186
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. Accurante J.-P. Migne, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA. — VENEUNT MILLE FRANCIS DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE. — MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; HI AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR
PATROLOGIAE TOMUS CLXXXVI.
EPISCOPI.
1854
SAECULUM XII
ABBATIS S. DIONYSII
OPUSCULA ET EPISTOLAE
NUNC PRIMUM IN UNUM COLLECTA ACCEDUNT
EPISCOPORUM;
SCRIPTA VEL SCRIPTORUM FRAGMENTA QUAE EXSTANT
ACCURANTE J.-P. MIGNE BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE
TOMUS UNICUS
VENIT 8 FRANCIS GALLICIS
1854
ZACHARIAS CHRYSOPOLITANUS EPISCOPUS.
De concordia evangelistarum.
Col.
11
ZACHARIAS IGNOTAE SEDIS EPISCOPUS.
Sermo de S. Georgio.
621
ROBERTUS PULLUS S. R. E. CARDINALIS ET CANCELLARIUS.
Sententiae.
639
SUGERIUS ABBAS S. DIONYSII.
De rebus in administratione sua gestis.
1211
De consecratione ecclesiae a se aedificatae.
1239
Vita Ludovici regis.
1253
Epistolae.
1347
Constitutiones.
1445
WILLELMUS SANDIONYSIANUS MONACHUS, SUGERII DISCIPULUS.
Epistola ad Sandionysianos.
1468
JOSLENUS SUESSIONENSIS EPISCOPUS.
Expositio in Symbolum et in Orationem Dominicam.
1479
Charta pro monasterio Silvae Majoris.
1495
Notitia
Zacharias Chrysopolitanus, sive Goldsboroug, Anglus, ordinis canonicorum Praemonstratensium in abbatia S. Martini Laudunensis circa annum 1150. Scripsit Commentarium in concordiam evangelicam Ammonii Alexandrini, quod Coloniae 1535 fol. et post in Bibliothecis Patrum editum est.
Notitia altera
Zacharie, surnommé le Chrysopolitain [Col. 0009] Oudin (Script., t. II, p. 1442) le surnomme Goldsborough, sur l'autorite d'un manuscrit de la bibliothèque Bodleienne (Cat. mss. Angl., part. I, n. 1235) . Serait-ce qu'on aurait voulu faire Zacharie Anglais, car Goldsborough est un lieu du diocèse d'Yorck? Mais un seul manuscrit peut-il prévaloir sur une infinité d'autres aussi anciens et même davantage qui le contredisent? , de l'ancien nom de Besançon, où vraisemblablement il naquit, était contemporain de Raoul de Flaix [Col. 0009] Alberic. Chron. ad ann. 1157. . Plusieurs le font évêque de Besançon, mais sans fondement [Col. 0009] Crowoeus (De sac. script., p. 343) , par une bévue assez grossière, en fait un évêque grec. Zacharias Chrysopolitanus, dit-il. episcopus graecus. . Outre que son nom ne se rencontre point dans la liste des prélats de cette ville, il paraît certain qu'il ne sortit jamais de l'état de Prémontré, qu'il avait embrassé dans l'abbaye de Saint-Martin de Laon. Zacharie se distingua dans cette retraite par son application à l'étude, et cette application ne fut point stérile. Il en résulta deux ouvrages qui sont venus jusqu'à nous.
L'un est un Commentaire sur la concorde des Evangiles. Il est précédé de trois espèces de préfaces, dont la première traite de l'excellence de l'Evangile, de sa différence d'avec la loi, des figures des évangélistes, de figuris evangelistarum, c'est-à-dire des emblèmes sous lesquels on les représente, de leur style, de leur manière d'écrire, de la matière de l'Evangile, de son dessein et des parties de la philosophie auxquelles il se rapporte. L'auteur y parle d'un écrivain de son temps qui ne nous est point connu d'ailleurs: il se nommait Enipius. C'était un homme, suivant Zacharie, qui avait beaucoup tu, qui possédait une nombreuse bibliothèque, et qui avait fait sur l'Evangile une exposition tirée presque entièrement de saint Augustin. La vie des quatre évangélistes tient lieu de seconde préface. Dans la troisième, Zacharie passe en revue ceux qui avaient fait avant lui des concordances des quatre Evangiles, tels qu'Ammonius, Tatien, Théophile d'Antioche et saint Augustin. Il n'ose positivement assurer quel est l'auteur ou l'ordonnateur de celle qu'il prend pour guide; mais il présume, sur un passage d'Eusèbe de Césarée, que c'est Ammonius. Elle lui paraît mériter la préférence sur toutes les autres, à raison de l'art singulier et de la précision merveilleuse avec laquelle toutes les paroles des évangélistes y sont liées, sans aucun mélange de termes étrangers. Il ajoute qu'Ammonius a pris soin de distinguer ce qui appartient à chaque évangéliste par des lettres majuscules placées à la tête de chaque chapitre. Suit un court avertissement au lecteur, où l'auteur dit qu'y ayant quantité de versions de l'Ecriture différentes entre elles, il a toujours employé la même, qui est ancienne, dans sa Concorde, mais qu'il a suivi celle des modernes dans ses explications: ce qu'il a cru devoir observer, afin que ceux qui liront le texte et la glose ne soient pas tentés de vouloir corriger l'un par l'autre. Après la table des chapitres du premier et du second livre, vient un autre avertissement, dans lequel on nomme les sources d'où ce commentaire est tiré. Ce sont saint Jérôme, saint Augustin sur saint Jean, et Albin ou Alcuin son abréviateur; Origène, saint Chrysostome, saint Grégoire le Grand, saint Ambroise, saint Hilaire, Raban Maur. Cet ouvrage, moins littéral qu'allégorique et moral, est néanmoins fait avec goût. Le P. Lelong (Bibl. sac., t. II, p. 747,) dit qu'il a été publié sous le nom de Tatien (il entend sans doute la Concorde, et non les explications), mais il n'indique point cette édition, et nous ne la croyons point réelle. La première que l'on connaisse est celle qui fut faite à Cologne, en 1535, chez Euchaire Cervicorne, en un volume in-folio de 377 pages, sous ce titre: Zachariae Chrysopolitani, [Col. 0011] viri suo tempore celeberrimi, in unum ex quatuor, sive de Concordia evangelistarum libri quatuor jam nunc primum excusi [Col. 0011] On ajoute tout de suite: Ut apertius intelligas quid hic spectes, memineris quatuor Evangelia in unum continuum opus ab Ammonio redacta, hic a Zacharia quatuor libris explicari, quos quanti facere debeas, ipse cum legeris, judicabis, nam bona merx praecone non eget. . Elle a été adoptée dans les bibliothèques des Pères de Cologne (t. XII) et de Lyon (t. XIX) ?.
Le second ouvrage de Zacharie est un recueil d'homélies qui se conserve manuscrit à l'abbaye d'Alne, dans le diocèse de Liége. Nous ne pensons pas qu'il ait encore été mis sous presse, et nous n'en connais sons même que le seul exemplaire qui vient d'être cité.
Dom Bernard Pez a publié, dans le quatrième tome de ses Anecdotes, p. 17, un sermon de saint Georges, composé par un certain Zacharie qu'on qualifie évêque. Mais l'éditeur remarque judicieusement que cette qualité suffit pour faire voir que ce discours est d'un autre Zacharie que notre auteur.
De concordia evangelistarum
Ut apertius intelligas quid hic exspectes, memineris quatuor Evangelia in unum continuum opus ab Ammonio Alexandrino redacta, hic a Zacharia quatuor libris explicari; quos quanti facere debeas, ipse cum legeris judicabis.
[Col. 0011A] De excellentia Evangelii et differentia ipsius ad legem, de figuris evangelistarum et eorum modo scribendi, de materia Evangelii, intentione, fine et ad quas partes philosophiae spectet, dictat ratio praescribere. Materia Evangelii sunt sanctae Trinitatis mysterium, Christus secundum divinam et humanam naturam, dicta et facta ejus, aliorumque facta et dicta ad ipsum. Intentionem vero et finem aperit Joannes, dicens: Haec autem scripta sunt, ut credatis quia Jesus est Filius Dei, et ut credentes vitam habeatis in nomine ejus (Joan. XX) . Finis enim (id est finalis causa Evangelii) est sane credere, perfecte diligere, sacramentis insigniri; et horum trium finalis causa est vita aeterna. Ad haec quippe adipiscenda fuit intentio evangelica praedicare et scribere.
[Col. 0011B] Nunc de excellentia et differentia Evangelii dicamus. Augustinus de concordia evangelistarum: Inter [Col. 0012A] omnes divinas auctoritates Evangelium merito excellit. Quod enim lex de prophetae futurum praenuntiaverunt, hoc redditum atque completum in Evangelio demonstratur. Ex lib. Differentiarum Isidori: «Inter legem et Evangelium hoc interest quod in lege littera, in Evangelio gratia. Illa habuit umbram, ista veritatem; illa data est propter transgressionem, ista propter justificationem; illa ignoranti demonstrat peccatum, ista agnitum juvat ut vitetur.; illa flagitiis deditos increpat, ista peccantes bonitate propria liberat; illa talionem decrevit reddere, ista etiam pro inimicis orare jussit; illa conjuges multas habere, crescere et generare praecepit, ista continentiam suasit; illic praedicatur circumcisio carnis, hic lavacrum in ablutionem cordis et corporis; illic Chanaan [Col. 0012B] regnum et promissiones temporalium rerum continentur, hic vita aeterna regnumque coelorum [Col. 0013A] promittitur. Illic Sabbati otium et requies celebratur, hic Sabbati requies in Christo habetur, qui dixit: Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego vos reficiam, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI) . Illic a sanctis animalia immunda prohibentur, hic in corpore Christi (id est in sanctis suis), non admittitur, quidquid per illa immunda animalia in mores hominum significatur. Illic pecoribus immolatis carnis et sanguinis hostiae offerebantur, hic sacrificium carnis et sanguinis offertur Christi, quod per illa animalia figurabatur. Illic ex carne agni pascha celebratur, hic pascha nostrum immolatus est Christus (I Cor. V) , qui est verus Agnus immaculatus. Illic neomeniae (id est, novae lunae) principia celebrantur, hic nova creatura in Christo accipitur, [Col. 0013B] ut Paulus ait: Si qua nova in Christo creatura, vetera transierunt, ecce facta sunt omnia nova (II Cor. 5) . Quid plura? In lege quippe res gestae pro figura in significationem futurorum annuntiabantur, in gratia vero evangelicae veritatis, quae annuntiata fuerunt, explentur. Item: In lege mandata scripta sunt et promissa, sed in lege mandata tenentur, quae legem implere vel conservare jubent, promissa vero in Evangelii plenitudine consummantur. Item: Lex peccatum monstravit, non abstulit; sed sub suo terrore redactos homines servos effecit, et inde spiritum servitutis habuisse priorem populum Apostolus docuit (Rom. VIII) . Evangelium vero veniens, crudelitatem legis amovit, peccata quae lex puniebat per spiritum servitutis laxavit, per spiritum [Col. 0013C] adoptionis filios ex servis reddidit, amorem implendae legis omnibus donavit: et si deinceps punienda commiserint, per eumdem adoptionis spiritum indulget. Formam bene agendi praebuit, et ut possint agi quae docuit, adjutorem Spiritum infundit. Nam praecepta legalia comparatione Evangelii etiam non bona dicuntur, quia quod praecipiunt, non perficiunt; gratia vero Evangelii quod exterius imperat, interius ut perficiatur, juvat. Ezechielis enim testimonio dicitur: Dedi eis praecepta non bona (Ezech. XX) . Utique non bona, Evangelio comparate; quia in eis quaedam inutilia infirmioribus sensibus agenda permissa sunt, sicut illud ubi Deus Israelitarum cupiditatem spoliis Aegyptiorum satiari permisit (Exod. III) . Nam [Col. 0013D] pro eo quod carnalis populus modum egrederetur vindictae, lex permittit carnalibus rependere vicem mali, quod Evangelium firmioribus vetat.» Junilius in libro ad Primasium episcopum: «Veteris Testamenti intentio est Novum figuris et aenigmatibus demonstrare; Evangelii autem, ad aeternae beatitudinis gloriam mentes humanas accendere.» Hieronymus Paulae et Eustochio in Epistolam ad Galatas: «Non putemus in verbis Scripturarum esse Evangelium, sed in sensu; non in superficie, sed in medulla; non in sermonum foliis, sed in radice rationis.» Unde Ambrosius super Lucam: «Ecclesia, cum quatuor Evangelii libros habeat, unum Evangelium habet, unum Deum docet.» Remigius in Matthaeum: «Sciendum quia, sicut est una fides et unum baptisma, [Col. 0014A] ita et unum Evangelium, quia una est doctrina. Et quod unum sit, Dominus manifestat, cum dicit: Ite: praedicate Evangelium omni creaturae (Matth. XVI) . Et item: Praedicabitur regnum in toto orbe. (Matth. I) . Et Paulus: Notum vobis facio, fratres, Evangelium, quod Evangelizatum est a me, quia non ab homine accepi illud, etc. (Galat. I) . Et nos quotiescunque plurali numero dicimus Evangelia, nec doctrinam dividimus, sed libros distinguimus.» Beda quoque super Lucam: «Cum sint quatuor evangelistae, non tam quatuor Evangelia, quam unum quatuor librorum veritate consonum ediderunt. Sicut enim duo versus eamdem prorsus habentes materiam, pro diversitate metri et verborum duo sunt, et tamen nonnisi unam continent sententiam, sic evangelistarum [Col. 0014B] libri cum sint quatuor, unum continent Evangelium; quia unam doctrinam faciunt de fide catholica, de communione sacramentorum ac de praemio virtutum.» Juxta hoc dicit etiam Hieronymus super Marcum: «Quatuor Evangelia esse unum, et unum quatuor. Nam licet quatuor dicantur, quia divisim et vario ordine quatuor ea perscripsere, tamen unum sunt in summa fidei catholicae.» Sic etiam dicit Augustinus psalmo CL, «quod plures Ecclesiae sunt una Ecclesia. Plures quidem varietate tribuum et linguarum et populorum, una sunt participatione fidei et sacramentorum.» Evangelium interpretatur bona annuntiatio. Graece enim εὐ bonum, ἀγγέλιον annuntiatio dicitur, unde et angelus nuntius interpretatur.
[Col. 0014C] De figuris evangelistarum non adversas, sed diversas Patrum sententias ponemus, ut lector eligat quod sibi potissimum videbitur. Hieronymus in argumento ante Evangelia: «Quatuor Evangelia multo ante praedicta, Ezechielis volumen probat, in quo prima visio ita contexitur: Et in medio sicut similitudo quatuor animalium et vultus eorum facies hominis, et facies leonis, et facies vituli, et facies aquilae (Ezech. I) . Prima hominis facies Matthaeum significat, qui quasi de homine exorsus est scribere: Liber generationis Jesu Christi (Matth. I) . Secunda Marcum, in quo vox leonis in eremo rugientis auditur: Vox clamantis in deserto (Marc. I) . Tertia vituli, quae Lucam a Zacharia sacerdote sumpsisse initium praefigurat [Col. 0014D] (Luc. I) . Quarta Joannem, qui ad altiora festinans, de verbo Dei disputat (Joan. I) . Et in Apocalypsi eadem significatio est, ubi dicitur: Animal primum simile leoni, secundum simile vitulo, tertium simile homini, quartum simile aquilae volanti (Apoc. I) .» Sedulius:
Augustinus vero sic in libro De concordia evangelistarum: «Matthaeus incarnationem Domini secundum regiam stirpem suscepit. Marcus tanquam pedissequus, et breviator ejus esse videtur, cum solo Joanne nihil dicens. Lucas sacerdotalem Domini stirpem occupavit, ad David ascendens, non regium stemma secutus, sed per reges exiit ad Nathan (qui rex non fuit) filium David; non sicut Matthaeus, qui per regem Salomonem descendens, caeteros reges prosecutus est. Non autem habuit breviatorem Lucas, sicut Matthaeus. Et hoc forte non fuit sine aliquo [Col. 0015B] sacramento, quia regum est non esse sine comitum obsequio. Lucas vero non habuit breviatorem comitem. Nam sacerdos in sancta sanctorum solus intrabat. Hi tres maxime circa humanitatis facta versati sunt, Joannes vero circa divinitatem. Proinde cum duae virtutes sint animae, una activa, altera contemplativa, quas significaverunt uxores Jacob, Lia quae interpretatur laborans, et Rachel, quae interpretatur visum principium, datur intelligi, tres evangelistas circa activam virtutem fuisse versatos, Joannem vero circa contemplativam. Unde mihi videtur probabilius attendisse illos, qui leonem in Matthaeo, hominem in Marco intellexerunt, vitulum vero in Luca, aquilam in Joanne, quam qui hominem Matthaeo, aquilam Marco, leonem Joanni tribuerunt. [Col. 0015C] De principiis enim librorum conjecturam capere voluerunt, non de tota intentione evangelistarum, quae magis fuerat perscrutanda. Multo enim congruentius Matthaeus regiam Christi personam maxime commendans, per leonem significatur. Unde et in Apocalypsi cum ipsa tribu regia leo commemoratus est, ubi dicitur: Vicit leo de tribu Juda (Apoc. I) . Secundum Matthaeum magi narrantur venisse ab oriente ad regem quaerendum et adorandum, qui eis per stellam natus apparuit, et ipse rex Herodes regem formidat infantem, atque ut eum possit occidere, tot parvulos necat (Matth. II) . Lucam per vitulum significari neutri dubitaverunt, qui quasi animal hostiis deputatum, circa templum maxime et Hierosolymam [Col. 0015D] narrationis suae versatur incessu. In principio sacerdotem collocat ad aram orantem, populo foris stante. Mariam, concepto Domino, Hierosolymam mittit ad domum pontificis. Ibi Baptistam natum refert (Luc. I) , illuc Dominum natum cum hostia transfert, illuc cum parentibus singulis annis ducit, duodennem in templo choris doctorum interserit (Luc. II) , et post caetera discipulos Deum in templo laudantes in fine Evangelii concludit.»
Concordia Augustini, in quarto libro: «Ideo Marcus videtur hominis demonstrare personam et Matthaei comes esse, quia cum illo plura dicit propter regiam personam, quae sine comitatu esse non solet, vel, quod probabilius est, quia cum ambobus incedit. Nam quamvis Matthaeo in pluribus, tamen in [Col. 0016A] nonnullis Lucae magis congruit, ut hoc ipso demonstretur ad leonem et ad vitulum (hoc est, ad regalem quam Matthaeus, et ad sacerdotalem quam Lucas insinuat personam) id quod Christus homo est, pertinere, quam figuram Marcus gerit, pertinens ad utrumque.»
Augustinus super Joannem, capite LXXXVI: «Plerique ante nos in animalibus quatuor intellexerunt leonem pro rege positum, quoniam videtur esse rex bestiarum propter terribilem fortitudinem. Haec persona tributa est Matthaeo, quia in generatione Domini regiam seriem prosecutus est (Matth. I) . Lucas autem quoniam coepit a sacerdotio Zachariae, sacerdotis faciens mentionem patris Joannis Baptistae, vitulo deputatus est, quia magna victima vitulus erat [Col. 0016B] in sacrificio sacerdotum (Luc. I) . Marco homo Christus merito assignatus est, quia neque de regia potestate aliquid dixit, neque de sacerdotali; sed tantum ab homine Christo exorsus est. Hi omnes de divinitate pauca locuti sunt. Aquila est Joannes, lucis aeternae contemplator. Dicuntur enim pulli aquilarum sic a parentibus probari, patris scilicet ungue suspendi, et radiis solis opponi. Qui firme contemplatus fuerit, filius agnoscitur; si acie palpitaverit, tanquam adulterinus ab ungue dimittitur.»
Ambrosius super Lucam: «Plerique putant Dominum nostrum quatuor formis animalium figurari. Ipse enim est homo, quia natus est ex Maria, leo quia fortis est, vitulus quia hostia, aquila quia resurrectio.»
[Col. 0016C] Hieronymus super Marcum: «Christus est homo nascendo, vitulus moriendo, leo resurgendo, aquila ascendendo.»
Nunc autem quae ad scribendi modum congrue referri valeant, proponamus, Ex epistola Augustini ad Volusianum: «Modus ipse dicendi quo Evangelium contexitur, omnibus accessibilis est. Ea quae aperta continet, quasi amicus familiaris sine fuco ad cor loquitur indoctorum atque doctorum. Ea vero quae mysteriis occultat, nec ipsa eloquio superbo erigit, quo non audeat accedere mens tardiuscula et inerudita, quasi pauper ad divitem; sed invitat omnes humili sermone, quos non solum manifesta pascat, sed etiam secreta exerceat veritate. His salubriter et [Col. 0016D] parva corriguntur, et parva nutriuntur, et magna oblectantur ingenia. Summa Evangelii, juxta Isidorum in sexto etymologiarum trifarie distinguitur, id est, in historia, in moribus, in allegoria. Rursus ista tria multifarie dividuntur, id est, quid a Deo, quid ab angelis, vel hominibus gestum dictumque sit; quid a prophetis nuntiatum de Christo et corpore ejus, quid de diabolo et membris ipsius, quid de veteri et novo populo, quid de praesenti saeculo et futuro regno atque judicio.
Hieronymus super Marcum: «Quatuor sunt qualitates, de quibus sancta Evangelia contexuntur: praecepta, mandata, testimonia, exempla. In praeceptis justitia, in mandatis charitas, in testimoniis fides, in exemplis perfectio. Praecepta hujusmodi: In viam [Col. 0017A] gentium ne abieritis (Matth. X) , hoc est, diverte a malo (Psal. XXXIII) . Mandata, ut hoc: Mandatum novum do nobis ut diligatis invicem (Joan. XIII) , hoc est, facere bonum et charitatem implere. Testimonia, quae in ore duorum vel trium, ut hoc: Joannes testimonium perhibet de me, sed habeo testimonium majus Joanne (Joan. V) . Pater ipse qui in me manet, testimonium perhibet de me. Exempla, ut hoc: Discite a me quia mitis sum (Matth. XI) ; et: Estote perfecti sicut Pater vester coelestis perfectus est (Matth. V) . Et alibi: Exemplum enim dedi vobis, ut et vos ita faciatis (Joan. I) . Sed de his dicit David: Praeceptum domini lucidum, illuminans oculos (Psal. XVIII) . Et alibi: Latum mandatum tuum nimis (Psal. CXVIII) ; quia, qui diligit proximum totam legem implevit (Rom. XIII) . Item: Testimonia tua intellexi. (Psal. XVIII) . Et alibi: Testimonium domini fidele (Psal. CXVIII) ; quia plus fide animi quam oculis carnis testimonium indiget. Quarto: Judicia Domini vera justificata in semetipsa (Ibid.) , ut scilicet sic sint judiciorum nostrorum exempla justificata, sicut in judiciis Dei comperta habemus. Unde idem alibi: A mandatis enim tuis timui (Psal. CXVIII) . In quo enim judicio judicabimus, judicabitur de nobis (Matth. VII) . In his quatuor qualitatibus sunt, timor, fides, spes, charitas. Timore namque, incipimus, fide servamus quod incipimus, spe erigimur, charitate consummamur. Finis enim praecepti est charitas (I Tim. I) . Hi sunt quatuor menses, quos Christus ante messem praedixit, dicens: Nonne quatuor menses sunt usque ad messem [Col. 0017C] (Joan. IV) . Ut et nos per praecepta Dei atque mandata ac testimonia et exempla, cum gaudio metamus in coelo fructus maturos, portantes nostros charitatis manipulos qui in lacrymis timoris (Psal. CXXV) , semina poenitentiae jactavimus in terra.»
Ex libro Junilii ad Primasium: «In superficie evangelicae Scripturae quatuor dicendi species attendendae sunt, videlicet historica, prophetica, proverbialis, simpliciter docens. Historia autem est rei gestae narratio. Historica quidem specie texitur principaliter evangelica lectio, caeteris tribus secundario incidentibus. Nam ea quae prius secundum species caeteras dicta sunt, postea ab evangelistis ut historia relata sunt. Sicut prophetiae Zachariae et Elisabeth [Col. 0017D] ab ipsis quidem dictae sunt spiritu prophetico, sed Lucas, qui refert, ordine narrat historico (Luc. I) . Similiter proverbia Domini et ejus simplicem doctrinam ad seriem historiae revocant evangelistae. Sciendum quod aliquando spiritu prophetico narratur historia, ut ibi: In principio creavit Deus coelum et terram (Gen. I) . Et nonnunquam parabolice, ut: Homo quidam descendebat de Jerusalem in Jericho (Luc. X) , etc. Prophetia autem est rerum latentium, praeteritarum, praesentium, futurarumque ex divina inspiratione manifestatio. Praesentium, ut ibi: Unde hoc mihi, ut veniat mater Domini ad me? (Luc. I.) Praeteritarum et futurarum, ubi dicit; Beata quae credidit, quoniam perficientur ea quae dicta sunt ei a Domino (ibid) . Nominans enim matrem Domini, impraesentiarum [Col. 0018A] intellexit eam in utero portare mundi salvatorem. Dicens vero beata quae credidit, aperte indicat, quia verba angeli ad Mariam per Spiritum agnovit. Subjungens, perficientur, futura praevidit. Proverbialis vero species est figurata locutio, quae unum dicere videtur, sed aliud intelligitur, et de praesenti tempore commonet. In hac enim allegorice sumitur intellectus, ita ut quodammodo verborum superficies auferatur. Quatuor autem modis in Evangelio cognoscimus allegoriam, videlicet aut secundum translationem, aut per imaginationem, aut per comparationem, aut secundum proverbialem modum. Translatio autem est, cum animae motus sive humana membra ad insinuandas causas transferuntur ad Deum. Ubicunque enim sacra Scriptura in Deo describit [Col. 0018B] caput, oculos, palpebras, aures, os, labia, linguam, cor, imaginem, uterum, manus, dextram, sinistram, digitos sive digitum, brachium, alas, scapulas, posteriora, pedes, item motus animae, iram, furorem, oblivionem, recordationem, poenitentiam, et alia his similia: non carnaliter juxta historiam a recte intelligentibus sentienda sunt, sicut a Judaeis et plerisque haereticis carnaliter sapientibus, qui Deum corporeum atque localem opinantur, sed spiritualiter omnia de eo intelligenda et confitenda sunt veluti de illo qui simplex natura est et immutabilis, neque aliud est ipse, et aliud quod habet. Imaginatio vero est, ut ibi: Homo quidam descendebat de Jerusalem in Jericho. Et rursus in parabola vineae et agricolarum (Matth. XXI) , Ordo enim eorum quae [Col. 0018C] gerebantur a Christo, velut imagine personae et negotii alterius refertur impletus. Comparatio autem est, ut illud: Simile est regnum coelorum sinapi, etc. (Matth. XIII) . Non enim narratio sicut in superiori exemplo texitur, sed causarum solummodo comparatur effectus. Proverbium vero est, sicut ibi: Qui non intrat per ostium in ovile ovium, sed ascendit aliunde ille fur est et latro (Joan. X) . Simplex autem doctrina dicitur, ad differentiam caeterarum, quae de fide et moribus docet, non historiam texens, neque prophetiam, neque proverbia continens; sed modo praecipit vel prohibet, modo persuadet vel dissuadet. Praeceptum est: Dilige Deum et proximum (Exod. XX) . Prohibitio est: Non occides (ibid.) . Persuasio [Col. 0018D] vero est: Vende quaecunque habes et da pauperibus, si vis perfectus esse (Luc. XVIII) . Dissuasio autem est: Nolite jurare (Matth. V) . Sic de similibus.» De praeceptis et prohibitionibus dicit Hieronymus in epistola ad Cellantiam, quia tota justitia in eis dicitur. «Sicut enim mala prohibentur, ita etiam bona praecipiuntur. Ibi coercetur animus, hic incitatur. Ibi fecisse, hic non fecisse culpabile est. In quovis proposito, in quovis gradu aequale peccatum est, vel prohibita admittere, vel jussa non facere.»
Tribus quoque figuris, gravi scilicet, mediocri, attenuata, stylus evangelicae lectionis distinguitur, juxta quod Augustinus in IV De doctrina Christiana docet. Dicit enim: «De una eademque magna ot submisse, dicitur, si docetur; et temperare, is praedicatur; [Col. 0019A] et granditer, si adversus inde animus, ut convertatur, impellitur. At vero hi modi in Evangelio manifestissimi sunt. Praedicatio namque evangelica mundum docuit, quod ipse ignorabat; suasit ei, quod nolebat; et tandem compulit eum gloriari in cruce Christi (Gal. VI) , quae, scandalum Judaeis erat, gentibus vero stultitia (I Cor. I) .
Beda super Marcum: «Notandum quia evangelistae uno spiritu accensi, diversum primordium narrationis et diversum terminum statuere. Matthaeus a nativitate humana exordiens, usque ad resurrectionem narravit. Marcus ab evangelica praedicatione incipiens, pervenit usque ad ascensionem. Lucas a nativitate praecursoris inchoans Evangelium, terminavit in ascensione Dominica, discipulis exspectantibus [Col. 0019B] adventum sancti Spiritus Joannes ab aeternitate Verbi Dei, pertingit usque ad resurrectionem.
Ambrosius II super Lucam: «Joannes a coelestibus exordiis ad terrena descendit, dicens, quando erat Verbum, quomodo erat, quid erat, quid egerat, quid agebat, ubi erat, quo venerit, quomodo venerit, quo tempore venerit, qua causa venerit. In principio, inquit, erat verbum (Joan. I) , habes quando erat. Et Verbum erat apud Deum, habes quomodo erat; habes etiam quid erat, et Deus, inquit, erat Verbum. Quid egerat: Omnia per ipsum facta sunt; quid agebat: Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Et ubi erat, in hoc mundo; quo venerit, in sua propria venit; quomodo venerit: Verbum caro factum est; quando venerit [Col. 0019C] Joannes Baptista dicit: Hic est de quo dixi, qui post me venit, ante me factus est, prior me erat; qua causa venerit, Joannes testatur: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi. »
Augustinus in libro De concordia evangelistarum: «Sciendum est, unum evangelistam praetermisisse quae alius narravit, in quo nulla est contrarietas; nec eumdem ordinem in pluribus eos servasse, in quo etiam nulla repugnantia est.»
Item eodem, parte eadem: «Probabile est quod unusquisque evangelistarum eo se ordine credidit debuisse narrare, quo Deus, voluit ejus recordationi suggerere, Quapropter ubi ordo temporum non apparet, nihil nostra interesse debet, quem ordinem quilibet [Col. 0019D] eorum tenuerit.»
Item eodem, parte eadem: «Memoriae commendare debemus, ut si quando talia singula apud singulos invenerimus, ubi contrarietas solvi non possit, sciamus esse aliud factum, ut in Matthaeo: Et transeunte inde Jesu, secuti sunt eum duo caeci (Matth. IX) . Duo caeci de quibus alii narrant non sunt isti; sed simile factum est.»
Has quoque regulas a modo scribendi non alienas sumpsimus, tum in Augustino de consensu evangelistarum, tum in aliis auctoritatibus.
Saepissime praemissa recapitulant evangelistae, ut Matthaeus, quod ante sermonem in monte habitum vocatus est, post sermonem revocat ad narrationem (Matth. IX) . Et quod Maria unguento pretioso perfuderit [Col. 0020A] caput Domini, in passione recolendo interserit (Matth. XXVIII) . Sic de similibus.
Saepissime quoque praeoccupant evangelistae longe post dicenda, ut Lucas ante baptismum Domini, Joannis carcerem commemorat, (Luc. III) ; nec longe post baptismum praeoccupando ponit: Medice, cura teipsum; quanta audivimus facta Capernaum, fac et hic in patria tua (Luc. IV) . Sic de similibus.
Nihil in cujusque verbis debemus inspicere, nisi voluntatem cui habent verba servire, nec mentiri quemdam, si aliis verbis dixerit quod ille voluerit, cujus verba non dicit. Unde Joannis humilitatem et Domini celsitudinem Matthaeus sic exprimit: Cujus non sum dignus calceamenta portare (Matth. III) . Alii [Col. 0020B] vero sic: Non sum dignus solvere corrigiam calceamenti ejus (Marc. I; Luc. III) . Item Matthaeus: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui (Matth. XVII) , Marcus: Tu es Filius meus dilectus, in te complacui (Marc. IX) . Lucas: Tu es Filius meus dilectus, in te complacui mihi (Luc. III, IV) . Sententia eadem est. Sic et similia.
Evenit juxta opinionem fieri rerum appellationes, scilicet ut ibi: Ego et pater tuus dolentes quaerebamus te (Luc. II) . Pater, id est, qui putatur esse pater. Et ibi: Da mihi in disco caput Joannis Baptistae. Et contristatus est rex (Matth. XIV) , id est reputatus est contristari. Sic et similia.
Saepenumero designatur in Evangelio causa nomine sui effectus, ut a subjectis exemplis apparet: [Col. 0020C] Exi, spiritus surde et mute (Marc. IX) , id est faciens surdum et mutum. Ego sum resurrectio (Joan. XI) , id est, faciens resurgere. De die illa vel hora nemo scit, neque angeli neque Filius (Marc. XIII) , Filius nescit, id est, non facit suos scire. Antequam gallus cantet, ter me negabis (Matth. XXVI) , id est, habebis causam, timorem scilicet compellentem ad ter negandum me. Similiter dicitur: Jam moechatus est mulierem qui eam viderit ad concupiscendum (Matth. V) . Erat hora tertia, et crucifixerunt eum (Marc. XIX) , id est, ut crucifigeretur firmiter statuerunt. Regnum coelorum dicitur interdum evangelica praedicatio, et quaedam alia per quae ad regnum pervenitur. Sic caetera.
[Col. 0020D] Ponitur quoque nomen causae pro effectu, ut ubi: Quod factum est, in ipso vita erat (Joan. I) , id est, praeordinatum a vita, quae mens vivax, et primaeva rerum ratio, aeternitas est. Item: Ejecit de Maria Dominus daemonia (Marc. XVI) , id est vitia quae immittuntur a daemoniis. Item: Vos duodecim elegi, et unus ex vobis diabolus est (Joan. VI) , id est, efficacia diaboli, minister ejus est. Item: Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. XXVII) , id est, ultio cujus causa erit sanguinis ejus effusio, incumbat super nos et super filios nostros.
De diversis in eadem successione positis, ut de eodem loquitur saepe Scriptura, ut ibi: Usque ad sanguinem Zachariae quem occidistis inter templum et altare (Matth. XXIII) . Non enim illi occiderant, sed [Col. 0021A] patres. Item: Ego veni in nomine Patris mei et non accepistis me: si alius venerit in nomine suo, illum accipietis (Joan. V) , videlicet Antichristum. Item: Ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) . Sic caetera.
Plerumque significata res, ex similitudine rei significantis nomen suscipit, ut ibi: Ego sum vitis vera (Joan. XV) . Deinde: Ego sum vitis, vos palmites (Ibid.) . Sic etiam fit quod Christus dicitur agnus, petra sine lapis, leo, vitulus, aquila et his similia.
Intelligitur quoque res significans appellatione significatae rei, ut ibi: Vidit coelos apertos (Joan. I) , id est, ea quae coelorum apertionem significabant baptizatis. Vidi spiritum, id est, significationem spiritus, descendentem tanquam columbam, hoc est, sicut [Col. 0021B] rem quae vere columba erat: In quem modum dicitur, gloriam ejus quasi unigeniti (Ibid.) , id est vere unigeniti a Patre. Item: Quidam de hic stantibus non gustabunt mortem, donec videant Filium hominis venientem in regno suo (Marc. IX) , id est, significantem videlicet per transfigurationem suum futurum adventum in regno gloriae. Item: Cum Judas accepta buccella exisset, dixit Jesus: Nunc clarificatus est Filius hominis (Joan. XIII) , id est nunc significata est clarificatio Filii hominis futura, scilicet in reproborum separatione a sanctis. Hinc est illud Augustini ad Bonifacium episcopum: «Si sacramenta quamdam similitudinem earum rerum, quarum sacramenta sunt, non haberent, omnino [Col. 0021C] sacramenta non essent. Ex hac autem similitudine plerumque jam ipsarum rerum nomina accipiunt, secundum quem modum sacramentum fidei fides dicitur. Sic de similibus.»
A parte totum intelligitur, ut ibi: Verbum caro factum est (Joan. I) . Quid hic caro intelligendo est nisi homo? Et videbit omnis caro salutare Dei (Isa. XL) . Quid potest intelligi, nisi omnis homo? Similiter ibi: Erit Filius hominis in corde terrae tribus diebus et tribus noctibus (Matth. XII) , id est, infra tria spatia quae constant ex tribus diebus et tribus noctibus. Item: Vespere Sabbati (Matth. XXVIII) , id est, nocte quae sequitur diem Sabbati. Numeri quoque quos eminentius sacra Scriptura commendat, vel per se, vel per multiplicationem pro universitate [Col. 0021D] ponuntur, ut septenarius ibi: Dominus ejecit de Maria septem daemonia (Marc. XVI) , id est, universa vitia. Sic caetera.
Nonnunquam reperitur in Evangelio plurale pro singulari. Quod Matthaeus et Marcus dicunt: Latrones qui crucifixi erant cum Domino, conviciabantur ei (Marc. XV) , Lucas sic exponit: Unus de his qui pendebant latronibus, blasphemabat eum (Luc. XXIII) . Quod Lucas ait, milites accedere et acetum offerre, Matthaeus et Marcus dicunt, unum currere et acetum propinare. Universalis etiam locutio ad solos electos interdum singulariter refertur, tacita reproborum multitudine, quasi nihil sit. Hinc est illud: Illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) , omnem videlicet aeterna luce illuminandum. [Col. 0022A] Item: Cum exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum (Joan. XII) , omnia scilicet trahenda per me ad visionem Patris. Simile est illud: Omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis (Joan. XV) . Ac si diceret: Omnia mihi ex Patre nota in quibus electorum salus consistit, per me scietis.
Filii pariter et patres in divina Scriptura dicuntur imitatione, adoptione, natura, et doctrina. Imitatione sunt filii Abrahae quilibet boni, mali vero quilibet, filii diaboli. Unde illud: Vos ex patre diabolo estis (Joan. VIII) . Adoptione, omnes pacifici filii Dei vocabuntur (Matth. V) . Natura sunt patres et filii, ut Jacobus et Joannes filii fuerunt Zebedaei. Doctrina vero sunt filii et patres, juxta illud Pauli: [Col. 0022B] In Christo Jesu per Evangelium ego vos genui (I Cor. IV) . De quibus itaque Dominus dicit: Super cathedram Moysi sedent, quae dicunt, facite: quae faciunt, nolite facere (Matth. XXIII) : et si non exemplo, doctrina tamen filios generant.
Fratres quoque quatuor modis dicuntur: Natura, ut praedicti Jacobus et Joannes; gente, ut omnes Judaei, inter se fratres vocantur. Unde illud in Exodo: Si emeris fratrem tuum qui est Hebraeus, vel quae est Hebraea, serviet tibi sex annis: in septimo dimittes eum liberum (Exod. XXI) ; cognatione, ut illi qui de una familia sunt: unde Jacobus minor frater Domini dicitur, quoniam de Maria Cleophae sorore matris Domini, natus esse monstratur. Affectu etiam fratres dicuntur, qui in duo scinditur, in spirituale [Col. 0022C] et commune. In spirituale, quia omnes Christiani fratres vocantur, ut: Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII) . In commune, quia omnes homines ex uno patre nati sunt. Unde apostolus: Si quis frater nominatur fornicator, etc. (II Cor. V.)
In his quae de Christo leguntur, Scriptura quaedam refert ad divinitatem, quaedam ad hominem assumptam, ut inconfusas eorum proprietates ostendat. Nonnunquam etiam simul utrumque commemorat, ut unitatem asserat. Ad divinitatem refertur, ut est: Antequam Abraham fieret, ego sum (Joan. I) . Ad humanitatem pertinet, ut est: Tradent eum gentibus ad crucifigendum (Matth. XX) . Utrumque commemoratur, [Col. 0022D] ut ubi: Verbum caro factum est (Joan. I) . Unde sequitur: Plenum gratiae et veritatis (Ibid.) . Nonnunquam ad humanitatem videntur dicta, quae ad deitatem sunt specialiter referenda, ut est: Filius hominis qui est in coelo (Joan. III) . Rursum, divinitati nonnunquam videntur ascripta, quae specialiter referuntur ad carnem ut est: Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II) . Item quaedam secundum animam Christi, quaedam secundum corpus intelliguntur. Ad animam spectant, ut ista: Cibus meus est, ut faciam voluntatem Patris (Joan. IV) . Spiritus Domini super me, propter quod unxit me (Luc. IV) . Spiritualis enim, non corporalis fuit unctio illa. De corpore accipienda sunt, ut haec: Erit Filius hominis in corde terra (Matth. XII) . Si [Col. 0023A] exaltatus fuero a terra (Joan. XII) . Tulerunt Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eum (Joan. XX) . Item, juxta illud Pauli: Integer spiritus vester, et anima et corpus sine querela in adventu Domini servetur (I Thess. V) , in humanitate Christi anima et spiritus attendenda sunt. Unde illud: Et factus est in agonia (Luc. XXII) . Et illud: Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma (Matth. XXVI) . Vox autem animae est ibi: Transeat a me calix (Ibid.) . Vox vero Spiritus ibi: Si non potest calix transire nisi bibam illum, fiat voluntas tua (Ibid.) . Item conjunctim saepe significatur Christus in una persona cum suis; et tunc quid capiti quid corpori conveniat, prudens lector intelligat.
Restat nunc de disciplinis philosophiae disserere. [Col. 0023B] Origenes super Canticum canticorum: «Generales, inquit, disciplinae tres sunt: Moralis, naturalis, inspectiva. Logicam, id est, rationalem, alii quartam dixerunt, alii non: sed per totum corpus trium supradictarum esse insertam, nec ab eis separari posse. Haec, ut mihi videtur, Graeci sumpserunt a Salomone, et ipse Salomon a Spiritu sancto. Salomon ergo volens has tres disciplinas distinguere, tribus eas libellis edidit: In Proverbiis moralem, in Ecclesiaste naturalem, in hoc libello inspectivam. Et in hoc videtur mihi logiciae meminisse, per quam proprietas uniuscujusque sermonis distinguitur, et in qua principue erudiri convenit pueros, quia, qui in his eruditur, necessario rationabiliter per ea quae [Col. 0023C] didicit, seipsum gubernat, et varias dicendi species in divinis eloquiis cognoscit, tropos videlicet et figuratas locutiones. Haec triplex philosophiae forma, praesignata fuit in tribus patriarchis: In Abraham moralis, per obedientiam quam habuit (Gen. XXII) ; in Isaac naturalis, fodiendo puteos et rimando profunda rerum (Gen. XXVI) ; in Jacob inspectiva, videndo scalam a terris in coelum porrectam et angelorum vias (Gen. XXVIII) : unde et Israel nominatus est. Haec Origenes.
Boetius vero in Commento ad Fabium super Porphyrium, ita diffinit philosophiam et dividit: «Philosophia est amor et studium sapientiae, non hujus quae in artibus quibusdam et in subtili scientia versatur, sed illius quae nullius indigens, vivax mens [Col. 0023D] et sola rerum primaeva ratio est. Est autem intelligentis animi illuminatio, et ad seipsam retractio. Philsophiae duae sunt species, theorica et practica, id est, speculativa et activa. Theorices (id est, contemplativa vel speculativae) tres species sunt: una de intellectibilibus, alia de intelligibilibus, alia de naturalibus. Intellectibile est, quod unum atque idem per se in propria semper divinitate consistens, nullis unquam sensibus, sed sola tantum mente intellectuque capitur. Quae res ad speculationem Dei atque ad animi incorporalitatem pertinet. Hanc partem Graeci theologiam nominant. Secunda pars est intelligibilis, quae intellectibilem intelligentiam comprehendit. Haec pertinet ad omnes animas rationales, quae tactu corporum coelestium et terrestrium ab [Col. 0024A] intellectibilibus ad intelligibilia degeneraverunt, ut beatiores sunt, quoties se intellectibilibus applicant. Tertia species est, quae circa corporum cognitionem versatur, physiologia dicta. Merito intelligibiles media collocatur, quod habeat et corporum animationem, et intellectibilium considerationem. Practicae quoque, id est activae, sunt tres species. Prima est, quae, sui curam gerens, cunctis sese erigit, exornat augetque virtutibus, nibil in vita admittens quo non gaudeat, nihil faciens poenitendum. Secunda est, quae, reipublicae curam suscipiens, cunctorum saluti suae providentiae solertia, et justitiae libra, et fortitudinis stabilitate, et temperantiae patientia medetur. Tertia est, quae familiaris rei officium mediocri componens dispositione distribuit. Sunt harum [Col. 0024B] et aliae subdivisiones, quas nunc persequi supersedendum est. Hucusque Boetius. Nos vero primam speciem practices possumus appellare solitariam, secundam publicam tertiam familiarem. Ad solitariam practicam respicit, quod Jesus solitariam vitam duxit in deserto quadraginta diebus, quod exiit in montem orare (Matth. IV) , et erat pernoctans in oratione (Luc. VI) , quod etiam, cum vellent eum rapere et facere regem, fugit (Joan. VI) : et dimissa turba, ascendit in montem solus orare, et caetera in quibus singularis perfectio sanctitatis ejus declaratur. Ad familiarem vero practica pertinet, ut illud: Fili, quid fecisti nobis sic? Ecce, pater tuus et ego dolentes quaerebamus te, et descendit cum eis [Col. 0024C] Nazareth, et erat subditus illis (Luc. II) . Et quod, dimissis turbis, dixerit discipulis parabolas, atque eos modo increpat, modo laudat, et de cruce discipulo matrem commendat. Sic et similia. Publica vero practica notatur in parabolis, ut ibi: Homo erat paterfamilias, qui plantavit vineam, et sepem circumdedit ei (Matth. XXI) . Sic et ibi: Qui non intrat per ostium in ovile ovium, sed ascendit aliunde, ille fur est et latro (Joan. X) . Similiter in aliis. In parabolis enim bipartita est intelligentia. In eis namque intelligi oportet principaliter illa, quae per similitudinem accipiuntur: quod fieri nequit, nisi et ea intelligamus: quae ex vi verborum consueto usu significantur. Et haec quidem ad communem practicam proprie attinent, veluti discretio seminandi, ne semen [Col. 0024D] cadat secus viam, et volucres coeli comedant illud ne cadat in petrosa, et aestu solis arescat, ne inter spinas, et suffocetur ab illis; sed in terram bonam si ceciderit, dabit fructum (Marc. IV) . Sic et in caeteris. Vel publica practica consideranda est, ubicunque Dominus communiter omnes instruit de moribus. Juxta praedicta dicuntur aliae virtutes politicae, aliae purgatoriae, aliae purgati animi. Ad theoricam sane spectat Evangelium, per intellectibilem speciem quae theologia dicitur, ubicunque divinitatem sine per verba, seu per miracula indicat, id est, ubi Trinitatem reserat, et ubi Christum verum Deum esse probat. Per intelligibilem vero speciem facit nos evangelica lectio theoricos, ubi Christus verus homo esse probatur, et ubi animae docentur seipsas attendere, [Col. 0025A] et suam in corporibus animationem et in aeternis considerationem. Ad physiologiam quidam respicit, quod ibi dicitur: Non intelligitis quia omne quod in os intrat, in ventrem vadit, et in secessum emittitur (Matth. XV; Marc. VII) .
Ambrosius super Lucam: «Tria sunt quae philosophi mundi istius praecellentissima putaverunt, triplicem scilicet esse sapientiam, quod aut rationalis est, aut naturalis, aut moralis. Haec tria in Veteri Testamento possumus advertere. Quid enim aliud significant tres illi putei, quorum unus est visionis, alius juramenti, tertius abundantiae, nisi triplicem istam in patriarchis fuisse virtutem? Puteus visionis est rationabilis, eo quod ratio visum mentis acuit, et animi purgat obtutum. Puteus juramenti est sapientia [Col. 0025B] naturalis, quae ea quae naturae sunt, comprehendit et affirmat quasi jurando, cum Dominus naturae, id est Deus, quasi testis fidei adhibetur. Puteus abundantiae est ethicus, eo quod cedentibus Allophylis, quorum specie vitia corporis figurantur, vivae venae liquorem Isaac invenit (Gen. XXVI) . Purum enim, profluunt boni mores, et bonitas ipsa popularis [pluralis] abundat aliis, sibi restrictior. Quid etiam tres libri Salomonis nisi trinae hujus sapientiae Salomonem ostendunt fuisse solertem? De ethicis in Proverbiis scripsit, de naturalibus in Ecclesiaste, vanitati enim creatura mundi subjecta est (Rom. VIII) , de mirabilibus et rationabilibus in Cantico canticorum, eo quod, cum animae nostrae verbi coelestis amor infunditur, et rationi mens sancta [Col. 0025C] connectitur, admiranda mysteria revelantur. Evangelistis quoque quam putas defuisse sapientiam? Qui, cum variis generibus sapientiae sint referti, singuli tamen diverso genere praestant. Est enim sapientia naturalis in Joanne, qui Verbum in principio (Joan. I) reperit, transcendens angelos et virtutes coelorum. Matthaeus singula prosecutus secundum hominem, moraliter edidit nobis praecepta vivendi. Marcus rationabiliter mox in principio locandum putavit: Ecce mitto angelum meum (Marc. I) , et, vox clamantis in deserto (ibid.) , ut admirationem moveret et, doceret humilitatem in Joanne Baptista, qua Deo placuit. At vero Lucas velut historicum ordinem tenuit, omnes sapientiae species complectens. [Col. 0025D] Pertinet enim ad naturam, quod Spiritum sanctum Creatorem etiam Dominicae incarnationis exstitisse reseravit (Luc. I) . Unde et David docens sapientiam naturalem, ait: Emitte spiritum tuum, ut creabuntur (Pal. CIII) . Docet moralia in beatitudinibus, et in illo sermone Domini ostendit inimicum etiam esse diligendum (Luc. VI) . Docet rationabilia, cum dicit: Qui fidelis est in minimo, et in majori fidelis est (Luc. XVI) . Ergo sapientia spiritualis possidet omnem principatum, quem falso sibi vindicat humana prudentia, praesertim cum ipsum mysterium Trinitatis sine hoc principatu non sit. Naturaliter enim Pater genuit Filium, moraliter Filius factus est obediens Patri usque ad mortem, rationabiliter a Patre et Filio procedit Spiritus sanctus, [Col. 0026A] qui rationem divinitatis colendae et vitae regendae humanis pectoribus infundit.
Ambrosii et Boetii divisiones de philosophia, vicissim se includunt. Moralis enim philosophia continet tres species practices, rationalem, id est inspectivam, intellectibilem et intelligibilem. Naturalis vero eadem est, quae et physiologia.
Augustinus in Epistola ad Volusianum: «Ex his duobus praeceptis: Diliges Deum et proximum (Matth. V) , dicit Christus totam legem prophetasque pendere. Hic physica est, quoniam omnes omnium naturarum causae in Deo creatore sunt. Hic ethica, quoniam vita bona et honesta non aliunde formatur, quam cum ea quae diligenda sunt, quemadmodum diligenda sunt, diliguntur, hoc est, Deus et [Col. 0026B] proximus. Hic logica, quoniam veritas lumenque animae rationalis, nonnisi Deus est. Hic etiam laudabilis reipublicae salus. Neque enim conditur et custoditur optima civitas, nisi fundamento et vinculo fidei firmaeque concordiae, cum bonum commune diligitur, quod summum ac verissimum Deus est, atque in illo invicem sincerissime se homines diligunt, cum propter illum se diligunt, cui quo animo diligant, occultare non possunt. Idem in octavo de civitate Dei. Fortassis qui Platonem philosophis gentium praelatum acutius intellexisse laudant, aliquid tale de Deo sentiunt, ut in illo inveniatur et causa subsistendi, et ratio intelligendi, et ordo vivendi, quorum unum ad naturalem, alterum ad rationalem, tertium ad moralem partem intelligitur [Col. 0026C] pertinere. Si enim homo ita creatus est, ut per id quod in eo praecellit, attingat illud quod cuncta praecellit, id est unum verum optimum Deum, sine quo nulla natura subsistit, nulla doctrina instruit, nullius usus expedit, ipse quaeratur, ubi nobis secura sunt omnia: ipse cernatur, ubi nobis certa sunt omnia; ipse diligatur, ubi nobis recta sunt omnia. Bene ergo dixit Plato: Dei hujus imitatorem, cognitorem, amatorem esse sapientem, cujus participatione beatus fit. Benedixit, summum bonum esse Deum, unde vult esse philosophum amatorem Dei, ut, quoniam philosophia ad beatam vitam tendit, fruens Deo, sit beatus. Et sciendum est quod, licet Christiani non utantur more quorumdam philosophorum [Col. 0026D] vel physica, id est naturali; philosophia, vel logica, id est rationali; vel ethica, id est morali, non ideo tamen nesciunt ab uno vero Deo atque optimo, et naturam nobis esse, qua facti ad imaginem ejus sumus; et doctrinam, qua eum nosque noverimus; et gratiam, qua illi cohaerendo beati sumus. Sive ergo Platonici, sive quicunque alii, Deo cognito, repererunt ubi esset et causa constituendae universitatis, et lux percipiendae veritatis, et fons vividae felicitatis, cum de Deo ista sentiunt, nobiscum sentiunt.
Ambrosius in Epistolam ad Colossenses: «Ideo non legimus quadrivium in Evangelio, vel in Epistola, quia curam animae impedit, cum in agnitione Christi omnem salutem et sapientiam habeamus.»
[Col. 0027A] Quae autem causae exstiterint ut Evangelium scriberetur, videamus. Hieronymus in Argumento ante Evangelia: «Ob eorum maxime causam, qui in Jesum crediderant ex Judaeis, et nequaquam legis umbram servabant, succedente Evangelii veritate, Matthaeus Evangelium edidit. Sic enim priusquam transiret cum aliis apostolis ad gentes, Ecclesiis de Judaea quod praedicaverat verbo, firmavit scripto, ne falsi praedicatores et Ecclesiarum perversores, aliquos superseminarent errores.» Idem in eodem: «Joannes, cum esset in Asia, et haereticorum semina pullularent Ebionis et caeterorum, coactus est ab Asiae episcopis de divinitate Salvatoris scribere. Hunc ecclesiastica narrat historia, cum a fratribus cogeretur ut scriberet, ita facturum se respondisse, [Col. 0027B] si, indicto jejunio, in commune omnes Deum precarentur. Quo expleto, eructavit: In principio erat Verbum, etc. Beda in Marcum: «Cum Romanae urbi Dei lumen, praedicante Petro apostolo, fuisset exortum, adeo delectabantur mentes audientium in divino sermone, ut nulla satietas eis inde fieret. Unde Marcum discipulum ejus exoraverunt, ut quae ille praedicabat, ipse Scripturae traderet, quo domi forisque in hujuscemodi verbi meditationibus permanerent. Quod multum placuit Petro.» Clemens in Libro IV dispositionum haec ita gesta describit. Beda in Lucam: «Significat in prooemio Lucas, eam sibi maxime causam Evangelii fuisse scribendi, ne pseudoevangelistis facultas esset praedicandi falsa, qui sub nomine apostolorum conati sunt inducere [Col. 0027C] sectas perfidiae. Denique nonnulli Thomae, alii Bartholomaei, quidam Matthiae, aliqui etiam duodecim apostolorum titulo reperiuntur falso sua scripta praenotasse, sed et Basilides atque Appelles, quorum unus 365 coelos, alter duos invicem contrarios deos inter alia nefanda dogmatizabant, Evangelia sui nominis errore foeda reliquerunt. Inter quae notandum est quod dicitur Evangelium juxta Hebraeos, quo scilicet utuntur Nazaraei, non inter apocryphas, sed inter ecclesiasticas numerandum historias: nam ipsi sacrae Scripturae interpreti Hieronymo visum est ex eo et pleraque testimonia sumere, et ipsum in Latinum Graecumque sermonem transferre. Falsa vero Evangelia Lucas in sua [Col. 0027D] praefatione refellit.» Hucusque Beda.
Cum igitur praeter quatuor libros Evangelii quintum quo utuntur Nazaraei, recipiat Ecclesia, non absonum videtur, Evangelium compendiose, nos recipere in uno opere Theophili episcopi, vel Taciani, seu Ammonii Alexandrini, aut alius cujuslibet, congruo componentis ordine unam ex quatuor narrationem. Ad Evangelii theologiam sane credendam tum ex testimoniis sanctorum, tum sententiis magistrorum brevem praeponamus accessum. Alcuinus libro II De Trinitate, capite 11: «Quod semper fuit et semper est, aut ingenitum est, aut genitum; aut nec ingenitum, nec genitum. Et sunt haec tria, aeternaliter tria. Quod ingenitum est, Pater est solus, qui a nullo esse habet quod est, nisi [Col. 0028A] a seipso. Quod genitum est, Filius est, cui a Patre est esse quod est. Quod vero nec ingenitum est nec genitum, Spiritus sanctus est, cui est esse a Patre et Filio procedere. Et haec tria trinitas est vere consubstantialis et coaeterna. Quia igitur aliud est genuisse quam natum esse, aliud procedere quod genuisse vel natum esse, manifestum est quoniam alius est Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus. Trinitas itaque ad personas Patris et Filii et Spiritus sancti refertur, unitas ad naturam aeternae Deitatis pertinet.»
Justinianus in Edicto fidei: «In tribus subsistentiis sive personis unam Deitatem sive naturam, et substantiam et virtutem adoramus, proprietates quidem separantes, Deitatem autem unientes. Item: [Col. 0028B] Unum est Deitas in tribus et tria unum, in quibus Deitas est, aut, ut subtilius dicamus, ipsa tria est Deitas. Item oportet unum Deum, unam naturam sive substantiam et formam confiteri, et tres subsistentias praedicare seu tres personas, et unamquamque cum sua proprietate. Item: Nemo unquam ausus est in catholica Ecclesia dicere quod sicut tres subsistentiae, sic et tres naturae sint sanctae Trinitatis.» Hieronymus in Expositione Symboli ad papam Laurentium: «Ignis coelestis generat ex seipso splendorem lucis, et producit vaporem, et cum sint tria in rebus, unum sunt in substantia, ita Trinitas una est majestas.» Augustinus in continua Expositione capit. XXIX Joannis: «Quomodo tu Verbum quod loqueris, in corde habes, et [Col. 0028C] conceptio ipsa spiritualis est: verbum enim quod concepisti, spiritus est ut anima: sic Deus genuit Filium. Sed tu verbum gignis ex tempore, Deus genuit Filium sine tempore.» In Origenis, ut dicitur, homilia quae sic incipit: Vox aquilae pulsat aures Ecclesiae: Patre loquente verbum suum, hoc est, Patre gignente sapientiam suam, omnia fiunt. Unde propheta: Omnia in sapientia fecisti (Psal. CIII) . Praecedit Pater Verbum non natura, sed causa. Audi ipsum Filium dicentem: Non possum ego a meipso facere quidquam (Joan. V) , et, a me ipso facio nihil (ibid.) , vel a me ipso non loquor (ibid.) . Praecedit Pater Filium causaliter, praecedit Filius omnia quae per ipsum facta sunt naturaliter. Pater loquitur, [Col. 0028D] Verbum gignitur, omnia efficiuntur. Et quomodo qui loquitur in Verbo, quod loquitur necessario Spiritum perflat; ita Deus Pater simul et semel, et Filium gignit, et Spiritum suum per genitum Filium producit.» Isidorus in Libro differentiarum: «Sapientia Dei dicitur Verbum, et quia nihil in substantia naturae suae visibile vel corporeum est, et pro eo quod Pater per eam omnia condidit vel jussit, et quia per illam Pater innotuit.» Augustinus, Libro octoginta trium quaestionum capite 23: «Cum sapiens Deus dicitur, et a sapientia sapiens dicitur, sine qua eum vel fuisse aliquando vel esse posse nefas est credere, non participatione sapientiae sapiens dicitur, sicut anima quae et esse et non esse sapiens potest, sed quod [Col. 0029A] ipse genuerit eam, qua sapiens dicitur, sapientiam.» Idem in eodem, capite decimo sexto: «Deus omnium quae sunt causa est. Quod autem omnium rerum causa est, etiam sapientiae suae causa est. Nec unquam Deus sine sapientia sua est. Igitur sempiternae sapientiae suae causa est sempiterna. Deinde si Patrem esse sempiternum in Deo est, nec fuit aliquando non Pater, nunquam sine Filio fuit. Filius ergo semper natus est, quia semper Filius est: et non solum imago Patris est, quia de illo est: et similitudo, quia imago est: sed etiam aequalitas tanta, ut nec temporis intervallum impedimento sit. Per eum enim condita sunt tempora.» Augustinus et Alipius in Epistola ad Maximum medicum Temitanum: «Sicut flamma splendorem quem gignit [Col. 0029B] tempore non praecedit, ita Pater nunquam sine Filio fuit. Ipse est quippe Sapientia Dei Patris, de qua scriptum est: Splendor est enim lucis aeternae (Sap. VII) . Luci ergo cujus splendor est, id est, Deo Patri sine dubio coaeternus est, et ideo non sicut in principio creavit Deus coelum et terram (Gen. VII) , ita in principio fecit Verbum, sed in principio erat Verbum (Joan. I) » Item in eadem Epistola: Pater ita de se genuit Filium, ut totus maneret in se, et esset in Filio tantus quantus et solus. Similiter et Spiritus sanctus procedendo non minuit eum, nec auget haerendo. Tanta est igitur tota trinitas in solo Patre, vel in solo Filio, vel in solo Spiritu sancto, quanta simul in Patre et Filio et Spiritu sancto. Quare nullo modo triplex dicendus est Deus.
[Col. 0029C] Hieronymus in Quicunque vult: «Deus Pater Deum Filium genuit, non voluntate neque necessitate, sed natura.» Gregorius XXIII in Job: «In eo quod Pater Verbum perfectum genuit, locutus est; in eo quod semper gignit, loquitur, Filius Dei unigenitus pro perfectione natus dicitur, pro aeternitate semper nasci perhibetur.» Augustinus libro decimo sexto De civitate Dei: «Dei quippe ante suum factum locutio ipsius, sui facti est immutabilis ratio, quae non habet sonum strepentem et transeuntem, sed vim sempiterne manentem, et temporaliter operantem.» Augustinus De verbis Domini, cap. XXX, cap. II Joannis: «Sicut solum Patrem semper et Sine initio ingenitum novimus, ita Filium semper et [Col. 0029D] sine initio ex Patre genitum confitemur. Nec aliud facit divisionem personarum, nisi quod Pater ingenitus est, Filius genitus; ille Pater, iste Filius.» Idem, libro decimo quinto De sancta Trinitate, capite vigesimo sexto: «Hinc constat Spiritum sanctum etiam a Filio procedere, quod Apostolus ait: Misit Deus spiritum Filii sui in corda nostra (Gal. IV) . Et cum resurrexisset et apparuisset discipulis, insufflavit et ait: Accipite Spiritum sanctum (Joan. XX) .» Idem eodem capitulo: «Cum Spiritum sanctum genitum non dicamus, dicere tamen non audemus ingenitum, ne vel duos patres in illa Trinitate, vel duos qui non sunt de alio, quispiam suspicetur.» Idem eodem, capite decimo octavo: «Sicut unicum Dei Verbum proprie vocamus nomine sapientiae, [Col. 0030A] cum sit et Spiritus sanctus et Pater sapientia, ita Spiritus sanctus proprie nuncupatur vocabulo charitatis, cum sit Pater et Filius charitas. Rectissime Spiritus sanctus vocatur etiam donum Dei.» Enipius ex dictis Augustini ex Decalogi expositione: «Sanctificatio nulla divina et vera est, nisi a Spiritu sancto. Non enim frustra dicitur proprie Spiritus sanctus, cum sit et Pater sanctus, et Filius sanctus. Nomen proprium hoc Spiritus accepit, ut tertia in Trinitate persona Spiritus sanctus diceretur.»
Augustinus in Enchiridio, capite decimo tertio: «Gratia Dei propterea per Spiritum sanctum fuerat significanda, quia ipse sic est Deus, ut dicatur etiam Dei donum.»
[Col. 0030B] Idem libro quinto de sancta Trinitate, capite secundo: «Aliae essentiae vel substantiae capiunt accidentia, quibus in eis fiat mutatio, Deus autem non.»
Idem capite quinto: «Quamdis diversum sit Patrem esse et Filium esse, non est diversa substantia, quia haec non secundum substantiam dicuntur, sed secundum relativum. Quod tamen relativum non est accidens, quia non est mutabile.»
Idem libro nono, capite quarto: «Mens et amor et notitia ejus tria sunt. Et haec tria unum sunt. Et cum perfecta sunt, aequalia sunt. Nec amor et notitia seu cognitio tanquam in subjecto insunt menti, sed substantialiter etiam ista sunt sicut et mens, quia mens cum se totam novit, perfecte novit; et [Col. 0030C] cum se perfecte amat, per totum ejus est amor ejus.»
Idem in sermone de scripturis veteribus et novis contra Arrianos: «In sole tria sunt quae separari omnino non possunt, sol, splendor, calor. Tria etiam habet ignis indivisibilia, motum, lucem et fervorem. Si ergo creaturam haeretice dividere non potes, quomodo poteris dividere Creatorem? in Psalmo habes: Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII) .
Idem contra Arium: «Intelligamus Deum quantum possumus, sine qualitate bonum, sine quantitate magnum, sine indigentia Creatorem, sine situ praesentem, sine situ praesentem, sine loco ubique totum, sine tempore sempiternum, sine commutatione [Col. 0030D] sui mutabilia facientem, nihil patientem. Quod si quis ita Deum cogitat, et nondum potest invenire quid sit, tamen pie caveat, quantum potest, aliquid sentire de illo quod non sit.»
Ex praedictis et quampluribus aliis sanctorum Patrum sancitis, sunt qui dicunt Patris nomine designari divinae majestatis potentiam, qua quaecunque velit efficere, possit. Non enim potest injusta facere Deus, quia ipse summa justitia et bonitas est. Filii vero seu verbi vocabulo sentiunt significari sapientiam Dei, qua sic cuncta discernere valet, ut in nullo penitus decipi queat. Appellatione autem Spiritus sancti ipsa Dei charitas vel benignitas intelligitur, qua scilicet omnia vult optime fieri ac disponi. [Col. 0031A] Est itaque descriptio summi boni, cujus plenitudini nihil deest; omnipotentiae, summae sapientiae, summaeque bonitatis discretio. Nam in his tribus continentur omnia quae de Deo dicuntur. Quod enim dicitur inenarrabilis, immutabilis, indeficiens, aeternus, potentiae est. Posse siquidem variari, posse deficere, impotentiae est. Quod rursus providus est, praescius, modestus, sapientiae est: nam non cognoscere res ipsas, nisi ex earum eventibus seu effectibus, insipientiae est humanae. Benignus vero misericors et miserator cum dicatur, ad bonitatem spectat, quamvis miserator magis exhibitione misericordiae, quam ex bonitate dicatur. Sic de caeteris. Haec utique Trinitatis distinctio ad divini cultus religionem plurimum proficit nobis, et ob hoc praecipue [Col. 0031B] ipsa Dei sapientia incarnata, in praedicatione sua eam decrevit assumere. Duo quippe sunt, quae nos omnino Deo subjectos efficiunt, timor scilicet atque amor. Potentia siquidem et sapientia maxime timorem incutiunt, cum Deum judicem esse sentimus, et quae voluerit omnia posse punire scimus, et nihil eum latere cognoscimus. Benignitas vero ad amorem pertinet, ut quem benignissimum habemus, potissimum diligamus. Ex quo etiam animadverti potest, eum ulcisci impietatem velle; quia quo plus placet ei aequitas, eo magis displicet iniquitas, juxta illud: Dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem (Psal. LIV.)
Rursum, haec Trinitatis distinctio ad universorum [Col. 0031C] Dei operum commendationem plurimum valet, quaecunque agit, egregie fieri credantur, cum quaecunque velit efficere possit, et in omnibus modum servare sciat, et optime cuncta fieri vel procedere velit. Hinc totius Trinitatis opera indivisa, id est, communia esse dicuntur; quia quidquid potentia geritur, idem sapientia moderatur et bonitate conditur. Unde bene in his quae facimus, vel Deum facere exoramus, commemorationem Trinitatis facimus, dicentes: In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti; vel, in nomine sanctae et individuae Trinitatis, ut sicut trium personarum indivisa est operatio, sic et earum inseparabilis sit invocatio. Hinc est quod Moyses, cum prius dixisset: In principio creavit Deus coelum et terram (Gen. I) , adjecit: Et Spiritus [Col. 0031D] Domini ferebatur super aquas (ibid.) . In Deo quidem creatore Patrem insinuans, divinam potentiam, per quam creare de nihilo omnia potuit, congrue commemorat, quia hoc nomen Deus interpretatur timor, et potestati reverentia timoris maxime exhibetur. Nomine vero principii Filium designat, id est, divinam rationem seu sapientiam, in qua per providentiam cuncta prius consistere quodammodo habuerunt, quam in effectus operum perveniret. Per spiritum vero Domini, aperte Spiritum sanctum insinuat, id est, divinae gratiae bonitatem. In creatione quoque hominis non dixit, faciam hominem, sed: Faciamus hominem (ibid.) , ut Trinitatis pluralitatem designaret. Cum autem totius Trinitatis una sit potentia, una sapientia, una bonitas, una eademque [Col. 0032A] operatio: quae tamen ad potentiam assignantur, Patri specialiter attribuuntur; quae ad sapientiam spectant, Filio; quae ad bonitatem pertinent, Spiritui sancto ut a subjectis declaratur exemplis. Ait Filius: Quae Pater posuit in sua potestate (Act. I) . Et alibi: Sicut disposuit mihi Pater (Luc. XXII.) Quoties autem ipsa humanitas Filii, opem unitae sibi divinitatis implorat, aut aliquas preces ei fundit, solo Patris utitur vocabulo, ipsam scilicet commemorando potentiam, qua potens est Deus efficere quod rogatur, velut, cum dicitur: Pater sancte, serva eos (Joan. XVII) . Pater, in manus tuas commendo spiritum meum (Luc. XXIII) , et similia quae ad orationem pertinent. Hinc usus Ecclesiae ad solum Patrem locutionem dirigit in specialibus orationibus, quae in celebrationibus [Col. 0032B] missarum fiunt. Apostolus quoque cum ait Patrem suscitasse Jesum a mortuis, vel vivificaturum esse corpora nostra, vel Filium aut Spiritum sanctum misisse, vel ei Filium obedisse; cum, inquam, talia dicit, quasi proprie et specialiter proprietati Patris ascribit, quae ad potestatem attinere videntur. Sic quoque personae Filii quae ad rationem vel sapientiam pertinent, specialiter assignantur, juxta illud: Pater omne judicium dedit Filio (Joan. V) . Potentia siquidem Sapientiae in discretione judicii cedit, ubi aequitas magis est examinanda, quam vis et potentia exercenda. Quod autem supponitur, quia Filius est hominis, inde maxime judicium pendere declarat, quod impii inter caetera mala missum etiam a Patre Filium respuerunt. Unde Filius ait: [Col. 0032C] Si non venissem, et locutus eis non fuissem, peccatum non haberent. Nunc autem excusationem non habent de peccato (Joan. XV) . Ad hoc etiam illa inscriptio Psalmi pertinet, quae ait, pro occultis Filii (Psal. IX) , id est, judiciis de quibus dictum est: Judicia tua abyssus multa (Psal. XXXV) . Quia sicut dictum est, sapientiae est judicare, id est, quid ex justitia cuique debeatur agnoscere. Christum Dei virtutem et Dei sapientiam (II Cor. I) . Apostolus nominat Sapientiam quippe, per quam omnia ad integrum novit; virtutem vero, per quam bonorum omnium efficaciam complet. Unde illud: Omnia per ipsum facta sunt (Joan. I) . Et alibi: Omnia in sapientia fecisti (Psal. CIII) . Inde dextera sive manus Patris [Col. 0032D] appellatur, per quem Pater omnia operatur. Qui etiam bene mens Patris sive ratio, sive angelus consilii dictus est, quia in hac sapientia rationabiliter Pater omnia disponit, sive mundum creando, sive eumdem lapsum reparando. Et in hoc Pater verum consilium nostrae ignorantiae dedit, cum Sapientiae incarnatio nos visitavit. Divinae autem gratiae operatio et omnia quae ad divinae charitatis bonitatem manifestius spectant, Spiritui sancto ascribuntur; sicut est remissio peccatorum, distributio quorumcunque bonorum ex sua bonitate, non ex meritis nostris proveniens. Hinc est quod aqua et Spiritu (Joan. I) , non aqua et Patre vel Filio regenerari dicimur, cum tamen totius Trinitatis operatio in singulis eadem sit. Omnia denique sacramenta, quae in [Col. 0033A] Ecclesia conficiuntur ex bonitate Dei, Spiritui sunt attribuenda: ut ex hoc patenter liqueat affectum Paternae majestatis, id est dulcedinem divinae bonitatis, Spiritus sancti vocabulo exprimi. Spiritu namque oris nos, id est anhelitu, affectus animi maxime patefiunt: cum scilicet aut prae amore suspiramus, aut prae doloris vel laboris angustia gemimus, unde hoc loco spiritus pro bono affectu ponitur, juxta illud Sapientiae: Benignus est spiritus sapientiae (Sap. I) . Et in Psalmo: Spiritus tuus bonus deducet me (Psal. CLII) . Et Apostolus: Deus charitas est (I Joan. IV) . Quia teste Gregorio, spiritus ipse amor est, quo amore secundum Joannem Pater diligit Filium, et inde quaedam Patris et Filii communio est Spiritus sanctus, qui et amborum dicitur aeternum [Col. 0033B] donum, id est, donabile; donatum vero, ex tempore.
Hujus autem trinitatis nec non geniturae Filii a Patre, ac processio Spiritus ab utroque, hujusmodi vestigia proponit doctorum vigilantia.
Augustinus libro XI de civitate Dei: «In unaquaque creatura haec tria requiruntur: quis eam fecerit, per quid fecerit, quare fecerit. Pater itaque est, qui omnia fecit per Filium, propter bonitatem suam. Quae bonitas quia Spiritus sanctus intelligitur, Trinitas nobis intimatur. In creando quippe immensitatem rerum, potentia maxime declaratur; Sapientia quoque, in gubernando creata; et in eadem ad optimum eventum deducendo, benignitas ex ipsis creaturis manifestatur.»
[Col. 0033C] Item: «Ex mente nostra nascitur sapientia, quae est in ipsa, et a mente et sapientia procedit amor, quo ipsa mens diligit sapientiam a se genitam: et sunt haec tria simul in una indivisibili substantia animae.»
Item: «Ut in sole apparet, a substantia ignis vis ignei fervoris nascitur, et inde provenit, splendor in eadem substantia.»
Item: «Imago de aere ad sigillandum facta, quod est imago, id est, sic formatum aes, ex aere tanquam ex materia contrahit; et quod est sigillabile seu sigillans, ab utroque procedit. Sunt igitur in una eademque essentia tria proprietate diversa; quia aliud est esse hoc aes; aliud, esse hanc imaginem, et [Col. 0033D] aliud, esse hoc sigillabile. Scientia quoque sive sapientia cum sit potentia discernendi, neccessario exigit ad esse suum potentiam; sed potentia non exigit sapientiam, quod similitudine materiae ad materiatum, facile videri potest. Etenim quia statua constat ex aere et forma, aes non exigit statuam adesse suum; statua vero exigit aes, et quodammodo improprie ac figurate posset dici statuam ex aere genitam seu procreatam esse, et omne materiatum ex materia. A potentia vero et sapientia procedit bonae voluntatis affectus; quia his exigentibus consequenter facere volumus, nisi vitium praepediat, quae possumus et scimus facere, si cognoscamus ea fieri oportere. Sed quo spectant propositae similitudines? Nunquid praesumet assignare quisquam generationem. [Col. 0034A] Filii a Patre, processionem Spiritus ab utroque? Dicit enim Hieronymus in Quicunque vult, et Ambrosius in libro De Trinitate: «Quomodo genuit Pater Flium, etiam angeli nesciunt. Sed forte senties hoc ideo dictum esse, quia potentia cui omnia sunt possibilia, incomprehensibilis est; et sapientia videns universa atque discernens singula, incomprehensibilis est, simul etiam generatio ejus in hoc quod est aeterna, supra intellectum est. Senties autem fortasse juxta praemissas similitudines facile intelligi posse, ut dicas: Cum sapientia, quia est potentia discernendi sit id ipsum quod est ex potentia; translative sapientia Dei nata seu genita dicitur a potentia divina, et appellatur Filius, juxta quod Filii de patribus sunt velut eorum expressae [Col. 0034B] imagines, et mutuam dilectionem habentes. Potentia quoque divina in eo quod ex ipsa est sapientia, nimirum per translationem nuncupata, est Pater. Permulta namque nomina de creaturis ad Creatorem translata sunt. Illud autem firmiter sciendum, quia unus Deus una potentia est, ex qua omnia, nec dicitur omnipotentia seu omnipotens, quasi per collectionem potentiarum, sed quia potest omnia quae vult. Filius ergo per quem omnia, aeque est omnipotentia ut Pater, cum sit potentia divina in eo quod est potentia discernendi et gubernandi universa. Ne mireris Deum una potentia posse omnia, uno intuitu mentis videre et ordinare omnia, uno affectu benignitatis amplecti omnia, cum etiam tu videas uno ictu oculi lunam et stellas, et alia tam diversa. [Col. 0034C] Spiritus sanctus a Patre et Filio procedit, quoniam idcirco vult Deus omnia quae facit, quia potest et quia scit. Haec autem processio inde est, quia benignus divinitatis affectus, ex potentia et sapientia ad creationem et gubernationem rerum, ad distributionem gratiarum extenditur. Aeternaliter enim vult Deus, ut universa fiant quae facit temporalibus suis; et voluntas sua omnium bonorum causa est. Hic igitur divinitatis affectus erga creaturas habitus, procedit a Patre, procedit et a Filio, non ut natus, sed ut datus per collatam creaturis gratiam; Filius vero procedit a Patre ut natus. Cum ergo bonitas Dei sit causa totius divinae creationis, et cooperetur potentiae ac sapientiae in omni operatione divina, [Col. 0034D] patet ex supradictis auctoritatibus, quia unius essentiae sunt tres subsistentiae sive personae, id est, Pater et Filius et Spiritus sanctus, unius majestatis, unius individuae naturae, aeternae Deitatis. Licet igitur aliud sit esse potentem, aliud esse sapientem, et aliud este benignum, cum haec tria proprietatibus diversa, sint unius substantiae divinitatis in Deo, constat quia tota Trinitas est summa potentia tota summa est sapientia, tota summa bonitas. Non enim aliud est dicere, Deum esse potentiam, sapientiam, bonitatem; et dicere, Deum esse potentem, sapientem, benignum. Est enim potens, sapiens, bonus, non participatione, sed natura. Vere itaque secundum substantiam dicitur quod Pater est, Filius est, et Spiritus sanctus, et e converso. At vero relatio [Col. 0035A] prohibet ne dicamus, qui Pater est, Filius est, vel Spiritus sanctus, neque qui Filius est, Pater est, vel Spiritus sanctus. Non enim una persona est altera, licet sit hoc ipsum quod altera. Alia est enim proprietas potentiae, alia proprietas sapientiae, alia proprietas bonitatis; et ita est alia persona Patris, alia Filii, alia Spiritus sancti. Nota in hoc aliam esse proprietatem Patris, aliam Filii, aliam Spiritus sancti; quod alia vera sunt de solo Patre, alia de solo Filio, alia de solo Spiritu sancto. Cum enim dicamus, proprietas est Spiritus sancti, quod neque est genitus, neque ingenitus; nec substantiam, nec accidens dicimus esse proprietatem ejus. Similiter est proprietas Patris, id est proprie de solo Patre dicitur, quod neque natus est, neque procedens. [Col. 0035B] Unde ergo falsum est, Patrem esse Filium, vel Filium esse Patrem; inde falsum est, quod Deus genuerit seipsum. Sed quia una persona genuit alteram, Pater scilicet Filium, Deus genuit Deum, et est Deus de Deo, lumen de lumine. Similiter cum Spiritus sanctus a Patre et Filio procedat, Deus a Deo procedit; sed neque a seipso, neque ab alio. Ab alio non, quia non est nisi unus Deus. Neque a seipso, quoniam persona procedens non est ille a quo procedit. Refertur autem Pater ad Filium, Filius ad Patrem, Spiritus ad utrumque communiter.»
Augustinus libro quinto De Trinitate, capite decimo quarto: «Sicut Pater et Filius sunt unus Deus, et ad creaturam relative unus Creator, sic relative ad [Col. 0035C] Spiritum sanctum, unum principium. Ad creaturam vero, Pater et Filius et Spiritus sanctus unum principium sicut unus Creator. Sciendum igitur, si nummus sine sui mutatione incipit esse pretium illius rei quae emitur, multo magis Deus sine sui mutatione coepit esse Creator, cum primo fierent, creaturae; coepit esse Dominus, cum coepit ei servire creatura; coepit esse miserator, cum primo fuit cujus misereretur. Aeternaliter fuit immensus, justus et misericors, sed respectu creaturarum dicitur Creator, Dominus et miserator.»
Item Augustinus De Trinitate: «Secundum hoc quod Pater est ingenitus, Filius genitus, Spiritus procedens, nec aequalitas, nec inaequalitas consideratur, sed in eo quod personae sunt unus Deus, [Col. 0035D] una natura, una substantia, sunt sibi coaequales et consubstantiales. Quamvis ergo Filius sit de Patre, non tamen est posterior Patre vel inferior, sed coaeternus, coomnipotens. Sic et Spiritus sanctus, cum sit a Patre et Filio, nequaquam minor est vel [Col. 0036A] posterior, sed consubstantialis, coaeternus et coomnipotens.
Notandum quia persona multipliciter dicitur. Est enim persona substantia rationalis individua, ut quilibet homo. In rhetorica vero dicitur persona, quicunque propter certum dictum vel factum in controversiam ducitur. In grammatica autem sic persona describitur: Persona est qui loquitur ad alium, vel ad quem loquitur alius, vel de quo aliqui loquuntur. Cum igitur evenit quod idem homo loquitur ad alium, et in eum dirigitur locutio, et de eo fit locutio, tunc una et eadem res est prima et secunda et tertia persona, nec tamen prima est secunda vel tertia, et e converso. In Deo autem persona est vel ingenitum vel genitum, vel nec ingenitum [Col. 0036B] nec genitum. Est ergo una et eadem divina substantia tres personae, id est, Pater et Filius et Spiritus sanctus, ita quod Pater non est Filius nec Spiritus sanctus, et e converso.
Et sciendum, quia personae in Deitate dicuntur personae, non in respectu, sed secundum se.
Augustinus libro septimo De Trinitate, capite sexto: «Non est aliud Deum esse, aliud personam esse, sed omnino idem. Neque in hac Trinitate cum dicimus personam Patris, aliud dicimus quam substantiam Patris. Quocirca ut substantia Patris ipse Pater est, non quo Pater est, sed quo est; ita et persona Patris non est aliud quam ipse Pater est. Ad se quippe dicitur persona, non ad Filium vel Spiritum sanctum. Cur ergo non haec tria simul [Col. 0036C] unam personam dicimus, sicut unam essentiam et unum Deum, nisi quia volumus vel unum aliquod vocabulum servire huic significationi, qua intelligitur Trinitas, ne omnino taceremus interrogati, quid tres, cum tres esse fateremur?»
Hucusque de unitate divinae essentiae, ac de personarum proprietatibus juxta magistrorum existimationem et sanctorum assertiones.
[Col. 0035D] Matthaeus cognomento Levi, cujus vocatio ad Deum ex publicanis actibus fuit, Evangelium Hebraeo [Col. 0036D] sermone in Judaea primus scripsit, duorum in generatione Christi principia praesumens: unius, [Col. 0037A] cujus prima circumcisio in carne; alterius, cujus secundum cor electio fuit. Sicque quaterdenario numero triformiter posito, principium a credendi fide in electionis tempus porrigens, et ex electione usque in transmigrationis diem dirigens, atque a transmigrationis die in Christum usque definiens, decursam adventus Domini ostendit generationem.
Deinde Marcus, evangelista Dei, Petri in baptismate filius, et in divino sermone discipulus, genere leviticus, Evangelium Graeco sermone in Italia scrispsit, ostendens in eo quid et generi suo deberet et Christo. Nam in voce propheticae exclamationis instituens initium evangelicae praedicationis ordinem leviticae electionis ostendit, praedicens emissum Joannem filium Zachariae in voce angeli, annuntiantis [Col. 0037B] Verbum carnem factum, et corpus Domini per verbum divinae vocis animatum, ut in se caro Verbum, quod in consonantibus perdiderat, inveniret. A baptismo Domini praedicare Deum inchoans, deserti jejunium, tentationem Diaboli, congregationem bestiarum, et ministerium angelorum, caeteraque sic in brevi compingens, protulit, ut nec auctoritatem facti demeret, et perficiendi operis plenitudinem non negaret. Denique post fidem amputasse sibi pollicem dicitur, ut sacerdotio reprobus haberetur. Sed tantum consentiens fidei praedestinata potuit electio, ut nec sic in opere Verbi perderet, quod prius meruerat in genere. Nam primus Alexandriae episcopus fuit, cum per singula opera sciret et Evangelii in se dicta disponere, et [Col. 0037C] disciplinam legis agnoscere, et divinam in carne Domini naturam intelligere. Ibique octavo Neronis anno mortuus et sepultus est.
Lucas autem Syrus Antiochensis, arte medicus, discipulus apostolorum, et postea Paulum secutus usque ad passionem ejus, serviens Domino sine crimine, post Matthaeum et Marcum, sancto instigante spiritu, in Achaia scripsit Evangelium. Cui extra ea quae ordo Evangelicae dispositionis exposcit, ea maxime necessitas laboris fuit, ut primum Graecis fidelibus, ne Judaicis attenti fabulis, in solo legis desiderio [Col. 0038A] tenerentur, ne vel haereticis fabulis seducti, exciderent a veritate, elaboraret: deinde, ut in principio Evangelii nativitate Joannis praesumpta, cui scriberet, indicaret, contestans in se completa esse, quae essent a plerisque praesumptuose inchoata. Huic Lucae non immerito etiam scribendorum Actuum apostolorum gratia data est, utpote illi, cujus omnia verba languentis animae sunt medicina. Hic neque uxorem unquam habens neque filios, octoginta et quatuor annorum obiit in Bythinia, plenus Spiritu sancto.
Joannes vero apostolus et evangelista, virgo electus a Deo, quem de nuptiis volentem nubere vocavit, post omnes Evangelium scripsit in Asia, postquam scripserat Apolycapsin in Pathmos insula (Apoc. I) . [Col. 0038B] Cujus virginitatis duplex testimonium in Evangelio datur, quia et prae caeteris dilectus a Deo dicitur, et huic matrem suam de cruce commendavit, ut virginem virgo servaret (Joan. I) . Denique manifestans in Evangelio quod erat ipse, opus incorruptibilis Verbi solus inchoans, Verbum carnem factum esse, nec lumen a tenebris comprehensum fuisse testatur (Joan. I) , primum signum ponens quod in nuptiis fecit Deus, ut veteribus immutatis, nova omnia quae a Christo instituuntur, appareant. Itaque cui in principio canonis incorruptibile principium erat in Genesi, etiam incorruptibilis finis redditur per virginem in Apocalypsi, dicente Christo: Ego sum alpha et ω (Apoc. I, XXII) . Hic est Joannes, qui sciens supervenisse diem recessus sui, convocatis discipulis [Col. 0038C] suis in Epheso, descendit in defossum sepulturae suae locum, facta oratione, et positus est ad patres suos, sexagesimo octavo anno a passione Domini, tam extraneus a dolore mortis, quam alienus a corruptione carnis. Igitur in Evangelio perutile est desiderantibus Deum, sic prima vel media vel perfecta cognoscere, ut et opus Evangelii, et dilectionem Dei in carne nascentis per universa legentes intelligant, atque in eo id, in quo apprehensi sunt et apprehendere expetunt, recognoscant.
[Col. 0037D] Unum ex quatuor evangelistarum dictis Evangelium, claro studio composuit Ammonius Alexandrinus, qui canonum quoque Evangelii fertur inventor. Hoc Eusebius Caesariensis in epistola praescripta editioni, qua memoratos Evangelii canones edidit, praefati viri imitatus studium, Carpiano scripsit. Tatianus etiam vir eruditissimus et eleganti eloquentia praeditus, cujus commendationem beatus Hieronymus in libro De illustribus viris non tacuit, et unum ex quatuor (ut ecclesiastica narrat historia) compaginavit Evangelium, et magnificos contra gentes libros edidit. Hic beati Justini philosophi et martyris, [Col. 0038D] dum adhuc viveret, discipulus fuit. Dein vero doctrinae supercilio elatus, ad haereses convolavit. Sane hujus haeresiarchae si superesset opus evangelicum, quod sancti Justini lateri adhaerens fortassis explicuit, in eo Domini Jesu verba diligenter amplecti, secure legere, ovibus ejus vocem cognoscentibus nil prohiberet. Nam sicut sacramenta sine sui corruptione participantur et a malis, sic veritatis verba sive dicta, sive scripta, ab haereticis suo proprio tenore minime privari possunt. Quo fit quod Origenis errorum perversitas, ejus studium in qua parte claruit, nequaquam decoloravit. Vitae quoque [Col. 0039A] Salomonis enormitas, ejus imo Dei in eo sapientiam nullatenus obnubilavit. Exemplis quidem quamplurimis, non repudiatum iri vero pro falsis, probatio manifesta est.
Ad haec pater Hieronymus in homilia de villico iniquitatis introducens Theophili expositiones, hanc ejus laudem abjecit: «Theophilus Antiochenae Ecclesiae septimus post Petrum apostolum episcopus, quatuor evangelistarum in unum opus dicta compingens, ingenii sui nobis monimenta dimisit.»
Beatus quoque Augustinus in secundo De concordia evangelistarum, quoad ei visum est, ex diversorum dictis unam narrationem faciens, inquit: «hoc exemplo sive ut a me factum est, sive alio modo commodius fieri possit, videat unusquisque et [Col. 0039B] in caeteris locis fieri posse. Ejus igitur exemplo ac persuasu nonnulli fortasse unam ex quatuor narrationem perstrinxere. At vero hujus operis quis auctor, imo ordinator exstiterit, nihil interest ignorare. Etenim tam verba quam sententiae nonnisi evangelistarum sunt. Matthaei namque dictis, reliquorum trium excerpta (quod cullibet perquirenti facile est cognitu) arte mira magisque brevitate miranda junguntur. Hoc autem praenominatum Ammonium fecisse, scribit Eusebius Carpiano. Suscipe ergo, Christicola, in hoc naturali opere, vel si commodius possis in alio Verbum breviatum, quod Dominus fecit super terram (Rom. IX) . Collige ergo compendiose Verbi incarnati historiam, mandata, promissa. In his itaque habeto viam, veritatem et [Col. 0039C] vitam. Christi igitur exemplo nosce, qui bene vivere possit praeceptis et promissis; bene vivere scias et velis, ad signandum super te, magis magisque lumen vultus Domini (Psal. IV) . His utique tribus tria propulsari necesse est, impotentiam scilicet, ignorantiam negligentiam Ignorans enim ignorabitur [Col. 0040A] (II Cor. XIV) , negligens vero nescietur, nequam simulator impotentiae nihilominus ejicietur. Vide ergo cum propheta quatuor animalia, per totum corpus oculata (Ezech. I) . Quod uni sint quatuor facies, velut ignis sit horum species, hoc explicat haec nova series arte mira. Hic junguntur pennae aequaliter, rotae sese capiunt pariter, et volvuntur non aliter arte mira. Quo spiritus datur directio, illuc pergunt, nec fit reversio, nunc descensus, nunc elevatio est in eis. Dant scintillae micantes radios, et coruscat fulgur in impios, terror ad hos, splendor ad filios, est in eis.»
Ut ergo absque scrupulo studiosi mens secura, possit hoc uti volumine, sententias, evangelistarum personas, numeris per loca congrua curavi diligenter [Col. 0040B] distinguere. Horum alter signis quibusdam (quas vulgo cifras appellant) expressus indicat numeros ipsos in canonibus Eusebianis. Alter sub hoc pinguiusculis litteris effigiatus, et usque ad decem tantummodo procedens, in quoto canone superpositus numerus inveniatur, ostendit. Numeris siquidem luce clarius aperitur, quid proprie, quid communiter, quaeve similia, dixerint evangelistae. Litteris quoque eosdem brevitatis necnon differentiae causa judice debere discerni, videlicet, per R litteram Marcum, per M Matthaeum, per A aquilam summum evangelistam, per L vero Lucam. Praeterea nemo culpet, historiae naturalem ordinem non hic usquequaque servatum esse. Singuli namque evangelistarum nihilominus Juvencus, Sedulius, egregii versificatores, [Col. 0040C] circa eamdem materiam versantes, praepostero ordine plurima narravere. Cautum sit itaque praeoccupationis et recapitulationis regulas, necnon quamplures alias, de quibus doctor Augustinus in concordia evangelistarum docet, huic operi saepe applicare oportere.
[Col. 0039D] Sicut ex creaturis Creator cognoscitur, et per earum infinitam varietatem incomprehensibilis esse non dubitatur, ita sacrae Scripturae in idipsum directa via sunt, et ideo multipliciter, quia ducunt ad immensum. Sunt autem ex Hebraeo in Graecum translationes septem, plurimum distantes ab invicem, et de Graeco in Latinum multo plures, ac nihilominus inter se differentes, atque insuper ex Hebraeo in Latinum una Hieronymi de verbo in verbum. Cum igitur tam perplexa Scripturae varietas in libris divinis manifesta sit, nusquam nimirum ex industria secundum diversa exemplaria aliam et aliam posuimus litteram, dum Evangelii concordiam tractaremus. Continet itaque textus expositioni interpositus, maxime litteram secundum usum modernorum; in textu vero sive expositione pleraeque ratae positiones [Col. 0040D] habentur ex veteri bibliotheca, vel de expositionibus sumptae. Haec autem idcirco notare curavimus, ne forte qui et textum et expositionem legerint, alterum per alterum corrigere velint.
- I. In principio erat verbum, Deus apud Deum, per quem facta sunt omnia.
- II. De sacerdotio Zachariae.
- III. Ubi angelus Gabriel ad Mariam loquitur.
- IV. De nativitate Joannis Baptistae.
- V. De generatione vel nativitate Christi.
- VI. Ubi angelus apparuit pastoribus.
- VII. Ubi Jesus ductus est a parentibus ut circumcideretur
- VIII. De magis qui venerunt ab oriente.
- IX. Ubi est fugatus Jesus et parentes ejus in Aegyptum.
- X. Ubi Herodes interfecit pueros.
- [Col. 0041] XI. Ubi Jesus revocatur ab Aegypto
- XII. Ubi Jesus remansit in templo Hierosolymis.
- XIII. Ubi Joannes Baptista apparuit in Israel.
- XIV. Ubi Jesus baptizabatur a Joanne.
- XV. Ubi Jesus ductus est in desertum a spiritu.
- XVI. Ubi duo discipuli Joannis secuti sunt Jesum.
- XVII. De Philippo et Nathanael.
- XVIII. Ubi Jesus in Synagoga legit librum Isaiae.
- XIX. Ubi Jesus vocavit Petrum et Andream, Jacobum et Joannem.
- XX. Ubi Jesus vocavit Matthaeum publicanum.
- XXI. Ubi Jesus audiens quod Joannes traditus esset, secessit in fines Zabulon et Naphthali.
- XXII. Ubi Jesus circuibat omnes regiones, et sedens in monte, elegit duodecim apostolos, et docuit eos de beatitudine regni coelorum, et quae sequuntur.
- XXIII. Increpatio divitum.
- XXIV. Ubi dicit: Vos estis sal terrae.
- XXV. Vos estis lux mundi, et iterum comparationes de praeceptis legis.
- XXVI. Iracundiae prohibitio.
- XXVII. De relinquendo munus ad altare.
- XXVIII. De adulterio concupiscentiae.
- XXIX. De repudio.
- XXX. De juramento.
- XXXI. De oculum pro oculo.
- XXXII. De diligendo proximum
- XXXIII. De occulta eleemosyna.
- XXXIV. De secreta oratione.
- XXXV. De occulto jejunio.
- XXXVI. De non thesaurizando super terram.
- XXXVII. Quia nemo potest duobus dominis servire.
- XXXVIII. Non debere sollicitum esse de esca vel indumento.
- XXXIX. Non debere quemquam judicare vel condemnare.
- XL. Parabola de amico, vel de tribus panibus. Petendum, quaerendum, pulsandum.
- XLI. De cavendo a falsis prophetis.
- XLII. Non hi intrabunt in regnum coelorum, qui tantum dicunt: Domine Domine.
- XLIII. Comparatio in his omnibus de sapiente et insipiente aedificatoribus.
- XLIV. Ubi Jesus mittit duodecim discipulos suos docere et curare omnes infirmos.
- XLV. Ubi Jesus in Cana Galilaeae aquam vinum fecit.
- XLVI. Ubi Jesus mundat leprosum.
- XLVII. Ubi Jesus puerum centurionis paralyticum curavit.
- XLVIII. Ubi socrum Petri a febribus sanavit Jesus.
- XLIX. Ubi Jesus in civitate Naim mortuum resuscitavit.
- L. Ubi omnes infirmitates curat, ut adimplerentur scripturae prophetarum.
- LI. Ubi volenti eum sequi dixit: Vulpes foveas habent.
- LII. Ubi navigans imperavit tempestati, et cessavit.
- LIII. Ubi curavit trans fretum daemoniacum, qui in monumentis manebat.
- LIV. Ubi curavit paralyticum, quem deposuerunt per tectum.
- LV. Ubi filium reguli absentem curavit.
- LVI. Ubi Levi publicanus convivium ei fecit, et dicentes Scribae et Pharisaei discipulis, Quare cum publicanis et peccatoribus manducat magister vester.
- LVII. Ubi scribae signum petunt ab eo, et eis multa dicit.
- LVIII. Ubi quaedam mulier de turba clamavit ad Jesum: Beatus venter qui te portavit.
- LIX. Ubi nuntiatur Jesu quia mater tua et fratres tui volunt te videre.
- LX. Ubi Jesus mulierem quae fluxum sanguinis patiebatur, et filiam Jairi principis Synagogae mortuam suscitavit.
- LXI. Ubi duos caecos curavit, et daemonium surdum et mutum ejecit.
- [Col. 0042] LXII. Ubi pharisaei dicunt de Jesu, In Beelzebub ejicit daemonia.
- LXIII. Ubi Martha suscepit Jesum in domo sua.
- LXIV. Ubi Joannes de carcere misit ad Jesum interrogare eum.
- LXV. Ubi exprobrat civitatibus, in quibus factae sunt plurimae virtutes.
- LXVI. Ubi apostoli revertuntur ad Jesum de praedicatione.
- LXVII. Ubi Jesus elegit alios septuaginta duos discipulos, adjungens parabolam turrem aedificantis, et regis ad praelium properantis.
- LXVIII. Ubi accusabant discipulos ejus.
- LXIX. Ubi die Sabbato in Synagoga curavit manum aridam.
- LXX. Ubi Jesus in monte orat, et juxta mare turbis et discipulis suis plurima in parabolis locutus est.
- LXXI. Exiit qui seminat seminare.
- LXXII. De eo qui seminavit bonum semen in agro suo, et de zizaniis.
- LXXIII. De grano sinapis.
- LXXIV. De fermento quod abscondit mulier, et alia multa discipulis.
- LXXV. Ubi discipulis disserit parabolam seminantis.
- LXXVI. Qui seminat semen, et vadit dormitum vel surgit, et discipulis parabolam disserit agri zizaniorum.
- LXXVII. De thesauro abscondito in agro et negotiatione margaritarum, de sagena missa in mare, et de patre familias qui profert de thesauro suo nova et vetera.
- LXXVIII. Ubi ait: Contra Jesum cives ejus indignati sunt, dicentes: Unde huic tanta sapientia?
- LXXIX. Ubi de Herodis convivio, et de Joannis interfectione exponit.
- LXXX. Ubi Jesus in deserto de quinque panibus quinque millia hominum saturavit.
- LXXXI. Ubi Jesus supra mare pedibus ambulavit, et Petrum mergentem liberat.
- LXXXII. Ubi transfretantes venerunt in terram Genesar, et turbae secutae sunt trans mare, de manna in deserto, de murmuratione Judaeorum, eo quod dicit Jesus: Ego sum panis vivus.
- LXXXIII. Ubi quidam Pharisaeus rogavit Jesum ad prandium, et cogitabat quare non fuerit baptizatus.
- LXXXIV. De apostolis quare non lotis manibus manducarunt.
- LXXXV. De muliere Syrophaenissa, quae pro filia sua petebat.
- LXXXVI. Ubi Jesus surdum et mutum sanat.
- LXXXVII. Ubi Jesus super puteum Jacob mulieri Samaritanae locutus est.
- LXXXVIII. Ubi Hierosolymis infirmum curavit, qui triginta octo annis jacuit in infirmitate, et multa cum Judaeis ejus occasione disputavit.
- LXXXIX. Ubi Jesus de septem panibus et paucis piscibus, quatuor millia hominum saturavit, et praecepit apostolis cavere a fermento pharisaeorum.
- XC. Ubi Jesus interrogat apostolos, Quem me dicunt homines esse, et quae sequuntur, et dicit Petro: Scandalum mihi es.
- XCI. Ubi Jesus dicit: Sunt quidam de hic stantibus qui non gustabunt mortem, et in monte transfiguratur.
- XCII. Ubi Pharisaei dicunt ad Jesum: Discede hinc, quia Herodes vult te occidere, et curavit lunaticum.
- XCIII. Ubi Jesus de passione sua discipulis patefecit, et Capharnaum pro se et Petro didrachma exacto ribus reddit.
- XCIV. Ubi Jesus interrogatus a discipulis suis, quis major erit in regno coelorum instruit eos his exemplis, ut humilient se sicut parvulus.
- XCV. Non debere prohiberi eos, qui faciunt signa in nomine Jesu.
- XCVI. Non debere contemni unum de pusillis, ad [Col. 0043] jungens similitudinem de ove perdita et de drachma.
- XCVII. De filio qui substantiam patris devoravit.
- XCVIII. De remittendo fratribus ex corde.
- XCIX. Similitudo de rege qui posuit rationem cum servis suis.
- C. Ubi Jesus interrogatur a Pharisaeis, si liceat uxorem dimittere quacunque ex causa.
- CI. Ubi Jesus imposuit manum infantibus, et pharisaei murmurant de Jesu quod sic recipit peccatores.
- CII. Ubi Jesus instruit eos qui annuntiaverunt ei de Galilaeis quos interfecit Pilatus, adjungens similitudinem arboris fici in vinea.
- CIII. Ubi Jesus sanat in Synagoga mulierem aridam et curvatam.
- CIV. Ubi Jesus ascendit Hierosolymam in festo scenopegiae.
- CV. De divite cujus uberes fructus ager attulit.
- CVI. De eo qui multas possessiones habens, tristis abiit, audiens verbum: Vade, vende omnia quae habes.
- CVII. De divite et Lazaro.
- CVIII. De villico infideli.
- CIX. De patrefamilias, qui exiit primo mane conducere operarios in vineam suam.
- CX. Ubi in domo pharisaei sanat Jesus hydropicum, et instruit eos qui primos accubitus in conviviis eligebant.
- CXI. Ubi Jesus decem leprosos mundavit.
- CXII. Ubi Jesus de passione sua discipulis suis iterum indicavit, et mater filiorum Zebedaei rogat pro filiis.
- CXIII. Ubi Jesus responsum dat dicentibus sibi: Domine, pauci sunt qui salvi fiant?
- CXIV. De Zachaeo publicano.
- CXV. Ubi Jesus iterum duos caecos curavit.
- CXVI. Ubi Jesus super asinum sedens Hierosolymam ingreditur.
- CXVII. Ubi Jesus ejicit de templo ementes et vendentes, et dat responsum Pharisaeis.
- CXVIII. Ubi Jesus praetulit caeteris viduam propter duo aera minuta, adjungens parabolam de Pharisaeo et publicano, et contra eos qui se extollunt.
- CXIX. De Nicodemo, qui venit ad Jesum nocte.
- CXX. De muliere a Judeis in adulterio deprehensa.
- CXXI. Ubi Jesus maledixit ficulneam, et aruit.
- CXXII. Ubi Jesus dicit parabolam ad discipulos propter orandi instantiam in judice duro et vidua.
- CXXIII. Ubi Jesus interrogatur a principibus sacerdotum, In qua potestate haec facis? adjungens parabolam de duobus filiis in vineam missis.
- CXXIV. Parabola de patrefamilias, qui vineam suam ocavit agricolis.
- CXXV. Simile est regnum coelorum homini regi, qui fecit nuptias filio suo.
- CXXVI. Ubi pharisaei mittunt ad Jesum dolo interrogantes, Si licet tributum reddere Caesari?
- CXXVII. De Sadducaeis qui dicunt non esse resurrectionem, et interrogant de septem fratribus qui unam uxorem habuerunt.
- CXXVIII. Ubi Scriba interrogat Jesum, quod mandatum maximum est in lege.
- CXXIX. Ubi docente Jesu in templo, miserunt pharisaei eum comprehendere.
- CXXX. Ubi Jesus interrogat pharisaeos, cujus filius est Christus.
- CXXXI. Ubi Jesus docet: Ego sum lux mundi.
- CXXXII. Ubi Jesus faciens lutum de sputo, ponens super oculos caeci nati, curavit eum.
- CXXXIII. Ubi Jesus agnitus est eidem caeco, et contendit multa cum Judaeis.
- CXXXIV. Ubi interrogatur Jesus a Judaeis: Si tu es Christus, dic nobis manifeste.
- CXXXV. Ubi Jesus resuscitat Lazarum a mortuis, et principes consilium faciunt ut interficerent eum.
- CXXXVI. Ubi non receptus Jesus in civitate Samaritana, Joannes et Jacobus dicunt ad eum: Si vis, dicimus ut ignis descendat de coelo.
- [Col. 0044] CXXXVII. Ubi Jesus venit in Bethaniam, et multi Judaeorum euntes propter Lazarum, crediderunt in eum.
- CXXXVIII. Ubi Martha fudit alabastrum unguenti in capite Jesu, et increpat pharisaeum.
- CXXXIX. Ubi Hierosolymis Graeci videre voluerunt Jesum.
- CXL. Ubi Pharisaei interrogant Jesum, quando venit regnum Dei.
- CXLI. Ubi Jesus loquitur ad turbas et discipulos de Scribis et Pharisaeis.
- CXLII. Ubi Jesus lamentatur Jerusalem.
- CXLIII. Ubi multi ex principibus crediderunt in eum, et non confitebantur, ne de Synagoga ejicerentur.
- CXLIV. Ubi ostendunt discipuli Jesu structuram templi.
- CXLV. Ubi sedente Jesu in monte Oliveti, interrogant eum discipuli, Quod signum erit adventus tui, vel eorum quae dixisti? et praedicat eis de eversione Jerusalem et signis et prodigiis.
- CXLVI. De parabola ficulneae.
- CXLVII. Ubi Jesus diem judicii adversus tempora Noae et Loth assimilavit, et de fideli et prudente dispensatore,
- CXLVIII. De decem virginibus.
- CXLIX. De eo qui peregre proficiscens, talenta servis suis distribuit.
- CL. Ut lumbi semper praecincti sint, et lucernae ardentes.
- CLI. De eo qui peregre accipere sibi regnum proficiscens, decem mnas servis suis dedit.
- CLII. Cum venerit Filius hominis in majestate sua.
- CLIII. Ubi iterum consilium faciunt principes, et vadit Judas ad eos.
- CLIV. Ubi Jesus lavat pedes discipulorum.
- CLV. Ubi Jesus mittit discipulos praeparare sibi pascha, et dicit eis quod Unus ex vobis me tradet.
- CLVI. Ubi Jesus tradit sacramentum corporis et sanguinis sui, et ubi Jesus dicit ad Petrum: Expetivit Satanas ut vos ventilet, et: Omnes hodie in me scandalizabimini.
- CLVII. Ubi Jesus hortatur discipulos suos, ut non paveat cor eorum.
- CLVIII. Ubi Jesus dicit discipulis suis, qui quod habet bajulet.
- CLIX. Ubi Jesus dicit: Ego sum vitis et vos palmites.
- CLX. Ubi Jesus venit in Gethsemani, et orat ut transferat calicem istum.
- CLXI. Ubi Judas venit cum turbis comprehendere Jesum.
- CLXII. Ubi adolescens quidam indutus sindone, sequebatur Jesum,
- CLXIII. Ubi interrogat princeps sacerdotum Jesum de discipulis suis et de doctrina ejus.
- CLXIV. Ubi falsi testes adversus Jesum quaerebantur.
- CLXV. Ubi princeps sacerdotum adjurat Jesum: Si tu es Christus, dic nobis.
- CLXVI. Ubi traditur Pilato Jesus et poenitet Judas.
- CLXVII. Ubi Pilatus audit inter Judaeos et Dominum, mittit eum ad Herodem.
- CLXVIII. Ubi uxor Pilati misit ad eum, dicens: Nihil tibi sit et justo illi.
- CLXIX. Ubi Pilatus dimisit Barabbam, et tradidit Christum ad crucifigendum.
- CLXX. Ubi duo latrones cum Christo crucifigi dicuntur, et ubi Jesus de cruce de matre sua dixit ad discipulum, quem diligebat: Ecce mater tua.
- CLXXI. Ubi Joseph petit corpus Jesu a Pilato et sepelit una cum Nicodemo.
- CLXXII. Ubi Judaei signant monumentum.
- CLXXIII. Ubi prima die Sabbati suscitatur Jesus a mortuis.
- CLXXIV. Ubi custodes monumenti annuntiaverunt sacerdotibus de resurrectione Christi.
- [Col. 0045A] CLXXV. Ubi Jesus apparuit mulieribus post resurrectionem.
- CLXXVI. Ubi Jesus duobus euntibus in castellum apparuit.
- CLXXVII. Ubi Jesus apparuit discipulis suis.
- CLXXVIII. Ubi Jesus iterum apparuit Thomae.
- CLXXIX. Ubi iterum apparuit Jesus discipulis super mare Tiberiadis.
- CLXXX. Ubi Jesus ter dicit Petro: Diligis me?
- CLXXXI. Ubi discipuli euntes in Galilaeam, viderunt et adoraverunt Dominum, et assumptus est in coelis coram eis.
Notum facimus lectori quod expositionis lucem sumpsimus ab Hieronymo, Hilario, Rabano, super Matthaeum; ab Hieronymo et Beda, super Marcum; in Lucam vero, ab Ambrosio et Beda; in Joannem, ab Augustino et ejus abbreviatore Albino. Insuper [Col. 0045B] etiam opus illuminant Augustinus De concordia evangelistarum, Augustinus De verbis Domini, Augustinus De quaestionibus Evangelii, Homiliae Origenis, Gregorii, Joannis Chrysostomi, et aliorum plurimorum. Ubi ergo sententiarum incisiones aliquantulum prolixae sunt, expositorum nomina vel primas syllabas sive litteras affiximus in margine, aut super sententiarum principia, ut vel sic discernatur quae cujus auctoris sit sententia. Hoc equidem Rabanus, hoc et Beda fecere, potiora sanctorum dicta suavi eloquio colligentes, velut apes ad mellificandum dulcissimos flores. Igitur H littera, lectori designet Hieronymum super Matthaeum, A littera, Augustinum, super Joannem, et super sermonem Domini in monte habitum, B vero, Bedam [Col. 0045C] super Lucam, in quo Ambrosii expositio claro sermone explicatur. Hos siquidem maxime secuti sumus. M vero littera significat, quod de praedictis seu aliis expositionibus particulatim colligitur, vel cujuslibet magistri sententiam. Cum enim scriptum sit: Spiritum nolite exstinguere, prophetias nolite spernere (I Thess. V) : bene a quolibet dicta, tanquam [Col. 0046A] ipsius Spiritus sancti verba, studui apponere. Clara itaque sententiarum positio, incompositionem verborum merito excusabit. Quid enim prodest, ut beatus ait Augustinus, clavem esse auream, si aperire non valeat? et quid obest eam esse ligneam, si bene aperiat? Interpretationes quidem paucas interserimus, quia in fine operis ordine alphabeti locabimus omnes ad Evangelium pertinentes [Col. 0045] Omissae sunt, sed fere omnes reperiuntur sub finem sacrorum Bibliorum. , ut inde lector, prout opportunitas dabit, argumenta eliciat. Ait enim Arator:
A nomine saepe videmus
Argumenta trahi documentaque maxima gigni.
Hic quoque notandum censuimus quod ait Hieronymus in praefatione ad papam Damasum: «Canones quos Eusebius Caesariensis episcopus Alexandrinum [Col. 0046B] secutus Ammonium, in decem numeros ordinavit, sicut in Graeco habentur expressimus. Quos cum legeris, similitudines evangelistarum et singularitates scire valebis. In canone primo concordant omnes. In secundo, tres: Matthaeus, Marcus, Lucas. In tertio, tres: Matthaeus, Lucas, Joannes. In quarto, tres: Matthaeus, Marcus, Joannes. In quinto, duo: Matthaeus, Lucas. In sexto, duo: Matthaeus, Marcus. In septimo, duo: Matthaeus, Joannes. In octavo, duo: Marcus, Lucas. In nono, duo: Lucas, Joannes. In decimo propria sunt uniuscujusque. Singulis vero libris Evangelii, ab uno incipiens usque ad finem librorum, dispar numerus increscit. Hic cifris expressus, sub se habet [Col. 0046C] alium numerum litteris notatum, qui usque ad decem procedens, indicat, prior numerus in quo sit canone requirendus. Cum igitur aperto codice capitulum scire volueris, cujus canonis sit, ex subjecto numero doceberis; et recurrens ad volumina singulorum, reperies in quibus vel eadem, vel vicina dixerunt. Hucusque Hieronymus.
[Col. 0045D] Quoniam quidem multi conati sunt ordinare narrationem, quae in nobis completae sunt, rerum: sicut tradiderunt nobis qui ab initio ipsi viderunt, et ministri fuerunt sermonis: visum est et mihi assecuto a principio omnia, diligenter ex ordine tibi scribere, optime Theophile, ut cognoscas eorum verborum, de quibus eruditus es, veritatem.
Multi non tam numerositate quam haeresum diversitate, ut Basilides et Apelles, temeraria praesumptione conati sunt scribere de rebus nostrae salutis, quae in nobis a Deo completae sunt et redundant. Quod redundat, nulli deficit; et de completo nemo dubitat, cum fidem effectus astruat. Itaque completum Evangelium redundat per universum mundum, mentes fidelium rigans et confirmans. [Col. 0046C] Conatur autem, qui incipit nec perficit, qui suis [Col. 0046D] viribus, non gratiae Dei, quae irrigat, confidit. Non conatur, qui divino Spiritu res et dicta ministrante coepta complet. Qui ab initio tam corporeo quam mentis intuitu viderunt res factas à Domino, et ministri fuerunt sermonis verbo et exemplo, docendo tradiderunt nobis. Non solum Marcus et Lucas auditu didicerunt quae scriberent, sed etiam Joannes et Matthaeus multa de infantia, pueritia, genealogia Salvatoris aliis narrantibus didicerunt. Visum est et mihi scribere, Spiritu sancto instigante, cujus gratia geritur, ut id quod bonum est, nobis etiam bonum videatur. Assecutum quidem se non pauca dicit, sed omnia, id est multa, de quibus, quae ad fidem legentium confirmandam crederet, idonea scripsit. Theophilus interpretatur amans Deum, vel amatus a [Col. 0047A] Deo. Quisquis ergo amat Deum, sive à Deo se desiderat amari, obediat Evangelio tanquam sibi scripto. Haeretici nova promittunt, sed Theophilo verborum, de quibus eruditus est, veritas exprimenda promittitur.
In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum.
Verbum, id est sapientia nata, disponens omnia, erat in principio, rerum scilicet creandarum, antequam aliquid fieret. In hoc videlicet aeternaliter erat Verbum, ut esset principium, id est origo et causa futurorum; quod quidem ipsum de semetipso ait: Ego principium, qui et loquor vobis (Joan. VIII) . Ac [Col. 0047B] si dicat: Ego sum illa superna sapientia, in cujus dispositione omnia prius conduntur mente, quam compleantur opere. Unde et scriptum est: Qui fecit quae futura sunt. Et alibi: Omnia in sapientia fecisti (Psal. CXXX) . Hoc autem Verbum a quo natum sit, id est cujus sapientia sit, determinat Evangelista, dicens: Et Verbum erat apud Deum, tanquam sapientia in ipso cujus est. At ne sapientia ista Dei aliud, quam Deus putaretur, sicut hominis vel angeli sapientia aliud est quam homo ipse vel angelus, cui per accidens inest, addit: Et ipsum Verbum erat Deus. Tria disjunctim dixerat, illa conjunctim recapitulat, ut ad sequentia transeat. Hoc scilicet Verbum, existens Deus, erat in principio apud Deum. Quarum autem rerum ipsum Verbum esset principium, [Col. 0047C] ostendit, scilicet omnium naturarum postea factarum. Et hoc est:
Omnia per ipsum facta sunt
Omnis creatura et corporea et incorporea, omne quod naturaliter inest substantiis, veluti quantitas, qualitas, motus, etc., per Dei Verbum coeperunt esse. Malum vero non est factum per ipsum, quia nulla specie continetur, nulla natura sua subsistit, sed solum privatio boni est. Sicut enim naturalis luminis absentia caecitas dicitur oculi, et sicut tenebrae lucis absentia sunt, et inedia, comestionis exclusio, ita malum dicimus absentiam boni, quod si adesset, creaturae rationali naturaliter competeret. Etenim cum voluntas in mente nascitur, motus quidem naturalis est; et si gratia praesens fuerit, [Col. 0047D] quae libero arbitrio cooperetur, voluntatis motum dirigendo et ordinando in his quae justitiae sunt, voluntas bona est, et remuneratione digna est. Si vero motus voluntatis appetat retinere vel consequi quod justitia vetat, utique absentia gratiae, cujus est motum voluntatis dirigere et ordinare, inordinatio voluntatis est, malum est, peccatum est, nihil tamen de subsistentibus est. De hac quippe gratia ait Psalmista: Misericordia ejus praeveniet et subsequetur me (Psal. LVIII) . Et ne quis forte putaret aliqua seu omnia, quae per Dei Verbum coeperunt, extra ipsum esse, quasi per semetipsa subsisterent, adjecit:
Et sine ipso factum est nihil.
Tale est igitur, sine ipso factum est nihil, ac si [Col. 0048A] dicat: Extra ipsum nihil factum subsistit. Sapientia enim attingit a fine usque ad finem fortiter (Sap. VIII) , id est a minima creatura usque ad maximam. Unde Dominus per prophetam: Coelum et terram ego impleo (Jer. XXIII) . Hieronymus de essentia Dei: Qui coelum et terram implet, procul dubio nullus est locus ab ejus praesentia absens. Super omne quippe creaturam praesidet, regendo atque imperando. Subtus omnia est, subsistendo atque portando omnia, non pondere laboris, sed infatigabili virtute; quoniam nulla creatura per se subsistere valet, nisi ab ipso sustentetur qui illam creavit. Extra omnia est, sed non exclusus.» Graecus liber non habet sine ipso, sed, extra ipsum. Similiter ibi: Extra me nihil potestis facere (Joan. XV) . Ut autem intelligas ortum et [Col. 0048B] mutationem creaturarum fieri absque omni mutatione mentis divinae, quae immutabilis et primaeva rerum ratio est, supponit:
Quod factum est, in ipso vita erat.
Sciendum quia improprie et figurate dicuntur effectus fuisse, ubi eorum causae originales praecesserunt. Sic enim dici solet: Omnes fuimus in lumbis Adae, id est, a causa ibi praecedente propagati sumus. Ita etiam dicitur arca fuisse in mente artificis, quia ejus dispositio et ordo ibi praecessit. Similiter quoque dicitur: Quod factum est, erat in ipso vita, hoc est, a vita in Verbo habita, contraxit quod factum est, et fieri et subsistere. Vitam vero in Verbo nominat rerum rationes et causas, immutabiles atque aeternas. Unde Augustinus Libro quaestionum [Col. 0048C] octoginta trium: «Omnia ratione condita sunt, et non eadem ratione homo qua equus. Hoc enim absurdum est existimare. Singula igitur propriis sunt creata rationibus. Has autem rationes arbitrandum est esse in ipsa mente Creatoris. Non enim extra se quidquam positum intuebatur, ut secundum id constitueret quod constituebat. Quod si hae rerum omnium creandarum variae rationes divina mente continentur, neque in divina mente quidquam non aeternum atque incommutabile potest esse, hae rationes rerum principales, aeternae atque incommutabiles manent, quantum participatione fit, ut sit quidquid est, quoquo modo est. Has quidem rationes sive ideas, sive formas, sive species, [Col. 0048D] sive rationes, licet vocare, et multis conceditur appellare, sed paucissimis videre quod verum est.
Et vita erat lux hominum.
Id est, unde rationales creaturae, ut beatae fierent, illuminandae erant. In futura etenim vita, quae vere vita dicenda est, cognitio sapientiae Dei et rationum ejus, per quas optime cuncta sunt condita et disposita, tanto beatiorem quemque efficiet, quanto amplius cuique et innotuerit, et participatione sui magis illuminaverit eum. Nam sapore quodam spiritualis gustus id tunc experiendo cognoscetur in ipsa rei specie, quod nunc tenetur in fide. De qua cognitione ipsa veritas ad Patrem: Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te verum Deum, et quem misisti [Col. 0049A] Jesum Christum (Joan. XVII) . Quod etiam donum Spiritus sapientiae dici solet.
Et lux in tenebris lucet.
Hoc est, ubi etiam ipsa non videtur nec advertitur ab his, qui quasi caeci sub sole manent. Quis enim novit sensum Domini? (Rom. I.) hoc est, ex se percipere sufficit rationes, quas Deus habet in omnibus condendis seu disponendis? Unde et subditur:
Et tenebrae eam non comprehenderunt.
[AMBR.] Illi videlicet, qui nondum per eam sunt illuminati, eam percipere nullatenus valent. Tenebras etiam vitam totam praesentem extra futuram Dei visionem comparatione, illius futurae claritatis, intelligere possumus. Lucet itaque sapientia Dei [Col. 0049B] etiam in hac vita, sed lux ejus tenebris ignorantiae nostrae non apparet; quia tam sapienter a Deo omnia condita sunt seu disposita, ut in seipsis jam habeant, unde hanc de se cognitionem praebere queant, quae futurae beatitudini reservanda est. At vero ut tenebrae illuminarentur a luce, missus est Joannes testimonium perhibere veritati. Joannis igitur nobilitas, non solum a parentibus, sed etiam a progenitoribus monstratur; non saeculari potestate sublimis, sed religione, ut quasi haereditario jure infusam sibi fidem adventus Christi praedicaret.
Fuit in diebus Herodis regis Judae sacerdos quidam nomine Zacharias, de vice Abia, et uxor illi de [Col. 0049C] filiabus Aaron, et nomen ejus Elisabeth.
[BEDA.] Nota est dignitas Aaron primi pontificis in lege; de Abia vero paucis dicamus. Abia familiam de qua Zacharias ortus est, sors octava contigit, cum David cultum domus Dei ampliaret, ministeria sacerdotum in viginti quatuor sortibus dividens (I Par. XXIV) . Apte itaque praeco Novi Testamenti in vice sortis octavae nascitur, quia per octonarium, Novum Testamentum propter sacramentum resurrectionis, sicut per septenarium vetus propter Sabbatum saepe intelligitur.
Erant autem justi ambo ante Deum, incedentes in omnibus mandatis et justificationibus Domini sine querela.
[Col. 0049D] Ante Deum qui videt in corde et non fallitur, justi erant, sed apud homines opprobrium sustinebant, quia lex steriles maledixit. Prius est mandatum, deinde justificatio. In mandatis Domini incedimus, cum eis obedimus. Cum vero congrue judicamus, justificationes ejus tenemus. Plena est haec laudatio, quae genus in majoribus, mores in aequitate, officium in sacerdotio, factum in mandato, judicium in justificatione comprehendit. De hoc quod addit, sine querela, ait Apostolus: Providentes bona non tantum coram Deo, sed etiam coram hominibus (Rom. XII) . Et Ecclesiastes: Ne sis, inquit, multum justus (Eccle. I) ; quia plerumque justitia durior hominum querelam provocat: quae vero temperata est, etiam invidiae querimoniam vitat.
[Col. 0050A] Et non erat illis filius, eo quod esset Elisabeth sterilis et ambo processissent in diebus suis.
[BEDA.] Divinitus est procuratum, ut de provectis, diuque fructu conjugii privatis, Joannes nasceretur, quatenus et donum Dei gratius esset eis, et caeteris miraculi stupor, futurum prophetam designaret.
Factum est autem cum sacerdotio fungeretur Zacharias in ordine vicis suae, ante Deum secundum consuetudinem sacerdotis, forte exiit ut incensum poneret, ingressus in templum Domini, et omnis multitudo populi erat orans foris hora incensi.
Cum ex praecepto Moysi uno sacerdote decedente, unus succedere jubeatur, tempore David statutum est ut vicissim ministrantes per octonos dies, a Sabbato [Col. 0050B] usque ad Sabbatum tempore vicis suae, singuli castimoniae studerent, nec interea domum suam tangerent. Zacharias sorte exigit, non nova, sed prisca, illa videlicet qua successit in vice Abia, cum primo ad pontificatum accederet. Haec solemnitas decima die septimi mensis a paschali mense, quam diem expiationis sive propitiationis vocant, celebratur, quando solus pontifex introibat in secundum tabernaculum cum sanguine. In quo significatur Jesus sacerdos, qui, impleta dispensatione carnis, coeli secreta subiit, ut propitium nobis faceret Patrem, et interpellaret pro peccatis eorum qui adhuc pro foribus orantes exspectant, et diligunt adventum ejus. Pulchre igitur ea die descensio ejus per angelum nuntiatur, qua ejus per legem ascensio figurabutur, [Col. 0050C] quia qui descendit, ipse est et qui ascendit (Ephes. IV) . Beda in tractatu de electione Matthiae apostoli: «Summus sacerdos sorte quaeri jubebatur, ut verum quaerendum fuisse Sacerdotem figuraretur, donec veniret qui per proprium sanguinem introivit semel in sancta, aeterna redemptione inventa (Hebr. IX) . Cujus hostia tempore Paschae immolata; sed die Pentecostes Spiritu sancto igne apparente, consummata est. Veteris enim erat consuetudinis, acceptas Deo victimas, coelesti igne consummi. Donec ergo veritas impleretur, figuram licuit exerceri. Unde est quod Matthias, qui ante Pentecosten ordinatur, sorte quaeritur; septem vero diaconi, qui postea non sorte, sed discipulorum tantum electione (Act. I) , apostolorum vero oratione et manus impositione [Col. 0050D] (Act. VI) .»
Apparuit autem illi angelus Domini, stans a dextris altaris incensi.
[AMBR. — BEDA.] Angeli Dei dicuntur apparere, quia non possunt praevideri, sed in potestate illorum est, et videri quando volunt, et non videri quando nolunt. Bene a dextris altaris apparuit, quia et adventum veri sacerdotis, et mysterium sacrificii universalis et coelestis doni gaudium annuntiabat. Sicut enim per sinistram praesentia, sic per dexteram saepe bona pronuntiantur aeterna, juxta illud in laude sapientiae: Longitudo dierum in dextra ejus, in sinistra illius divitiae (Prov. III) .
Et Zacharias turbatus est videns, et timor irruit saper [Col. 0051A] per eum. Ait autem ad illum angelus: Ne timeas, Zacharia, quoniam exaudita est deprecatio tua.
Sicut humani defectus est terreri, ita benignitatis est angelicae, paventem de suo aspectu, blandiendo solari. Contra, daemones si quos sua praesentia territos senserint, ampliori horrore concutiunt. Exaudita est deprecatio facta pro populi redemptione, non pro sobole, quam desperabat se posse habere. Sed quoniam populi salus per Christum futura erat, nuntiatur Zachariae filius nasciturus, qui praedicando poenitentiam et fidem, praepararet Salvatori plebem.
Et uxor tua Elisabeth pariet tibi filium, et vocabis nomen ejus Joannem.
Singularis meriti indicium datur, quoties hominibus [Col. 0051B] a Deo nomen vel imponitur vel mutatur. Sic Abraham, quod pater multarum gentium erat futurus, Abraham est vocatus (Gen. XVII) ; sic Jacob quia Deum vidit, Israel appellari meruit. Joannes interpretatur, in quo est gratia, vel Domini gratia, in quo declaratur et parentibus ejus gratiam esse donatam, et ipsi Joanni, qui ex utero matris sancto Spiritu erat replendus.
Et erit gaudium tibi et exsultatio, et multi in nativitate ejus gaudebunt.
Gaudium ad mentem, exsultatio ad corporis hilaritatem spectat. Nato praecursore, multi gaudent; nato Domino, magnum gaudium nuntiatur quod erit omni populo (Luc. II) ; quia hic salutem multis praedicat, [Col. 0051C] ille omnibus dat. [AMBR.] Notandum quod Jacob in generatione duodecim filiorum gaudet, Abrahae pariter et Zachariae filii dantur. Divinum igitur munus est fecunditas parentis. Agant igitur patres gratias, quia genuerunt; filii, quia geniti sunt; matres, quia honorantur praemiis conjugii.
Erit enim magnus coram Domino, et vinum et siceram non bibet, et Spiritu sancto replebitur adhuc ex utero matris suae.
[BEDA.] Magnae coram Domino virtutis est, praedicare in deserto coelestia gaudia, terrenas delicias spernere, pro veritate capite truncari. Siceram vocant Hebraei omne poculum quod inebriare potest, sive de pomis sive de frugibus, seu de qualibet alia materia confectum. In lege Nazareorum erat, vino et sicera [Col. 0051D] tempore consecrationis abstinere. Joannes vero et Samson et Jeremias ut semper Nazarei, id est, sancti manerent, semper his abstinebant. Decet enim eum qui musto sancti Spiritus desiderat impleri, nullo poculo debriari. Siceram non bibet, et adhuc idem praeter illam virtutem Spiritu sancto replebitur ex utero.
Et multos filiorum Israel convertet ad Dominum Deum ipsorum, et ipse praecedet ante illum in spiritu et virtute Eliae, ut convertat corda patrum in filios, et incredulos ad prudentiam justorum, parare Domino plebem perfectam.
[BEDA.] Illos convertit ad Dominum, quibus in fide venturi dedit baptismum. In spiritu Eliae dicitur praecedere; quia, sicut ille praeco venturus est judicis, ita hic praeco factus est Redemptoris. Virtus quoque [Col. 0052A] simillima fuit ambobus; quia ambo in deserto, ambo victu parci, vestitu inculti, ambo regum insaniam tolerant. Ille Jordanem, coelum petiturus divisit; hic ad lavacrum, quo coelum petitur, multos convertit. Corda patrum in filios convertere, est spiritualem sanctorum antiquorum scientiam populis praedicando infundere; prudentia vero justorum est, non de legis operibus justitiam praesumere, sed ex fide salutem quaerere, ut, quamvis in lege positi legis jussa perficiant, gratia se tamen per Christum salvandos intelligant. Justus enim ex fide vivit (Habac. II; Rom. I; Hebr. X) . Hinc Petrus ait: Per gratiam Domini credimus salvari: quemadmodum et patres nostri (Act. XV) . Quia vero hac sententia per Joannem imbuti, et per Eliam imbuendi sunt Judaei, utpote [Col. 0052B] diutius increduli: fere eadem verba quae Angelus de Joanne, Malachias praedicit de Elia (Malach. IV) . Litteram sic junge: Praecedet, parare Domino plebem perfectam.
Et dixit Zacharias ad angelum: Unde hoc sciam? Ego enim sum senex, et uxor mea processit in diebus suis.
[BEDA.] Ob altitudinem promissorum haesitans, signum quaerit, cui allocutio angelica sufficere debuerat. Unde merito poenam luit in taciturnitate quam meruit, ut qui discredendo locutus est, jam tacendo credere discat.
Et respondens angelus, dixit ei: Ego sum Gabriel qui asto ante Deum, et missus sum loqui ad te, et haec tibi evangelizare. Et ecce eris tacens, et non poteris loqui usque in diem quo haec fiant, pro eo quod non [Col. 0052C] credidisti verbis meis, quae implebuntur in tempore suo.
Angeli cum ad nos veniunt, sic exterius implent ministerium, ut tamen nunquam desint interius per contemplationem. Missi, ante Deum sunt; quia quocunque veniunt, intra ipsum currunt qui ubique est.
Et erat plebs exspectans Zachariam, et mirabantur quod tardaret ipse in templo. Egressus autem non poterat loqui ad illos. Et cognoverunt quod visionem vidisset in templo, et ipse erat innuens eis, et permansit mutus. Et factum est ut impleti sunt dies officii ejus, abiit in domum suam.
[AMBR. — BEDA.] Muto Zachariae similis est populus Judaeorum, actuum suorum non potens reddere rationem. Pontifices autem vicis suae tempore continentiam [Col. 0052D] servantes impleto templi officio, ad domos uxoresque suas necessario redibant; quia tunc sacerdotalis successio ex stirpe Aaron quaerebatur. Nunc autem quia sacerdotibus non carnalis successio, sed spiritualis inquiritur perfectio, ut semper altari queant assistere, semper castitas observanda praecipitur.
Post hos autem dies concepit Elisabeth uxor ejus.
Post dies videlicet officii Zachariae completos. Gesta sunt haec, inquit Joannes Chrysostomus, mense Septembri, VIII Kalendas Octobris, luna XI quando celebratur jejunium scenopegiae in aequinoctio, quando incipit dies minui, quia ille concipiebatur, qui dixit: Me oportet minui, illum autem crescere (Joan. III) . Minorata etenim fuerat lux a tenebris, cum secundum legem Deo sacrificia offerrentur, quae jam cessare [Col. 0053A] oportebat, cum Baptista conciperetur. Et ideo pater ejus sacerdos Judaeorum emutuit, quia jam cessare oportebat sacrificia sacerdotalia, veniente sacerdote, qui pro peccatis omnium se offerret. In die jejuniorum conceptio Joannis praedicitur, quia per ipsum afflictio poenitentiae erat praedicanda.
Et occultabat se mensibus quinque, dicens: Quia sic fecit mihi Dominus in diebus quibus respexit auferre opprobrium meum inter homines.
[AMBR. — BEDA.] Quanta sanctis cura sit, ne quid turpe de quo erubescere debeant, admittant, ostendit Elisabeth, quae de dono Dei erubescit, et verecundatur concepisse in anili aetate, ne in senectute libidini vacasse videatur, quae etiam in juventute nullatenus exercenda est, nisi causa sobolis vel vitandae [Col. 0053B] fornicationis. [BEDA.] Allegorice per Zachariam, sacerdotium Judaeorum; per Elisabeth, lex signatur, quae sacerdotum doctrinis exercitata, quasi virili auxilio, spirituales Deo filios gignere debeat. Sed quasi sterilis erat, quia neminem [nihil] ad perfectum ducebat (Hebr. VII) , nec januam coeli aperiebat. Ambo erant justi, quia et bona fuit lex, et bonum sacerdotium tempore suo. Ambo processerant in diebus suis, quia legalis devotio tempore Moysi, quasi in adolescentia cum sacerdotio floruit; sed, adveniente Christo, lex et sacerdotium in senecta fuerunt, cum et sacerdotii ordo per ambitiones et contentiones pontificum confusus, et lex per Pharisaeorum traditiones praevaricata fuit. Zacharias ingreditur [Col. 0053C] templum; quia sacerdotum est intelligere Dei sanctuarium, et intrare in illud per intellectum. Foris orat multitudo; quia, dum mystica penetrare nequit, necesse est ut doctorum monitis humiliter intendat. Dum altari thymiama imponit, nasciturum Joannem cognoscit; quia dum doctores divina lectione inflammantur, gratiam Dei venturam per Christum de interiori medulla litterarum, quasi de vulva Elisabeth prodituram, reperiunt. Et hoc per angelum, quia lex est ordinata per Angelos in manu mediatoris (Galat. III) . Non credens, mutus fit; quia mutus est, qui spiritualem sensum in littera non intelligit. Nec quasi magister, talis valet docere populum, sed quasi nutibus innuit; quia nec rationem attendit sacrificiorum, nec curat scire dicta prophetarum. Muto [Col. 0053D] Zacharia, concipit Elisabeth Joannem; quia, licet pontifices et Pharisaei nec intrent interiora legis, nec auditores intrare permittant, interiora tamen legis sacramentis Christi abundant. Quinque mensibus Elisabeth occultat conceptum, sive quia Moyses legifer quinque libris mysteria Christi parabolatim designat; seu quia ipsa lex [sibi] Christi dispensationem in quinque mundi aetatibus per sanctorum facta vel dicta figurat. Et quia incarnatio Christi sexta saeculi aetate ad legis impletionem futura erat, recte sexto mense a conceptione Joannis nasciturum Salvatorem angelus Mariae nuntiat.
In mense autem sexto missus est angelus Gabriel a [Col. 0054A] Deo in civitatem Galilaeae, cui nomen Nazareth, ad virginem desponsatam viro, cui nomen erat Joseph de domo David, et nomen virginis Maria.
[GRECOR.] Mensem sextum, Martium intellige, cujus die 25 Salvator traditur conceptus et passus. Idcirco angeli privatis nominibus censentur, ut per vocabula quid ministraturi veniant ostendatur. Gabriel ergo Dei fortitudo dicitur; quia illum nuntiat, qui aerias potestates debellaturus erat. Ob multas quippe causas virgo desponsata fuit. Primo, quia cognata erat Joseph, ut per eum origo virginis cognosceretur, quia ambo erant de domo David, et moris est Scripturae feminarum genealogiam non texere. Deinde, ne velut adultera lapidaretur a Judaeis. Tertio, ut in Aegyptum fugiens, solatium viri [Col. 0054B] et integritatis haberet custodiam. Quarto, ne partus ejus pateret diabolo. Itaque quia lubrica fama pudoris est, noluit Dominus ortus sui fidem matris injuriis astruere; sed potius aliquos de suo ortu, quam de matris pudore dubitare permisit. In quo et impudicis virginibus occasio tollitur, ne dicant matrem Domini fuisse infamatam. [BEDA.] Interpretatur autem Maria, stella maris Hebraice; domina, Syriace, quia et lucem salutis et Dominum mundo edidit, edocta per angelum: cum econtra suasu diaboli femina seducta, peccati tenebras et servitutem intulerit. Mystice, Maria desponsata, sed virgo, typus Ecclesiae est, quae est immaculata, sed nupta. Concipit nos virgo, sed spiritu; paruit nos virgo sine gemitu.
[Col. 0054C] Et ingressus angelus ad eam, dixit: Ave, gratia plena. Dominus tecum; benedicta tu in mulieribus.
Gratia plena erat in vitiorum exclusione, veritatis cognitione, virtutis amore: quae prima inter feminas virginitatis gloriosum munus obtulit Deo. Dominus tecum in mente, Dominus tecum in utero, Dominus tecum in auxilio, cujus templum sanctum es. Super omnes feminas benedicta est, quam pariter angeli et homines venerantur tanquam Dei matrem et virginem.
Quae cum audisset, turbata est in sermone ejus, et cogitabat qualis esset ista salutatio.
[BEDA.] Virgo viri salutationis ignara, verborum novitate terretur. Virginum quippe est, ad omnes viri ingressus pavere, omnesque viri affatus vereri. [Col. 0054D] Maria ergo novam benedictionis formulam mirabatur, quae nusquam ante lecta fuerat.
Et ait angelus ei: Ne timeas, Maria: invenisti enim gratiam apud Deum.
Familiarius, quasi notam, vocat eam ex nomine, suadens ei non timere. Invenisti gratiam, totius gratiae auctorem conceptura. Unde sequitur:
Ecce concipies in utero et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum.
Concipies, et incorrupta manebis; paries, et virginitatis non patieris detrimentum. Jesus salvator sive salutaris interpretatur, quia salvum facturus erat populum suum a peccatis.
Hic erit magnus et Filius Altissimi vocabitur, et dabit illi Dominus Deus sedem David patris ejus.
[Col. 0055A] Joannes erit magnus coram Domino, ut homo; hic vero magnus, ut Deus Dei Filius. Jesus accepit sedem David, ut gentem cui David temporaliter gubernacula praebuerat, ipse perpetuum vocaret ad regnum. Quod autem Filius Altissimi, et David patrem habere dicitur, in duabus naturis, Dei videlicet et hominis, una Christi persona demonstratur.
Et regnabit in domo Jacob in aeternum, et regni ejus non erit finis.
In praesenti vita corda inhabitans regnabit, in futuro de exsilio ad gloriam vocans. Hinc Isaias: Et pacis non erit finis (Isa. IX) . Domum Jacob, totam Ecclesiam dicit, quae per fidem et confessionem Christi ad patriarcharum pertinet sortem: et in his qui de bona radice patriarcharum nati sunt, et in [Col. 0055B] illis qui de oleastro gentium excisi, in olivam bonam Judaeorum sunt inserti (Rom. XI) .
Dixit autem Maria ad angelum: Quomodo fiet istud quoniam virum non cognosco?
Non ait: Unde hoc sciam? sed: Quomodo fiet? quia non dubitabat de verbis angeli. Legerat: Ecce virgo concipiet et pariet filium (Isa. VII) ; sed quomodo fieret non legerat, nec ab angelo audierat.
Et respondens angelus, dixit: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi.
Spiritus sancti dona vocat Spiritum sanctum. Et ita nomen causae attribuitur effectui, ut saepe fieri solet. Eumdem quoque nominat virtutem Altissimi, juxta hoc quod Dominus discipulis promittens adventum ejusdem Spiritus, ait: Vos autem sedete in [Col. 0055C] civitate, quoadusque induamini virtute ex alto (Luc. XXIV) . Umbra vero fit a lumine et a corpore, cum quodlibet obumbraculi genus inter nos et solem opponimus, quod lucem ejus nobis tolerabiliorem reddamus. Itaque lux incorporea divinitatis, in natura sua invisibilis, ut quoquomodo posset in nostra videri substantia, infirmitatis nostrae velamen (id est, humanam naturam) assumpsit in virgine. Et hoc est quod dicit, Spiritus sanctus superveniet in te, id est donum sancti Spiritus inaestimabile, nova scilicet gratia et singularis conferetur tibi; et ita ipse Spiritus sanctus, cujus est omnia bona distribuere et conservare, atque optimo fine confirmare, unde virtus Altissimi dicitur: obumbrabit, quasi umbraculum [Col. 0055D] videlicet corpus humanum de carne tua formabit splendori lucis aeternae, hoc est, Dei sapientiae, Et hoc fiet tibi, id est ad immensam gloriam tui, quae prae caeteris illuminaberis.
Ideoque quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei.
[BEDA.] Nos etsi sancti efficimur, non tamen sancti nascimur, dicente Propheta: In iniquitatibus conceptus sum (Psal. L) ; Jesus vero singulariter natus est sanctus, quia ex commistione carnalis copulae conceptus non est.
Et ecce Elisabeth cognata tua, et ipsa concepit filium in senectute sua. Et hic mensis est sextus illi, quae vocatur sterilis, quia non erit impossibile apud Deum omne verbum.
[Col. 0056A] [BEDA.] Ordo est: Et ecce et ( pro etiam) ipsa Elisabeth cognata tua concepit filium. Ne virgo se parituram diffidat, accipit exemplum anus sterilis pariturae, ut discat omnia Deo possibilia, etiam in eis quae naturae ordini videntur contraria. Vel aliter: Non quasi incredulam exemplis hortatur angelus ad fidem, sed credenti quae audierat ampliora replicat miracula, ut quae Deum virgo erat paritura, praecursorem quoque de anu sterili nasciturum cognosceret. Sciendum quod Aaron qui de Levi, uxorem accepit de tribu Juda Elisabeth sororem Naasson: et Joiada pontifex uxorem habuit de tribu regali Josabeth filiam Joram. Per hos itaque nec non per alios, utraeque tribus, regalis et sacerdotalis, conjunctae fuerunt. Hinc Maria et Elisabeth cognatae erant; et congruit [Col. 0056B] ut de utraque tribu mediator nascatur, qui regnat in aeternum, et est sacerdos secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) .
Dixit autem Mariae: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum, et discessit Angelus ab illa.
Quae mater Domini eligitur ancillam se nuncupat, suae conditionis et divinae dignationis per omnia memor et cum magna devotione promissum angeli optat impleri, Augustinus in sermone qui sic incipit: Legimus et fideliter retinemus. «Accepto virginis consensu, mox coelestis regionis accolas repetivit angelus; et ecce subito secretum virginis ineffabilis potentia penetravit, quia aeternus sol de summa altitudine claritatis paternae descendens, vulvae virginalis [Col. 0056C] aditum reseravit, et totius mundi caliginem fulgida coruscatione repressit. Intrat mundi artifex angustias ventris humani, efficitur gravida mater intacta. Circumdat Maria virum, angelo fidem dando; quia Eva perdidit virum, serpenti consentiendo.» Gregorius in epistola illa, Quia charitati nil longe est: «Non prius in utero virginis caro concepta est, et postmodum divinitas venit in carnem, sed mox Verbum venit in utero, mox Verbum servata virtute propriae naturae, factum est caro et perfectus homo, id est, in veritate carnis et animae rationalis. Unde unctus prae participibus dicitur (Psal. XLIV) , dono videlicet Spiritus sancti. Nam hoc ipsum de Spiritu sancto et carne Virginis concipi, a sancto Spiritu ungi fuit.» ORIGENES: «Si hoc Verbum humanum et [Col. 0056D] corporale, immissum auribus plurimorum, non dividitur per singulos, ut pars in alio, et pars sit in alio, sed in omnibus integrum et plenum habetur, ut in unoquoque [plenum] totum sit; quanto magis Verbum Dei unigenitum ubique totum est, in coelo et in terra, et apud Patrem et in Virgine?
Exsurgens autem Maria in diebus illis, abiit in montana cum festinatione in civitatem Juda.
[BEDA.] Festinat invisere gravidam Elisabeth de exemplo laeta. Quod abiit in montana in civitatem Juda, tribus mensibus ibidem mansura: docet, quia omnis anima quae Verbum Dei concipit, virtutum statim cacumina conscendere debet, et civitatem Juda, id est confessionis et laudis arcem penetrare, [Col. 0057A] ut valeat usque ad perfectionem fidei, spei et charitatis, quasi tribus mensibus in ea commorari.
Et intravit in domum Zachariae, et salutavit Elisabeth. Et factum est ut audivit salutationem Mariae Elisabeth, exsultavit infans in utero ejus; et repleta est Spiritu sancto Elisabeth.
Maria salutat Elisabeth, ut humilitatem suam commendet. Vocem salutationis Elisabeth prior audivit, sed Joannes prior in utero gratiam sensit. Illa naturae ordine audivit, iste in utero exsultavit. Illa Mariae sensit adventum, Joannes Domini conceptum. Mater repleta est Spiritu sancto, sed filius prius fuit repletus.
Et exclamavit voce magna, et dixit: Benedicta tu inter mulieres, et benedictus fructus ventris tui.
[Col. 0057B] Quia magna Dei dona cognovit, non tam clamosa quam devota exclamavit, quae Spiritu sancto plena flagrabat. Intuendum quod Maria eadem voce benedicitur ab Elisabeth, qua a Gabriele, ut angelis et hominibus veneranda, et cunctis feminis praeferenda monstretur. Fructus ventris ejus benedictus est, sicut ait Apostolus: Qui est, inquit, super omnia Deus Benedictus in saecula (Rom. IX) .
Et unde hoc mihi, ut veniat mater Domini mei ad me?
Elisabeth non perquirit haec quasi nescia, sed miraculi novitate perculsa.
Ecce enim ut facta est vox salutationis tuae in auribus meis, exsultavit in gaudio infans in utero meo.
[Col. 0057C] Intelligit per Spiritum quo repleta erat, quia exsultatio infantis significet illius venisse matrem, cujus praecursor erat futurus: et ideo quae ante erubescebat et se occultabat, quia conceperat filium, jactat se quia genuit prophetam,
Et beata quae credidit, quoniam perficientur ea quae dicta sunt ei a Domino.
Aperte indicat, quia verba angeli ad Mariam per Spiritum agnovit. Credidit virgo, et inde fructum consecuta est. Audita responsione Elisabeth, qua beatam praedicavit, matrem Domini appellavit, fidem fortem laudavit, jam congruo tempore perfecit dona percepta, quae virginalis pudor silentio tegebat.
Et ait Maria: Magnificat anima mea Dominum; et exsultavit spiritus meus in Deo salutari meo.
[Col. 0057D] Spiritus ipse est anima; unde in Passione dicitur: Et, inclinato capite, emisit spiritum (Joan. XIX) . Interdum tamen accipitur pro rationalitate et excellentia animae, ut ibi: Benedicite spiritus et animae justorum Domino (Dan. III) . Anima namque vivimus, spiritu discernimus et intelligimus. Maria ergo anima et spiritu devota Deo, totum quod vivit et sentit, totum quod intelligit et discernit, in Dei magnitudine contemplanda, in ejus praeceptis observandis, in agendis gratiarum laudibus, impendit. Hoc autem est in cithara et psalterio (Psal. CL) , juxta Psalmistam psallere Deo. Mariae anima Magnificat, id est, magnum cogitat et laudat Dominum, videlicet Deum Patrem ex quo omnia. Et exsultavit spiritus ejus in Deo salutari, id est, in Filio per [Col. 0058A] quem omnia, per quem salus in ea mundo reparatur. Dicit ergo cum Psalmista: Anima mea exsultabit in Domino, et delectabitur super salutari suo (Psal. XXXIV) .
Quia respexit humilitatem ancillae suae: ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes.
[BEDA]. Respexit Dominus intuitu sancti Spiritus humilem Mariam, cum ipse Spiritus obumbravit in ea. Dei enim respicere, gratiam tribuere est. Recte igitur beata ab omnibus cognominanda gratulatur. Dicebat ut, sicut per superbiam Evae mors intravit (Gen. III) , ita per humilitatem Mariae panderetur introitus vitae.
Quia fecit mihi magna qui potens est, et sanctum nomen ejus.
[Col. 0058B] Ideo magnificat anima mea Dominum, quia mihi magna facere dignatus est, qui ex se, non ab alio potens est, id est, Deus Pater, et sanctum nomen ejus, id est, Filius qui nomen est Patris: nam per illum mundo innotuit. Ergo: Magnificate Dominum mecum, et exaltemus nomen ejus (Psal. XXXIII) . Sanctum est nomen Domini, quia singulari potentia et sanctitate transcendit omnem creaturam.
Et misericordia ejus in progenies et progenies timentibus eum.
A speciali dono se vertit ad generalia, statum humani generis describens. Quid superbi, quid humiles mereantur? Quid filii Adae per libertatem arbitrii, quid filii Dei sint per gratiam? Non mihi soli [Col. 0058C] fecit magna, sed in omni progenie qui timet Deum et operatur justitiam, acceptus est illi (Act. X) , et misericordia ejus, id est, Spiritus sanctus misericordiarum distributor, habitat in eo.
Fecit potentiam in brachio suo, dispersit superbos mente cordis sui
In brachio significatur Filius, non quod tanquam, membrum corpori haereat, sed quia Verbum (id est per Filium) operatur Pater. Superbus est, qui vult efferri super id quod est, ut diabolus. Pater ergo qui dicit in psalmo: Eructavit cor meum verbum bonum (Psal. XLIV) : in brachio suo, id est in mente cordis sui, in qua et operatur, et omnia cum tranquillitate judicat, potenter dispersit superbos. Quia enim divinae mentis Verbum bonum est, abjicit et [Col. 0058D] damnat superbiam, quae initium omnium malorum est (Eccli. X) , Hieronymus de essentia Dei: «Cor Dei Patris, arcanum sapientiae ejus mystice innuit, ex quo Verbum ejus (id est, Filium suum) impassibiliter sine initio genuit, ipso dicente per Prophetam: Eructavit cor meum verbum bonum. Vel ita: In brachio dispersit superbos tam latentes quam manifestos, quia cordis sui mente, id est intellectu quo Deum videre deberent, contra eum elati sunt.
Deposuit potentes de sede et exaltavit humiles. Esurientes implevit bonis, et divites dimisit inanes.
[BEDA.] Quod praemisit in progenies et progenies, annectit, quia per omnes saeculi generationes deponit potentes superbos de sede superbiae, et exaltat humiles pia dispensatione. Qui enim se exaltat, [Col. 0059A] humiliabitur: et qui se humiliat, exaltabitur (Luc XIV; Matth. XXIII) . Esurientes dicit gentiles, qui nec legem habuerant nec prophetas; divites vero Judaeos, in lege, et prophetis, et psalmis. Hos dimisit inanes Dominus, quando exterminati sunt; illos autem implevit bonis, quando praedicatores receperunt. Implevit et dimisit, prophetico spiritu dixit, praeteritum videlicet pro futuro.
Suscepit Israel puerum suum memorari misericordiae suae.
[BEDA.] Pulchre puerum appellat Israel, obedientem videlicet et humilem, ut Osee dicit: Puer Israel et dilexi eum (Ose. XI) . Qui enim contemnit humiliari, non potest salvari; nec dicere cum Propheta: Ecce Deus adjuvat me, et Dominus susceptor [Col. 0059B] est animae meae (Psal. XXXV) . Suscipiet Dominus Israel in adventu Eliae, memorari, id est, ut memor appareat misericordiae suae, non quod memoria misericordiae recedat a Deo, sed quasi memorari dicitur, quando post tempus longum velut prius oblitus miseretur alicujus.
Sicut locutus est ad patres nostros, Abraham et semini ejus in saecula.
Locutus est Dominus ad Abraham et semini ejus in saecula, id est, per longa tempora, de misericordia nostrae salutis, quae omnibus gentibus in Christo collata est. Semen Abrahae spirituale, significat sive in circumcisione sive in praeputio fidem Abrahae secutos. Hinc Apostolus ait: Si autem vos Christi, [Col. 0059C] ergo semen Abrahae estis, secundum promissionem haeredes (Galat. III) . Quod ergo Deus sanctis suis, tam de gentibus quam de Judaeis, post Abraham de fide incarnationis dignatus est revelare, semini Abrahae locutus est.
Mansit autem Maria cum illa quasi mensibus tribus, et reversa est in domum suam.
[BEDA.] Tandiu mansit, donec videret praecursoris nativitatem propter quam maxime venerat, et ut tanto tempore Elisabeth et Joannis cresceret profectus. Nam si in primo adventu Mariae Spiritu sancto sunt repleti, multum est illis superadditum tanta mora mansionis.
Elisabeth autem impletum est tempus pariendi, et [Col. 0059D] peperit filium.
Verbum impletionis tantum solet accipi in bonis: ut impleti sunt dies Mariae ut pareret (Luc. II) implevit Salomon aedificare domum (III Reg. IX) , defunctus est Abraham plenus dierum (Gen. XXV) , cum venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum (Galat. IV) . At contra dies impiorum inanes sunt, sicut legitur: Viri sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos (Psal. LIV) .
Et audierunt vicini et cognati ejus, quia magnificavit Dominus misericordiam suam cum illa, et congratulabantur ei.
In ortu justi gratia secuturae virtutis, exsultatione vicinorum praefigurante, signatur.
Et factum est in die octavo venerunt circumcidere [Col. 0060A] puerum, et vocabant eum nomine patris suis Zachariam. Et respondens mater ejus, dixit: Nequaquam, sed vocabitur Joannes.
Non ignorabat mater filii vocabulum, quae jam prophetaverat conceptum esse Christum. Scivit enim spiritu prophetiae de nomine imponendo, quod non didicerat a marito, utpote muto, cui ab angelo praenuntiatum fuerat.
Et dixerunt ad illum: Quia nemo est in cognatione tua qui vocetur hoc nomine. Innuebant autem patri ejus, quem vellet vocari eum; et postulans pugillarem, scripsit, dicens: Joannes est nomen ejus, et mirati sunt universi.
[BEDA.] Joannes est nomen ejus. Ac si diceret: Non nos hoc ei nomen imponimus, sed a Deo jam [Col. 0060B] est impositum. Hoc enim nomen non generis est, sed vatis. Et mirati sunt de convenientia inter patrem et matrem. Qui puerum nomine patris magis quam Joannem vocandum decernebant, eos figurant, qui, Domino novae gratiae munera declarante, cupierunt eum potius consueta veteris sacerdotii edicta praedicare. Unde bene Zacharias memoria Domini interpretatur, quia memoriam antiquae observationis a Domino datae figurat. Pugillaris appellatur vel graphius vel tabella, quae pugno potest includi.
Apertum est autem illico os ejus et lingua ejus, et loquebatur, benedicens Deum. Et factus est timor super omnes vicinos eorum.
[BEDA.] Solvit fides linguam, quam incredulitas [Col. 0060C] ligaverat. Allegorice Joannis celebrata nativitas, gratiae est Novi Testamenti inchoata sublimitas. Vocabulum Joannis (hoc est, gratiae Dei) mater verbis, pater litteris intimant; quia lex et propheta cum psalmis gratiam Christi praedicant. Pulchre Zacharias octava die prolis editae loquitur, quia per Domini resurrectionem octava die factam, sacerdotii legalis arcana patuerunt.
Et super omnia montana Judaeae divulgabantur omnia verba haec, et posuerunt omnes qui audierant in corde suo, dicentes: Quis putas puer iste erit? Etenim manus Domini erat cum illo.
Praecurrentia signa, praecursori veritatis praebent iter. Unde qui audierant, excitati miraculo et timore [Col. 0060D] stupefacti tacite eventum rei praestolantes dicunt: Quis putas puer iste erit? Manus Domini Filius ejus intelligitur, ut in Isaia: Omnia haec manus mea fecit (Isa. LXVI) . Aliter vero manus Domini flagellum ejus accipitur: ut in Sophonia: Extendam manum meam super Judam (Sophon. I) . Inde et Job: Manus Domini tetigit me (Job XIX) . Hic autem manus Domini, potestas ejus intelligitur, de qua in Jeremia: Sicut lutum in manu figuli, ita vos in manu mea, domus Israel (Jer. XVIII) .
Et Zacharias pater ejus impletus est Spiritu sancto, et prophetavit, dicens: Benedictus Dominus Deus Israel, quia visitavit et fecit redemptionem plebis suae.
[BEDA.] Quod Zacharias proxime faciendum cognoverat, [Col. 0061A] prophetico more quasi jam factum narrat. Nam quae prophetantur, secundum tempus futura sunt; sed secundum scientiam prophetantis, pro factis habenda. Visitavit, inquit, plebem suam quasi longa infirmitate tabescentem, et redemit eam filii sui sanguine sub peccato venditam. Sua dicitur, non quod veniens suam invenerit, sed quia visitando suam fecit. Cui simile est illud in fine Proverbiorum: Mulierem fortem quis invenit? (Prov. XXXI.) non invenit mulierem (id est, Ecclesiam) fortem, sed sibi eam desponsando fecit fortem.
Et erexit cornu salutis nobis, in domo David pueri sui.
Cornu dicit firmam celsitudinem, quia cornu est firmum et excedit carnem cum omnia ossa carne [Col. 0061B] tegantur. Vocatur itaque cornu salutis, regnum Salvatoris, quo mundus et gaudia carnis superantur. In cujus figuram David et Salomon cornu olei sunt in regni gloriam consecrati.
Sicut locutus est per os sanctorum, qui a saeculo sunt, prophetarum ejus.
A saeculo, id est ab initio saeculi, quia tota Veteris Testamenti Scriptura prophetia de Christo praecessit, et a tempore Adae sancti patres suis quique factis ejus dispensationi testimonium reddunt.
Salutem ex inimicis nostris, et de manu omnium qui oderunt nos.
Explanat quod dixerat, erexit cornu salutis nobis, id est, erexit nobis salutem ex inimicis nostris, id est, de potestate omnium qui oderunt nos, sive [Col. 0061C] sint immundi spiritus, sive perversi homines. Interim spe salvi facti sumus (Rom. II) , in futuro reipsa salvabimur.
Ad faciendam misericordiam cum patribus nostris, et memorari testamenti sui sancti, jusjurandum quod juravit ad Abraham patrem nostrum, daturum se nobis. Ut sine timore de manu inimicorum nostrorum liberati, serviamus illi.
Erexit salutem in domo David, ad faciendam misericordiam nobis cum patribus nostris, qui in tenebris adventum Redemptoris exspectant. Et ita erexit salutem memorari, id est, ut memor cognosceretur testamenti sui, ad explendum scilicet jusjurandum quod juravit ad Abraham, se daturum nobis, [Col. 0061D] hoc est, completurum in nobis. Sic dico completurum, ut sine timore mortis aeternae serviamus illi. Dei quippe testamentum, id est testatio mentis, et jusjurandum, hoc est, firmum promissum illud fuit, quod dixit Abrahae: In semine tuo, quod est Christus, benedicentur omnes gentes (Gen. XXII) . Dei siquidem promittere, jurare est [BEDA.-AMBR.] Dixerat Dominum, juxta eloquia prophetarum in domo David nasciturum, dicit nunc eumdem ad explendum testamentum quod Abrahae disposuit, nos esse liberaturum; quia his duobus praecipue patriarchis de suo semine et benedictio gentium et Christi est incarnatio promissa. Quod Matthaeus quoque breviter intimavit, dicens: Liber generationis Jesu Christi, filii David filii Abraham (Matth. I) . Ubi [Col. 0062A] notandum quod apud utrumque evangelistam David praefertur Abrahae, quia et si tempore posterior, promissione tamen est major. Abrahae namque, qui adhuc in praeputio positus, propria dereliquit, Deum cognovit, fidei testimonium metuit, fides gentium, et sacer Ecclesiae coetus, specialiter est promissus, dicente ad eum Domino: In te benedicentur universae cognationes terrae (Gen. XXII) . David autem oraculo sublimiore, quod ex ipso Christus secundum carnem nasceretur, audivit: Cum impleveris, inquit, dies tuos, suscitabo semen tuum, et firmabo solium ejus usque in aeteruum: ego ero ei in patrem, et ipse erit mihi in filium (I Par. XVII) Accepit itaque Abraham principaliter promissum de Ecclesia, David vero de Christo, per quem est ipsa Ecclesia. [Col. 0062B] Defertur ergo Abrahae principatus secundum fidem populorum, David autem proprietas generationis Christi secundum carnem.
In sanctitate et justitia coram ipso omnibus diebus nostris.
Sanctitas pertinet ad cultum religionis, justitia ad moderationem judicii vel vindictae. Ista coram Domino sunt, quando non quaeritur alia quam Dei retributio.
Et tu, puer, propheta Altissimi vacaberis, praeibis enim ante faciem Domini parare vias ejus.
[BEDA.] Repente cum de Domino loqueretur, ad prophetam verba convertit, ut hoc beneficium quod propheta futurus erat, Domini esse designaret. Non mirum si alloquitur infantem octo dierum, quia [Col. 0062C] bene potuit audire vocem patris jam natus, qui salutationem Mariae audivit adhuc in utero clausus. Putandus est quoque Zacharias propter eos qui aderant instruendos, futura filii munera quae per angelum didicerat, praedicare mox ut loqui potuit. Altissimum vocat, quem Joannes praeibat, juxta quod Psalmista ait: Mater Sion dicet homo, et homo natus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus. (Psal. LXXXVI) .
Ad dandam scientiam salutis plebis ejus, in remissionem peccatorum eorum.
Desiderans commendare nomen Salvatoris frequentat mentionem salutis. Et ne carnalem promitti putaret salutem, inquit: in remissionem peccatorum.
[Col. 0062D] Per viscera misericordiae Dei nostri, in quibus visitavit nos oriens ex alto.
Praeibis ante faciem Domini ad dandam scientiam salutis, non meritis hominum, sed per viscera misericordiae in quibus, id est, per quae viscera visitavit nos in assumpta carne oriens ex alto, id est, Verbum Patris, ortum verae lucis aperiens: de filiis tenebrarum et noctis, filios lucis faciens. Unde sequitur:
Illuminare his qui in tenebris et in umbra mortis sedent, ad dirigendos pedes nostros in viam pacis.
[BEDA.] Visitavit ut illuminaret, oriens illuminare his, qui in tenebris peccatorum, et in umbra mortis, id est, in caecitate ignorantiae depressi sunt; quia excludens errorum tenebras, infudit veram cognitionis suae lucem, et certum iter patriae coelestis aperuit. [Col. 0063A] Pedes nostri, affectiones mentis sunt: quae si gratiae illuminatoris nostri concordent, diriguntur in viam pacis, id est, in opera quae sunt nobis via ad pacem coeli perpetuam. Congrue prius illuminantur corda, et postea diriguntur in opera pacis, dicente Psalmista: Inquire pacem et persequere eam (Psal. XXXIII) .
Puer autem crescebat, et confortabatur spiritu, et erat in desertis usque in diem ostensionis suae ad Israel.
[HIERON.] Praedicator poenitentiae futurus, quantocius potuit, solitudinis aspera petiit, ut et se et auditores suos ab illecebris mundi suspenderet. Assignata praecursoris nativitate, qui prius nascitur, prius praedicat, prius moritur, apte subjungitur Salvatoris [Col. 0063B] generatio et nativitas secundum carnem. De divinitatis autem generatione dicit Isaias: Generationem ejus quis enarrabit? (Isa. LIII.)
Liber generationis Jesu Christi, filii David, filii Abraham.
[RABAN. — ALBIN. In Hom. ] Matthaei liber dictus est liber generationis, secundum consuetudinem Hebraeorum, qui voluminibus ex principiis eorum nomina imponunt. Jesus Hebraice, Soter Graece, Salvator Latine, vocatus est proprio nomine Redemptor noster. Christus vero unctus in Latino, Messias in Hebraeo dicitur eloquio, et est nomen dignitatis, quia antiquis temporibus reges, prophetae, sacerdotes, [Col. 0063C] ungebantur oleo sanctificationis (Psal. XLIV) . Ipse autem Christus a Deo prae participibus suis unctus est in regem et sacerdotem, quia in eo divinitatis plenitudinem habitare complacuit (Coloss. I) . Merito autem David electione divina rex et propheta, praefertur Abrahae, tum quia multo ampliores et manifestiores factae sunt ei promissiones de Christo, tum quia maxime in ore populi habebantur David atque promissiones quas susceperat, quod in Evangelio declaratur, ubi Jesum filium David vocant, qui ab ipso curari postulant. [HIERON.] Vel aliter. Cum dicitur: Filii David, filii Abraham, ordo est praeposterus, sed necessario commutatus; quia, si prius posuisset Abraham, et postea David, ut generatio texeretur, repetendus esset Abraham, hoc modo: Jesu Christi [Col. 0063D] filii Abraham, filii David, filii Abraham.
Abraham genuit Isaac. Isaac autem genuit Jacob. Jacob autem genuit Judam et fratres ejus.
Abraham principium narrationis est, ad quem fuit principium promissionis. Ismael quidem et Esau fratres Isaac et Jacob, silentio praeterit evangelista, quia non remanserunt in cultu unius Dei. Fratres vero Judae digne commemorantur, quoniam patriarchae fuerunt.
Judas autem genuit Phares et Zaram de Thamar.
In genealogia Salvatoris non justae, sed peccatrices feminae nominantur, ad insinuandum videlicet, quoniam qui de femina formam viri voluit assumere, ut viros et feminas salvaret; de peccatricibus dignatus est nasci, ut peccata deleret Nascitur autem Dominus [Col. 0064A] de justis et peccatoribus, juxta quod Moyses praeceperat agnum immolandum sumi de grege ovium et caprarum.
Phares autem genuit Esrom. Esrom autem genuit Aram. Aram autem genuit Aminadab. Aminadab autem genuit Naasson. Naasson autem genuit Salmon. Salmon autem genuit Booz de Rahab. Booz autem genuit Obed ex Ruth.
Quia Dominus nascitur de Ruth Moabitide, impleta est prophetia quae dicit: Emitte agnum, Domine, dominatorem terrae de petra deserti (Isa. XVI) , id est, de gentibus, quae dicuntur petra, quia idola colunt; et desertum, quia sine lege vivunt.
Obed autem genuit Jesse. Jesse autem genuit David regem.
[Col. 0064B] Maluit evangelista patrem David vocare Jesse quam Isai, cum utriusque nominis esset, ut indicaret in Christo et in Maria illud impleri propheticum: Egredietur virga de radice Jessae, et flos de radice ejus ascendet (Isa. XI) . David regem dicit, quia primus rex fuit de tribu Juda, per quam ordo generationis decurrit.
David autem rex genuit Salomonem ex ea quae fuit Uriae.
Hoc est, ex Bersabee, quae non nominatur hic, quia plus peccavit caeteris hic nominatis. Cum enim esset uxor Uriae, miscuit se David in adulterio.
Salomon autem genuit Roboam. Roboam autem genuit Abiam. Abias autem genuit Asa. Asa autem genuit [Col. 0064C] Josaphat. Josaphat autem genuit Joram. Joram autem genuit Oziam.
[HIERON.] In quarto Regum volumine legitur, Joram fuisse patrem Ochoziae, et Ochoziam patrem Joae, et Joam patrem Amasiae, et Amasiam patrem fuisse Azariae, qui appellatus est etiam Ozias. Verum quia Joram se miscuit generi impiissimae Jezabel, ducens filiam ejus, tolluntur tres reges e medio: vel, quia propositum erat evangelistae ponere tres tesseradecades, id est, tres quaterdenarios numeros qui sunt quadraginta duo.
Ozias autem genuit Joatham. Joatham autem genuit Achaz. Achaz autem genuit Ezechiam. Ezechias autem genuit Manassen. Manasses autem genuit Amon, Amon autem genuit Josiam. Josias autem genuit Jechoniam [Col. 0064D] et fratres ejus in transmigrationem Babylonis.
Transmigrationem vero Babylonis dicit, quod filii Israel captivati fuerunt in Babyloniam, et ante illam captivitatem interfectus est iste Josias a Pharaone Nechao rege Egypti. Cum ergo dicit: Josias genuit filios in transmigrationem (Reg. XXIII) , vel in pro ante ponitur, vel ut quidam volunt, eos genuit, subaudis ituros in transmigrationem. Require historiam prope finem libri Regum.
Et post transmigrationem Babylonis Jechonias genuit Salathiel.
[HIERON.] Si voluerimus Jechoniam istum in fine secundae tesseradecadis ponere, in sequenti non erunt quatuordecim. Sciamus ergo Jechoniam priorem ipsum [Col. 0065A] esse, quem et Joachim, secundum vero filium ejus. Quorum prior per K et M, sequens per ch et N scribitur, quod scriptorum vitio et longitudine temporum apud Graecos Latinosque confusum est. Quod apud nos dicitur K, est C, apud Graecos; et quod apud nos ch, dicitur chi apud illos. Expeditius explanat hoc Hieronymus in exordio Danielis contra Porphyrium: «Joacim, inquit, filius Josiae, alio nomine appellatus est Heliacim, cui successit in regnum filius ejus Joachin, cognomento Jechonias. Nemo igitur putet eumdem in Danielis principio esse Joacim, qui in Ezechielis exordio Joachin inscribitur. Iste enim extremam syllabam habet cim, ille chin. Et ob hoc in Evangelio secundum Matthaeum, una videtur deesse generatio; quia secunda tesseradecas [Col. 0065B] in Joacim desinit filium Josiae, et tertia incipit a Joachin filio Joacim.» Augustinus vero in libro De concordia evangelistarum, ut sermonem ad allegoriam converteret, dixit «eumdem Jechoniam bis esse huic numeratum.»
Salathiel autem genuit Zorobabel. Zorobabel autem genuit Abiud. Abiud autem genuit Eliachim. Eliachim autem genuit Azor. Azor autem genuit Sadoch. Sadoch autem genuit Achim. Achim autem genuit Eliud. Eliud autem genuit Eleazar. Eleazar autem genuit Mathan. Mathan autem genuit Jacob. Jacob autem genuit Joseph virum Mariae, de qua natus est Jesus, qui vocatur Christus.
[AFRI.] Africanus de consonantia evangelistarum: [Col. 0065C] «Mathan, inquit, et [Mathat, diversis temporibus de una uxore Esta nomine, singulos filios procrearunt, quia Mathan qui per Salomonem descendit, uxorem eam prius acceperat, et relicto filio Jacob, defunctus est. Post cujus obitum Mathat qui per Nathan filium David genus duxit, cum esset ex eadem tribu, eamdem Estam accepit uxorem, et ex ea genuit filium nomine Eli. Ergo Jacob et Eli fuerunt uterini fratres. Quorum Jacob ex mandato legis, accepit uxorem fratris sui Eli sine liberis defuncti, et ex ea genuit Joseph. Itaque Joseph secundum legem dicitur filius Eli, secundum naturam filius Jacob. Ergo convenienter dicit Matthaeus: Jacob autem genuit Joseph; et Lucas: Ut putubatur filius Joseph, qui fuit Eli, qui fuit Mathat (Luc. V) .»
[Col. 0065D] Abraham autem filius Thare, qui fuit Nachor, qui fuit Seruch, qui fuit Ragau, qui fuit Phaleg, qui fuit Heber, qui fuit Sale, qui fuit Cainan, qui fuit Arphaxad.
Beda super Lucam: «Nomen et generatio Cainan, juxta Hebraicam veritatem, neque in Genesi, neque in Verbis dierum invenitur, sed Arphaxad Sela vel Sale filium, nullo interposito, genuisse perhibetur. Sic enim habes: Porro Arphaxad vixit triginta annos, et genuit Sale. Itemque in Paralipomenon: Arphaxad autem genuit Sala, qui genuit Heber. Scito ergo beatum Lucam hanc generationem de Septuaginta interpretum editione sumpsisse, ubi scriptum est, quod Arphaxad centum et triginta quinque annorum, genuerit Cainan, et ipse Cainan, cum centum triginta fuerit annorum genuerit Sela. Sed quid [Col. 0066A] horum verum sit, aut si utrumque verum esse possit, Deus novit.
Qui fuit Sem, qui fuit Noe, qui fuit Lamech, qui fuit Mathusale, qui fuit Henoch.
Iste est Henoch, qui dilata morte translatus est in paradisum (Gen. V) .
Qui fuit Jared, qui fuit Malaleel, qui fuit Cainan, qui fuit Enos, qui fuit Seth, qui fuit Adam, qui fuit Dei.
M. 2[X]
Omnes ergo generationes ab Abraham usque ad David, generationes quatuordecim, et a David usque ad transmigrationem Babylonis, generationes quatuordecim, et a transmigratione Babylonis usque ad Christum, generationes quatuordecim.
[Col. 0066B] In prima quaterdena est Abraham primus, et David ultimus. In secunda est primus Salomon, Jechonias ultimus. In tertia Jechonias filius Jechoniae primus, et Jesus ultimus, qui venit in mundum per electos patres et circumcisos. Nam electio in David, et circumcisio in Abraham demonstratur. Non mireris si Lucas a Christo usque ad David plures successiones, Matthaeus pauciores posuerunt, hoc est, unus qradraginta duas, alter viginti septem. Per alias enim personas narravit unus quam alter, et potuit fieri ut alii patres diutius viverent aliis, et tardius generarent. Matthaeus descendendo exprimit Christum ad hanc mortalitatem descendisse, ut nos regeret. Lucas autem ascendendo tanquam sacerdotem assignans, narrat generationes a baptismo Christi [Col. 0066C] perveniens ad Deum, cui mundati reconciliamur. Et merito adoptionis originem suscepit, quia per adoptionem efficimur filii Dei, per carnalem vero generationem Filius Dei propter nos filius hominis factus est. Quapropter in generationibus Matthaei, significatur susceptio nostrorum peccatorum a Christo; in generationibus Lucae abolitio. Et ideo ille ascendens narrat, iste descendens. Quod enim dicit Apostolus: Misit Deus Filium suum in similitudine carnis peccati (Rom. VIII) , peccatorum est susceptio. Quod autem addidit, ut de peccato damnaret peccatum in carne (ibid.) , peccatorum est expiatio. Proinde Matthaeus per Salomonem descendit, in cujus matre David peccavit. Lucas vero per Nathan ascendit, per [Col. 0066D] cujus nominis prophetam Deus peccatum illud expiavit. [RABAN.) Sciendum quia praenominati patres actu et nomine incarnationem Christi significant, et omnia, ut ait Apostolus, in figura contingebant illis (I Cor. X) . Albinus itaque diaconus eorum nomina sic adaptat allegoriae: «Christus patriarcharum ingerens officium, in eorum interpretatione nominum nostram voluit designare salutem. In Abraham, ille est pater omnium credentium, et omnibus clamare libet et dicere: Abba, Pater (Rom. VIII) . In Isaac, gaudium omnium fidelium, de quo cecinit angelus: Ecce annuntio vobis gaudium magnum quod erit omni populo (Luc. II) . In Jacob, supplantator, quia ipse subuervavit et contrivit diabolum vastatorem humani generis, et vasa ejus distribuit. In Juda, confessio, [Col. 0067A] sicut ipse dixit: Confiteor tibi, Domine, Pater coeli et terrae (Matth. XI) . In Phares, divisio, quia ipse segregat oves ab haedis (Matth. XXV) . In Zara, oriens ad nostram salutem, sicut dictum est: Timentibus nomen Domini, orietur sol justitiae (Malach. IV) . In Thamar, palma victoriae, sicut ipse dicit: Confidite quia ego vici mundum (Joan. XVI) . In Esrom, sagittas salutis dirigens, sicut dictum est: Sagittae potentis acutae (Psal. CXIX) . In Aram, electus, de quo loquitur Pater: Ecce puer meus electus, quem elegi, posui super eum Spiritum meum (Isa. XLII) . In Aminadab, populus spontaneus, quia sponte posuit animam pro salute nostra, ut nos efficeret populum Domini laudabilem (Joan. X) . In Naasson, augur, id est propheta fortis, qui dicit: Cum venerit [Col. 0067B] Filius hominis in majestate sua; tunc sedebit in sede majestatis suae, ut judicet orbem in aequitate (Matth. XXV) . In Salmon, sensibilis, id est intellectualis, qui dixit Judaeis: Quid cogitatis in cordibus vestris? (Luc. V.) Qui praeterita, praesentia et futura cognoscit. In Booz, robur virtutis exprimitur, sicut ait: Omnia traham ad me ipsum (Joan. XII) . In Rahab, latitudo Ecclesiae designatur. In Oded, serviens, quia non venit ministrari, sed ministrare (Matth. XX) , sicut Apostolus dicit: Formam servi accipiens (Philipp. II) . In Ruth, festinans ad salutem nostram. In Jesse, incendium, quod ait: Ignem veni mittere in terram; et quid volo nisi ut ardeat? (Luc. XII.) Et Joannes dicit: Ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igne [Col. 0067C] (Luc. III) . In David, desiderabilis, quia dictum est: Speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV) . Item bellator fortis, dum diabolum devicit et humiliavit calumniatorem nostrum. In Salomone, pacificus, sicut ipse dixit: Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. XIV) . Item Apostolus: Ipse est pax nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. II) . In Uria, lux mea Dei. In Bersabee, filius juramenti, de quo dictum est: Juravit Dominus, et non poenitebit eum. (Psal. CIX) . In Roboam, latitudo fidelis populi. Unde ait: Multi ab oriente et occidente, venient, et recumbent cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno coelorum (Matth. VIII) . In Abia, Pater [meus] Dominus, qui ait: Nolite vobis patrem vocare super terram. Unus est enim pater vester, qui in coelis est [Col. 0067D] (Matth. XXIII) . In Asa attollens, de quo Joannes: Ecce Agnus Dei qui tollit peccata mundi (Joan. I) . In Josaphat judex, quia ipse judicabit orbem terrae in aequitate (Psal. XCV) . Et item: Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio (Joan. V) . In Joram, excelsus, quia ipse ascendit in coelum (Act. I) . In Ozia, robustus Domini, quia captivam humani generis captivitatem liberavit, et in alta coelorum deduxit (Ephes. IV) . In Joathan, perfectus, sicut in Evangelio dicit: Nos enim decet implere omnem justitiam (Matth. III) . In Achaz, apprehendens, quia coelum palmo ponderavit, terram pugillo conclusit (Isa. XL) . In Ezechia, fortitudo Domini, qui ait: Confidite, quia ego vici mundum (Joan. XVI) . In Manasse, obliviosus iniquitatis nostrae, sicut in Ezechiele [Col. 0068A] legitur: In qua die conversus fuerit peccator ab iniquitate sua, omnes iniquitates ejus oblivioni tradentur (Ezech. XVIII) . In Amon, fidelis, quia ait: Petite, et dabitur vobis (Matth. VII) . Item Paulus: Ut misericors fieret, et fidelis pontifex ad Deum (Hebr. II) . In Josia, salus Domini, quia quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit (Joel. II) . In Jechonia, praeparatio Domini, qui ait: Si abiero, et praeparavero vobis locum (Joan. XIV) . In Salathiel, petitio mea Deus, sicut ipse ait: Pater sancte, serva eos quos dedisti mihi in nomine tuo (Joan. XVII) . In Zorobabel, magister peccatorum et publicanorum, ut eos ab errore viae suae revocaret. In Abiud, pater meus, qui dixit: Ego et pater unum sumus (Joan. X) , et qui est pater omnium credentium et caput. In [Col. 0068B] Eliachim, Domini resurrectio qui ait: Qui credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI) . Et ego resuscitabo eum in novissimo die (Joan. VI) . In Azor, adjutus, qui ait: Non solus sum, quia Pater mecum est (Joan. VIII) , et ipse adjutor omnium sperantium in se. In Sadoch, justus, sicut scriptum est: Ut sit ipse justus, justificans eos qui in fide Abrahae sunt (Rom. III) . In Achim, frater meus, qui ait: Si quis fecerit voluntatem Patris mei qui in coelis est, ipse meus frater et soror et mater est (Matth. XII; Marc. III) . In Eliud, Deus meus: hoc ex nostra infirmitate dixit ad Patrem: Deus Deus meus, ad te de luce vigilo (Psal. LXII) , id est, ad te resurgo. In Eleazar, Deus Deus meus, adjutor, et omnium in se credentium protector, qui dixit: Qui me misit Pater mecum est [Col. 0068C] (Psal. XVII) . In Mathan, donum, quia per ipsum Pater omnia donavit (Joan. VIII) . Et ipse ascendens in altum, dedit bona hominibus (Rom. VII) . In Jacob, supplantator antiqui hostis, qui fidelibus dedit potestatem calcandi serpentes et scorpiones et supra omnem virtutem inimici (Luc. X) . In Joseph, auctus et augmentum vitae aeternae, ut ipse dicit: Ego veni ut vitam habeant, et abundantius habeant (Joan. X) . In sancta autem et perpetua virgine Maria, de qua natus est, stella maris, id est, lux hujus mundi, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) .
Per istas enim mansiones ipse venit in mundum, ut nos per istas veniens in terram aeternae promissionis [Col. 0068D] introduceret. Moraliter quoque interpretationes nominum patriarcharum, nostrum designant profectum. In Abraham, ut patres simus multarum virtutum, et haereditatis jure multiplicationem bonorum operum possideamus (Gen. XVIII) . In Isaac, gaudium habeamus, ut Apostolus ait: Gaudete in Domino semper, iterum dico, gaudete (Phil. IV) . In Jacob, ut supplantatores vitiorum nostrorum, et carnalia desideria ac diaboli potestatem vivaci pede calcemus. In Juda, ut praeveniamus faciem Domini in confessione, et confiteamur nomini ejus, et laudemus eum in saecula saeculorum (Psal. XCIV) . In Phares, ut dividamur ab impiis, actusque nostros ab eorum societate secernamus. In Zara, ut lucifer oriatur in cordibus nostris, et sol justitiae ubique splendeat in [Col. 0069A] mentibus nostris. In Thamar, ut cum palma victoriae, pompas diaboli et concupiscentias mundi superemus. In Esrom, sagittae simus salutis Domini, ut de nobis possit dici: Sagittae potentis acutae, cum carbonibus desolatoriis (Psal. CXIX) . In Aram, ut electi Domini simus et genus electum, regale sacerdotium (I Petr. II) Christi excelso merito simus. In Aminadab, ut spontaneus simus Domini populus, in aedificatione corporis sui. In Naasson, ut mundanis auguriis gentium derelictis, promissis divinis fidem adhibeamus. In Salmon, ut sensibiles, id est, intellectuales veritatis Dei et factores inveniamur in eo (Coloss. II) . In Booz, ut confiteamur Domino, et viriliter agamus (Psal. CXVIII) , in Christo triumphantes aerias potestates. In Rahab, ut latum mandatum [Col. 0069B] Domini observemus, diligendo Deum et proximum. In Obed, ut serviamus Domino in laetitia (Psal. XCIX) , per spiritum amoris et dilectionem sanctam. In Ruth, ut festinemus ingredi ad Deum (Hebr. IV) , dum tempus habemus (Gal. VI) . In Jesse, ut incensum orationum nostrarum in ara crucis offeramus Domino, dicente Propheta: Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo (Psal. CXL) . In David, ut desiderabiles inveniamur Deo nostro, fortes contra Goliam spiritualem (I Reg. XVII) . In Salomone, ut quantum in nobis est, cum omnibus pacem habeamus (Rom. XII) , quia, beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V) . In Uria, ut lux nostra Deus sit. In Berhsabee, ut juramentum servemus (Gen. XXI) . In Roboam, ut locum charitatis implentes, in latitudine spiritualium bonorum gaudeamus. In Abia, ut fratres simus habentes Deum patrem, et haeredes simus Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII) . In Asa, ut dirigamus meditationem nostram a vitiis ad virtutes, a terrenis ad coelestia. In Josaphat, ut recte judicemus omni personae. In Joram, ut quae sursum sunt quaeramus (Coloss. III) ut supernum sapiamus effectum in Domino sublimes, et nostram in coelis conversationem. In Ozia, ut confortemur in Domino, et in potentia virtutis ejus. In Joathan, ut perfecta opera faciamus, juxta Evangelium: Estote perfecti, sicut et pater vester perfectus est (Matth. V) . In Achaz, ut apprehendamus disciplinam, ne quando irascatur Dominus (Psal. II) ; et amemus viam salutis [Col. 0069D] nostrae, quae est Christus, qui dicit: Ego sum via et veritas (Joan. XIV) . In Ezechia, ut laudemus fortitudinem Dei pugnantem pro nobis, et ut ille confortet nos semper flagitemus. In Manasse, ut obliviosi simus injuriarum nostrarum, et praeterita obliviscentes, anteriora semper attendamus (Philipp. III) . In Amon, ut stemus in fide, in qua possimus tela ignea diabolicae fraudis exstinguere (Ephes. VI) . In Josia ut, salutem Domini quam ille praestare nobis dignatus est, tota virtute et fortitudine consequamur. In Jechonia, ut in adventu Domini parati simus (Luc. XII) , vigilantes et orantes ne incidamus in tentationes (Matth. XXVI) . In Salathiel, ut unam petitionem petamus a Domino, ut inhabitemus in domo Domini omnibus diebus vitae nostrae (Psal. XXVI) . [Col. 0070A] In Zorobabel, ut simus magistri veritatis, prohibentes magisterium haereticorum confusionis. In Abiud, ut nobis Deus sit in patre, et nos illi in filiis. In Eliachim, ut resurgamus a morte peccati, ut vivamus Deo in Spiritu sancto. In Azor, ut adjuvante Deo, inimicos nostrae salutis vincamus. In Sadoch, ut justificari mereamur ab eo qui justificat impium. In Achim, ut fratres Christi, matres et sorores simus in eo, ut faciamus ejus voluntatem (Matth. VII) . In Eliud, ut nullum habeamus Deum, nisi Dominum nostrum Jesum Christum. In Eleazar, ut confiteamur salutem nostram in Domino Jesu tantummodo constare, dicentes: Adjutorium nostrum in nomine Domini, qui fecit coelum et terram (Psal. XII) . In Mathan, ut donum sancti Spiritus accipientes, non [Col. 0070B] simus concupiscentes malorum sicut gentes. In Jacob, ut rectores tenebrarum harum nostra fortitudine supplantemus. In Joseph, ut deficiente exteriori homine, interior augmentetur de die in diem, donec spiritualiter formetur Christus in nobis; et per Mariam (id est, lumen fidei) divina gratia ducamur ad ineffabilem Dei omnipotentis visionem. Huc usque Albinus. In Tharam, explorat Christus et pascit, quia novit Dominus qui sunt ejus (II Tim. II) , et, eos in loco pascuae collocabit (Psal. XXII) . In Nachor, requievit in sepulcro in spe lucis immortalitatis. In Seruch, fuit corrigia perfecte nodata, quia nemo scivit ad plenum mysterium incarnationis. In Ragau, pastor bonus qui dat animam pro omnibus suis (Joan. X) . In Phalog, dividit spirituales a carnalibus. [Col. 0070C] In Heber, transiit de morte ad vitam. In Sale, solvit inimicitias inter Deum et homines. In Cainan, possidet coelum et terram, et omnia quae in eis sunt. In Arphaxad, sanavit nos de plagis diaboli populantis nos. In Sem, nomen bonum, quia Creator et recreator pius et misericors. In Noe, requies aeterna tam angelis quam hominibus. In Lamech, humilis usque ad infernum; unde illud: Morsus tuus ero, inferne (Ose. XIII) . In Mathusalem, emissus est Dominus a morte resurgendo. In Enoch, dedicavit templum quod sumus nos (I Cor. III) . In Jareth, descendit de coelis, et roboravit Ecclesiam. In Malalehel, laudavit Dominum, unde illud: Et hymno dicto, exierunt in montem Olivarum (Matth. XXVI) . In Enos desperatus, [Col. 0070D] ad quem duo discipuli euntes in castellum Emmaus, dixerunt: Nos autem sperabamus, quia ipse esset redempturus Israel (Luc. XXIV) . In Seth positio, ut Simeon ait: Ecce positus est hic in ruinam et resurrectionem multorum (Luc. II) . In Adam, fuit terrenus, quia de Virgine verum corpus assumpsit.
M. IV[V] L. 11
Christi autem generatio sic erat.
[AUGUST. in Serm. ] Prima hominis conditio est, quod Adam de terra plasmatus est. Secunda est, qua femina de latere viri creata est. Tertia vero, qua natus est homo ex viro et femina. Christi autem generatio sic erat, ut sine viro nasceretur de femina, [Col. 0071A] conceptus per Spiritum sanctum. Prima et secunda generatio ruerunt, tertiam de ruina generaverunt, in quarta salutem invenerunt.
Cum esset desponsata mater ejus Maria, Joseph, antequam convenirent, inventa est in utero habens de Spiritu sancto.
[RABAN. — ORIG.] Antequam convenirent, id est, nuptiarum solemnia celebrarent, inventa est in utero habens, primo ab angelis custodientibus eam, dehinc a Joseph, sicut a viro curioso circa sponsam suam. Evangelista de praeteritis scribens, bene secundum tempus suum vocat, Joseph virum Mariae et Mariam matrem Jesu. Constat enim quia tempore desponsationis nondum mater illa, nondum maritus ille erat.
[Col. 0071B] M. 4[X]
Joseph autem vir ejus, cum esset justus, et nollet eam traducere, voluit occulte dimittere eam.
[ORIG.] Si suspicionem in ea habebat, quomodo justus erat? Si non est suspicatus, cur eam dimittere volebat? Injustum enim erat, ut immaculatam dimittere vellet. Ideo ergo eam dimittere volebat, quoniam magnum sacramentum in ea esse cognoscebat. Cui approximare sese indignum aestimabat, sicut et beatus Petrus se Domino humilians ait: Recede a me, Domine, quoniam homo peccator sum (Luc. V) ; et centurio: Non sum dignus ut intres sub tectum meum (Matth. VIII) . Et Elisabeth ad Mariam: [Col. 0071C] Unde hoc mihi, ut veniat mater Domini mei ad me? [AUGUST., De verbis Domini. ] Vel aliter: Si solus nosti aliquem peccasse, cum vis coram hominibus arguere, non es corrector, sed proditor. Noluit ergo Joseph divulgare Mariam quamvis certa esset suspicio adulterii; sed voluit prodesse peccanti, quod justitiae deputatum est ei.
Haec autem eo cogitante, ecce angelus Domini in somnis apparuit ei, dicens: Joseph, fili David, noli timere accipere Mariam conjugem tuam.
[RABAN.] Tale est hoc ac si dicat: Accipe tibi in conjugem Mariam sponsam tuam. Apparet angelus vigilanti, assumendo visibile corpus; dormienti vero, imprimendo imaginationem. Ideo autem Joseph filius [Col. 0071D] dicitur David, ut Maria quoque de tribu David monstretur, sicut scriptum est: Nemo copuletur uxori nisi de tribu sua (Num. XXXVI) .
Quod enim in ea natum est, de Spiritu sancto est.
Hoc est, quod in ea conceptum est, ex sancti Spiritus operatione est. Nasci in ea, concipi est; nasci vero ab ea, prodire in lucem.
Pariet autem filium, et vocabis nomen ejus Jesum. Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum.
Etymologiam nominis exponit. Ideo enim Jesus (id est, Salvator) dicitur, quia salvat.
Hoc autem totum factum est, ut adimpleretur quod dictum est a Domino per prophetam dicentem: Ecce virgo in utero habebit, et pariet filium; et vocabunt [Col. 0072A] nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum, nobiscum Deus (Isa. VII) .
Quasi diceret: In natura nostra Deus est, quia iste filius virginis Deus et homo est. Hoc ipsum quod propheta dicit, ecce, admirantis est tanti mysterii magnitudinem. Hoc autem totum quod virgo propinquo suo desponsaretur, quod Joseph per angelum doceretur, etc., ita facta sunt ut tam per ista quam per illa quae sequuntur, prophetia impleretur.
Exsurgens autem Joseph a somno, fecit sicut praecepit ei angelus Domini.
Quisquis a Deo monetur, solvat moras, surgat a somno, faciat quod jubetur.
Et accepit conjugem suam, et non cognoscebat illam, [Col. 0072B] donec peperit filium suum primogenitum; et vocavit nomen ejus Jesum.
[RABAN.] Joseph prius Mariam volens abjicere, cum justus esset, noluit eam propalare ac lege decerni. Nunc autem ne qua de partu ejus ambiguitas existeret, ipse concepti Christi ex Spiritu sancto testis assumitur, cum desponsatam in conjugem recipiat. Accepit igitur eam ad nomen conjugis propter causas quas praediximus; et non cognoscebat eam ad opus conjugale, ob arcana quae didicerat. Non cognoscebat eam donec peperit, non quod postea cognoverit, sed ponitur donec pro et, vel illud tempus removet de quo major suspicio habetur, sicut David qui dicit, donec ponam inimicos tuos (Psal. CIX) , etc. Primogeniti, sunt omnes qui primi vulvam aperiunt, sive fratres eos aliqui, seu nulli sequantur.
L. 1[X]
Factum est autem, in diebus illis exiit edictum a Caesare Augusto ut describeretur universus orbis.
[BEDA.] Juxta fidem historiarum tanta pace regnavit Augustus annis duodecim circa tempus Dominicae nativitatis, ut tam forinsecis quam civilibus bellis toto orbe sopitis etiam ad litteram completum videatur illud propheticum: Conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces. Non levabit gens contra gentem gladium (Isa. II) ; pacatissimo autem tempore congrue nascitur Christus quia Deus [Col. 0072D] erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V) . Haec itaque pax, quam fecit Augustus, significabat pacem quam mediator noster facturus erat et per se, et per discipulos inter Deum et homines. Opportunum quoque fuit, ut tremenda Romani nominis umbra protegerentur discipuli, quocunque ad praedicandum transirent. Nam, sicut a Caesare exigebatur professio census ab universo orbe, sic a Christo exigenda erat fidei professio in toto mundo. Unde illud: Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae (Marc. XVI) .
Haec descriptio prima facta est a praeside Syriae Cyrino; et ibant omnes ut profiterentur singuli in suam civitatem.
Haec descriptio prima dicitur, quantum ad tempus [Col. 0073A] Cyrini. Nam antea saepe descriptae fuerunt pleraeque partes terrarum. Cyrinus a Caesare missus jus dare gentibus et censor patrimoniorum futurus, Syriam venit. Et quia Judaea quasi umbilicus totius terrae est, census primo in medio terrae exigitur, ut inde postea usque ad fines orbis perquiratur. [BEDA.] Hic primum facta est Judaea stipendiaria Romanis. Imperante Augusto et praesidente Cyrino, ibant omnes ad descriptionem, ut singuli in suam civitatem reversi, profiterentur debitum census. Si ergo nunc, imperante Christo et praemia pollicente per doctores Ecclesiae praesides, censum justitiae profiteamur, jugum ejus quod leve est subeamus, et inveniemus requiem animabus nostris (Matth. XI) . Caesari solvebatur denarius, qui decem nummos habebat, qui etiam [Col. 0073B] nomine Caesaris titulabatur: et nos offeramus regi nostro Decalogum legis, in quo vultum regis nostri, id est, agnitionem voluntatis ejus inveniemus.
Ascendit autem et Joseph a Galilaea de civitate Nazareth, in Judaeam civitatem David, quae vocatur Bethlehem, eo quod esset de domo et familia David, ut profiteretur cum Maria desponsata sibi uxore praegnante.
[GREGOR.] Alibi concipi, alibi nasci voluit Dominus, ut insidiantis Herodis furorem facilius evaderet. Nascituro Domino describitur mundus, quia ille apparebat in carne, qui electos ascriberet in aeternitate. Econtra de reprobis: Deleantur de libro viventium, et cum justis non scribantur (Psal. LXVIII) .
Factum est autem cum essent ibi, impleti sunt dies [Col. 0073C] ut pareret, et peperit filium suum primogenitum.
[BEDA.] Bene tum propter judicium stemmatis regis, tum propter nominis sacramentum, Dominus in Bethlehem nascitur. Bethlehem namque domus panis interpretatur: et ibi panis vivus qui de coelo descendit (Joan. VI) , apparet in carne, electorum mentes interna reficiens satietate. Quotidie Dominus in Nazareth concipitur, in Bethlehem nascitur, cum quilibet fidelis verbi flore suscepto, domum se aeterni panis efficit. Quotidie in animo credentium quasi in utero virginali per fidem concipitur, per baptisma gignitur Quotidie Ecclesia quasi Dei Genitrix, comitatur suum doctorem ut Maria Joseph, de ruina mundanae conversationis, quod Galilaea sonat, ascendens in civitatem Juda, id est, confessionis et laudis, [Col. 0073D] aeternoque regi persolvit censum devotionis. Quae Ecclesia in exemplum beatae Mariae, alii est quasi desponsata, sed ab alio fecundata, dum jungitur pontifici praeposito sibi, sed cumulatur virtute Spiritus sancti. Unde bene Joseph auctus interpretatur, indicans nil valere instantiam loquentis magistri, sine augmento juvaminis superni.
Et pannis eum involvit, et reclinavit eum in praesepio, quia non erat ei locus in diversorio.
[GREGOR. - BEDA.] Qui mundum vario vestit ornatu, vilibus induitur, ut stolam immortalitatis reciperemus. Manus pedesque cunis astringuntur, ut manus nostrae ad bene operandum, pedes nostri in viam pacis dirigantur. In praesepio reclinatur, ut [Col. 0074A] fideles omnes, sancta videlicet animalia, carnis suae frumento reficeret, qui panis est angelorum. In angusto praesepio continetur, ut nos per coelestis regni gaudia dilatet. Non in domo parentum natus est Dominus, ut ostenderet quia per humanitatem assumptam quasi in alieno nascebatur, non secundum potestatem, sed secundum naturam humanitatis. Nam de potestate ejus scriptum est: In propria venit (Joan. I) . Et quia omnis caro fenum (Isai. XL) factus homo Deus, fenum nostrum vertit in frumentum, de se ipso dicens: Nisi granum frumenti cadens in terram, mortuum fuerit, ipsum solum manet (Joan. XII) . Unde et natus, in praesepio reclinatur. Joannes Chrysostomus (in Homil. ): Reclinavit puerum mater. Joseph autem non audebat attingere, [Col. 0074B] quem sciebat de se non esse generatum. Quicunque es pauper, accipe consolationem. Joseph et Maria mater Domini non habent servulum, non ancillam, non jumentum: ipsi sunt Domini et famuli. Non audet paupertas timida inter divites accedere, in diversorium vadunt; nascitur in stabulo, qui de stercore inopem levat (Psal. CXII) . In stercore Job sedebat, et postea coronatus est (Job II) .
L. 3[X]
Et pastores erant in regione eadem, vigilantes et custodientes vigilias noctis super gregem suum. Et ecce angelus Domini stetit juxta illos, et claritas Dei circumfulsit illos.
[Col. 0074C] [BEDA.] Nato Domino, pastores vigilant, gregemque suum custodiunt ut ostendatur adesse tempus quod ipse olim promiserat, dicens: Ecce ego ipse requiram oves meas, et visitabo eas sicut visitat pastor gregem suum (Ezech. XXXIV) . Per gregem populus, per noctem saeculum, per pastores significantur sacerdotes, animabus pervigili cura provisuri. Angelus cum tanto lumine apparens, quod in tota Testamenti Veteris serie non invenitur mystice praemonuit, quod Apostolus aperte postea dixit: Nox praecessit, dies autem appropinquavit (Rom. XIII) .
Et timuerunt timore magno. Et dixit illis angelus: Nolite timere. Ecce enim evangelizo vobis gaudium quod erit omni populo, quia natus est vobis hodie [Col. 0074D] Salvator, qui est Christus Dominus, in civitate David.
Omni populo fidelium de cunctis diversitatibus gentium congregando, aeternum gaudium nuntiatur. Cum nox esset, non ait Angelus, hac nocte; sed, hodie quia gaudium magnum nuntiabat. Ubi autem tristia geruntur, noctis mentio solet fieri, ut ibi: Scandalum hac nocte patiemini (Matth. XXVI) .
Et hoc vobis signum: Invenietis infantem pannis involutum, et positum in praesepio.
Signum salutis est fidelibus, humilitas Salvatoris, quae est opposita superbiae, per quam mors.
Et subito facta est cum angelo multitudo militia coelestis, laudantium Deum et dicentium: Gloria in [Col. 0075A] altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis.
Uno evangelizante angelo, multitudo in consonam laudem prorumpit, et officium suum Deo impendens et nos instituens, ut quoties sacram eruditionem ex fratris ore audimus, Deo laudes corde, ore, opere reddamus. Bene militiae coelestis dictum est quia illi militabant, qui contra malignos spiritus ad tutelam nostram angelorum ordinabat exercitus. Quia vero Deus et homo natus est, hominibus pax et Deo gloria canitur, qui ab angelis pro nostra redemptione glorificatur. Et quia neque Judaei, neque gentiles pacem habent, non est enim pax impiis, dicit Dominus (Isa. XLVIII) ideo determinate dicitur, hominibus bonae voluntatis, qui scilicet natum Christum [Col. 0075B] suscipiunt. [GREGOR.] Quoniam peccando extranei eramus a Deo, extraneos nos angeli deputabant. Sed quia recognovimus regem nostrum angeli recognoverunt nos cives suos; et timet angelus adorari ab humana natura, quam in suo rege considerat (Apoc. XIX) . Hinc Lot (Gen. XIX) et Josue (Jos. XV) non prohibiti sunt adorare angelos, Joannes vero prohibitus est in Apocalypsi: Vide, inquit, ne feceris, conservus enim tuus sum et fratrum tuorum (Apoc. XXII) .
Et factum est ut discesserunt ab eis angeli in coelum, pastores loquebantur ad invicem: Transeamus usque Bethlehem, et videamus hoc Verbum quod factum est, quod fecit Dominus et ostendit nobis.
[BEDA.] Non dixerunt, videamus puerum, sed Verbum; [Col. 0075C] ac si dicerent: Verbum erat in principio, et factum est caro; quod Dominus (id est, Pater et ipsum Verbum et Spiritus sanctus) fecit, id est incarnari constituit, et sic factum ostendit, quod in deitate videri non poterat.
Et venerunt festinantes, et invenerunt Mariam et Joseph, et infantem positum in praesepio. Videntes autem cognoverunt de Verbo, quod dictum erat illis de puero hoc.
Nonnulli quaerentes Christum, non inveniunt, quia desidiose quaerunt. Pastores autem invenerunt, quia fide non ficta cucurrerunt. Sic Ecclesiae pastores, imo quilibet fideles, coelesti doctrina erecti quasi portas Bethlehem subeuntes, reperiunt catholicam [Col. 0075D] Ecclesiam quasi Mariam, et coetum doctorum quasi Joseph, atque humilem Mediatoris adventum, Scripturae paginis insertum quasi in praesepio. Videntes autem puerum, cognoverunt de Verbo quod dictum erat, et nos per fidem incarnationis veniemus ad gloriam Verbi contuendam. Notandum quia ipsae res dignae relatu atque dictu interdum verba nominantur. Unde in Isaia: Non fuit verbum, id est, res nomine digna, quod non ostenderet Ezechias Chaldaeis (Isa. XXXIX) . Similiter dicunt hic pastores: Videamus hoc Verbum quod factum est, id est, illam rem verbo narrationis dignam, quam fecit ipse Dominus excellentissimam, et significavit nobis per angelos. Ubi ergo dicitur: Cognoverunt de Verbo quod dictum erat, accipe verbum pro locutione.
[Col. 0076A] Et omnes qui audierant, mirati sunt, et de his quae dicta erant a pastoribus ad ipsos.
[BEDA.] Mirantur et de mysterio incarnationis, et de pastorum attestatione tanta, qui fucare audita nescirent, sed simplici facundia vera praedicarent. Sic Dominus non rhetores, sed piscatores ad evangelizandum destinavit. Sic et in Veteri Testamento suae dispensationis nuntios, pastores ordinavit: ideo non est parvi pendenda pastorum attestatio.
Maria autem conservabat omnia verba haec, conferens in corde suo.
Maria, non minus ore pudica quam corpore, tacita confert ea quae viderat circa se acta, et quae legerat in Scripturis agenda. Legerat in Isaia: Ecce virgo concipiet et pariet filium (Isa. VII) . Legerat: Bos cognovit [Col. 0076B] possessorem suum, et asinus praesepe domini sui (Isa. I) . Videbat in praesepe Dei filium suum, filium unum, vagientem. Videbat se de stirpe David ortam, in Nazareth de spiritu concepisse, in Bethlehem peperisse: quorum omnium testimonia in prophetis legerat. Comparat ergo verba prophetarum factis, et in omnibus habet argumenta fidei. Si Maria a pastoribus didicit, discamus et nos a sacerdotibus.
Et reversi sunt pastores, glorificantes et laudantes Deum in omnibus quae audierant et viderant, sicut dictum est ad illos.
De his quae audierant ab angelis laudabant Deum, et de his quae viderant in Bethlehem glorificabant eum. Sed et magistri spiritualium gregum modo fidelium [Col. 0076C] castra lustrant, probitatis exempla quaerendo, modo ad pastorale officium redeunt docendo.
Et postquam consummati sunt dies octo ut circumcideretur puer, vocatum est nomen ejus Jesus. Quod vocatum est ab angelo, priusquam in utero conciperetur.
Ritus circumcisionis ab Abraham sumpsit exordium, quando et nominis amplificationem accepit. Ad cujus imitationem nomen imponebantur pueris in die circumcisionis eorum. Sic etiam factum est ipsi Jesu. Bene autem octava die circumciditur, ut et ejus resurrectio octava die celebranda, et nostra figuraretur octava aetate futura. Sex etenim sunt aetates, [Col. 0076D] in quibus pro Domino laboratur: septima est animarum usque ad tempus resurrectionis; octava est resurrectio, quando gloria perfecta circumcisionis coruscabit, et totus homo visioni conditoris inhaerebit. Nunc autem videns mulierem ad concupiscendam eam (Matth. V) , incircumcisum visum habet. Incircumcisi sunt auribus, quibus Veritas dicit: Qui ex Deo est, verba Dei audit. Propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis (Joan. VIII) . Incircumcisi sunt lingua et manibus, quorum os locutum est vanitatem, et dextera eorum, dextera iniquitatis (Psal. CXLIII) . Incircumcisi sunt gustu, quos propheta redarguit, dicens: Vae qui potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendam ebrietatem (Isa. V) . Incircumcisi sunt olfactu et tactu, [Col. 0077A] qui variis odoribus delibuti, sequuntur amplexus meretricis cinnamomo cubile suum aspergentes. Incircumcisi sunt gressibus, de quibus Psalmista commemorat: Contritio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt (Psal. XIII) . Porro qui in similitudine carnis peccati venerat, remedium quo caro peccati mundabatur, non respuit; sed circumcisus est, factus sub lege, ut eam justam esse probaret, et eos qui sub lege erant redimeret (Galat. IV) . Nota quod idem auxilium curationis in lege circumcisio contra peccati originalis vulnus praestitit, quod nunc baptismus tempore gratiae confert, nisi quod introitus in regnum, nondum patebat circumcisis, ut modo baptizatis. At vero non solum baptismus hoc facit, sed etiam passionis adjunctio: quae [Col. 0077B] si circumcisioni addita esset, et similiter ibi fieret. Quod autem in tali membro, fiebat, causa est, ne aliud membrum aut debile fieret aut turpe quid publice videretur, et ut Christus per castitatem significaretur venturus. Ideo quoque in carne praeputii fiebat circumcisio, quia in parte illa magis dominatur concupiscentia, per quam originale peccatum propagatur. Ubi ergo via peccati est, ibi apte signabatur peccati remedium et significatur per circumcisionem carnis circumcisio mentis, qua mundatur anima a vitiis. Tres itaque constat esse circumcisiones Una est sacramentum, quae vero sunt res illius sacramenti, videlicet circumcisio a peccato, quae quotidie est in anima, et circumcisio a peccato et ab omni poena peccati, quae in resurrectione erit [Col. 0077C] in anima et in corpore. Petrinis autem cultris circumcidit Josue intraturos terram promissionis (Josue V) , quia petra erat Christus (I Cor. X) , qui tollit peccata mundi (Joan. I) .
Et postquam impleti sunt dies purgationis Mariae secundum legem Moysi, tulerunt illum in Jerusalem, ut sisterent eum Domino.
Dixit Moyses: Mulier, si suscepto semine pepererit masculum, immunda erit septem diebus, et die octava circumcidetur infantulus; ipsa vero triginta tribus diebus manebit in sanguine purificationis suae. Non dixit, omnis mulier pariens; sed, quae suscepto semine pepererit: ad distinctionem illius, quae virgo concepit et peperit. Non ergo mater, sicut nec [Col. 0077D] filius indigebat purgari hostiis; sed ut nos solveremur a timore legis, facti sunt sub lege. Decretum quoque legis erat, parvulum a tricesimo tertio die circumcisionis, ad templum deferri, darique hostiam pro eo; primogenitum autem masculum, sanctum Domino fieri. In quo insinuatur, neminem nisi vitiis circumcisum, Dominicis dignum esse conspectibus, ut ait Psalmista: Non habitat juxta te malignus, neque permanebunt injusti ante oculos tuos (Psal. V) . Ut sisterent eum Domino, id est offerrent et consecrarent.
Sicut scriptum est in lege Domini, quia omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur.
Praecepit lex et hominis et pecoris omne primogenitum [Col. 0078A] masculini sexus, Domino sanctificari et sacerdotis esse, ita ut sacerdos pro hominis primogenito pretium acciperet, et animal immundum redimi faceret, munda vero Deo offerret. Siclis argenti quinque redimebatur primogenitum; et siclus viginti obolos habet. [BEDA.] Notandum tamen quia parvuli de tribu Levi, non redimebantur, sed in ministerium domus perpetuo tenebantur. Illa omnia primogenita significabant Christum, qui Unigenitus Dei dignatus est fieri primogenitus omnis creaturae, qui singulariter sanctus est Domino, quia peccatum non fecit, nec est inventus dolus in ore ejus. Moraliter etiam primogenita significant bona initia nostrae actionis, quasi in corde genita et Domini gratiae deputanda. Male autem gesta redimere fructibus [Col. 0078B] poenitentiae jubemur. Adaperiens vulvam, consueta locutio est, non quod Dominus sacri ventris hospitium egressus, devirginasse credendus sit, juxta haereticos. Mystice designatur, quia Dominus aperuit virginis Ecclesiae secretum genitale, ad generandos sibi populos per aquam scilicet et Spiritum sanctum.
Et ut darent hostiam, secundum quod dictum est in lege Domini, par turturum aut duos puellos columbarum.
Dictum est in lege, ut pro infante masculo die quadragesimo nativitatis, pro femina octogesimo agnus anniculus immaculatus in holocaustum offerretur, et turtur sive pullus columbinus pro peccato. Qui autem non posset offerre agnum pro [prae] paupertate, [Col. 0078C] offerret duos turtures vel duos columbae pullos, unum in holocaustum et alterum pro peccato. Hanc hostiam pauperum voluit Dominus dari pro se, pauper factus pro nobis, ut nos divites faceret hic in fide, haeredes regni in coelo. Moraliter autem sive quis fortia opera quae masculi nomine, sive infirma quae feminae vocabulo distinguuntur, creaverit, ut haec Domino valeant consecrari, ovem innocentiae offerat, et turturem sive columbam, designantes gemitum compunctionis et lacrymas humilium, sicut hae volucres pro cantu habent gemitum. Lacrymis quippe etiam in bonis indigemus; quia, quo fine consummandi simus, nescimus. Sunt autem duo genera compunctionis, dum malorum recolentes supplicia, timemus, et, dum desiderio coelestium [Col. 0078D] ardentes, de dilatione gemimus. Unde duo pulli offerri jubentur. Unus in holocaustum, quando amore coelestium inflammamur; alter pro peccato, dum de malis perpetratis gemimus. Columba quae in grege conversatur, activam, turtur solivagus contemplativam vitam significat: quae paucorum est. Et quia utraque hostia accepta est Deo, consulte utraque avis est oblata pro Domino. Qui clauso ostio patrem orat in abscondito, turturem offert: qui compares operis quaerit, columbam ad altare portat. [BEDA. in homilia. ] Jesus primo circumciditur, et post interpositis diebus cum hostiis Jerusalem defertur, quia prius carnis corruptionem resurgendo calcavit, et interpositis diebus cum carne quam [Col. 0079A] hostiam fecerat, supernam civitatem ascendit. Nos etiam prius in baptismo circumcidimur a peccatis, et proficiente gratia ad altare ingredimur, consecrandi hostia corporis et sanguinis Domini. Omnis etiam Ecclesia in fine mundi primo in resurrectione labem terrenae corruptionis exuet, ac deinceps in coelestem Jerusalem transferetur, victimis bonorum operum Domino commendata.
Et ecce homo erat in Jerusalem cui nomen Simeon: et homo iste justus et timoratus, exspectans consolationem Israel, et Spiritus sanctus erat in eo.
[BEDA.] Justus erat et timoratus, quia difficile justitia sine timore custodiretur. Non dico timorem servilem, quem charitas foras mittit, sed timorem Domini sanctum qui permanet in saeculum saeculi, [Col. 0079B] quo justus quanto plus Deum diligit, tanto solertius offendere cavet.
Et responsum acceperat a Spiritu sancto non visurum se mortem, nisi prius videret Christum Domini, et venit in spiritu in templum.
Videre mortem, experiri et sentire eam significat. Felix mortem videbit, qui Christum Domini oculis cordis prius videre satagit conversando in coelesti Jerusalem, et suspirando cum Psalmista dicente: Unam petii a Domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo Domini (Psal. XXVI) .
Et cum inducerent puerum Jesum parentes ejus ut facerent secundum consuetudinem legis pro eo, et ipse accepit eum in ulnas suas.
Eadem gratia qua venturum praenoverat, venientem [Col. 0079C] cognovit. Qui coelo terraque non capitur, grandaevi hominis ulnis gestatur. Tropice accepit veteranus infantem, ut doceret nos exuere veterem hominem cum actibus suis, et induere novum in justitia et sanctitate operum quae per ulnas significantur. Accepit senior mundus innocentiam Christianae infantiae, ut renovetur sicut aquila.
Et benedixit Deum, et dixit: Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace.
Sciebat quam beati oculi qui Christum essent visuri: et ideo donec illum videret, nolebat morte dissolvi. Mox autem ut vidit, optabat solvi a corpore et in sinu Abrahae pacem habere.
Quia viderunt oculi mei salutare tuum. Quod parasti [Col. 0079D] ante faciem omnium populorum.
Quem postmodum omnibus populis quaerendum dilectione, et conspiciendum fide praeparasti, jam carnis et mentis oculis Salvatorem contemplor. Beati qui vident quod Simeon vidit: Beati qui non viderunt et crediderunt (Joan. XX) .
Lumen ad revelationem gentium, et gloriam plebis tuae Israel.
Salutare dico lumen ad revelationem, id est ut reveletur caecis oculis gentilium nulla spe Dominici adventus erectorum, et ut Israel glorietur excipiens suum promissum et desideratum. Bene revelatio gentium Israelis gloriae praefertur; quia cum plenitudo gentium introierit, tunc Israel salvus fiet. Unde in psalmo: In conspectu gentium revelavit justitiam [Col. 0080A] recordatum misericordiae domui Israel (Psal. XXVII) . [AMBR.] Qui vult dimitti in pace, veniat in Jerusalem, conversationem habens in coelestibus; veniat in templum, id est aptetur exemplo illorum in quibus Deus habitat. Exspectet Dominum, accipiat in manibus verbum Dei, brachiis fidei, spei et charitatis amplectatur; tunc dimittetur ut non videat mortem, qui viderit vitam.
Et erat pater ejus et mater mirantes super his quae dicebantur de illo. Et benedixit illis Simeon.
[BEDA.] Joseph quia nutritius erat, et Mariae famam conservabat, secundum opinionem vulgi pater Salvatoris appellatur.
Et dixit ad Mariam matrem ejus: Ecce positus est hic in ruinam et resurrectionem multorum in Israel, [Col. 0080B] et in signum cui contradicetur.
In ruinam multorum positus est Dominus; quia ipse est lapis offensionis et petra scandali, id est ruinae his qui offendunt verbo nec credunt. De quibus ipse dicit: Si non venissem, et locutus eis non fuissem, peccatum non haberent (Joan. XV) . In resurrectionem autem eorum positus est, qui credentes in eum, resurrexerunt a peccatis per eum. In suis quoque praedicatoribus positus est in ruinam et resurrectionem, ut ait Apostolus: Christi bonus odor sumus, Deo in his qui salvi fiunt et in his qui pereunt (II Cor. II) . Bono enim odore alii salvantur, alii pereunt. Signum cui contradicetur, fidem Dominicae crucis accipe de qua Judaei ad Paulum dixerunt: [Col. 0080C] De secta hac notum est nobis, quod ubique ei contradicitur.
Et tuam ipsius animam pertransibit gladius.
Id est, dolor Dominicae passionis, quia non potuit videre filium crucifigi sine affectu materni doloris, etsi speraret resurrecturum: usque ad finem saeculi animam Ecclesiae gladius tribulationis pertransit, cum signo fidei ab improbis contradicitur, cum multos ruere videt. [ORIG.] Aliter: Positus est Dominus in ruinam vitiorum, et in resurrectionem virtutum, nec fit resurrectio, nisi ruina praecedat. Omnia quae de Christo narrantur, quod natus de virgine, quo resurgit, quod clausis januis intrat: omnia inquam, signum sunt cui contradicitur ab infidelibus. [AMBR.] Tuam ipsius animam pertransibit gladius, [Col. 0080D] qui est Verbum Dei, revelans tibi mysteria. Positus est Dominus in ruinam et in resurrectionem. Unde sequitur:
Ut revelentur ex multis cordibus cogitationes.
[BEDA.] Ante erat incertum, qui Judaeorum Christum reciperent, qui respuerent, sed audita nativitate, revelantur cogitationes, cum Herodes et sui turbantur. Postea vero doctrina ejus et virtute diffamata, alii eum quasi magistrum veritatis habuerunt, alii ab eo quasi seductore recesserunt.
Erat Anna prophetissa filia Phanuel de tribu Aser. Haec processerat in diebus multis, et vixerat cum viro suo annis septem a virginitate sua. Et haec vidua usque ad annos octoginta quatuor, quae non discedebat [Col. 0081A] de templo, jejuniis et obsecrationibus serviens nocte ac die.
Juxta historiam, Anna et devotae conversationis, et venerandae aetatis digna describitur, quae Domino testimonium perhibeat. Mystice autem significat Ecclesiam, quae in praesenti quasi sponsi Dominique sui morte viduata est. Septies duodecim, octuaginta quatuor faciunt: et septem pertinent ad cursum saeculi, quod diebus septem volvitur; duodecim vero ad perfectionem apostolicae doctrinae. Quisquis ergo totum vitae tempus apostolicis mancipat institutis, quasi octoginta quatuor annis, coelestis templi limina servaret, Domini praestolari adventum laudatur, dum a Domino peregrinatur. Septem anni quibus Anna cum viro suo vixit, significant perfectionem [Col. 0081B] illius temporis, quo a Domino in carne conversante docetur Ecclesia. Qui anni postea per duodecim multiplicabantur propter apostolicam doctrinam, deinde regentem Ecclesiam.
Et haec ipsa hora superveniens, confitebatur Domino, et loquebatur de illo omnibus qui exspectabant redemptionem Israel.
Ipsa hora Simeon accepit puerum, superveniens Anna confitebatur, id est laudabat Deum; et omnibus fidelibus, qui jugo Herodis alienigenae gravati liberationem exspectabant, promittebant per adventum Christi in proximo redemptionem fieri. Non solum angeli, sed et omnis sexus et aetas testimonium nato reddit puero; et sicut ab omnium saeculorum fidelibus [Col. 0081C] praesagiebatur, ita veniens omnium sanctorum laude praedicatur. [BEDA.] Quod Simeon et Anna provecti, Jesum excipiunt et laudant, significat fidelium Synagogam, quae post longam exspectationem promissionum non ficta fide eum receperunt qui praenuntiabatur.
Et ut perfecerunt omnia secundum legem Domini, reversi sunt in Galilaeam, in civitatem suam Nazareth.
M. 4[X]
Cum ergo natus esset Jesus in Bethlehem Judae in diebus Herodis regis, ecce magi ab Oriente venerunt Hierosolymam, dicentes: Ubi est qui natus est rex Judaeorum?
[BEDA] Tempus quoque Herodis, Dominico attestatur [Col. 0081D] adventui. Praedictum namque fuerat, quia non deficiet princeps ex Juda, neque dux de femoribus ejus, donec veniat qui mittendus est (Gen. IX) . Ex quo patres de Aegypto exierunt, suae gentis ducibus usque ad Samuelem prophetam regebantur, deinde regibus usque ad transmigrationem Babyloniae. Post reditum vero de Babylone, per pontifices rerum summa gerebatur usque ad Hircanum regem simul et pontificem: quo interempto fraude ab Herode, cujus patrem ipse de ignobili advena (hoc est, gentis Idumaeae) sublimaverat, Judaeae regnum ipsi Herodi jussu Caesaris Augusti traditur gubernandum, cujus trigesimo primo anno, qui mittendus erat, advenit. In Bethlehem Judae dicitur, quia est alia [Col. 0082A] Bethlehem in Galilaea. agi ab Oriente venerunt, id est a partibus quae sunt versus Orientem. Erant enim de terra Persarum et Chaldaeorum, ubi est Saba fluvius, unde Saba regio vocatur.
Vidimus enim stellam ejus in Oriente, et venimus adorare eum.
Ad confusionem Judaeorum dictum est: vidimus enim stellam ejus, ut nativitatem Christi a gentibus discerent. [AMBR.] Successores Balaam fuerunt magi, qui stellam noverunt vaticinio ejus. Ille stellam vidit in spiritu, isti viderunt oculis et crediderunt. Utique non adorassent, si parvulum tantummodo credidissent. [GREGOR.] Angelus apparuit pastoribus, nato Domino, magis stella; quia Judaeis tanquam ratione utentibus creatura rationalis praedicare debuit et [Col. 0082B] gentibus quasi ratione carentibus signa danda erant. Et dignum fuit ut. jam loquente Domino, apostoli gentibus praedicarent, et necdum eo loquente elementa praedicarent. Magi appellati sunt reges orientales, vel quia de stirpe Balaam fuerunt, qui multum sciunt de incantationibus; vel quia fefellerunt Herodem, per aliam viam reversi in patriam. Magi etiam dicuntur, qui vel per stellas, vel per aves, seu per quaelibet alia signa putant aliqua cognoscere.
Audiens autem Herodes rex, turbatus est et omnis Jerosolyma cum illo.
[GREGOR.] Rege coeli nato, rex terrae turbatur; quia terrena altitudo confunditur, cum coelestis altitudo aperitur. Turbatur Jerosolyma favens Herodi quem timebat, juxta illud Salomonis: Rex [Col. 0082C] injustus omnes ministros habet impios. (Prov. XXIX) .
Et congregans omnes principes sacerdotum, et Scribas populi, sciscitabatur ab eis ubi Christus nasceretur?
M. 3[VII] A. 83
At illi dixerunt ei: In Bethlehem Judae. Sic enim scriptum est per Prophetam: Et tu Bethlehem terra Juda, nequaquam minima es in principibus Juda. Ex te enim exiet dux, qui regat populum meum Israel. (Mich. V.)
Bethlehem vicus quidem minimus est, sed nequaquam minima est in principibus, id est, in excellentia dignitatis principum Juda. In ea enim Salvator nascitur. Hoc testimonium Micheae prophetae est, sed evangelista more suo sententiam prophetae [Col. 0082D] assumens, verba mutat.
M. 6[X]
Tunc Herodes, clam vocatis magis, diligenter didicit ab eis tempus stellae quae apparuit eis. Et mittens illos in Bethlehem, dixit: Ite et interrogate diligenter de puero, et cum inveneritis, renuntiate mihi, ut et ego veniens adorem eum.
Cognito loco et tempore, personam pueri non vult ignorare. Herodes significat hypocritas aliud dicentes, et aliud cogitantes: qui dum ficte Deum quaerunt, nunquam invenire merentur.
Qui cum audissent regem, abierunt. Et ecce stella quam viderant in Oriente, antecedebat eos, usque dum veniens steret supra ubi erat puer.
[Col. 0083A] Magis appropinquantibus Jerosolymam, disparuit stella; quia quicunque appropinquat ad hypocritas et haereticos Dei lucem amittit. Sed postquam recedit ab eis, divinam lucem recuperat, ut Christum credat de Virgine natum. Stella domum discernens, non tenuit sidereas vias; sed domui vicina stetit supra, subaudis locum ubi erat puer. Haec stella, ut ait Fulgentius, nunquam antea apparuit, quam magis praevia deputaretur; sed tunc creata est, et peracto officio mox esse desiit.
Videntes autem stellam, gavisi sunt gaudio magno valde. Et intrantes domum, invenerunt, puerum cum Maria matre ejus. Et procidentes, adoraverunt eum.
Intrantes domum, id est, in diversorium quod Lucas commemorat, invenerunt puerum et matrem. [Col. 0083B] Joseph autem idcirco tacetur, quia nullum de officiis ad nutritium pertinentibus commemoratur, vel fortassis non aderat, ne malae suspicionis occasio esset. Et procidentes tam mente quam corpore, humiliter adorant in carne Verbum.
Et apertis thesauris suis, obtulerunt ei munera, aurum, thus, et myrrham.
[RABAN.] In auro regem, in thure Deum, in myrrha mortalem intellige. Aurum namque ad tributum, thus ad sacrificium, myrrha ad sepulturam pertinet mortuorum, quia solent myrrha condiri ne putrescant. [HILAR.-GREGOR.] Habes itaque in his non modicam sacramentorum cognitionem: in homine mortis, in Deo resurrectionis, in rege judicii. In auro quoque sapientiam intellige, ut ait Salomon: [Col. 0083C] Thesaurus desiderabilis requiescit in ore sapientis. (Prov. XXI) . In thure virtutem orationis, ut illud: Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo (Psal. CXL) . In myrrha, intellige nostrae carnis mortificationem. Unde illud: Manus tuae distillaverunt myrrham (Cant. V) . [HILAR.] Mystice, stellae ortus primum a magis intellectus, indicat mox gentes in Christum credituras. Stella enim propheticum sermonem Christi ortum confitentem significat. Herodes vero diabolum qui, cognita Christi nativitate, persequitur eum in membris suis. A quo magi pergunt, dum ab idololatria gentes recedunt, et ad domum in qua Christus est, id est ad catholicam Ecclesiam perveniunt. In quam per fidem intrantes, [Col. 0083D] inveniunt Christum cum Maria matre ejus. Christi mater intelligitur fidelium societas, in qua Christus per fidem habitat. Apertis thesauris, id est litterarum peritia, obtulerunt ei terrena munera, scilicet physicam, logicam, ethicam, vel historiam, allegoriam, tropologiam, vel sanctae Trinitatis fidem. Nomina trium magorum Graece, Apellius, Amerus, Damascus. Apellius interpretatur fidelis, Amerus humilis, Damascus misericors. Hebraica lingua vocati sunt, Magalath, Galgalath, Saracin. Magalath interpretatur nuntius, Galgalath devotus, Saracin gratia.
Et responso accepto in somnis, ne redirent ad Herodem, per aliam viam reversi sunt in regionem suam.
[RABAN.-HIERON.] Pio affectu desiderantes quid divina juberet voluntas, accipiunt responsum non [Col. 0084A] per angelum, sed a Domino divinitus edocentur, ne redeant ad Herodem. [HILAR.] In quo admonemur omnem salutem et spem in Christo locare, et ab itinere prioris vitae abstinere. [GREGOR.] Per aliam viam ad regionem nostram regredimur obediendo, a qua discessimus inobediendo.
Qui cum recessissent, ecce angelus Domini apparuit in somnis Joseph, dicens: Surge et accipe puerum et matrem ejus, et fuge in Aegyptum, et esto ibi usque dum dicam tibi. Futurum est enim, ut Herodes quaerat puerum ad perdendum eum.
Nota quod angelus cum Mariae desponsatae virginitatem commendaret, dixit ad Joseph: Noli timere accipere Mariam conjugem tuam. Postquam vero in [Col. 0084B] conjugem recognita est, ut etiam justi Joseph venerabilis castitas commendaretur, non uxor ejus, sed mater pueri dicta est, ut hic: Accipe puerum et matrem ejus. Et iterum: Revertere cum puero et matre ejus. Et rursum in Luca: Et erat Joseph, et mater ejus. Et quotiescunque post partum de utroque fit sermo mater Christi, non uxor Joseph nuncupata est.
Qui consurgens, accepit puerum et matrem ejus nocte, et secessit in Aegyptum, et erat ibi usque ad obitum Herodis, ut impleretur quod dictum est a Domino per prophetam dicentem: Ex Aegypto vocavi filium meum.
Hoc testimonium est in Osee propheta. Post magorum recessum impletum est purgationis tempus; [Col. 0084C] et deinde Joseph admonitus ab angelo, fugit in Aegyptum cum matre et puero. [BEDA.] Quod Dominus, ne occideretur, sublatus est in Aegyptum, significat electos saepius malorum improbitate suis effugandos sedibus, vel exsilio damnandos. Ubi simul exemplum datur fidelibus, ne dubitent rabiem persequentium, quando opportunum fuerit declinare fugiendo. Unde illud: Cum vos persecuti fuerint in civitate una, fugite in aliam (Matth. V) . Aegyptus interpretatur tenebrae, et figurat gentilitatem peccatis tenebrosam. [HIERON.] Joseph vero typice apostolorum habet speciem, quibus Christus creditus est circumferendus. [BEDA.] Est ergo puerum Jesum et matrem ejus per Joseph in Aegyptum transferri, [Col. 0084D] fidem Dominicae incarnationis et Ecclesiae societatem per doctores sanctos gentibus committi. Quod erant in Aegypto usque ad obitum regis, significat fidem Christi in gentibus mansuram, donec plenitudo earum introeat, et sic Israel fiat salvus. Obitus quippe Herodis, terminum intentionis malitiosae, qua nunc contra Ecclesiam Judaea saevit, insinuat. Nocte puer tollitur, incredulis a quibus recedit, ignorantiae noctem relinquens. Cum vero revertitur, nulla noctis mentio fit, quia in fine mundi Judaei, lucem fidei Haenoch et Elia praedicantibus, suscipientes, illuminabuntur.
Tunc Herodes videns, quia illusus esset a magis, iratus est valde
[Col. 0085A] Cassiodorus, psalmo quadragesimo septimo, dicit tunc spiritum vehementem fuisse, quando Herodes, non redeuntibus ad se magis, iratus fecit conteri naves de Tharso Ciliciae, quibus magi credebantur occulte rediisse.
Et mittens, occidit omnes pueros qui erant in Bethlehem et in omnibus finibus ejus, a bimatu et infra secundum tempus quod exquisierat a magis.
Verisimile est, cum magi nihil Herodi renuntiassent, quod crediderit illos visione stellae deceptos, et ideo erubuisse redire ad se; et ita quievit a pueri inquisitione. Sed iterum, cum audiret quae gesta sunt in templo, quid Simeon dixerit, et quid Anna prophetaverit, sensit se illusum a magis; et in mortem Christi properans, occidit omnes pueros [Col. 0085B] in omnibus finibus Bethlehem, a filio unius noctis usque ad filios duorum annorum. Bimatus quippe spatium est duorum annorum. Imatos enim Graece, annus dicitur Latine. [BEDA.] Occisio parvulorum, passionem figurat omnium martyrum, qui parvuli, id est humiles et innocentes occisi sunt ab impiis, quos significat Herodes. Quod parvuli occisi sunt, sed Christus evasit, insinuat corpora posse perimi; sed Christum pro quo persecutio saevit, nullatenus posse fidelibus auferri. Sive enim vivimus, sive morimur, Domini sumus.
Tunc adimpletum est quod dictum est per Jeremiam prophetam, dicentem: Vox in rama audita est, ploratus et ululatus multus. Rachel plorans filios suos, [Col. 0085C] et noluit consolari quia non sunt (Jer. XXXI) .
Quaeritur quomodo Rachel plorasse dicitur filios suos, cum tribus Juda quae Bethlehem tenebat, non de ea, sed de sorore sua Lia fuerit orta. Solutio. Non tantum in Bethlehem, verum etiam in omnibus finibus ejus pueri sunt trucidati. Tribus autem Benjamin quae de Rachel orta est, proxima fuit tribui Judae. Unde merito credi debet multos de Benjamin stirpe fuisse occisos, quos progenies Rachel ploravit. Vel quia Rachel juxta Bethlehem sepulta est, dicitur prophetico locutionis modo egisse ea quae in loco eodem agebantur. Rama non est hic nomen loci, qui est juxta Gabaa, sed quia rama interpretatur excelsum, talis est sensus: Vox in excelso audita est, id est, longe lateque dispersa. Ploravit autem [Col. 0085D] filios progenies Rachel, et noluit consolari, quia non erant, id est super hoc quod mortui erant. [HIERON.] Racbel in Genesi Ecclesiae typum praetulit, cujus vox et ploratus auditur. Ecclesia autem plorat filios, non idcirco quia peremptos doleret, sed quia ab his perimebantur, quos primum genitos retinere voluit. Sed denique se consolari noluit quae dolebat. Non enim erant [non erant] hi quia mortui putabantur. In aeternitatis enim profectum per martyrii gloriam efferebantur. Consolatio autem rei amissae erat praestanda, non auctae. Noluit ergo nec potuit consolari, quia non sunt, id est, super id quod non sint, sed gaudet quia feliciter sunt. [BEDA.] Vel aliter: Ecclesia quotidie plorat sanctorum ablationem de hoc saeculo, sed tamen non vult consolari [Col. 0086A] de hoc quia non sunt, id est quia mortui sunt; ita ut qui saeculum morte vicerunt, rursus ad saeculi contamina secum toleranda redeant.
Defuncto autem Herode, ecce apparuit angelus Domini in somnis Joseph in Aegypto, dicens: Surge et accipe puerum et matrem ejus, et vade in terram Israel: defuncti sunt enim qui quaerebant animam pueri.
Ex hoc loco intelligimus, scribas et sacerdotes cum Herode necem Domini fuisse meditatos.
Qui consurgens, accepit puerum et matrem ejus, et venit in terram Israel. Audiens autem quod Archelaus regnaret in Judaea pro Herode patre suo, timuit illuc ire, et admonitus in somnis, secessit in partes Galilaeae.
[Col. 0086B] [RABAN.] Audiens ab angelo Joseph, vade in terram Israel: intellexit Judaeam vocari terram Israel, praesertim cum videretur ei talem puerum non alicubi debere habitare nisi in Jerusalem, ubi erat templum et celebratio prophetarum. Porro autem postquam comperit illic regnare Archelaum, noluit objicere se illi periculo, cum posset terra Israel etiam sic intelligi, ut et Galilaea illic deputaretur, quia et ipsam populus Israel incolebat. Duae autem sunt Galilaeae, una vicina Tyriis, de qua scriptum est: Galilaeae gentium (Isa. IX) ; altera circa Tiberiadem et stagnum Genesareth.
Et veniens habitavit in civitate, quae vocatur Nazareth, [Col. 0086C] ut adimpleretur quod dictum est per prophetas, quoniam Nazareus vocabitur.
[HIERON.] Non diceret pluraliter, per prophetas, si fixum de Scripturis posuisset exemplum. Ergo sensum accepit de Scripturis, non verba. Nazareus enim sanctus interpretatur, et Dominum omnes Scripturae sanctum dicunt, vel secundum Isaiam dici potest dicentem: Exiet virga de radice Jesse, et [flos] Nazareus de radice ejus conscendet (Isai. XI) . Pars Judaeae in qua regnabat Archelaus, Antichristi sequaces ostendit. Porro Nazareth Galilaeae, quo Dominus transfertur, gentem, quae tunc temporis per fidem Christum est susceptura, designat. [BEDA.] Sciendum est quod anno Octaviani Caesaris Augusti quadragesimo secundo, qui secundus Romanorum [Col. 0086D] rex regnavit annis quinquaginta sex et semis, Jesus Christus (ut in priscorum chronicis reperitur) sextam mundi aetatem suo consecravit adventu, assumendo carnem, et regni ejus quadragesimo quinto. Herodes occidit pueros a bimatu et infra, secundum tempus quod exquisierat a magis. Tradunt etiam historiae ipsum Herodem morbo intercutis aquae et scatentibus toto corpore vermibus obiisse miserabiliter, anno imperii Augusti quadragesimo septimo, id est anno secundo post innocentium occisionem. Pro quo substitutus ab Augusto filius ejus Archelaus, regnavit annis novem, id est, usque ad ipsius Augusti finem. Tunc Judaeis accusantibus illius ferocitatem apud Romanos, passus est exsilium in Vienna urbe Galliae. Deinde Romani, ut regni Judaici [Col. 0087A] minuerent potentiam, divisa in quatuor partes provincia, quatuor fratres Archelai eidem regendae praefecerunt. Qui singuli a principatu quartae partis, Graeco sermone sunt tetrarchae vocati. E quibus unus fuit Herodes qui Joannem decollavit, et in passione Domini Pilato assensum praebuit; secundus Antipater, tertius Lysania, quartus Philippus, ut scriptores temporum produnt. Notandum tamen quorumdam esse opinionem, quod Herodes evoluto anno post Christi nativitatem, occiderit infantes a bimatu et infra. Timebat enim, ut aiunt, ne puer cui sidera famulabantur, paulo supra aetatem vel infra, speciem sibi transformaret. Augustinus quoque videtur sentire, quod ipso Dominicae nativitatis anno, non longe post ipsam nativitatem, [Col. 0087B] fuerit puerorum occisio. In sermone enim de Epiphania, qui sic incipit: Domini et Salvatoris nostri adventus in carne, dicit magos vidisse ignotissimam stellam, non ante paucos dies, sed ante ferme biennium, sicut inquirenti Herodi patefecerunt. Unde a bimatu et infra, secundum tempus quod inquisierat a magis, occidit pueros.
L. 3[X]
Puer autem crescebat et confortabatur, plenus sapientia, et gratia Dei erat in illo.
[BEDA.] Crescere corpore, et confortari aetate humana, intellige. Sapientia, est ipsa divinitas qua plenus erat; gratia, est conjunctio divinitatis et humanitatis [Col. 0087C] in unam personam. Simile scripsit Joannes, plenum scilicet gratia et veritate (Joan. I) , idem dicens veritatem, quod Lucas sapientiam.
Et ibant parentes ejus per omnes annos in Jerusalem in die solemni Paschae.
Quaeritur, cum timerent Archelaum, quomodo illuc ire audebant. Solutio fieri poterat, ut per diem festum inter ingentem turbam latenter ascenderent, mox reversuri. Sic etiam illo die quo ascenderunt in templum, completis diebus purgationis, creduntur latuisse Herodem, quid sibi magi renuntiarent exspectantem. Vel tot et tantis occupationibus regia cura distendi poterat, ut a pueri inquisitione vel averteretur, vel impediretur Herodes. Regnante vero [Col. 0087D] Archelao, de persecutione pueri omnes tacuerunt. Quod ergo Lucas dicit, per omnes annos ibant in Jerusalem, tunc accipiamus factitatum, cum jam non timeretur Archelaus.
Et cum factus fuisset annorum duodecim, ascendentibus illis Hierosolymam secundum consuetudinem diei festi, consummatisque diebus cum redirent, remansit puer Jesus in Jerusalem.
[BEDA.] Ubi ad aetatem duodennem venit, coepit aperire quid Patri coelesti deberet, quid terrenae matri. Aetas autem duodennis, typus erat duodecim apostolorum, per quos divinitas et humanitas ejus erat per orbem nuntianda. Recte ergo in duodenario numero jubar perfectionis ejus incipit declarari. Remansit in Jerusalem sine parentibus, ut nos instrueret [Col. 0088A] se Deum habuisse patrem antequam mundus fieret.
Et non cognoverunt parentes ejus. Existimantes autem illum esse in comitatu, venerunt iter diei, et requirebant eum inter cognatos et notos, et non invenientes, regressi sunt in Jerusalem, requirentes eum.
Si quis quaerat, quomodo parentes reliquerunt eum tanta cura nutritum; respondemus, quia filiis Israel mos fuit, ut temporibus festis vel Ierosolymam euntibus, vel inde redeuntibus, seorsum viri, seorsum incederent feminae, et pueri cum quolibet parente irent, ideoque Mariam et Joseph vicissim putasse, Jesum cum altero parente esse in reversione.
Et factum est, post triduum invenerunt illum, in [Col. 0088B] templo, sedentem in medio doctorum, audientem illos et interrogantem.
[AMBR.] Quasi fons sapientiae, doctorum medius sedebat, sed quasi exemplar humilitatis, prius interrogat et audit, quam instruat, ne parvuli a senioribus doceri erubescant, et ne infirmus docere audeat. Post triduum reperitur in templo, dans indicium, quia post triduum triumphalis passionis resurgeret, qui mortuus credebatur.
L. 4[II] M. 62 R. 13
Stupebant autem omnes qui eum audiebant, super prudentia et responsis ejus, et videntes admirati sunt.
Eo amplius super prudentia responsionum, quo [Col. 0088C] paucitatem videbant annorum. Divinam lingua sapientiam prodebat, sed infirmitatem humanam aetas praetendebat.
L. 2[X]
Et dixit mater ejus ad eum: Fili, quid fecisti nobis sic? Ecce pater tuus et ego, dolentes, quaerebamus te. Et ait ad illos: Quid est quod me quaerebatis? Nesciebatis quia in his quae Patris mei sunt, oportet me esse?
Non quod eum quasi filium quaerunt vituperat, sed cogit eos attollere mentis oculos ad quaerendum quid debeat aeterno Patri, ostendens et templum et omnia quae Patris sunt, non minus ad se quam ad Patrem pertinere, quorum una est majestas.
[Col. 0088D] Et ipsi non intellexerunt verbum quod locutus est ad illos. Et descendit cum eis, et venit Nazareth, et erat subditus illis.
Quod de sua divinitate loquitur, non intelligunt parentes: et tamen ipse condescendit et subditur illis, ut impleat officium pietatis Quantum ergo debemus obedire Deo, quandoquidem ipse Deus obedit hominibus.
Et mater ejus conservabat omnia verba haec in corde suo.
Omnia quae de Domino vel a Domino dicta vel facta cognovit sive intellecta, sive non intellecta, in memoriam recondebat, ut tempore suo universa prout gesta erant, intelligeret, et quaerentibus explicaret.
[Col. 0089A] Et Jesus proficiebat sapientia et aetate, et gratia apud Deum et homines.
Sapientia pertinet ad animam, aetas ad corpus, gratia ad utriusque salutem. Aetate itaque proficiebat, sicut carnis est, aetatis incrementa suscipere. Porro juxta quod aetate proficiebat, dona gratiae quae sibi inerant, et sapientiae magis ac magis patefaciebat hominibus, quod erat sapientia et gratia proficere, non in se, sed in aliis, apud Deum et homines, id est ad honorem Dei et salutem hominum. In se autem nequaquam per intervalla temporum proficiebat sapientia vel gratia, qui ab hora conceptionis plenus fuit gratiae et veritatis. Nota doctores communiter affirmare animam Christi ubi Verbo Dei unita est, tantum sapientiae et bonitatis suscepisse, [Col. 0089B] quantum possibile fuit creaturam suscipere. In ea enim, ut Apostolus ait, sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae, in ea omnis plenitudo divinitatis inhabitat (Coloss. II) . Aliis spiritus ad mensuram datur, sed Christo, ut ait Joannes evangelista, datus est non ad mensuram (Joan. III) . Multi ergo asserunt, ut Alcuinus in libro De Trinitate ad Carolum, animam Christi tantam scientiam de omnibus habere, quantam divinitas ipsa habet; ita scilicet, quod divinitas a se, non ab alio sapiens est per naturam, anima vero Christi a divinitate per gratiam. Aliis vero non videtur, quod aliqua creatura capax possit esse totius divinae cognitionis, vel totius divinae bonitatis, sicut nec omnipotentiae. Ducunt namque pro inconvenienti, creaturam etiam hoc [Col. 0089C] modo parificari Creatori, ut ab ipso tantam scientiam habeat quantam et ipse Creator.
L. 6[III] M. 7 A. 2
Anno decimo quinto imperii Tiberii Caesaris, procurante Pontio Pilato Judaeam, tetrarcha autem Galilaeae Herode, Philippo autem fratre ejus tetrarcha Ituraea et Trachonitidis regionis, et Lysaniae Abilinae tetrarcha; sub principibus sacerdotum Anna et Caipha, factum est verbum Domini super Joannem, Zachariae filium, in deserto.
Pilatus duodecimo anno Tiberii Caesaris in Judaeam missus, procurationem gentis suscepit; et ibi [Col. 0089D] per decem continuos annos praeses perduravit. Annas et Caiphas, incipiente praedicatione Joannis, principes fuere sacerdotum. Sed Annas illum annum administrabat, Caiphas vero eum quo Dominus crucem ascendit. Nulli tunc pontificatus dabatur merito vitae vel generis, sed Romana potestas praestabat sacerdotium cui volebat. Inter Annam et Caipham tres alii sunt pontificatu perfuncti, ut refert Josephus. Ac per omne tempus quo Dominus noster in terris docuisse describitur, intra quadriennii spatium coarctatur: in quo successiones pontificum, quas Josephus memorat, vix per annos singulos sunt ministratae. [BEDA.] Quia ergo Joannes illum praedicabat, qui et quosdam de Judaea et multos e gentibus redempturus erat, per regem gentium et principes [Col. 0090A] Judaeorum, praedicationis ejus tempora designantur. Quia autem gentilitas colligenda erat, et Judaea dispergenda, descriptio terreni principatus ostendit; quoniam et in Romana republica unus praefuisse describitur, et in Judaeae regno per quartam partem plurimi principabantur. Apte quoque sacerdotes memorantur, quia Joannes illum praedicabat qui rex et sacerdos erat.
Factum est verbum Domini super Joannem.
Raptus fuit Paulus supra se, usque tertium coelum, audiens arcana verba (II Cor. XII) . Joannes quoque mente ascendit ad contemplandam super se gratiam quam praedicabat. Audivit Joannes auditu mentis Verbum Domini, sola gratia desuper ei loquentis. [AMBR.] Operatur verbum prius in Joanne, declarans [Col. 0090B] ei quid velit ab ipso proferri; deinde per Joannem fit verbum Domini in deserto, derelictae et destitutae Judaeae solatium redemptionis annuntians. Congregaturus itaque Dei Filius Ecclesiam, primum operatur in servulo, ut Ecclesia non ab homine coeperit, sed a verbo. Ipsa quidem prius deserta, modo plures habet filios.
L. 7[I] M. 7 R. 2 A. 10
Et venit in omnem regionem Jordanis, praedicans baptismum poenitentiae in remissionem peccatorum, dicens:
M. 7[III] L. 6 A. 6
Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum.
Joannes poenitentiam praedicavit et baptismum poenitentiae, [Col. 0090C] in quo peccatorum remissio fit, id est baptismum Christi; sed peccatorum remissionem Joannes dare non potuit. Unde figura legis est, quae peccatum nuntiat, non condonat, Joannes Christi praenuntius est, ita lex praenuntiat Ecclesiae gratiam. Poenitere autem est de praeteritis malis dolere, et plangenda velle vitare, quod facit amor Dei et odium peccati. Agere vero poenitentiam, est pro peccatis satisfacere. Appropinquat regnum coelorum, id est regnare in coelestibus per Christi scilicet humilitatem et obedientiam, sicut per superbiam atque transgressionem Adae appropinquavit mors et infernus.
M. 8[I] R. 2 L. 7 A. 10
Hic est enim qui dictus est per Isaiam prophetam, [Col. 0090D] dicentem: Vox clamantis in deserto, parate viam Domini, rectas facite semitas ejus.
[HIERON.] Sic nimirum Joannes praedicabat: hic est enim, dicente Isaia, vox clamantis. etc. Sicut prius sonat vox, et postea intellectus concipitur, sic Joannis praedicatio anteibat adventum Christi nuntiando. Ideoque Joannes vocatur vox Christi, id est verbi, quod erat in principio apud Deum, quod in Joanne clamat ad Judaeos surdos, per peccata longe positos, indignationis clamore dignos. Ad Judaeos obturantes aures, fit vox et clamor in deserto, quia sine Spiritu Dei sunt, sine propheta, rege, sacerdote. Quid clamat Christus per Joannem? Parate viam Domini. Via Domini, per quam Deus ad nos descendit, [Col. 0091A] et nos ad illum ascendimus, est fides, poenitentia, dilectio. Semitae, id est, intentiones rectae sunt, si pure levantur ad Deum. Curvantur autem, si pro terrenis facimus quae propter Deum facienda sunt. Phiris Graece, Latine dicitur visio. Inde propheta, id est procul videns:
Omnis vallis implebitur, et omnis mons et collis humiliabitur, et erunt prava in directa, et aspera in vias planas. Et videbit omnis caro salutare Dei.
[GREG.] Vallis humiles designat; mons et collis, superbos. Corda humilium eloquio sacrae doctrinae et gratia virtutum replebuntur, juxta illud: Qui emittit fontes in convallibus (Psal. CV) ; et rursum, et valles abundabunt frumento (Psal. LXIV) . A montibus namque aqua dilabitur; quia superbas mentes veritas [Col. 0091B] doctrinae deserit. Prava directa fiunt, cum corda per injustitiam distorta, ad justitiam diriguntur; et aspera in vias planas immutantur, cum immites et iracundae mentes, per infusionem gratiae ad mansuetudinem redeunt, ut ibi praedicator planam viam inveniat, ubi prius per asperitatem gressum ponere non poterat. Omnis caro, id est, omnis homo salutare Dei videbit in judicio, id est Christum in sede majestatis, ut justi remunerentur, et mali in aeternum gemant.
A. 2[III] M. 7 L. 6
Hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per illum.
Lux in se dicitur Verbum Dei, scilicet quod illuminabile [Col. 0091C] est. Lumen vero, quasi jam in testa nostrae mortalitatis positum et humanatum. Johannes itaque non de luce tantum, verum etiam de lumine testimonium dedit; quia quem Deum praedicavit, humanatum visibiliter demonstravit, dicens: Ecce Agnus Dei. Unde et plusquam propheta dictus est.
Non erat ille lux, sed ut testimonium perbiberet de lumine.
Non erat Joannes lux, id est ex se illuminabilis, et ad illuminandos alios per se sufficiens, sicut illa lux vera quam diximus; sed ad hoc venit, ut testimonium perhiberet de illa luce, jam, ut diximus, facta lumine. Quae quidem lux, antequam fieret lumen nostrum, erat ab aeterno lux vera, cujus est illuminare quemlibet vere illuminandum, et hoc est:
[Col. 0091D] A. 3[III] M. 1 L. 13
Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. In mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit.
Lux illa, id est sapientia Dei, per quam factus est mundus, in mundo erat, ab ipso scilicet mundi exordio, hoc est, in universis creaturis lucebat ratione creandi et gubernandi eas; et mundus, id est homo mundum inhabitans, eam non cognovit. Ut autem cognosceretur, humiliavit se, formam servi accipiens. Unde sequitur:
A. 4[X]
In propria venit, et sui eum non receperunt. Quotquot [Col. 0092A] autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus.
Ab initio mundi semper aliqui fuerunt receptores divini verbi, credentes in nomine ejus, id est confidentes per ejus notitiam se salvari. Nomine quique suo res cognoscitur, et ideo nomen pro notitia ponitur.
Qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt.
Quid scilicet in hoc quod facti sunt filii Dei, non sunt ex sanguinibus, id est ex materia sanguinis patris et matris, quod exposuit dicens: Neque ex concupiscentia carnis, id est feminae neque viri. Quia caro ab ossibus sustentatur, et minus fortitudinis habet, ideo per eam sexus infirmior designatur.
[Col. 0092B] A 5[III] M. 1 L. 14
Et verbum caro factum est, et habitavit in nobis.
Qualiter Verbum in propria venerit, videlicet non locali adventu, sed humiliando se, per nostrae infirmitatis assumptionem, determinat, dicens verbum carnem factum esse, id est, hominem assumptum in unam personam sibi copulasse. Et sic habitavit in nobis, id est mansionem perpetuam cum nostra natura iniit, ut amplius nullatenus a nostra penitus natura per divisionem personae disjungeretur. Nam, et si carnem ad horam deposuit, animae tamen et Verbi unio non defuit. Vel habitabit in nobis per gratiam, sicut ipse promisit, dicens: Ecce ego [Col. 0092C] vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII)
Et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis.
[BEDA.] Cum ita Verbum carnis se velamine obumbraret, quasi collyrio nobis oculos tergens, nos humiles in ipso sic humanato, gloriam ejus, id est excellentiam divinitatis intelleximus, quoniam pro infirmitate carnis superbi credere nolebant. Ejus dico quasi Unigeniti, id est revera Unigeniti per naturam, non per adoptionem a Deo Patre. Est ergo Dei Filius juxta divinitatis excellentiam, Unigenitus a Patre, juxta fraternam vero societatem primogenitus omnis creaturae. Unigenitus in substantia Deitatis, primogenitus [Col. 0092D] in susceptione humanitatis. Unigenitus in natura, primogenitus in gratia. Inde est quod frater nuncupatur et Dominus. Frater, quia primogenitus; Dominus, quia unigenitus. Unde evangelista plenum gratiae et veritatis dicit ipsum Verbum humanatum, id est Christum. Secundum humanitatem plenum gratiae, id est donis sancti Spiritus; secundum divinitatem plenum veritatis, id est incommutabilitatis, licet mutabilem naturam sibi junxerit. Sic quippe assumpsit nostram, ut non desereret suam.
A. 6[I] M. 40 R. 4 L. 10
Joannes testimonium perhibet de ipso, et clamat, dicens: Hic erat quem dixi, qui post me venturus est, ante me factus est, quia prior me erat.
[Col. 0093A] Qui post me ad praedicandum venturus est, factus est ante me, non dico, factus est antequam essem ego, sed antepositus est mihi, et antecellit me in humanitate, quia prior me erat in aeternitate Deitatis.
A. 7[X]
Redit evangelista ad testimonium suae assertionis. Vidimus plenum gratiae, et de hac plenitudine donorum quam habuit, omnes nos electi, quasi per partes rivulos quosdam accepimus, scilicet gratiam pro gratia, hoc est, propter illam singularem donorum gratiam illi homini collatam, etiam nobis tanquam hujus capitis membris, gratia qua salvati sumus, collata est, id est dona sancti Spiritus [Col. 0093B] supra merita nostra impetravit nobis illa tanta advocati nostri gratia, quid in omnibus pro sua reverentia exaudiri meruit a Patre. Vel gratiam accepimus ab eo pro gratia, id est fidem, dilectionem, sacramenta, pro vita aeterna promerenda.
Quia lex per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est.
[AUGUST.] Sicut dici solet, quia promiseram dedi; ita intelligimus hoc, quia per Moysen famulum fidelem data est a Deo lex, in qua cognitio boni et mali, in qua promissio et umbra futurorum bonorum, procul dubio per Jesum, qui Dominus et Filius Dei est, facta est gratia, qua declinamus a malo et facimus bonum, facta est rerum veritas, in lege promissa et figurata. Vel intellige veritatem supernae beatitudinis [Col. 0093C] incommutabilitatem, in qua Deo similes erimus.
A. 3[III] M. 112 L. 119
Deum nemo vidit unquam. Unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse enarravit.
Supra hominem est videre Deum. Ideo Paulus supra hominem raptus est, ut videret arcana quae non licet homini loqui (II Cor. II) . Vidit Moyses nubem, et angelum, et ignem, non ipsius Domini praesentiam. [AUGUST.] Quare post omnia visa dixit: Ostende mihi teipsum (Exod. XXXIII) . Sinum, dicit secretum Patris. Inde Filius venit per assumptionem carnis, et narravit quod ibi vidit, id est revelavit suis quod in praesenti oculata fide vident de Trinitate Deitatis, et quia introducet eos ad manifestam visionem, [Col. 0093D] quae beatos faciet. Dicit enim alibi: Nemo venit ad Patrem nisi per me (Joan. XIV) . Item: Nemo novit Patrem nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI) . Sic ergo per Jesum gratia et veritas facta est.
M. 9[VI] R. 3
Ipse autem Joannes habebat vestimentum de pilis camelorum, et zonam pelliceam circa lumbos suos. Esca autem ejus erat locustae et mel silvestre.
[HILAR.] Joanni solitudo locus est, et meditari operatio. Poenitentiam pronuntiat, per quam reditus est ab errore, recessus a crimine, et post vitiorum pudorem professio desinendi. Pilis, non lana erat vestitus: quod est indicium austeritatis, non luxuriae. [Col. 0094A] Zona autem pellicea, qua accinctus fuit etiam Elias, cingulum est de pellibus siccis animalium (IV Reg. I) . Unde Joannes cingebatur circa lumbos, ad luxuriam mortificandam. Locustas et mel silvestre edebat, quia solitudinis habitatori congruum est non sequi divitias sed necessitatem. Vilis et aspera vestis de pilis camelorum, vel de quibuslibet exuviis animalium, cor contritum et humiliatum poenitentis designat. [HILAR.] Zonae autem praecinctio monet ut ad omne ministerium voluntatis Christi simus accincti. Locustae fugaces in esum electae, figurant nos, qui prius quasi quibusdam corporum saltibus efferebamur voluntate vagi, operibus inutiles, verbis queruli, sede peregrini. Nunc autem sumus sanctorum alimonia, et satietas prophetarum, electi [Col. 0094B] simul cum melle silvestri; quia dulcissimum cibum praebituri sumus non ex alveariis legis, sed ex nobis veluti ex truncis silvestrium arborum gentilitatis.
Tunc exibat ad eum omnis Jerosolyma, et omnis Judaea, et omnis regio circa Jordanem, et baptizabantur in Jordane ab eo, confitentes peccata sua.
[BEDA.] Baptizabat Joannes, non ut suum baptismum in remissionem peccatorum daret, sed ut baptismum Christi remissurum peccata praecurreret. [RABAN.] Baptizabantur in Jordane, qui descensio interpretatur, de superbia veteris hominis ad humilitatem confessionis et emendationis descendentes.
M. 10[V] L. 8
Videns autem multos Pharisaeorum et Sadducaeorum [Col. 0094C] venientes ad baptismum suum, dixit eis: Progenies viperarum, quis demonstravit vobis fugere a ventura ira?
Pharisaei sunt divisi vel dividentes, id est, sacerdotes Judaeorum, qui se dividebant a populo per hypocrisin. Sadducaei, sunt justificati vel justificantes se. Hi quinque libros Moysi recipiunt, prophetas respuunt, resurrectionem non credunt. [BEDA.-GREGOR.] Utrique ergo genimina viperarum vocantur; quia malorum parentum acta imitantes, bonis invident, eosque persequuntur, et ita venenati filii de venenatis parentibus nati sunt. Cum igitur poenitentia et correctione maxime indigerent, increpantur, quia non prius deponunt venena, ut sic ad [Col. 0094D] baptismum veniant. Ventura ira est extrema Dei vindicta, quam tunc fugere peccator non valet, qui nunc ad lamenta poenitentiae non recurrit.
Facite ergo fructum dignum poenitentiae. Et ne velitis dicere intra vos: Patrem habemus Abraham. Dico enim vobis, quoniam potest Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae.
Fructum dicit non qualemcunque, sed dignum poenitentiae: ut quanto quis gravius peccavit, tanto amplius pro qualitate culpae poeniteat, et bona opera majori lucro faciat. Sed Judaei de generis nobilitate gloriantes, idcirco peccatores non agnoscebant, quia de Abraham descenderant. Per lapides intelliguntur corda gentilium, ad intellectum Dei insensibilia. Unde etiam dicitur quibusdam Judaeis: Auferam cor [Col. 0095A] lapideum de carne vestra (Ezech. XI) . Merito lapidibus gentes comparantur, quae lapides coluerunt, in naturam lapidum non usu corporis, sed mentis habitu conversae. Unde illud: Similes illis fiant qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis (Psal. CXIII) . De quibus lapidibus filii Abrahae suscitati sunt, quia semini ejus, scilicet Christo, uniti sunt gentiles per fidem. Unde eisdem gentibus Paulus dicit: Si autem vos Christi; ergo Abrahae semen estis (Gal. III) . [HILAR.] Increpat ergo Joannes Pharisaeos, ut qui diabolum patrem per infidelitatem habere coeperant, cum eis qui de lapidibus excitarentur rursum Abrahae filii per fidem fiant.
Jam enim securis ad radicem arborum posita est.
Arbor intelligitur homo; radix, voluntas ex qua [Col. 0095B] fructus operum procedit; securis vero, praedicatio Evangelii, quae dicitur ad radicem poni, quia munditiam voluntatis perquirit. Docet enim praemium in bona voluntate consistere, poenam vero in mala. Opera autem quae lex Moysi damnabat vel remunerabat, testimonia quaedam sunt voluntatis.
Omnis ergo arbor quae non facit fructum bonum, excidetur et in ignem mittetur.
[BEDA ex GREGOR.] Sensus est: Quicunque contemnit hic bene facere, excidetur a coetu fidelium vel a praesenti vita, in qua plantatus est, et cremabitur in gehenna. Vel aliter: Arbores sunt genus humanum. Securis vero est Redemptor noster, qui velut ex manubrio et ferro tenetur ex humanitate, sed [Col. 0095C] incidit ex divinitate. Quae securis jam ad radicem posita est, quia etsi per patientiam exspectat, scit tamen quid tandem factura sit. Non ad ramos, sed ad radicem positam dicit securim. Cum enim filii malorum tolluntur, quid aliud quam rami infructuosae arboris abscinduntur? cum tota progenies cum parentibus tollitur, arbor radicitus abscinditur, ne quid remaneat unde iterum aliquid germinis oriatur. (RABAN.) Rami quidem digni incendio alii sunt aridi, ut pagani; alii sunt virides, sed sine fructu, ut hypocritae; alii fructum, sed amarum faciunt, ut haeretici.
L. 9[X]
Et interrogabant eum turbae, dicentes: Quid ergo [Col. 0095D] faciemus? Respondens autem Joannes, dicebat illis: Qui habet duas tunicas, det non habenti, et qui habet escas, similiter faciat.
[BEDA ex GREGOR.] Quia tunica plus est necessaria usui nostro quam pallium, ad fructum dignum poenitentiae pertinet ut non solum exteriora et minus necessaria, sed ipsa valde nobis necessaria dividamus cum proximis, escam scilicet et tunicam. Lex enim dicit: Diliges proximum tuum tanquam te ipsum (Levit. XIX) . De una tunica non dici potuit ut divideretur, quia tunc inde nemo vestiretur. De esca Veritas dicit: Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. XI) .
Venerunt autem et publicani ut baptizarentur, et dixerunt ad illum: Magister, quid faciemus? At ille [Col. 0096A] dixit ad illos: Nihil amplius quam constitutum est vobis faciatis.
Magna vis in sermone Joannis, qui etiam publicanos et milites cogit consilium suae salutis inquirere. Praecepit ergo ne ultra praescriptum eis quidquam exigant. Publicani sunt, qui vel vectigalia publica exigunt, vel conductores sunt vectigalium fisci, seu rerum publicarum. Hi etiam qui saeculi hujus lucra per negotia sectantur, eodem vocabulo censentur.
Interrogabant autem eum et milites, dicentes: Quid faciemus et nos? Et ait illis: Neminem concutiatis, neque calumniam faciatis, et contenti estote stipendiis vestris.
[AUGUST., De verbis Domini. ] Nonnulli cum graviter [Col. 0096B] peccant, hac voce se excusant, quia militant, et malis actibus sunt occupati: perinde quasi militia, non voluntas, in culpa sit. Sed militare non est delictum, nisi cum propter quaedam militant; nec gerere rempublicam est criminosum, nisi eam ideo gerunt, ut rem familiarem augeant. Quilibet quoque rectores, quilibet clerici, si amplius quam decretum est eis quaerunt, tanquam calumniatores et concussores, Joannis sententia condemnantur. Milites enim Christi sumus. Unde Apostolus: Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus (II Tim. II) .
Existimante autem populo, et cogitantibus omnibus in cordibus suis de Joanne, ne forte ipse esset Christus.
[Col. 0096C] A. 9[X]
Miserunt Judaei ab Ierosolymis sacerdotes et levitas ad eum, ut interrogarent eum, Tu quis es? Et confessus est, et non negavit. Et confessus est: Quia non sum ego Christus.
[GREGOR.-BEDA.] Confessus est se non esse Christum, et non negavit quod erat, scilicet se esse praecursorem, ut sequentia determinant. Hic humilitas Joannis commendatur, qui dum infirmitatem suam studuit humiliter agnoscere, Dei celsitudinem meruit obtinere. Mira caecitas Judaeorum, qui cum crederent Joannem esse Christum, credere nolebant, etiam, ipso Joanne attestante, Christum esse Salvatorem; tot signis ac virtutibus approbatum.
[Col. 0096D] Et interrogaverunt. Quid ergo? Elias es tu? et dixit, Non sum. Propheta es tu? et respondit, Non.
Dominus dixit discipulis suis, Joannes ipse est Elias, quia Joannes in spiritu erat Elias, non persona, secundum quam dicit hic se non esse Eliam. Ideo Joannes negavit se esse prophetam, quia plus erat quam propheta, quod alii praenuntiaverunt, ostendens: vel quia nuntii quaerere intendebant an esset Eliseus, in quo figura baptismi praecessit, vel alius ex prophetis antiquis.
Dixerunt ergo ei: Quis es, ut responsum demus his qui miserunt nos?
A. 10[I] M. 8 R. 2 L. 7
Quid dicis de teipso? ait: Ego vox clamantis in [Col. 0097A] deserto: Parate viam Domini, sicut dixit Isaias propheta (Isa. XL) .
Joannes est vox, in qua Verbum sonat; id est, ostensio et prophetia et lucerna Verbi Dei praesentis in Joanne, per quem clamat: praesentis in carne assumpta, cui Joannes testimonium perhibet, juxta illud: Paravi lucernam Christo meo (Psal. CXXXI) . Viam Domini dirigit, qui ad praecepta ejus vitam praeparat. Unde illud: Si quis diligit me, sermonem meum servabit (Joan. XIV) .
A. 9[Z]
Et qui missi fuerant erant ex Pharisaeis; et interrogaverunt eum, et dixerunt: Quid ergo baptizas, si tu non es Christus, neque Elias, neque propheta?
Audierant Pharisaei in prophetis Christum venturum [Col. 0097B] et baptizaturum: scientes etiam Jordanem figuram baptismi gessisse, eumque Eliam et Elisaeum in figura baptismi siccis pedibus transiisse, putabant nunc eos surrexisse ad baptizandum. Quia ergo Joannes nullum de his dicit se esse, interrogant qua audacia baptizet.
A. 12[I] M. 40 R. 4. L. 10
Respondit eis Joannes, dicens: Ego quidem baptizo vos in aqua in poenitentiam.
M. R. L. A.
Qui autem post me venturus est fortior me est: cujus non sum dignus calceamenta portare. Medius autem vestrum stetit, quem vos nescitis.
[Col. 0097C] M. 12[V] L. 11
Ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igni.
Ac si dicat: Non imputetur audaciae quod ago. Baptizo in aqua in poenitentiam: id est in signum poenitentiae purgantis animas, lavo corpora, et usum baptizandi instituo, parans viam fortiori me, cujus calceamenta portare non sum dignus: tanta est ejus excellentia supra meam parvitatem. Inter vos autem medius est quem praedico, sed nescitis eum, quia ejus humilitate abutimini. Ipse baptizabit in Spiritu sancto et igni. [BEDA.] Hoc est, et purgatione sanctificationis, et probatione tribulationis. Vel in Spiritu sancto, id est, in igni quem venit mittere super terram (Luc. XII) . Spiritus sanctus per ignem [Col. 0097D] intelligitur, quia et corda incendit per amorem, et illuminat per sapientiam. Sunt qui ita exponunt: In Spiritu sancto in praesenti, in igni in futuro. Sicut enim nunc renascimur ex aqua et Spiritu sancto in remissionem peccatorum, ita tunc de levibus peccatis cum quibus morimur, per ignem purgatorium quasi per baptisma mundabimur. Unde Apostolus: Uniuscujusque opus quale sit ignis probabit (I Cor. III) . Evangelista Joannes scripsit: Cujus non sum dignus ut solvam ejus corrigiam calceamenti. Quod ad mysterium spectat. [ALBINUS.] Mos apud veteres fuit ut si quis eam quae sibi competeret accipere uxorem nollet, ille ei calceamentum solveret, qui jure propinquitatis eam sibi desponsaret. Christus autem sponsus Ecclesiae fuit, ut ait Joannes: [Col. 0098A] Qui habet sponsam sponsus est. Unde Joannes quia Christus esse putabatur, recte se indignum esse denuntiat ad solvendum corrigiam ejus calceamenti. Quasi dicat: Ego Redemptoris vestigia denudare non valeo, quia Sponsi nomen mihi non usurpo. Vel ita: Calceamenta ex mortuis animalibus fiunt. Dominus vero quasi calceatus apparuit, postquam carnem assumpsit. Hujus incarnationis mysterium nemo unquam ad plenum investigare potuit. Corrigia calceamenti est ligatura tanti mysterii. Non valet ergo Joannes ad plenum corrigiam solvere, quia incarnationis mysterium non sufficit investigare.
Cujus ventilabrum in manu sua, et permundabit aream suam, et congregabit triticum suum in horreum: paleas autem comburet igni inexstinguibili.
[Col. 0098B] [HILARIUS.] Ventilabri opus est ab infructuosis fructuosa discernere. Quod in manu Domini situm indicat arbitrium potestatis, recondentis triticum (id est perfectos fructus credentium) in horreis, et concremantis paleas (id est infructuosorum hominum inanitatem) igne judicii. Per ventilabrum discretio justi examinis, per aream vero praesens Ecclesia figuratur. Cujus areae purgatio etiam nunc geritur, cum perversi ob manifesta peccata de Ecclesia ejiciuntur, vel post mortem divina districtione damnantur; inter paleas et zizania distat, quia paleae a semine puri tritici prodeunt, zizania a diversa origine procreantur. Ergo paleae significant illos qui fidei mysteriis imbuuntur, sed levitate perfidiae ab electis dissentiunt; zizania illos qui opere [Col. 0098C] et professione ab electis secernuntur. Hi ventilabro hoc non removentur, quia jam judicati sunt, sed paleae ventilantur.
L.
Multa quidem et alia exhortans evangelizabat populo.
A. 13[X]
Haec in Bethania facta sunt trans Jordanem, ubi erat Joannes baptizans.
M. 13[X]
Tunc venit Jesus a Galilaea in Jordanem ad Joannem, ut baptizaretur ab eo.
[Col. 0098D] [HIERON.] Multiplicem ob causam Salvator a Joanne baptizatus est, ut secundum hominem et justitiam et legis humilitatem impleret, ut Joannis baptisma comprobaret, ut in lavacro credentium adventum sancti Spiritus monstraret, ut tu non dedignareris suscipere baptismum Domini, cum ipse susceperit baptismum servi.
L. 14[III] M. 1 A. 5
Et ipse Jesus erat incipiens quasi annorum triginta, ut putabatur filius Joseph.
[BEDA.] Jesus annorum triginta baptizatur, et incipit apertius signa facere et docere, legitimum tempus aetatis ostendens his qui omnem aetatem vel ad sacerdotium vel ad docendum putant opportunum. [Col. 0099A] Quod non est, nisi aliquando miraculo Dei contingat, ut Jeremiae et Danieli, qui prophetiae spiritum pueri perceperunt. Tricennalis, baptizati Salvatoris aetas nobis convenit propter mysterium trinitatis et operationem Decalogi. Qui ergo baptizatur vel gaudet se esse baptizatum, tricennalis sit in hunc modum, ut in fide sanctae Trinitatis intelligat et compleat Decalogum.
M. 13[X]
Joannes autem prohibebat eum, dicens: Ego a te debeo baptizari, et tu venis ad me? respondens autem Jesus, dixit ei: Sine modo. Sic enim decet nos implere omnem justitiam. Tunc dimisit eum.
[BEDA.] Venit Dominus baptizari, ut nobis insinuaret [Col. 0099B] mysterium baptismi, et sanctificaret aquas. Servus autem expavit illum ad se venisse ut baptizaretur, cum nulla in eo culpa esset. Unde intelligitur quod hic dicit Joannes, Ego a te debeo baptizari, hoc esse quod ipse alibi ait: Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi. Ab illo ergo debuit ipse Joannes baptizari, id est a peccato originali mundari. Sine modo, inquit Dominus, me a te baptizari in aqua, ut tu postmodum baptizeris a me in spiritu. Sic decet nos implere omnem justitiam, id est docere et exemplum dare omnis justitiae. Qui Christi baptismum suscipit, miseretur animae suae placens Deo (Eccli. XXX) , salutis medelam suscipiens; et humiliter subditur Creatori suo, ejus institutioni obediens: proximumque exemplo aedificat. Sic ergo omnem justitiam implet, [Col. 0099C] quia Deo et sibi et proximo facit quod debet. Cum igitur Joannes cognovisset justitiam sic debere impleri, tunc dimisit eum baptizari a se, et consensit. Quia vera humilitas est quam obedientia comes non deserit, officium quod prius expavit, obediens implevit.
L. 13[I] M. 14 R. 5 A. 15
Factum est autem, cum baptizaretur omnis populus, et Jesu baptizato et orante, confestim ascendit de aqua. Et ecce aperti sunt ei coeli, et vidit Spiritum Dei descendentem corporali specie ut columbam venientem super se. Et ecce vox de coelis:
L.
Tu es Filius meus dilectus, in te complacuit mihi.
[BEDA.] Jesu baptizato et orante, ascendit de [Col. 0099D] aquis, quibus tactu mundae carnis vim abluendi contulerat, ut qui ad lavacrum Christi venerit peccata deponat, et post virtutum incrementis ascendat. [HIERON.-BEDA.] Aperiuntur coeli non reseratione elementorum, sed spiritualibus oculis, quia dum undas subiit, divinitatis suae potentia coeli nobis januas pandit. Nec ei tunc coepit coelum aperiri, cui coelorum interiora patebant, sed his verbis virtus baptismi ostenditur, quia baptizati coelestis janua declaratur. Oravit Christus non pro se, sed ut nos informaret ad orandum, post baptisma victuros. Nam quasi transito mari Rubro necatos gratulamur Aegyptios, sed in deserto hujus mundi alii hostes occurrunt, qui sunt vincendi donec ad patriam veniamus [Col. 0100A] aeternam. Unde post collatam sancti Spiritus gratiam in baptismo, regeneratis amplior ejusdem Spiritus gratia per impositionem manus episcopi datur. Columba apparuit super Jesum, ut doceretur eis solis qui in simplicitate baptizati sunt, unctionem sancti Spiritus affuturam. Corporali specie descendit, ut columba, ut monstraretur quod baptizati in corpore ejus, quod est Ecclesia, accipiunt Spiritum sanctum. Et notandum quod non corvus, sed columba attulit ramum olivae in arca Noae quia baptizatorum alii deserunt Ecclesiam, alii pacifice remanent in Ecclesia. Ramus olivae virentibus foliis in ore columbae significat gratiam Spiritus sancti, abundantem verbis vitae. Quod Lucas dicit in te complacuit mihi (Matth. III) , tale est ac si dicat: In te placitum meum constitui, hoc [Col. 0100B] est, per te gerere quod mihi placet. Quod vero Matthaeus dicit: In quo mihi complacui, ita exponitur: Qui poenitendo corrigit quae male fecit, in quo poenitet sibi displicet quod fecit. Et quia Pater omnipotens humano modo locutus ait: Poenitet me fecisse hominem (Gen. VI) , videtur sibi displicuisse in peccatoribus. In solo autem Christo sibi complacuit, quia non se eum creasse hominem poenituit, quandoquidem nullum in eo peccatum fuit. Unde David: Juravit Dominus et non poenitebit eum, tu es sacerdos in aeternum (Psal. CIX) . Intelligas evangelistas, cum non eamdem locutionem retulerint, eamdem retulisse sententiam. Quae diversitas locutionum ad hoc utilis est, ne uno modo dictum, minus intelligatur, et aliter quam se res habet, interpretetur. [BEDA.] [Col. 0100C] Mysterium Trinitatis in baptismo Christi monstratur. Filius baptizatur, Spiritus sanctus descendit in specie columbae, vox Patris testimonium Filio praebentis auditur. Columba apparuit super caput Jesu, ne vox Patris putaretur esse facta ad Joannem, non ad Dominum. Sed et hoc quod vox paterna intonuit, non docet Filium, sed nobis quid credere debeamus ostenditur, baptizatum scilicet a Joanne, verum esse Dei Filium, nos quoque per aquam ablutionis et Spiritum sanctificationis, paternae vocis adoptione Dei posse filios effici. Litteram sic lege: Vidit Jesus et qui cum eo erant, Spiritum Dei, id est, rem significantem Spiritum sanctum descendentem ut columbam, hoc est, sicut rem quae vere columba erat, ad hoc significandum assumpta. Utrum [Col. 0100D] columba noviter creata fuerit, et post peractum officium soluta in elementa necne, nihil nostra interest. [BEDA.] Sic quoque legendum est quod Marcus ait. Vidit coelos apertos (Marc. I) , id est, significari coelorum apertionem baptizatis. Naturam columbae videamus, ut nobis inde vitae instituta sumamus. Nullum ore vel unguibus laedit, ne minimas quidem musculas vel vermiculos. Videamus ne dentes nostri sint arma et sagittae, contineamus manus a rapinis. Qui furabatur, jam non furetur; magis autem laboret operando manibus suis, ut habeat unde tribuat necessitatem patienti. (Ephes. IV) . Nam et columba saepe alienos quasi suos fertur alere pullos. Ipsa terrae fructibus et semine pascitur. Audiamus [Col. 0101A] Apostolum: Bonum est non manducare carnem, et non bibere vinum (Rom. XIV) . Gemitum pro cantu habet: Ploremus coram Deo qui fecit nos (Psal. LXLXIV) . Risus noster in luctum convertatur, et gaudium in moerorem (Jac. IV) . Beati lugentes, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V) . Super aquas sedere consuevit, ut venturi raptum accipitris praevisa in aquis umbra declinet. Et nos super fluenta Scripturarum sedeamus, quarum speculis edocti, dignoscere et praecavere valeamus insidias hostis antiqui. Hinc illud: Oculis ejus columbae quae lacte sunt lotae, et resident juxta fluenta plenissima (Can. V) . Nidificare solent et in foraminibus petrae, in caverna maceriae. Petra Christus est (I Cor. X) , cujus in cruce clavis manus, latus est lancea perforatum [Col. 0101B] (Joan. XIX) . Maceria ejus est virtus sanctorum coadunata. Caverna in ea, sinus fraternae dilectionis: in quo dum teneros in fide nutriunt, quasi nidificantibus columbis in se locum pandunt. Hinc illud: Surge, amica mea, speciosa mea et veni: columba mea, in foraminibus petrae, in caverna maceriae (Cant. II) . Haec septem virtutis exempla recte commemoravimus; quia Spiritus sancti, qui in columba descendit, septiformis est gratia.
Quaeritur quare baptismus successerit circumcisioni. Ut enim beatus Gregorius ait quarto Libro in Job: «Quod apud nos valet aqua baptismi, hoc egit apud veteres vel pro parvulis sola fides, vel pro majoribus virtus sacrificiorum, vel pro his qui ex Abrahae stirpe prodierunt, mysterium circumcisionis. [Col. 0101C] Solutio. Decebat novum regem novam legem instituere, inimicitias inter Judaeos et gentiles solvere, ut duo populi in unum jungerentur, et fierent populus unus. Quare necesse fuit inimicitiarum causas, videlicet Judaeorum ritus, quos gentiles abhorrebant evacuare, et alia sacramenta quae utrisque communia forent substituere. Propter hoc quoque baptismus circumcisionis loco subiit, quia circumcisio imperfectum erat sacramentum, utpote maribus solis attinens. Baptismus vero perfectum est sacramentum, quia utrique sexui sine dolore commodatur. In aqua vero ideo uniformiter consecratur baptisma, quia de Christi latere manavit aqua, et quia nullus liquor adeo valet ad abluendum sicut [Col. 0101D] aqua, et apud omnes facile acquiritur, ne se aliquis propter inopiam excusaret. Nota quia multipliciter accipitur baptisma. Baptismorum namque unum tantum est in aqua, ut Joannis, quod remissionem peccatorum non dedit. Aliud in igne vel Spiritu, quo baptizati sunt apostoli in die Pentecostes. Unde illud: Vos autem baptizabimini Spiritu sancto (Act. I) . Tertium in aqua et Spiritu quo baptizaverunt apostoli. Quartum in sanguinis effusione. Tria visibilia, id est, sacerdos, baptizandus, aqua, sunt in baptismate; et tria invisibilia, id est fides, anima, Spiritus sanctus.» Verum Dominus, ut ait Ambrosius in primo libro De sacramentis, ideo prior descendit in baptismum quam Spiritus sanctus, cum modo e converso fiat, quia Dominus non indigebat [Col. 0102A] mundari. Nobis autem virtus et praesentia Trinitatis, quae in baptismate Christi manifestata est, invisibiliter operatur in baptismatis visibili sacramento. Sacramentum vero est visibile signum invisibilis gratiae. Veluti cum quis baptizatur, ipsa exterior corporis ablutio quam videmus, signum est interioris ablutionis animae, quae constitit in peccatorum remissione. Aqua etiam purgans exterius a sordibus corporalibus, signum est fidei mundantis interius a peccatis. Sacerdos quoque lavans in aqua, designat Spiritum in fide remittentem peccata. Videndum tamen est de hoc sacramento sicut de aliis, quia nihil refert a quocunque detur ministro. Minister enim ministrat, Christus baptizat. Unde illud: Hic est qui baptizat. Quapropter sive a clericis, [Col. 0102B] sive a laicis, seu etiam a mulieribus necessitate imminente detur; non tamen reiteratur. Hoc sacramentum sicut sacramentum altaris, alii ad vitam, alii ad mortem accipiunt. Qui enim vere accedunt, et rem et sacramentum accipiunt; qui ficte, sacramentum tantum. Unde si postmodum resipuerint, non rebaptizabuntur. Forma autem baptismi sunt ista verba: In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, vel aequipollentia. Dominus enim generaliter instituens baptismum praecepit, dicens: Ite, docete gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXIII) . A morte Christi et sanguinis effusione habet baptismus virtutem et efficaciam sicut alia sacramenta, sive ante legem, sive in lege. Per hunc enim Christus, quae facta [Col. 0102C] sunt, dimittit; adjuvat, ne amplius fiant; perducit, ubi omnino fieri non possint; facit ut lex impleatur, ut natura liberetur, ne peccatum dominetur.
A. M. R. L.
Et testimonium perhibuit Joannes, dicens: Quia vidi Spiritum descendentem quasi columbam de coelo, et mansit super eum. Et ego nesciebam eum.
[AUGUST.] Nesciebat eum, subaudis tam alte, tam subtiliter, quam Spiritu in eum descendente cognovit. Tunc enim didicit quod Dominus retenturus sibi esset sicut et aliorum sacramentorum, baptismi sui potestatem, sive praesens in terra, sive absens corpore in coelo, et nulli eam servo daturus esset. [Col. 0102D] Non invenies aliquem apostolorum dixisse, meum baptismum; invenies autem dixisse: Meum Evangelium (II Tim. II) . Et hoc est quod dicit:
Sed qui misit me baptizare in aqua, ille mihi dixit: Super quem videris Spiritum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto. Et ego vidi et testimonium perhibui, quia hic est Filius Dei.
[BEDA in Marcum. ] Pulchre addidit, manentem super eum. Proprium est enim Mediatoris nostri, ut nunquam Spiritus sanctus recedat ab eo. Fidelibus autem ejus aliquando confertur, aliquando tollitur. Quibusdam tamen ad amorem Dei et proximi conservandum nunquam abest. Unde ipse ait illis: Vos autem cognoscetis eum, quia apud nos manebit, et in [Col. 0103A] vobis erit (Joan. XIV) . Joannes autem juxta auditorum capacitatem alibi Jesum praedicat virum fortiorem se, hic vero Filium Dei. Hinc est quod Paulus: Quasi parvulis in Christo, lac potum dedi vobis, non escam (I Cor. III) . Inter sapientes autem sapientiam loquimur.
M. 15[II] R. 6 L. 15
Tunc Jesus ductus est in desertum a spiritu, ut tentaretur a diabolo.
Consulte Lucas primo posuit: Jesus autem plenus Spiritu sancto, regressus est a Jordane, ne dubitaretur a quo spiritu ductus fuit in desertum secundum Matthaeum, vel expulsus secundum Marcum. Procul dubio non virtute mali spiritus Jesus agitur in desertum, [Col. 0103B] sed voluntate sui spiritus, ut sternat adversarium. Ubi nobis praemonstrat, ut post baptismum accingamur fortiter contra diabolum, relictis mundi illecebris et societate pravorum.
M. 19[V] L. 19
Et cum jejunasset quadraginta diebus et quadraginta noctibus, postea esuriit.
Obtulit se tentatori quadraginta diebus et quadraginta noctibus, ut indicet quia sive hic prospera blandiuntur, quod ad dies pertinet; sive adversa feriant, quod noctis figurae congruit, semper fidelibus adest adversarius, non cessans eos impedire tentando. [HIERON.] Esuriit corpore, ut diabolo tribueretur tentandi occasio, et vinceretur ab homine, [Col. 0103C] cujus morte et calamitatibus gloriabatur. [HILARIUS.] Movebatur diabolus quadraginta dierum jejunio, sciebat totidem diebus aquas abyssi effusas, exploratam repromissionis terram, Moysi legem a Deo datam, filios Israel totidem annis in eremo pane angelorum vixisse. Cum vero sensit post jejunium esurire Dominum quod non de Moyse vel Elia legitur ut post jejunia esurierint, accessit tentando, longe remotus malitiae voto. [BEDA.] Decem sunt praecepta legis, et quadripartitus est mundus, quod significat jam gratiam Christi diffusam per mundum, qui jejunavit spatio quadraginta dierum. In quo jejunio quasi clamabat: Abstinete vos a desideriis hujus saeculi. In comestione et bibitione post [Col. 0103D] resurrectionem velut clamabat: Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. VIII) . Unde quamvis non gloriemur, tamen sperando jam pascimur. Congrue jejunium Quadragesimae statutum est esse confine Dominicae passioni, quia significat nos debere a mundi amicitia continere, ut Deum sequi valeamus. [GREGOR.] In abstinentia autem quadragenarius numerus custoditur, quia virtus Decalogi per quatuor libros Evangelii impletur, cum Evangelium custoditur. Vel quia per Decalogum Deum et proximum diligere praecipimur, et motu corporis, quod ex quatuor subsistit elementis, charitas Dei et proximi violatur apte ad diluenda peccata in quadragenarium numerum tempus poenitentiae surgit.
[Col. 0104A] Et accedens tentator, dixit ei: Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant. Qui respondens, dixit. Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei.
[BEDA.] Credidit aliquando diabolus debellatorem suum venisse in mundum, sicut per obsessum hominem dixit: Quid nobis et tibi, Fili Dei? Venisti ante tempus torquere nos (Matth. VIII) . Deum tamen illum esse dubitavit, mortalia patiendo. [HIERON.-HILARIUS.] Scriptum est, dixit Dominus, quia humilitate, non potentia proposuerat vincere diabolum. Intendebat daemonum princeps, ex mutatione lapidum in panes, virtutem potestatis in Deo agnoscere, et in homine, oblectamento cibi patientiam esuritionis illudere. Verum Dominus de Deuteronomio testimonium [Col. 0104B] sumens, ostendit, non in pane hoc solitario, sed in omni verbo Dei, alimoniam aeternitatis esse sperandam (Deut. VIII) . [GREGOR.] Tribus modis tentatio fit: suggestione, delectatione, consensu. Christus autem suggestione sola tentatus est, quia delectatio peccati mentem ejus non momordit. Non indignum tentari fuit illi, qui occidi venerat ut sua tentatione nostras vinceret, sicut sua morte nostra tulit peccata.
Tunc assumpsit eum diabolus in sanctam civitatem: et statuit eum supra pinnaculum templi.
Non mirum si se permisit ab illo assumi et duci et statui, qui se pertulit a membris illius crucifigi. Potest autem sic intelligi: Assumpsit eum diabolus, id est, tentando invasit; et statuit eum supra pinnam templi, id est, occasio fuit quare Dominus a suo [Col. 0104C] spiritu sit ductus et statutus illic. Pinna vel pinnaculum est fastigium, id est summitas. Solebant enim antiqui sicut adhuc fit in pluribus locis, superiora domorum vel templorum facere plano schemate, ut ibi possent stare et agere quod vellent. Unde Dominus ad apostolos: Quod in aure auditis, praedicate super tecta (Matth. X) . Sancta autem civitas Jerusalem dicebatur, in qua templum erat et cultus Dei secundum legem Moysi.
Et dixit ei: Si Filius Dei es, mitte te deorsum. Scriptum est enim: Quia angelis suis mandavit de te, et in manibus tollent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum (Psal. XC) .
In omnibus tentationibus hoc agit diabolus, ut [Col. 0104D] intelligat si Filius Dei sit. Sed Dominus sic responsionem temperat, ut eum relinquat ambiguum. Dicens, mitte te deorsum, qui omnes praecipitare satagit, infirmus ostenditur: nam persuadere potest, praecipitare non potest. Testimonium quod inducit non de Christo tantum, sed de omni viro sancto prophetia est. Hieronymus psalmo nonagesimo sic exponit: «Quicunque duas naturas Dei et hominis perfectas crediderit in Salvatore, hic angelicis manibus vallatus, ad lapidem (id est ad Christum) non offendit pedem suum, qui lapis est offensionis et petra scandali (Isai. VIII) .» Augustinus de eodem psalmo: «In manibus angelorum sublatus est Dominus, quando assumptus est in coelum, non quia si non portarent, ruiturus erat, sed quia obsequebantur [Col. 0105A] regi.» Quod si dicas, meliores sunt qui portant quam qui portatur, respondebo: Ergo jumenta meliora sunt hominibus. [HIERON.] Tacuit autem tergiversator de sui conculcatione, non subjungens Filium Dei super aspidem et basiliscum ambulaturum, et conculcaturum leonem et draconem.
Ait illi Jesus: Rursus scriptum est: Non tentabis Dominum Deum tuum (Deut. VI) .
Veris Scripturarum frangit clypeis falsas diaboli sagittas de Scripturis, qui vel falsa proponit, vel veris falsa persuadere conatur. Testimonia Deuteronomii protulit Dominus, ut secundae legis sacramenta monstraret [BEDA.]. Suggerebatur ei quasi homini, ut signo aliquo exploraret quantum apud [Col. 0105B] Deum valeret. Sed scriptum est homini, ne Deum tentare audeat, quando habet quid faciat, ut quod cavere oportet evadat. Inde est illud: Si vos persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam (Matth. X) . Postquam vero deficit humana providentia, si homo se totum divinae committit potentiae, non est dicenda tentatio. Nunc autem Christus poterat aliter de templo descendere, quam per jactantiam se praecipitare.
Iterum assumpsit eum diabolus in montem excelsum valde, et ostendit ei omnia regna mundi et gloriam eorum, et dixit illi: Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me.
In montem, id est, supra montem ostendit regna; non quod visum ejus, qui omnia videt, amplificaverit; [Col. 0105C] sed quantum in se fuit, verbo et promissione ostendit vanitatem humanae pompae, quam amabat quasi speciosam, suadens Domino ut vel sic eum sibi subjiceret. Bene quod Lucas commemorat, in momento temporis temporalia monstrantur, quia cito cadunt humanae potestates. Dicens: Haec omnia tibi dabo, superbe loquitur, non quod omnia regna dare posset. Procidens adoraveris, dictum est quia adoraturus diabolum, ante corruit. [AMBR.] Nota quia omnis potestas et ordinatio potestatum a Deo est, sed a malo potestatis ambitio. Potestas itaque diabolo ad tempus permissa, non mala est; sed is qui ambiendo male utitur potestate, malus est.
Tunc dicit ei Jesus: Vade, Satanas. Scriptum est: [Col. 0105D] Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies.
Non, ut quidam putant, Satanas et Petrus eadem sententia damnantur. Petro enim dicitur: Vade retro, Satanas, id est, sequere me, qui contrarius es voluntati meae. Hic non dicitur retro, ut subaudiatur, vade in ignem aeternum. [BEDA.] Omni homini scriptum est, Deum adorare eique soli servire. Graece latria dicitur servitus illa, quae soli Deo convenit, non creaturae. Inde idololatrae nuncupantur hi, qui sacrificia quae uni Deo debent, idolis impendunt. Dulia autem est servitus communis sive Deo sive homini. Unde etiam servus dicitur Latine, quod dulos dicitur Graece. Jubemur ergo per charitatem servire invicem, quod Graece est dulium; et Deo soli, quod Graece est latrium.
[Col. 0106A] L.
Et consummata omni tentatione, tunc reliquit eum diabolus usque ad tempus.
M. L.
Eratque cum bestiis.
R. 7[VI] M. 17
Et ecce angeli accesserunt et ministrabant ei.
Consummatam omnem tentationem dicit, quia his tribus tentationibus continentur origines omnium vitiorum, Joanne attestante, qui ait: Omne quod in mundo est, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et superbia vitae (I Joan. II) . Et in evangelica parabola tribus reprobi negotiis ab [Col. 0106B] aeternae vitae dapibus excluduntur. Primus dixit: Villam emi, etc. (Luc. XIV) . Alter dixit: Juga boum emi quinque. Alius dixit: Uxorem duxi (ibid.) . Uxoris appetitus ad concupiscentiam pertinet, sicut gula. Villae emptio, ad avaritiam et superbiam. Probatio quinque jugorum, refertur ad concupiscentiam oculorum, ubi curiositas est et vana gloria. Triplici telo hostis totidem arma defensionis oppone, ut concupiscentia carnis pellatur jejunio, avaritia eleemosynis, jactantia precibus. [GREGOR.] Antiquum hominem superavit diabolus gula in vetito pomo; vana gloria superavit eum, dicens: Eritis sicut dii (Gen. III) . Avaritia enim superavit eum, quando dixit, scientes bonum et malum. Avaritia enim recte dicitur sublimitas ambitionis. Sic etiam [Col. 0106C] tentavit Dominum, sed victus recessit. David Goliath tribus lapidibus de torrente prostravit (I Reg. XVII) , Christus diabolum tribus testimoniis de lege. Quae autem tentationum prima fuerit, quae media, quaeve ultima, et in qua forma tentator accesserit, an in sua propria, an in specie hominis assumpta, non multum refert ignorare. Reliquit eum diabolus usque ad tempus, postea per Judaeos aperte eum impugnaturus. Sic etiam quando non praevalet in tentatione, a nobis recedit, usque ad aliud tempus. [BEDA in Marcum. ] Inter bestias Dominus commoratur, ut homo; ministerio utitur angelico, ut Deus. Et nos cum in eremo sanctae conversationis bestiales hominum mores toleramus, ministerium angelorum meremur, a quibus corpore soluti, ad aeterna gaudia transferamur.
A. 16[X]
Altera die iterum stabat Joannes, et ex discipulis ejus duo. Et respiciens Jesum ambulantem dixit: Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi.
[BEDA in homilia. ] Typice Joannes, id est, populus gratiae, altera die, id est, post legem, cognoscit Agnum quo redimitur. Ambulatio Jesu, dispensationem incarnationis qua nobis exempla vivendi dedit, insinuat, sicut mansio ejus, aeternitatem divinitatis. Statio vero Joannis et discipulorum ejus ostendit, quia ipse illam virtutum arcem conscenderat, a qua nullis tentationibus poterat dejici, et [Col. 0107A] discipuli magisterium ejus corde sequebantur. [BEDA in homilia. ] Vel aliter: Stabat Joannes, id est, cessabat lex, tamen testimonium perhibens Christo. Deambulabat Jesus, id est, gratia hinc et inde colligens. Agnus innocens immolandus praefiguratur in agno paschali. Quomodo peccata tollat, Apostolus Petrus ostendit, dicens: Non corruptibili argento vel auro redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis, sed pretioso sanguine quasi Agni immaculati et incontaminati Jesu Christi (I Petr. I) . Et Joannes in Apocalypsi: Qui dilexit nos, et lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo (Apoc. I) . Non solum autem lavit nos, quando sanguinem suum dedit pro nobis, vel quando baptizamur in mysterio passionis illius; verum etiam quotidie lavat [Col. 0107B] nos in sanguine suo, cum ejusdem beatae passionis memoria ad altare replicatur, cum panis et vini creatura in sacramentum carnis et sanguinis ejus ineffabili Spiritus sanctificatione transfertur. Peccatum mundi dicitur originale peccatum, quod per primum hominem intravit in universum genus humanum.
Et audierunt eum duo discipuli loquentem, et secuti sunt Jesum. Conversus autem Jesus, et videns eos sequentes se, dicit eis: Quid quaeritis?
[BEDA.] Desiderantibus percipere verbum gratiae potius ab ipso quam a Joanne, dat fiduciam quaecunque vellent interrogandi. [ALBINUS.] Conversus quasi faciem praebuit, dum de majestate descendit, [Col. 0107C] ut posset videri, dum pro umbra legis Evangelii lucem exhibuit.
Qui dixerunt ei: Rabbi, quod dicitur interpretatum, magister. Ubi habitas? Dicit eis: Venite et videte.
Nolebant transitorie magistro veritatis perfrui, sed mansionem quaerebant, ut plenius ab eo possent instrui. Admonent ergo nos, ut quoties incarnationis Domini transitum ad mentem reducimus, sollicito corde eum rogemus, ut habitationem aeternae mansionis nobis dignetur ostendere. Venite testimonio Joannis a lege recedentes: venite credendo, bonis operibus insistendo, et intelligetis.
Venerunt et viderunt ubi maneret, et apud eum manserunt die illo.
Hora autem erat quasi decima. Manserunt die illo [Col. 0107D] apud Dominum, feliciter vesperam exspectantes; quia omnes electi post operum bonorum perfectionem, cum illo sunt acturi diem illum, de quo propheta dicit: Melior est dies una in atriis tuis super millia (Psal. LXXXIII) . Merito secuti sunt eum hora decima, quia venerat tempus ut impleretur per dilectionem lex habens decem praecepta, quae a Judaeis non implebatur per timorem. Unde Dominus: Non veni solvere legem, sed implere (Matth. 5) .
Erat autem Andreas frater Simonis Petri, unus ex duobus qui audierant ab Joanne, et secuti fuerant eum.
[ALBINUS.] In fide non quaeritur annorum multitudo nec paucitas. Andreas minor erat Simone aetate, et tamen Jesum prior invenit. Statimque inventum [Col. 0108A] nuntiat fratri, ut sicut est sanguine, sit germanus et fide. Et hoc est quod dicit.
A. 17[I] M. 146 R. 82 L. 94
Invenit hic primum fratrem suum Simonem, et dicit ei: Invenimus Messiam, quod est interpretatum, Christus. Et adduxit eum ad Jesum: intuitus autem eum Jesus, dixit: Tu es Simon, filius Joanna: tu vocaberis Cephas, quod interpretatur Petrus.
[AUGUST.] Cephas Hebraeum est et Syrum, Petrus Graecum et Latinum, et in utraque lingua nomen a petra derivatum est. Vocatur autem Petrus ob robur mentis, qui solidissimae petrae Christo adhaesit. Et notandum quod hic Petrus nomen acceperit, non ubi ait illi Jesus: Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) . Nec ubi [Col. 0108B] Marcus duodecim discipulos sigillatim commemorans, dixit quod imposuerit ei nomen, ut vocaretur Petrus. Hoc nomen recolendo, ait.
A. 18[X]
In crastino voluit exire in Galilaeam: et invenit Philippum, et dicit ei: Sequere me. Erat autem Philippus a Bethsaida civitate Andreae et Petri.
Galilaea interpretatur transmigratio facta, vel revelatio. Transmigrat homo de vitiis ad virtutes, et post de virtute in virtutem; et sic fit ei revelatio, ut videatur Deus deorum in Sion (Psal. XIII) . Vocaturus ergo Dominus discipulos ad sequendum, id est, [Col. 0108C] imitandum se, exiit a Judaea ubi erat Joannes baptizans, in Galilaeam, loci nomine innuens, ut sicut ipse proficiebat sapientia, et sicut per passiones intravit in gloriam, sic etiam imitatores sui. Bethsaida interpretatur domus venatorum, in quo notatur animus et officium istorum. Venatores enim Dei erant in capiendis animabus. Unde Philippus antequam fiat apostolus vocat Nathanaelem.
Invenit Philippus Nathanael, et dicit ei: Quem scripsit Moyses in lege et prophetae, invenimus Jesum filium Joseph a Nazareth. Et dixit ei Nathanael: A Nazareth potest aliquid boni esse? Dicit ei Philippus: Veni et vide.
[AUGUST. — ALBINUS.] Quia Nathanael peritus erat in Scripturis, quando audivit a Nazareth: tum ex [Col. 0108D] illius nominis interpretatione, tum quia Scripturae Jesum Nazaraeum vocant, statim erectus in spem, dixit: A Nazareth potest aliquid boni esse? Hoc bene potest pronuntiari sive sub interrogatione, sive non. Nazareth interpretatur munditiae, sive flos ejus, sive separata. [AUGUST.] Propterea etiam Nathanael non fuit unus de duodecim, quia peritus erat in lege: et Dominus idiotas elegit, unde confunderet mundum. Vel fortassis miratus Nathanael quod de Galilaea, non a Judaea surgeret propheta, ait: A Nazareth potest aliquid boni esse?
Vidit Jesus Nathanael venientem ad se, et dicit de eo: Ecce vere Israelita, in quo dolus non est. Dicit ei Nathanael; Unde me nosti? Respondit Jesus et dixit ei: Priusquam te Philippus vocaret, cum esses sub [Col. 0109A] ficu, vidi te. Respondit ei Nathanael et ait: Rabbi, tu es Filius Dei, tu es rex Israel.
[ALBINUS.] Quia cognovit Nathanael Dominum corporaliter absentem vidisse quae ipse in alio loco gesserat, id est, quomodo et ubi sub quadam arbore fici vocatus sit a Philippo, quod est indicium Deitatis, fatetur non solum Rabbi, id est magistrum, sed et Dei Filium ac regem Israel, id est Christum. In quo probatur esse Israelita, id est, vir videns Deum, qui sine dolo erat, hoc est, sine simulatione. Si enim peccata habebat, confitebatur ea. Pharisaei vero dolosi sunt, qui se bonos praedicant, cum sint mali. Invenimus arborem fici maledictam, quia fructum non habuit (Matth. XXI; Marc. XI) . Et cum Adam et Eva peccassent, de foliis ficulneis succinctoria sibi fecerunt. [Col. 0109B] Folia ergo illa peccata intelliguntur. [AUGUST.] Erat autem Nathanael sub arbore fici tanquam sub umbra mortis, quando lumen ortum est ei. Nathanael, donum Dei interpretatur. [ALBINUS.] Et nisi dono Dei quisque vocetur, nunquam reatum primae transgressionis evadet.
Respondit Jesus et dixit ei: Quia dixi tibi, vidi te sub ficu, credis: majus his videbis. Et dicit ei: Amen, amen dico vobis, videbitis coelos apertos, et angelos Dei ascendentes et descendentes supra Filium hominis.
[AUGUST.] Plus est quod Dominus nos vocatos justificavit, quam quod nos vidit jacentes sub umbra mortis. Quando Jacob vidit scalam et angelos ascendentes et descendentes, et lapidem suppositum [Col. 0109C] capiti suo unxit, significatio totum erat (Gen. XXVIII) . Lapis ergo Christus intelligitur. Angeli boni praedicatores sunt in Ecclesia, qui praedicando Filium hominis, ascendunt et descendunt, cum sublimitatem divinitatis ejus et humanitatis infirma nuntiant. [ALBINUS.] Ascendunt, cum docent quia in principio erat Verbum; descendunt, cum adjungunt quia Verbum caro factum est.
L. 17[I] M. 23 R. 27 A. 46
Et regressus est Jesus in virtute Spiritus in Galilaeam. Et fama exiit per universam regionem de illo. Et ipse docebat in Synagogis eorum; et magnificabatur ab omnibus.
[BEDA.] Virtutem Spiritus, signa miraculorum [Col. 0109D] intellige, sicut alibi Judaei inquiunt: Unde huic sapientia haec et virtus? (Matth. XIII) . Sapientiam videlicet ad doctrinam, virtutem vero ad opera referentes.
L. 18[X]
Et venit Nazareth, ubi erat nutritus, et intravit secundum consuetudinem suam die sabbati in Synagogam.
[BEDA. — AUGUST.] Jesus intravit cum aliis, ut adimpleret gratia coelesti ritum legis. Judaeorum proprie Synagoga dici solet, quamvis dicta sit Ecclesia. Nostram vero nunquam apostoli dixerunt Synagogam, sed semper Ecclesiam, sive discernendi causa, sive [Col. 0110A] quod inter congregationem unde Synagoga, et convocationem unde Ecclesia nomen accepit, distet aliquid: quod scilicet congregari et pecora solent, convocari autem magis est utentium ratione, ut sunt homines. Ideoque novae gratiae populum visum est doctoribus debere vocari Ecclesiam, majori dignitate convocatum in unitatem fidei.
Et surrexit legere, et traditus est illi liber Isaiae prophetae.
Indicium fuit humilitatis, suscipere lectoris officium. Verum etiam Scriptura de ipso per ipsum nobis erat aperienda et adimplenda.
Et ut revolvit librum, invenit locum ubi scriptum erat: Spiritus Domini super me, propter quod unxit me (Isa. LXI) . Evangelizare pauperibus misit me, praedicare [Col. 0110B] captivis remissionem, et caecis visum, dimittere confractos in remissionem, praedicare annum Domini acceptum et diem retributionis.
Librum prophetae clausum accepit, sed revolutum legit; quia mysterium Incarnationis suae in prophetiis obscurum, et prius suscepit implendum, et post mortalibus aperuit intelligendum. Unctus fuit in utero matris sancto Spiritu prae consortibus suis, cujus unctionis sacramentum et manifestatio fuit, quod in baptismo super eum Spiritus sanctus in specie columbae apparuit. Pauperibus, id est gentilibus, evangelizavit resurrectionem per praecones suos; captivis, id est populo Judaeorum captivato in peccatis, praedicavit remissionem peccatorum. Caecis, id est Pharisaeis non intelligentibus legem, [Col. 0110C] praedicavit visum, hoc est intellectum Scripturarum. Confractos, dicit vel corde contritos, vel legis onere pressos; annum Domini, tempus praedicationis ejus; diem retributionis, ultimum judicium. Hinc scriptum est: Si vos Filius liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII) . Et de confractis: Sacrificium Deo spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum Deus non despiciet (Psal. L) . Et illud: Qui sanat contritos corde, et alligat contritiones eorum (Psal. XLVI) . De anno Domini dicit etiam David: Benedices coronae anni benignitatis tuae (Psal. LXIV) . De die retributionis scriptum est: Filius hominis venturus est in gloria sua cum angelis suis, et tunc reddet unicuique secundum opera sua (Matth. XVI) .
[Col. 0110D] Et cum plicuisset librum, reddidit ministro, et sedit.
Cum esset in mundo Dominus, locutus est docens in Synagoga; sed ad coelestia regna regressurus, reliquit officium evangelizandi ministris Evangelii, et resedit in dextera Patris. Stans, legit, et libro reddito, sedit; quia stando in mundo, operatus est nobis viam proficiendi et sensum doctrinae; residens vero in dextera Patris, docuit nos post laborem habituros requiem. Stare enim operantis est, sedere vero quiescentis vel judicantis. Quicunque est ergo praedicator verbi, surgat, legat et resideat, hoc est, operetur, praedicet, et sic praemia quietis exspectet. Revoluto libro legit, quia Ecclesia misso Spiritu omnem unitatem docuit. Librum [Col. 0111A] plicatum ministro reddidit, quia non omnia omnibus dicenda sunt, sed pro captu audientium committit doctoribus dispensandum.
Et omnium in Synagoga oculi erant intendentes in eum. Coepit autem dicere ad illos, quod hodie impleta est haec Scriptura in auribus vestris.
Impletam dicit esse Scripturam, quia sicut illa praedixerat, ipse faciebat.
M. 20[VI] R. 9
Exinde coepit Jesus praedicare et dicere: R. Quoniam impletum est tempus. M. Poenitentiam agite. R. Et credite Evangelio. M. Appropinquabit enim regnum coelorum.
Impletum est illud nimirum tempus, de quo dicit Apostolus: Postquam venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub [Col. 0111B] lege, ut eos qui sub lege erant redimeret (Gal. IV) . Amaritudinem radicis dulcedo pomi compensat; pericula maris spes delectat; dolorem medicinae spes salutis mitigat. Qui desiderat nucleum, nucem frangat. Similiter is poenitentiam agat, qui vult adesse bono. Praeconia Christi narrare possunt, qui ad palmam indulgentiae meruerunt pervenire: unde post poenitentiam praedicatores eliguntur. Credite Evangelio, nisi enim credideritis, non intelligetis (Isai. VII, juxta LXX) . Non sunt bona opera, ut sit fides; sed fides praecedit ut sequantur bona opera. Sine fide enim impossibile est placere Deo (Hebr. XI) . Regno terreno succedit paupertas, paupertati vero Christianorum regnum sempiternum. Unde illud: [Col. 0111C] Regnum meum non est de hoc mundo (Joan. XVIII) . Omnis enim honor terrenus, spuma, fumus, somnus est.
Ambulans autem Jesus juxta mare Galilaeae, vidit duos fratres, Simonem qui vocatur Petrus et Andream fratrem ejus, mittentes rete in mare. Erant enim piscatores.
M 21[XI] R. 10 L. 32
Et ait illis: Venite post me, et faciam vos fieri piscatores hominum. At illi continuo relictis retibus, secuti sunt eum.
[HILARIUS.] Ex eorum arte, futuri officii opus proditur. Ut enim pisces e mari, ita homines e saeculo in locum superiorem, id est, in lumen coelestis habitaculi [Col. 0111D] protrahendi sunt. [HIERON.] Prius autem mittuntur piscatores et illiterati ad praedicandum, ut fides in virtute Dei credatur esse, non in eloquentia. Quia vero Scriptura non dicit, relictis omnibus, sed solum, relictis retibus, secuti sunt eum: indicium est, quod adhuc volebant redire ad sua, et fortassis ad eadem retia rediere.
M. 22[VI] R. 11
Et procedens inde, vidit alios duos fratres, Jacobum Zebedaei, et Joannem fratrem ejus, in navi cum Zebedaeo patre eorum, reficientes retia sua, et vocavit eos. Illi autem statim relictis retibus et patre, secuti sunt eum.
[Col. 0112A] L. 29
Factum est autem, cum turbae irruerent in eum, ut audirent verbum Dei, et ipse stabat secus stagnum Genesareth.
[BEDA.] Stagnum Genesareth idem dicunt esse quod mare Galilaeae, vel mare Tiberiadis; sed mare Galilaeae, ab adjacente provincia est dictum: mare Tiberiadis, a civitate proxima. Porro Genesar Graeco vocabulo, quasi generans sibi auram dicitur, a proprietate laci illius, quo crispantibus aquis de se frequentes auras excitat. Aqua quidem dulcis est, sed Hebraeae linguae consuetudine, omnis aquarum congregatio, sive dulcis, sive salsa, mare nuncupatur. Qui lacus interfluente Jordane, centum quadraginta [Col. 0112B] stadiis in longitudinem, et quadraginta extenditur in latitudinem. Quia ergo stagnum sive mare, praesens saeculum designat, Dominus secus mare stat, postquam stabilitatem perpetuae quietis adiit, devicta mortalitate labentis vitae. Turbarum conventus, gentium in fide concurrentium typus est, de quibus Isaias ait: Et fluent ad eum omnes gentes, et ibunt populi multi, et dicent: Venite, ascendamus in montem Domini (Isa. II) .
Et vidit duas naves secus stagnum.
Duae naves, circumcisio sunt et praeputium: quas Jesus vidit, quia de utroque populo qui sunt ejus, novit; et misericorditer ad futurae vitae tranquillitatem, quasi ad littus, provehit.
Piscatores autem descenderant, et lavabant retia.
[Col. 0112C] Piscatores sunt doctores, qui nos retibus fidei comprehensos, et de profundo ad lumen elatos, terrae viventium quasi littori advebunt. Quasi enim retia sunt, complexae dictiones praedicantium, retinentes eos in fide quos capiunt. Retia namque quasi retinentia, sunt vocata. Haec retia modo laxantur in capturam, modo lota plicantur, quia nunc exercenda est doctoris lingua, nunc suimet cura gerenda.
Ascendens autem in unam navim, quae erat Simonis, rogavit eum a terra reducere pusillum: et sedens, docebat de navicula turbas.
Navis Simonis, est Ecclesia primitiva, de qua Paulus ait: Qui operatus est Petro in apostolatu circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes (Gal. II) . Una dicta, quia multitudinis credentium erat cor unum et anima una (Act. IV) . De qua docebat turbas, quia auctoritate ipsius Ecclesia docet usque hodie gentes.
L. 30[IX] A. 219 et 222
Ut cessavit autem loqui dixit ad Simonem: Duo in altum, et laxate retia vestra in capturam.
Quod Simonem rogavit navem a terra reducere pusillum, significat vel temperate utendum verbo ad turbas, ne in profunda sacramentorum tantum eatur, ut auditores non intelligant; vel prius in proximis regionibus praedicandum, ut quod dicitur, duc in altum, ad remotiores gentes pertineat, quibus postea [Col. 0113A] praedicatum est. Joannes Chrysostomus: «Habemus pro nave Ecclesiam, pro gubernaculis crucem, pro gubernatore Christum, pro reti Patrem, pro vento Spiritum sanctum, pro velo gratiam, pro nautis apostolos, pro navigantibus prophetas, pro mari Vetus Testamentum et Novum. Committamus ergo nos pelagi hujus profundo, ad perquirendam in divinis Scripturis margaritam latentem.»
Et respondens Simon, dixit illi: Praeceptor, per totam noctem laborantes, nihil cepimus; in verbo autem tuo laxabo rete.
[BEDA]. Nisi Dominus cor illustraverit auditorum, doctor in nocte laborat. Nisi in superna gratia laxatae fuerint disputationes, frustra praedicator jaculatur voces; quia fides non verbi sapientia provenit, [Col. 0113B] sed munere divino.
Et cum hoc fecissent, concluserunt piscium multitudinem copiosam. Rumpebatur autem rete eorum.
Rete rumpebatur, quia nunc ad confessionem fidei tot cum electis etiam reprobi intrant, ita ut haeresibus Ecclesiam scindant. Rumpitur rete, sed non labitur piscis, quia suos Dominus etiam inter persequentium scandala servat.
Et annuerunt sociis qui erant in alia navi, ut venirent et adjuvarent eos.
Alia navis, est Ecclesia de gentibus; quia de Judaea non sunt tot credituri, quot ad vitam aeternam sunt praedestinati. Rete enim rumpitur in Ecclesia circumcisionis, quoniam Judas proditor et Simon Magus, pisces nequissimi, et Ananias et Saphira, et [Col. 0113C] multi alii abierunt retro, antequam Barnabas et Paulus ad gentium apostolatum fuerint segregati.
Et venerunt, et impleverunt ambas naviculas, ita ut mergerentur.
Haec impletio usque ad finem saeculi crescit. Merguntur, hoc est, in submersione premuntur: non enim sunt submersae, sed periclitatae. Unde Apostolus: In novissimis diebus erunt tempora periculosa, et homines seipsos amantes (II Tim. III) . Mergi ergo naves, est homines in saeculum relabi, quos Petru adhuc in infirmitate positus, demonstrat his verbis.
L. 31[X]
Quod cum videret Simon Petrus, procidit ad genua [Col. 0113D] Jesu, dicens: Exi a me, quia homo peccator sum, Domine. Stupor enim circumdederat eum, et omnes qui cum illo erant, in captura piscium, quam coeperant. Similiter autem Jacobum et Joannem filios Zebedaei, qui erant socii Simonis.
Carnales in Ecclesia, regimen spiritualium, in quibus maxime Christi persona eminet, a se quodammodo repellunt, non lingua, sed moribus et actione, timentes non posse pati regimen eorum: et tamen eos maxime honorant, licet ab eis moribus et factis dissentiant. Honorificentiam significavit Petrus, cadens ad pedes Domini; mores autem dissimiles in eo quod ait: Exi a me, quia homo peccator sum, Domine. Dominus tamen non recessit ab eo: quod significat, spirituales viros non debere commovere [Col. 0114A] movere peccatis turbarum, ut deserant munus ecclesiasticum.
L. 32[XI] M. 21 R. 10
Et ait ad Simonem Jesus: Noli timere. Ex hoc jam homines eris capiens.
Carnales confortandi sunt a spiritualibus, ne de conscientia culpae suae timentes, et aliorum innocentiam stupentes sanctitatis iter formident aggredi. Quod autem sequitur: Ex hoc jam homines eris capiens, ad Petrum specialiter pertinet, cui Dominus exponit, quod captura piscium significabat capturam hominum per eum.
A. 18[X]
Et crediderunt in eum discipuli ejus.
[Col. 0114B] L. 30[XI] M. 21 R. 10
Et subductis ad terram navibus, relictis omnibus, secuti sunt illum.
[GREGOR. — HILAR.] Multa reliquerunt, qui in hoc saeculo nihil amare studuerunt. In his docemur Christum sequi, et saecularis vitae sollicitudine, ac paternae domus consuetudine non teneri. Nota quia viso miraculo de captura piscium, tanquam firmius credentes, qui vocabantur, non solum retibus, sed et omnibus relictis, secuti sunt Jesum ad permanendum cum illo. Naves autem idcirco subduxerunt ad terram, licet non postea redituri ad propria, ut sic cautius servarentur ad usum, quousque in alicujus possessionem transirent. Decebat enim apostolos, [Col. 0114C] quos Deus formam verae religionis toti mundo constituebat, non superbe, non minus caute mundum contemnere, quod legimus philosophos fecisse. Crates enim Thebanus, ut ait Hieronymus ad Jovinianum, projecto in mare non parvo auri pondere: Abite, inquit, pessum, malae cupiditates; ego vos mergam, ne ipse mergar a vobis.
M. 71[XI] R. 21 L. 28
Et cum transiret inde Jesus, vidit hominem sedentem ad telonium, Matthaeum nomine, et ait illi: Sequere me, et surgens, relictis omnibus, secutus est eum.
[Col. 0114D] [BEDA in Marcum. ] Telos Graece, Latine vectigal nominatur. Ad telonium, id est ad curam dispensationemque vectigalium sedebat, pertinaciter lucris inhians Matthaeus, qui et Levi dictus est. Binomius enim fuit. [BEDA in Lucam. ] Intelligens Matthaeus quid sit, Dominum veraciter sequi, scilicet imitari, sequitur eum non tam gressu, quam affectu. Reliquit enim propria, qui rapere solebat aliena; et contempsit periculum quod ei evenire poterat a principibus, quia vectigalium rationes incompositas reliquisset. Ostenditur itaque in Matthaeo qui publicanus erat, nullum de salute debere desperare, si convertatur. [BEDA in homilia. ] Publicani namque vocantur qui vel publice sceleribus [saecularibus] foedantur, vel publicis implicantur negotiis, quae [Col. 0115A] sine peccato aut vix aut nullatenus possunt administrari.
A. 24[X]
Post haec venit Jesus et discipuli ejus in Judaeam terram, et illic demorabatur cum eis, et baptizabat.
A. 25[III] M. 7 L. 6
Erat autem Joannes baptizans in Aenon juxta Salim, quia aquae multae erant illic. Et adveniebant et baptizabantur.
A. 26[IV] M. 18 R. 9
Nondum enim missus fuerat in carcerem Joannes.
[AUGUST.] Aenon, locus est ubi aquae abundant. Salim vero oppidum est juxta Jordanem situm, ubi olim Melchisedech regnavit (Gen. XIV) . Si Joannes [Col. 0115B] nullum baptizasset praeter Dominum, diceretur quod melior fuisset ejus baptismus baptismo Domini, qui multos baptizavit.
A. 27[X]
Facta est ergo quaestio ex discipulis Joannis cum Judaeis de purificatione.
Mittebat Joannes ad Christum baptizari qui veniebant ad eum; non mittebantur ad Joannem, venientes ad Christum: et inde turbati sunt discipuli Joannis.
Et venerunt ad Joannem, et dixerunt ei: Rabbi, qui erat tecum trans Jordanem, cui tu testimonium perhibuisti, ecce hic baptizat, et omnes veniunt ad eum. Respondit Joannes et dixit: Non potest homo accipere [Col. 0115C] quidquam, nisi ei fuerit datum de coelo.
A. 28[I] M. 11 R. 4 L. 10
Ipsi vos mihi testimonium perhibetis quod dixerim, ego non sum Christus, sed quia missus sum ante illum.
A. 29[X]
Qui nabet sponsam, sponsus est. Amicus autem sponsi qui stat et audit eum, gaudio gaudet propter vocem sponsi.
Stat, qui se humiliat. Vide Joannem stantem. Non sum, inquit, dignus corrigiam calceamenti ejus solvere. Omnis Ecclesia virgo appellata est. Diversa enim dona Dei sunt, ut qui castitatem non habet [Col. 0115D] corporis, castitatem habeat animae. Quae autem est mentis virginitas? Integra fides, solida spes, sincera charitas. De castitate Ecclesiae ait Apostolus: Desponsavi enim vos uni viro virginem castam exhibere Christo (II Cor. II) . Sponsa ergo est Ecclesia; sponsus Christus; amicus sponsi, Joannes stans in fide Christi, et audiens (id est, intelligens) et complens vocem (id est, praecepta) sponsi. Unde dicit:
Hoc ergo gaudium meum impletum est. Illum oporcrescere, me autem minui.
[ALBINUS.] Hoc est, illum oportet dare, me autem accipere. Illum oportet glorificari, me autem confiteri. Fama enim Christi crevit, postquam a mortuis resurrexit. Fama Joannis minuta est, postquam creditus est non fuisse Christus ut putabatur. Cui [Col. 0116A] rei attestatur, quod Joannes natus est decrescentibus diebus, Christus crescentibus; et quod Joannes capite minuitur, Christus in cruce exaltatur.
Qui de sursum venit, supra omnes est. Qui est de terra, de terra est, et de terra loquitur. Qui de coelo venit, supra omnes est. Et quod vidit et audivit, hoc testatur. Et testimonium ejus nemo accipit.
Probat quod non potest homo accipere quidquam, nisi ei fuerit datum de coelo. Qui est de terra, id est terrenus, de terra est, et de terra loquitur, hoc est, et terrenus est, et terrena sapit ac dicit. Et nemo talis, id est terrenus persistens, accipit testimonium Filii Dei, animalis enim homo non percipit ea quae Dei sunt (I Cor. II) . Hinc est quod Paulus ait: Primus homo de terra terrenus. Qualis terrenus, tales et terreni (I Cor. XV) , id est, mortales a mortali, et [Col. 0116B] poenae inobedientiae damnati, nisi gratia coeli remedium sit contra. Hanc quippe damnationem paulo post vocat evangelista iram Dei super incredulos manentem. Quod dicitur, qui de coelo venit, exponit illud, qui de sursum venit, ut per sursum intelligatur coelum. Qui de coelo venit in mundum. Unde Psalmista: A summo coelo egressio ejus (Psal. XVIII) , quod in hymno sic explanatur: Egressus ejus a Patre, super omnes est, utpote coelestis, Patri aequalis. Et quia coelestis est, vera et coelestia docet. Et hoc est quod sequitur: Et quod vidit, cui omnia nuda et aperta sunt, hoc testatur. Sed quia videre quodammodo a nobis procedit, audimus autem ab aliis: ut intelligas Filium videre a Patre, a quo habet id ipsum quod est, ideo sic determinat. Quod [Col. 0116C] vidit, id est cognovit; et audivit, hoc est, a Patre intellexit, hoc testatur.
Qui accipit ejus testimonium signavit, quia Deus verax est.
[ALBINUS.] Signavit, hoc est, signum posuit ipse Christus in corde ejus, quasi singulare et speciale aliquid, se esse Deum verum, qui missus est nobis a Patre Deo. Unde sequitur:
Quem enim misit Deus, verba Dei loquitur. Non enim ad mensuram dat Deus spiritum.
[AUGUST.] Hominibus ad mensuram dat Deus Spiritum, ut ait Apostolus: Alii quidem datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae secundum eumdem Spiritum, alii fides in eodem Spiritu [Col. 0116D] (I Cor. XII) , et caetera. Unico autem Filio incarnato dat non ad mensuram, quare nonnisi verba Dei loquitur. Qualis ergo ipse coelestis est, tales ab eo coelestes fiunt, id est, per obedientem obedientes, per immortalem immortales. Inde est quod sequitur.
A. 31[X]
Qui credit in Filium, habet vitam aeternam. Qui autem incredulus est Filio, non videbit vitam, sed ira Dei manet super eum. Ut ergo cognovit Jesus quia audierunt pharisaei, quia Jesus plures discipulos facit et baptizat, quam Joannes quanquam Jesus non baptizaret, sed discipuli ejus.
[Col. 0117A] A. 8[VII] M. 26
Et quod Joannes traditus esset, reliquit Judaeam, et abiit iterum in Galilaeam.
[AUGUST.] Augustinus Seleucianae famulae Dei in ea epistola: Lectis litteris tuis de salute vestra, utrumque de Domino scriptum est, et quia baptizabat plus quam Joannes, et quia ipse non baptizabat, sed discipuli ejus, ut intelligeremus et ipsum quidem baptizasse praesentia majestatis, non tamen manibus suis (ipsius enim erat baptismi sacramentum) et ad discipulos pertinere ministerium. Reliquit Dominus Judaeam, in qua Pharisaei increduli, quorum consilio Joannes captus est, qui etiam cogitabant eum persequi propter baptisma ipsius quod crescebat, et quia per doctrinam ejus, legem intelligebant [Col. 0117B] evacuari. Paucis itaque de Judaico populo electis, reliquit incredulos, legis litteram sequentes, quae neminem [nihil] ad perfectum duxit, et abiit in Galilaeam (Hebr. VII) , id est spiritualem ipsius litterae intelligentiam.
M. 18[IV] R. 8 A. 26
[Col. 0117D] Hic alii inchoant caput 21. Cum autem audisset quod Joannes traditus esset, secessit in Galilaeam.
M. 19[VII] A. 19
Et relicta civitate Nazareth, venit et habitavit in Capharnaum maritima in finibus Zabulon et Nephthali: ut impleretur, quod dictum est per Isaiam prophetam: [Col. 0117C] Terra Zabulon et terra Nephtali, via maris trans Jordanem Galilaeae gentium. Populus qui sedebat in tenebris, vidit lucem magnam. Et sedentibus in regione et in umbra mortis, lux orta est eis (Isa. IX) .
Praedicavit in finibus Zabulon et Nephthali, ubi prima captivitas Israel fuerat ab Assyriis, et ex his duabus tribubus nonnullos vocavit apostolos. Unde in psalmo; Principes Zabulon, et principes Nephthali (Psal. LXVII) . Terram Zabulon intellige Galilaeam, quae est circa Tiberiadem et stagnum Genezareth, et haec via maris est, cum sit juxta stagnum. Terra vero in qua tribus Nephtali vicina Tyriis, Galilaea gentium dicta est, postquam Salomon in ea viginti civitates dedit Hiram regi Tyri de sorte tribus Nephthali. [Col. 0117D] Sic ergo lege: Terra Nephthali Galilaeae gentium, hoc est, quae est in Galilaea, vel quae est ipsa Galilaea gentium, et quae est via maris ultra Jordanem, vidit lucem. Populus qui sedebat in tenebris peccatorum, est gentilis populus, de quo Isaias prophetavit, quia videret lucem magnam, id est, crederet in Christum, qui lux est mundi (Joan. VIII) . Idolorum cultus et quaelibet pessima opera sunt umbra mortis, quia significant animae mortem, sicut umbra significat aliquod corpus.
M. 23[I] R. 27 L. 45 A. 46
Et circuibat Jesus totam Galilaeam, docens in Synagogis [Col. 0118A] eorum, et praedicans Evangelium regni, et sanans omnem languorem et omnem infirmitatem in populo.
[HILAR.] Profert se factis Jesus, ut quem in prophetarum voluminibus soliti erant legere, praesentem operibus contuerentur. [RABAN.] Circuit, ut doceat doctorem esse expeditum et non acceptorem personarum. Languor est diuturnus morbus, infirmitas quaelibet vel momentanea.
Et abiit opinio ejus in totam Syriam, et obtulerunt ei omnes male habentes variis languoribus et tormentis comprehensos, et qui daemonia habebant, et lunaticos et paralyticos, et curavit eos, et secutae sunt eum turbae multae de Galilaea et Decapoli, et Hierosolymis et Judaea, et de trans Jordanem.
Abiit opinio ejus, id est, fama per totam Syriam [Col. 0118B] Syria est omnis regio ab Euphrate usque ad mare magnum, a Cappadocia usque in Aegyptum, continens inter alias provincias Palaestinam in qua Judaei habitant. Tormenta dicit acutas passiones, non diuturnas. Lunatici proprie sunt, qui non semper sensum amittunt, sed aliquando per lunationes, unde daemones lunaria tempora observare facientes, creaturam infamare cupiebant. Paralytici sunt conracti, vel membris dissoluti. Decapolis est quaedam egio decem urbium. De trans Jordanem, id est, de loco qui est ultra Jordanem fluvium.
L. 28[VIII] R. 17
Et detinebant illum ne discederet ab eis. Quibus ille ait: Quia et aliis civitatibus oportet me evangelizare [Col. 0118C] regnum Dei, quia ideo missus sum.
M. 24[X]
Et cum vidisset turbas, ascendit in montem. Et cum sedisset vocavit ad se quos voluit ipse. Et venerunt ad eum, et fecit ut essent duodecim cum illo, quos et apostolos nominavit.
L. 44[II] M. 80 R. 30
Simonem quem cognominavit Petrum et Andream, fratrem ejus, Jacobum Zebedaei et Joannem fratrem Jacobi, quibus imposuit nomina Boanerges, quod est, filii tonitrui. Philippum et Bartholomaeum, Matthaeum et Thomam, Jacobum Alphaei, et Simonem qui vocatur Zelotes, Judam Jacobi et Judam Scarioth, qui fuit [Col. 0118D] proditor.
[HIERON.] Ad montana conscendit, ut turbas ad altiora traheret. Sed turbis ascendere non valentibus, sequuntur discipuli. Quibus sedens loquitur: non enim intelligerent illum loquentem in majestate sua. Verumtamen probabile est, turbas quodammodo a longe secutas fuisse et sermonem quem Matthaeus et Lucas diverse narrant audisse cum discipulis in aliqua planitie lateris montis, postquam Dominus in monte illos elegit; et forte tunc etiam multa eis dixit, quae scripta non habemus. Quod si quis affirmare contendat, Matthaeum et Lucam non unum sed duos retulisse sermones, nil tamen prohibet, in hoc opere juxta regulas praeoccupandi seu [Col. 0119A] recapitulandi colligi eos in unum. Mons iste, est vel Thabor, vel alius mons in Galilaea. [AUGUST. — BEDA.] Mons significat majora praecepta; sedere pertinet ad dignitatem magistri. Vocavit quos voluit, quia non erat illorum studii, sed divinae gratiae, ut in apostolatum vocarentur. Unde illud: Non vos me elegistis, sed ego elegi vos (Joan. XV) . Fecit quod essent duodecim, ut quadratum orbem fide sanctae Trinitatis insignirent, et salutem quam praedicarent, suo quoque numero commendarent. Sicut enim septenario, sic et duodenario numero signatur perfectio: propter partes septenarii, quae in se multiplicatae, reddunt duodecim. [RABAN.] Horum figura fuere duodecim filii Jacob (Gen. XXXV) , duodecim principes plebis Israel (Josue III) , duodecim lapides [Col. 0119B] in veste sacerdotis (Exod XV) , duodecim fontes reperti in Helim (Exod. XXIII) , duodecim panes propositionis (Num. XXXIII) , duodecim exploratores a Moyse missi (Exod. XXIII) , duodecim lapides altaris (Num. XIII) , duodecim lapides de Jordane elevati (Exod. XXIV) , duodecim boves sub mari aeneo (Josue IV) , duodecim stellae in corona sponsae (III Reg. VII) , duodecim fundamenta (Apoc. XII) , duodecim portae civitatis (Apoc. XXI) . Multis quoque aliis figuris praenotati sunt apostoli ad dispensanda divina mysteria. Notandum quod Scriptura non solum duodecim appellat apostolos, sed et omnes qui a Deo missi sunt praedicare [BEDA]. Apostoli enim Graece, Latine missi dicuntur. [HIERON.] Unde Dominus alibi: Sicut misit me Pater, et ego mitto vos (Joan. XX) . [Col. 0119C] Apostolorum paria juga non tam carne quam spiritu consociantur. [BEDA.] Petrus est cognomentum, ad distinctionem Simonis Chananaei, Filii Zebedaei, in Marco Boanerges, ex firmitate et magnitudine fidei nominati sunt: quorum sublime meritum, in monte audire tonitruum Patris, per nubem de Filio tonantis: Hic est Filius meus dilectus (Matth. XVII) . Jacobus Alphaei est, qui frater Domini nominatur; quia Maria uxor Alphaei, soror fuit Mariae matris Domini. Simon Chananaeus, a vico Galilaeae qui dicitur Chana, in Luca scribitur Zelotes. Thaddaeus a Luca Judas Jacobi dicitur; et alibi Lebbaeus, quia trinomius fuit. Iste Judas fuit frater Jacobi fratris Domini, et Joseph et Simonis. Unde et ipsi fratres [Col. 0119D] Domini vocabantur. Judas Iscariotes, vel a vico in quo ortus est, vel a tribu Isachar vocabulum sumpsit, ut quodam vaticinio in condemnationem sui natus sit. Isachar enim interpretatur merces, ut significetur pretium proditionis. Hic provide inter apostolos elegitur, quia magna est veritas, quam nec adversarius minister infirmat.
M. 25[V] L. 46
Et accesserunt ad eum discipuli ejus. Et elevatis oculis in eos, aperiens os suum, docebat eos, dicens:
M. 26[V] L. 47
Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum
[Col. 0120A] Discipuli a discendo sunt vocati. In eos Dominus oculos levat, ut qui intenta cordis aure verbum percipiunt, latius saporis intimi lumen accipiant, et audita patenter intelligant. Hi enim sunt montes in altitudine montis, ab illo qui specialiter est mons montium, et Sanctus sanctorum, suscipientes pacem populo in cordibus suis scriptam. Sic et Moyses legem spiritualiter intelligens, in vertice montis, in quo Deus loquebatur ei per angelum, suscepit illam, sed in lapidibus scriptam. [HILAR.] Illa enim servis, ista filiis data est. Os suum dicitur aperire, qui in celsitudine paternae majestatis positus, coelestis vitae praecepta docebat, ut ad motum Spiritus eloquentis, ostendatur officium oris humani obedisse. Hic enim aperuit os proprium, qui in lege veteri [Col. 0120B] aperiebat ora prophetarum. Apertio quoque oris significat sermonem Domini prolixum esse. Pauperes sunt, qui voluntate sunt pauperes pro Deo, non coactione inopiae. [AUGUST. — HIERON.] Pauperes sunt humiles, quos spiritus superbiae non inflat. Bene incipit, quia initium sapientiae timor Domini (Psal. CX) , sicut initium peccati est superbia (Prov. XIX) . Pauperes pro Christo a peccatis abstinent, saeculum calcant, illecebrosa non quaerunt, et ita merito perhibentur digni coelestis regni, quia delectationis humanae sunt cupiditate nudati, ut Propheta, dicens: Ego vero egenus et pauper sum (Psal. LXIX) . Et alibi: Mihi autem adhaerere Deo bonum est, ponere in Domino Deo spem meam (Psal. LXXII) .
[Col. 0120C] M. 27[X]
Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram.
[CASSIOD.] Mansueti dicuntur, quasi manu consueti, hoc est, tolerantes injurias, non reddentes malum pro malo. Mites vero sunt, qui nulla furoris accensione turbantur, sed in lenitate animi jugiter perseverant. [HILAR.] Mitibus pollicetur Dominus haereditatem terrae viventium, ubi nullus moritur, id est quale habitaculum corporis ipse resurgens assumpsit; quia, si per mansuetudinem mentis nostrae habitaverit Christus in nobis, nos quoque clarificati gloria corporis ejus vestiemur.
[Col. 0120D] M. 28[V] L. 48
Beati qui lugent quoniam ipsi consolabuntur.
[BEDA.] Lugentibus non temporalia damna, sed peccata sua et virtutum spiritualium detrimenta, flentibus scilicet de praesenti miseria ac de dilatione bonorum consolatio praeparatur aeterna. Non autem nostra solum, sed et proximi jubemur commissa deflere. Sic enim Dominus super peccatricem civitatem flevit ruituram (Luc. XIX) , super Lazarum quem suscitavit, moestis sororibus ejus compassus (Joan. XI) .
Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur.
[AUGUST.] Esurientes et sitientes justitiam saturabuntur [Col. 0121A] gloria Dei, et aqua fontis salientis in vitam aeternam. Hic aperte instituimur, nunquam nos satis justos aestimare debemus; sed quotidianum justitiae profectum semper amare. Est enim esurire et sitire justitiam, vehementer appetere eam. Hinc Psalmista: Ego autem cum justitia apparebo in conspectu tuo; satiabor, cum apparuerit gloria tua (Psal XVI) .
M. 29[X]
Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur.
[HILAR.] Misericordes sunt, qui in quibuslibet subveniunt miseris, quorum benevolo affectu ad omnes intantum Deus delectatur, ut misericordiam [Col. 0121B] suam sit eis praestaturus.
Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt.
[AUG. De verbis Domini. ] Non exterioribus oculis, sed corde videbitur Deus, sicut alibi scriptum est: In simplicitate cordis quaerite illum (Sap. I) . Hoc est enim mundum cor, quod simplex. Et quemadmodum lumen hoc videri non potest nisi oculis mundis, ita nec Deus nisi per munditiam cordis, quod non arguit conscientia peccati, sed templum Dei sanctum est.
Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur.
Utique filii similitudinem patris habere debent. Unde fili Dei omnes animi sui motus subjicientes rationi, in semetipsis pacifici esse debent sicut Deus. Et haec est pax quae datur in terra hominibus bonae [Col. 0121C] voluntatis (Luc. II) .
Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum.
Quicunque propter Deum praedictis septem virtutibus pollent, beati erunt, si perseveraverint. Invitat itaque octava sententia ad perseverantiam, quaecunque tribulationes emergant. Bene octava sententia monet ad martyrium, in quo vera circumcisio est ab omni peccato; quia octava die Judaei circumcidebantur, in signum verae circumcisionis. [AUGUST.]. Assignatis septem gradibus perfectionis congruit Spiritus sancti septiformis operatio. Nam timor congruit hominibus, pietas mitibus, scientia lugentibus, fortitudo esurientibus et sitientibus, [Col. 0121D] consilium misericordibus, intellectus mundis corde, sapientia pacificis [AUG. De verbis Domini ]. Pauperes enim spiritu, id est, non inflati, non alta sapientes, timent ne post hanc vitam pergant ad poenas. Inde venitur ad scientiam divinae Scripturae, ubi animam oportet se mitem praebere pietate, ne efficiatur indocilis pervicacibus concertationibus. In tertio gradu in quo scientia est, lugetur amissio summi boni. In quarto gradu, in quo esuritur justitia, necessaria est fortitudo; quia non relinquitur sine dolore, quod retinetur cum delectatione. In quinto gradu datur laborantibus evadendi consilium; quia nisi quisque adjuvetur a superiore, non est idoneus ut se miseriis expediat. Justum ergo consilium est, ut qui se a potentiore vult adjuvari, [Col. 0122A] adjuvet infirmiorem. In sexto gradu est cordis munditia de conscientia bonorum operum, valens contemplari summum bonum intellectu sereno. In septimo gradu est ipsa sapientia, id est, contemplatio veritatis, suscipiens similitudinem Dei in filiatione pacificationis. Septem igitur gradus sunt, qui perfectum faciunt, quare unum praemium quod est regnum coelorum, varie nominatum est. Octavum vero, id est, perseverantia, perfectum probat atque clarificat. Haec autem differentia est inter septem dona Spiritus sancti, et septem praenominatas virtutes, quod dona sunt primi motus in corde originesque virtutum, virtutes vero sunt effectus donorum, et habitus animi jam confirmati. Dona dicuntur etiam Spiritus, ut in Apocalypsi vidit Joannes [Col. 0122B] septem spiritus discurrentes ante thronum Dei (Apoc. I) . Spiritus dicuntur, id est, inspirationes quae praecedunt virtutes, et sunt dona solummodo, non merita; virtutes sunt et dona et merita. In illis enim operatur Deus sine nobis, in istis operatur nobiscum. Ex timore igitur qui est initium sapientiae (Psal. CX) , nascitur humilitas. Sic de caeteris.
M. 30[V] L. 49
Beati estis cum maledixerint vobis, L. et oderint vos homines, M. et persecuti fuerint, et dixerint omne malum adversum vos mentientes. L. et cum separaverint vos et exprobraverint et ejecerint nomen vestrum tanquam malum propter Filium hominis.
[Col. 0122C] Generales proponit sententias, non solum praesentibus, sed absentibus et futuris convenientes. Nec interest quod sermonem convertit, superius dicens: Quoniam ipsorum est regnum coelorum, et hic subjungens: Beati estis, etc. Maledicent vobis praesentialiter, et dicent omne malum in absentia vestri mentientes. Persequi est vim inferre, vel insidiis appetere. Separabunt vos, excludendo a Synagogis. Unde alibi: Extra Synagogas facient vos (Joan. XVI) . Nomen vestrum dicit nomen Christianorum, quod saepe ejectum fuit a gentibus et Judaeis, nulla alia causa nisi propter Filium hominis.
Gaudete in illa die et exsultate, quoniam merces vestra copiosa est in coelis.
Hoc dicitur illis, qui ibant gaudentes a conspectu [Col. 0122D] concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati (Act. V) . Multa enim merces in coelis est multa patientibus in terris propter justitiam.
Sic enim persecuti fuerunt prophetas, qui fuerunt ante vos patres eorum.
Exemplo prophetarum confortat illos, quia vera dicentes, solent persecutionem pati; nec tamen ideo prophetae defecerunt a praedicatione.
L. 51[X]
Verumtamen vae vobis divitibus, quia habetis consolationem vestram.
[Col. 0123A] [BEDA.] Cum supra regnum coelorum pauperum esse dicatur, ex opposito apparet quod ab hoc regno se alienat, qui consolationem quaerit in temporalibus. Non enim divitiae, sed amor divitiarum in culpa est, ut Ecclesiastes ait: Qui amat divitias fructus non capiet ex eis (Eccle. V) , hoc est, qui nescit erogare pauperi, carebit in posterum. Et alibi legimus: Beatus dives qui inventus est sine macula, qui post aurum non abiit, nec speravit in pecunia et thesauris (Eccli. XXXI) .
Vae vobis qui saturati estis, quia esurietis.
Saturatus erat dives purpuratus, epulans quotidie splendide (Luc. X) ; sed dirum vae sustinebat, quando de Lazari digito quem despexerat, guttam aquae quaerebat. Utique si beati sunt semper esurientes [Col. 0123B] justitiam, infelices sunt nullam veri boni patientes famem.
Vae vobis qui ridetis nunc, quia lugebitis et flebitis.
Hinc Salomon ait: Risus dolore miscebitur, et extrema gaudii luctus occupat (Prov. XIV) . Et iterum: Cor sapientium ubi tristitia est, et cor stultorum ubi laetitia est (Eccle. VII) .
L. 51[X]
Vae cum benedixerint vobis omnes homines.
Hoc Psalmista deplorat ita: Quoniam laudatur peccator in desideriis animae suae, et iniquus benedicitur (Psal. IX) . Cui non minima poenae pars est, non modo sua scelera non argui, sed insuper quasi [Col. 0123C] bene gesta laudari. Ipsa enim peccati nutrix adulatio, sic in culpa ardentibus solet administrare fomentum sicut flammis oleum. Et quomodo pauperes esurientes et flentes, malorum improbitate probantur, ita vacantes divitiis et epulis et risui male obsequentium clientela majorem ad poenam foventur.
Secundum haec enim faciebant prophetis patres eorum.
Pseudoprophetas significat, captantes vulgi favorem, quasi futura praeloquentes. Unde Ezechiel: Vae prophetis insipientibus, qui sequuntur spiritum suum, et nihil vident (Ezech. XIII) .
Sed vobis dico qui auditis.
[Col. 0123D] M. 31[V] R. 102 L. 185
Vos estis sal terrae.
Apostoli condientes genus humanum, merito sal terrae sunt nuncupati per virtutem doctrinae modo saliendi, reservantes corpora aeternitati. Sal enim cibos condit, carnes siccat: et praedicatio a vermibus et putredine vitiorum illaesam servat suo Creatori humanam naturam.
Quod si sal evanuerit, in quo salietur? Ad nihilum valet ultra, nisi ut projiciatur foras, et conculcetur ab hominibus.
[BEDA.] Quia homo conversioni subjacet, et solus beatus est, qui usque in finem perseveraverit, ideo apostoli monentur in virtute traditae sibi potestatis [Col. 0124A] persistere, ne accepti saporis sensu amisso, vivificare corrupta non possint, et de Ecclesia projecti, conculcentur ab hominibus, id est viles habeantur ab hominibus, sicut aliquid conculcatum. Si sal evanuerit, id est si doctor condimento veritatis refectus, ad apostasiam redierit, quo alio corrigetur? Hinc est illud cujusdam sapientis: Quis me debitur incantatori serpente concusso (Eccli. XII) . Qua sententia Judae socios, ipsumque designari non immerito credas, qui philargyria victus, Dominum tradere non dubitavit (Matth. XXVI) . [HIERON.] Sicut sal infatuatum cum ad condiendos cibos valere desierit, nullo jam usui aptum erit, neque terrae, ut Lucas ait, quam germinare prohibet, neque sterquilinio, quod agriculturam fecundare non sinit (Luc. XIV) ; [Col. 0124B] sic qui recedit ab agnitione veritatis, nec fructum boni operis ferre, nec alios excolere valet; sed ab Ecclesia ejicitur, et in haec verba irridetur: Hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare (ibid.) . [BEDA.] Legimus urbes quasdam ira victorum sale seminatas, ut nullum ipsis germen oriretur. Itaque sal interdum obest, et nisi condiat, ad nihilum valet. Sic sal sapientiae sine pace non virtutis est donum, sed damnationis augmentum. Inexcusabiliter enim merebitur supplicium, qui si voluisset, potuisset vitare peccatum. Ideo Marcus ait: Habete in vobis sal et pacem inter vos (Marc. IX)
M. 32[II] R. 39 L. 133
[Col. 0124C] Vos estis lux mundi. Non potest civitas abscondi supra montem posita. Neque accendunt lucernam, et ponunt eam sub modio, neque sub lecto, neque in loco abscondito, neque sub vase, sed super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt. Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant vestra bona opera, et glorificent Patrem vestrum qui est in coelis.
[RABAN.] Fiduciam praedicandi docet, ne apostoli abscondantur ob metum, et sint similes lucernae sub modio, sed tota libertate se prodant, ut similes sint civitati supra montem positae, et lucernae ardenti super candelabrum. Inde itaque sunt lux mundi, quia illuminati a Christo, lucem fidei et [Col. 0124D] scientiae patenter verbo et exemplo ministrant, quocunque incesserint, non suam, sed Dei gloriam quaerentes. Mystice mons intelligitur Christus, civitas Apostoli, leges coeli suscipientes: Unde et nos facti sumus cives apostolorum et domestici Dei (Ephes. II) . [BEDA.] Christus lucernam accendit, dum testam naturae humanae flamma suae divinitatis implevit. Quam lucernam quotidie boni doctores accendunt aliis, id est accensam libere praedicant. Lucernam supponere modio, est intra unius Judaeae gentis terminos verbum fidei cohiberi. Modium neutri generis, est vas in quo mensuratur. Modius masculini generis, est illud quod mensuratur, sive sit annona, sive vinum. Itaque lex solis Judaeis certum modum observantiae mensurans, digne modio comparatur. [Col. 0125A] [BEDA.] Vasis nomine vel lecti, designatur caro in qua anima quiescit. Qui ergo amore praesentis illecebrae occultat verbum Dei, quasi sub lecto lucernam operit, quia ei concupiscentias carnis praeponit. In loco abscondito lucernam ponit, qui veteris legis umbram (id est observantias) luci evangelicae miscere laborat. Qui autem metu carnali occultat Verbum, ipsam carnem praeponit manifestationi veritatis, et ita eam quasi sub vase tegit, dum praedicare trepidat. Supra candelabrum ponit lucernam, qui corpus suum ministerio Dei subjicit, ut superior sit praedicatio veritatis, et inferior servitus corporis. Unde Paulus: Castigo corpus meum, et servituti subjicio (I Cor. IX) . Vel supra candelabrum (id est, super Ecclesiam, in qua septiformis [Col. 0125B] gratia Spiritus lucet) lucernam ponere, est incarnatum Verbum tanquam Ecclesiae caput praedicare, ut luceat non solum Judaeis sub modio legis, sed et omnibus qui sunt in domo, id est in Ecclesia vel in mundo. Ideoque credentium frontibus signum fidei solet affigi, ut qui Ecclesiam voluerit ingredi, lumen veritatis palam queat intueri.
M. 33[X]
Nolite putare quoniam veni solvere legem aut prophetas; non veni solvere, sed adimplere.
[HIERON.] Prophetata de se complevit; et quae propter infirmitatem audientium antea imperfecta vel minus intellecta fuerant, aperuit. Ad hoc respondet quod ei posset dici: Nunquid dices quod contra [Col. 0125C] legem sit? Non, inquit, non veni solvere, id est destruere. Nota quia impleri legem a Christo, fuit eam cessare, et opera ejus evacuari. Promissiones siquidem prophetiae Christus cessare fecit, cum promissa obtulit. Figuras quoque legis nihilominus terminavit, quando res figuratas succedere, instituit. Inde est illud: Usque ad Joannem lex et prophetae (Matth. XI) : subaudis, figurant et promittunt, sed ex tunc in antea figurata et promissa succedunt. Moralia etiam praecepta cessant secundum imperfectionem quam prius habebant, cum additur quod perfectum est, ut ubi: Ego autem dico vobis, diligite inimicos vestros (Matth. V) . Videns itaque Moyses Christum legis finem et consummationem futurum, ac melioris [Col. 0125D] testamenti fore ministrum, praecepit, nihil excipiens, audiri eum per omnia cum diceret: Prophetam suscitabit vobis Deus, ipsum audite (Deut. XVIII) . De eodem Jeremias: Ecce dies venient, dicit Dominus, et consummabo super domum Israel et super domum Juda testamentum novum, non secundum testamentum quod feci patribus eorum, cum educerem eos de terra Aegypti. Et dabo leges meas in mente eorum, et in corde eorum superscribam eas: et ero eis in Deum, et ipsi erunt mihi in populum (Jer. XXXI) .
M. 34[V] L. 194
Amen quippe dico vobis, donec transeat coelum et terra, iota unum aut unus apex non praeteribit ex lege, donec omnia fiant.
[Col. 0126A] [AUGUST.] Amen nec Graecum est, nec Latinum, sed Hebraeum, et interpretatur verum; sed ideo nec Graecus, nec Latinus ausus est interpretari, ut pro, amen dico vobis: diceret, verum dico vobis, ne vilesceret nudatum. Ioth vel iotha, dicitur minima littera linguae Hebraeae et etiam Graecae, sicut apud nos minima littera dicitur I. Unus apex, est unus ductus litterae in summum, sicut in b. vel d. vel titula una. [HIERON.] Tale est ergo quod dicit, donec omnia fiant, subaudis quae de me scripta sunt, non superfixet aliqua litterarum figura, nec pars figurae in lege antequam transeat coelum et terra. Ostenditur itaque quod etiam quae minima putantur in lege, sacramentis spiritualibus plena sunt, et omnia in Evangelio recapitulantur. [BEDA.] Protestatur etiam [Col. 0126B] Dominus facilius maxima mundi elementa transire, quam minima legis dicta. De figura hujus mundi est dictum, quia transibit, non de materia. Unde alibi: Coelos novos et terram novam et promissa ipsius exspectamus, in quibus justitia habitat (II Petr. III) . [AMBROS.] Mystice, mandata minima significantur per unum iota et unum apicem.
M. 35[X]
Qui ergo solverit unum de mandatis istis minimis, et docuerit sic homines, minimus vocabitur in regno coelorum. Qui autem fecerit et docuerit, hic magnus vocabitur in regno coelorum.
Quia de lege nihil praeteribit supervacaneum, ergo qui solverit unum de mandatis etiam minimis [Col. 0126C] istis, id est legis, et docuerit sic, id est secundum id quod solvit, non secundum id quod ego doceo et ipse legit: minimus vocabitur in regno coelorum, ubi nisi magni esse non possunt, id est cives coelestes despectissimum reputabunt eum, licet hic elatus sit. [HIERON. — AMBROS.] Notat Pharisaeos qui contemptis mandatis Dei, proprias traditiones statuebant. Qui autem fecerit et docuerit, sicut ego dicturus sum, hic magnus erit in coelis, licet hic sit abjectus. Magni quoque erunt, etsi non adeo magni, qui faciunt et non docent, factores enim legis justificabuntur apud Deum (Rom. II) . Qui vero minima mandata solvunt, sive bene doceant, sive nec bene nec male, parvi judicabuntur, utpote damnatione [Col. 0126D] digni, sed non prorsus minimi. Denique nil prodest docere justitiam, quam minima culpa destruit. [HIERON.] Vel ita: Regnum coelorum est Ecclesia, in qua regnant coeli, id est, justi, qui enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII) , et in ea minimus vocatur, mandatum solvens, licet docuerit sic homines sicut ego; quia, cujus vita despicitur, restat ut praedicatio contemnatur.
Dico autem vobis, quia nisi abundaverit justitia vestra plusquam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regno coelorum.
Tale est hoc ac si dicat: Studete mandata implere, atque docere; ego enim cujus verba non mutantur, dico vobis, quod nisi superaveritis in justitia Scribas et Pharisaeos, qui propter novas traditiones [Col. 0127A] justiores reputantur, non regnabitis in coelis. Nota, cum justitia sit virtus unicuique reddens quod suum est, plures sunt partes justitiae, quarum conventu efficitur. Religio enim, qua reddimus Deo quod suum est, et pietas parentibus quae sua sunt persolvens, similiter virtus quae reddit majoribus et minoribus quae sua sunt, nec non virtus quae pauperibus quod suum est, largitur: haec inquam omnia ad justitiam tanquam partes integrales referuntur.
Audistis quia dictum est antiquis: Non occides. Qui autem occiderit, reus erit judicio. Ego autem dico vobis, quia omnis qui irascitur fratri suo reverit judicio.
[Col. 0127B] [HILARIUS.] Pulchro ingressu opus legis coepit excedere, non dissolvere. Aperit namque motum animi ad irascendum fratri, in homicidio computari: cum prius non attenderent homicidium esse, nisi peremptionem corporis humani. Sensus est: Judicio legis Moysi reus est qui occidit actu, sed ego dico vobis, quia judicio coelestis legis quam doceo, reus est omnis qui irascitur fratri suo. [HIERON.] In quibusdam codicibus additur, sine causa: sed radendum est, quia ira penitus tollitur, et inimicos nostros amare jubemur. Quod si contingat irasci, non fratri, sed peccato irascendum est, ut Psalmista ait: Irascimini, videlicet peccato: unde et sequitur: Nolite peccare (Psal. IV; Ephes. IV) .
[Col. 0127C] Qui autem dixerit fratri suo, Raca, reus erit concilio. Qui autem dixerit Fatue, reus erit gehenna ignis.
[HIERON.] Raca, verbum est proprie Hebraeorum. Raca enim dicitur cenos ( κενός ), id est inanis aut vacuus: quem nos vulgata injuria absque cerebro dicere possumus. [HILARIUS.] Qui ergo vacuitatis opprobrium dicit fratri sancto Spiritu pleno, nimirum reus sit concilio ac judicio sanctorum, contumeliam sancti Spiritus luiturus. [HIERON.] Frater noster est, qui in Christum credit. Qui vero credenti in Deum dicit, Fatue, impius est in religione. [HILARIUS.] Qui ergo quem salem Deus nuncupat, convicio infatuati sensus lacesserit, pro hujusmodi maledicto aeterni ignis pabulum erit, nisi inde satisfecerit. [Col. 0127D] Justitia Pharisaeorum est, ut non occidatur; justitia intraturorum in regnum Dei, ut sine causa non irascantur. Qui non occidit, non continuo est magnus et idoneus regno coelorum, sed tamen ascendit aliquem gradum. Perficietur autem, si sine causa non irascatur. Levius est irasci sine causa fratri, quam dicere raca; et levius est dicere raca, quam fatue. Primo enim est ira sola; postea duo, ira et vox indignationis; postea tria, ira et vox et certa expressio. Judicium est irae, in qua adhuc datur locus defensioni. In concilio non jam cum ipso reo agitur, sed judices inter se conferunt de supplicio. In gehenna, certa est damnatio. Exprimuntur itaque pro modo peccati diversae mansiones in aeterna damnatione. Nota, quamvis irasci fratri minus sit quam [Col. 0128A] conviciari, saepissime tamen adeo accenditur ira, ut et nomen et reatum homicidii suscipiat, unde Joannes ait: Qui odit fratrem suum, homicida est (I Joan. III) . Raca, ut quidam aiunt, interjectio est, indignantis animi motum significans, sed quod interjectiones in aliam linguam non facile transferuntur, coegit tam Graecum quam Latinum interpretem, ipsam ponere vocem Hebraicam. Nomen gehennae in veteribus libris non invenitur, sed a Salvatore primum ponitur, ut inferni cruciatus designet. [HIERON.] Tractum est itaque a nomine loci ex caede hominum ibi interfectorum horribilis ac fetidissimi, qui dicitur gehennon, id est, vallis filiorum Ennon, et significat futura supplicia. In hac valle lucus erat consecratus idolo Baal, cui dementia Israel immolabat, [Col. 0128B] et filios suos daemoniis incendebat. Est autem locus ipse juxta Jerusalem, ad radicem montis Moria, ubi Siloa fluit. Hoc Regum volumen et Paralipomenon et Jeremias scribunt plenissime, et comminatur Deus se locum ipsum impleturum cadaveribus, ut nequaquam vocetur topheth et Baal, sed vocetur Polyandrium, id est tumulus mortuorum. Quoniam reus erit gehennae ignis, qui dixerit fatue fratri suo, ergo reconciliatio quaerenda est a fratre laeso, et hoc est quod sequitur:
Si ergo offers munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris quia frater tuus habet aliquid adversum te, relinque ibi munus tuum ante altare, et vade prius [Col. 0128C] reconciliari fratri tuo, et tunc veniens offeres munus tuum.
[AUGUST.] Absurdum est, transmarinum fratrem, si ita acciderit, credere quaerendum. Ergo ad spiritualia refugere cogimur, ut quod dictum est, vade prius reconciliari fratri tuo, sine absurditate possit intelligi. Nos sumus templum, altare est fides interior. Cum ergo in corde nostro Deo volumus offerre orationem, si in aliquo laesimus fratrem, pergendum est non pedibus corporis, sed motibus animi ad reconciliationem. Si autem praesens sit, revocandus est in gratiam, postulando veniam, si prius hoc coram Deo feceris.
M. 36[V] L. 16
[Col. 0128D] Esto consentiens adversario tuo cito, dum es in via cum eo, ne forte tradat te adversarius judici, et judex tradat te ministro, et in carcerem mittaris. Amen dico tibi, non exies inde donec reddas novissimum quadrantem.
[HIERON.] Loco consentiens, habent Graeci εὐνοῶν, quod interpretatur benevolus aut benignus. Dum currimus in via hujus saeculi, quia licet adhuc operari, admonemur habere pacem cum omnibus hominibus, quantum ex nobis est. [AUGUST.] Ne tradat te adversarius judici, id est ne causa sit ut puniendus tradaris in manus Christi, cui Pater omne judicium dedit (Joan. V) . Angelicum agmen dicit ministrum, venturum cum eo ad judicium. Carcerem dicit tenebras exteriores. [HILARIUS.] Quadrans genus nummi [Col. 0129A] est, qui habet duo minuta. Unde cum unus evangelista viduam dicat misisse quadrantem in corbonam (Marc. XII) , et alius duo minuta (Luc. XXI) , non est contrarium. Sensus est: Donec etiam minima peccata persolvas, non egredieris de carcere. [AUGUST.] In novissimo quadrante intelligitur nihil remanere impunitum, sicut solemus dicere, usque ad faecem, cum volumus exprimere aliquid ita exactum, ut nihil relinquatur. Vel per quadrantem possunt intelligi terrena peccata: terra enim quartum elementum est a coelo. Donec quod hic ponitur, tale est, quale illud: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Psal. CIX) . Non ergo hic finem poenae significat, sed semper solvere novissimum quadrantem, et nunquam persolves, [Col. 0129B] quia non est ibi locus veniae. [BEDA.] Vel aliter: Adversarius in via, est sermo Domini, contrarius nostrae carnalitati in hac vita. A quo ille liberatur, qui praeceptis ejus subditur. Judex est Christus, qui repugnantem sermonibus ejus tradet exactori, id est diabolo. Diabolus vero mittet eum in carcerem, id est in infernum, qui in hoc est minister ejus, ut cruciet animas in inferno usque ad diem judicii, et deinde inferni ignis cruciabit pariter daemones atque animas in corporibus. Ad litteram, ita bene potest intelligi hoc capitulum: Dum es in via, hoc est, dum vadis ad judicium cum injuria, consenti adversario tuo qui justam causam habet contra te, ne inde mittaris in carcerem, et reddas ibi cruciatus quidquid [Col. 0129C] abstulisti, usque ad novissimum quadrantem.
M. 37[X]
Audistis quia dictum est antiquis: Non moechaberis. Ego autem dico vobis, quoniam omnis qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo.
[HILARIUS.] Praetermissis legis operibus prohibetur animi motus ad concupiscendum, sic superiora prohibent animi motum ad nocendum. Aperte enim Veritas ostendit quia etiam solo visu, cum turpiter concupiscimus, adulterium perpetratur. Quod vero lex praecipit, non concupisces uxorem proximi tui (Exod. XX) , putabant implere Judaei, dum alienam [Col. 0129D] non raperent uxorem. [HIERON.] Inter passionem et propassionem hoc interest, quod passio reputatur in vitium, propassio in initio culpae, non tamen in crimine. Ergo titillatus in mulierem, propassione percussus est. Si vero de cogitatione in affectum cordis transierit, ut ait David, transierunt in affectum cordis (Psal. LXXII) , de propassione transivit in passionem, quia non deest ei voluntas peccandi, sed occasio, et ita in corde suo moechatur. [AUGUST.] Non enim dixit Dominus, qui concupierit mulierem, sed, qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, id est hoc fine ut eam concupiscat, et si facultas detur, in ea satietur. Suggestione, delectatione, consensu, impletur peccatum. Suggestio fit per memoriam, sive per sensus corporis. A serpente fuit suggestio, [Col. 0130A] in appetitu carnali tanquam in Eva delectatio, in ratione tanquam in viro consensio. Delectatio ante consensionem vel nulla est, vel tam tenuis, ut prope nulla sit sine consensu. Qui si in factum processerit, saturatur; sed postea cum suggestio repetitur, major accenditur delectatio. Sicut tribus gradibus ad peccatum pervenitur, ita peccati tres sunt differentiae, in corde, in facto, in consuetudine, tanquam tres mortes. Una quasi in domo, altera quasi extra portam, tertia quasi in sepulcro. [GREG. in lib. XXI Job.] Nomine moechantis omnis carnalis concupiscentia debet intelligi, quando anima relicta superiori lege, turpi voluptate inferiorum prostituta corrumpitur. Qui enim eo affectu concupiscit innuptam, quod etiam si nupta esset, nihilominus ea uteretur, si [Col. 0130B] posset, jam adulter est, quod Graeco verbo moechus dicitur.
Quod si oculus tuus dexter scandalizat te, erue eum et projice abs te. Expedit enim tibi, ut pereat unum membrorum tuorum, quam totum corpus tuum mittatur in gehennam. Et si dextera manus tua scandalizat te, abscinde eam et projice abs te. Expedit enim tibi, ut pereat unum membrorum tuorum, quam totum corpus tuum eat in gehennam.
[HILAR.] Quia concupiscentia efficientiae comparatur, damnum corporis otiosum esset, relicto voluntatis instinctu. Igitur in oculo et dextera, monstratur affectus quorumlibet amicorum. [AUGUST.] Quos a nobis truncare debemus, si nos a Deo arcere volunt, ne dum eos lucrari volumus, ipsi cum eis [Col. 0130C] pereamus. Quidquid ergo diligis tantum quantum dexterum oculum, qui charior est tibi quam sinister: si te impedit ad beatitudinem, projice abs te, ne intres in gehennam. Vel consiliarius tuus intelligitur oculus tuus dexter, qui in divinis te docet. Illum etiam respue, si in aliquam haeresim te conatur inducere. Dextra manus est, adjutor et minister in divinis operibus. Totum corpus tuum, intellige te et amicos tibi famulantes, sicut membra invicem sibi servientia, unum corpus sunt in quovis homine. [HIERON.] Vel ita: Quia de concupiscentia mulieris dixerat, cogitationem et sensum ad diversa volitantem, oculum nuncupavit, per dexteram accipit initium voluntatis ad effectum. Ista quidem quasi membra [Col. 0130D] animae, dicuntur dextera comparatione corporis, cujus fragilitate procliviores sumus ad peccandum. Sunt etiam qui per oculum dextrum, contemplationis studium accipiunt, et per dexteram manum activae vitae occupationem. Cui ergo expedit, de altero transeat ad alterum.
Dictum est autem: Quicunque dimiserit uxorem suam, det ei libellum repudii. Ego autem dico vobis, quia omnis qui dimiserit uxorem suam, excepta fornicationis causa, facit eam moechari. Et qui dimissam duxerit, adulterat.
Moyses dari jussit libellum repudii propter duritiam maritorum, non concedens dissidium, sed auferens homicidium. Multo enim melius est, licet lugubrem, [Col. 0131A] evenire discordiam, quam per odium sanguinem fundi. Unde Dominus alibi de hoc interrogatus, respondit: Hoc Moyses propter duritiam vestram fecit (Matth. XIX) . [AUGUST.] Quantumvis enim durus esset cui displiceret uxor, cum cogitaret libello repudii dato, jam sine periculo eam posse alteri nubere, temerariam iracundiam facile temperaret, ut et uxorem nullatenus occideret, et eam abjicere vel penitus omitteret vel differret. Qui ergo dimittendi moram quaesivit, significavit se nolle dissidium. Videtur quia libellus inter caetera, causas repudii et licentiam nubendi alteri continebat: cum Dominus opera legis excedens, omnes molestias, excepta causa fornicationis, pro fide conjugii sustineri jubeat, et adulterae secundo viro nubere prohibeat. [Col. 0131B] Quod si quis talem duxerit, priore viro vivente, sub adulterii crimine sit. Propterea in causa fornicationis licet dimittere uxorem; quia illa primo esse uxor noluit, quae fidem marito non servavit, et quia Scriptura dicit: Qui adulteram tenet, stultus et impius est (Prov. XVIII) . Quisquis tamen causa fornicationis vult abjicere uxorem, prior debet esse a fornicatione purgatus. Hieronymus Oceano in illa epistola: Plures anni sunt: Praecepit Dominus uxorem non debere dimitti, excepta causa fornicationis; et si dimissa fuerit, manere innuptam. Quidquid viris jubetur, hoc consequenter redundat ad feminas. Neque enim adultera uxor dimittenda est, et vir moechus tenendus. Aliae sunt leges Caesarum, aliae Christi. Apud illos in viris pudicitiae frena laxantur, [Col. 0131C] apud nos quod non licet feminis, aeque non licet viris: et eadem servitus pari conditione censetur. Et cum scriptum sit: Perdidisti omnem qui fornicatur abs te (Psal. LXXII) ; non est fornicatio tantum stupri, sed generaliter quae a lege Dei aberrare facit. Igitur si sacrificare idolis aliquem cogat uxor, vel aliis sceleribus communicare, causa hujusmodi fornicationis utique dimittenda est, juxta illud: Si oculus tuus scandalizat te, erue eum et projice abs te. Si vero uxor non conatur virum criminibus applicare, non est abjicienda istiusmodi fornicationis causa. Conjugium enim bonum naturale est, quod diffunditur inter omnes, etiam inter infideles. Inde est illud Joannis ad Herodem: Non licet tibi habere [Col. 0131D] uxorem fratris tui (Marc. VI) . Adulterium enim erat, ut ait Joannes Chrysostomus super illum locum. Philippus namque frater Herodis, maritus Herodiadis erat, et gener patris ejus Aretae regis, ut Hieronymus ibidem asserit. Quod etiam inter fidelem et infidelem conjugium sit, docet Apostolus, dicens: Si quis frater uxorem habet infidelem, et haec consentit habitare cum illo, non dimittat illam (I Cor. VII) . Est autem conjugium viri et feminae foederatio legitima, per quam licet eis ad usum carnis permisceri, secundum divinas et humanas leges. Nota in conjugio sanctae Trinitatis vestigium. Est enim vir principium, unde mulier, utrumque principium, unde procedit et tertium. Conjugium institutum est in paradiso ante peccatum ad officium procreandi, post peccatum [Col. 0132A] vero, etiam remedium est ad evitandam fornicationem. Quod autem legis tempore licebat uni multas habere uxores, ut populus Dei augeretur contigit; sed nunc minime licet, quia populus Dei jam auctus est. Tunc etiam praeceptum erat, ut unusquisque de tribu sua uxorem duceret, ne tribus permiscerentur, et ne transiret possessio unius in possessionem alterius, quia terra per tribus divisa erat (Num. XXXVI) . Nunc autem institutum est ab Ecclesia, ut non de sua, sed de aliena prosapia uxorem quis ducat, ut augeatur charitas; quia per uxorem quam quis ducit, totam illius progeniem magis diligit. Conjugium vero facit manifestus consensus legitimarum personarum. Multa quippe sunt quae conjugium impediunt, ut cognatio, publicum votum, sacri ordines in Ecclesia [Col. 0132B] Latina, impotentia reddendi carnalis debiti. Haec vero provenit infirmitate, vel defectu membrorum, seu frigiditate naturae. Conjugii bona sunt, fides, spes prolis, sacramentum, fides thori est vinculum pudicitiae, id est, pactio conjugalis, qua neutri licet ante mortem alterius alii commisceri. In spe prolis est, ut susceptus filius religiose educetur. Sacramentum est Christi et Ecclesiae; quia, sicut uxor unius viri, et vir unius uxoris est, sic Christus unius sponsae (id est Ecclesiae) sponsus est, et Ecclesia unius sponsi (id est Christi) sponsa est.
Audistis quia dictum est antiquis: Non pejerabis, reddes autem Domino juramenta tua. Ego autem dico vobis: Non jurare omnino neque per coelum, quia thronus [Col. 0132C] Dei est; neque per terram, quia scabellum est pedum ejus; neque per Hierosolymam, quia civitas est magni regis. Neque per caput tuum jurabis, quia non potes unum capillum album facere aut nigrum. Sit autem sermo vester: Est, est; non, non. Quod autem his abundantius est, a malo est.
[HIERON.] In lege praeceptum est, non jurari nisi per Deum, non quod bonum sit, sed ne Judaei pessima consuetudine jurantes per creaturas, crederent eas venerandas (Deut. VI; Exod. XXV) . Evangelium autem non recipit juramentum, cum omnis fidelis sermo pro jurejurando sit. [AUGUST.] Non est hoc contrarium Apostolo, qui saepe juravit, dicens: Ecce coram Deo, quoniam non mentior (Galat. I) ; et: Qui est benedictus in saecula, scit quia non mentior (II Cor. XI) , nisi quis dicat non esse jurationem quia non dixit per Deum neque per aliquid. Quae defensio ridiculosa est. Intravit etiam dicens: Quotidie morior per [propter] gloriam vestram (I Cor. XV) . Dominus praecepit non jurare nisi necessitate, ut cum videntur homines pigri ad credendum. Unde non dixit: Malum est, sed a malo, id est si cogeris jurare, de necessitate infirmitatis eorum quibus aliquid suades, venit. Tu enim non peccas, qui bene uteris juratione: quae, quamvis bona non sit, tamen est necessaria; sed ille peccat, cujus infirmitate tu jurare cogeris. Neque per coelum. Hoc addidit, superstitionem veteris contumaciae condemnans [HILAR.] Erat enim Judaeis religio, jurare [Col. 0133A] nominibus coeli et terrae, Jerusalem et capitis sui, quibus in Dei contumeliam venerationem jurando deferebant. Quid enim momenti erat, jurare per coelum sedem Dei, per terram scabellum pedum ejus, per Jerusalem urbem, ob insolentiam et peccata inhabitantium in brevi destruendam cum praesertim in praeformationem Ecclesiae, quae magni regis est civitas, esset constituta? [RABAN.] Vetat itaque ne aliqua causa nos inducat jurare per creaturas. Coelum thronus Dei dicitur, quia celsitudine nec non pulchritudine sua sancta animas significat (Isai. LXVI) , in quibus Deus judicat. Spiritualis enim judicat omnia, et a nemine judicatur (I Cor. II) . Terra vero scabellum pedum ejus nuncupatur, quia mystice significat peccatores, qui per justitiam in infimis [Col. 0133B] ordinantur, et sub lege puniuntur. [HILAR.] Sacramenti consuetudinem removens, vitae nostrae negotia in veritate constituit, et abjecto fallendi affectu, simplicitatem loquendi praescribit ut, quod est, esse, quod non est, non esse dicamus. Tunc est enim sermo noster: Est, est; non, non, cum gemina veritate cordis et oris affirmamus vel negamus.
Audistis quia dictum est, oculum pro oculo, et dentem pro dente. Ego autem dico vobis, non resistere malo.
[HIERON.] In lege est retributio, in Evangelio gratia. Quia Judaei modum excedebant in vindicta, ideo concessum est eis, ut si omnino condonare [Col. 0133C] nollent malefactoribus suis, saltem aequalitatem attenderent ibi et non excessum, scilicet ut pro membro ablato simile membrum acciperent de inimico. In Evangelio autem non debemus resistere malo, id est per malum, sed in bono vincere malum (Rom. XII) . Nec istud est contrarium judicibus praecipientibus suspendi latrones, si solam justitiam ibi attendant, et non odium vel aliquod sibi commodum. Aequum est enim ut recipiat quisque quod fecerit, sed quia ulciscendi libido vitiosa est, hoc discernere et vindicare Deo judicibusque suis reservandum est.
M. 38[V] L. 53
Sed si quis te percusserit in dexteram maxillam [Col. 0133D] tuam, praebe ei et alteram.
[BEDA.] Medicus animarum quos ad curandos proximos instruit, omnia quae ad salutem proximorum valere possunt, tolerare praecipit. Et pertinet ad misericordiam, ut tanquam filiis aegrotantibus et phreneticis, si salus illorum id exigat, multa patiantur donec infirmitas transeat. Quid tam mirum, quam percutienti maxillam praebere? [HIERON.] Nonne omnis indignantis impetus frangitur, ita sedatur et per patientiam ille invitatur ad poenitentiam? Secundum mysticos intellectus, jubemur praebere alteram dexteram: justus enim sinistram non habet. Si nos haereticus in disputatione percusserit, et dextrum dogma vulnerare [ violare ] voluerit, [Col. 0134A] opponatur ei et aliud testimonium de Scripturis [AUGUST.]. Nobilitas secundum Deum, est dextera; nobilitas autem saecularis sinistra. Ergo quicunque contemnitur propter Christianitatem, non curet contemni secundum honores saeculi.
Et illi qui vult tecum judicio contendere, et tunicam tuam tollere, remitte et pallium.
Per tunicam et vestimentum, accipe omnia quae temporaliter possidemus. Si enim de necessariis hoc imperatum est, quanto magis de superfluis? Magna quaestio est utrum hoc etiam de servis accipiendum sit. Et si ab isto Domino accommodatius ad Deum colendum regantur, quam a cupienti auferre: nescio utrum quisquam audeat dicere eos debere contemni ut vestimentum. In Graeco est [Col. 0134B] pallium. Lucas vero ponit vestimentum.
M. 39[X]
Et quicunque te angariaverit mille passus, vade cum illo et alia duo.
Non solum tua, ut devites altercationem, sed et te ipsum praebe angarianti, non tam pedibus, quam animo compassionis affectu paratus multo plus servire quam praeceperit. Per mille passus, quoniam iter Sabbati sunt, in quo servilia opera prohibentur, licitum opus intelligimus: quod et millenarius designat, qui perfectionem significat. Idcirco dicit mille et duo millia, ut non solum corpore, sed spiritu et anima perfecte Deo serviamus, mansuete tolerando quae proximus ex infirmitate intulerit. [Col. 0134C] Hic ea vindicta non prohibetur, quae ad correctionem valet, sed huic vindictae non est idoneus, nisi qui odium dilectione superat. Non enim odit pater filium castigando.
Qui petit a te, da ei; et volenti mutuari a te ne avertaris.
[BEDA.] Duo genera beneficii complectitur, vel cum benevole damus, vel cum reddituro commodamus. Omni autem petenti te tribue, inquit Lucas (Luc. VI) . Non dicit omnia petenti, sed illud quod juste potes tribue. [HIERON.] Quod si illicita petat, indicanda est ei justitia, ne eum inanem dimittas. taque non solum de eleemosynis hoc intelligendum est, quia etiam divites non semper dare possent; sed de pecunia quae nunquam deficit, id est, de sapientia, [Col. 0134D] quam tanto magis retines, quanto plus eam pro Deo petentibus distribuis. Ergo volenti mutuari a te sapientiam ut alios doceat, ne avertaris, quia quod alios docebit per te, tibi reddetur a Deo.
L. 53[Y] M. 38
Et qui auferet quae tua sunt, ne repetas.
[BEDA. — HILAR.] De veste, fundo, jumento et generaliter omni pecunia, dixit. Docet enim humani judicii vitanda esse arbitria cum damni voluntate, ut per spem futurorum bonorum, saecularem supellectilem contemnentes, inanem gentium cupiditatem arguamus.
[Col. 0135A] L. 54[V] M 54
Et prout vultis ut facian vobis homines, facite illis similiter.
Quia charitas patiens est, benigna est (I Cor. XIII) , non tantum inimici injurias fortiter sustinet, sed amici quoque gratiam benigne praevenit, ut beneficiis ad amorem alii trahantur. Unde nec ait, prout faciunt facite; sed prout vultus ut faciant vobis, facite illis.
M. 40[V] L. 52
Audistis quia dictum est: Diliges proximum tuum, et odio habebis inimicum tuum. Ego autem dico vobis: Diligite inimicos vestros.
[Col. 0135B] [BEDA.] Omnis homo proximus esse censendus est. Multi putant sufficere virtutibus non odisse inimicos; sed eos diligere, humanam naturam non pati. Non vident quia Moyses, Samuel et Stephanus pro inimicis orabant (Num. XXI) , et mortuos David planxit inimicos (I Reg. XV) . Non vident quia Dominus impossibilia non jussit. Hoc Paulus testatur, dicens: Maledicimur, et benedicimus; blasphemamur, et obsecramus (Act. VII) .
Benefacite his qui vos oderunt.
Inde Paulus: Si esurierit inimicus tuus, ciba illum: si sitit, potum da illi (I Cor. IV; Rom. XII) . [HIERON. in Epistol. ad Rom. ] Noli negare quod Deus nulli negat, quamvis sit blasphemus et impius. Sine discretione omnibus indigentibus simpliciter tribuamus, [Col. 0135C] non quaerentes cui, sed quare demus. Quisquis enim in quacunque necessitate morituro succurrere potest, si non fecerit, occidit.
Et orate pro persequentibus et calumniantibus vos, ut sitis filii Patris vestri, qui in coelis est.
[AUGUST.] Haec Scriptura, fiant filii ejus pupilli, et uxor ejus vidua (Psal. CVIII) , et quod Dominus dicit alibi: Vae tibi, Capharnaum et Corozaim (Matth. XI; Luc. X) , non sunt contraria huic, quia non optando, sed praedicendo hujusmodi Scripturae inveniuntur. Joannes apostolus dicens: Si quis scit peccare fratrem suum peccatum non ad mortem, postulabit, et dabit ei Deus vitam (I Joan. V) , aperte ostendit, non pro omni fratre orandum. Ergo cum [Col. 0135D] Dominus pro persecutoribus orare jubeat, patet aliqua peccata fratrum esse graviora persecutione inimicorum. Peccatum ad mortem est, cum Christianus oppugnat Christianum adversus gratiam Dei, et nunquam poenitet. Quapropter Dominus in cruce ait: Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII) , et beatus Stephanus orat pro eis qui eum lapidabant, quia nundum in Christum crediderant (Act. VII) . Et propterea credo non orat Apostolus pro Alexandro, quia jam frater non erat, ubi dicit: Alexander aerarius multa mala mihi ostendit: reddet illi Deus secundum opera illius (II Tim. IV) . Haec differentia Judam a Petro distinguit, non quia poenitenti non sit ignoscendum, ne contra Domini sententiam, qua semper ignoscendum [Col. 0136A] petenti fratri praecepit, veniamus; sed quia magnitudo peccati misit eum in desperationem, cum dixisset: Peccavi tradens sanguinem justum (Matth. XXVII) . Quod fortasse est peccare in Spiritum sanctum, scilicet oppugnare per invidiam fraternam charitatem. Quod peccatum neque hic, neque in futuro remittetur.
Qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos.
Probabilius accipiendum est hoc de sole communi et de pluvia aquae, quam de sole justitiae et de pluvia doctrinae veritatis. Sol enim spiritualis non oritur nisi bonis: quod plangunt iniqui, in libro Sapientiae Salomonis dicentes: Sol non ortus est nobis (Sap. V) .
[Col. 0136B] M. 41[V] L. 55
Si enim diligatis eos qui vos diligunt, quam mercedem habebitis? Nonne et publicani hoc faciunt? L. Et si bene feceritis his qui bene vobis faciunt, quae vobis est gratia? Siquidem et peccatores hoc faciunt. Et si mutuum dederitis his a quibus speratis recipere, quae gratia est vobis? Nam et peccatores peccatoribus fenerantur, ut recipiant aequalia. Et si salutaveritis fratres vestros tantum, nonne et ethnici hoc faciunt?
[BEDA.] Si tales inter se natura duce norunt esse benefici, quantum nobis gradus professionis eximior, necesse est ut cura virtutis sit uberior, quatenus etiam non amantes charitatis sinu amplectamini? [Col. 0136C] Peccatores sunt valde iniqui, et gravibus peccatorum sarcinis onerati. Magna enim distantia est inter peccantes et peccatores, sicut inter ridentes et irrisores, inter scribentes et scriptores: nam etiam justi peccant. Fenerantur, hoc est, commodant. Salutaveritis, id est salutem optaveritis. Ethnici Graece, Latine dicuntur gentiles.
L. M.
Verumtamen diligite inimicos vestros, et benefacite, et mutuum date, nihil inde sperantes.
[BEDA.] Sciendum est, quia multi non causa nequitiae non fenerati sunt, sed fraudari timuerunt. Huic infirmitati divina medetur auctoritas, dicens, Et mutuum date, nihil inde sperantes, id est, non [Col. 0136D] in homine spem mercedis figatis, sed in Deo, qui vobis reddet quod illo jubente facietis. Hinc illud est: Mutuabitur peccator, et non solvet; justus autem miseretur, et retribuet (Psal. XXXVI.)
Et erit merces vestra multa, et eritis filii Altissimi, quia ipse benignus est super ingratos et malos.
Unus filius Dei est naturaliter, justi vero sunt ejus filii per adoptionem, haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII) . Quanto ergo excelsius est praemium, tanto debet impensius officium esse. Benignus est altissimus Deus super ingratos et malos, vel bona temporalia largiendo, vel eos ad coelestia inspirando.
Estote ergo misericordes, sicut et Pater vester misericors est.
[Col. 0137A] [AUGUST. in tractatu de Patientia. ] Natura Dei impassibilis est. Sicut autem zelat sine aliquo livore, irascitur sine aliqua perturbatione, poenitet eum sine alicujus suae pravitatis correptione, ita est patiens sine ulla passione, et miseretur sine aliquo dolore.
Estote ergo vos perfecti, sicut Pater vester coelestis perfectus est.
Sicut similitudinis est, non quantitatis. Sensus ergo talis est: Prout potestis perfecti estote, ut quaeratis prodesse etiam inimicis, quod Deum facere manifestum est.
M. 42[X]
[Col. 0137B] Attendite ne justitiam vestram faciatis coram hominibus, ut videamini ab eis. Alioquin mercedem non habebitis apud Patrem vestrum qui in coelis est.
[AUGUST.] Hoc est, non hoc fine justitiam faciatis coram hominibus ut laudem humanam ab eis quaeratis. Alioquin, id est, si aliter faciatis justitiam, nisi ita ut Deus singulariter sit in causa, non inde habebitis mercedem apud ipsum. Laus hominum non debet appeti, sed subsequi, ut exemplo invitet alios. Justitiam, intellige jejunium contra concupiscentiam carnis; eleemosynam contra concupiscentiam oculorum; orationem contra superbiam vitae: de quibus mox subditur, qua intentione fieri debent.
[Col. 0137C] Cum ergo facies eleemosynam, noli tuba canere ante te, sicut hypocritae faciunt in Synagogis et in vicis, ut honorificentur ab hominibus. Amen dico vobis, receperunt mercedem suam.
[HIERON.] Non virtus, sed causa virtutis apud Deum mercedem habet. At vero hypocritae quando faciunt eleemosynam, canunt ante se tuba, id est, faciunt eam in manifestatione, sicut ille apertum signum dat qui tuba canit, ut honorificentur ab hominibus et non a Deo,
Te autem faciente eleemosynam, nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua, ut sit eleemosyna tua in abscondito. Et Pater tuus qui videt in abscondito, reddet tibi.
[HIERON. — AUGUST.] Merces hypocritarum, est [Col. 0137D] laus hominum. Sinistra significat dilectionem laudis, dextera vero intentionem implendi praecepta Dei. Cum ergo imples divinum praeceptum faciendo eleemosynam vel quodlibet bonum, noli humanam laudem admiscere. In abscondito, id est, in conscientia. Si interiora pertinent ad dexteram, exteriora pertinent ad sinistram.
Et cum oratis, non eritis sicut hypocritae, qui amant in Synagogis et in angulis platearum stantes orare ut videantur ab hominibus. Amen dico vobis, receperunt mercedem suam.
[RABAN.] Docet mundo corde esse orandum, sicut et eleemosynandum. Hypocrita est, qui simulat [Col. 0138A] quod non est, repraesentator alterius personae, dum sub specie boni laudem quaerit.
Tu autem cum oraveris, intra in cubiculum tuum; et clauso ostio, ora patrem tuum in abscondito, et Pater tuus qui videt in abscondito, reddet tibi.
Cum dicit, intra cubiculum, vanam gloriam jubet fugere. [HIERON.] Sed videtur hoc magis esse praeceptum, ut inclusa cogitatione labiisque compressis oremus, ut de Anna legitur in libro Regum: Labia, inquit, illius tantum movebantur, et vox illius non audiebatur (I Reg. III) . [AUGUST.] Claudendum est ostium, id est, carnali sensui resistendum. Cubiculum, est secretum cordis, ad quod tunc intramus in oratione, quando omnia exteriora quae ad saeculum pertinent, per contemplationem divinam [Col. 0138B] quasi nihil reputamus in comparatione gloriae coelestis. Ostium mentis, est virtus fortitudinis, quod claudendum est contra saeculi tumultus, et contra favorem humanum, ne oratio secreta impediatur, sed in contemplatione divina fundetur. Oratio autem est suavis animi cum compunctione cordis deprecatio. Vel ita: Oratio est oris ratio, qua humiliter vota nostra pandimus, et ab imo pectoris arcano profertur.
M. 43[V] L. 123
Orantes autem, nolite multum loqui, sicut ethnici: putant enim quia in multiloquio suo exaudiantur. Nolite ergo assimilari eis. Scit enim Pater vester quibus opus sit vobis antequam petatis eum.
[Col. 0138C] [RABAN.] Admonemur orare ad Deum conscientia, non multiloquio sicut ethnici, putantes quod ipsi ita verbis Deum flectere queant, sicut orator judicem. [HIERON. — AUG.] Hic objicitur: Si scit Deus quibus indigemus, frustra scienti loquimur. Ad quod respondemus, nos non narratores esse, sed rogatores, Ipsa orationis intentio cor nostrum serenat, capaciusque efficit ad excipienda divina munera.
L.
Tunc dixit unus ex discipulis ejus ad eum: Domine, doce nos orare, sicut Joannes docuit discipulos suos.
Ubi Matthaeus dicit: Tunc Herodes videns quoniam illusus esset a magis, iratus est valde (Matth. II.) , nullum certum tempus definite determinat per tunc, [Col. 0138D] sed tale est, quod dicit: In illis diebus contigit Herodem irasci. Sic ergo prudens lector exponat tunc, ubicunque lectio postulabit.
M. L.
Et ait illis: Cum oratis, dicite:
Pater noster, qui es in coelis.
[AUGUST.] Qui dicit: Pater noster, magnopere curet, ne tanto patre sit indignus. Non possunt vere ac pie dicere nobiles ac divites, pater noster, nisi cognoscant se esse fratres ignobilium et pauperum. In coelis, id est, in sanctis et justis. Cum enim Deus sit ubique per divinitatis praesentiam, in sanctis specialiter est per inhabitantem gratiam. Cum ad orationem stamus, ad orientem convertimur, ut admoneatur [Col. 0139A] animus ad naturam excellentiorem, id est, ad Deum, se convertere.
Sanctificetur nomen tuum.
Quod semper sanctum est, ut omnibus innotescat et in nobis sanctificetur, oramus. Nomen Dei, notitia de eo est manifesta visione in angelis; catholica vero fide in praesenti Ecclesia, dum peregrinatur. Cum ergo in notitia Dei sanctificamur, ut ipse sit pater, nos filii, nos dii similes illi, et ipse Deus deorum, tunc nomen Dei clarificatur, et sanctissimum esse manifestatur.
Adveniat regnum tuum.
Hoc est, manifestetur. Quemadmodum enim lux praesens adest caecis et oculos claudentibus, ita Dei regnum quamvis nunquam discedat a terris, tamen [Col. 0139B] ignorantibus absens est. [HIERON.] Vel ita: Adveniat regnum tuum, id est non regnet in nobis peccatum, sed tu. [AUG. ad Probam de orando ] Aliter: Cum dicimus, adveniat regnum tuum, desiderium nostrum ad futurum regnum excitamus, ut nobis veniat, et in eo regnare mereamur. Nam velimus, nolimus, utique adveniet.
Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra.
Fiat, inquam, ut quomodo inculpate tibi angeli serviunt in coelo, ita et nos in terra tibi serviamus. Vel ita: Sicut justi qui per coelum intelliguntur, faciunt voluntatem tuam, ita etiam peccatores qui per terram intelliguntur, faciant eam ad te conversi. Non absurde etiam accipitur per coelum spiritus, per terram corpus, ut sicut Deo spiritus bonus non resistit, ita [Col. 0139C] corpus non resistat spiritui, ne, dum contendunt caro et spiritus, praecepta Dei minus implere possimus. Vel per coelum accipe Christum sponsum; per terram, Ecclesiam ejus sponsam: ut sicut in Christo fit Patris voluntas, ita etiam fiat in Ecclesia.
Panem nostrum supersubstantialem L. quotidianum M. da nobis hodie.
[HIERON.] In Graeco habetur epiusion, id est, supersubstantialem, pro quo in Hebraeo habetur sogolla, quod interpretati sunt praecipuum, vel egregium, vel peculiarem. [AUGUST.] Supersubstantialis panis est ille qui dicit: Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi (Joan. VI.) , qui videlicet universas superat creaturas. Panis quotidianus dictus est vel necessaria [Col. 0139D] sustentatio hujus vitae, vel sacramentum corporis Christi, aut pro spirituali cibo, unde Dominus dicit: Ego sum panis vitae, qui de coelo descendi. Quid horum trium probabilius sit, consideretur. De temporalibus sustentationibus inquit Dominus: Nolite solliciti esse quid edatis, aut quid induamini (Luc. XI) . Et cum ait: Quaerite primum regnum Dei, et haec omnia apponentur vobis (Matth. XVI; Luc. XII) , non ait, deinde ista quaerite, sed ait, et haec omnia apponentur vobis, scilicet etiam non quaerentibus. Quomodo autem non quaerat aliquis qui precatur Deum, non video. Nunc de sacramento corporis videamus. Orientales non quotidie coenae Dominicae communicant, nec tamen propterea damnant eos Ecclesiarum rectores. Sine scandalo enim possunt [Col. 0140A] hoc facere, vel non facere, scilicet vel quotidie sumere, vel non quotidie sumere. Non ergo hic panis in illis partibus intelligitur quotidianus: nam magni peccati crimine arguerentur, qui ex eo quotidie non accipiunt. Cum vero haec ita sint, quis est qui audeat dicere, hanc orationem Domini tantummodo dicendam usque ad eam horam, qua corpori Domini communicamus? Non enim jam dicere poterimus, da nobis hodie, quod jam accipimus, aut iterum ultima parte diei sacramentum illud celebrandum est. Restat igitur ut panem quotidianum intelligamus spiritualem, praecepta scilicet divina, quae quotidie nos oportet meditari et operari, ut illud: Operamini escam quae non corrumpitur (Job VI) . Quotidianus dicitur iste cibus, quandiu haec vita durat. Nam post [Col. 0140B] hanc vitam non erit quotidianus, quia in illa vita non succedit dies diei aliqua volubilitate temporis. Hodie, id est, quandiu dicitur hodie, ut illud: Hodie si vocem ejus audieritis (Hebr. III; Psal. XCIV) . Si quis etiam duo superiora velit accipere, oportet ut conjuncte omnia tria accipiantur, ut scilicet quotidianum panem simul petamus et necessarium corpori et sacratum, visibilem et invisibilem Verbi Dei.
Et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.
Debita dicit peccata. Non ergo hic urgetur quis pecuniam dimittere debitoribus, nisi his qui in tantum reddere nolunt, ut inde velint litigare, ut superius [Col. 0140C] dictum est: Si quis tibi tunicam tollere voluerit et judicio tecum contendere, dimitte illi et pallium (Matth. V) . Servum enim Domini non oportet litigare. Qui ergo modeste agit ut sibi pecunia restituatur, non tam curans de pecunia quam de correctione debitoris, reddere nolentis quod potest reddere, non solum non peccat, sed plurimum prodest debitori, quem corrigit, ne damnum fidei patiatur. Et cum hic de omni peccato debitum accipiatur, peccet autem in te, debens tibi pecuniam si reddere recuset, cum habeat unde reddere possit, nisi ei hoc peccatum dimiseris, non poteris dicere, dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Nam quoniam veniam a Domino petis, his qui veniam a te petunt, dimittere debes.
[Col. 0140D] Et ne nos inducas in tentationem.
Aliud est induci in tentationem, et aliud tentari: nam sine tentatione nullus probatur. Unde scriptum est: Tentat vos Deus, ut sciat si diligitis eum (Deut. XIII) , id est, ut scire faciat. Non ergo hic oratur ut non tentemur, sed ut in tentationem non inducamur, tanquam si quispiam, cui necesse est igne examinari, non orat ut igne non contingatur, sed ut non exuratur. Vasa enim figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis (Eccli. XXVII.) Inducitur autem in tentationem, cui accidunt quae ferre non potest. Petimus ergo, ne vel decepti consentiamus alicui tentationi, vel cedamus afflicti
Sed libera nos a malo.
Non solum orandum est ut non inducamur in malum [Col. 0141A] quo caremus, sed ut ab illo etiam liberemur, in quod jam inducti sumus.
Amen.
[HIERON., epist. ad Marcellam de diapsalmate. ] Apud Hebraeos in fine unum e tribus solet subnecti, ut aut amen scribant, aut sela, aut salon, quod exprimitur pacem. Unde et Salomon dicitur pacificus. Pro sela dicitur in Graeco diapsalma, et apud nos semper. Amen interpretatur vere vel fideliter. [AUGUST. enchirid. cap. 53.] Harum septem petitionum tres primae manebunt in aeternum, reliquae ad temporalem vitam pertinent, quae tamen propter aeternam consequendam sunt necessariae. In illa utique vita aeterna ubi nos semper speramus futuros, et nomiminis Dei sanctificatio et regnum ejus et voluntas [Col. 0141B] ejus (Luc. XI) , in nostro spiritu et corpore perfecte atque immortaliter permanebunt. Et hic inchoantur, quantumcunque proficimus, augentur in nobis, panis vero quotidianus ideo dictus est, quia hic est necessarius. Et fortasse ideo dictus est panis, non potus; quia panis frangendo et mandendo in alimentum vertitur, sicut Scripturae aperiendo et disserendo animam pascunt. Potus autem paratus sicut est, transit in corpus, ut hic panis sit veritas cum aliquanto labore, tunc autem potus cum nullo labore disputandi. Hic est etiam quam poscimus remissio, ubi est commissio peccatorum. Hic tentationes, quae nos ad peccandum vel alliciunt vel impellunt. Hic denique malum unde cupimus liberari, illic autem nihil istorum est. Lucas vero in oratione Dominica [Col. 0141C] petitiones non septem, sed quinque complexus est, in quibus illas septem intelligit contineri (ibid.) . Nomen quippe Dei sanctificatur in spiritu, regnum autem ejus in carnis resurrectione venturum est. Tertiam ergo petitionem in his duabus Lucas voluit intelligi. Deinde adjungit de pane quotidiano, de remissione peccatorum, de tentatione vitanda, relinquens, sed libera nos a malo, ut sciat unusquisque se liberari a malo, ex eo quod non infertur in tentationem. Quod etiam vult haec littera, sed libera. Non enim ibi est, et libera, tanquam una sit petitio, ut cum dicitur noli hoc, sed hoc. Attende quanta connexione congruant sibi petitiones septem, septiformis gratia sancti Spiritus, septem virtutes quibus [Col. 0141D] principalia septem vitia propulsantur, et beatitudo impetratur, ut in principio hujus sermonis explicatur. Petimus sanctificari nomen Dei in nobis timore casto permanente in saecula, ut ex timore Dei pauperes spiritu simus, et inanis gloria procul pellatur. De inani gloria haec oriuntur, inobedientia, jactantia, hypocrisis, contentiones, pertinaciae, discordiae et novitatum praesumptiones. Petimus Deum regnare in nobis, ut per pietatem mitescamus, invidia remota. De invidia nascitur odium, susurratio, detractio, exsultatio in adversis proximi, afflictio autem in prosperis. Oramus fieri voluntatem Dei in nobis, ut per scientiam nos ipsos lugeamus, et omnis ira interdicta excludatur a nobis. De ira proferuntur rixae, tumor mentis, contumeliae, clamor [Col. 0142A] blasphemiae, indignatio. Oramus pane quotidiano refici, ut spiritu fortitudinis esuriamus et sitiamus justitiam, absorpta tristitia quae peccatores absorbere solet. De tristitia nascitur malitia, rancor, pusillanimitas, desperatio, torpor contra praecepta, vagatio mentis erga illicita. In consilio quo misericordes sumus, purgatio est animae. In isto gradu debet exerceri dilectio proximi usque ad inimici dilectionem, exclusa omni avaritia. Petimus ergo nobis dimitti a Deo, sicut dimittimus proximo. De avaritia oriuntur proditio, fraus, fallacia, perjuria, inquietudo, violentiae et contra misericordiam obdurationes cordis. Intellectus mundo corde contemplatur divina, quantum potest videre mundo mortuus: magis enim per fidem quam per speciem ambulatur, [Col. 0142B] cum in hac vita peregrinamur, quamvis conversationem habeamus in coelis. Ne igitur tentationibus cor duplex fiat, petimus non induci in tentationem per blanda vel aspera, ut sic ventris ingluvies penitus abjiciatur. De ventris ingluvie propagatur inepta laetitia, scurrilitas, immunditia, multiloquium, hebetudo sensus. Quia vero ipsa sapientia nonnisi pacatus tranquillusque perfruitur, oramus ab omni malo liberari, et praesertim dum vivimus, a malo luxuriae. De luxuria generatur caecitas mentis, inconsideratio, inconstantia, praecipitatio, amor mali, odium Dei, affectus praesentis saeculi, horror autem et desperatio futuri. Juxta quod differunt odorare et gustare, sentias spiritum intellectus et spiritum sapientiae [Col. 0142C] differre. Retrograde etiam adaptantur septem petitiones, septem donis, et septem beatitudinibus ut in timore Dei ultima petitio respiciat, ad primam beatitudinem, in pietate penultima ad secundam, et ita de caeteris. [AUG. ad Probam de orando. ] Quaelibet alia verba vel praecedendo formet affectus orantis ut clareat, vel consequendo attendat ut crescat: nihil aliud dicimus quam quod in Dominica oratione positum est, si recte et congruenter oramus.
M. 44[VI] L. 126
Si enim dimiseritis hominibus peccata eorum, dimittet vobis Pater vester coelestis debita vestra. Si autem non dimiseritis hominibus, nec Pater vester dimittet vobis peccata vestra.
[Col. 0142D] [AMBR. in symb. Athanas. ] Totius orationis nullus fructus est, nisi dimittamus debitoribus nostris, id est, peccantibus in nos. Homo in Scripturis modo naturam significat, ut ibi: Anima rationalis et caro, sunt unus homo; modo fragilitatem, sive culpam; fragilitatem, ut ibi: Homo, tu quis es qui respondeas Deo? (Rom. IX.) Culpa notatur, ut ibi: Vos autem sicut homines moriemini (Psal. LXXXI) . Unde hic dicitur: Si dimiseritis hominibus, id est, peccatoribus, qui ex diis homines peccando facti sunt, dimittetur et vobis.
M. 45[X]
Cum autem jejunatis, nolite fieri sicut hypocritae tristes. Exterminant enim facies suas, ut appareant hominibus [Col. 0143A] jejunantes. Amen dico vobis, quia receperunt mercedem suam. Tu autem, cum jejunas, unge caput tuum. Et faciem tuam lava, ne videaris hominibus jejunans, sed Patri tuo qui est in abscondito. Et Pater tuus qui videt in abscondito, reddet tibi.
Exterminant facies suas, id est, deformant et quasi extra proprios terminos abducunt, ut pallidi videantur et tristes, id est, quasi lugentes de peccatis suis et aliorum. Unge caput tuum. [HIERON.] Juxta ritum provinciae Palaestinae loquitur, ubi festis diebus solebant ungere capita; praecepit ergo, ut jejunantes laetos nos esse monstremus. [AUGUST.] In hoc capitulo animadvertendum est, non solum esse jactantiam in nitore corporum, sed etiam in ipsis sordibus. Et quia turpissimum est ungere caput, ad interiora [Col. 0143B] hoc praeceptum pertinet. Caput ergo ungit, qui mente laetatur atque ratione, quae recte caput animae accipitur. Faciem lavat, qui cor mundat, ut Deum videre possit. Qui autem in professione Christiana inusitato squalore ac sordibus intentos in se homines facit sola voluntate, non necessitate, caeteris ejus operibus potest conjici, qualis fuerit. Unde Dominus praecepit lupos cavendos sub ovina pelle. Ex fructibus eorum, inquit cognoscetis eos (Matth. VII) . Recte caput animae mentem accipimus, qua cogitationes reguntur.
L. 151[X]
Nolite timere, pusillus grex, quia complacuit Patri vestro dare vobis regnum.
[Col. 0143C] [BEDA.] Ne diffidatis in eleemosyna, in oratione, in jejunio; quia pater complacita bonitate dabit vobis regnum. Gregem electorum nominat pusillum, vel ob comparationem majoris numeri reproborum, vel potius ob humilitatis devotionem, qua pervenitur ad coeleste regnum.
L. 152[II] M. 194 R. 108
Vendite quae possidetis, et date eleemosynam.
Qui pro coelo mundana omnia spernit, vendat quae habet et distribuat, qui non est tantae virtutis, de his quae habet eleemosynam det. [BEDA.] Non enim praecipitur ut nihil pecuniae ad usus necessarios a sanctis reservetur, cum et ipse Dominus cui ministrabant angeli, ad informandam [Col. 0143D] Ecclesiam, loculos habuisse legatur (Matth. IV. Joan. XII) .
L. 152[V] M. 46
Facite vobis sacculos qui non veterascunt, thesaurum non deficientem in coelis.
Sensus est: Eleemosynas abscondite vobis, id est, ad commodum vestrum in sinu pauperis, quarum merces maneat in coelis, hoc est, in spiritualibus et aeternis.
M. 45[X]
Nolite thesaurizare vobis thesauros in terra, ubi aerugo et tinea demolitur.
[Col. 0144A] M. 46[V] L. 153
Thesaurizate autem vobis thesauros in coelo, ubi neque aerugo neque tinea demolitur, et ubi fures non effodiunt neque furantur.
[RABAN.] Hoc non solum de pecunia, sed etiam de cunctis possessionibus sentiendum est, quia omne terrenum vel aerugine consumitur, ut aurum, argentum, vel vermibus et putredine solvitur, ut vestes; vel quod ab his immune est, a furibus tollitur, ut lapides pretiosi. In his ergo omne genus avaritiae reprehenditur. Coelum dicit, non istud aerium, sed firmamentum spirituale quod nunquam transiet.
Ubi enim est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum.
[Col. 0144B] [HIERON.] Hoc etiam de passionibus est dictum. Gulosus cor habet in ventre, lascivus in ludicris, amator in libidine, avarus in pecunia. [AUGUST.] Ergo si in terra est cor, id est, si eo corde quisque operatur, ut terrenum commodum adipiscatur, quomodo erit mundum quod in terra volutatur? Sordescit aliquid, dum inferiori miscetur naturae; quia etiam de puro argento sordidatur aurum, si misceatur. Ita et animus noster terrenorum cupiditate sordescit, quamvis ipsa terra in suo genere munda sit. Si ergo thesaurus est in terra, cor est deorsum; si vero in coelestibus, cor est in Christo Jesu fixum, quia necesse est ut quo praecesserit dilectionis thesaurus, illuc et cogitationis sequatur affectus. Data igitur ex Christi dilectione, aeternum [Col. 0144C] fructum conferunt in coelestibus, ubi futurae divitiae sanctorum incorruptibiles sunt. [RABAN.] Aerugo mystice significat superbiam, quae decorem virtutum obfuscat; tinea quae vestes rodit latenter, invidiam, quae studium bonum dilacerat, et compactionem unitatis dissipat. Fures sunt haeretici et daemones, qui ad hoc intenti sunt, ut in spiritualibus nos spolient. Demoliri, est dissolvere et consumere.
M. 47[V] L 134
Lucerna corporis est oculus. Si fuerit oculus tuus simplex, totum corpus tuum lucidum erit. Si autem oculus tuus nequam fuerit, totum corpus tuum tenebrosum erit.
[Col. 0144D] [HIERON.] Munditiam cordis prosequitur. Lippientes solent videre numerosas lucernas, simplex oculus simplicia intuetur. Quod totum transfertur ad sensum. Quomodo ergo totum corpus, si oculus non fuerit simplex, est in tenebris; ita si anima suum fulgorem perdat, totus sensus in caligine commoratur. Unde alibi praecipitur: Omni custodia serva cor tuum, quoniam ex ipso vita procedit (Prov. IV) . [BEDA.] Per oculum, accipe intentionem; per totum corpus, omnia opera, quia et Apostolus membra nostra nuncupat opera quae improbat dicens: Mortificate ergo membra vestra quae sunt super terram, fornicationem, immunditiam, libidinem (Coloss. III) , et his similia. [AUGUST.] Si ergo pura intentione opera dirigis ad Deum, ad [Col. 0145A] quem omnia referenda sunt, ex debito fine intentionis sunt opera lucis, etiamsi non ita hominibus videatur. Si vero perversa est intentio, pravum est quidquid agis, etiamsi rectum videatur. Ideo opera tenebrae dicuntur, quia incertum habent exitum.
Si ergo lumen quod in te est, tenebrae sunt, ipsae tenebrae quantae erunt?
Id est, si intentio sordidatur appetitu temporalium, tenebrae factorum sordidae et valde tenebrosae erunt, tum propter turpem et confusum intentionis finem, tum quia operis exitus in se dubius est. Quod Lucas ait: Si corpus tuum totum lucidum fuerit, lucidum totum erit (Luc. XI) , sic intellige: Si omnia opera tua tibi luceant per bonam intentionem, tunc [Col. 0145B] etiam lucida erunt ante Deum, et inde lucis gratia donaberis.
M. 48[V] L. 191
Nemo potest duobus dominis servire. Aut enim unum odio habebit, et alterum diliget; aut unum sustinebit, et alterum contemnet. Non potestis Deo servire et mammonae.
Idem opus diversae voluntati dominorum non convenit. Mammona Syriace, divitiae nuncupantur. [HIERON.] Audiat hoc avarus. Non dixit, qui habet divitias, sed qui servit, id est, qui custodit ut servus, et non distribuit ut Dominus. Mammona apud Hebraeos divitiae dicuntur. Punice autem mammon lucrum dicitur. [AUGUST.] Qui servit mammonae, [Col. 0145C] diabolo servit, qui princeps hujus saeculi a Domino dicitur. Et alterum diligit, id est, Deum. Quis enim diligit diabolum? Patitur tamen aliquis eum, sicut qui in magna domo aliqua alienae ancillae conjunctus, propter cupiditatem suam duram patitur servitutem, etiamsi Dominum ancillae non diligat. Et alterum contemnet. Quis Deum potest odisse? Contemnit tamen aliquis eum, id est, non timet, cum nimis securus de ejus misericordia praesumit. Unde illud: Fili, ne adjicias peccatum super peccatum: et dicas, miseratio Dei magna est (Eccli. V) . Lucas habet, adhaerebit, ubi Matthaeus dicit, sustinebit. Et utrumque respicit ad diabolum, cui male aquirentes divitias adhaerendo, sustinent illum.
[Col. 0145D] M. 49[V] L. 150
Ideo dico vobis: Ne solliciti sitis animae vestrae, quid manducetis, neque corpori vestro, quid induamini.
[HIERON.] De carnali cibo et vestimento hoc accipiendum est, quia de spiritualibus semper debemus esse solliciti. Labor exercendus est, sed sollicitudo tollenda est de carnalibus. Quidam addunt, neque quid bibatis.
Nonne anima plus est quam esca, et corpus plus quam vestimentum?
[AUGUST.] Sensus est, Qui praestitit majora, praestabit et minora. Pro hac vita posuit animam, ut [Col. 0146A] illud: Qui amat animam suam perdet eam (Joan. XII) .
Respicite volatilia coeli, quoniam non serunt neque metunt, neque congregant in horrea, et pater vester coelestis pascit illa. Nonne vos magis pluris estis illis?
[HILARIUS.] Hoc ad litteram intelligendum est, quia Dominus manifeste omnem curam rerum praesentium amovet, et attentos tantum esse in spem futuri docet. [AUGUST.] Rationale animal cui aeternitas promittitur, plus est quam irrationale. Magis pluris, hoc est, multo pluris pretii estis vos, quam volatilia coeli aerei.
Quis autem vestrum cogitans potest adjicere ad staturam suam cubitum unum? Si ergo neque quod minimum [Col. 0146B] est potestis, quid de caeteris solliciti estis? et de vestimento quid solliciti estis?
[BEDA.] Illi relinquite tegendi corporis curam, cujus cura factum est.
Considerate lilia agri quomodo crescunt, non laborant, neque nent.
[RABAN.] Non est hic quaerenda allegoria, sicut nec in avibus, sed de minoribus persuasio fit ad majora.
Dico autem vobis, quoniam nec Salomon in omni gloria coopertus est sicut unum ex istis.
[HIERON.] Quae purpura regum, quae pictura textricum potest floribus comparari? Ipse color dicitur operimentum florum, sicut dicitur, operit istum rubor.
[Col. 0146C] Si autem fenum agri quod hodie est, et cras in clibanum mittitur, Deus sic vestit: quanto magis vos minimae fidei?
Vestit, id est, adornat Deus fenum, hoc est, herbas et pulchro colore et bono odore: quod cum desiccatum fuerit, mittetur in clibanum, id est, in acervum habentem speciem clibani. Modica fides est, quae nec de minimis certa est, nedum aeterna speret.
Nolite ergo solliciti esse, dicentes: Quid manducabimus? aut quid bibemus? aut quo operiemur? Haec enim omnia gentes inquirunt. Scit enim pater vester quia his omnibus indigetis. Quaerite autem primum regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur [Col. 0146D] vobis.
Gentibus nulla cura est de futuris, sed praesentia quaerunt; filiorum autem est quaerere regnum, et haec omnia paterna gratia adjicientur etiam non quaerentibus, ut nec in praesenti, nec in futuro desit eis aliqua gratia. [AUGUST.] Verumtamen si praesentia subtrahantur, ad probationem est; si addantur, ad actionem gratiarum, quia omnia cooperantur in bonum. Scit enim coelestis medicus, quid nobis daturus est ad consolationem, quid vero subtracturus ad exercitationem. Non enim homo jumento suo cibaria sine causa detrahit. Cum dixit, primum quaerite regnum Dei, significavit temporale posterius quaerendum, non tempore, sed dignitate. Illud tanquam bonum, hoc tanquam necessarium, sed necessarium [Col. 0147A] propter illud bonum. Aperte enim ostendit, non temporalia sic esse appetenda, ut propter ipsa benefacere debeamus, licet sint necessaria. Quaecunque enim facimus, propter regnum Dei facere instituimur. Non enim evangelizare debemus ut manducemus, sed manducare ut evangelizemus; quia, quidquid propter aliud aliquid quaeritur, vilius est quam id propter quod quaeritur. Non omnes propter salutem Ecclesiae ministrant, sed propter temporalia aut propter utrumque. Sed supra dictum est: Nemo potest duobus dominis servire (Matth. VI) . Ergo tantummodo propter regnum Dei debemus operari bonum, et non in hac operatione vel solam vel cum regno Dei mercedem temporalium cogitare. Quorum omnium temporalium nomine, crastinum [Col. 0147B] posuit, dicens: Nolite solliciti esse de crastino. Non enim dicitur crastinus dies nisi in tempore.
Nolite ergo solliciti esse in crastinum. Crastinus enim dies sollicitus erit sibi ipsi. Sufficit diei malitia sua.
[HIERON.] De praesentibus conceditur esse sollicitos, non de futuris. Unde Apostolus: Nocte et die manibus nostris laborantes, ne quem vestrum gravaremus (I Thes. II) . Cras in Scripturis, futurum tempus intelligitur, dicente Jacob: Et exaudiet me cras justitia mea (Gen. XXX) . Per diem intelliguntur homines, quorum dies est, ut ait Apostolus: Redimentes tempus, quoniam dies mali sunt (Ephes. V) . Sensus ergo est: Dies crastinus, id est, futuri temporis homines erunt solliciti sibi. Tu vero sis sollicitus de re impraesentiarum. Sollicitus in supradictis [Col. 0147C] significat anxietatem, hic vero providentiam, quam futurum tempus affert secum, ut cum necesse erit sumere aliquod temporale, adsit; quia novit Deus quo indigeamus. [AUGUST.] Curam autem praesentium, malitiam vocat, quia poenalis est, et pertinet ad mortalitatem, quam peccando meruimus, quae in se satis onerosa est, nedum futurorum curam superaddamus. Hoc loco vehementer cavendum est ne, cum viderimus aliquem servum Dei providere, ne ista necessaria desint, vel sibi commissis, forte judicemus eum contra praecepta Domini facere. Nam et ipse Dominus loculos habere dignatus est cum pecunia, ne quis in hoc scandalum pateretur (Joan. XII) . Paulus etiam videtur cogitasse de crastino, [Col. 0147D] cum dicit: De collectis autem sicut ordinavi facite (I Cor. XVI) . Ad hanc ergo regulam totum hoc praeceptum redigitur, ut etiam in istorum provisione regnum Dei cogitemus; in militia vero regni Dei, non ista cogitemus. Itaque non labor et providentia damnatur, sed mentem praefocans cura.
M. 50[II] R. 41 L. 56
Nolite judicare, ut non judicemini, in quo enim judicio judicaveritis, judicabimini. Nolite condemnare, et non condemnabimini.
[BEDA.] De dubiis judicare et suspectos quasi reos condemnare, penitus a nobis repellit. Dubia ergo in melius interpretemur, quia de manifestis, [Col. 0148A] ut sunt stupra, blasphemiae, furta, ebrietas, et similia, nobis tantum judicare permittitur. De dubiis scriptum est: Nolite ante tempus judicare, quoadusque veniat Dominus, et illuminet abscondita tenebrarum (I Cor. IV) . Duo sunt, in quibus temerarium judicium cavere debemus, cum incertum est quo animo fiant, quae bene et male fieri possunt, vel cum incertum est qualis futurum sit, qui nunc vel bonus vel malus apparet. Nunquid si timere judicaverimus, temere Deus de nobis judicabit? Absit. Sed intelligendum est quoniam temeritas qua punis alium, te puniat necesse est. Hinc alibi ait: Qui gladio percusserit, peribit in gladio (Matth. XXVI) , videlicet peccati, quod cum gladio ferreo committit.
Dimittite, et dimittemini; date, et dabitur vobis.
[Col. 0148B] Dimittite injurias et date beneficia, ut peccata vestra vobis dimittantur, et vita detur aeterna.
Mensuram bonam et confertam et coagitatam et supereffluentem dabunt in sinum vestrum.
Huic simile est quod alibi dicitur, ut et ipsi recipiant vos in aeterna tabernacula (Luc. XVI) . Illi quibus eleemosynas dabitis, dabunt, id est, causa erunt quare Deus dabit; in sinum vestrum, id est, in magnam securitatem; mensuram bonam, vitam scilicet aeternam; confertam, omnibus videlicet sanctis collatam, et cum angelis coagitatam, id est, conjunctam, et supereffluentem, hoc est, super meritum vestrum abundantem. Sinus ideo accipitur pro securitate, quia valde securi sumus de his quae in sinu recondimus. Vel per sinum intellige conscientiam [Col. 0148C] sive coetum sanctorum.
M: L: R:
Et in qua mensura mensi fueritis remetietur vobis.
[BEDA.] Generaliter de omnibus quae mente, manu, lingua gerimus, accipi potest, quia Deus reddet singulis secundum opera eorum.
M: 31[V] L: 59
Quid autem vides festucam in oculo fratris tui, et trabem in oculo tuo non vides? Aut quomodo dicis fratri tuo: Frater, sine ejiciam festucam de oculo tuo, et ecce trabes est in oculo tuo?
[AUGUST.] Si quis ira peccat, tu non debes odio [Col. 0148D] reprehendere. Tantum enim distat inter iram et odium, quantum inter festucam et trabem. Odium enim est ira inveterata.
Hypocrita, ejice primum trabem de oculo tuo, et tunc videbis ejicere festucam de oculo fratris tui.
Id est, primo abs te, scilicet ab intentione tua et de corde tuo expelle odium, ut de lumine mentis trabe mortalis criminis ejecta, exemplo potius quam dictis docere valeas minora excludi peccata, quae in festuca significantur. Cum necessitas nos cogit aliquem reprehendere, primo cogitemus, utrum tale vitium unquam habuimus: et si nunquam habuimus cogitemus nos habere potuisse. Homines enim sumus. Hinc est illud sapientis (TERENT. in Heau.): Nihil humani a me alienum [Col. 0149A] puto. Si vero habuimus, tangat memoriam communis infirmitas, ut reprehensionem illam non odium, sed misericordia praecedat. Quod si nos idem vitium habemus, in quo est ille quem reprehendere volumus, non reprehendamus illum, sed congemiscamus; et non illum ad obtemperandum nobis, sed ad pariter conandum invitemus. [BEDA.] Multi vero criminibus praeventi, odio vel livore omnia accusare suscipiunt, et volunt videri consultores, sine exemplo suae commendationis, leviora peccata in fratribus vituporantes et damnantes.
M. 52[X]
Nolite sanctum dare canibus, neque mittatis margaritas vestras ante porcos, ne forte conculcent eas [Col. 0149B] pedibus suis et conversi disrumpant vos.
[CHRYS.] Porci sunt, qui vitam suam coenosae libidini et voluptatibus hujus saeculi manciparunt. Canes vero omnes haeretici, qui contra Creatorem suum blasphemiarum extendunt eloquia. [HIERON.] Quidam canes intelligunt, post fidem ad vomitum revertentes, porcos, qui necdum crediderunt, quibus non est cito Evangelium praedicandum. [AUGUST.] Nonnulli namque aperiendo ea quae auditores non possunt sustinere, amplius nocent quam tacendo. Unde Dominus: Multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo (Joan. XVI) . Et Apostolus: Tanquam parvulis in Christo, lac potum dedi vobis, non escam (I Cor. III) . Sanctum est, quod violari nefas est, ut Evangelium. Margaritae sunt [Col. 0149C] allegoriae, quae tanquam de profundo trahuntur. Idem igitur potest dici sanctum et margarita, sed sanctum ex eo quod non debet corrumpi; margarita ex eo quod non debet contemni. Conatur autem quisque corrumpere, quod non vult esse integrum, contemnere, quod vile ducit. Canes sunt veritatis oppugnatores, porci contemptores. Cavendum est ergo ne quid aperiatur non capienti. Melius enim quaerit quod clausum est, quam in quod apertum est aut infestet aut negligat. Quod autem Dominus noster quaedam dixisse invenitur, quae multi qui aderant, vel resistendo vel contemnendo non conceperunt, non putandum est eum sanctum dedisse canibus. Non enim eis dedit qui capere non poterant, sed qui poterant. Conculcare, pertinet ad [Col. 0149D] contemptores margaritarum; disrumpere ad oppugnatores veritatis; pedes, dicit affectiones malas; conversos vero, qui se convertunt de bono quod audiunt ad malum, ut in fide disrumpant vos.
L. 124[X]
Quis vestrum habet amicum, et ibit ad illum media nocte, et dicet illi: Amice, commoda mihi tres panes, quoniam amicus meus venit de via ad me, et non habeo quod ponam ante illum, et ille de intus dicat, noli mihi molestus esse, jam ostium clausum est, et pueri mei mecum sunt in cubili, non possum surgere et dare tibi, et ille si perseveraverit [Col. 0150A] pulsans, dico vobis, et si non dabit ille surgens eo quod amicus ejus sit, propter improbitatem tamen ejus surget, et dabit illi quotquot habet necessarios.
Quidam ibi faciunt interrogationem, non possum surgere et dare tibi? Sed etiam totum capitulum sub uno versu sic legi potest: Quis, hoc est si quis vestrum habet amicum et caetera; et si ille de intus dicat: Noli mihi molestus esse et caetera; et si ille perseveraverit pulsans, et caetera. Salvator non modo formam orationis, sed et instantiam frequentiamque tradit orandi, usque ad similitudinem improbitatis. Usus est exemplo a contrario, sicut de illo judice qui nec Deum timebat, nec homines reverebatur, et tamen taedio victus, vindicavit viduam [Col. 0150B] (Luc. XVIII) . [AUG. in homilia.] Venit amicus de via, id est de vita ejus saeculi mala, non inveniens veritatem qua beatus fiat. Venit ad te Christianum, et dicit: Redde mihi rationem, et fiam Chistianus. interrogat te quod forsitan nescis, et non est tibi unde reficias esurientem, sed cum vis docere cogeris discere. Ubi disces veritatem, nisi in Dominicis libris? Sed fortassis in libris obscure positum est, quod te interrogat, et tu Paulum vel Petrum non sineris interrogare, quia jam requiescit ista familia cum Domino suo. Media nox est valida ignorantia. Non ideo deserendus est amicus esuriens qui te urget, sed pulsare debes ad ipsum Dominum, cum quo sapiens familia requiescit. Qui si differt dare, tamen vult dare, sed vult ut amplius [Col. 0150C] desideres dilatum, ne vilescat cito datum. Cum autem perveneris ad intelligentiam Trinitatis habes tres panes unde pascas amicum peregrinum. Nil melius quam seipsum tibi dat Deus. [BEDA in Lucam. ] Vel ita. Amicus qui venit de via, noster est animus; qui toties a nobis recedit, quoties ad appetenda terrena foris vagatur. Redit vero, coelestique alimonia refici desiderat, cum in se reversus superna, ac spiritualia coeperit meditari. De quo petens, pulchre adjungit, non se habere quod ponat ante illum, quoniam intantum secutus est saecularia, ut nec sibi pabulum habeat divini verbi, nec alteri a se petenti. Et quia nec a se, nec ab alio valet habere doctrinam nisi per gratiam Dei, a Deo necesse est eum flagitare in nocte tribulationis tres panes, [Col. 0150D] id est, intelligentiam trinitatis, qua praesentis vitae consolentur labores. Ostium amici, intelligentia est divini sermonis: quae clausa est omni non intelligenti, donec aperiatur ei. Unde Apostolus orat aperiri sibi ad loquendum mysterium Christi (Coloss. IV) : Noli mihi molestus esse. Quasi Deus dicat: Si vis recipere quod petis, noli mihi amplius molestiam inferre; noli ut hactenus fecisti, me saecularibus postponere: Revertere ad me, et ego revertar ad te (Malach. III, Zach. I) ; pete ut debes, et ego plus tibi dabo quam speres. Non possum surgere, hoc est, non possum te adjuvare per justitiam, nisi petas per fidem rectam. Surgere Dei, adjutorium ejus est. Quamvis Dominus non det potenti adjuvans [Col. 0151A] eum illico, ideo quod amicus ejus sit, secundum hoc quod creatura ejus est; non tamen propterea intelligendus est negare misericordiam, sed differre ad gratiorem receptionem, et ad inculcandam petitionem. Unde et sequitur: Propter improbitatem tamen ejus, hoc est, propter instantiam petitionis ejus adjuvabit eum, et dabit illi necessaria. Vult Deus fideliter peti a se, quod disposuit petentibus erogare.
M. 53[V] L. 125
Et ego vobis dico: M. L. Petite et dabitur vobis, quaerite, et invenietis, pulsate, et aperietur vobis.
[AUGUST.] Quasi aliquis diceret: Quid sanctum vetas non dari canibus, cum adhuc nihil sciamus! [Col. 0151B] Ideo hortatur petere spiritalia, qui carnalia supra vetuerat postulari. Petitio pertinet ad impetrandam sanitatem firmitatemque animi, ut ea quae praecipiuntur, implere possimus. Inquisitio, ad inveniendam veritatem, pulsatio ad possessionem. Ad haec tria manifestanda ponamus aliquem infirmis pedibus ambulare non posse. Prius ergo sanandus est, et ad hoc pertinet petere. Sed quid prodest jam posse ambulare, si viam nescit? Non perveniet quo vult. Ad hoc pertinet quaerere. Si vero locum ubi vult habitare, clausum invenerit, non proderit ei ambulasse ac pervenisse, nisi sibi aperiatur. Ad hoc pertinet pulsare.
Omnis enim qui petit, accipit, et qui quaerit, invenit, et pulsanti aperietur.
[Col. 0151C] [BEDA.] Juxta parabolam postulantis amici, perseverantia opus est, ut accipiamus quod in fide orando petimus, inveniamus quod spe recte vivendo quaerimus, aperiatur id ad quod charitate pulsamus. Cui autem non datur, apparet quod non bene petit.
M.
Aut quis est ex vobis homo quem si petierit filius suus punem, nunquid lapidem porriget? Aut si piscem petit, nunquid serpentem porriget ei?
L. Aut si ovum petierit, nunquid porriget ei scorpionem.
Petendi confidentiam praebet, et quid petendum sit explanat, a minoribus consurgens ad majora, [Col. 0151D] sicut superius de volatilibus coeli et liliis.
Si ergo vos cum sitis mali, nostis bona data dare filiis vestris, quanto magis Pater vester qui in coelis est, dabit bona petentibus se?
[AUGUST.] Malos vocat, saeculi amatores: quorum dona secundum sensum eorum dicenda sunt bona, vel bona sunt naturaliter omnia quae Deus fecit. Si ergo nos cum simus mali, dare novimus quod petimur; quanto magis Deus? [HIERON.] Apostolos malos dixit, vel humanum genus sub persona apostolorum, ad comparationem divinae Clementiae. [BEDA.] Quod Lucas ait, dabit spiritum bonum, pro quo Matthaeus posuit, dabit bona, ostendit Spiritum sanctum distributorem esse omnium bonorum spiritualium. Mystice panis intelligitur charitas [Col. 0152A] propter appetitum tam necessarium, ut sine illa caetera nihil sint, sicut sine pane inops est mensa. Cui contraria est cordis duritia, quam lapidi comparavit. Piscis est fides invisibilium. Sicut enim piscis sub tegumento aquarum nascitur, vivit et alitur; ita fides, quae in Deum est, invisibiliter in corde gignitur, invisibili gratia spiritus per aquam baptismi consecratur, invisibili auxilio divinae protectionis ne deficiat nutritur, invisibili praemiorum intuitu operatur bene. [BEDA.] Quod etiam fides hujus mundi fluctibus circumlatrata non frangitur, recte pisci comparatur. Cui contrarium posuit serpentem, propter venena infidelitatis, quae etiam primo homini male suadendo praeseminavit (Gen. III) . Spes ovo comparatur; nondum enim pervenit ad [Col. 0152B] rem, sicut ovum nondum est pullus, sed fovendo speratur. Cui contrarium posuit scorpionem, cujus aculeus venenatus retro timendus est, sicut spei contrarium est retro aspicere, cum spes in anteriora bona extendatur.
M. 54[V] L. 54
Omnia ergo quaecunque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite eis. Haec est enim lex et prophetae.
Firmitas in bonis moribus constituta est: de qua ita concludit: Si vultis vobis dari petita, et invenire quaesita, et aperiri vobis: ergo facite aliis quae vobis fieri vultis ab illis: Haec est enim lex, id est [Col. 0152C] impletio legis naturalis, Mosaicae et propheticae praedicationis. Sententia est: Dilige proximum tuum sicut te ipsum (Levit. XIX) , quod ex Dei dilectione faciendum est.
M. 55[V] L. 17
Intrate per angustam portam, quia lata porta, et spatiosa via est quae ducit ad perditionem, et multi sunt qui intrant per eam. Quam angusta porta et arcta via quae ducit ad vitam, et pauci sunt qui inveniunt eam.
[HIERON.] Superius dictum est: Quaerite regnum Dei (Matth. VI) : ad quod si intrare vultis, intrate per angustam portam. Lata via est, saeculi voluptates: angusta, labores sancti et jejunia. Multi inveniunt [Col. 0152D] angustam viam, sed non ingrediuntur, quia capti saeculi voluptatibus, de itinere veritatis revertuntur. Lata via non quaeritur, quia sponte se offert. Spatiosa via, est, subaudis. Quam angusta est, id est, valde angusta est. Via arcta est ille qui dixit: Ego sum via, veritas et vita (Joan. XIV) . Arcta est illis, quibus praecepta ejus videntur esse importabilia, tamen amantibus jugum Domini suave est. Hanc viam pauci inveniunt ad commodum suum, quia pauci sunt qui salvantur. Unde Lucas: Contendite intrare per angustam portam (Luc. XIII) . Porta potest intelligi vel ille idem qui alibi dicit: Ego sum ostium (Joan. X) ; [BEDA.] Vel Ecclesia justorum, per quam intratur in paradisum. Bene dixit contendite; quia, nisi mentis intentio ferveat, [Col. 0153A] unda mundi non vincitur. Multi quaerunt intrare, salutis amore provocati: et non poterunt, itineris asperitate, ut eis videtur, deterriti.
M. 59[X]
Attendite a falsis prophetis qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces. A fructibus eorum cognoscetis eos.
[HILAR.] Quia paucorum est angustam viam invenire, fraudulentiam eorum, qui eam quaerere mentiuntur, exponit. Attendite, id est, cavete. [HIERON.] De omnibus hypocritis hoc potest intelligi, sed specialiter de haereticis fructus animarum rapientibus. Unde et lupis comparantur. [AUGUST.] [Col. 0153B] Praecipue cavendi sunt haeretici, cognitionem veritatis quam non habent, promittentes. Vestimenta ovium, sunt blanda verba nocentium, caeteraque religionis signa. [BEDA.] Non autem ideo debent oves odisse vestimentum suum, quod plerumque illo se occultant lupi, dum aliud ostentant ad decipiendum, aliud exerunt ad depraedandum. Verum temporalis commodi tentatione, sive persecutionis tempore denudantur, et aperitur quid sint. Fructus sunt mala opera eorum.
M. 57[V] L. 61
Nunquid colligunt de spinis uvas, aut de tribulis ficus?
Sapientes non colligunt uvas de spinis, id est, [Col. 0153C] dulcia verba de haereticis, qui ideo dicuntur spinae et tribuli qui sauciant animas per verborum blanditias. Tribuli sunt genus herbae spinosae. Lucas: Neque de spinis colligunt ficus, neque de rubo vindemiant uvam (Luc. VI) . [BEDA.] Spinae et rubi sunt curae saeculi et punctiones vitiorum, de quibus peccatori dictum est: Terra tua spinas et tribulos germinabit tibi (Gen. III) . Ficus vero et uva, dulcedo novae conversationis est, quam Christus in nobis esurit, et fervor dilectionis qui laetificat cor hominis. Hinc scriptum est: Ficus protulit grossos suos, vineae florentes dederunt odorem (Cant. III) . Non ficus de spinis, non uva de rubo colligitur, quia mens adhuc veteris hominis consuetudine depressa, simulare potest, sed fructus novi hominis [Col. 0153D] ferre non potest. Quod si aliquando facta vel dicta malorum prosunt bonis, non hoc faciunt mali.
M. 58[V] L. 60
Sic omnis arbor bona fructus bonos facit. Mala autem arbor fructus malos facit. Non potest arbor bona fructus malos facere, neque arbor mala fructus bonos facere.
Sicut verum est quod de tribulis non colliguntur ficus, sic verum est quod arbor bona fructus bonos facit. Arbor bona vel mala, est homo non ex natura quae a Deo in omnibus bona creata est, sed ex voluntate bona vel mala. Fructus sunt opera, quae nec bona malae voluntatis possunt esse, nec mala bonae voluntatis. [HIERON.] Tandiu ergo bona arbor, [Col. 0154A] id est, bonus homo fructus malos non facit, quandiu bonus est; et tandiu mala arbor, id est, malus homo manet in fructibus peccatorum, quandiu ad poenitentiam non convertitur. [AUGUST.] Non potest nix esse calida: nam cum incipit esse calida, non jam nivem eam, sed aquam vocamus. Potest ergo mutari, non calefieri. Sic potest fieri ut malus non sit, qui malus fuit, non tamen potest fieri ut malus benefaciat. Nam etsi aliquando utilis est, non hoc ipse facit, sed divina providentia fit. Non quod Pharisaei utiliter audiebantur, illorum erat, sed Dei, de quibus dicit propheta: Seminatis triticum, et spinas metetis (Jer. XII) . Non ergo audiditores eorum de spinis legebant uvas, sed per spinas de vite, ut si quis per spineam sepem ad [Col. 0154B] se traheret uvam, uva illa non esset spinarum, sed vitis.
L: 62[V] M: 125
Bonus homo de bono thesauro cordis profert bona, et malus homo de malo profert mala. Ex abundantia enim cordis os loquitur.
[BEDA.] Idem est thesaurus cordis quod radix est arboris; et quod de corde profertur, idem est quod arboris fructus. Qui ergo in corde thesaurum patientiae perfectique habet amoris, optimos fructus effundens, diligit inimicum, benefacit odienti, benedicit maledicenti, omni petenti tribuit sua, errantem patienter corrigit. Atqui nequam thesaurum in corde servat, odit amicum, diligenti malefacit, benedicenti [Col. 0154C] maledicit. Sic quoque nec diabolus bona, nec Christus mala opera potest facere. Per oris locutionem universa quae actu vel cogitatu de corde proferuntur Dominus significat. Nam moris Scripturarum est, verba pro rebus ponere, ut in Isaia dicitur de Ezechia: Non fuit verbum quod non ostenderet eis (Isa. XXXIX) , rerum utique non verborum revelavit arcana.
M: 58[V] L: 60
Omnis arbor quae non facit fructum bonum, excidetur et in ignem mittetur, igitur ex fructibus eorum cognoscetis eos.
Si ille qui non facit fructum bonum, separandus est a justis sicut haedi ab agnis, et in ignem mittendus [Col. 0154D] est voce illa: Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV) , quid erit de illo, qui facit quidquid mali potest? quia arbor mala fructus bonos facere non potest. Igitur ex fructibus eorum, id est, falsorum prophetarum cognoscetis eos esse falsos.
M: 59[III] L: 63 A: 116
Non omnis qui dicit mihi: Domine Domine, intrabit in regnum coelorum; sed qui facit voluntatem Patris mei qui in coelis est, ipse intrabit in regnum coelorum.
[HIERON.] Sicut propter dogma nequitiae cavendi sunt falsi prophetae, habentes speciem bonae vitae, sic et hi econtrario, qui cum integrae fidei et doctrinae [Col. 0155A] sint, turpiter vivunt. Utrumque enim necesse est, ut opus sermone, et sermo operibus comprobetur. Lucas: Quid vocatis me, Domine, Domine, et non facitis quae dico? (Luc. VI.) [BEDA.] Ac si aliis verbis diceret: Quid folia rectae confessionis jactatis qui bonos fructus non ostenditis? Hinc Apostolus secreturus perfectum discipulum ab hypocrita, ait: Veniam ad vos, et cognoscam non sermonem eorum qui inflati sunt, sed virtutem (I Cor. IV) . Ille ergo proprie dicit, Domine Domine, qui voluntatem sono vocis enuntiat. Secundum hoc ait Apostolus: Nemo dicit, Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII) . Vere enim dicere Dominus Jesus, est corde credere, ore confiteri, operibus attestari: nam unum sine alio, negare est.
[Col. 0155B] M. 60[V] L. 121
Multi dicent mihi in illa die: Domine Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, et in tuo nomine daemonia ejecimus, et in tuo nomine virtutes multas fecimus? Et tunc confitebor illis, quia nunquam novi vos, discedite a me qui operamini iniquitatem (Psal. VI) .
[HIERON.] In illa die, id est, in die resurrectionis. Prophetare et daemonia ejicere, et virtutes facere, interdum non ejus est meriti qui operatur, sed invocatio nominis Christi hoc agit pro condemnatione invocantium, vel pro utilitate videntium et audientium. Nam et Saul et Balaam et Caiphas prophetaverunt, nescientes quid dicerent. [AUGUST.] Magi Aegyptiorum Moysi resistentes, multa miracula fecerunt [Col. 0155C] (Exod. VII) , et multi alii. Antichristus etiam multa miracula faciet. Ab his ergo maxime cavendum est. Nunquam Deus novit eos quia illos dicitur scire, quos approbat, ut illud: Novit Deus viam justorum (Psal. I) . Illos vero nescire, quos non approbat in sua dilectione. [HIERON.] Non dixit, qui operati estis, ne tollere videretur poenitentiam; sed, qui operamini, hoc est, qui in praesenti die judicii, licet facultatem peccandi non habeatis, tamen habetis affectum.
M. 61[V] L. 64
Omnis ergo qui audit verba haec, et facit ea: Assimilabitur viro sapienti, qui aedificavit domum suam [Col. 0155D] supra petram et descendit pluvia, et venerunt flumina, et flaverunt venti, et irruerunt in domum illam, et non cecidit. Fundata enim erat supra petram.
Ne cum operariis iniquitatis discedatis a me, ergo audite verba mea et facite. Nam omnis qui audit et facit, id est, complet mandata, similis est sapienti, videlicet, mihi. [BEDA.] Sicut Christus variis hominum, personis unam Ecclesiam sibi construit, erudit, gubernat, in vitam perducturus; sic bonus auditor variis virtutibus supernam sibi mansionem aedificat, in futura dedicatione cum Christo laetaturus [AUGUST.] Pluvia est caliginosa superstitio, hypocrisis obscuratione plena; flumina, sunt carnales concupiscentiae; venti, sunt rumores hominum vani. [HIERON.] Vel aliter: Pluvia nitens subvertere domum, [Col. 0156A] diabolus est, flumina sunt Antichristi, venti, spirituales nequitiae in coelestibus. [HILARIUS.] Tribus quippe modis diabolus impugnat, carnis scilicet concupiscentia, exterioribus mundi oblectamentis, vel per se, cum universos ventos impulsionem laxat. Pluvia concupiscentiae qua quisque tentatur, paulatim rigorem fidei emollit: quod si non praevalet, superveniunt flumina et venti, id est, falsorum fratrum improbitas et aperta exteriorum impugnatio. Haec tria dicuntur in Luca fluminis inundatio (Luc. VI) ; et alibi: Portae inferi. Unde illud: Portae inferi non praevalebunt adversus Ecclesiam (Matth. XVI) . Fluminis namque impetus laetificat civitatem Dei, sanctificavit tabernaculum suum Altissimus (Psal. XLV) . [BEDA.] Petra est Christus, domus est [Col. 0156B] Ecclesia. De hac petra dicit Propheta: Petra refugium leporibus sive herinaceis (Psal. CIII) , id est, timidis. [AUGUST.] Fundatam domum habet supra petram, qui audit praecepta Domini et facit: quod stat, non sibi, sed Christo tribuens. Lucas: Qui fodit in altum, et posuit fundamentum supra petram (Luc. VI.) [BEDA.] Sapiens architectus fodit in altum, quia de suorum cordibus eruit omnia terrena, ne propter aliquod temporale Deo serviant. Fundamenta doctores significant, de quibus dicitur: Fundamenta ejus in montibus sanctis (Psal. LXXXVI) . Fundamentum vero dicitur ipse doctorum doctor, et fundamentum fundamentorum, Christus scilicet, de quo dicitur: Fundamentum aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus [Col. 0156C] (I Cor. III) . Moraliter autem fundamenta domus, sunt intentiones bonae conversationis, quibus perfectus verbi auditor exhaustis humilitate Christiana supervacuarum cogitationum ruderibus, in adimplendis Christi mandatis firmiter se inserit, cum Psalmista dicens: Qui eduxit me de lacu miseriae et de luto faecis, et statuit supra petram pedes meos (Psal. XXXIX) . Singulae nostrae domus quotidie vel immundorum spirituum vel improborum hominum, vel ipsa suae mentis aut carnis inquietudine pulsantur, et quantum propriis viribus fidunt, inclinantur, quantum invictissimae petrae adhaerent, labefieri nequeunt.
Et omnis qui audit verba haec et non facit ea, [Col. 0156D] similis erit viro stulto, qui aedificavit domum suam super arenam, et descendit pluvia, et venerunt flumina, et flaverunt venti, et irruerunt in domum illam, et cecidit, et fuit ruina ejus magna.
Qui audit sermones Christi et non facit, sive initiatus sit mysteriis Christi, seu in totum alienus a Christo: qui seipsum male aedificat, similis est homini stulto, de quo dicitur: Inimicus homo hoc fecit (Matth. XV) . Domus diaboli est, mundus in maligno positus. Quam ipse supra terram aedificat, quia obsequentes sibi ad terrena detrahit. Arena est instabilitas vitiorum, ut vanitas saecularis. Sine fundamento aedificat, quia peccatum in nulla sui natura subsistit; quoniam non est a Deo creatum, sed sola boni indigentia est. Vel sine fundamento, id [Col. 0157A] est, sine fundo aedificat. Si anima corruens in aliquod peccatum, se ibi retineret, quasi fundum illud haberet, sicut mersus in puteo aliquis, putei fundo retinetur. Sed cum uno peccato non est contenta, dum quotidie de peccato in peccatum ad deteriora dejicitur, fundum non invenit quo figatur. Unde illud: Peccator cum venerit in profundum malorum, contemnit (Prov. XVIII) . Cecidit domus, quia omnis conscientia quae spe fixa in Deum non permanet, in tentationibus non valet persistere, et tanto plus agitur, quanto plus in ea quae mundi sunt, a superioribus disjungitur. Et vere mali et ficte boni, ingruente tentatione, pejores fiunt, donec tandem perpetuam labantur in poenam. Potest itaque per impetum fluminis extremi judicii discrimen intelligi, [Col. 0157B] quando utraque domo consummata, omnis qui se exaltat, humiliabitur; et qui se humiliat, exaltabitur (Luc. XIV) . Potest etiam vir sapiens et bonus accipi, quilibet justus, sicut vir stultus, quilibet pravus.
M. 62[II] R. 13 L. 24
Et factum est, cum consummasset Jesus verba haec, admirabantur turbae super doctrina ejus. Erat enim docens eos sicut potestatem habens, non sicut Scribae eorum et Pharisaei.
[BEDA.] Super doctrina, id est, de doctrina. Sermo in doctoris potestate fit, cum ea quae docet, operatur. Nam, qui factis sua dicta destruit, contemnitur. Unde Paulus: Nemo adolescentiam tuam contemnat (I Tim. IV) . Scribae quae per legem didicerant [Col. 0157C] praecepta, populis dabant. Christus vero quasi auctor legis, vel mutando vel augendo quae minus videbantur, libere substituit. [AUGUST.] Hoc est quod in psalmo dicitur: Fiducialiter agam in eo. Eloquia Domini, eloquia casta; argentum igne examinatum, probatum terrae, purgatum septuplum (Psal. XI) . Sive ista praecepta referantur ad septem beatitudines, quae sunt in principio hujus sermonis, ut beati Augustini expositio refert; sive alius ordo sit, facienda sunt quae Dominus jussit, et credenda quae spopondit.
M. 77[VI] R. 63
Videns autem turbas, misertus est eis quod erant [Col. 0157D] vexati, et jacentes sicut oves, non habentes pastorem.
[HIERON.] Vexatio gregis, pastorum culpa est, et vitium magistratuum. Videns intuitu clementiae Dominus immundi spiritus violentia plebem vexatam, et sub legis onere gravatam, ac per varios errores vana securitate torpentem, misertus est ejus, viam veritatis aperiendo, et molestias corporales auferendo. Hic praetermittitur septuagesimum octavum cap. Matthaei, quia in parabola seminantis et in trigesimo tertio cap. Joannis clarum fiet, quod populi sunt messis, et praedicatores operarii.
M. 79[II] R. 29 L. 86
Et convocatis duodecim discipulis suis, dedit illis potestatem spirituum immundorum, ut ejicerent eos, [Col. 0158A] et curarent omnem languorem et omnem infirmitatem. Et misit illos praedicare regnum Dei.
[HIERON.] Multum distat inter habere et accipere. Deus potestative languores fugabat, discipuli vero in nomine ejus. [BEDA.] Concessa primum potestate signorum, misit praedicare regnum Dei, ut promissorum magnitudini attestatur magnitudo factorum, cum nova facerent, qui nova praedicarent.
Et ait ad illos: Nihil tuleritis in via.
Tanta praedicatori debet esse fiducia in Deo, ut praesentis vitae sumptus non ferat. Cui etiam secundum Lucam per viam neminem salutare conceditur, ut sub quanta festinatione ad praedicationem pergere debeat, ostendatur. Sciendum est quia salutans in via, ex occasione salutat, non ex studio obtinendae [Col. 0158B] salutis. Qui igitur non amore aeternae patriae, sed praemiorum ambitione salutem praedicat, quasi in itinere salutat.
M. 84[X]
In viam gentium ne abieritis, et in civitates Samaritanorum ne intraveritis, sed potius ite ad oves quae perierunt domus Israel.
Erant de Judea tunc qui vocandi erant, de gentibus nondum, sed post resurrectionem dicitur: Euntes, docete omnes gentes (Matth. XXVIII) . Et primum quidem oportebat evangelizare Judaeis, ne haberent excusationem se esse rejectos. [HIERON. — HILAR.] Juxta tropologiam, abstinere a viis gentium, est abstinere ab opere et vita gentilis ignorantiae; [Col. 0158C] non intrare in civitates Samaritanorum, non ire ad Ecclesias haereticorum.
M. 82[II] R. 53 L. 87 A. 110
Euntes autem praedicate, dicentes, quia appropinquavit regnum coelorum.
[GREGOR.] Utique propinquat his, qui per Christi consortium imaginem Dei in se reformant. Si mundus cadit ad similitudinem domus ruentis, et nos eum amando amplectimur, opprimi volumus potius quam habitare, quia nulla nos ratio a ruina illius separat, quos ejus passionibus amor ligat.
Infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos mundate, daemones ejicite.
[HIERON.] Ne hominibus rusticanis et absque eloquii [Col. 0158D] venustate nemo crederet possidentibus regnum coelorum, dat potestatem miracula faciendi, ut magnitudinem promissorum probet magnitudo signorum.
Gratis accepistis, gratis date.
[GREGOR.] Sunt nonnulli qui nummorum praemia ex ordinatione non accipiunt, sed pro humana gratia sacros ordines largiuntur. Hi nimirum non gratis dant, quia nummum favoris expetunt. Unde propheta bene describit justum esse, qui excutit manus suas ab omni munere (Isa. XXXIII) . Et bene adjunxit, ab omni; quia aliud munus est ab obsequio, id est, a subjectione indebite expensa; aliud a manu, quod est pecunia; aliud a lingua, quod est favor.
Nolite possidere aurum, neque argentum neque pecuniam [Col. 0159A] in zonis vestris, non peram in via, neque panem, neque duas tunicas, neque calceamenta, neque virgam. Dignus est enim mercenarius cibo suo.
Si possiderent aurum apostoli, crederentur non causa salutis hominum, sed causa lucri praedicare. Non peram in via. [HIERON.] Hinc arguit philosophos, qui vulgo appellantur bactroperitae, quod contemptores saeculi et omnia pro nihilo ducentes, cellarium secum vehant. Neque duas tunicas. Non hoc dicit, ut in Scythiae frigore quis una tunica contentus esse debeat; sed quo in tunica vestimentum intelligamus, ne alio vestiti, aliud nobis futurorum timore reservemus. Neque calceamenta. Et Plato praecepit duas corporis summitates non esse velandas, nec assuefieri debere mollitiae caput et pedes. [Col. 0159B] Cum enim haec habuerint firmitatem, caetera robustiora sunt. Neque virgam. Qui Domini habet auxilium, cur baculi praesidium quaerat? Dignus est operarius cibo. Tantum accipite, quantum vobis est necessarium in victu et vestitu. [BEDA.] Satis ostenditur quod Dominus non prohibuit eis ferre necessaria ad sustentationem hujus vitae, quod eis egerent cum opus esset; sed ut monstraret haec eis deberi ab illis, quibus praedicarent. Haec historice, caeterum secundum anagogen, aurum pro sensu, argentum pro sermone, aes pro voce saepe invenitur. Quae a Domino data possidere debemus, et non suscipere disciplinam haereticorum. Pecunia in zonis clausa, est sapientia non erogata. Et scriptum est: Sapientia abscondita, et thesaurus absconditus, quae [Col. 0159C] utilitas in utrisque? (Eccli. XX.) Per peram onera saeculi designantur; per panem, deliciae temporales. [AUGUST.] Nullus ergo officium doctoris accipiens, debet opprimi saecularium negotiorum oneribus, neque resolvi desideriis carnalibus, neque sibi commissum talentum verbi sub otio lenti corporis abscondere. Cum prohibentur indui duae tunicae, expresse monetur, non dupliciter, sed simpliciter ambulare. [BEDA.] Per calceamenta, mortuorum operum exempla signantur ne praedicator exempla stultorum conspiciat, ut inde quasi ex mortiferis vinculis, pedes suos, id est, affectiones, tegat et muniat. In calceamentis non portandis, secundum Matthaeum, prohibetur cura; in sandaliis vel soleis, [Col. 0159D] secundum Marcum, mystica significatio est, ut pes neque tectus sit, neque nudus ad terram, id est, nec occultetur Evangelium, nec terrenis commodis innitatur. Ad litteram tamen necessarium fuit apostolis ligare soleas sub plantis; quia Palaestina terra arenosa est et nimis calida in aestate. [HIERON.] Non debemus habere virgam quae in colubrum vertatur: nec inniti baculo carnalis praesidii, qui pressus cito frangitur, et manum transforat incumbentis. Matthaeus dicit, neque virgam (Matth. X) ; et Marcus, nisi virgam tantum (Marc. VI) , quod ita solvitur: Sicut tentatio duobus modis accipitur, ut, Deus neminem tentat (Jac. I) , et, tentat vos Dominus Deus vester (Deut. XIII) . Illa enim seductionis, haec autem est probationis. Judicium quoque damnationem et [Col. 0160A] discretionem significat; ita virga duo significat, ut secundum Matthaeum intelligatur pro minima re, quasi dicatur, nihil necessariorum vobiscum feratis, neque virgam, id est, nec minimas res; secundum Marcum vero, per virgam intelligatur potestas a Domino accepta. Ergo non fuit contraria.
M. 83[II] R. 54 L. 87. 112
In quamcunque civitatem aut castellum intraveritis, interrogate quis in ea dignus est; et ibi manete donec exeatis. L. edentes et bibentes quae apponuntur vobis, et curate infirmos qui in illa sunt.
[HIERON.] Hospes fama eligendus est, ne praedicatio suscipientis infamia deturpetur. Dignum est ut ibi maneant, et ab eis terrena consequantur, quibus [Col. 0160B] coelestia offerunt. Dignus est enim operarius, ut Lucas ait, mercede sua. [BEDA.] Hic merces praedicationis inchoat, et in coelo perficitur, quia uni nostro operi duae debentur mercedes, una in via, altera in patria. Claret autem haec non ita praecepisse Dominum tanquam evangelistae vivere non debeant aliunde, quam eis praebentibus quibus evangelizant: alioquin contra hoc praeceptum fecisset Apostolus, qui victum de manibus suis transigebat, ne cuiquam gravis esset. Cum enim a Domino aliquid imperatur, nisi fiat, inobedientiae culpa est; cum autem potestas datur, licet cuique de suo jure cedere. Donec exeatis, subaudis, de civitate aut de castello.
L. 113[X]
[Col. 0160C] Et nolite exire de domo in domum.
[BEDA.] Constantiae mandatum dat, ut custodiant jura hospitalitatis. Alienum quippe est a praedicatore, per domos cursitare, et hospitium mutare.
M. 84[V] L. 111
Intrantes autem in domum, salutate eam, dicentes: Pax huic domui. Et siquidem domus fuerit digna, veniet pax vestra super eam. Si autem non fuerit digna, pax vestra ad vos revertetur.
[HIERON.] Occulte salutationem Hebraei ac Syri sermonis expressit. Quod enim Graece dicitur chaere, et Latine ave, hoc Hebraico Syroque sermone salomlach, sive samalach, id est, pax tecum. [BEDA.] [Col. 0160D] Pax quae ab ore praedicantis offertur, aut requiescit in domo, si in ea fuerit filius pacis, aut ad eumdem praedicatorem revertitur; quia aut erit quisquam praedestinatus ad vitam, si verbum sequitur quod audit; aut si nullus audire voluerit, ipse praedicator sine fructu non erit.
M. 85[II] R. 55 L. 114 et 82
Et quicunque non receperit vos, neque audierit sermones vestros, exeuntes foras de domo vel de civitate, excutite pulverem de pedibus vestris. L. in testimonium illis. M. Amen dico vobis, tolerabilius erit terrae Sodomorum et Gomorrhaeorum in die judicii, quam illi civitati.
[HIERON.] Ad testimonium dictum est, excutite [Col. 0161A] pulverem; quia praedicatio ad illam civitatem pervenit. Sive pulvis excutitur in signum, ut nec etiam necessaria accipiant a contemptoribus Evangelii. Tolerabilius, dicit, quia Sodoma et Gomorrha non habuerunt praedicationem. Lucas: Etiam pulverem pedum vestrorum excutite in testimonium supra illos (Luc. X) , id est, etiam minima itineris et laboris, quem pro illis sustinuistis, exponite et annuntiate, quia occasio erit eis majoris damnationis. Hoc est excutere pulverem supra illos, et est inter caetera testimonium, per quod inexcusabiles erunt. Tale est illud: Si non venissem, et locutus eis non fuissem, peccatum non haberent (Joan. XV) .
M. 86[V] L. 109
[Col. 0161B] Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum. Estote ergo prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae.
Scribae et Pharisaei, qui sunt clerici Judaeorum, lupi sunt. Per prudentiam serpentis, vitate insidias per columbam, sitis innocentes. [HIERON.] Serpens toto corpore occultat caput, in quo vita est; et vos toto corporis periculo caput vestrum, id est, me custodite. Serpens etiam per augustias se coarctans, veteri tunica exutus, innovatus: sic intrantes per angustam portam quae ducit ad vitam, veterem exuunt hominem.
M. 87[V] R. 139 L. 250 A. 46
[Col. 0161C] Cavete autem ab hominibus. Tradent enim vos in conciliis, et in Synagogis suis flagellabunt vos, et ad praesides et ad reges ducemini propter me in testimonium illis et gentibus.
[BEDA.] Hic aperit quos lupos dixerit. Hoc Judaicae genti causa fuit excidii, quia post Salvatoris occisionem praecones ejus impia crudelitate vexavit. In conciliis nomen Christi praedicari prohibentes, in Synagogis sub specie correctionis praedicatores flagellis caedebant, ut de Paulo legitur (Act. XVI) ; eosque praesidibus et regibus in damnationem tradebant, sicut Jacobum Herodi. Haec in testimonium sunt illis et gentibus (Act. XII) , de perversitate scilicet Judaeorum, et de correctione gentium. Mors quippe justorum, bonis in adjutorium est; malis in [Col. 0161D] testimonium, ut inde perversi sine excusatione pereant, unde electi exemplum capiunt ut vivant.
M. 88[II] R. 141 L. 148 A. 251
Cum autem tradent vos in Synagogas, et ad magistratus et potestates, nolite solliciti esse, qualiter aut quid respondeatis, aut quid dicatis. M. Dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini. Non enim vos estis qui loquimini, sed spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis.
Praedictis futuris adversis, ut praevisa minus laedant, contra terrores subjungit consolationem. [BEDA] Cum propter Jesum ducimur ad judices, voluntatem nostram pro Christo debemus offerre: [Col. 0162A] caeterum ipse Christus qui in nobis habitat, loquitur pro se, et Spiritus sancti gratia ministratur in respondendo.
M. R.
Tradet autem frater fratrem in mortem, et pater filium, et insurgent filii in parentes, et morte eos afficient, et eritis odio omnibus propter nomen meum.
[HIERON.] In persecutionibus crebro videmus fieri, quia nullus est inter eos fidus affectus, quorum diversa fides est. [GREGOR.] Plus quoque in nobis ea tormenta saeviunt, quae ab illis patimur de quibus praesumebamus; quia cum damno corporis mala nos cruciant amissae charitatis.
Qui autem perseveraverit in finem, hic salvus [Col. 0162B] erit.
Finis, non pugna coronat, unde cauda hostiae jubetur in sacrificio poni, quod docet bonum opus ad finem perduci.
M. 89[X]
Cum autem persequentur vos in civitate ista, fugite in aliam. Amen dico vobis, non consummabitis civitates Israel, donec veniat Filius hominis.
Hoc ad illud tempus referendum est, quod dictum est Apostolis: In viam gentium ne abieritis. Sensus est: Si vos persequentur Judaei, in civitate ista, hoc est, in aliqua civitate Judaeae, fugite in aliam, non tantummodo persecutiones, sed potius declinando, ut tribulationis occasio sit Evangelii seminarium. Paulus quidem sic de Damasco fugit (Act. IX) . Donec [Col. 0162C] veniat Filius hominis, per impensum vobis auxilium. [HIERON.] Spiritualiter autem per istam civitatem, possumus intelligere Novum testimonium [Testamentum] Scripturarum; per civitates Israel, volumina multa.
M. 90[III] L. A. 118
Non est discipulus super magistrum, neque servus super dominum suum. Sufficit discipulo ut sit sicut magister ejus, et servus sicut Dominus ejus.
[BEDA.] Si magister suas non vult vindicare injurias, qui Deus est, sed ipsos mavult insecutores patiendo reddere mitiores, eamdem necesse est discipuli, qui puri homines sunt, regulam sequantur. [Col. 0162D] Apostolos et eorum imitatores usque ad finem saeculi, dicit discipulum et servum, se autem magistrum et Dominum.
M, 81[X]
Si patrem familias Beelzebub vocaverunt, quanto magis domesticos ejus? Ne ergo timueritis eos.
[HIERON.] Beelzebub idolum est Accaron, quod vocatur in Regum volumine idolum muscae. Zebub enim dicitur musca, quae immunditiam significat. Beel idem est qui et Baal dicitur, Deus scilicet Accaron. Qui propterea dicitur Deus muscarum, quia quando ei sacrificabatur, importunitas muscarum polluebat sacrificium. Seipsum dicit patrem familias, id est, omnium justorum.
[Col. 0163A] M. 92[II] R. 40 L. 80
Nihil enim opertum est quod non revelabitur, et occultum quod non scietur.
[HIERON.] Sensus est. Nolite timere persecutorum saevitiam, neque aemulemini simulatores, quia veniet dies judicii, in quo et vestra virtus et eorum nequitia demonstrabitur. [BEDA.] Fixa igitur mente retinete illum retributionis diem, quo illuminabit Deus abscondita tenebrarum et manifestabit cogitationes cordium. Tunc enim et vos a Deo laus, et adversarios veritatis poena manet aeterna. Apertum pertinet ad cogitationes, occultum, ad opera.
M 91[V] L. 145
Quod dico vobis in tenebris, dicite in lumine; et [Col. 0163B] quod in aure auditis, praedicate super tecta.
In tenebris, id est, in mysterio, vel dum adhuc in timore estis. Praedicate in lumine, id est, aperte cum fiducia veritatis accepto Spiritu sancto. Quod auditis in aure, id est, in secreto, super tecta, hoc est, constanter et publice praedicate, calcato carnis domicilio. Juxta morem provinciae Palaestinae loquitur, ubi solent in textis residere. [BEDA.] Non enim tecta nostro more culminibus sublimata faciunt, sed plano schemate aequalia. Unde lex praecepit ut qui domum aedificaret murum tecti poneret in gyro, ne funderetur ibi sanguis innoxius, labente aliquo et in praeceps ruente.
L. Dico autem vobis amicis meis: M. Nolite timere [Col. 0163C] eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere; sed potius timete eum qui potest et animam et corpus perdere in gehennam.
Amici Dei vocantur, qui nil terrenum cupiunt. Duo sunt genera persecutorum, unum palam saevientium, alterum ficte blandientium, quod pertinet ad hypocrisin Pharisaeorum. Utrumque praecepit Dominus non timeri, quia non habent potestatem in animas justorum. Timore mundi expulso, servite Domino timore gehennae, donec illum charitas foras mittat, permanente casto timore, id est, reverentia sine fine Deo exhibenda. Duplicem autem esse gehennam ignis et frigoris, in Job plenissime legimus (Job XXIV) .
Nonne duo passeres asse veneunt, et unus ex illis [Col. 0163D] non cadet super terram sine Patre vestro?
Lucas: Si unus non est in oblivione coram Deo (Luc. XII) . Si non moritur passer sine Dei providentia, in qua sunt omnia; quanto magis vos ad imaginem Dei facti? Lucas: Quinque passeres dipondio veneunt (ibid.) , id est, venduntur. Dipondius, genus est ponderis levissimi, ex duobus assibus compositi. Quod autem in numeris est unus, hoc in ponderibus as; et quod duo, hoc dipondius.
Vestri autem et capilli capitis omnes numerati sunt.
Ut de massa corporis taceam, minimae etiam particulae Dei providentia conservantur. Non actu computationis, sed facilitate cognitionis sunt omnia Deo numerata, id est, cognita: et bene numerata dicuntur quae servat, quia quae volumus servare, numeramus. [Col. 0164A] Hic derident nos negantes resurrectionem, quasi nos materiam, quae fit cadaver anima discedente, ita dicamus reparandam, ut ea quae dilabuntur, et in alias species vertuntur, ad easdem corporis partes, [ubi] quae fuerunt, redire necesse sit. Alioquin si capillis redit, quod crebra tonsura detraxit, et unguibus, indecens occurrit resurrectio. Sed quemadmodum si statua metalli contereretur in pulverem, et artifex eam vellet reparare, non quaereret quae particula cui membro statuae redderetur, dum tamen totam reficeret ex eo unde constiterat; ita Deus mirabiliter de materia carnis nostrae nos restituet. Nec attinebit ad integritatem, utrum capilli ad capillos, et ungues ad ungues redeant, dum solummodo Dei providentia decenter [Col. 0164B] restituamur.
Nolite ergo timere, multis passeribus meliores estis vos.
Lucas: Multis passeribus pluris estis (Luc. XII) , hoc est, majoris apud Deum dignitatis.
Omnis ergo qui confitebitur me coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo, qui in coelis est, L. et coram angelis ejus.
Quia non sunt timendi tortores carnis, ergo confitemini me. Omnis enim qui me confitetur coram hominibus, id est, non solum cordis fide, sed ore et opere, non recusans scilicet mori pro me; et ego confitebor eum in conspectu supernae civitatis, aeternique regis ac judicis, dicens: Venite, benedicti [Col. 0164C] Patris mei, percipite regnum (Matth. XXV) .
M. 94[II] R. 86 L. 87 et 146
Qui autem negaverit me coram hominibus, R. et confusus me fuerit in generatione ista adultera et peccatrice, M. negabo et ego eum coram Patre meo, qui est in coelis, L. et coram angelis ejus. R. et Filius hominis confundetur eum, cum venerit in gloria Patris sui cum angelis sanctis.
Qui coram hominibus, ubi prodesse debet mei nominis confessio, negaverit me Deum vel hominem esse, et ego coram Patre meo et angelis negabo eum, id est, non manifestabo ei Patrem, neque me in majestate Patris. Qui fuerit confusus propter me, quasi crucifixum, unde sum Judaeis scandulum, gentibus [Col. 0164D] autem stultitia, Filius hominis confundetur propter eum, hoc est, ejiciet eum in tenebras exteriores, ac sic confundetur propter ipsius praesentiam. Qui fuerit me confusus, id est, habens me confusum; vel confusus, id est, confundens scilicet erubescens, Filius hominis, confundetur, id est habebitur confundens eum. Vel passivum accipitur pro adjectivo. Confundetur, id est, confundet eum et quasi erubescens de illius praesentia, excludet eum a gloria. Pater in coelis est, hoc est, in consortio sanctorum. Sunt qui dicunt, nos non erubescimus Deum confiteri, sed ad probationem fidei non sufficit vox professionis Christianae, dum dedignantur injurias tolerare, dum erubescunt, si jurgium contigerit, priores satisfacere.
[Col. 0165A] M. 95[V] L. 150
Nolite arbitrari quod venerim pacem mittere, in terram. Non veni pacem mittere, sed gladium.
[HIERON.] Tradet frater fratrem, ut supra dictum est. Non enim ad hoc veni, ut carnales affectus confirmem, sed ut spirituali gladio verbi Dei dissociem. Ostendit itaque quid post praedicationem sequatur. Ad fidem Christi totus orbis contra se divisus est, quia unaquaeque domus et infideles habuit et credentes. Unde bellum bonum missum est, ut rumperetur pax mala. [BEDA.] Tale quid et in Genesi legitur de volentibus aedificare turrim, quia Deus linguas eorum diviserit (Gen. XI) . Unde David: Dissipa gentes quae bella volunt (Psal. LXVII) . Hinc [Col. 0165B] Isaias: Ecce Dominus ascendet super nubem, et ingredietur Aegyptum, et movebuntur simulacra Aegypti a facie ejus et concurrere faciet Aegyptios adversus Aegyptios (Isa. XIX) , his videlicet pro fide dimicantibus, illis vero contra fidem.
L.
Erunt enim ex hoc quinque in domo una divisi, tres in duo, et duo in tres dividentur.
M.
Veni enim separare hominem adversus patrem suum, et filiam adversus matrem suam, et nurum adversus socrum suam, inimici hominis domestici ejus.
In duo et in tres, significat, contra duos et contra tres. Quae mater est filii, socrus est uxoris ejus, et [Col. 0165C] sic eadem contra filiam suam nurum est divisa. Allegorice tria ad eos qui fidem Trinitatis servant, pertinent: duo illis congruunt, qui ad fidei integritatem non perveniunt. Boni ergo contraria malis, et mali contraria bonis sentiendo atque agendo, ab invicem dividuntur. Pater noster erat diabolus, quia eum imitabamur; sed venit gladius verbi Dei, qui nos ab illo separavit, et ostendit alterum patrem, qui in coelis est. Mater Synagoga est, cujus filia primitiva Ecclesia, inter quas magna contradictio fuit. Socrus eadem Synagoga fuit, et nurus Ecclesia de gentibus; quia sponsus Ecclesiae Christus, secundum carnem Synagogae est filius. Synagoga ergo in nurum et filiam est divisa, quia credentes de utroque populo [Col. 0165D] persequitur.
M. 96[V] L. 182
Qui amat patrem aut matrem plusquam me, non est me dignus, et qui amat filium aut filiam super me, non est me dignus. Et qui non accipit crucem suam et sequitur me, non est me dignus, L. nec potest meus esse discipulus.
[HIERON.] Nemo pietatem debet anteferre religioni. In cantico legitur: Ordinavit in me charitatem (Cant. II) . Rectus ordo est, post Deum amare patrem et amicos. Si autem necessitas exigit ut utrumque servari non possit, odium in suos, pietas est in Deum. Crucem [Col. 0166A] dicit ardorem fidei. Crux a cruciatu dicitur, et semper portanda est, ut amor Christi ostendatur. [BEDA.] Duobus modis crucem Domini bajulamus, cum aut per abstinentiam carnem affligimus, aut per compassionem proximi, illius necessitatem, nostram putamus. Sed quia Dominum non sequitur qui carnem macerat pro inani gloria, vel qui proximo carnaliter compatitur ut culpae faveat: ideo additum, est, et sequitur me.
M. 97[II] L. 211 A. 105
Qui invenit animam suam, perdet illam, et qui perdiderit animam suam propter me, inveniet eam.
Qui invenit animam suam, temporaliter salvare negando me, aeternaliter perdet eam. Et qui omnia postponens [Col. 0166B] amori meo, paratus est animam hic perdere, ut pro me mortem subeat temporalem, in futuro inveniet eam salvam esse.
M. 99[I] R. 96 L. 116 A. 120
Et qui recipit vos, me recipit, et qui me recipit, recipit eum qui misit me.
[HILAR.] Quia Christus in apostolis, Deus autem in Christo: Ergo qui apostolos recipit, recipit Deum. Hoc dicit, ne apostolorum susceptio vilis habeatur his, a quibus supra dixit debere stipendia suscipere.
M. 99[X]
Qui recipit prophetam in nomine prophetae, mercedem prophetae accipiet. Et qui recipit justum in nomine [Col. 0166C] justi, mercedem justi accipiet.
[HIERON.] Judaei carnaliter intelligentes prophetas, mercedem prophetarum non accipiunt. Aliter: In omni professione zizanium est mistum tritico. Ergo et pseudoprophetas et Judam proditorem debemus recipere, et illis alimoniam ministrare. Quod hic procurans Dominus, dicit non personas suscipiendas, sed nomina: et mercedem non perdere suscipientes, licet indignus sit qui suscipitur. Justum dicit quemlibet praedicatorem dignum. Merito mercedem prophetae et justi recipiet, qui quasi operarios in prophetia et in operibus justitiae sibi constituit, dum sustentat aliquos, ne in illis propter inopiam deficiant.
[Col. 0166D] M. 100[VI] R. 98
Et quicunque potum dederit uni ex minimis istis calicem aquae frigidae tantum in nomine discipuli, R. quia Christi estis: M. R. Amen dico vobis, non perdet mercedem suam.
[HIERON.] Occasionem excludit de paupertate, ne quis causetur de inopia, ut qui non habet unde aquam calefaciat, saltem frigidam det pro Deo petenti. Sicut ergo periculum non suscipientium testimonio excussi pulveris denuntiavit, ita meritum bono affectu recipientium ultra speratum commendat.
[Col. 0165] Finis libri primi.
M. 101[X]
Et factum est, cum consummasset Jesus praecipiens duodecim discipulis suis, transiit inde, ut doceret et praedicaret in civitatibus eorum.
Civitates discipulorum dicit, in quibus erant vel nati vel eruditi. Praedicans itaque Judaeis, non Samaritanis, non gentibus, fecit quod docuerat, ut secundum promissa prius offeratur Judaeis salutis occasio.
R. 56[VIII] L. 89
Exeuntes autem discipuli, praedicabant ut poenitentiam agerent: et daemonia multa ejiciebant, et ungebant oleo multos aegrotos, et sanabant.
[Col. 0167B] [BEDA.] Dicit Jacobus: Infirmatur quis in vobis? inducat presbyteros Ecclesiae, et orent super ipsum, ungentes eum oleo in nomine Domini: et si in peccatis sit, dimittentur ei (Jac. V) . Unde patet ab ipsis apostolis hunc sanctae Ecclesiae morem esse contraditum, ut pontificali benedictione consecrato oleo perungantur aegroti. Visibilis itaque unctio, sacramentum est; res vero sacramenti, remissio, quae spirituali unctione gratiae confertur animae.
A. 81[X]
Et factae sunt nuptiae in Cana Galilaeae, et erat mater Jesu ibi. Vocatus est autem et Jesus et discipuli ejus ad nuptias.
Voluit Dominus praesentia sui nec non miraculo, [Col. 0167C] nuptias commendare ne eas haeretici damnare praesumerent.
[ALBINUS.] Mystice. Desiderio Patrum praecedentium ante legem, sub legevocatus est sponsus ad Ecclesiam sponsam venire; et in gratia Evangelii venit. Vocati sunt et discipuli, ut ministri innuptiis.
[AUGUST.] Hanc sponsam conjunxit sibi sponsus in utero virginis. Verbum enim sponsus, et sponsa caro humana est.
[ALBINUS.] In Cana Galilaeae, id est, in zelo transmigrationis fiunt nuptiae. Quia hi sunt digni Christo, qui fervore devotionis de vitiis ad virtutes, de terra ad coelos transmigrant.
Et deficiente vino, dicit mater Jesu ad eum: Vinum [Col. 0167D] non habent.
Quasi dicat: Vinum da eis. Vinum defecit, quia spiritualis intelligentia legis, fallacem Pharisaeorum expositionem latere coeperat.
Et dicit ei Jesus: Quid mihi et tibi est mulier? Nondum venit hora mea.
Quid commune est tibi matri secundum carnem, et mihi aeternae Dei virtuti ac Dei sapientiae, ex qua futurum est miraculum quod petis? Veniet hora mea, id est, passionis opportunitas, in qua videlicet cum [Col. 0168A] pendere in cruce infirmitas coeperit, cujus tu mater es, agnoscam te matrem ut filius, curam tui discipulo committens. Praedicato autem Evangelio et virtute divina ostensa mundo, fuit hora passionis, non necessitatis scilicet hora, ut haeretici calumniantur, sed voluntatis. Unde illud: Potestatem habeo ponere animam meam, et iterum sumere eam (Joan. X) . Non enim auctor temporum, fato temporis regitur.
Dicit mater ejus ministris: Quodcunque dixerit vobis, facite. Erant autem ibi lapideae hydriae sex, positae secundum purificationem Judaeorum, capientes singulae metretas binas vel ternas.
Confisa mater de filii pietate ad ipsam, ut fiat quod petit, fiducialiter imperat ministris. Hydor est aqua, unde dicitur hydria, vas aquae. Purificationem Judaeorum dicit, quod crebro lavabant manus et [Col. 0168B] vasa. Metron Graece, mensura dicitur unde metreta nomen mensurae.
Dicit eis Jesus: Implete hydrias aqua, et impleverunt eas usque ad summum. Et dicit eis Jesus: Haurite nunc et ferte architriclino. Et tulerunt,
Architriclinus est princeps triclinii, id est, discumbentium in triclinio. Triclinium vero dicunt esse aulam tricameratam, vel tres domos sive tres cameras cum testudine factas, in quibus sedebant discumbentes, quasi sub tribus arcubus.
Ut autem gustavit architriclinus aquam vinum actam, et non sciebat unde esset; ministri autem sciebant qui hauserant aquam, vocat sponsum architriclinus, et dicit ei: Omnis homo primum bonum vinum [Col. 0168C] ponit: et cum inebriati fuerint, tunc id quod deterius est. Tu autem servasti vinum bonum usque adhuc. Hoc fecit initium signorum Jesus in Cana Galilaeae, et manifestavit gloriam suam.
Inter multa signa quae fecit Jesus in Cana Galilaeae, fuit hoc primum: et quodam dignitatis privilegio elementorum conversione manifestavit gloriam suam, id est, latentem Deitatem. [AUGUST.] Miraculum aquae conversae in vinum miramur, et non miramur quia omni anno hoc facit Deus in vitibus, et de uno grano multa facit, et quod majus est, coelum et terram de nihilo creavit, eaque mirabiliter gubernat.
Ergo quia homines in aliud intenti, perdiderunt considerationem operum Domini, in quo eum [Col. 0168D] quotidie laudarent, servavit sibi Deus quaedam inusitata quae faceret, ut tanquam dormientes homines ad se colendum mirabilibus excitaret. Aquam vertit Jesus, in vinum, cum insipidam mentem carnalium, sapore scientiae coelestis imbuit. Eramus enim aqua, id est, insipientes; et fecit nos vinum, id est, sapientes fidem ipsius. [ALBINUS.] Vel aqua intelligitur scientia, mundans auditores a sordibus peccatorum. Quae tunc convertitur in vinum, quando aliquis ex toto obliviscitur praeteritorum malorum, ne in ea [Col. 0169A] incidat, et incipit calere in Dei amore, sicut vinum inebrians, obliviosus facit potatores et calefacit. Convertit aquam Christus in vinum, dum quae carnalia videbantur in lege, spiritualia ostendit, et superficiem litterae plenam coelesti virtute videri fecit. Christus enim in prophetiis nondum manifestatus, quasi vinum in aqua latuit; sed cum discipulis aperuit sensum ut intelligerent Scripturas, vinum inebrians fuit ipse Christus, in lege et prophetis manifestatus. Illa igitur Scriptura dum in ea sub velamine, id est, adopertione litterae latet Christus, sapit aquam insipidam. Cum vero aufertur velamen, est vinum inebrians. Sex hydriae, sex aetates sunt. Quae inaniter currerent, nisi Christus in eis praedicaretur. Prima aetas est ab Adam usque ad Noe, secunda [Col. 0169B] usque ad Abraham, tertia usque ad David, quarta ad transmigrationem, quinta usque ad Joannem Baptistam, sexta inde usque ad finem saeculi. Prophetia in singulis aetatibus quasi in hydriis secundum litteram aqua insipida quomodo in vinum, mutetur cum ad Christum et ad omnes gentes referatur, videamus. Quidquid figurabatur in Adam de Christo, ad omnes gentes pertinebat, ut illud in Genesi: Relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una (Gen. II) . Christus adhaesit Ecclesiae, ut essent duo in carne una, et fuit relinquere Patrem, non in ea forma apparere hominibus, in qua aequalis est Patri. Reliquit matrem, quando de Synagoga transivit ad Ecclesiam. Poterat Dominus vigilanti Adae costam sine dolore [Col. 0169C] evellere, sed procul dubio dormitio Christi in cruce in eo significabatur, de cujus latere tanquam sponsa fluxerunt sacramenta Ecclesiae. De vino aliarum hydriarum bibamus; Christus figuratus est in Noe. Nam ideo in arca omnia animalia sunt inclusa (Gen. VII) , ut omnes gentes significarentur salvandae per Christum. Non enim deerat Deo rursus creare omne genus animalium: sed ideo per lignum salvata sunt, quia et nos per lignum salvandi eramus. In tertia hydria audivit Abraham: In semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXII) . Quis non videt cujus figuram habuit unicus ejus, ligna portans ad sacrificium, quo immolandus, ducebatur? Portavit enim Dominus crucem suam. In quarta hydria dicit David: Surge Deus; judica terram, quoniam tu haereditabis [Col. 0169D] in omnibus gentibus (Psal. LXXXI) . Tanquam diceretur: Dormisti judicatus a terra, surge ut judices terram. In quinta aetate vidit Daniel lapidem praecisum de monte sine manibus, et fregisse omnia regna terrarum, et crevisse illum lapidem, et factum esse montem magnum ita ut impleret universam faciem terrae (Dan. I) . De quo monte praeciditur nisi de regno Judaeorum, unde Christus secundum carnem natus est sine opere humano, quia sine amplexu maritali? Ad sextam aetatem pertinet Joannes Baptista, dicens: Nolite dicere: Patrem habemus Abraham; potens est Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae (Matth. III) : lapides dicens gentes, non propter firmitatem, sed stoliditatis duritiam, [Col. 0170A] dum adorabant simulacra, similes facti illis. Unde illud: Similes illis fiant qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis (Psal. CXIII) . [ALBINUS.] Item sex hydriae sunt perfecta corda sanctorum, in his aetatibus receptui Scripturarum Dei parata, in exemplum vivendi atque credendi proposita. Et sunt lapidea, id est fortia in Christo lapide. Secundum purificationem Judaeorum dictum est, quia illi tantum populo Judaeorum lex data est, sed gratia per Christum omnibus facta est (Joan. I) . Ideo non dictum est, capientes metretas aliae binas, aliae ternas, sed binas vel ternas, ut ipsas diceret binas quas ternas. Sunt ergo quae mensurae in Scripturis, dum Pater et Filius nominatur sed ibi Spiritus, qui Patris est, et Filii intelligitur, ut ibi: Omnia in sapientia (id est Filio), fecisti (Psal. CIII) . Tres metretae sunt, [Col. 0170B] dum nominato S. Spiritu Trinitas manifestius intelligitur, ut ibi: Baptizate eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) . Aliter binae vel ternae mensurae, sunt omnes gentes, ad quas pertinent Scripturae; binae, propter praeputium et circumcisionem; ternae, quia a tribus filiis Noe sunt disseminatae. Quod jussu Domini impletae sunt hydriae, significat quia vetus Scriptura ab eo est. [ALBINUS.] Potuit quidam vacuas implere, vino, qui cuncta creat ex nihilo; sed maluit de aqua vinum facere, ut doceret se non legem solvere, sed implere; et in Evangelio illa facere vel docere, quae prophetia praedixit. Usque ad summum implentur hydriae, quia nullum tempus fuit a salutari doctrina vacuum. Architriclinus intelligitur principes in peritia Scripturae [Col. 0170C] continentis historias vel moralitates et allegorias. Dum ergo tali velut Nicodemo, Gamalieli, discipuloque ejus Saulo, verbum Evangelii offertur, vinum de aqua factum architriclino propinatur. Nonnulli vero per aquam baptismum Joannis, per vinum passionem Christi accipiunt. Unde et vinum prius fertur architriclino, id est, ipsi Joanni, qui ante bibit passionem quam Christus. [ALBINUS.] Triclinium, id est tres ordines in nuptiis, discumbentium altitudine distantes inter se, designant tres ordines in Ecclesia fidelium, conjugatorum, continentium et doctorum. Et quia doctorum est, veteribus institutis gratiam Evangelii praeferre: vocato sponso, dixit architriclinus, bonum vinum fuisse servatum. Quod autem dicitur, non sciebat unde [Col. 0170D] esset, intelligendum est quia multis in lege peritis secundum litteram nuntiaverunt Evangelium discipuli Christi, qui hauserant aquam, prudenter intelligendo, et fideliter aperiendo veterem Scripturam: Omnis homo primum bonum vinum ponit, dictum est ad litteram, secundum multorum consuetudinem. Mystice homo (id est, carnalis) deterius vinum bibit post bonum, id est, a veris ad falsa descendit, sed spiritualis quotidie invisibili vino quod prius lavit in Scripturis, inebriatur et proficit. [MAXIM.] Maximus episcopus in sermone De epiphania, qui ita incipit: Complura nobis fratres: Sicut posteritati suae fidelis mandavit antiquitas, hodie Salvator a Chaldaeis est adoratus; hodie fluentia Jordanis, bendictione [Col. 0171A] proprii baptismatis consecravit; hodie invitatus ad nuptias, aquas vertit in vinum
M. 63[II] R. 18 L. 33
Cum autem descendisset de monte, secutae sunt eum turbae multae. Et ecce leprosus veniens genu flexo, adorabat eum, dicens: Domine, si vis, potes me mundare.
[HIERON.] Recte post doctrinam fiunt miracula, ut per virtutem sermo firmaretur. [BEDA.] Leprosus secundum Marcum genu flectens, ut Lucas ait, in faciem procidit: quod humilitatis est et pudoris, ut unusquisque de suae vitae maculis erubescat, confessionem verecundia non reprimit, sed detecto vulnere [Col. 0171B] remedium quaerit. Voluntati Domini curationis potestatem leprosus tribuit, nec quasi incredulus dubitat, sed suae colluvionis conscius, non praesumit dicere: Munda me, Domine, mundabor. Dum hic a lege exclusus, se Domini potestate curari postulat, supra regem esse gratiam indicat. Sicut enim potestatis auctoritas in Domino, ita in isto fidei constantia declaratur.
Et extendens manum, tetigit eum Jesus, dicens: Volo mundare. Et confestim mundata est lepra ejus.
Extendens misericordiae affectu manum, tetigit ex humilitate, docens nos nullum spernere pro aliqua corporis commaculatione. Lex tangi leprosos prohibet, sed de eo non erat prohibitum qui Dominus legis est. Tetigit igitur, non quia sine tactu sanare [Col. 0171C] non posset, sed ut indicet se non sub lege esse, imo Dominum legis, qui non timet contagium, cum potius alios liberet. Ex pietate ait: Volo, sanans eo genere quo fuerat postulatus: cum diceretur: Si vis, potes me mundare; imperando subjunxit: Mundare: in quo majestatis aperitur potentia. Nihil enim medium est inter opus Dei et praeceptum, quia inter praecepta est opus. Dixit enim, et facta sunt (Psal. XXXII) .
Et ait illi Jesus: Vide nemini dixeris; sed vade, et ostende te sacerdoti, et offer munus quod praecepit Moyses in testimonium illis.
Non erat necesse ut sermone jactaret, quod corpore praeferebat. Docebat Dominus non esse vulganda [Col. 0171D] nostra beneficia, sed premenda, ut non solum a mercede abstineamus pecuniae, sed etiam gratiae. Jactantia quippe vitata, facit ne lepra possit transire in medicum. [HILAR.] Ideo etiam imperatur silentium, quia melius est fide magis spontanea salutem quaerere, quam beneficiis invitari. [BEDA.] Ostendere se sacerdoti jubetur leprosus, ut intelligeret sacerdos eum non legis ordine, sed gratia Dei curatum. Offerre sacrificium praecipitur, ut ostenderet Dominus se non legem solvere, sed implere, secundum legem gradiens, et supra legem sanans. In lege enim praeceptum erat, ut mundati a lepra munera offerrent sacerdotibus: quare humiliter ad illos mittit. BEDA. — AUGUST. De quaestionibus Evangelii. ] Nec oportebat significantia auferri sacrificia, priusquam [Col. 0172A] vera et in illis figurata sacrificia, confirmata essent in Christo et Ecclesia, contestatione apostolorum et fide credentium. Offertur in testimonium illis qui vident leprosum mundatum, quod salvantur a lepra peccatorum, et offerunt se Deo si credunt; aut si non credunt, inexcusabiles erunt. [HILARIUS.] Vel ita: Munus quod praecepit Moyses illis, videlicet sacerdotibus, offerri in testimonium, id est in signum spiritualis oblationis, sicut curatio leprae testatur curationem peccati, illud, inquam, munus offert non solum in signo, sed etiam in re, ut tu ipse a sordibus peccati emundatus, in sacrificium Dei transeas. Moyses enim praecepit testimonium, cujus in te geris effectum. [BEDA.] Ubi leprosus mundatur, certus non exprimitur locus, ut ostendatur, [Col. 0172B] non unum populum specialis alicujus civitatis, sed multarum populos fuisse sanatos. Quia vero leprosus genus humanum peccatis languidum typice designat, recte in Luca plenus lepra describitur. Omnes enim peccaverunt, et egent gratia Dei (Rom. III) . Extensio manus significat Salvatoris, incarnationem ejus, extentam ad salutem [omnium] hominum. Unde illud alibi: Jam vos mundi estis propter sermonem, quem locutus sum vobis (Joan. XV) . Ipse Christus est sacerdos in aeternum (Psal. CIX) , cui omnes a prisci erroris varietate mundati, debent se ostendere, confitendo quia templum ejus sunt, et offerre ei sua corpora hostiam viventem (Rom. XII) .
[Col. 0172C] R. 19[X]
At ille egressus, coepit praedicare et diffamare sermonem, ita ut jam non posset manifeste in civitatem introire, sed foris in desertis locis esse, et conveniebant ad eum undique.
[BEDA in Marcum. ] Jesus ait: Nemini dixeris: at ille officio functus evangelistae, mox egressus, coepit praedicare, et se interius exteriusque sanatum docere, ita quod ipsius salvatio multos ad Dominum cogit. Ad exemplum doctrinae factum est, quod nec jussus tacere potest acceptum beneficium, ut electi in magnis quae faciunt, latere quidem in voluntate habeant, quod est humilitatis; et inviti prodantur ut aliis prosint, quod magnae est sublimitatis, cum etiamsi velint, opera non possint taceri. [HIERON. [Col. 0172D] in Marc. ] Vitans Dominus civitates, tumultuosas carnalium mentes fugit, et secretos a mundanis curis visitat. His igitur gloria Domini manifestabitur, qui conveniunt undique, id est, per plana et ardua, quos nihil potest separare a charitate Christi.
M. 64[II] L. 65 A. 37
Cum autem introisset Capharnaum, accessit ad eum centurio, rogans eum et dicens: Domine, puer meus jacet in domo paralyticus, et male torquetur.
[AUGUST. de concordia evangelistarum. ] Non est contrarium quod Lucas ait: Misit ad eum seniores Judaeorum rogans, cum per amicum soleamus pervenire ad aliquem. Verumtamen non negligenter [Col. 0173A] intuenda est etiam Matthaei mystica locutio, secundum quam scriptum est in psalmo: Accedite ad eum, et illuminamini (Psal. XXXIII) . Itaque fide venit centurio. Dici tamen potest, quod etiam corpore venerit; et senioribus Judaeis tanquam familiaribus Christi, quod Lucas explicat, verbum suum commiserit, ut quotidie fieri solet ante potentes. [RABANUS.] Jacet paralyticus, torquetur acuta scilicet passione. Haec ita exprimit, ut et animae suae angustias indicet, et Christum ad misericordiam commoveat. Hinc discamus commisereri servis. Ut Lucas ait, moriturus erat servus, si non Domini sui fide et Christi pietate redderetur vitae, sicut Iezechias rex, cui Dominus ter quinos addidit annos (Isai. XXXVIII) .
Ait illi Jesus: Ego veniam, et curabo eum.
[Col. 0173B] Ad sanandum reguli filium ire noluit, ne divitias honorasse videretur, ad servum ire consensit, ne servilem conditionem sprevisse putaretur: sed in itinere verbo eum sanavit, ne putaretur ire ob impotentiam, et non ob humilitatem.
Et respondens centurio, ait: Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum; sed tantum dic verbo, et sanabitur puer meus. Nam et ego homo sum sub potestate, habens sub me milites; et dico huic vade, et vadit, et alii veni, et venit; et servo meo fac hoc, et facit.
Propter vitae gentilis conscientiam, metuebat gravari Dominum. Vidit Dominus fidem, humilitatem, prudentiam centurionis. Fidem, quod ex gentibus credidit, humilitatem, quod se judicavit indignum [Col. 0173C] cujus tectum Dominus intraret. Prudentiam, quod divinitatem corpore tectam agnovit. Qua prudentia etiam dixit, homo sum, et mitto homines, sciens Dominum angelos mittere posse. Unde sequitur:
Audiens autem Jesus, miratus est, et sequentibus se dixit: Amen dico vobis, non inveni tantam fidem in Israel.
[BEDA.] Quod Jesus miratus est, nobis mirandum esse significat: qua tales motus cum de Deo dicuntur, non perturbati animi signa sunt, sed docentis magistri. [HIERON.] De praesentibus dicit: Non inveni tantam fidem in Israel, non de patriarchis et prophetis, nisi forte in centurione fides gentium praeponatur Israeli. [BEDA.] Praesentibus ideo praefertur fides centurionis, quia illi legis prophetarumque [Col. 0173D] monitis edocti erant, ipse autem nemine docente sponte credidit.
M. 61[V] L. 172
Dico autem vobis, quod multi ab oriente et occidente venient, et recumbent cum Abraham, Isaac et Jacob in regno coelorum: filii autem regni ejicientur in tenebras exteriores: ibi erit fletus et stridor dentium.
Non solummodo iste centurio de gentibus recte credit in Deum, sed multi gentiles adhuc venient ad rectam credulitatem. [HIERON.] De nationibus credituris dicit, multi venient et requiescent feliciter epulaturi. Filios autem regni dicit Judaeos, in quibus ante regnavit Deus. Tenebrae semper sunt interiores, [Col. 0174A] non exteriores; sed exteriores ideo dictae sunt, quoniam lumen reliquit, qui a Domino foras expellitur. Ubi dicit, fletus et stridor dentium, veram ostendit resurrectionem, cum fletus sit oculorum, et dentes ossa.
M. 66[V] L. 66
Et dixit Jesus centurioni: Vade, et sicut credidisti, fiat tibi; et sanatus est puer in illa hora. Et reversus est centurio in domum suam, et invenit servum qui languerat, sanum.
Meritum Domini famulo suffragatur. Intelligamus centurionem corpore tandem pervenisse ad Dominum, et cum his qui missi fuerant, rediisse domum, cum Dominus dixerit ei, vade; vel sicut per nuntios accessisse, sic et per nuntios reversus fuisse attendatur. [Col. 0174B] [BEDA.] Divina providentia Judaei missi sunt, ut inexcusabiles fierent, si viso miraculo et credente gentili viro, non crederent. Seniores pro centurione, et sancti pro nobis intercedunt ad Dominum. Milites centurionis, possunt intelligi virtutes naturales, quas multi secum deferunt ad Dominum venientes. De quibus in laude Cornelii centurionis dicitur, quia erat vir justus [religiosus] et timens Deum cum omni domo sua, faciens eleemosynas multas plebi, et deprecans Deum semper (Act. X) . Qui autem non bene utuntur illis, minime digni sunt visitatione Dei. Centurio electos ex gentibus ostendit, qui quasi centenario milite stipati, virtutum spiritualium sunt perfectione sublimes, et sola aeternae salutis gaudia sibi, [Col. 0174C] suisque requirunt. Numerus enim centenarius, qui de laeva transfertur ad dexteram, coelestem significat vitam. Unde arca Noe centum annis fabricata est (Gen. VI) . Abraham centenarius filium promissionis accepit. Isaac sevit, et in ipso anno centuplum invenit (Gen. XXVI) . Atrium tabernaculi centum cubitis longum fuit (Exod. XXVII) : In centesimo psalmo: Misericordia et judicium cantatur Domino (Psal. C) .
M. 67[II] R. 15 L. 26
Et cum venisset Jesus in domum Petri vidit socrum ejus jacentem et febricitantem; et tetigit manum ejus, et dimisit eam febris, et surrexit, et ministrabat eis.
[HIERON.] Natura hominum est, ut post febres debiles [Col. 0174D] sint; verum sanitas a Domino collata, fortitudinem dedit ministrandi socrui Petri. Lucas: Et rogaverunt illum pro ea (Luc. IV) . [BEDA.] Modo Salvator rogatus, modo ultro curat aegrotos, ostendens se contra peccatorum passiones et precibus annuere fidelium, et ea quae minime in se intelligunt, dimittere. Unde Psalmista ait: Delicta quis intelligit? Ab occultis munda me, Domine (Psal. XVIII) . A febribus curata femina, moraliter carnem a concupiscentiae fervore per continentiae praecepta frenatam significat, ut membra quae servierant immunditiae, serviant justitiae. [RABAN.] Allegorice domus Petri, circumcisio est ejus apostolatui commissa; socrus est synagoga, quae quodammodo mater est Ecclesiae [Col. 0175A] Petro commissae: haec febricitat, quia invidiae aestibus laborat persequens Ecclesiam. Cujus manum Dominus tangit, quando carnalia ejus opera in spiritualem usum convertit; et ita erecta, ministrat in spiritu.
L. 67[X]
Et factum est, deinceps ibat in civitatem quae vocatur Naim. et ibant cum illo discipuli ejus et turba copiosa. Cum autem appropinquaret portae civitatis, ecce defunctus efferebatur, filius unicus matris suae; et haec vidua erat; et turba civitatis multa cum illa.
[BEDA.] Naim civitas est Galilaeae. Defunctus, qui coram multis extra portam effertur, significat criminaliter [Col. 0175B] peccantem, et multorum notitiae per verba et opera quasi per ostia suae civitatis peccatum propalantem. Qui bene unicus matris suae perhibetur, quia licet mater Ecclesia multos habeat filios bonos et malos, pro una tamen persona mali accipiuntur, quantum ad malitiam pertinet; quemadmodum etiam boni una persona accipiuntur secundum bonitatem. Et electus quilibet quando imbuitur ad fidem, filius est; quando alios imbuit, mater est. Unde Paulus: Filioli mei, quos iterum parturio (Galat. IV) . Cum igitur boni unanimiter studeant revocare malos, et boni mater et mali filius unicus nuncupantur. Porta civitatis qua defunctus effertur aliquis est de sensibus, quo aliquis in peccatum corruit, ut qui videt ad concupiscendum; qui aurem otiosis vel turpibus [Col. 0175C] audiendis, qui linguam commodat litigiis, caeterosque qui non servat sensus, mortis sibi reserat aditus. Omnis qui meminit Ecclesiam sponsi sui morte redemptam, agnoscit eam esse viduam; hujus miraculi multi fuerunt testes ut multi fierent Dei laudatores.
Quam cum vidisset Dominus misericordia motus super eam, dixit illi: Noli flere.
Pulchre evangelista Dominum prius misericordia motum esse super matrem, ac sic filium suscitare testatur, ut in uno nobis exemplum imitandae pietatis ostenderet, in altero fidem mirandae potestatis astrueret.
Et accessit et tetigit loculum; hi autem qui portabant, steterunt.
[Col. 0175D] Loculus in quo mortuus efferebatur male secura desperati peccatoris conscientia est. Qui vero sepeliendum portant, vel immunda desideria sunt, quae hominem rapiunt in interitum, vel venenata lenocinia blandientium, quae peccantes quasi aggere terrae obruunt. Domino loculum tangente, funeris bajuli steterunt quia conscientia attacta formidine superni judicii, revertitur ad seipsam, coercens carnales voluptates et injustos laudatores.
Et ait: Adolescens, tibi dico, surge et resedit qui erat mortuus, et coepit loqui, et dedit illum matri suae.
Resedit qui erat mortuus, cum interna compunctione reviviscit peccator. Incipit loqui, cum ostendit se redire ad veram vitam. Redditur matri, cum [Col. 0176A] per sacerdotale judicium communioni sociatur Ecclesiae.
Accepit autem omnes timor, et magnificabant Deum, dicentes: Quia propheta magnus surrexit in nobis, et quia Deus visitavit plebem suam.
Omnes magnificabant, id est, laudabant Deum; quia quanto gravior est casus, tanto pietas erigentis gratior, et spes salutis poenitentibus est certior. Visitavit Deus plebem, et dum verbum suum semel incarnari constituit, et quotidie Spiritum sanctum in corda nostra mittendo, ut suscitemur.
L. 68[X]
Et exiit hic sermo in universam Judaeam de eo [Col. 0176B] et omnem circa regionem.
[AMBR.] Id est, in omnem regionem circa Judaeam. Allegorice fuit appropinquare Jesum portae civitatis, quod Verbum caro factum, gentilem populum per portas fidei ad coelestem Jerusalem induxit. Ecce Judaicus junior populus per perfidiam defunctus effertur, quem mater Ecclesia nil in mundo quasi proprium possidens, multis populorum turbis circumsepta, pio affectu plorat, et ad vitam revocare laborat: quod et interim in paucis Judaeorum conversis, et tandem in plenitudine impetrat; loculus quo defertur, corpus est humanum; portitores, sunt mali mores, qui ad mortem trahunt; sed Jesus loculum tangit, cum fragilem naturam in cruce erigit. Vel tangitur locus mortui hominis a [Col. 0176C] Deo, id est, lignum crucis; quia periit homo per lignum paradisi. Portitores mortui, sunt quatuor elementa, quorum intemperantia est irritamentum peccandi in homine. Stant portitores, quia non valent sicut prius ad mortem trahere. Loqui Jesu, est monita salutis infundere: unde languidus ad vitam erigitur bonis actibus, et sic redditur matri Ecclesiae. Timent omnes, quia unius exemplo multi corriguntur.
M. 67[II] R. 15 L. 26
[Hic quidam inchoant caput L.] Vespere autem facto, obtulerunt ei multos daemonia habentes, et ejiciebat spiritus verbo, et omnes male habentes curavit, ut adimpleretur quod dictum est per Isaiam prophetam, dicentem: Ipse infirmitates nostras accepit et [Col. 0176D] aegrotationes portavit (Isai. LIII) .
[HIERON.] Vespere autem facto, curantur infirmi quando scilicet granum tritici in terra moritur. Solis occubitus, quod Lucas ponit, mortem significat illius qui dixit: Quandiu in mundo sum, lux sunt mundi (Joan. XII) . Plures aegroti sanantur post mortem Christi quam antea; quia calcato regno mortis, per totum orbem dona fidei transmisit per ministros suos. Unde Psalmista canit: Iter facite ei qui ascendit super occasum (Psal. LXVII) . Super occasum Dominus ascendit, quia unde in passione occubuit, inde majorem suam gloriam resurgendo manifestabit. [RABAN.] Ad litteram secundum praesentem locum infirmitates leviores accepit, id est, sanando [Col. 0177A] abstulit; et aegrotationes diuturnas portavit, quasi asportando removit. Mystice infirmitates nostras in cruce accepit, et aegrotationes portavit, quia passionem pro minoribus et majoribus peccatis nostris sustinuit.
Videns autem Jesus turbas multas circum se, jussit ire trans fretum.
M. 68[V] L. 105
Et accedens unus Scriba, ait illi: Magister, sequar te quocunque ieris. Et dixit ei Jesus: Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos. Filius autem hominis non habet ubi caput reclinet.
[HIERON.] Iste Scriba legis: qui tantum litteram [Col. 0177B] noverat, non erat spiritualis auditor Domini, sed putabat eum esse unum de magistris litteratioribus et ideo non habuit locum ubi Dominus caput suum reclinaret. Versutus videlicet erat, non simplex et humilis, quem divinitas familiari mansione inhabitaret. Fuit autem ob hoc repudiatus, quod visa magnitudine signorum, voluit sequi Salvatorem, ut lucra ex miraculis quaereret, sicut Simon magus. (Act. VIII.) Juste ergo a Domino condemnatur quasi dicente: Quid me propter divitias vis sequi, cum tam pauper sim, ut nec hospitiolum habeam? [BEDA.] Vel miraculis motus: propter inanem jactantiam sequi voluit, quam significant aves, et finxit obsequium discipuli se facturum, quae fictio per vulpem figuratur [ALBINUS.] Vulpes enim est animal fallax, [Col. 0177C] insidiis intentum, rapinas fraudis exercens, et inter ipsa hominum hospitia in foveis habitans, ita haereticus domum fidei non habens, alios in suam fraudem trahit, et a fide seducit.
Ait autem ad alterum: Sequere me. Ille autem dixit: Domine, permitte me primum ire, et sepelire patrem meum.
[BEDA.] Ille magistrum, hic Dominum vocat, non discipulatum respuens, sed pro pietate patrem sepelire cupiens, dignus in quo Christus reclinet caput, id est, in quo divinitas maneat. Vel reclinatio capitis, humilitatem Christi significat, quae in hoc, non illo simulatore ac superbo locum habebat.
Jesus autem ait illi: Sequere me, et dimitte mortuos sepelire mortuos suos. Tu autem vade et annuntia [Col. 0177D] regnum Dei.
Docet nos Dominus minora bona praetermittenda esse pro utilitate majorum. Majus enim bonum est, praedicare, quam patrem sepelire. Nam qui patrem sepelit, carnem in terra abscondit; qui vero praedicat, mortuos ad vitam resuscitat. [HIERON.] Mortuus est qui non credit. Cavendum est ergo ne dum solliciti sumus de mortuis, nos quoque moriamur. [ALBINUS.] Dominus repudiavit fraudulentum et elegit innocentem; sed eum, cui patrem sciebat mortuum, illum patrem de quo dicitur: Obliviscere domum patris tui (Psal. XLIV.) Mystice, non revocatus ab officio patris discipulus fuit, sed fidelis secernitur a communione perfidorum, quorum guttur [Col. 0178A] est sepulcrum patens (Psal. XV) : qualis etiam erat haereticus, vulpibus comparatus et avibus. Est propria justorum sepultura, de qua dicitur: Haec enim mittens hoc unguentum in corpus meum, ad sepeliendum me fecit (Matth. XXVI.) Et ideo qui bona in se fide sepelit Christum, ut cum eo resurgat, diaboli perfidiam in se nequaquam sepeliat. [GREGOR.] Mortuos vero mortui sepeliunt, cum peccatores quique sui similes adulando demulcent, et congesta mole pessimae adulationis eos opprimunt.
L. 106[X]
Et ait alter: Sequar te, Domine; sed primum permitte mihi renuntiare his qui domi sunt. Ait ad illum Jesus: Nemo mittens manum suam ad aratrum, et [Col. 0178B] aspiciens retro, aptus est regno Dei.
[BEDA.] Si discipulus Dominum secuturus arguitur de renuntiatione domus, quid fiet illis, qui nulla utilitate domum revisere non timent, quam reliquerant? Manum cuilibet in aratrum mittere, est quasi quodam compunctionis instrumento, ligno et ferro Dominicae passionis duritiam sui cordis atterere, atque ad proferendos operum bonorum fructus aperire. Quod si quis excolere incipiens, cum uxore Lot ad relicta vitia respicere delectetur (Gen. XIX) , futuri regni munere privatur.
M. 69[II] R. 47 L. 83
Et ascendente eo in naviculam, secuti sunt eum discipuli ejus. Et ecce motus magnus factus est in [Col. 0178C] mari, ita ut navicula operiretur fluctibus. Ipse vero erat in puppi super cervical, dormiens.
Cervical dicitur vel pulvillus, vel quodlibet aliud substratum cervici recumbentis ad dormiendum. Navicula videbatur operiri et impleri fluctibus, quare tanto magis timor conturbat discipulos.
Et accesserunt et suscitaverunt eum, dicentes: Domine, salva nos, quia perimus. Et dicit eis: Quid timidi estis, modicae fidei? Tunc surgens imperavit vento et mari, et dixit: Tace et obmutesce, et facta est tranquillitas magna.
Licet diversis verbis evangelistae narrent, una tamen sententia est, et totum dici potuit. Comminatur vento et mari, de quo dicitur: Tu dominaris potestati [Col. 0178D] maris (Psal. LXXXVIII) . Non errore haereticorum imperavit, qui omnia putant animantia, sed majestate qua Deo sunt sensibilia [HIERON.] Hujus signi typum in Jona legimus, quod Dominus caeteris periclitantibus securus est et dormit, et suscitatur, et imperio ac sacramento passionis suae liberat suscitantes. Itaque suae personae utramque naturam dignatus est ostendere, dormiens ut homo; mare coercens ut Deus.
Porro homines mirati sunt, dicentes ad invicem: Quis aut qualis est hic, quia et ventis imperat et mari, et obediunt ei?
Recte appellantur homines, quicunque potentiam Salvatoris nondum noverant, sive nautae accipiantur, sive alii qui in navi erant, sive etiam ipsi discipuli. [Col. 0179A] Allegorice, mare accipitur aestus hujus saeculi. Navicula, passionis arbor, cujus beneficio fideles adjuti, mundi fluctus transcendunt, et ad littus patriae coelestis perveniunt, de hoc quod discipuli cum Domino in naviculam ascendunt, alibi significationem aperit, dicens: Si quis vult post me venire, abneget semetipsum, et tollat crucem suam quotidie, et sequatur me (Luc. IX.) Discipulis navigantibus, Christus dormit; quia fidelibus in spe quietis aeternae saeculum calcantibus, et post terga certatim mundi fastus jactantibus, tempus Dominicae passionis advenit. Unde Marcus hoc sero gestum fuisse perhibet, ut veri solis occubitum non solum Domini dormitio, sed etiam ipsa hora significaret. Quo ascendente puppim crucis, ut somnum mortis caperet, [Col. 0179B] fluctus blasphemantium daemoniacis excitati procellis, assurgunt. [HIER. in Marcum. ] Quibus non ejus patientia turbatur, sed discipulorum imbecillitas periclitatur. Puppis mortuis pellibus vivos contegit, et fluctus arcet, et ligno solidatur: quae innuunt, in cruce et morte Domini Ecclesiam salvari. Per cervical intelligite corpus, cui divinitas sicut caput inclinata recumbit. [BEDA.] Suscitant Dominum discipuli ne pereant, quia maximis votis resurrectionem quaerebant. Ventum resurgens Dominus increpavit, quia diaboli superbiam stravit, dum ejus imperium destruxit. Tempestatem aquae cessare fecit, quia rabiem clamantium: Si Filius Dei est, descendat de cruce (Matth. XXVII) , labefecit. Recte arguuntur qui praesente Christo timebant: unde post [Col. 0179C] resurrectionem etiam audierunt quidam ex ipsis: O stulti et tardi corde ad credendum in omnibus, quae locuti sunt prophetae (Luc. XXIV) , Nobis etiam saepe navigantibus quasi inter aequoris fremitus obdormit Dominus, quando inter medios virtutum nisus, crebrescente vel immundorum spirituum, vel hominum pravorum, vel cogitationum impetu, fidei splendor obtenebrescit, spei celsitudo contabescit, amoris flamma refrigescit. Sed tunc necesse est ut ad Deum recurramus, quatenus ad tranquillitatem nos reducat, et portum salutis indulgeat.
Et cum venisset trans fretum in regionem Gerasenorum, quae est contra Galilaeam, et cum egressus [Col. 0179D] esset ad terram, occurrerunt, ei duo habentes daemonia, de monumentis exeuntes, saevi nimis, ita ut nemo posset transire per viam illam.
[AUGUST. De concordia evangelistarum. ] Gerasa est urbs Arabiae trans Jordanem, juncta monti Galaad in tribu Manasse, non longe a stagno Tiberiadis, in quod porci praecipitati sunt. Matthaeus duos, Marcus et Lucas unum occurrisse memorant; quia unus eorum celebrioris personae et majoris insaniae fuit, et ideo ejus curatio famosior.
Unus enim habebat daemonia jam temporibus multis, et vestimento non induebatur: neque in domo manebat, sed in monumentis, et neque catenis jam quisquam eum poterat ligare, quoniam saepe compedibus et catenis vinctus, dirupisset catenas, et compedes [Col. 0180A] comminuisset, et nemo poterat eum domare, et semper nocte ac die in montibus erat clamans, et concidens se lapidibus. Videns autem Jesum a longe, occurrit et adoravit eum, et clamans voce magna dixit: Quid nobis et tibi, Jesu, Fili Dei altissimi? venisti ante tempus torquere nos? Dicebat enim illi Jesus: Exi, spiritus immunde.
[BEDA.] Judaei dicunt, in principe daemoniorum ejicere daemones, quem daemonia negant aliquid commune secum habere, quia pax aut societas nulla est illis cum eo. [HIERON.] Arius contendit esse creaturam, quem daemon confitetur Filium Dei. Non tamen voluntatis ista confessio est, quam praemium sequitur confitendi, sed necessitatis extorsio cogens invitos. Praesentia Salvatoris, tormentum [Col. 0180B] est daemonum, magnumque tormentum est eis, a laesione hominis cessare: et tanto gravius dimittunt, quanto diutius possident. Ridicule putant quidam daemonia nosse Filium Dei et diabolum ignorare, eo quod minoris malitiae sint satellites, quam ille cujus satellites sunt; sed tam daemones quam diabolus magis suspicantur Filium Dei esse, quam noscant.
Dic, quod tibi nomen est? At ille dixit: Legio, quia intraverunt daemonia multa in eum.
Non velut inscius nomen inquirit, sed ut confessione virtus curantis gratior appareret. Etiam nostri temporis sacerdotes, qui per exorcismi gratiam daemones ejicere norunt, solent dicere, patientes non aliter valere curari, nisi quantum sapere [Col. 0180C] possunt, omne quod ab immundis spiritibus vigilantes dormientesve pertulerunt, confitendo exponant.
Et rogabant eum ne expelleret eos extra regionem, et ne imperaret illis ut in abyssum irent.
Noverant daemones se aliquando mittendos in abyssum, recolentes dicta prophetarum.
Erat autem non longe ab illis grex porcorum multorum pascens. Daemones autem rogabant eum, dicentes: Si ejicis nos, mitte nos in gregem porcorum. Et ait illis: Ite. At illi exeuntes, abierunt in porcos, et magno impetu grex praecipitatus est in mare ad duo millia, et suffocati sunt in mari.
Permisit fieri quod petebant, ut porcorum perditio [Col. 0180D] hominibus esset salutis occasio. Notandum quod spiritus immundi et in porcos non possent introire absque concessu Salvatoris, ut noverimus eos multo minus posse sua potestate nocere hominibus. [AUGUST.] Non repugnat quod Marcus circa montem fuisse porcos narrat, Lucas autem in monte. Grex enim tam magnus fuit, ut aliquid ejus esset in monte, aliquid circa montem. Daemones ante tempus debita sibi tormenta formidantes, petunt in porcos mitti, et mittuntur. Sic peccator unusquisque ipse sibi actor est poenae. Unde in Isaia: Intrate in flammam quam accendistis vobis (Isai. L) .
Qui autem pascebant eos, fugerunt, et nuntiaverunt in civitatem et in agros omnia. Et ecce tota civitas exiit obviam Jesu: et viso eo, invenerunt hominem sedentem [Col. 0181A] a quo daemonia exierant, vestitum ac sana mente ad pedes ejus, et timuerunt, et rogabant eum ut transiret a finibus eorum.
[HIERON.] Quod rogant ut fines eorum transeat, non de superbia faciunt, sed de humilitate, qua se praesentia Domini judicabant indignos.
R. 48[VIII] L. 84
Cumque ascenderet navem, rogabat eum vir a quo daemonia exierant, ut cum eo esset, et non admisit eum, sed ait illi: Vade in domum tuam ad tuos, et narra quanta tibi fecerit Dominus, et misertus est tui, et abiit praedicans in Decapolim, quanta illi fecisset Jesus, et omnes mirabantur.
[BEDA.] Mystice Gerasa sive Gergesi, ut quidam [Col. 0181B] legunt, interpretatur colonum ejiciens, vel advena propinquans. Dominus itaque post passionis somnum resurrectionisque gloriam, per praedicatores venit in regionem Gerasenorum, cum praedicaret Judaeis et gentibus. Utrique enim sunt Geraseni, ejicientes colonum, id est, diabolum, qui alios per idololatriam, alios per transgressionem legis incolebat, et ita qui erant longe, facti sunt prope in sanguine Christi, et per liberum arbitrium occurrerunt credendo. In monumentis, non in domo manebant; quia in conscientia sua non requiescebant, sed in mortuis operibus (hoc est, in peccatis) delectabantur. Corpora enim perfidorum, quaedam sunt sepulcra defunctorum, in quibus anima peccatis mortua recluditur. Saevi nimis erant quia contra divinas et humanas [Col. 0181C] leges in furore concupiscentiae persistebant, impugnantes viam fidei, ne quis per illam transiret. Unus ille majoris insaniae figuram populi gentilis accipit, qui multis temporibus (id est, ab ipso pene mundi exordio) vexabatur a daemonio, et vestimento non induebatur, quia tegumentum virtutis amiserat, quo primi parentes post culpam nudati leguntur Haec stola redeunti filio offertur. Catenae et compedes durae et graves, sunt gentilium leges, quibus et in eorum republica cohibebantur peccata. Ruptis catenis, ut Lucas scribit, agebatur a daemonio in deserta, quia, trangressis legibus illis, ad ea scelera cupidine raptabantur, quae jam vulgarem consuetudinem excederent. Semper in nocte ac die furebat daemoniosus; quia gentilitas sive adversis casibus [Col. 0181D] laboraret, seu prosperitas ei arrideret, nequaquam collum mentis a servitio daemonum excutere noverat. Per operum foeditatem quasi in monumentis jacebat, et per superbiam quasi in montibus errabat, et per verba durissimae infidelitatis quasi cautibus se concidebat. Quod vero daemonia multa intraverant in hominem, significat populum gentilem multis idololatriae cultibus fuisse mancipatum. In porcorum interitu, homines immundi et rationis expertes indicantur, in monte superbiae lutulentis actibus delectati. Talibus dominantur daemonia: nam, nisi porcorum more viverent, diabolus in eis potestatem non acciperet ad perdendum, sed nonnunquam ad probandum. Pastores fugiunt, quia [Col. 0182A] nec philosophi gentium, nec principes Synagogae pereuntibus possunt offerre medicinam, et licet Christianam fugiant legem, potentiam tamen ejus stupendo miracula praedicant. Sedens ad pedes Jesu vestitus ac sanae mentis, significat fidelem populum a pristina conversatione sanatum, et ratione congrua vestitum, ac studio virtutum sequentem vestigia Christi et Christianorum. Haec autem videntes mirantur et timent, quod Christianam legem implere non valeant. Homo sanatus mittitur in domum suam: et praedicat in Decapoli. Sic quisque post remissionem peccatorum in conscientiam bonam redeat, et propter aliorum salutem Evangelio serviat, ut post cum Christo quiescat, ne, dum praepropere jam vult esse cum Christo, negligat praedicationis [Col. 0182B] ministerium fraternae redemptioni accommodatum.
M. 70[I] R. 20 R. 37 A. 38
Et ascendens in naviculam, transfretavit et venit in civitatem suam.
Christus Ecclesiae navem semper mitigaturus fluctum saeculi, transcendit, ut credentes in se, ad coelestem patriam tranquilla navigatione perducat. Marcus in Carpharnaum, Matthaeus in civitate sua Dominum curasse paralyticum narrant. Quae quaestio difficilius solveretur, si Matthaeus nominaret Nazareth. Nunc ergo quis dubitat Capharnaum fuisse civitatem Domini, quam non nascendo, sed miraculis illustrando suam fecerat? Denique in [Col. 0182C] comparatione exterarum [caeterarum] regionum, recte diceretur quodcunque oppidum Galilaeae civitas Domini, nedum Capharnaum, quae ita excellebat in Galilaea, ut tanquam metropolis haberetur.
Et ecce quatuor viri portantes in lecto hominem, qui erat paralyticus, et quaerebant eum inferre et ponere ante Jesum. Et non invenientes qua parte eum inferrent prae turba, ascenderunt supra tectum, et per tegulas submiserunt illum cum lecto in medium ante Jesum. Quorum fidem ut vidit, dixit: Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua.
Paralyticum, quem sanavit non pro sua fide, cum sensu careret, sed pro fide offerentium vocavit filium ideo, quia dimissa sunt ei peccata sua. Intuendum [Col. 0182D] quantum valet fides propria, si tantum valuit aliena. Qui ergo peccato gravatur, adhibeat Ecclesiam quae pro eo precetur. Hic datur intelligi, plerasque corporum debilitates evenire propter peccata. Et ideo forsitan prius dimittuntur peccata, ut causis debilitatis ablatis, sanitas restituatur. Hinc est quod hic paralyticus in Luca vocatur homo, quasi peccator, et alii paralytico ad piscinam dicitur: Ecce sanus factus es: jam noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat (Joan. V) . Quinque autem sunt differentiae causarum, pro quibus in hac vita molestiis corporalibus affligimur. Aut enim ad merita augenda per patientiam, justi infirmitate corporis gravantur, ut Job et Thobias et martyres; aut ad [Col. 0183A] custodiam virtutum, ne superbiant, ut Paulus ait: Ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meae angelus Satanae, qui me colaphizet (II Cor. XI) ; aut ad corrigenda peccata, sicut Maria soror Aaron, in eremo ob verba temeritatis percussa est lepra (Num. XII) , et paralyticus iste; aut ad gloriam Dei salvantis sive per ipsum, sive per famulos suos, sicut caecus natus, qui nec peccavit, nec parentes ejus, sed ut manifestarentur opera Dei in illo (Joan. XI) , et Lazarus, cujus infirmitas non fuit ad mortem, sed ut glorificaretur Filius Dei per eum (Joan. XI) ; aut ad inchoationem damnationis aeternae, quod reproborum est proprium, sicut Antiochus et Herodes, qui afflictionum miseria ostenderunt, quod passuri essent perpetuo in gehenna [Col. 0183B] (II Machab. IX) . Quibus congruit illud prophetae: Duplici contritione contere eos (Jer. XVII) .
Et coeperunt cogitare Scribae et Pharisaei, dicentes: Quis est hic qui loquitur blasphemias? Quis potest dimittere peccata, nisi solus Deus?
Verum dicunt Scribae, quia ipse solus potest dimittere, qui per eos quoque dimittit, quibus potestatem dimittendi tribuit. Putabant Dominum blasphemare arrogando sibi quod Dei est; sed eorum cogitationes revelando, et signo visibili; per quod constat [visibili quod constat aeque] eum divinae potentiae esse, sicut peccata dimittere, Deum se esse indicat.
Et cum cognovisset Jesus cogitationes eorum, [Col. 0183C] respondens, dixit ad illos: Quid cogitatis mala in cordibus vestris? Quid est facilius dicere: Dimittuntur tibi peccata, an dicere surge et ambula? Ut autem sciatis quod Filius hominis potestatem habet in terra dimittendi peccata, ait paralytico: Tibi dico, surge; tolle lectum tuum, et vade in domum tuam.
Utrum sint paralytico peccata dimissa, solus noverat qui dimittebat. Surgere autem et ambulare, manifestum erat omnibus qui videbant. Fit igitur visibile signum, ut probetur invisibile. Lectum tolle, ut quod fuit testimonium infirmitatis, sit probatio sanitatis. Ut autem sciatis, etc., usque illuc, ait paralytico, verba sunt evangelistae, quasi dicat lectoribus Evangelii: Illi murmurabant de hoc quod dixerat, dimittuntur tibi peccata, sed ego dico vobis [Col. 0183D] eum dixisse paralytico, surge, ut per sanationem ejus sciatis, quia Filius hominis et tunc habuit et nunc habet potestatem dimittendi peccata. Vel verba Christi possunt esse ita: Vos cogitatis quod non possim dimittere peccata, sed ut sciatis quia Filius hominis (id est, ego) hoc potest, ait (hoc est, dicit) ipse Filius hominis paralytico: Surge.
Et confestim surgens coram illis, tulit lectum in quo jacebat, et abiit in domum suam, magnificans Deum. Et stupor apprehendit omnes, et magnificabant Deum, et, repleti sunt timore, dicentes, quia vidimus mirabilia hodie. Et glorificaverunt Deum, qui dedit talem potestatem hominibus.
Magna Dei virtus ostenditur, ubi sine mora salus in jussu ejus completur. Unde merito qui aderant, [Col. 0184A] relictis blasphemiis, stupentes ad laudem convertuntur tantae majestatis, nec timerent, si crederent sane et diligerent perfecte. Curatio paralytici, indicat animae salvationem suspirantis ad Christum post illecebrae carnis inertiam. Quae primo indiget ministris qui eam Christo offerant, id est, doctoribus qui spem intercessionis suggerant. Marco narrante, quatuor portitores fuerunt: sive quia quatuor Evangelistis praedicantium virtus firmatur, sive quatuor virtutibus fiducia mentis ad promerendam sospitateam erigitur, de quibus in aeternae sapientiae laude dicitur: Sobrietatem et sapientiam docet, et justitiam et virtutem (Sap. VIII) . Has nonnulli prudentiam, fortitudinem, temperantiam, justitiam, appellant. Desiderantibus paralyticum offerre Christo, [Col. 0184B] turba obsistit; quia saepe anima post corporis desidiam superna gratia renovari cupiens, prisca consuetudine peccatorum retardatur; saepe inter orationes et suave colloquium cum Domino, turba cogitationum aciem mentis, ne Christus videatur, intercludit. Tunc ergo tectum domus in qua Christus docet, est ascendendum, id est, sacrae Scripturae sublimitas appetenda, lexque Domini die nocteque meditanda (Psal. I) . Patefacto tecto, aeger ante Jesum submittitur; quia reseratis Scripturae mysteriis, ad notitiam Christi pervenitur. Domus Jesu tegulis contecta describitur, quia sub vili litterarum velamine, si sit qui reseret, divina spiritualis gratiae virtus invenitur. Quod autem cum lecto deponitur, significat ab homine adhuc in ista carne constituto, [Col. 0184C] Christum debere cognosci. De lecto surgere, est animam se a carnalibus abstrahere. Dicit ergo: Surge de torpore negligentiae, et corpus in cujus desideriis jacuisti, in exercitia bonorum operum attolle, et sic domum habitationis aeternae ingredere. Vel ire in domum, est redire ad internam sui custodiam, ne iterum peccet.
A. 36[X]
Venit ergo iterum in Cana Galilaeae ubi fecit aquam vinum.
A. 36[III] M. 64 L. 65
Et erat quidam regulus, cujus filius infirmabatur [Col. 0184D] Capharnaum. Hic cum audisset quia Jesus adveniret a Judaea in Galilaeam, abiit ad eum et rogabat eum, ut descenderet et sanaret filium ejus. Incipiebat enim mori. Dixit ergo Jesus ad eum: Nisi signa et prodigia videritis, non creditis.
Credebat regulus illum esse Salvatorem, a quo salutem quaerebat; sed in fide dubitavit in hoc, quod praesentiam ejus petivit. Agnoscens itaque Dominus cor diffidentis, arguit illius diffidentiam, dicens: Nisi signa et prodigia videritis, non creditis. [AUGUST.] Prodigia sunt, quae aliquid portendunt. Et dicitur prodigium quasi porrodicium, quod porro dicat (id est, significet) aliquid futurum. Illa igitur quae tunc fiebant, ea quae nunc aguntur, portendebant. Omne prodigium est signum, sed non convertitur; [Col. 0185A] quia signum est tam de praeterito et praesenti quam de futuro; prodigium autem tantum est de futuro. Signum fuit de praesenti, quando Dominus aquam vertit in vinum, designans gloriam suam, sicut circulus significat impraesentiarum vinum venale. Signum de praeterito est, vestigium pedum in nive apparens.
Dicit ad eum regulus: Domine, descende priusquam moriatur filius meus. Dicit ei Jesus: Vade, filius tuus vivit.
[GREGOR.] Indicans se non deesse ubi invitatur, solo jussu sanat. In hoc ergo quod servo centurionis non dedignatur occurrere, cum ad filium reguli dedignaretur ire, nostra retunditur superbia; quia in hominibus non naturam qua ad imaginem Dei facti [Col. 0185B] sunt, sed honores et divitias veneramur. Videte distinctionem. [ALBINUS.] Regulus iste Dominum ad domum suam descendere cupiebat, centurio indignum se esse dicebat. Hic cessum est elationi, illic concessum est humilitati, tanquam huic diceretur: Noli mihi taedium facere, praesentiam meam vis in domo tua, cum verbo possim filium tuum sanare, centurio alienigena credidit me verbo hoc posse facere, vos nisi signa et prodigia videritis, non creditis.
Credidit homo sermoni quem dixit Jesus, et ibat. Jam autem eo descendente, servi occurrerunt ei et nuntiaverunt, dicentes, quia filius ejus viveret. Interrogabat ergo ab eis horam, in qua melius habuerit, et dixerunt ei, quia heri hora septima reliquit eum febris. [Col. 0185C] Cognovit ergo pater quod illa hora erat, in qua dixit Jesus ei: Filius tuus vivit. Et credidit ipse, et domus ejus tota.
Coepit homo credere, quia Dominus aeque absens corpore ut praesens sanaret: et sic meruit salutem filio suo. Non ergo diffidit de misericordia, servos interrogando de hora; sed desiderat, ut virtus divina servorum confessione plurimis innotescat. Vel, ne casu sanitas contigisset, interrogabat, quia forsitan nondum perfecte credebat. In figura sancti Spiritus septiformis, in quo omnis salus consistit, reliquit illum febris hora septima. Tarde credens regulus iste, figurat Judaeos, ad fidem difficile venientes: qualis erat Thomas, cum audiret: Veni, [Col. 0185D] mitte huc manum tuam; et noli esse incredulus, sed fidelis (Joan. XX) .
L. 39[II] M. 72 R. 22
Et fecit ei convivium magnum Levi in domo sua.
[BEDA.] Qui in domicilio Christum recipit interno, maximis delectationibus pascitur. Itaque libenter Dominus ingreditur, et in ejus recumbit affectu.
Et factum est, discumbente eo in domo, ecce multi publicani et peccatores venientes discumbebant cum Jesu et discipulis ejus. Erant enim multi qui et sequebantur eum.
Ad convivia peccatorum saepe ibat Dominus, ut spirituales cibos praeberet. Discumbentes viderunt [Col. 0186A] publicanum a peccatis ad meliora conversum, locum invenisse poenitentiae, et ob id non desperant de salute, praesertim illi qui jam poenitentes sequebantur Dominum.
Et videntes Scribae et Pharisaei quia manducaret cum peccatoribus et publicanis, dicebant discipulis ejus: Quare cum publicanis et peccatoribus manducat et bibit magister vester?
[BEDA.] Pharisaei et Scribae de jejunio gloriantes, dupliciter errant; quia et se justos putant, cum sint superbi, et convivas Domini reos, cum jam poeniteant. Ubi primo legis et gratiae distantia declaratur; quia legem sequentes, famem patiuntur aeternam: recipientes vero verbum vitae, alimento coelesti recreantur, et non possunt esurire. Deinde [Col. 0186B] retributio futura praefiguratur, quando epulantibus cum Christo electis, super torquebuntur jejuni: quibus dicitur: Meretrices et publicani praecedent vos in regnum Dei (Matth. XXI) . Pharisaei dedignantur peccatores; quia vera justitia compassionem habet, falsa justitia dedignationem. Solent etiam justi recte peccatoribus indignari; sed aliud est quod agitur typo superbiae, aliud quod zelo disciplinae.
M. 73[II] R. 23 L. 40
Hoc audito, Jesus ait illis: Non necesse habent sani medico, sed qui male habent. Euntes autem discite quid est, misericordiam volo et non sacrificium (Ose. VI) . Non enim veni vocare justos, sed peccatores in poenitentiam.
[Col. 0186C] Magister pro discipulis respondit, seipsum medicum dicens, quia ejus livore sanati sumus (Isai. LIII) . Sanos et justos appellat, ignorantes Dei justitiam et suam constituentes; male vero habentes et peccatores, vocat eos qui suae fragilitatis conscii, et videntes non per legem se posse justificari, gratiae Christi se poenitendo submittunt. Tale est ergo quod dicit in sugillationem Scribarum et Pharisaeorum. Ideo non super vos declino, quia non putatis egere medico, hos autem humiles juvo, quia poenitendo dant locum gratiae. Sed et si vos sanari vultis, euntes a temeritate vituperationis, discite diligentius dicta prophetarum, ut per opera misericordiae misericordiam quaeratis; et dum negligitis prodesse [Col. 0186D] proximo, non confidatis per sacrificia legis placare Deum. Unde illud: Holocaustum etiam pro peccato delendo non postulasti; tunc dixi: Ecce venio (Psal. XXXIX) , ad faciendam scilicet misericordiam. Et alibi: Utique holocaustis non delectaberis (Psal. L) . Et illud: Nunquid manducabo carnes taurorum, aut sanguinem hircorum potabo (Psal. XLIX) ? Erant autem sacrificia legis instituta, ut essent significatio et accessus ad verum sacrificium crucis, in quo salus mundi; et ut populum Dei revocarent ab idololatria, daemoniis namque, si non Deo, victimas immolarent. Vel ita potest intelligi: Misericordiam volo, peccata condonando, et non sacrificium, id est, peremptionem peccatorum. Unde alibi: Nolo mortem peccatoris, sed ut magis convertatur et vivat [Col. 0187A] (Ezech. XVIII) . Et hoc quoque sic legi potest: Non veni vocare justos in poenitentiam, sed peccatores. Vocat enim peccatores, ut per poenitentiam corrigantur; vocat justos, sicut Nathanaelem et Joannem Baptistam, ut magis justificentur.
At illi dixerunt ad eum: Quare discipuli Joannis jejunant frequenter et obsecrationes faciunt, similiter et pharisaeorum, tui autem edunt et bibunt, et non jejunant.
Matthaeus refert discipulos Joannis dixisse Salvatori haec, quae Pharisaei secundum Lucam dixerunt ad eum, unde patet utrosque dixisse. Sed discipuli Joannis in hoc maxime reprehendendi sunt, quia de jejunio se jactant: qui illi movent calumniam, quem sciunt a magistro praedicatum; et junguntur [Col. 0187B] Pharisaeis, quos ab eo noverant condemnatos. Spiritualiter, discipuli Joannis et Pharisaeorum jejunant, Christi autem edunt et bibunt; quia respuentes Christi praeconia, cibis spiritualibus non reficiuntur, quia vero fideliter adhaeret Christo, non jejunat, sed carne ipsius et sanguine reficitur. Aliter Joannes vinum et siceram non bibit (Luc. I) , quia meritum auget, nec potest condonare delicta; Dominus autem cum publicanis et peccatoribus manducat et bibit (Matth. IV) . Quia potest eos purificare. Jejunavit tamen Christus, ne praeceptum jejunii declinares, manducavit cum peccatoribus, ut potestatem purificandi cognosceres.
Quibus ipse ait: Nunquid possunt filii nuptiarum, [Col. 0187C] quandiu sponsus cum illis est, jejunare? Venient autem dies cum auferetur ab eis sponsus, et tunc jejunabunt in illis diebus.
Sponsus est Christus, sponsa Ecclesia. De hoc spirituali connubio apostoli sunt creati per lavacrum regenerationis, qui lugere non possunt, quandiu sponsum in thalamo vident, cujus praesentia longe plus proficit, quam corporalis abstinentia. Quando vero transierint nuptiae, et passionis ac resurrectionis tempus advenerit, tunc sponsi filii jejunabunt in humilitate tribulationis. Unde nonnulli putant Quadragesimam celebrandam post dies quadraginta a passione, licet instet dies Pentecostes; alii post Pentecosten, ut Maximilla. Ecclesiae autem [Col. 0187D] consuetudo per humilitatem carnis ad resurrectionem venit. Quod autem Lucas ait: Nunquid potestis filios sponsi, dum cum illis sponsus est, facere jejunare? eleganter intimavit, ipsos qui loquebantur, fuisse futuros ut lugentes jejunarent, quia ipsi essent sponsum occisuri. Postea vero, dato Spiritu sancto, jejunaverunt in gaudio mentis ad spiritualia suspensae, atque ob hoc alienatae quodammodo a corporalibus cibis: ad quod sequentes similitudines spectant. Juxta tropologiam, quandiu sponsus nobiscum est, in laetitia sumus, nec jejunare possumus nec lugere; cum autem propter peccata a nobis recesserit, tunc jejunandum est et lugendum.
Dicebat autem et similitudinem ad illos, quia nemo assumentum panni rudis assuit vestimento veteri Alioquin [Col. 0188A] aufert supplementum novum a veteri, et major scissura fit.
Alioquin, videlicet si pannum rudem (id est, novum) assuat veteri, aufertur novus de veteri; et fit scissura major, id est, damnabilior; quia et particula panni rudis damnose a reliqua massa scinditur, et in veteri panno fit majus foramen quam prius esset, ex dissimilitudine novi et veteris. Assumentum, dicit illud quod assuitur, sicut indumentum, quod induitur. Matthaeus vero et Lucas talem particulam vocant commissuram, quae si fuerit de novo panno, et jungatur veteri vestimento, secundum Matthaeum tollit plenitudinem ejus, id est, lato disrumpit illud, et ita pejor scissura fit. Discipulos itaque Dominus dicit adhuc esse tanquam vetera [Col. 0188B] vestimenta, id est carnales necdum fide passionis et resurrectionis solidatos; et ideo non posse severa jejunia et continentiae praecepta sustinere, ne per austeritatem nimiam, etiam credulitatem quam habebant amitterent. Donec enim quis veterem hominem deponat, et novum induat per passionem Christi, non poterit novam doctrinam sustinere, quae non per partes, sed integra servanda est. Est autem nova doctrina non solum jejunare a concupiscentia ciborum, sed etiam ab omni laetitia temporalium tentationum. Ergo pannum hujus doctrinae, id est, partem quae ad cibos pertinet, dicit non oportere impartiri hominibus adhuc veteri consuetudini deditis: quia et illic videtur quasi scissio fieri, et ipsi vetustati, ut Lucas ait, non convenit. [Col. 0188C] Nam misceri non debent actus veteris et novi hominis. Non enim placet sponso discolor vestis. Unde Apostolus: Exuite veterem hominem eum actibus suis, et induite novum cum actibus suis (Coloss. III) .
Et nemo mittit vinum novum in utres veteres. Alioquin rumpet vinum novum utres, et ipsum effundetur, et utres peribunt. Sed vinum novum in utres novos mittendum est, et utraque conservantur.
Hic discipulos veteribus comparat utribus, et dicit eos cito posse disrumpi, si spiritualibus praeceptis implerentur; quia rudes mentes novae vitae mysteria pati non possunt: et ita doctrina effunditur, id est, nihil prodest; et mentes pondere peccatorum suffocantur, quod est utres perire. [BEDA.] [Col. 0188D] Post ascensum Domini facti sunt utres novi, et tunc acceperunt Spiritum sanctum quasi vinum novum. Unde Judaeis dicebatur, quia musto pleni erant (Act. II) . Cum igitur doctrina memoriae traditur, et mens non est sine fructu, tunc utraque conservantur. Aliter. Cavendum est doctori, ne animae adhuc in vetustate malitiae perduranti, novorum mysteriorum secreta committat. [HIERON.] Vel ita; Vestimentum vetus et utres veteres, sunt Scribae et Pharisaei; novum vestimentum et novum vinum, Evangelii praecepta, quae Judaei sustinere non possunt, ne major scissura fiat. [BEDA.] Distat autem inter novum vinum et novum pannum, quia vino reficimur, vestimento induimur. Spiritualiter ergo vestimentum insinuat opera bona, quibus coram hominibus [Col. 0189A] lucemus; in vino autem exprimitur ardor fidei, spei et charitatis, quo intus reformamur.
Et nemo bibens vetus, statim vult novum, dicit enim: Vetus melius est.
Judaeos significat, quibus vitae veteris saliva imbutis, novae gratiae praecepta sordebant; quia majorum traditionibus commaculati, dulcedinem spiritualium verborum percipere nequaquam valebant.
M. 127[X] L. 128
Tunc responderunt ei quidam de Scribis et Pharisaeis, dicentes: Magister, volumus a te signum videre.
Tunc, id est in illo tempore, responderunt ei, hoc [Col. 0189B] est, subjunxerunt post verba ejus. Tentantes, de coelo, ut Lucas scribit, signum quaerunt, quasi quae viderant, signa non fuerint. Vel ignem de sublimi venire cupiebant sicut tempore Eliae duo quinquagenarii in igne de coelo sunt perempti (IV Reg. I) , vel contra consuetudinem terrae illius, aestivo tempore mugire tonitrua, coruscare fulgura, imbres ruere, sicut sub Samuele actum est (I Reg. XII) , quasi non possent et illa calumniari, et dicere ex occultis et variis aeris passionibus accidisse. At tu qui calumniaris ea quae oculis vides, manu tenes, utilitate sentis, quid facies de his quae de coelo venerint? Utique respondebis, et magos in Aegypto multa signa fecisse de coelo (Exod. VII) .
[Col. 0189C] M. 198[V] L. 132
Qui respondens, ait illis: Generatio mala et adultera signum quaerit, et signum non dabitur ei, nisi signum Jonae prophetae (Jonas II) . Sicut enim fuit Jonas in ventre ceti tribus diebus et tribus noctibus, sic erit Filius hominis in corde terrae tribus diebus et tribus noctibus.
Egregie dixit, adultera: Quia dimisso viro juxta Ezechielem, multis amatoribus se copulaverat. [HIERON.] Ut a toto partem intelligas, tribus diebus et tribus noctibus, id est infra tria spatia, quae constant ex tribus diebus et tribus noctibus fuit Filius hominis in sepulcro, quasi in corde terrae. [BEDA.] Non erant isti Judaei digni videre signum de [Col. 0189D] coelo, sed de profundo inferni: quod significavit Jonas in hoc, quia naufragus fuit, cetoque sorbente voratus. In eo vero quod de maris abysso ac mortis fauce liberatus fuit, dedit signum incarnationis Christi a morte resuscitandi. Discipulis autem suis dedit Dominus signum de coelo, quando in monte transfiguratus est (Marc. IX; Luc. IX) . Ex hac quippe similitudine ostendit, Judaeos ad instar Ninivitarum peccatis gravibus involutos, et subversioni (si non poenituerint) esse proximos. Quod si poenituerint, indulgentiam consecuturos. Jonas quidem signum fuit Ninivitis, quod sicut ipse liberatus fuit a morte corporis de ceto, ipsi liberarentur de morte animae poenitendo. Filius quoque hominis signum fuit generationi Judaeorum; quia, sicut ipse [Col. 0190A] resurrexit a morte carnis, ita ipsi resurgerent a morte animae, si poeniterent.
Viri Ninivitae surgent in judicio cum generatione ista, et condemnabunt eam, quia poenitentiam egerunt in praedicatione Jonae. Et ecce plusquam Jonas hic.
[HIERON.] Bene dicit, plus; quia Jonas triduo praedicavit, Christus multo tempore. Viri Ninivitae qui sunt Assyrii, ideo condemnabunt (non sententiae potestate, sed comparationis exemplo) illam generationem, quae dicitur populus Dei, quia poenitentiam egerunt ad praedicationem Jonae (Jonas III) . Jonas nil signorum faciens, acceptus fuit genti peregrinae. Christus tot signa faciens, reprobatus fuit nationi suae. In veteribus libris invenitur Ninivitae, [Col. 0190B] non Ninivitae, ut quidam legunt.
Regina austri surget in judicio cum generatione ista, et condemnabit eam, quia venit a finibus terrae audire sapientiam Salomonis. Et ecce plus quam Salomon hic.
[BEDA.] Hic, est in hoc loco et superius adverbium. Regina austri surgit in judicio cum reprobis: in quo, quia ipsa electa esse non dubitatur, resurrectio bonorum et malorum ostenditur. Refert Scriptura, per quantas difficultates regina Saba venit audire sapientiam Salomonis (II Reg. X) , et ei multa munera deferens, ab eo plura recipit. Quae ideo Judaeos in comparatione sui condemnabit, quoniam ab ultimis terrae finibus in sapientia famosum esse cognovit [Col. 0190C] et quaesivit; illi vero inter se habentes Dei sapientiam et virtutem, non modo non audiebant, sed blasphemabant, et insidias ei tendebant. Multi siquidem venerunt a finibus terrae audire sapientiam Salomonis (ibid.) , ut liber Regum tertius refert: et deferebant ei munera. In Ninivitis, per poenitentiam quae peccatum abolet; in regina Saba, per studium percipiendae sapientiae, quae peccatum cavet, praefertur Ecclesia Synagogae. Ex duobus enim constat Ecclesia, ut aut peccare desistas, aut peccare nescias. Alii per sapientiam seu per poenitentiam conciliantur Deo, sed diabolus ad Judaeos reversus, dominabitur in eis. Et hoc est quod sequens similitudo dicit.
[Col. 0190D] M. 129[V] L. 130
Cum autem immundus spiritus exierit ab homine, ambulat per loca arida quaerens requiem, et non invenit.
[BEDA.] Possunt haec non inconvenienter accipi de quolibet haeretico vel schismatico, vel etiam malo catholico: de quo cum tempore baptismatis spiritus immundus exierit, perambulat per loca inaquosa, id est, circuit corda fidelium, expurgata a mollitie fluxae cogitationis. Requiem quaerit et non invenit, quia castas mentes inhabitare non potest, nec quiescere nisi in pravo corde. Unde Dominus de illo inquit: Sub umbra dormit, in secreto calami, in locis humentibus (Job XL) . In umbra, insinuat tenebrosas conscientias; in calamo; qui foris est nitidus [Col. 0191A] et intus vacuus, mentes simulatrices; in locis humentibus, lascivas et molles.
Tunc dicit: Revertar in domum meam unde exivi.
Revertar ad illius conscientiam, unde in baptismo ejectus fueram, et pristinam possessionem consueto modo mihi subjiciam.
Et veniens, invenit vacantem, scopis mundatam et ornatam.
Vacantem, scilicet a bonis actibus per negligentiam; mundatam, a pristinis vitiis per baptismi gratiam? ornatam, simulatis virtutibus per hypocrisin.
Tunc vadit et assumit septem alios spiritus secum, nequiores se: et intrantes, habitant ibi.
Per septem spiritus universa vitia designat, quae merito dicuntur nequiora diabolo, comparatione [Col. 0191B] prioris inhabitationis [habitaris]. Cum enim diabolus malus sit, et malos faciat ante baptismum, quemcunque post baptisma sine pravitate haeretica seu mundana cupiditate arripuerit, mox eum in omnium vitiorum imo prosternit. Et non solum habebit septem vitia, septem spiritualibus virtutibus contraria, sed per hypocrisin ipsas se virtutes habere simulabat.
Et fiunt novissima hominis illius pejora prioribus.
Melius quippe erat ei, viam veritatis non cognoscere, quam post agnitionem retrorsum converti (II Petr. II) . Hoc in Juda traditore (Luc. XXII) et Simone mago (Act. I) specialiter legimus impletum. Quo haec parabola tendat, finis ejus insinuat
Sic erit et generationi huic pessimae.
[Col. 0191C] (HIERON.) Id est, quod de uno specialiter narravi, hoc eveniet in gente hujus populi. Immundus spiritus a Judaeis exivit, quando legem acceperunt, et transivit ad gentes. Sed cum postea in credentibus gentibus locum non inveniret, reversus est ad Judaeos vacantes a Christo, et superfluis observationibus legis mundatos, prout putabant, atque ornatos. Ut autem firmius deinceps possideat, assumit universitatem daemonum. Pejus ergo faciunt modo Judaei, majori numero daemonum possessi, quam prius; quia minus erat Christum venturum non credere, quam postquam venit, non suscipere.
[Col. 0191D] L. 131[X]
Factum est autem, cum haec diceret, extollens vocem quaedam mulier de turba, dixit illi: Beatus venter qui te portavit, et ubera quae suxisti.
[BEDA.] Magnae devotionis et fidei ostenditur haec mulier, quae Pharisaeis blasphemantibus Dominum, tanta sinceritate ejus incarnationem confitetur, ut et praesentium et futurorum confundat perfidiam. Si enim caro Verbi Dei a carne Virginis matris esset extranea, ut multi haeretici dixerunt, sine causa venter, qui eum portavit, et ubera quae eum lactaverunt beatificarentur. Unde dicit Apostolus contra haereticos, quia misit Deus Filium suum factum ex muliere factum sub lege (Galat. 4) . Nec audiendi sunt qui legendum putant, natum ex muliere, non [Col. 0192A] factum. Alioquin verus filius hominis non esset, nis ex matre carnem traxisset. Secundum physicos quoque, ex eodem fonte et lac nutriendis, et semen procreandis pueris emanat. Ergo de semine virginis potuit concipi, qui ejus lacte potuit nutriri. Haec mulier typum gessit Ecclesiae, credentis Christum verum Deum et verum hominem natum fuisse. Vere beata parens Christi, quae sicut quidam ait, est enixa puerpera regem.
[Col. 0192B] At ille dixit: Quinimo, beati qui audiunt verbum Dei et custodiunt illud.
Pulchre Salvator attestationi mulieris annuit, non matrem suam tantummodo asseverans esse beatam, sed etiam omnes qui se Verbum Dei, auditu fidei concipiunt, et boni operi custodia eum in corde proximorum pariunt et nutriunt. Qua sententia Judaeos clam percutit, qui Filium Dei Christum esse negant. Tota profecto vitae coelestis perfectio duobus his comprehenditur, ut verbum Dei audiamus et faciamus.
M. 130[II] R. 35 L. 82
Adhuc eo loquente ad turbas, ecce mater ejus et fratres [Col. 0192C] stabant foris quaerentes loqui ei. Dixit autem ei quidam: Ecce mater tua et fratres tui foris stant, quaerentes te.
Dominus, dum erat occupatus in officio praedicandi, suggessit ei quidam de matre et fratribus, qui insidias ei tendebant, utrum spirituali operi carnem et sanguinem praeferret.
At ille respondens dicenti, ait: Quae est mater mea? et qui sunt fratres mei? Et extendens manum in discipulos suos, dixit: Ecce mater mea et fratres mei. Quicunque enim fecerit voluntatem patris mei qui in coelis est, ipse meus frater et soror et mater est.
Non recusat obsequi matri, qui dicit: Honora patrem et matrem (Exod. XX) ; sed ostendit se plus debere [Col. 0192D] paternis mysteriis, quam affectibus maternis. Nec fratres comtemnit, sed opus spirituale praefert cognationi, docens meliorem esse copulam mentium quam corporum, ut et nos carni spiritum praeferamus. Non negavit matrem, quasi de phantasmate natus, ut voluit Marcion et Manichaeus, sed insidianti respondit. Ac si diceret: Mater mea est, qui per praedicationem me generat in credentibus; fratres mei sunt, qui opera Patris mei faciunt. Soror et frater dicitur, propter utrumque sexum, quamvis Dominus in factis potius quam in sexibus discernat. Qui autem Christi frater vel soror est credendo, mater ejus fit praedicando, dum per praedicationem quasi parit eum in cordibus auditorum, si fides ibi vel amor Christi generatur. Quidam sequentes deliramenta [Col. 0193A] apocryphorum, suspicantur fratres Domini foris stantes, esse filios Joseph de quadam muliercula. Sed consobrinos Salvatori, fratres ejus hic intelligere debemus, scilicet liberos materterae ejus, id est, matris Jacobi minoris et Joseph et Judae. [GREGOR.] Dominus colligens ex gentibus credentes, Judaeam carnalem non cognoscit sibi matrem. Unde et foris stat; quia perdens intellectum spiritualem, litterae foris haeret. [BEDA.] Per turbas igitur possumus intelligere gentilitatem, quae confluxit ad Christum; et quanto fide vicinior, tanto mente capacior vitae mysteria hausit, juxta Psalmistam: Accedite ad eum, et illuminamini (Psal. XXXIII) . Mater autem Christi secundum carnem (id est, synagoga), et fratres (id est populus Judaeorum) foris stantes, volunt [Col. 0193B] Dominum videre; sed spiritualem in lege sensum non quaerentes, sese ad custodiam litterae foris figunt; et quasi cogunt eum exire potius ad carnalia docenda, quam se consentiant intrare ad discenda spiritualia.
M. 74[II] R. 49 L. 85
Haec illo ad eos loquente, ecce princeps Synagogae unus, cui nomen Jairus, accessit et adorabat eum, dicens: Filia mea modo defuncta est; sed veni, impone manum super eam, et vivet.
Haec, videlicet praedicta quae prescripta sunt hic prope non omnia, sed aliqua Domino loquente, ecce archisynagogus nuntiat filiam suam morti esse proximam, [Col. 0193C] ut Marcus et Lucas referunt. Quia igitur desperabat filiam posse invenire vivam, de ea, ut jam defuncta loquitur, secundum Matthaeum, petens a Domino vel morientem sanari, vel mortuam suscitari.
Et surgens Jesus, sequabatur eum et discipuli ejus. Et ecce mulier quae sanguinis fluxum patiebatur duodecim annis, et multa fuerat perpessa a compluribus medicis, et erogaverat omnia sua, nec ab ullo potuit curari, sed magis deterius habebat: venit in turba retro, et tetigit fimbriam vestimenti ejus. Dicebat enim intra se, quod si vel vestimentum ejus tetigero salva ero. Et confestim stetit fluxus sanguinis ejus, et sensit corpore quod sanata esset a plaga. Et statim Jesus cognoscens in semetipso, ait; Quis me tetigit? Dixit [Col. 0193D] Petrus et qui cum illo erant: Praeceptor, turbae te comprimunt et affligunt: et dicis: Quis me tetigit? et dixit Jesus: Tetigit me aliquis. Nam et ego novi virtutem de me exisse. Et circumspiciebat videre eam quae hoc fecerat. Videns autem mulier quia non latuit, tremens venit, et procidit ante pedes ejus; et ob quam causam tetigerit eum, indicavit coram omni populo, et quemadmodum confestim sanata sit. At ipse dixit: Fides tua te salvam fecit. Vade in pace, et esto sana a plaga tua. Adhuc eo loquente, venit quidam ad archisynagogum, dicens ei: Quia mortua est filia tua, quid ultra vexas magistrum? Jesus autem, audito hoc verbo, ait archisynagogo: Noli timere. Crede tantum, et salva erit; et non admisit quemquam sequi se, nisi Petrum, et Jacobum, et Joannem fratrem Jacobi. Et cum venisset [Col. 0194A] in domum archisynagogi, vidit tibicines et turbam tumultuantem et flentes et ejulantes multum; et ingressus, dicebat: Recedite. Non est enim mortua puella, sed dormit; et deridebant eum, scientes quod mortua esset. Ipse vero ejectis omnibus, assumpsit patrem et matrem puellae, et qui secum erant, ingreditur ubi erat puella jacens; et tenens manum ejus, ait illi: Talitha cumi, quod est interpretatum, puella, tibi dico surge, et reversus est spiritus ejus et surrexit continuo puella, et ambulabat. Erat autem annorum duodecim; et obstupuerunt omnes timore maximo. Et praecepit eis vehementer, ut nemo id sciret. Et jussit dari illi manducare. Et exivit fama haec in universam terram illam.
[BEDA.] Princeps Synagogae nullus melius quam [Col. 0194B] Moyses intelligitur: unde bene Jairus illuminans dicitur, aut illuminatus. Accipiens enim verba vitae ad illuminandum caeteros, a Spiritu sancto illuminatur Archisynagogus cecidit ad pedes Jesu, quod Marcus et Lucas memorant; quia legislator cognovit Christum sibi praeferendum, protestans illud Apostoli: Quod infirmum est Dei, fortius est hominibus (I Cor. I) . Pedes Christi, incarnatio ejus accipiuntur; quia caput ejus est Deus. Rogat eum venire in carnem, et imponere manum misericordiae potentiaeque super filiam, id est, plebem Judaicam. Moyses enim continuis votis desiderabat adventum Christi in synagogam. Unde illud: Anima autem mea exultabit in Domino, et delectabitur super Jesu ejus (Psal. XXXIV) . Etenim qui sibi vivit, alios vivere facit. [Col. 0194C] Abraham et Moyses atque Samuel rogant pro plebe mortua, et sequitur Jesus preces eorum Synagoga sola legali institutione composita, quasi amica Moysi nata erat: quae nobiliter a prophetis educata, postquam ad intelligibiles annos pervenit, et spiritualem Deo gignere sobolem debuit, erroribus languens, in peccatis moriebatur. Pergente Domino ad puellam, mulier sanguinaria in itinere occurrit; quia juxta legem ab urbibus excludebantur menstruatae et fluentes sanguine. Mulier haemorrhoissa, est Ecclesia de gentibus, quae polluta fluxu delectationum, a coetu fidelium segregata fuerat; sed dum verbum Dei suscepit salutem animae Judaeis praeripuit. Juxta Psalmistam: Aethiopia praeveniet manus ejus Deo (Psal. LXVII) . Et juxta illud: Cum intraverit plenitudo gentium, tunc omnis Israel salvus fiet (Rom. XI) . Notandum quia mulier duodecim annis sanguine fluxerat, et archisynagogi filia duodennis erat, id est, quando haec nata fuit, illa infirmare coepit. Una enim bene eademque saeculi aetate et Synagoga in patriarchis nasci, et gentes coeperunt idololatriae prostitutione et carnis oblectatione late per orbem foedari. In medicos expenderat omnem substantiam, id est, naturalis industriae vires. Medicos dicit sive falsos theologos, sive philosophos, legumque saecularium dotores, qui multa de virtutibus promittebant, sed nullum remedium animabus conferebant. Spiritus etiam immundos significat, qui ingerebant se colendos pro diis, quasi consulendo hominibus. Accessit retro [Col. 0195A] Ecclesia, id est, per fidem appropinquavit ad Christum. Retro dicitur, sive juxta id quod ipse ait: Si quis mihi ministrat, me sequatur (Joan. XII) . Et alibi praecipitur: Post Dominum Deum tuum ambulabis (Ose. XI) ; sive quia praesentem in carne Dominum non videns, per fidem coepit ejus vestigia subsequi; et tactu, id est, participatione sacramentorum ejus, meruit sanari a peccatis. Fimbriam vestimenti ejus tetigit, quia primo particulam doctrinae ejus per suos ministros suscepit. Fimbriae namque vestimenti, sunt verba dependentia de incarnatione Christi, qua divinitas est vestita. Qui ergo incarnationis mysteria perfecte amat et credit, donec ad majora capienda perveniat, fimbriam tangit. [HIERON.] Hinc est quod cymbala quae pendent [Col. 0195B] de extremis oris tunicae summi sacerdotis, confessionem; et mala punica voluntatem martyrii significant et virtutum candorem. [BEDA.] Fluxus sanguinis, sterilitatem facit. Unde ad Ecclesiam gentium: Laetare sterilis quae non paris (Isai. LIII) . Fons sanguinis, est origo peccati, id est, primordium immundae cogitationis, ex quo omne peccatum nascitur. Et Dominus non solum mala opera exstirpat, sed etiam cogitationum nequam radicem. Non in terrogat Dominus qui eum tetigerit, ut doceatur quae nesciat; sed ut virtus fidei mulieris appareat, et multis proficiat. Ad puellam pergens, a turba comprimitur; quia Judaeam visitans, a noxia carnalium consuetudine gravatur. Quem turbae comprimunt, una credula tangit; quia Dominus diversis haeresibus [Col. 0195C] comprimitur, solo fideli corde quaeritatur. Nam multi tangentes non tangunt, sicut videntes non vident, et audientes non audiunt. Unde dicitur Mariae Magdalenae, nondum plene credenti: Noli me tangere: nondum enim ascendi ad Patrem meum (Joan. XX) . Veraciter eum tangit, qui aequalem Patri credit. Novi virtutem de me exisse. Pelagius dicit se suo conamine posse salvari, si placet; nos autem dicamus, quia vana salus hominis; in Deo faciemus virtutem, qui propitiatur omnibus iniquitatibus nostris, et sanat omnes infirmitates nostras (Psal. LIX) . Et circumspiciebat videre eam. Omnes qui merentur salvari, dignatur Dominus intueri. Oculi enim Domini super justos, et aures ejus in preces eoram. Iste pauper [Col. 0195D] clamavit, et Dominus exaudivit eum (Psal. XXXIII) . Procidit ante eum. Ecce quo interrogatio Domini tendebat, ut videlicet palam mulier veritatem confiteretur, in fide confortaretur, et pluribus exemplum salutis daretur. Muliere sanata, mox puella nuntiatur mortua; quia Ecclesia gentium a vitiorum labe mundata, mox Synagoga letho perfidiae simul et invidiae soluta est: perfidiae, quia non credidit; invidiae, quia Ecclesiam credidisse doluit. Unde in Actibus apostolorum: Videntes autem turbas Judaei, repleti sunt zelo, et contradicebant his quae a Paulo dicebantur (Act. XIII) . Nuntius iste est, quicunque videns Synagogam destitutam, credit eam non posse restaurari, ideoque pro ea non esse supplicandum. Sed quae impossibilia sunt apud homines, possibilia [Col. 0196A] sunt apud Deum. Unde sequitur quod Jesus respondit patri puellae: Noli timere. Pater puellae, est coetus doctorum legis, de quo Dominus ait: Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei (Matth. XXIII) . Qui si credidissent, Synagoga eis subjecta salva fuisset. Non admittuntur cum Domino nisi fideles, ut eis mysteria revelentur qui honorant. Unde alibi: Justificata est sapientia a filiis suis (Matth. XI; Luc. VII) . Quia Synagoga laetitiam Dominicae inhabitationis merito infidelitatis amisit, quasi mortua usque hodie jacet inter flentes et ejulantes, hoc est, dolentes. Nec tamen superna pietas eam funditus interire patietur, sed circa finem saeculi reliquias ejus salvabit. Unde sequitur: Et ingressus dicebat: Recedite. Qui videntur magistri, sunt tibicines, [Col. 0196B] id est, carmen lugubre canentes, dum subditos in errore demulcent. Turba Judaeorum, est turba tumultuantium, qui adversus doctrinam Christi murmurant et recalcitrant. Puella non est mortua Deo, cui omnia vivunt. Quae igitur mortua est hominibus qui suscitare non possunt, dormit Deo, in cujus dispositione et anima recepta vivit, et caro suscitanda quiescit. Mos utique Christianus obtinuit, ut mortui dormientes vocentur propterea quia resurgent. Unde Apostolus: Nolumus vos ignorare fratres de dormientibus, ut non contristemini, sicut et caeteri, qui spem non habent (I Thess. IV) . Allegorice etiam cum anima quae peccaverit, moriatur: dici potest Deo dormire, si dignatus fuerit resuscitare eam. Turba est ejecta; quia non erant digni videre miraculum, qui [Col. 0196C] eum deridebant. Turba ejicitur, ut puella suscitetur; quia anima mortua non resurgit, nisi prius expellatur importuna multitudo saecularium curarum. Petrus, Jacobus, Joannes, intelliguntur fides, spes, charitas. Pater, episcopus, mater, Ecclesia. Dominus tenuit manum puellae, et surrexit; quia nisi mundentur manus Judaeorum sanguinolentae, Synagoga mortua non resurget. In hoc Syro sermone, Talitha cumi, non plus est quam puella surge; sed Evangelista exponens, interposuit ex parte sua, tibi dico, forsitan ad vim Dominicae jussionis exprimendam. Familiare enim est assumentibus de Veteri Testamento testimonia, magis sensum curare quam verba. Bene surrexit puella et ambulabat, quia [Col. 0196D] quemcunque peccatis mortuum superna miseratio resuscitat, non solum a sordibus scelerum debet exsurgere, sed etiam mox in bonis operibus proficere, juxta Psalmistam: Qui ingreditur sine macula, et operatur justitiam (Psal. XIV) . Et jussit illi dare manducare ad testimonium vitae, ut non phantasma, sed veritas crederetur. Si quis etiam a spirituali morte resuscitatur, coelesti necesse est mox pane satietur, particeps effectus et divini verbi et altaris sacrosancti. Juxta moralem intellectum, tres illi mortui quos Salvator in corporibus suscitavit, tria genera resurrectionis animarum significant. Puellam suscitavit adhuc in domo clausam, id est, animam consensum tantum, non actum malae delectationi praebentem. Juvenem resuscitat jam extra portam [Col. 0197A] elatum, id est, peccatorem qui consensum jam perduxit ad actum. Suscitat Lazarum jam fetentem, id est, longa consuetudine peccandi animam male olentem, et alios fama corrumpentem. Puellam paucis alloquitur, quia eam facile resuscitat, quam et mortuam negat, et animam similem cito resuscitari demonstrat. Juvenem pluribus corroborat, cum dicit, tibi dico surge: quia tales animae aliquanto difficilius reviviscunt. Ad monumentum quatriduani Lazari fremuit spiritu, turbavit semetipsum, lacrymas fudit, voce magna clamavit: Lazare, veni foras (Joan. II) . [BEDA.] Similiter longa consuetudine pressus vix et quasi cum labore suscitatur. Notandum quoque, quod publica noxa publico eget remedio. Levia autem peccata, leviori et secreta delentur poenitentia. [Col. 0197B] Puella in domo jacens, paucis arbitris surgit; eisdemque, ne miraculum vulgent, indicitur. Juvenis extra portam turba comitante suscitatur; Lazarus vero in tantum populis innotuit, ut propter illum multi ex Judaeis crederent in Jesum.
M. 75[X]
Et transeunte inde Jesu, secuti sunt eum duo caeci, clamantes et dicentes: Miserere nostri, fili David. Cum autem venisset domum, accesserunt ad eum caeci; et dicit eis Jesus: Creditis quia hoc possum facere vobis? Dicunt ei: Utique, Domine. Tunc tetigit oculos eorum, dicens: Secundum fidem vestram fiat vobis: et aperti sunt oculi eorum.
[Col. 0197C] [HIERON.] Pergente Jesu ad domum suam in Nazareth, clamabant duo caeci: qui non curantur transitorie, sed domi fides eorum discutitur. Uterque populus caecus erat, Domino per hoc saeculum transeunte; et nisi uterque credat, non recipiet lumen. Quid est autem clamare ad Dominum, nisi gratiae ejus congruere bonis operibus? [AUG., De verbis Domini. ] Clamat ad Christum, qui spernit saeculi voluptates. Bene clamat: Miserere, fili David, qui Verbum carnem sumpsisse de semine David vere credit. Transit Dominus, cum dispensat nobis temporalia sacramenta, quibus admoneamur ad aeterna. Transit de domo principis, quae est Synagoga, in domum suam, id est, coelestem Jerusalem, in qua [Col. 0197D] postquam collocavit carnem suam, accesserunt ad eum per fidem quidam caeci ex utroque populo. Et dicit eis per praedicatores, creditis, etc. Tangere oculos eorum, est per praedicatores imbuere mentes eorum divinis verbis. Interrogat quidem Dominus, an credamus, ut fides orando impetret, quod ipse dare paratus est.
Et comminatus est illis Jesus, dicens: Videte ne quis sciat. Illi autem exeuntes, diffamaverunt eum in tota terra illa.
[HIERON.] Fugiendo jactantiae gloriam hoc praecepit, quod illi propter memoriam gratiae tacere non possunt. Nota ergo in aliquo justum esse contrarium justo.
Egressis autem illis, ecce obtulerunt ei hominem [Col. 0198A] mutum daemonium habentem. Et ejecto daemone, locutus est mutus. Et miratae sunt turbae, dicentes: Nunquam sic apparuit in Israel.
M. 120 L. 82
Nunquid iste est filius David?
Ac si dicant turbae fideles: Non tantum est filius David iste, sed etiam Filius Dei [HIEROM.] In Greco melius sonat, surdum quam mutum; sed Scriptura alterum accipit indifferenter pro altero. Egressis autem illis, subaudis de hoc saeculo, obtulerunt, Domino praedicatores mutum, scilicet populum mutum qui nihil adhuc erat locutus de gloria Dei, quia non habuerat praedicatores. Hic populus intelligitur fuisse de gentibus, unde et sequitur admiratio turbarum [Col. 0198B] de ipsis dicentibus, nunquam sic apparuisse in Israel, scilicet ut tot inde simul converterentur ad Christianismum.
M. 121 [II] R. 32 L. 127
Pharisaei autem dicebant: In Beelzebub principe daemoniorum hic ejicit daemones.
[BEDA.] Turbis minus eruditis facta Domini mirantibus, Scribae et Pharisaei sinistra interpretatione de factis Domini laborant, attribuentes miracula ejus Beelzebub, qui Deus erat Accaron (IV Reg. I) . Beel ipse est Baal; Zebud autem musca vocatur. Nec juxta quaedam mendosa exemplaria, l. littera vel d. in fine est nominis legenda, sed b. Beelzebub autem vir muscarum, sive habens muscas interpretatur, ob [Col. 0198C] sordes videlicet immolatitii cruoris, ex cujus spurcissimo ritu vel nomine, principem daemoniorum cognominabant. Nota quia Ninus rex, conditor Ninivae, Belo patri statuam consecravit, eique divinos honores constituit. Cujus simulacri similitudinem Chaldaei suscipientes, Bel vocabant. Unde Palaestini suscipientes, Baal dicebant; Moabitae, Beelphegor; Judaei autem unius Dei cultores, propter derisionem gentium Beelzebub appellabant, asserentes in hoc simulacro principem daemoniorum habitare.
L. 129[II] M. 122 R. 33
Ipse autem, ut vidit cogitationes eorum, dicit eis: Omne regnum in se ipsum divisum, desolabitur, et [Col. 0198D] domus divisa adversus se non stabit.
[HIERON.] Ad cogitationes Pharisaeorum respondit, ut vel sic compellerentur credere. Juxta litteram patet, quod omne regnum solidum et firmum, si per partes dividitur, cum alii ab aliis vel perimuntur vel opprimuntur, in solitudinem redigitur, vacuatum ab habitatoribus. [SALUSTIUS in Jug. ] Eadem quoque ratio est domus sive civitatis, quod Matthaeus ponit. Concordia namque parvae res crescunt, discordia maximae dilabuntur. Quo autem haec spiritualiter tendant, exponit:
Si autem et Satanas in seipsum divisus est, quomodo stabit regnum ipsius? Non potest stare, sed finem habet; quia dicitis in Beelzebub ejicere me daemonia.
[Col. 0199A] Eligant quod velint. Si Satanas Satanam non potest ejicere, nihil contra Dominum dicant. Si autem potest, recedant a regno ejus, quod divisum stare non potest, ne in ruina ejus pariter involvantur.
Si autem ego in Beelzebub ejicio daemonia, filii vestri in quo ejiciunt? Ideo ipsi judices vestri erunt.
Filios Judaeorum, vel exorcistas gentis illius significat, vel apostolos ex eorum stirpe generatos. Quasi dicat: Si in filiis vestris expulsionem daemonum Deo attribuitis, quare in me non idem facitis? Apostoli, qui sunt ignobilia et contemptibilia hujus mundi, in quibus non malignitas, sed meae virtutis simplicitas apparet, testes mei erunt, quod in Spiritu sancto ejicio daemonia. Et erunt vestri judices de hoc, quod mihi imponitis per Beelzebub [Col. 0199B] operari. Vel exorcistae qui filii vestri sunt et daemones fugant ab obsessis, judices vestri erunt, non potestate ut mei discipuli, sed comparatione, dum illi expulsionem daemonum, Deo assignant, vos principi daemoniorum Beelzebub.
Porro si in digito Dei ejicio daemonia, profecto pervenit in vos regnum Dei.
[AUGUST.] Si ego in Spiritu Dei ejicio daemones, nec aliter possunt filii vestri ejicere, procul dubio pervenit in vos regnum Dei, quo subvertitur regnum diaboli, cum quo et vos subvertimini. Regnum Dei est potestas qua damnantur impii, et a fidelibus secernuntur. Vel ita: Regnum Dei vel seipsum significat, de quo alibi dicit: Regnum Dei intra vos est (Luc. XVII) ; et: Medius stat intra vos quem vos nescitis [Col. 0199C] (Joan. I) Vel regnum Scripturae ablatum Judaeis, et traditum nobis, vel regnum coelorum. Quasi dicat: Si in Spiritu Dei ejicio daemonia, sine dubio sciatis aditum regni coelestis patefactum credentibus. Digitus Dei est, quem confessi sunt magi, qui contra Moysen et Aaron signa faciebant, dicentes: Digitus Dei est iste (Exod. VII) , quo et tabulae lapideae scriptae sunt in monte Sina. Ipse enim scripsit, qui scribenda dictavit. Manus Dei, et brachium Dei, Filius ejus est: et digitus ejus, Spiritus sanctus. Qui digitus dicitur, propter participationem donorum quae in eo dantur unicuique propria, sive hominum, sive angelorum. In nullis enim membris magis apparet participatio [partitio] quam in digitis. Sicut [Col. 0199D] autem digitus cum manu vel brachio, manus vero brachium cum corpore, unum sunt in natura, ita vel Pater et Filius et Spiritus sanctus tres quidem sunt personae, una autem substantia divinitatis. Digiti vero Dei pluraliter, sancti intelliguntur prophetae, per quos Spiritus sanctus libros legis ac prophetarum sua inspiratione describit. De quibus in psalmo scriptum est: Videbo coelos tuos, opera digitorum tuorum (Psal. VIII) . Per coelos enim, libros legis ac prophetarum; per digitos vero, sanctos, ut dictum est, prophetas mystice insinuavit.
Aut quomodo potest quisquam intrare in domum fortis, et vasa ejus diripere in quibus confidebat, nisi prius illigaverit fortem, et tunc domum illius diripiat?
[Col. 0200A] [BEDA.] Ostendit Dominus per manifestam parabolam, quia virtute divinitatis homines a daemonio liberat. Fortis, est diabolus; domus illius, mundus in maligno positus, in quo usque ad adventum Salvatoris, quasi pacato imperio sine contradictione quiescebat. Unde Dominus: Venit princeps mundi, et in me non habet quidquam (Job XIV) . Et iterum: Nunc princeps hujus mundi ejicietur foras (Joan. XII) . Fortior illo fuit ipse Dominus, qui arma ejus abstulit, id est, astutias et dolos nequitiae spiritualis: et sic adimendo potestatem, a seductione electorum compescere coegit: quod fuit alligari fortem. Spolia seu vasa, sunt homines ab eo decepti, quae victor Christus distribuit, quod est insigne triumphantis, quia captivam ducens captivitatem, dedit dona [Col. 0200B] hominibus, quosdam apostolos, alios evangelistas, alios prophetas, alios pastores ordinans et doctores (Ephes. IV) . Fuit ergo domum fortis diripere, ereptos a diabolo Ecclesiae adunare, et per distinctas graduum dignitates promovere.
Qui non est mecum, contra me est; et qui non congregat mecum, spargit.
Hoc consequenter non ad haereticos, sed ad diabolum refertur, cujus opera Salvatoris operibus comparari nequeunt. Ille enim cupit animas hominum tenere captivas, quas Dominus liberat; ille trahit ad vitia, dominus revocat ad virtutes. Quomodo ergo concordant, quorum opera divisa sunt? Qui non colligit, hoc est, qui non congregat oves meas mecum, dispergit, hoc est dissipat eas a coetu fidelium. [Col. 0200C] Hic insinuat quia non est habens Spiritum sanctum, qui non cum illo congregat, quomodocunque sub ejus nomine congreget. Hic omnino nos compulit intelligere, non alibi posse fieri remissionem peccatorum, nisi in Christi congregatione quae non spargit.
M. 123 R. 134 L. 147
Ideo dico vobis: Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus, spiritus autem blasphemia non remittetur. Et quicunque dixerit verbum contra Filium hominis, remittetur ei. Qui autem dixerit contra Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro.
[Col. 0200D] Quia dicitis me non ejicere daemones nisi in Beelzebub, ideo dico vobis: Omne peccatum, etc. [BEDA in Marcum. ] Non tamen omnia passim dimittuntur omnibus peccata, sed digne poenitentibus in hac vita. Refutatur hic Novatianus, negans veniam penitentibus martyrium incurrentibus. [AUG. ad Consentianum. ] Blasphemia est, per quam de ipso Deo falsa dicuntur, et ideo pejus est blasphemare quam pejerare; quoniam pejerando, falsarie adhibetur testis Deus; blasphemando, de ipso Deo falsa dicuntur. [HIERON. — BEDA.] Sensus ergo est: Qui scandalizatur infirmitate carnis meae, quia vocaverit me filium fabri, voratorem, vini potatorem, veniam habere poterit. Qui autem manifeste intelligens opera Dei, propter invidiam opera Spiritus sancti Beelzebub [Col. 0201A] attribuit, huic nunquam remittetur, non quod ei negetur remissio, si poeniteat; sed quia hic blasphemus, exigentibus malis meritis [multis], sicut nunquam ad remissionem, ita nec ad poenitentiam perventurus est. In contemptu namque boni aliquis lapsus adeo profundus est, quod nemo inde resurgit. Unde illud: Peccator cum venerit in profundum peccatorum, contemnit (Prov. XVIII) . Econtra vero in amore boni aliquis supremus gradus est, a quo nullus labitur. In illo Paulus dicebat: Quis me separabit a charitate Christi? (Rom. VIII.) [BEDA.] Illa igitur blasphemia in Spiritum sanctum, quia quisque in similitudinem diaboli et angelorum ejus, contra conscientiam suam majestatem deitatis oppugnare non trepidat, non habet remissionem in aeternum, sed [Col. 0201B] reus erit aeterni delicti, sicut Marcus exponit, subjungens testimonio Domini: Quoniam dicebant: Spiritum immundum habet (Marc. III) . Qui vero Spiritum sanctum non esse, vel minorem Patre, humana ignorantia credunt et dicunt, irremissibili crimine non tenentur. Inquit Dominus: Qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in illo (Joan. VI) . [AUGUST., in homilia super hoc cap. ] Nunquid sumens indigne sacramentum carnis et sanguinis ejus, qui judicium sibi manducat et bibit, et Paulus ait, manet in Christo et Christus in eo? (I Cor. XI.) Profecto est quidam modus manducandi carnem illam, et bibendi sanguinem illum ad salutem, et quidam modus ad judicium. Sic igitur [Col. 0201C] quidam modus est in blasphemia Spiritus sancti, qui meretur veniam; quidam, qui non meretur. In Spiritu enim sancto spiritus immundus ejicitur, contra quam gratiam si quis loquitur impoenitens, impoenitentia ipsa est blasphemia Spiritus, quae nunquam remittetur. Poenitentia enim remissionem impetrat. De hac impoenitentia tamen non potest judicari, quamdiu impoenitens vivit. Paganus est hodie vel Judaeus vel haereticus? quid scis utrum cras fuerit fidelis? Non rapit Deus de hac vita impium, qui vult ut convertatur et vivat (Ezech. XVIII) . [GREG., lib. XVII in Job.] Sed si quis usque ad finem vitae maneat impoenitens, et ita moriatur, ei non remittetur hic vel in futuro. Est enim peccatum ad mortem, ait Joannes, non pro illo dico ut roget quis (Joan. V) . Ad [Col. 0201D] mortem, id est, usque ad mortem, quia peccatum quod hic non corrigitur, ejus venia frustra postulatur. [AUGUST. in homilia praedicta. ] Nec te moveat quod evangelista ait singulariter, verbum, cum prolixa impoenitentia pluribus verbis blasphemiam contexat. Solet enim Scriptura multa verba verbum appellare, et illud Verbum quod factum est ad illum vel illum prophetam. Neque enim tantum verbum unum locutus est aliquis propheta. Et Jacobus non ait verborum, sed estote factores verbi, et non auditores tantum (Jac. I) . Quaecunque igitur verba vel ore vel sola cogitatione quis locutus fuerit corde impoenitenti contra remissionem peccatorum, quae fit in Ecclesia, verbum dicit contra Spiritum sanctum. Quomodo autem remittetur illud, quod etiam remissionem impedit [Col. 0202A] aliorum. Dicitur ergo verbum contra Spiritum sanctum, cum ex dispersione ad congregationem nunquam venitur, quae ad remittenda peccata accepit Spiritum sanctum. Quicunque autem in schismaticis vel haereticis congregationibus vel potius segregationibus baptizantur, quamvis non sint renati Spiritu tanquam Ismaeli similes, qui secundum carnem natus est Abrahae (Gen. XVI) , non secundum Isaac, qui secundum Spiritum, quia per promissionem (Gen. XXI) ; tamen cum ad Ecclesiam catholicam veniunt et societati Spiritus aggregantur, qua [quem.] foris procul dubio non habebant, non eis repetitur lavacrum carnis. Non defuit etiam foris positis ista forma pietatis, sed nisi intus non potest eis dari unitas Spiritus in vinculo pacis, de talibus [Col. 0202B] dicit Apostolus: Habentes formam pietatis, virtutem autem ejus abnegantes (II Tim. III) . Potest enim esse visibilis forma palmitis etiam praeter vitem, sed invisibilem vitam radicis habere non potest nisi in vite. Proinde corporalia sacramenta quae portant et celebrant etiam segregati ab unitate corporis Christi, formam possunt exhibere pietatis, virtus vero pietatis invisibilis et spiritualis ita in eis non potest esse, quemadmodum sensus non sequitur hominis membrum quando amputatur a corpore. Quae cum ita sint, remissio peccatorum, quoniam non datur nisi in Spiritu sancto, in illa tantummodo Ecclesia dari potest, quae habet Spiritum sanctum. [AUGUST., in Ench. ] Qui ergo in Ecclesia remittit peccata non [Col. 0202C] credens, contemnit tantam divini muneris largitatem, et in hac obstinatione mentis diem claudit extremum, reus est illo irremissibili peccato in Spiritum sanctum, in quo Christus peccata dimittit. Quod dicit Augustinus de baptizatis apud schismaticos vel haereticos, intellige de adultis, qui errore illorum imbuti sunt, vel etiam de parvulis, qui neque recta intentione offeruntur ad baptismum, neque recta intentione baptizantur, etsi exterius integram baptismi formam suscipiant. [BEDA, in Marcum. ] Quomodo autem desiderium fornicandi dicitur spiritus fornicationis, et amor sectandi ebrietatem spiritus ebrietatis, ita voluntas scienter impugnandi veritatem, nuncupatur spiritus blasphemiae, cujus remissio multis nulla fiet in aeternum. Hic redarguitur [Col. 0202D] Origenes, asserens post judicium universale transactis saeculorum voluminibus innumeris, cunctos peccatores veniam consecuturos, et ad coelum ituros. Quod vero dicitur, neque in hoc saeculo, neque in futuro, datur intelligi, quasdam culpas in hoc saeculo, quasdam vero laxari in futuro. Quod enim de uno negatur, consequens est de quibusdam concedi, sed tamen de minimis peccatis credendum est, ut est otiosus sermo, immoderatus risus.
M. 124[X]
Aut facite arborem bonam, et fructum ejus bonum, aut facite arborem malam, et fructum ejus malum. Siquidem ex fructu arbor cognoscitur.
Me videtis opera bona facere, et me vituperatis: [Col. 0203A] in quo magna dissonantia apparet. Igitur aut facite, id est, dicite me bonum sicut opus meum, aut utrumque malum, si potestis, et me et opus meum. [HIERON.] Nihil enim medium est, quin boni actoris bona tantum sint opera, et mali mala. Si ergo facta quae cernitis bona sunt, non est diabolus qui ea facit. Seipsum dicit arborem; suum opus, fructum.
Progenies viperarum, quomodo potestis bona loqui, cum sitis mali? Ex abundantia enim cordis os loquitur.
Hic ostendit illos esse malam arborem, et malos fructus dare, cum in intentione cordis eorum malitia abundet.
M. 125[V] L. 62
[Col. 0203B] Bonus homo de bono thesauro profert bona, et malus homo de malo thesauro profert mala.
Sic nec Christus mala, nec diabolus potest bona opera facere. [REMIG.] Thesaurus, cordis intentio est, ex qua Deus judicat opera, ut aliquando minora major, aliquando majora minor merces sequatur.
M. 126[X]
Dico autem vobis, quoniam omne verbum otiosum quod locuti fuerint homines, reddent rationem de eo in die judicii.
[HIERON.] Vos non potestis bona loqui cum sitis mali, et ideo (autem pro et) dico vobis, quoniam omne verbum otiosum, quod locuti fuerint homines, [Col. 0203C] subaudis: tale est, quod de eo reddent rationem in die judicii. Si otiosum verbum non est absque periculo loquentis, quid erit de vobis qui calumniamini opera Spiritus sancti? Otiosum verbum est, quod sine utilitate et loquentis dicitur et audientis, ut si fabulae narrentur. Caeterum qui cachinnis ora dissolvit, et aliquid profert turpitudinis, et scurrilia replicat, non otiosi verbi, sed criminosi tenebitur reus.
Ex verbis enim tuis justificaberis, et ex verbis tuis condemnaberis.
Hinc est illud: Mors et vita in manibus linguae (Prov. XVIII) . Verba hic dicit non solum oris, sed etiam cordis. Coram hominibus etiam saepe fit, ut homo ex verbis sui oris vel justus judicetur vel [Col. 0203D] eus.
L. 122[X]
Factum est autem, dum irent, et ipse intravit in quoddam castellum, et mulier quaedam Martha nomine excepit illum in domum suam, et huic erat soror nomine Maria. Quae etiam sedens secus pedes Domini, audiebat verbum illius; Martha autem satagebat circa frequens ministerium.
[AUGUST.] Sedebat Maria ad pedes capitis nostri; et quanto humilius sedebat, tanto amplius capiebat. Confluit enim aqua ad humilitatem convallis de tumoribus collis. Intenta erat Maria quomodo pasceretur a Domino; intenta erat Martha quomodo [Col. 0204A] pasceret Dominum. Ista convivium parat Domino, in convivio Domini jam illa jucundatur. Sciendum est, in his duabus esse figuratas praesentem vitam et futuram, laboriosam et quietam, aerumnosam et beatam. In Martha erat imago praesentium, in Maria futurorum. Vel ita: Istae duae sorores duas demonstrant spirituales vitas, quibus praesens exercetur Ecclesia. Martha actualem, qua proximo in charitate sociamur; Maria contemplativam, qua in Dei amore suspiramus. Activa enim vita est, panem esurienti tribuere, verbo sapientiae nescientem docere, errantem corrigere, ad humilitatis viam superbientem proximum revocare, infirmantis curam gerere, singulis quibusque quae expediant dispensare, commissis nobis qualiter subsistant praevidere. Contemplativa [Col. 0204B] vero vita est, charitatem Dei et proximi tota mente retinere, ab exteriori actione quiescere, soli desiderio Conditoris inhaerere, ad videndam faciem Creatoris inardescere, choris coelestibus admisceri optare. Magister gentium de activa vita commemorat sua pericula: in quibus etiam visiones et revelationes Domini commendans, significat se in speculativa vita fuisse consummatum. Unde dixit: Sive enim mente excedimus, Deo; sive sobrii sumus, vobis (II Cor. I) .
Quae stetit et ait: Domine, non est tibi curae quod soror mea reliquit me solam ministrare? Dic ergo illi ut me adjuvet.
Ex illorum persona loquitur qui, adhuc divinae contemplationis ignari, solum fraternae dilectionis [Col. 0204C] opus quod didicere, Deo placitum ducunt. Et bene Martha stetisse, Maria secus pedes Domini sedisse describitur; quia vita activa laborioso desudat certamine, contemplativa vero jam in Christo perfruitur mentis quiete. Non parat Maria respondendi sermonem, ne remitteret audiendi intentionem. Factus est autem ejus advocatus, qui judex fuerat interpellatus. Unde sequitur:
Et respondens, dixit illi Dominus: Martha, Martha, sollicita es et turbaris erga plurima. Porro unum est necessarium.
Verba Domini nos admonent unum aliquid esse quo tendamus, quando in hujus saeculi multitudine laboramus. Inde David: Mihi adhaerere Deo bonum [Col. 0204D] est (Psal. LXXII) , ut inhabitem in domo Domini omnibus diebus vitae meae (Psal. XXII) . Una ergo est theorica, id est, contemplativa Dei cui merito universa virtutum studia postponantur. Repetitio autem nominis Marthae, indicium est dilectionis, aut admonitio intentionis, ut attentius audiret.
Maria optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea.
Pars Marthae bona est, sed Mariae optima, quae non auferetur, sicut activa vita cum corpore deficit. Vult homo, quando ministrat, aliquando facere quod non potest. Quaeritur quod deest, paratur quod adest, distenditur animus. Si Marthae sufficeret quod volebat, adjutorium sororis non posceret. Onus necessitatis aufertur, dulcedo aeternae veritatis nunquam [Col. 0205A] quam. Transit labor multitudinis, et remanet charitas unitatis. Ignis enim amoris qui hic ardere inchoat, cum ipsum quem amat viderit, in amore amplius inardescit. Tunc autem pietatis opera nullis sanctis necessaria erunt, ut videlicet tribuatur esurienti cibus, sitienti potus, etc.
M. 102[V] L. 69
Joannes autem cum audisset in vinculis opera Christi, convocans duos de discipulis suis, misit ad Dominum, dicens: Tu es qui venturus es, in alium exspectamus?
Sensus est: Manda mihi utrum te debeam nuntiare inferis, quo descensurus sum: an non conveniat [Col. 0205B] te gustare mortem, cum Dei sis Filius. Gregorius super Ezechielem: Spiritus prophetiae prophetantis animum tangit aliquando ex praesenti, et non futuro, ut Joannes ait: Ecce Agnus Dei (Joan. I) . Moriturus tamen requisivit per discipulos suos: Tu es qui venturus es, an alium exspectamus? In quo ostenditur, quia venisse Redemptorem noverat; sed an per seipsum in infernum descenderet, dubitabat. Tali quippe lapsu pietatis et amoris, non infidelitatis, nec sancti crediderunt Christum moriturum. Unde princeps fidei Petrus ait: Absit a te, Domine, non erit tibi hoc (Matth. XVI) . Mittit quoque Joannes discipulos ad Christum eorum ignorantiae consulendo, ut videntes signa, credant. Scandalum enim patiebantur, quia audierant Jesum praeponi [Col. 0205C] magistro suo. Hoc autem innotuit, ubi dixerunt: Rabbi, cui testimonium perhibuisti, ecce hic baptizat, et omnes veniunt ad eum (Joan. V) .
In ipsa autem hora curavit multos a languoribus et plagis et spiritibus malis, et caecis multis donavit visum. Et respondens, dixit illis: Euntes, renuntiate Joanni quae vidistis et audistis, quia caeci vident, claudi ambulant, leprosi mundantur, surdi audiunt, mortui resurgunt, pauperes evangelizantur.
Ad scandalum nuntiorum referuntur haec, non ad interrogata. Pauperes dicit vel spiritu vel operibus, ut in praedicatione nulla distantia sit inter nobiles et ignobiles, inter divites et egenos. Pauperes evangelizantur, id est, Evangelio attrahuntur et [Col. 0205D] ad fidem convertuntur.
Et beatus est qui non fuerit scandalizatus in me.
Hic respondit Dominus de humilitate mortis suae. Beati videlicet sunt, quorum fidei nihil tentamenti afferet crux, mors, sepultura. [GREGOR.] Nuntios Joannis, qui eum esse Christum non credebant, a perfidiae scandalo castigat, et eidem Joanni quod quaerebat, exponit; quia Deus est salvos faciendi, et Domini Domini exitus mortis (Psal. LXVII) . Visis tot signis, non scandalizari, sed admirari quisque potuit. Mens tamen infidelium graviter tulit, cum Dominum post tot miracula mori vidit. Unde Paulus: Nos autem praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam (I Cor. I) . Mira faciebat Dominus, sed tamen mori [Col. 0206A] non dedignatus est. [HIERON.] At vero quia multis videtur Joannem saltem per scripturas prophetarum novisse Christum moriturum, legamus et ita: Quomodo Dominus de Lazaro: Ubi est positus (Joan. XI) , dixit; sic Joannes interrogat Christum nullo modo sibi, sed discipulis. Interrogatio quoque sic intelligi potest: Tu es quem lex venturum praedixit, an alius Christus exspectabitur? Respondet autem Dominus factis potius quam dictis. [AMBROS.] Utique visa miracula testimonium plenum dant quod sit Filius Dei. Haec enim ante Evangelium vel rara, vel nulla fuere. Unus Tobias oculos recepit (Tob. XI) , et haec fuit angeli, non hominis medicina. Elias mortuum suscitavit (III Reg. XVII) ; ipse tamen rogavit et flevit, hic jussit. Eliseus leprosum mundari [Col. 0206B] fecit (IV Reg. V) , non tamen ibi valuit praecepti auctoritas, sed mysterii figura. Addit post supradicta de cruce et obitu et sepultura, quod est plenitudo fidei. Nullum enim majus est Domini testimonium, quam toto se unum obtulisse pro mundo. Hoc solo Dominus plene declaratur. Sic etiam a Joanne declaratus est: Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi (Joan. I) .
Illis autem abeuntibus, coepit dicere de Joanne ad turbas: Quid existis in desertum videre? Arundinem vento moveri [agitatam ]?
[HIERON.] Quia turba circumstans interrogationis mysterium nesciebat, et putabat Joannem dubitare de Christo, ut intelligerent Joannem non sibi, sed discipulis suis interrogasse, inquit istud ad laudem [Col. 0206C] Joannis. Per arundinem, designat animam cognitione Dei vacuam, et ad immundorum spirituum flatum vagantem, quem non habebat Joannes, quia nec prosperis erigebatur, nec adversis inclinari noverat.
Sed quid existis videre? hominem mollibus vestimentis indutum? Ecce qui in veste pretiosa sunt et deliciis, in domibus regum sunt.
An vana gloria ductus, lucra quaerit pro dapibus vel vestibus, qui locustis vivit, et pilis camelorum induitur? Hic notandum, quia rigida vita et praedicatio declinare debet mollium palatia, quae frequentant mollibus induti, adulantes, qui ponunt pulvinaria sub cubito (Ezech. XII) , qui vitam peccantium [Col. 0206D] palpant, non pungunt, ut vel sic aliquid venentur. Nemo existimet in studio pretiosarum vestium peccatum deesse. Unde Petrus in Epistola sua ad feminas: Non in veste pretiosa (I Petr. III) .
Sed quid existis videre? prophetam? Utique, dico vobis, et plus quam prophetam.
In hoc est Joannes plus quam propheta, quia digito demonstravit quem caeteri venturum praedixerant. [HILAR.] Illa duo sed: sed quid existis videre, leguntur pro et mystice. Lex peccatis populi vincta, et pectoribus peccatorum quasi carceribus luce vacuatis inclusa tenebatur, ne per eam Christus intelligi posset. [AMBROS.] Mittit ergo discipulos ad Evangelium contuendum, ut supplementum consequatur, quia plenitudo legis est (Rom. XIII) Christus. [Col. 0207A] Cum igitur plerumque nutaret veritas sine factis, fides plenissima gestorum testificationibus exhibetur. Joannes non fuit mollibus vestitus, quia vitam peccantium non blandimentis fovit, sed aspere increpavit. Unde Salomon: Verba sapientium quasi stimuli, et sicut clavi in altum defixi (Eccle. XII) .
M. 103[II] R. 1 L. 70
Hic enim est de quo scriptum est: Ecce mitto angelum meum ante faciem tuam, qui praeparabit viam tuam ante te.
Utique plusquam propheta Joannes; quia dicitur angelus non natura, sed officii dignitate, de quo Pater sic ad Filium ait in Malachia: Ante faciem (id est, manifestationem) tuam praeparabit viam [Col. 0207B] (Malach. III) , hoc est pervia reddet tibi corda auditorum poenitentiam praedicando et baptizando. [GREGOR.] Omnes etiam qui sacerdotii nomine censentur, angeli voantur, propheta attestante, qui ait: Labia sacerdotis custodient scientiam, et legem requirent ex ore ejus, quia angelus Domini exercituum est (Malach. II) . Nec non fidelis, si a pravitate proximum revocat, et ad bonum exhortatur; si aeternum regnum vel supplicium erranti denuntiat, profecto angelus (id est, nuntius) existit Domini cum hoc facit.
M. 104[V] L. 72
Amen dico vobis, major inter natos mulierum propheta Joanne Baptista nemo est.
[Col. 0207C] Ut summam virtutum ejus comprehendam, inter natos mulierum (hoc est, qui de concubitu nati sunt, non de virgine) nemo major eo fuit. Nulla enim Joanni cum Filio Dei collatio. Non caeteris prophetis et patriarchis praefertur Joannes, sed aequatur. Utrum vero postea sanctior eo fuerat aliquis vel adhuc futurus sit, indiscussum relinquitur.
Qui autem minor est in regno coelorum, major est illo.
[BEDA.] Joannes major est inter homines, et angelus est; sed qui in terra est angelus, ipse est minor minimo angelorum qui in coelis Domino ministrant. Omnis quoque sanctus qui jam cum Deo est, major eo illo qui adhuc consistit in praelio. [Col. 0207D] Nonnulli de Salvatore hoc intelligi volunt, ut qui Joanne minor est nascendi tempore, ac multorum opinione major sit dignitate in Ecclesia sanctorum, quae a primo justo incipiens, usque ad novissimum electum perdurat.
L. 72[X]
Et omnis populus audiens, et publicani, justificaverunt Deum, baptizati baptismo Joannis.
In baptismate justificabitur Deus, in quo est confessio et venia peccatorum. In hoc justificatur Deus, id est, apparet hominibus justus; quia non contumacibus, sed remissionem peccatorum quaerentibus ignoscit, sicut scriptum est: Dic tu iniquitates tuas, ut justificeris (Isa. XLIII, juxta LXX) . Justificatur [Col. 0208A] ergo, qui injustitias accusando repellit, humiliter a Deo gratiam postulans: et justus Dominus justitias dilexit (Psal. X) .
Pharisaei autem et legisperiti consilium Dei spreverunt in semetipsos non baptizati ab eo.
In semetipsos, id est, contra semetipsos; quia qui gratiam Dei respuit, contra seipsum facit; vel consilium Dei missum ad semetipsos noluerunt recipere, ut stulti. Consilium enim Dei fuit, ut per mortem Jesu mundum salvaret: quod pharisaei et legisperiti spreverunt
M. 105[V] L. 193
A diebus autem Joannis Baptistae usque nunc, regnum coelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud.
[Col. 0208B] [AUGUST.] Ideo dictum est regnum coelorum vim pati, quia reatus quem littera sine spiritu jubendo faciebat, credendo solvitur: et violentia fidei Spiritus sanctus impetratur. Grandis namque violentia est, generatos in terra coelum quaerere, et possidere per virtutem, quod non tenuimus per naturam. Omnis plus diligens regnum Dei quam terrena bona, vim facit in illud, hoc est, laborat et viribus et virtute, ut illuc tandem perveniat. A diebus Joannis, hoc est, postquam Joannes coepit praedicare. Non dicit usque nunc Christus, quod tunc cessasset vis in regnum coelorum; quia usque ad finem mundi durabit. Violenti, id est violentiam facientes, rapiunt illud: cum vim naturae faciunt, ut non ad terrena demergat, sed ad superna se subrigat. [Col. 0208C] Quasi rapere est, ubi nullum jus habemus, et quod angelorum est possessio, acquirere [HILAR.]. Vel dicitur regnum coelorum vim pati, quia gloria Domini Israel patribus debita, a prophetis nuntiata, Christo oblata, fide gentium occupatur et rapitur, dum per poenitentiam quam Joannes praedicavit, reviviscunt ad coelestem patriam, quasi in alienum locum penetrantes.
M. 106[X]
Omnes enim prophetae et lex usque ad Joannem prophetaverunt. Si vultis recipere, ipse est Elias qui venturus est. Qui habet aures audiendi, audiat.
[HIERON.] Non hoc ideo dicit, quod post Joannem excludit prophetas. Legimus enim in Actibus apostolorum [Col. 0208D] Agabum prophetasse (Act. XI) : sed quia tempus Christi advenerat, quem praedixerunt prophetae venturum usque ad Joannem, qui eum demonstravit, dicens: Ecce Agnus Dei (Joan. I) . Elias autem dicitur Joannes, quia venit in spiritu et virtute Eliae (Luc. I) ; par enim fuit in rigore mentis, et ambo in eremo vixerunt [REMIG]. Quidam putant Joannem ideo vocari Eliam quia, sicut ille nuntiaturus est secundum adventum Domini, ita Joannes nuntiavit primum. Dicendo aures, requirit aures cordis, ut Joannes mystice intelligatur Elias.
M. 107[V] R. 73
Cui autem similem aestimabo generationem istam? Similis est pueris sedentibus in foro, qui clamantes [Col. 0209A] coaequalibus dicunt: Cecinimus vobis, et non saltastis; lamentavimus et non planxistis.
[BEDA.] Generatio Judaeorum qui tempore Christi erant comparatur antiquis Judaeis, inter quos magna divisio fuerat; pueri sunt prophetae et doctores, qui fuerunt ante adventum Christi, de quibus dicitur: Declaratio sermonum tuorum illuminat, et intellectum dat parvulis (Psal. CXVIII) . Parvulis, id est, humilibus spiritu. Forum vel Synagoga est, vel Jerusalem, in qua jura praeceptorum Dei condebantur. Ibi prophetae, tanquam in publico fori conventu, sui coaequalibus, id est generis sui populis patria voce exprobrabant, quod nec psalmis allecti ad laudem Dei assurrexerint corde devoto, membrorum agilitate, quod notat saltus, nec threnis, id est lamentationibus [Col. 0209B] propheticis pro excidiis jam factis vel faciendis, ad poenitentiam sint conversi. Cecinimus vobis, nuptiale scilicet carmen, ubi et Dei verbo anima et spiritui caro nubit. Psalmista autem, quasi in ipso actu nuptiarum positus, quadam laetitia saltans, monuit nos ludere, dicens: Exsultate Deo adjutori nostro, jubilate Deo Jacob (Psal. LXXX) , et caetera. Sed quid sequitur? Et non audivit populus meus vocem meam, et Israel non intendit mihi (ibid.) . Clamat propheta: Haec dicit Dominus: Convertimini ad me in toto corde vestro, in jejunio et fletu et planctu, et scindite corda vestra et non vestimenta vestra (Joel. II) . Et iterum: Ventrem meum doleo, sensus cordis mei conturbati sunt in me (Jer. IV) . Et paulo post: Stultus populus meus me non cognovit, [Col. 0209C] filii insipientes sunt et vecordes (ibid.) . [HILAR.] Quoniam ad cantantium modum, saltantium modus officio corporis aptatur, dictum est: Cecinimus vobis, et non saltastis, hoc est, ad confessionem psallendi Deo provocavimus, et non obedistis coaptando et confirmando vos doctrinae.
Venit enim Joannes, neque manducans, neque bibens; et dicunt, Daemonium habet. Venit Filius hominis, manducans et bibens, et dicunt: Ecce homo vorax, et potator vini, et publicanorum et peccatorum amicus.
[BEDA.] Sicut, inquit, tunc, sic et nunc utramque viam salutis respuistis. Quod dicitur: Lamentavimus, ad Joannem pertinet, cujus abstinentia luctum poenitentiae significabat. Quod autem Lucas ait, cantavimus [Col. 0209D] tibiis (Luc. VII) , ad Dominum spectat, cujus cibus et potus cum caeteris laetitiam regni figurabat.
Et justificata est sapientia a filiis suis.
[HIERON. et BEDA.] Quidquid me putetis, ego tamen Dei virtus et Dei sapientia intelligor juste facere ab apostolis. Hic ostendit Dominus filios sapientiae intelligere, justitiam non esse in abstinendo vel in manducando, sed in temperantia non sumendi ea quae merito reprehendi queant, et in aequanimitate tolerandi inopiam. Non est enim regnum Dei esca et potus (Rom. XIV) , quorum non usus, sed concupiscentia reprehenditur; imo justitia et pax et gaudium (ibid.) . Justificata sapientia est Dei dispensatio [Col. 0210A] atque doctrina a fidelibus comprobata, quae superbis resistit, humilibus autem dat gratiam (I Petr. V) . In quibusdam codicibus legitur: Justificata est sapientia ab operibus suis (Jac. IV) , quia sapientia non quaerit vocis testimonium, sed operum.
M. 108[V] L. 115
Tunc coepit exprobrare civitatibus, in quibus factae sunt plurimae virtutes ejus, quia non egissent poenitentiam.
[CASSIOD.] Exprobrare est in faciem maledicere; obloqui vero, est absentem dolose mordere. Exprobrat itaque Dominus ad correctionem, praedicendo ventura, non optando mala.
[Col. 0210B] Vae tibi, Corozaim! Vae tibi, Bethsaida! quia, si in Tyro et Sidone factae fuissent virtutes quae factae sunt in vobis, olim in cilicio et cinere poenitentiam egissent. Verumtamen, dico vobis, Tyro et Sidoni remissius erit in die judicii quam vobis.
[HIERON.] Vae tibi, id est damnatio erit tibi. Corozaim et Bethsaida urbes sunt Galilaeae, in quibus Dominus signa fecit, quando circuibat vicos et civitates, curando infirmos, ut supra dictum est. [BEDA.] His praeferuntur Tyrus et Sidon, quae tantummodo naturalem legem habuerunt. Tyrus ac Sidon quondam amicae David et Salomoni erant, evangelizantibus Christi discipulis credidere, tantaque fidem devotione susceperunt, ut Paulum apostolum a Tyro abeuntem, cuncti cives cum uxoribus et filiis prosequerentur [Col. 0210C] usque ad naves (Act. XXI) . Cilicium quod de pilis camelorum et caprarum contexitur, memoriam peccati aspere pungentis significat; in cinere autem considerationem mortis, per quam tota humani generis massa in pulverem est redigenda, Dominus demonstrat. Porro in sessione apud Lucam, humiliationem designat, de qua Psalmista ait: Surgite postquam sederitis (Psal. CVI) , quod est dicere: Humiliamini sub potenti manu Dei, ut vos exaltet in tempore visitationis (I Petr. V) .
Et tu, Capharnaum, nunquid usque in coelum exaltaberis? Usque in infernum descendes,
Vel ideo demergeris, quia exaltata es superbe resistendo meae praedicationi; vel ideo quia, exaltata mei hospitii fama, virtutibus quas vidisti credere [Col. 0210D] noluisti. Exaltata fuit, ut Lucas ait, usque ad coelum (Luc. X) , secundum reputationem videlicet illorum, qui existimabant quod ideo salvari posset, quia multas virtutes Christi vidit. Sed quanto pluribus signis insignita est, tanto magis plectetur cum non crediderit.
M. 109[X]
Quia, si in Sodomis factae fuissent virtutes quae factae sunt in te, forte mansissent usque in hunc diem.
Utique non contigisset eis subversio, si intervenisset correctio. Quod autem Dominus dicit, forte mansissent, nihil dubitat, sed humanum morem sequitur, qui saepius quod certissime scit, dubitative promit.
[Col. 0211A] Verumtamen, dico vobis, quia terrae Sodomorum remissius erit in die judicii quam tibi.
Cui multum donatum est, multum ab eo quaeritur (Luc. XII) ; et: Potentes potenter tormenta patientur (Sap. VI) . Sodomitae etsi in vitiis exardebant, et, teste Ezechiele, inhospitales erant (Ezech. XVI) , facile tamen consensissent, si eis, licet indignis, gratia offerretur. Equidem Lot inter eos, etsi justus, neque docuit, neque signa fecit (Gen. XIX) . Quare autem sit praedicatum non credituris, et non praedicatum credituris? Novit ille, cujus universae viae sunt misericordia et veritas (Psal. XXIV) . Cujus vult miseretur, non in justitia, sed gratia; quem vult obdurat (Rom. IX) , non iniquitate, sed veritate vindictae [AUGUST.] Sic tamen misericordia et veritas obviant [Col. 0211B] sibi (Psal. XLVIII) , ut nec misericordia impediat veritatem, qua plectitur dignus; nec veritas misericordiam, qua liberatur indignus. Deus ab aeterno sciens conversationem hominum malam futuram, et quia nec sola severitate possent salvari, nec sola misericordia pervenire ad profectum meritorum, decrevit quod in unoquoque tempore praedicandum esset, unumquemque permittens suo judicio, id est, naturali legi. Sed quia naturalis lex obtorpuit consuetudine peccandi, praedicata est lex quae refrenaret peccantes. Et quia iterum homo non se per legis severitatem cohibebat, imo per interdictum reus tenebatur: praedicata est misericordia, quae salvaret confugientes ad eam, et excaecaret refutantes, mittens gentes ad promissiones Judaeorum, ut ipsi [Col. 0211C] Judaei saltem aemulatione gentium converterentur. Et haec est altitudo consilii Dei (Rom. XI) , quo mira providentia Judaeos et gentes reduxit ad vitam, quam perdiderant in Adam.
R. 61[VIII] L. 91
Et cum venissent apostoli ad Jesum, nuntiaverunt illi omnia quae fecerant et docuerant.
Veniunt apostoli ad Jesum, rivi ad fontem. Ad locum unde exeunt, flumina revertuntur (Eccle. I) . Nuntiant illi quae fecerant et quomodo docuerant, semper gratias referentes super his quae acceperunt.
[Col. 0211D] R. 62[X]
Et ait illis: Venite seorsum in desertum locum, et requiescite pusillum. Erant enim multi qui veniebant et redibant, nec manducandi spatium habebant.
Quae autem necessitas fuerit requiei, ostenditur cum dicitur: Erant enim qui veniebant, etc. Seorsum ducit quos eligit, ut inter male viventes mala non attendant, ut Lot in Sodomis (Gen. XIX) , et Job in terra Hus (Job I) , et Abdias in domo Achab (III Reg. XVIII) . Requiescite, inquit, pusillum, ut aves in ramis sinapis: pusilla requies est hic sanctis et longus labor; sed postea dicetur illis, ut requiescant a laboribus suis (Apoc. XIV) . Veniebant et redibant multi. In arca Noe animalia quae intus [Col. 0212A] erant, foras mittebantur (Gen. VII) , et quae foris erant, intus erumpebant: sic in Ecclesia, Judas discessit (Matth. XXVII) , latro accessit. Quandiu a fide receditur, nec Ecclesiae requies est sine moerore, Rachel plorans filios suos noluit consolari (Jer. XXXI) . Erit autem manducandi spatium sanctis in convivio, in quo libabitur novum vinum, cum cantabitur canticum novum in coelo novo et terra nova, ab hominibus novis (Apoc. XIV) .
L. 107
Post haec autem designavit Dominus et alios septuaginta duos, et misit illos binos ante faciem suam, in omnem civitatem et locum quo ipse erat venturus.
[Col. 0212B] Sicut duodecim apostoli forma sunt episcoporum, sic septuaginta duo figura presbyterorum, id est, secundi ordinis sacerdotum: tametsi in primis Ecclesiae temporibus utrique presbyteri, utrique vocabantur episcopi. Bene septuaginta duo mittuntur, sive quia totidem gentibus Evangelium praedicandum erat, ut quomodo duodecim, primo propter duodecim tribus Israel missi sunt, isti propter exteras gentes mitterentur, seu quod praedicantium numeros totus orbis per Evangelium sanctae Trinitatis illustrandus intimabatur, sicut sol triduano ambitu suae lucis septuaginta duas horas explicat. Nam ipse Dominus se diem dicit, suos vero apostolos horas; ita: Nonne duodecim horae sunt diei? (Joan. XI.) Per tres dies [Col. 0212C] vero mysterium Trinitatis ostenditur, unde tertia die resurrexit Dominus, et populus antiquus ad montem Sinai perveniens (Exod. XIX) , die tertia legem accepit, et idem fluvium Jordanem (Josue III) , quo baptismi gratia commendata est, tertia die qua venerat, transivit. Bini mittuntur, in quo nobis innuit quia qui charitatem erga alterum non habet, praedicationis officium suscipere nullatenus debet. Minus autem quam inter duos charitas haberi non potest. Nemo enim proprie ad se ipsum charitatem habere dicitur. Ante faciem suam eos mittit, quia verba exhortationis praecurrunt, per quae veritas in mente suscipitur. Saepe pro sua nequitia praedicantium lingua restringitur, saepe ex subjectorum culpa. De sua nequitia ait Psalmista: Peccatori autem [Col. 0212D] dixit Deus: Quare tu enarras justitias meas, et assumis testimonium meum per os tuum (Psal. XLIX) ? De vitio subjectorum ait Dominus ad Ezechielem: Linguam tuam adhaerere faciam palato tuo, et eris mutus, nec quasi vir objurgans, quia domus exasperans est (Ezech. III) . Ac si dicat: Plebs non est digna cui exhortatio fiat.
Et dicebat illis.
L. 116[I] M. 98 R. 96 A. 120
Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, me spernit. Qui autem me spernit, spernit eum qui me misit.
[BEDA.] In audiendo vel spernendo Evangelium, discant auditores non viles personas quaslibet audire [Col. 0213A] vel spernere, sed ipsum Salvatorem et suum Patrem. In discipulo enim magister auditur, et in Filio Pater honoratur. Vel ita: Qui non facit misericordiam uni de fratribus meis, nec mihi facit, qui pro illis formam servi et pauperis habitum suscepi. Qui me spernit, spernit eum qui me misit, quia ego et Pater unum sumus (Joan. X) .
L. 117[X]
Reversi sunt autem septuaginta duo cum gaudio, dicentes: Domine, etiam daemonia subjiciuntur nobis in nomine tuo. Et ait illis: Videbam Satanam sicut fulgur de coelo cadentem.
Tunc vidi, quando corruit. Quod ait, sicut fulgur cadentem, de supernis lapsum significat: et quia [Col. 0213B] dejectus, adhuc transfigurat se in angelum lucis. (II Cor. XI.) Differunt discipuli honorem nomini Christi, sed quia infirma adhuc fide gaudent in virtutibus, et de signorum operatione efferuntur, exemplo terrentur, et ad humilitatem revocantur, ut agnoscant se terrenos, si superbierint, humiliandos, recordando diabolum ejectum ob superbiam de coelo (Isai. XIV) .
Ecce dedi vobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones, et super omnem virtutem inimici, et nihil vobis nocebit.
Per serpentes et scorpiones omne genus spirituum immundorum, ejiciendorum de obsessis, significat, quamvis ad litteram possit accipi. Paulus etenim a vipera invasus, nil passus est adversi (Act. XXVIII) , et Joannes, hausto veneno, illaesus mansit. Serpentes quidem, nocentes dente, saevientes aperte, sunt vel homines vel daemones, qui inchoandis virtutibus venena pravae persuasionis objiciunt. Scorpiones vero, cauda nocentes, clam insidiantes, sunt illi qui consummatas virtutes vitiare contendunt.
Verumtamen in hoc nolite gaudere, quia spiritus vobis subjiciuntur. Gaudete autem, quod nomina vestra scripta sunt in coelis.
Spiritus ejicere et virtutes alias facere, interdum non ejus est meriti qui operatur; sed invocatione nominis Christi conceditur, vel ad condemnationem eorum qui invocant, vel ob utilitatem eorum qui vident et audiunt. In quo semper honoratur [Col. 0213D] Deus, per cujus nomen miracula fiunt, licet facientes signa, despiciantur. In Actibus apostolorum filii Scevae ejiciebant daemones (Act. XIX) , et Judas proditor multa signa fecisse narratur. Gaudeant ergo discipuli Christi non de humiliatione daemonum, sed de sua sublimatione, ut unde illi ceciderunt sublevati, isti ascendant humiliati. Eorum namque nomina scripta esse in coelis, est illos esse praedestinatos. Quamvis enim singula sint in Dei memoria aeternaliter affixa, quadam tamen praerogativa dicitur: Novit Dominus qui sunt ejus (II Tim. II) .
M. 110[X] L. 118
In ipsa hora exsultavit Spiritu sancto, et dixit: Confiteor tibi, Pater, Domine coeli et terrae, quia abscondidisti [Col. 0214A] haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis.
Exsultans in spiritu sancto de salute humilium quibus loquebatur, gratias agit et exsultat in Patre, quod apostolis adventus sui aperuit sacramenta, quae ignoraverunt Scribae et Pharisaei qui sibi sapientes videbantur Unde supra: Justificata est sapientia a filiis suis (Luc. VII) . Confessio non semper poenitentiam, sed aliquando gratiarum actionem significat. In hoc quod ait, Pater, ostendit se esse genitum a Deo, non creatum, ut haeretici dicunt in hoc quod dicit, Domine, Creatorem coeli et terrae. [BEDA.] Pulchre sapientibus et prudentibus, non insipientes et hebetes, sed parvulos (id est humiles) opposuit, ut probaret se tumorem damnare, non acumen [Col. 0214B] scientiae. Humilitas enim clavis est scientiae, de qua alibi dicit: Tulistis clavem scientiae (Luc. XI) , id est, humilitatem fidei Christi, qua ad divinitatis ejus agnitionem pervenire poteratis.
Etiam, Pater, quoniam sic fuit placitum ante te.
Sensus est: Certe, Pater, haec fecisti, quia sic placuit ante te, id est, tibi in conspectu tuo. His verbis exempla humilitatis accipimus, ne temere discutere superna consilia de aliorum vocatione aliorumque repulsione praesumamus. Non enim rationem reddidit, sed sic Deo placitum dixit, ostendens quia injustum esse non potest, quod placuit justo. Unde et in vinea laborantibus mercedem reddens, ait: Volo et huic novissimo dare sicut et tibi (Matth. XX) . In cunctis ergo a Deo dispositis, aperta [Col. 0214C] ratio est occultae justitia voluntatis.
M. 111[III] L. 119 A. 148, 30
Omnia mihi tradita sunt a Patre meo.
[HIERON.] Ideo confiteor Patri, quia omnia mihi tradidit Pater. Non dicit omnia de elementis, sed de his qui per Filium accedunt ad Patrem, et ante erant rebelles. De his omnibus alias dicit: Omne quod dat mihi Pater ad me veniet (Joan. LX) . [AMBROS.] Vel ita: Cum audis omnia, agnoscis Omnipotentem; non decolorem, non degenerem Patri. Cum audis tradita, confiteris Filium, cui per naturam unius substantiae omnia jure sint propria, non dono collata per gratiam. Nota quia Christus in eo quod [Col. 0214D] homo est confitetur, id est gratias agit Patri, imo individuae Trinitati. In hoc vero quod ipse est splendor, qui de Patre splenduit supra intellectum, nullas refert gratias, licet omnia a Patre habeat, quia per naturam habet.
M. 112[III] L. 119 A. 3 et 44 et 61 et 67 et 87 et 90 et 142 et 154
Et nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui Filius voluerit revelare.
[HIERON. — BEDA.] Erubescat Eunomius, dicens se plenam notitiam habere de Patre et Filio. Non ita intelligendum est hoc, quasi Filius a nullo possit sciri nisi a Patre solo, Pater autem non solum a Filio, sed ab eis etiam quibus revelaverit Filius, sed ad utrumque referendum est quod ait: Et cui voluerit [Col. 0215A] Filius revelare, ut intelligas utrumque per Filium revelari. Verbo enim suo Pater se declarat, et Verbum seipsum declarat, quia mentis nostrae lumen est. [HILAR.] Tradita autem Filio non alia sunt, quam quae in eo soli Patri nota sunt. Nota vero Filio soli sunt quae Patris sunt. Atque ita in hoc mutuae cognitionis secreto, intelligitur non aliud in Filio ignorabile exstitisse, quam quod in Patre ignorabile sit. Attende ubi solus Pater Filium, solusve Filius Patrem nosse dicitur, nonnisi creaturarum fieri exclusionem. Neque enim Filius a notitia sui ipsius excipitur, neque Pater, quin seipsum cognoscat excluditur; et Spiritus sanctus utrique consubstantialis, ab utriusque plena agnitione nequaquam separatur. Unde Paulus: Spiritus scrutatur omnia etiam profunda Dei [Col. 0215B] (I Cor. II) .
Et conversus ad discipulos suos, dixit:
M. 113[X]
Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos.
[HIERON.] De onere peccati dicit, vel pressos jugo legis invitat ad Evangelium. Qua ratione est Evangelii gratia levior lege, cum in lege adulterium, in Evangelio concupiscentia: ibi homicidium, hic ira puniatur? In lege opera requiruntur, in Evangelio voluntas: quae, licet effectum non habeat, praemium tamen non amittit, ut si virgo non voluntate corrumpatur, apud Evangelium virgo suscipitur, apud [Col. 0215C] legem quasi corrupta repudiatur. Laboratis dicit, vel in legis difficultatibus, vel in divitiis acquirendis. Reficiam vos, id est recreabo vos exoneratos per Evangelium, promittens regnum aeternum.
Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde; et invenietis requiem animabus vestris.
Jugum dicitur Evangelium Christi, Judaeos et gentes in una fide conjungens, ut terram cordis sui excolant per vomerem sacri eloquii. Tollite jugum super vos, in superiori scilicet mentis vestrae, in honore habentes. Exemplo quoque meo discite mites esse corde et humiles corde, ne lateat serpens in specie columbae. Humiles quippe neminem contemnunt; [Col. 0215D] mites quoque in lenitate animi jugiter perseverantes, nullum laedunt; et sic per quietem mentis inveniunt tandem sempiternam requiem animabus suis.
Jugum enim meum suave est, et onus meum leve.
[HILAR.] Quid jugo Christi suavius? quid onere levius? Probabilem fieri, ab scelere abstinere, bonum velle, malum nolle, amare omnes, odisse malum, aeternam vitam sequi, praesentibus non capi, nolle inferri alteri quod sibi ipsi perpeti sit molestum. Licet angusto initio sit arcta via, ut alibi dicit, quae ducit ad vitam (Matth. VII) , processu tamen temporis ineffabili dilectionis dulcedine dilatatur. Jugum fidei suave est, comparatione legis, quia ibi vulnerantur pueri, hic lavantur salvandi. Onus Evangelii leve est, quantum [Col. 0216A] ad legem; quia ibi adulterium punitur per lapidationem, hic purgatur per poenitentiam.
L. 182[V] M. 96
Si quis venit ad me, et non odit patrem suum et matrem, et uxorem et filios, et fratres et sorores, adhuc autem et animam suam, non potest meus esse discipulus. Et qui non bajulat crucem suam et venit post me, non potest meus esse discipulus.
[GREGOR.] Percontari libet, quomodo parentes praecipimur odisse, qui jubemur et inimicos diligere (Matth. V.) Et de uxore Veritas dicit: quod Deus conjunxit, homo non separet (Matth. XIX) . Et Paulus ait: Viri, diligite uxores vestras, sicut et Christus Ecclesiam (Ephes. V) . Si vim perpendimus praecepti, utrumque [Col. 0216B] agere valemus, ut et proximos diligamus, et adversarios in via Dei obediendo nesciamus. Sic nimirum proximis odium adhibere debemus, ut in eis et diligamus quod sunt, et habeamus odio quod in Dei itinere obsistunt nobis. Et ut hoc demonstraret agendum Dominus, mox addidit, dicens: Adhuc autem et animam suam. Tunc etenim animam nostram bene odimus, cum ejus carnalibus desideriis non acquiescimus, sed bajulando crucem, Dominum sequimur. Quae ergo contempta ad melius ducitur, quasi per odium amatur. Huic doctrinae de contemptu mundi et de abjectione corporis annectitur sub comparatione turris aedificandae de perseverantia, ad quam necessaria est cum humilitate patientia. Ac si dicat: Ita debetis odisse, crucem [Col. 0216C] bajulare, venire post me; quia sic consummabitur fidei aedificium, sic venitur ad regnum. Et hoc est quod sequitur.
L. 183[X]
Quis enim ex vobis volens turrim aedificare, non prius sedens computat sumptus qui necessarii sunt, si habet ad perficiendum: ne posteaquam posuerit fondamentum, et non potuerit perficere, omnes qui vident, incipiant illudere ei, dicentes: Quia hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare?
Omne quod agimus, praevenire per considerationem debemus. Si igitur in fundamento fidei perfectae vitae sublimitatem per assumptam patientiam [poenitentiam] [Col. 0216D] consummare cupimus, prius nos ad adversa saeculi praeparemus. Hoc enim inter terrenum et coeleste aedificium distat, quod terrenum aedificium construitur expensas colligendo, coeleste autem dispergendo. Sedentes igitur computemus, id est, a tumultibus mundi quiescentes, diligenter discernamus erogandam esse temporalem substantiam et cor avertendum a cupiditatibus et animam praeparandam contra saeculi adversa. Alioquin deficientes in aedificio bonae operationis, irrisionem patiemur ab inimicis ex nostro defectu gratulantibus; quia juxta Pauli vocem, spectaculum facti sumus mundo, angelis et hominibus (I Cor. IV) .
Aut quis rex, iturus committere bellum adversus alium regem, non sedens prius cogitat, si possit cum [Col. 0217A] decem millibus occurrere ei, qui cum vigenti millibus venit ad se? Alioquin adhuc illo longe agente, legationem mittens, rogat ea quae pacis sunt.
Si rex a rege pacem quaerit, multo magis nos infirmi cum Deo pacem habere debemus. Quasi committere bellum cum Deo est, aliquem intelligere ex meritis salvari ab eo juste. Verum hac similitudine ostenditur, nullum ad gloriam pertingere posse, nisi severi judicis sententia temperetur per misericordiam. In conspectu enim ejus omnis homo imperfectus. Sicut ergo praemeditatio necessaria est ad cavendam inimici irrisionem, ita necessaria est ad impetrandam judicis misericordiam, fortasse malum opus a nobis abscidimus; sed numquid rationem cogitationis nostrae reddere sufficimus? Quasi [Col. 0217B] cum decem millibus occurrit Deo, qui offert opera decem mandatorum, quae exterius gessit; sed Deus quasi cum duplicato numero contra venit, cum vix praeparatum in solo opere, discutit simul de opere et cogitatione. Longe adhuc esse dicitur, quia nondum praesens in judicio videtur. Mittamus ergo legationem ad eum nobis placandum, lacrymas scilicet et misericordiae opera ex puro affectu.
L. 184[V] M. 96
Sic ergo omnis ex vobis, qui non renuntiat omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus.
Quandoquidem non potest bene aedificare qui non computat sumptus, nec secure potest occurrere qui non praemittit legationem: ergo nec meus potest esse [Col. 0217C] discipulus qui non renuntiat omnibus. Hic docetur quod aedificare turrim, facere pacem cum fortiore, nihil est aliud quam esse discipulum Christi; praeparare vero sumptus, vel mittere legationem ad faciendam pacem, nihil aliud est, quam renuntiare omnibus quae possidemus. Inter quae et amor proximorum et anima nostra, quam quidam accipiunt pro temporali vita, intelliguntur, et quam sic possidere debemus, ut non nos impediat ad aeterna. Distat tamen inter renuntiare omnibus, et relinquere omnia; quia paucorum perfectorum est relinquere omnia et solis aeternis inhiare, cunctorum autem fidelium, renuntiare omnibus, hoc est, sic terrena gerere, ut tamen tota mente ad coelestia tendant.
L. 41[II] M. 114 R. 24
Et factum in Sabbato secundo primo, cum transiret Jesus per sata, vellebant esurientes discipuli ejus spicas et manducabant contricantes manibus.
[HIERON. — BEDA.] Ideo discipuli Domini spicas confricabant, quia (ut ait Marcus, cap. 52) manducandi spatium non habebant, propter nimiam importunitatem eorum qui veniebant ut curarentur (Marc. VI) . Unde quasi homines esuriebant. Confricatio illa vitam austeriorem significat, non vitam quaerentium praeparatas epulas, sed cibos simplices. Nota primos apostolos litteram Sabbati destruere, contra Ebionitas, qui cum alios apostolos recipiant, [Col. 0218A] Paulum quasi transgressorem legis repudiant. [BEDA.] Bene Lucas Sabbatum quod apostoli solvebant, deuteroproton, hoc est, secundo primum nuncupat. Volebat enim intimare observantiam legis Sabbati ultra cessare debere, et naturalis Sabbati libertatem, quae fuit usque ad tempora Moysi, caeteris diebus similis, oportere restitui. Hujus itaque temporis Sabbatum, quo sicut in caeteris diebus utilia licet operari, secundo primum ad distinctionem Judaici Sabbati appellat, primum videlicet, hoc est, praelatum; secundum, vel temporis ordine, vel gratiae munere, ut nil aliud secundo primum Sabbatum intelligas esse, quam inferiori superius. Unde si quis Jesum Christum secundo primum Adam velit appellare, non errat: qui merito scilicet et gratia, [Col. 0218B] non humanae nativitatis ordine primum praecessit Adam. Potest et ita intelligi, ut Sabbatum Novi Testamenti secundum et primum sit: secundum, quia post legale est; primum, quia ante decreta legis a justis observabatum antiquis. Mystice autem discipuli per sata transcunt id est, per gentes, eorum salutem esurientes. Unde illud: Surge, Petre, macta et manduca (Act. X) . Mira sacramenti concordia est, mactari animalia et confricari spicas, sicut Paulus dicit: Mortificate membra vestra quae sunt super terram, et exuite vos veterem hominem cum actibus suis (Colos. III) . Vellere spicas, est homines a terrena intentione eruere; fricare autem manibus, ab ipsa etiam carnis concupiscentia, quasi ab integumentis aristarum, puritatem mentis exuere. Grana vero [Col. 0218C] manducare, est emundatum quemque ab omni inquinamento carnis et spiritu per ora praedicantium Ecclesiae membris incorporari. Apud Marcum discipuli praegredientes Dominum, haec egisse referuntur (Marc. II) ; quia praecedit sermo doctoris, et subsequitur gratia supernae visitationis. [BEDA.] Bene hoc fit Sabbatis, quia praedicatores pro spe quietis aeternae laborant, ad quam et alios invitant. Vel ita: Ager est mundus; agri seges, humani generis fecunditas; spicae, fructus Ecclesiae, quibus saturantur apostoli, nostro se alentes profectu. Aliter: Per sata ambulant cum Domino, qui, obtemperantes divinis imperiis, delectantur in sacris eloquiis. Esuriunt in satis, cum in sacris eloquiis, quae legendo [Col. 0218D] transeunt, illa invenire desiderant: quibus amplius accensi, amore Dei quasi pane pascantur. Et hoc in Sabbatis, dum a turbidis cogitationibus vacare et videre quam suavis est Dominus, gaudent. Vellunt spicas et terunt, cum testimonia Scripturarum assumunt et discutiunt, donec medullam dilectionis extrahant, quae sub vilitate litterae, quasi sub aristarum horrore velatur; sed qui solam litterae superficiem sequuntur, stulti defensores Sabbati, neque mentis refectionem norunt, neque animarum requiem quaerunt. Unde sequitur:
Quidam autem Pharisaeorum dicebant illis: Quid facitis quod non licet in sabbatis?
Haec alii evangelistae narrant Domino objecta fuisse. Sed sive illi, sive discipulis ejus, sive utrisque [Col. 0219A] dicta sint, ad eum quasi ad magistrum pertinebat responsio, in qua novae gratiae munere designat, otium legis esse gratiae opus, arguens doctores legis nescire legem De frugum quidem vastatione nulla fit quaestio, quia licet per legem de vinea vel fruge vicini edere, sed non falcem mittere vel foras ejicere.
Et respondens Jesus, dixit ad eos: Nec hoc legistis quod fecit David cum esurisset ipse et qui cum eo erant, quomodo intravit in domum Dei, et panes propositionis sumpsit et manducavit, et dedit his qui cum eo erant, quos non licebat manducare nisi solis sacerdotibus?
David, fugiens Saulem, venit in Nobam, et ab [Col. 0219B] Achimelech sacerdote postulavit cibos (I Reg. XXI) . [BEDA. — AMBR.] Qui cum panes laicos non haberet, dedit ei consecratos, quibus soli sacerdotes et levitae vesci debebant: hoc tamen interrogans, si pueri sui a mulieribus mundi essent ab heri et nudiustertius (ibid.) . Non enim dubitavit, salutem hominum esse hostiam Deo placabilem, secundum prophetam dicentem: Misericordiam volo et non sacrificium? (Osee VI.) Quod est dicere: Magis volo de famis periculo hominem liberare, quam Deo sacrificium offerre. Sensus est: Si et David sanctus est, et Achimelech pontifex a vobis non reprehenditur, sed legis uterque mandatum probabili excusatione transgressi sunt, et fames in causa est: cur idem non probatis in apostolis quod in caeteris? Panes propositionis [Col. 0219C] ante Sabbatum cocti, mane Sabbati offerebantur, et super sacram mensam ponebantur, sex hinc, et sex inde, ad alterutros conversi, duabus pateris aureis superpositis thure plenis, quae permanebant usque ad aliud Sabbatum. Et tunc pro illis alii ponebantur, et illi sacerdotibus exhibebantur, et thure accenso in igne sacro, in quo holocausta fiebant, aliud thus super duodecim alios panes adjiciebatur. Qua hora superveniens David, panesque consecratos accipiens, ostendit figurate sacerdotalem cibum ad usum transiturum esse populorum, sive quod omnes vitam sacerdotalem debemus imitari, sive quod omne filii Ecclesiae sacerdotes sunt. Ungimur enim in sacerdotium sanctum, offerentes nosmetipsos Deo hostias spirituales. Abiathar autem [Col. 0219D] filius Achimelech, vel, ut quidam codices habent, Abimelech, aderat cum patre, ubi David panes petiit et accepit. Occiso autem Abimelech a Saule cum viris domus suae, qui erant de genere sacerdotali, octoginta quinque, fugit Abiathar ad David, comes factus exsilii ejus. Postea vero, regnante David, summi sacerdotii gradum accepit, majoris excellentiae factus, quam pater suus, et ideo dignus cujus Dominus mentionem faceret, ut Marcus refert, quasi summi sacerdotis, etiam patre vivente.
Et dicebat illis.
M. 115[X]
Aut non legistis in lege, quia Sabbatis sacerdotes [Col. 0220A] in templo Sabbatum violant, et sine crimine sunt? Dico autem vobis, quia templo major est hic.
[HIERON.] Sabbatum violabant sacerdotes, occidendo tauros, circumcidendo pueros; hic non pro nomen, sed adverbium loci legendum est, quasi dicat: Ego Dominus templi qui sum hic, sum major templo, id est melior, et ideo si figurale templum potuit defendere sacerdotes sibi servientes, cur spirituale non potest defendere discipulos sibi credentes?
R. 25 M. 116 L. 42
Sabbatum propter hominem factum est, et non homo propter Sabbatum.
Ideo major cura est abhibenda saluti hominum, [Col. 0220B] quam custodiae Sabbati. Sic enim mandatum est Sabbatum custodiri, ut si necessitas esset, non fieret reus qui solveret. Sabbato circumcidi non est prohibitum, cum fuerit necessarium. Josue muros Jericho, septem diebus cum exercitu circuivit (Jos. 6) , et Macchabaei necessitate pugnaverunt Sabbato. Unde discipulis esurientibus, quod licitum non erat in lege, necessitate famis factum est licitum. Hodie etiamsi quis aeger jejunium corruperit, non tenetur reus.
Factum est autem in alio Sabbato, ut intraret in Synagogam et doceret. Et erat ibi homo, et manus ejus dextera arida.
[BEDA.] Sabbatis praecipue Dominus docet et operatur [Col. 0220C] virtutes, non solum ut insinuet spirituale Sabbatum, sed etiam propter celebriorem populi conventum. Homo manum habens aridam, humanum genus indicat in bono opere arefactum, pro manu in primo parente extensa ad vetitum pomum; sed Domini miseratione restitutum est saluti, per manus innocentes extensas in cruce. Bene in Synagoga manus erat arida; quia ubi majus donum scientiae, ibi transgressor majori subjacet culpae [HIERON.] Aeger iste dicitur fuisse caementarius, quaeritans victum manibus, et Judaeorum manus, cui spiritalis aedificii cura commissa fuit, arida erat usque ad adventum Salvatoris, postea autem reddita est dextra in apostolis credentibus.
[Col. 0220D] Observabant autem Scribae et Pharisaei, si in Sabbato curaret, ut invenirent accusare illum.
Quia discipulos probabiliter excusaverat, ipsum observabant, ut si in Sabbato curaret, trangressionis, si non curaret, crudelitatis aut imbecillitatis eum arguant.
Ipse vero sciebat cogitationes eorum. Et ait homini qui habebat manum aridam: Surge, et sta in medium. Et surgens stetit.
Hinc est illud: Dominus scit cogitationes hominum, quoniam vanae sunt (Psal. XCIII.) In medio stetit aeger, ut ab omnibus videretur.
Ait autem ad illos Jesus: Interrogo vos si licet Sabbato benefacere, an male? Animam salvam facere, an perdere?
[Col. 0221A] [BEDA.] Id est, hominem curare, an a perditione non liberare? Praeveniens calumniam quae sibi parabatur, arguit Judaeos, existimantes in Sabbato etiam a bonis operibus feriandum, cum lex dicat: Omne opus servile non facietis in eo (Levit. XXIII) . Sed de peccato dictum est opus servile: omnis enim qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII) . More autem Scripturarum, animam pro homine posuit, ut illud: Hae sunt animae quae exierunt de femore Jacob (Exod. I) . Vel ideo curaturus corpus de animae salvatione interrogat; quia ipsa manus sanatio salutem animae significabat, quae a bonis operibus cessans, aridam quodammodo dextram habere videbatur. Nullum siquidem summe pius perdit, sed quando non salvat, dicitur perdere Scripturae consuetudine, [Col. 0221B] sicut induravit cor Pharaonis (Exod. X) , id est non emollivit, sed indurari permisit.
At illi tacebant. Et circumspectis omnibus, dixit homini: Extende manum tuam. Et extendit, et restituta est sanitati manus ejus sicut et altera.
Non habentes quid respondeant, tacent; et Dominus circumspicit omnes, quasi incredulitati eorum irascens. Manus jubetur extendi; quia debilitas infructuosae animae nullo melius ordine quam eleemosynarum largitate curatur. Unde Ecclesiasticus: Fili, non sit manus tua ad capiendum porrecta, et ad dandum collecta (Eccle. IV) . [HIERON.] Homo etenim iste significat avaros, qui nolentes dare, volunt accipere; praedari, et non largiri. Quibus dicitur ut extendant manus suas, id est, qui furabatur, jam [Col. 0221C] non furetur; magis autem laboret operando manibus suis quod bonum est, ut habeat unde tribuat indigentibus (Ephes. IV) . Homo quippe adventum Christi dextram habuit languidam, quia ab eleemosynis torpebat; sinistram sanam, quia suae utilitati intendebat. At vero, veniente Christo, dextra sanatur ut sinistra, quia, quod congregaverat avide, modo distribuit ex charitate.
Et dixit ad eos: Quis erit ex vobis homo, qui habebit ovem unam, et si ceciderit haec Sabbatis in foveam, nonne tenebit et levabit eam? Quanto magis melior est homo ove?
Ideoque licet Sabbato benefacere. Competenti exemplo ostendit illos Sabbatum violare in opere [Col. 0221D] cupiditatis, qui eum violare arguunt in opere charitatis. Pro eodem ponit, in Sabbato benefacere, et animam salvam facere. Observantia quidem Sabbati figurabatur, quia per sex saeculi aetates bona fecerint, in septima quiete a malis tantum feriabant. Non enim otiosus erit boni operis fructus, in laude Dei quiescere. [AUGUST] Ubi Matthaeus dicit Dominum interrogatum, si licet Sabbatis curare: nihil repugnat Marco et Lucae, narrantibus illos interrogatos a Domino: Si licet Sabbatis benefacere an male. Intelligendum namque est, quod prius ipsi interrogaverunt Dominum, deinde Dominus eos, et illis tacentibus, proposuit similitudinem de ove.
Ipsi autem repleti sunt insipientia, et colloquebantur ad invicem quidnam facerent de Jesu.
[Col. 0222A] [HIERON.] Livor est in causa. Non enim culpa fuit vel hominem manum extendere, vel Jesum sanare; sed magna insipientia est de nece ejus tractare, cujus beneficiis plurimum indigebant.
M. 118[X]
Jesus autem sciens, secessit inde, et secuti sunt eum multi, et curavit eos omnes.
Noluit Jesus dare Pharisaeis occasionem impietatis contra se: fugit itaque odientes, et accedit ubi invenit per amorem sequentes, unde curari merentur.
Et praecepit eis, ne manifestum eum facerent, ut adimpleretur quod dictum est per Isaiam prophetam, dicentem: Ecce puer meus quem elegi, dilectus meus [Col. 0222B] in quo bene complacuit animae meae; ponam Spiritum meum super eum, et judicium gentibus nuntiabit. Non contendet, neque clamabit, neque audiet aliquis in plateis vocem ejus (Isai. XLII) .
Non curationis taciturnitas jubebatur, nam salus unicuique reddita, ipsa sibi testis erat. [HILARIUS.] Jubendo ergo secretum, Dominus gloriandi de se jactantiam declinat, et nihilominus cognitionem sui praestat in eo ipso, quod admonet de se taceri; quia observantia silentii ex re quae sit silenda, proficiscitur. Quin etiam per hanc tacendi de se voluntatatem, dictorum per Isaiam effectus impletur. Ex persona Patris dicit Isaias: Ecce puer meus. [REMIG.] In forma videlicet servi, puer malitia, non sensu, electus est ad restaurandum genus humanum, ad [Col. 0222C] quod non erat alius idoneus. Unde probatur specialiter dilectus a Deo, et in eo paternae voluntati beneplacitum fuisse. Ipse enim solus est Agnus sine macula. Anima quippe Dei affectus voluntatis ejus intelligitur. Spiritum dicit Spiritum sanctum, de quo alibi: Requiescet Spiritus Domini super eum (Isa. XI) . Judicium futurum, et modo justa fieri judicia, licet occulta, nuntiabit gentibus per praedicationem Novi Testamenti. Plateae sunt spatiosa vita, in qua morantes et converti nolentes, vocem Domini non audiunt, quocirca non sua voce, sed per parabolas eis interdum loquebatur. Contra tales non contendit, neque clamavit: Qui cum malediceretur, non maledixit (I Petr. II) : sed sicut ovis [Col. 0222D] ad occisionem ductus est, non aperiens os suum (Isai. LIII) .
Arundinem quassatam non confringet, et linum fumigans non exstinguet, donec ejiciat ad victoriam judicium, et in nomine ejus gentes sperabunt.
[HIERON.] Qui peccanti non porrigit manum, nec portat onus fratris, quassatum calamum confringit: et qui modicam fidei scintillam contemnit in parvulis, linum fumigans exstinguit. Haec autem Christus non fecit, potius venit quaerere quod perierat (Luc. XIX) . Patientiam namque servavit, donec judicium quod in eo agebatur, ad victoriam perveniret, et expulso mundi principe, in regnum rediret ad dexteram Patris sedens, donec ponat inimicos sub pedibus (Psal. CIX) . [HILAR.] Vel ita: Dicit [Col. 0223A] arundinem, quae quassata sit, non esse confractam, id est, gentes vento vanitatis agitatas, et in peccatis quassatas, in salutem per Christum reservatas. Linum fumigans ait non esse exstinctum, hoc est, exiguum spiritum ex reliquiis veteris gratiae, Israel non esse ablatum, quia totius resumendi luminis in tempore poenitentiae sit facultas. Per arundinem quoque intelligi possunt Judaei, omni vento cedentes, qui ab invicem discrepando dissipati sunt. [REMIG.] Linum vero fumigans sunt gentes, quas, naturalis legis ardore fere exstincto, erroris fumus amarissimus involvit, quousque de parva scintilla in magnum ardorem charitatis Christus illas suscitavit. Equidem praedicatio ejus nullis insidiis superata, tandiu mundo lucebit, donec ejiciat, id est, [Col. 0223B] ostendat ultimum judicium, ad victoriam de omnibus inimicis suis plenariam et non retractandam. Nomen Christi, est ipsius notitia in fide Christiana. in quo gentes Christianae sperabunt.
L. 43[II] M. 149 R. 60
Factum est autem in illis diebus, exiit in montem orare: et erat pernoctans in oratione Dei.
[BEDA.] Sanat ut Deus, orat ut homo. Quando orat, theoricam vitam; quando sanat, activam vitam insinuat: ne quis pro cura proximi a contemplationis studio torpescat, vel pro studio divinae contemplationis, quamvis superior sit, proximi curam negligat. Quia Pater omnia posuit in manus [Col. 0223C] Filii, judex est: quod est insigne providae potestatis. Filius tamen ut formam hominis impleret, obsecrat Patrem pro nobis, quia advocatus est nobis, in quo consistit officium pietatis. Inde Joannes: Advocatum habemus apud Patrem Jesum Christum (I Joan. II) . Si advocatus est, debet pro nostris intervenire peccatis. Non ergo quasi infirmus obsecrat, sed quis impetrat, orandi formam praescribens, quam debemus imitari. Exiit autem orare in montem qui Deum orando quaerit, exsurgentem vitiorum strepitum premens, ad verticem sublimioris curiae progrediens, ut exteriore cessante tumultu in quodam mentis secreto per interna desideria silenter cum Domino loquatur. Qui vero de divitiis aut honore saeculi, aut de morte inimici orat, in [Col. 0223D] imo jacet, et oratio ei fit in peccatum (Psal. CVIII) .
M. 131[II] R. 36 L. 76
Et exiens de domo, sedebat secus mare, et congregatae sunt ad eum turbae multae, ita ut, in naviculam ascendens, sederet. Et omnis turba stabat in littore.
Utrum Dominus eadem die, qua post orationem vocavit discipulos, an alio tempore, exiens de domo, fecerit ea quae sequuntur, minime conturbat illum, qui novit in praeoccupando et recapitulando modum narrandi evangelistarum. Matthaeus quidem, post illud quod narrat de matre et fratribus Domini, haec continuo subjunxit, dicens: In illo die, exiens Jesus de domo sedebat secus mare, etc. (Matth. XIII) . Verum more Scripturae diem ponendo pro tempore [Col. 0224A] visus est praeoccupare. Lucas vero apostolorum electionem procul dubio ante sermonem in monte habitum factam, illo modo quo praetermissa recapitulari solent, commemorat, dicens: Et cum dies factus esset, vocavit discipulos suos, et elegit duodecim ex ipsis, quos apostolos nominavit (Luc. VI) . [HIERON.] Probabile est itaque, quod historiae proprius ordo hic habeatur. Nil tamen prohiberet in hoc loco, ut saepe alibi, artificialem ordinem attendi. Misericors Dominus egreditur de domo, id est, de profundis mysteriis, et sedet juxta mare hujus saeculi, ut saltem in littore audiatur. Etenim mare mundus est, qui gustatus amarus est, et vitiorum fluctibus inquietus. Sed ab ipso Domino eripiuntur praedestinati, qui amara dulcificat, tristitiam convertit in gaudium, [Col. 0224B] aegritudinem in salutem. Quoties autem in Evangelio turbae vocabulum interseritur, sicut diversitas hominum, sic etiam diversitas intimatur voluntatum. Diversis enim de causis Christum sequebantur. [HILAR. — BEDA.] Congregatio tamen turbarum figurabat frequentiam populorum, per apostolos ad Christum colligendam. In quorum mentes ascensurus erat per fidem: quod judicat ascensus in navem. Navis namque in mari typum praefert Ecclesiae, in medio non credentium et contradicentium aedificandae, intra quam verbum vitae positum et praedicatum, gratia suae visitationis illam illustrat, et dilectam sibi mansionem in ea consecrat. Hi vero qui extra sunt, in modum arenae steriles atque inutiles, adjacent, et divini sermonis capere [Col. 0224C] intelligentiam non possunt. Verumtamen in littore stantes, qui neque in mari, neque in navi erant, figuram gestant illorum, qui ab amaritudine reproborum se subtraxerunt, sed nondum coelestibus mysteriis, quae desiderant, sunt imbuti.
Et locutus est eis multa in parabolis, dicens:
Ecce exiit qui seminat, seminare.
[HIERON. — BEDA.] Multa in parabolis loquitur; quia, si cuncta parabolice loqueretur, absque emolumento recessissent auditores. Parabola est rerum in natura discrepantium sub aliqua similitudine facta comparatio. Sator qui exiit seminare, Christus Filius [Col. 0224D] Dei intelligitur, qui exiens de sinu Patris, venit in mundum ad seminandum per se ac per suos hominibus verbum veritatis, quod apud Patrem vidit.
Et dum seminat, quaedam ceciderunt secus viam, et conculcata sunt, et venerunt volucres coeli, et comederunt ea.
Quaedam ceciderunt, subaudis: grana sive semina secus viam. Via est mens, malarum cogitationum sedulo meatu trita et arefecta. Ubi dupliciter perit semen, quia transitu carnalium cogitationum conculcatur, et daemones comedunt illud, id est, quadam delectatione rapiunt et absorbent, ut nec memoria mens teneat, quod opere exercere neglexit. Daemones autem volucres coeli appellantur, vel quia [Col. 0225A] sunt coelestis et spiritualis naturae, vel quia in aere habitant.
Alia autem ceciderunt in petrosa, ubi non habebant terram multam. Et continuo exorta sunt, quia non habebant altitudinem terrae. Sole autem orto, aestuaverunt, et quia non habebant radicem, aruerunt.
Semina quae cadunt in petrosa, id est super terram petris abundantem, germinare quidem cito queunt, sed non figitur radix, quoniam terrae altitudinem, hoc est profunditatem non habet, et idcirco aestu solis arescit. Petra significat hic duritiam protervae mentis; terra, lenitatem animae obedientis; sol, fervorem persecutionis. Cadit ergo semen verbi supra petram, quando dulcedine promissionum movet indomitum cor, nullo verae fidei vomere penetratum. [Col. 0225B] Ubi non invenit, ut Lucas ait, humorem (Luc. VIII) , id est virtutis amorem. Et statim exortum est per recordationem tantummodo, non per efficaciam, quoniam non habebat altitudinem terrae, id est profunditatem boni cordis, ubi solide fundaretur. Et quando exortus est sol, id est aestus persecutionis, vel cujuslibet tribulationis, exaestuavit, id est ad siccitatem venit, et ex toto exaruit, eo quod firmi desiderii radicem non habebat. Altitudo quidem terrae, est probitas animi disciplinis coelestibus eruditi, et in tentationibus probati.
Alia autem ceciderunt in spinas, et creverunt spinae, et suffocaverunt ea.
Alia semina ceciderunt in spinas, hoc est inter [Col. 0225C] spinas. Cadit quoque verbum Dei inter spinas, cum suscipitur a corde divitiarum cura sollicito, et tunc multiplicatae divitiae quae per spinas intelliguntur, occupant mentem, ut fructus spiritualis in ea proficere non possit.
Alia vero ceciderunt in terram bonam, et dabant fructum: aliud centesimum, aliud sexagesimum, aliud tricesimum.
Sicut in terra mala tres fuere diversitates, sic sunt in bona tres. Alius enim bonus est, alius melior, et alius optimus. Cum denarius numerus pro perfectione soleat accipi, quia in decem praeceptis legis custodia continetur; centenarius, qui per multiplicatum denarium surgit, pro magna perfectione ponitur. Terra ergo bona fructu centuplo fecundatur, [Col. 0225D] quando mite cor et docile per amorem proximi activam, et per amorem Dei contemplativam adipiscitur vitam, et spiritualium ornatur perfectione virtutum. In senario autem numero, quia mundi ornatus expletus est, congrue perfectio bonae operationis in adimpletione Decalogi, sexagesimus fructus intelligitur; tricesimus vero fructus est in fide sanctae Trinitatis impletio legis.
Haec dicens clamabat: Qui habet aures audiendi, audiat.
Ubicunque haec admonitio interponitur, mysticum esse et attentius quaerendum ostendit quod dicitur. Igitur qui habet aures cordis, id est intelligentiam mentis, audiat, hoc est, spiritualiter haec verba intelligat.
M. 136
Aliam parabolam proposuit illis, dicens: Simile factum est regnum coelorum homini, qui seminavit bonum semen in agro suo.
[RABAN.] Regnum coelorum intellige Christum, qui dat in coelestibus regnare; eique servire, regnare est. Bonum quidem non seminat nisi bonus, qui semen bonae voluntatis ad bona opera studet perducere.
Cum autem dormirent homines, venit inimicus ejus, et superseminavit zizania in medio tritici; et abiit. Cautelam moraliter intimat habendam. Dormientes sunt magistri Ecclesiae, cum inertia et incuria negligunt [Col. 0226B] sibi commissos, vel cum dormitionem mortis accipiunt. Tunc siquidem, praecedente nomine Christi, superseminat diabolus zizania in medio tritici, id est inducit haereticos inter justos. Qui ideo triticum appellati sunt, quia excussi fuerunt a paleis infidelitatis per fidem. Et abiit, quia inter justos diu stare non potuit.
Cum autem crevisset herba et fructum fecisset, tunc apparuerunt et zizania.
Crescit herba, cum verbum praedicationis fidelium promovetur; fructificat, cum bonae spei opera monstrat: et tunc incipiunt manifestari haereticorum dogmata. Quod videntes boni hominos sed nondum spirituales, qui omnia judicent, juxta illud Pauli: Spiritualis judicat omnia (I Cor. II) , moventur, [Col. 0226C] quia sub nomine Christi sunt haereses. Unde sequitur:
Accedentes autem servi patris familias, dixerunt ei. Domine, nonne bonum semen seminasti in agro tuo? Unde ergo habet zizania? Et ait illi: Inimicus homo hoc fecit.
Audito dolo, paterfamilias non exarsit in ira, nec mox ulcisci voluit, ita et nos laesi, patienter feramus. Diabolus propterea inimicus homo appellatur, quia Deus esse desideravit. Unde in nono psalmo scriptum est de eo: Exsurge, Domine, non confortetur homo (Psal. IX) . Vigilent ergo praepositi Ecclesiae, ne inimicus homo seminet zizania, id est, haereticorum dogmata. Servi autem dixerunt ei: Vis, [Col. 0226D] imus et colligimus ea? Et ait: Non, ne forte colligentes zizania, eradicetis simul cum eis et triticum.
[RABAN.] Hic datur poenitentiae locus et discretionis exemplum. Ibi namque patienter tolerandi sunt mali, ubi aliqui inveniuntur qui adjuventur boni. Praeterea qui hodie errat, cras forsitan defendet veritatem, et necesse est ut mali permisti sint bonis, per quos exerceantur, vel quorum comparatione nitantur ad melius.
Sinite utraque crescere usque ad messem, et in tempore messis dicam messoribus: Colligite primum zizania, et alligate ea in fasciculos ad comburendum. Triticum autem congregate in horreum meum.
Dicit in fasciculos ligari zizania, quia pro modo perversitatis suae punietur unusquisque; sed qui [Col. 0227A] unitatem fidei amaverunt, in coelestes mansiones congregabuntur. Hic justitia notatur. Longanimitas vero, ubi dicit: Sinite utraque crescere usque ad messem. [HIERON.] Hoc videtur illi esse contrarium, quod Paulus dicit: Auferte malum de medio vestri (I Cor. V) , et nequaquam societatem habendam cum his qui fratres nominantur, et sunt adulteri et fornicatores; sed non est. Inter triticum enim antequam veniat ad spicam, et zizanium, quod nos lolium appellamus, grandis similitudo est, et vix possunt distingui. Hoc ergo, sinite utraque crescere, de ambiguis dictum est; illud vero, auferte malum, de manifestis. Itaque mali tolerandi sunt inter bonos, donec eorum malitia manifesta fiat, ne justi eradicentur cum injustis. Neque enim de dubiis judicandum [Col. 0227B] est, donec veniat dies in quo revelabuntur occulta cordium et simulationes impiorum. Nonnulli tamen habentes zelum Dei, sed non secundum scientiam, vitare praesumunt nondum convictos in crimine, nondum confessos: ac si dicant: Vis, imus et colligimus eos, id est excommunicabimus illos? Verum divina Scriptura, nec non matura praelatorum sententia corripit tales, quemadmodum Dominus increpat Jacobum et Joannem, ubi non recepti in quadam civitate, dicunt: Domine, vis dicamus ut ignis descendat de coelo, et consumat illos (Luc. IX) ?
M. 137[II] R. 44 L. 167
Aliam parabolam proposuit eis, dicens: Cui simile [Col. 0227C] est regnum Dei; et cui simile esse aestimabo illud? Aut cui parabolae comparabimus illud? Simile est grano sinapis, quod accipiens homo seminavit in hortum suum, quod minimum est quidem omnibus oleribus, et fit arbor, ita ut volucres coeli veniant et habitent in ramis ejus.
Regnum coelorum, praedicatio Evangelii est. Unde Dominus ad Judaeos: Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur gentibus (Matth. XXI) . [HIERON.] Seminator est Salvator qui seminat in animis credentium; vel ipse homo seminans in corde suo. Praedicatio Evangelii, minima est omnium disciplinarum; quia primo vix creditur praedicanti Christum crucifixum. Philosophicis autem disciplinis quamvis primo credatur, [Col. 0227D] tamen ad ultimum nihil utile in eis esse cognoscitur, et sicut olera herbarum cito decidunt (Psal. XXXVI) . Sed praedicatio Evangelii parva visa in principio, tandem crescit, non sicut herbae quae cito arescunt et corruunt, sed sicut arbor, quae longa annositate et optima fertilitate gaudet. Volucres, sunt animae credentium; rami, diversitates dogmatum, ut pro varietate morborum varia sit medicina [BEDA.]. Vel ita: Regnum Dei, id est, fides per quam venitur ad Deum, comparatur grano sinapis; vel quia venena dicitur expellere, id est, omnia dogmata pravitatis, vel ob similem fervorem quem habet. Fides enim primo quasi abjecta et amari saporis, propter infirmitatem Christi, sed adversis trita, gratiam suae virtutis effundit, et odore suo [Col. 0228A] circumstantes adimplet, dum gloria resurrectionis et ascensionis etiam post mortem praedicatur toto orbe terrarum. Homo est Christus; hortus, Ecclesia disciplinis excolenda, ut virtutum gramina crescant. Qui bene dicitur granum quod severit, accepisse; quia dona quae cum Patre nobis tribuit ex divinitate, nobiscum accepit ex humanitate. Unde illud: Accepisti dona in hominibus (Psal. LXVII) . Virtus fidei per orbem crescit, et in mente cujusque credentis, quia nemo repente fit summus Ascensiones, inquit Psalmista, in corde ejus disposuit, videbitur Deus deorum in Sion (Psal. LXXXIII) . Volucres igitur sunt animae justae, quae virtutum pennis ad superna tendunt, et ibi requiescunt. Unde illud: Quis dabit mihi pennas sicut columbae, et volabo et [Col. 0228B] requiescam? (Psal. XLIV.) Potest etiam in grano sinapis, Dominicae incarnationis humilitas intelligi. Quod acceptum homo misit in hortum suum, quia corpus crucifixi Salvatoris accipiens Joseph in horto sepelivit. Sed qui reputabatur minimus caeterorum hominum, qui per olus accipiuntur, juxta illud, omnis caro fenum (Job. XIX) , crevit et factus est in arborem, quia resurrexit et ascendit in coelum. Ramos expandit in quibus volucres requiescerent; quia praedicatores dispersit in mundum, in quorum dictis et consolationibus fideles auditores ab hujus vitae fatigatione respirarent.
M. 138[V] L. 168
[Col. 0228C] Aliam parabolam locutus est eis: Simile est regnum coelorum fermento, quod acceptum mulier abscondit in farinae satis tribus, donec fermentatum est totum.
[HIERON.] Diversus est stomachus hominum, et ideo diversi cibi proponuntur, ut qui non delectatur uno, delectetur alio. Fermentum de farina est, quod acervo generis sui virtutem acceptam reddit. [HILAR.] Huic se Dominus comparavit. Quem acceptum mulier, videlicet Synagoga, per judicium mortis abscondit, arguens legem et prophetas Evangelio dissolvi. Ipse autem farinae mensuris tribus, id est legis et prophetarum, et Evangelii aequalitate cooperatus [coopertus], omnia unum facit, ut quod lex constituit, prophetae nuntiaverunt, id ipsum [Col. 0228D] Evangelii profectibus expleatur. Fiunt namque omnia per Dei Spiritum, ejusdem et virtutis et sensus, nihilque aliud ab alio mensuris aequalibus fermentatum, dissidens reperietur. Farina ideo dicitur sacra Scripturam, quia reficit legentes. Aliter: Mulier ista intelligitur Ecclesia vel Dei sapientia, quiae fermentum (id est: notitiam Scripturarum) abscondit in tribus satis farinae, id est, in spiritu et anima et corpore populi, donec fermentatum est totum, ut illa tria in unum directa, non discrepent inter se. Spiritus est mens et ratio animae; farina similis est populo, quia sicut ipsa ex diversis granis conficitur, sic populus ex diversis aetatibus. Vel tres animae virtutes, quasi tria sata farinae in unum saporem rediguntur, cum per notitiam Scripturae possidemus [Col. 0229A] in ratione prudentiam, in ira odium contra vitia, in desiderio cupiditatem virtutum. Aliter: Ecclesia fidem nominis farinae satis tribus miscet, id est credulitati Patris et Filii et Spiritus sancti. Cumque in unum fuerit fermentatum, non nos ad triplicem Deum, sed ad unius Deitatis notitiam perducit. Farina dicitur divinitas, quia satiat fideles animas. Tria vero sata, sunt tres personae quia mensurabiliter est loquendum de eis, ut ait Apostolus: Non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom. XII) . Satum est genus mensurae, juxta morem provinciae Palestinae, unum et dimidium modium capiens. [BEDA.] Vel ita: Fermentum significat dilectionem, quae fervere facit mentem. Nos vero quotquot timoris et spei exercitio [Col. 0229B] quasi mola superiore et inferiore conterimur, per farinam significamur, ut unus panis multi simus in Christo. Abscondit ergo Ecclesia fermentum dilectionis in farinae sata tria; quia praecipit ut diligamus Deum toto corde, tota anima, tota virtute. Possunt etiam in farinae satis tribus tres Dominici seminis fructus, trigesimus scilicet et sexagesimus et centesimus intelligi, id est, conjugatorum, continentium, virginum. Vel sata tria sunt tria genera hominum, Noe, Daniel, Job. Tam diu autem charitas in mente recondita crescere debet, donec mentem totam in sui perfectionem commutet, ut nil praeter Deum diligat, recolat. Quod hic inchoat, sed in alia vita perficitur. [HILAR.] Aliter: Tria sata farinae, genus humanum est, ex tribus filiis Noae reparatum. [Col. 0229C] Cui sapientia Dei fidem, dilectionem, sanam doctrinam commendat, donec totum fermentetur, id est, donec in fine mundi omnes fideles ad gloriam perfectae resurrectionis perveniant.
M. 139[VI] R. 45
Haec omnia locutus est Jesus in parabolis ad turbas. R. Et talibus multis parabolis loquebatur eis verbum prout poterant audire.
M. Et sine parabolis non loquebatur eis, ut impleretur quod dictum est per Prophetam dicentem: Aperiam in parabolis os meum (Psal. LXXVII) ; eructabo abscondita a constitutione mundi.
Etiam talibus parabolis loquebatur turbis, quod per similitudinem terrenam facile poterant percipere [Col. 0229D] coelestia. Sine parabolis non loquebatur eis; quia nullus facile ejus sermo invenitur, in quo non aliquid parabolarum sit intermistum. Ex persona Domini dicitur in psalmo septuagesimo septimo: Aperiam in parabolis os meum. Quare attentius considerandum est, parabolice eum locutum esse, eructabo abscondita, de thesauro secreti mei praedicando mysteria.
M. 131[II] R. 31 L. 76
Et accedentes discipuli, dixerunt ei: Quare in parabolis loqueris eis? Qui respondens, ait illis: Quia vobis est datum nosse mysteria regni coelorum, illis autem non est datum.
[BEDA.] Mysteria regni coelorum, id est, secreta [Col. 0230A] Scripturarum, revelabuntur vobis qui mecum estis, et sequacibus vestris, spirituali intelligentia introeuntibus ad me. Illis autem qui foris sunt, ut Marcus scribit, in parabolis omnia fiunt Foris quidem dicit esse, non solum illos qui neque curabant intrare navem, neque cognoscere veritatem, sed et omnes illis similes, corporis sensus tantum sequentes, ut nihil spiritualiter intelligant. Nota, ubi dicit in parabolis omnia fieri his qui foris sunt, insinuat non solum in verbis Domini, sed et in factis parabolas esse, id est, signa mysticarum rerum, ad quas perversi non penetrant.
R. 46[X]
Seorsum autem discipulis suis disserebat omnia.
Illi enim digni erant audire mysteria in intimo [Col. 0230B] penetrali sapientiae, qui remoti cogitationum tumultibus, in solitudine virtutum permanebant.
M. 133[I] R. 37 L. 77 A. 109
Ideo in parabolis loquar eis, quia videntes non vident, et audientes non audiunt, neque intelligunt, et adimpletur in eis prophetia Isaiae dicens: Auditu audietis, et non intelligetis: et videntes videbitis, et non videbitis (Isai. VI.)
[HIERON.] Videntes non vident, hoc est, ingenio praesumentes se videre, privantur spirituali intellectu; et audientes foris non audiunt corde, quod est non intelligere. Unde Isaias: Auditu exteriore audietis praedicationem Christi, et non intelligetis, et videntes frequenter videbitis exteriori visu miracula [Col. 0230C] ejus, et non videbitis oculo mentis.
Incrassatum est enim cor populi hujus, et auribus graviter audierunt, et oculos suos clauserunt, nequando videant oculis, et auribus audiant, et corde intelligant, et convertantur, et sanem eos.
Abundantia malitiae dicit incrassatum cor Judaeorum, quapropter ingrate susceperunt verba Domini, quod fuit graviter audire. Oculos suos clausisse dicuntur, ne arbitremur esse culpam naturae, non voluntatis. Cum enim possent cogitare et intelligere, averterunt prae invidia intuitum mentis, et ita ipsa sibi causa fuerunt, ut Deus eos deserendo excaecaret. [AUGUST.] Unde Joannes: Propterea non poterant credere, quia dixit Isaias: Excaecavit oculos [Col. 0230D] eorum ut non videant (Joan. XII; Isa. VI) . Quia praedixit Isaias in spiritu praescientis omnia Judaeorum excaecationem, non poterant credere, non quod ex necessitate non possent, et ita nulla culpa esset eis, sed quia nolebant. Non poterant credere; quia Dei ignorantes justitiam, suam statuere volebant. Excaecantur et indurantur; quia negando divinum adjutorium, non adjuvantur. Quod autem dicuntur non posse credere, ista est culpa voluntatis humanae, sicut quod dicitur Deus se ipsum negare non posse, laus est voluntatis divinae. Nolentes igitur oculos et aures aperire veritati, meruerunt ut nunquam videant oculis, non audiant auribus et non intelligant corde, quod est neque videre, neque audire, et non convertantur ad poenitentiam, et non [Col. 0231A] sanentur a peccatis, ut innocentiam recipiant. [AUGUST.] Vel ita: Ideo parabolas multi audierunt, quia excaecati erant, et inde excaecati, quia superbia incrassatum cor habebant. Excaecatio vero et parabolarum obscuritas, fuit eis occasio; nequando, hoc est, ne aliquando salubrius converterentur per illum, qui terribilis in consiliis super filios hominum, quibus vult miseretur, et quos vult juste deserit. Nam quia obscure dicta non intellexerunt, ideo non crediderunt in eum, et sic crucifixerunt, et sic post resurrectionem miraculis territi de reatu majoris criminis compuncti sunt; unde accepta indulgentia, majori flagrant dilectione. De aliis dicit Dominus: Loquar eis in aliis linguis et in aliis labiis (Isai. XXVIII) , manifesta scilicet apostolorum doctrina, [Col. 0231B] et nec sic exaudient me (I Cor. XIV) ; de his vero dicere potest, et vel sic exaudient me.
M. 134 [V] L. 120
Vestri autem beati oculi, quia vident, et aures vestrae, quia audiunt. Amen quippe dico vobis, quia multi prophetae et justi cupierunt videre quae videtis, et non viderunt; et audire quae auditis, et non audierunt.
[BEDA.] Illos oculos dicit beatos, qui sacramenta Christi cognoscunt. Prophetae et justi, sicut Isaias et Abraham, viderunt in aenigmate, et non in specie. Abraham exsultavit ut videret diem Christi, vidit, et gavisus est (Joan. VIII) . Isaias et alii prophetae viderunt gloriam Domini, unde et videntes sunt appellati. [Col. 0231C] Sed in aenigmate viderunt, non in praesentia, ut apostoli, qui nequaquam per angelos aut varias visionum species opus habebant doceri. Quos Lucas reges dicit, Matthaeus justos appellat; quia magni reges sunt, qui tentationum suarum motibus regendo praeesse noverunt, non succumbere. Nota quia minor gratia minorque sacramentorum Christi notitia fuit in prophetis quam in apostolis, qui praesertim accepto Spiritu sancto, mundum etiam illustraverunt. Verumtamen aliqui prophetarum et aliquando, supra hominem rapti, sine aenigmate contemplati sunt intellectuali visione divinitatem pariter ut apostoli. Unde Dominus in libro Numeri: Si quis fuerit inter vos propheta Domini, in visione [Col. 0231D] apparebo ei, vel per somnium loquar ad illum. At non talis servus meus Moyses. Ore enim ad os loquar ei, et palam, non per aenigmata et figuras Dominum videt (Num. XII) .
M. 135 [II] R. 38 L. 78
Vos ergo audite parabolam seminantis: Omnis qui audit verbum regni, et non intelligit, venit malus et rapit quod seminatum est in corde ejus. Hic est qui secus viam seminatus est.
[RABAN.] Omnis qui audit verbum regni, aeterni, et intelligere negligit, talis est, subaudis: quod venit malus, id est diabolus ad eum. Hic est qui seminatus est, id est super quem semen cecidit secus [Col. 0232A] viam. Indignans enim percipere verbum Dei quod audit, nullatenus intra cordis viam pessimis cogitationibus tritam, suscipit illud. Vel ita: Extra viam quae est veritas Christi, seminatur verbum, et non in via, cum auditores non curant retinere illud nec intelligere. In quam viam qui non intrat, sed in circuitu vadit, errorem incurrit. Cavendum est, ubicunque Dominus exponit sermones suos, ne aliud quam ipse exponit vel plus intelligere velimus. Exposuit autem, ut doceret, significationes quaerendas in his etiam quae non explanavit.
Qui autem supra petrosa seminatus est, hic est qui verbum audit, et continuo cum gaudio accipit illud; non habet autem in se radicem, sed est temporalis. Facta autem tribulatione et persecutione propter [Col. 0232B] verbum, continuo scandalizatur.
Ita dicitur homo qui semen verbi suscipit, seminatus, sicut terra postquam semen receperit, dicitur seminata. Qui ergo seminantur super petrosa, id est super cogitationes plenas duritia ad retinendum quod libenter audiunt, temporales dicuntur; quia ad tempus credunt, et in tempore tentationis scandalizantur, quod est a tranquillitate mentis ruere. [HIERON.] Multum quippe distant inter eum, qui multis tribulationibus Dominum negare compellitur, et eum qui ad primam persecutionem corruit.
Qui autem est seminatus in spinis, hic est qui verbum audit, et sollicitudo saeculi istius et fallacia divitiarum [Col. 0232C] suffocat verbum, et sine fructu efficitur.
[GREGOR.] Divitiae etsi interdum delectent, tamen spinae sunt, quia cogitationum suarum punctionibus mentem lacerant; et cum usque ad peccatum pertrahunt, quasi inflicto vulnere cruentant. Quas bene Dominus fallaces appellat, quia diu nobiscum permanere non possunt, nec mentis inopiam expellunt. Solae divitiae verae sunt, quae nos in virtutibus divites faciunt. Sollicitudines et divitiae et voluptates suffocant, quia importunis cogitationibus suis guttur mentis strangulant, et dum bonum desiderium ad cor intrare non sinunt, quasi aditum vitalis flatus claudendo necant. Duo sunt in divitiis contraria, sollicitudines videlicet et voluptates, quae possessores suos et afflictos et lubricos faciunt. Sed [Col. 0232D] quia voluntas afflictioni non convenit, alio tempore sollicitudo spe acquirendi seu timore perdendi affligit, alio voluptas per affluentiam emollit, et effluere facit. Multi quidem, audientes disputationem contra avaritiam vel luxuriam, dicunt contemptores saeculi et castos homines esse beatos; sed ubi species concupiscibiles eorum obtutibus praesentantur, mox recedit ab eis quidquid recte cogitaverant. Seminati ergo supra petrosam terram et in spinis, sunt illi, qui verbum et probant et desiderio gustant, sed ne ad utilitatem verbi perveniant, vitae hujus adversa terrendo vel prospera blandiendo eos retardant. Contra quae damna utraque semen quod acceperat, tutari curabat Paulus qui ait: Per arma justitiae a dextris et a sinistris (II Cor. VI) .
[Col. 0233A] Qui vero in terram bonam seminatus est, hic est qui verbum audit et intelligit et fructum affert, et facit aliud quidem centum, aliud autem sexaginta, porro aliud triginta.
Diversitas bonae terrae, animae sunt pie credentium. Hae verbum Dei suscipiunt, conservant, et, ut Lucas habet [ait], in patientia fructificant, quia bona agunt, et mala proximorum aequanimiter tolerant, ut post flagella humiliter suscepta ad requiem suscipiantur. Sic uva calcibus tunditur, et in vini saporem liquatur. [GREGOR.] Sic oliva contritionibus expressa, amurcam deserit, et in olei liquorem pinguescit. Sic per trituram areae a paleis grana separantur, et in horreum purgata perveniunt. Quisquis ergo appetit plene vitia vincere, studeat [Col. 0233B] humiliter purgationis suae flagella tolerare. Centesimum fructum deputamus virginibus, sexagesimum viduis et continentibus, trigesimum sancto matrimonio. [BEDA.] Quod autem triginta refertur ad nuptias, digitorum conjunctio insinuat, quae quasi molli osculo se complectens, maritum pingit et conjugem. Sexaginta pertinet ad viduas: quae, quanto magis abstinent, tanto majus praemium recipiunt. Centesimus numerus, qui a sinistra transfertur ad dexteram, exprimit virginitatis coronam. [AUGUST.] Aliter: Centesimus fructus est martyrum, propter sanctitatem vitae vel contemptum mortis. Sexagesimus est virginum, propter otium interius, quia non pugnant contra consuetudinem carnis. Solet enim otium concedi sexagenariis post militiam. Trigesimus [Col. 0233C] conjugatorum, quia haec est aetas praeliantium, et his est major conflictus, ne libidine superentur.
R. 43[X]
Sic est regnum Dei, quemadmodum si homo jaciat sementem in terram, et dormiat et exsurgat nocte ac die, et semen germinet et increscat, dum nescit ille. Ultro enim terra fructificat, primum herbam, deinde spicam, deinde plenum frumentum in spica. Et cum produxerit fructus, statim mittit falcem, quoniam adest messis.
Regnum Dei est Ecclesia, quae regitur a Deo, et [Col. 0233D] ipsa regit homines et vitia calcat. Homo jactans semen, Filius hominis est; semen, verbum; terra, corda humana; dormitio vero hominis, mors est Salvatoris. Exsurgit semen nocte et die post somnum Christi, quia numerus credentium intra adversa et prospera magis magisque multiplicatur. Semen germinat bona intentione, et crescit in opere, dum ille nescit, id est nescire nos facit, quis quem fructum afferat in finem, dum dicit: Qui perseveraverit usque in finem, ipse salvabitur (Matth. X) . Ultro terra fructificat, dum voluntatem nostram Deus exspectat, dicens: Si vis pervenire ad vitam, serva mandata (Matth. XIX) . Haec terra primum producit herbam, id est, timorem: initium enim sapientiae timor Domini (Psal. CI) . Deinde spicam, id [Col. 0234A] est, lacrymosam poenitentiam, deinde plenum frumentum, scilicet charitatem. Plenitudo enim legis charitas est (Rom. XIII) . Tempore messis resecat eam per falcem, quia temporalem vitam incidit per emissam mortis sententiam, granum ad coelestia horrea perducens. [BEDA.] Vel ita: Falx est judicium, quod secat omnia, quoniam adest messis, id est consummatio saeculi, in qua justi gaudebunt qui in lacrymis seminaverunt. Homo vero quilibet semen jactat in terram, cum cordi suo bonam intentionem inserit; dormit, quia jam in spe boni operis quiescit. Nocte surgit ac die semen, quia intra adversa et prospera proficit. Germinat et crescit dum nescit ille; quia, cum adhuc metiri incrementa sua non valet, virtus concepta ad profectum ducitur. [Col. 0234B] Ultro terra fructificat, quia praeveniente gratia, mens hominis sponte ad profectum [fructum] boni operis assurgit. Haec terra primum producit herbam, habens adhuc teneritudinem inchoationis bonae; deinde spicam cum virtus animo concepta, se ad fructum boni operis pertrahit; deinde plenum frumentum, quando jam virtus ad robustum et perfectum opus promovetur. Falcem mittit, qui jam paratus ad martyrium optat dissolvi et esse cum Christo (Philip. I) . Per falcem resecat messem, cum per mortem operari cessat, metens fructum boni operis, vitam scilicet aeternam. Tunc adest messis, quoniam omnia bona sua repraesentantur ei coram angelis Dei.
[Col. 0234C] M. 140[X]
Tunc dimissis turbis, venit in domum. Et accesserunt ad eum discipuli ejus, dicentes: Edissere nobis parabolam zizaniorum agri. Qui respondens, ait: Qui seminat bonum semen, est Filius hominis. Ager autem est mundus. Bonum vero semen, hi sunt filii regni. Zizania autem filii sunt nequam. Inimicus autem qui seminavit ea, est diabolus. Messis vero, consummatio saeculi; messores autem angeli sunt, Sicut ergo colliguntur zizania et igni comburuntur, sic erit in consummatione saeculi. Mittet Filius hominis angelos suos, et colligent de regno ejus omnia scandala, et eos qui faciunt iniquitatem, et mittent eos in caminum ignis: ibi erit fletus et stridor dentium. [Col. 0234D] Tunc justi fulgebunt sicut sol in regno Patris eorum. Qui habet aures audiendi, audiat.
Bonum semen sunt hi, subaudis, qui sunt filii regni. Omnia scandala, id est eos qui faciunt sine fine affectu mentis iniquae: dicuntur angeli primo colligere, quia in ipsa resurrectione reprobi difficultate onerum peccatorum deprimentur, electi vero rapientur obviam Christo in aera (I Thess. IV) . In terris itaque separabuntur injusti a justis; deindo vero in aere boni jungentur Christo, sanctitate suo modo fulgentes sine defectu, sicut sol in suo genere lucidissimum corpus est. Caminum ignis dicit infernum. Officia quidem vindictae, boni angeli intelliguntur implere bono animo, quomodo judex: officia vero misericordiae mali non implent.
Simite est regnum coelorum thesauro abscondito in agro: quem qui invenit homo, abscondit, et prae gaudio illius vadit et vendit universa quae habet, et emit agrum illum.
[HILAR.] Per similitudinem thesauri in agro, spei nostrae opes intra se positas ostendit. Thesaurus enim in agro intelligitur filius Dei absconditus in carne aut in sanctis Scripturis. [GREGOR.] Quem invenisse, gratuitum est; sed quia coelestes divitiae nonnisi damno saeculi possidentur, qui invenit, contemnere saecularia debet, ut sit ei potestas utendi thesauro cum agro. Vel ita: Thesaurus est coeleste desiderium; ager in quo absconditur, disciplina studii coelestis. Quem agrum venditis omnibus [Col. 0235B] comparat, qui voluptatibus carnis renuntiat, et terrena desideria per coelestis disciplinae custodiam calcat, ut liberius se applicet studio intelligentiae. Thesaurum abscondere debemus, non in via, sed in corde nostro; quia in hac vita quasi in via patriae sumus, ne maligni spiritus quasi latrunculi nostrum iter obsidentes, nos exspolient, si publice thesaurum in via portaverimus. Non dico ut occultemus proximis bona opera nostra, cum scriptum sit: Videant opera vestra et glorificent Patrem vestrum (Matth. V) , sed, ut in operibus bonis laudem exteriorem non quaeramus. [REMIG.] Aliter: Thesaurus in agro, duo Testamenta legis sunt in Ecclesia, pro quorum intelligentia ut in otio discatur, temporalia contemnuntur. Quod et philosophi [Col. 0235C] intelliguntur fecisse pro humana scientia.
Iterum simile est regnum coelorum homini negotiatori, quaerenti bonas margaritas. Inventa autem una pretiosa margarita, abiit et vendidit omnia quae habuit, et emit eam.
De margaritis et thesauro par ratio est, sed superius regnum coelorum accipitur ipse Christus, vel superna Ecclesia, sive coeleste desiderium. [HIERON.] Hic vero et inferius, Ecclesia adhuc praesens, in qua jam etiam virtutes civium coelestium regnant. Bonae margaritae, lex est et prophetae, pretiosissima margarita, notitia Salvatoris. Negotiator est similis apostolo, qui observationes contempsit pristinas pro Christo: non quod inventio [Col. 0235D] novae margaritae condemnet veteres margaritas, sed quia comparatione ejus omnis gemma vilis sit. Abiit negotiator de domo sua ad forum, abiit ecclesiasticus de possessionibus suis ad scholam sapientium. Ille vendidit omnia, iste renuntiavit omnibus et sibi ipsi; quia unius hujus desiderati lapidis pretium, reliqui laboris jactura est comparandum. [REMIG.] Aliter: Quasi bonas margaritas quaeris sanctos viros, quibus conformeris, vel bona praecepta seu spirituales intellectus, in quibus sit salus. Invenis itaque prae omnibus pretiosam margaritam Christum, et inter praecepta mandatum dilectionis atque supra omnem intellectum reperis penetrata carnis testudine intellectum verbi, quod erit apud Deum.
Iterum simile est regnum coelorum sagenae missae in mare, et ex omni genere piscium congreganti. Quam, cum impleta esset, educentes, et secus littus sedentes, elegerunt bonos in vasa sua, malos autem foras miserunt.
Sagenae missae in mare comparatur Ecclesia vel praedicatio evangelica, quae quasi pisces de mari trahat, homines a saeculo in lumen veri solis educens. Contexuerunt sibi apostoli ex utroque Testamento sagenam Evangelii, et usque hodie in fluctibus hujus saeculi tenditur, capiens bonos ac malos. [REMIG.] In fine autem mundi trahetur ad littus, et discernentur pisces boni in coelum, mali in gehennam. Educent angeli per resurrectionem sagenam [Col. 0236B] impletam, quia tunc Ecclesia praedestinatos omnes continebit. Et secus littus, hoc est, post finem mundi sibi officio injuncto quodammodo judicantes, quod per sedem intelligitur, eligent bonos in vasa sua, id est, in aeterna tabernacula; malos vero, ne videant gloriam Dei, mittent foras, in infernum scilicet. Et hoc est quod sequitur:
Sic erit in consummatione saeculi. Exibunt angeli, et separabunt malos de medio justorum, et mittent eos in caminum ignis; ibi erit fletus et stridor dentium.
[BEDA.] Fletus de ardore, stridor dentium solet incitari de frigore. Ubi duplex ostenditur esse gehenna, id est, nimii frigoris et fervoris. Cui beati Job sententia consentit, dicentis: Ad calorem nimium [Col. 0236C] transibit ab aquis nivium (Job XXIV) . Vel stridor dentium prodit indignantis affectum, eo quod sero unumquemque poeniteat, sero ingemiscat, sero irascatur sibi, qui tam pervicaci improbitate deliquerit.
Intellexistis haec omnia? Dicunt ei: Etiam. Ait illis: Ideo omnis Scriba doctus in regno coelorum, similis est patrifamilias [est homini], qui profert de thesauro suo nova et vetera.
Apostolus futuris magistris, non tantum audientibus, sed intelligentibus dignum testimonium reddit, sub nomine patrisfamilias se comparans, et illos propter scientiam Scribas noncupans. Ac si dicat: Quia intellexistis, ideo dico vobis, quod omnis [Col. 0236D] Scriba doctus, id est, omnis scribens in corde suo quae a me audit, sicut vos et alii in regno coelorum, quod est Ecclesia, similis est mihi, qui sum paterfamilias, quia Dominus exercituum, videlicet hominum et angelorum, et qui profero de thesauro cordis mei nova et vetera, id est Novi et Veteris Testamenti scientiam. Apostoli quoque instructi, cum praedicarent Evangelium, comprobabant illud, quod de thesauro doctrinae eliciebant, legis et prophetarum vocibus. [GREGOR.] Aliter: Vetus fuit humanum genus ad inferna descendere; Novum est, regnum coelorum juste viventes penetrare. Praedicator ergo doctus, et nova scit proferre de suavitate regni, et vetusta de terrore supplicii, ut vel poenae terreant, quos praemia non invitant.
[Col. 0237A] Et factum est, cum consummasset Jesus parabolas istas, transiit inde.
M. 141[I] R. 79 L. 79 A. 59
Et veniens in patriam suam, docebat eos in synagogis eorum, ita ut mirarentur et dicerent: Unde huic sapientia haec et virtutes tales, quae per manus ejus efficiuntur? Nonne hi est fabri filius? Nonne mater ejus dicitur Maria et fratres ejus Jacob et Joseph et Simon et Judas, et sorores ejus? Nonne omnes apud nos sunt? Unde ergo huic omnia ista? Et scandalizabantur in eo.
Inhonoratur Dominus a suis, quanquam et docendi prudentia et operandi virtus admirationem moverent. Enim vero quem verbis et factis Christum [Col. 0237B] esse cognoscere possunt, ob solam notitiam generis contemnunt. Infidelitas namque hinc magna, hinc humilia cernens, veritatem judicii non recipit, sed scandalizatur, quod est impediri mentis arbitrium. Marcus ait Dominum dictum fabrum, Matthaeus fabri filium. [AUGUST.] Utrumque dici potuit: credebant enim eo esse fabrum, quo fabri filium. At vero in illorum errore veritas latet. Vere enim erat filius fabri, qui per ipsum in principio omnia fecit, qui operatur Spiritu sancto et igni, qui fabricatus est auroram et solem, Ecclesiam primitivam et sequentem. Pater Christi et Christus in magna domo hujus mundi, diversi generis vasa fabricant; et vasa irae igne spiritus molliendo in misericordiae [Col. 0237C] vasa commutant. Unde Malachias ex persona Patris ait de Filio. Et sedebit conflans et emundans argentum, et purgabit filios Levi, et conflabit eos quasi aurum et argentum (Matth. V) . Manifestum est cognatos, more Scripturae, fratres seu sorores nuncupari: et saepe vilitas originem comitatur, ut de David despective dictum est: Quis est iste filius Isai? (III Reg. XII.) Sed: Humilia Dominus respicit, et alta a longe cognoscit (Psal. CXXXVII) .
L. 20[X]
Et ait illis: Utique dicetis mihi hanc similitudinem: Medice, cura teipsum. Quanta audivimus facta in Capharnaum, fac hic et in patria tua.
Quia in Capharnaum plures te curasse audivimus, [Col. 0237D] cura et te ipsum, id est, fac simile in tua civitate, ubi conceptus es et nutritus. Quasi dicant: Non credimus quod incerta fama vulgavit, cum apud nos nihil tale feceris, quibus convenientius talia impendenda erant beneficia. Verus medicus est Christus, quia restaurat lapsos, ut post vulnera sani simus.
M. 142 R. 51 L. 21 A. 35
Amen dico vobis, quia nemo propheta acceptus est in patria sua et in aomo sua. Et non fecit ibi virtutes multas propter incredulitatem illorum, nisi paucos infirmos impositis manibus curavit, et mirabatur propter incredulitatem illorum.
[BEDA.] Non solum ipse Dominus et caput prophetarum, [Col. 0238A] de quo Moyses praedixit: Prophetam vobis suscitabit Deus de fratribus vestris (Deut. XV., 1) ; sed et Elias et Jeremias, caeterique prophetae, minores in patria quam in exteris civitatibus habiti sunt. Mos enim est cives civibus invidere, et non praesentia viri opera, non virtutem considerare, sed infantiae fragilitatem recordari. Idcirco autem paucas virtutes fecit ibi; quia, si nullas faceret, increduli a quibus deridebatur, forsan excusabiles putarentur; vel si multa cernerent signa, penitus inexcusabiles fierent, et eo magis damnarentur. Et quoniam nec prophetis credunt, nec ipsi Christo quem praesentem cernunt, illorum incredulitatem miratur, non quasi rem improvisam, sed mirari se coram hominibus ostendit, quod vult intimare mirandum [Col. 0238B] hominibus.
L. 22[X]
In veritate dico vobis: Multae viauae erant in diebus Eliae in Israel, quando clausum est coelum annis tribus et mensibus sex, cum facta esset fames magna in omni terra; et ad nullam illarum missus est Elias, nisi in Sareptam Sidoniae ad mulierem viduam.
[BEDA.] Quod divina fastidiosis civibus beneficia subtraho, prophetarum gestis non adversatur; quia, sicut tempore famis nemo est in Judaea repertus Eliae dignus hospitio (III Reg. XVII) , sed exterae gentis vidua est quaesita, et sicut multis ibidem leprosis, Naaman Syrus ab Eliseo solus curari promeruit (IV Reg. V) : sic et vos perfidiae causa [Col. 0238C] superno munere privabit. Vidua ad quam Elias missus est, gentium designat Ecclesiam, quae a suo Conditore diu deserta, populum fidei nescium, quasi pauperem filium egena stipe nutriebat, id est verbo saecularis scientiae absque utilitatis fructu docebat. Unde bene haec vidua in Sarepta Sidoniae dicitur esse morata. Sidonia quippe venatio inutilis; Sarepta vero incendium vel angustia panis interpretatur. His autem gentilitas exprimitur, quae inutili venationi dedita, id est, lucris et negotiis saeculi serviens, incendium carnalium cupiditatum, panisque spiritualis angustias patiebatur, donec Elias, id est propheticus sermo, ad eum mittitur, qui in Judaea fame periclitabatur, clausa coeli janua id est, cessante Scripturarum intelligentia pro perfidia [Col. 0238D] Judaeorum. Venit ergo propheticus sermo ad Ecclesiam, ut receptus pasceretur, et reficeret corda credentium. Ubi prius erat panis spiritualis angustia, ibi farina oleumque ore prophetico benedicitur, id est, fructus et hilaritas charitatis, vel gratia Dominici corporis et unctio charismatis indefectivo verbi coelestis munere fecundatur, et hactenus haec munera apud Ecclesiam non deficiunt. Quod haec mulier mysticum panem factura, duo se ligna velle colligere testatur, lignum crucis exprimit, quo nobis est praeparatus vitae aeternae panis.
Et multi leprosi erant in Israel sub Eliseo propheta, et nemo eorum mundatus est, nisi Naaman Syrus.
[Col. 0239A] Naaman etiam Syrus, cujus nomen interpretatur aecor. populum demonstrat nationum, quondam perfidiae lepra maculosum, sed per sacramentum baptismatis ab omni foeditate postea purgatum. Qui captae consilio puellae, hoc est, inspirationis supernae gratia, quam Judaeis male servantibus gentes rapuere pro salute, ab Eliseo septies lavari jubet; quia solum baptisma salvat, quod septiformi Spiritu regenerat. Unde caro ejus post lavacrum velut caro pueri apparuisse memoratur, sive quia cunctos in Christo baptizatos in unam parit gratiae mater infantiam, sive Christus intelligatur puer, cujus corpori per baptismum tota credentium soboles adunatur. Partem sanctae terrae secum tulisse dicitur, quia oportet baptizatos Dominici corporis [Col. 0239B] participatione conformari [confirmari].
Et repleti sunt omnes in Synagoga ira, haec audientes. Et surrexerunt, et ejecerunt illum extra civitatem, et duxerunt illum usque ad supercilium montis, super quem civitas illorum erat aedificata, ut praecipitarent eum. Ipse autem transiens, per medium illorum ibat.
Quod Dominus testatur de Judaei verbo, hoc ipsi testantur facto, retribuentes mala pro bonis. O pejor magistro discipulorum haereditas! Diabolus dixerat: Mitte te deorsum (Matth. IV) , Judaei facto mittere conabantur. Sed illorum furentium subito mente obstupefacta, Dominus descendit, malens eos sanare quam perdere, ut cassata eorum nequitia, deinceps desisterent ab ejus morte. Nondum enim [Col. 0239C] venerat hora passionis ejus, nec hoc genere mortis elegerat mori.
M. 144[II] R. 59 L. 12
In illo tempore Herodes tetrarcha tenuit Joannem, et vinxit eum in carcerem propter Herodiadem uxorem Philippi fratris sui, quia duxerat eam.
Vetus historia narrat Philippum, Herodis majoris filium, sub quo Dominus fugit in Aegyptum, fratrem hujus Herodis sub quo passus est Christus, duxisse Herodiadem, filiam Aretae regis Arabum. Postea vero socer ejus, exortis quibusdam contra generum simultatibus, tulit filiam suam, et eam copulavit Herodi inimico ejus, et in dolorem prioris mariti, [Col. 0239D] et quia ille majoris esset potestatis et famae. Ergo Joannes qui venerat in Spiritu et virtute Eliae, eadem autoritate qua ille Achab regem corripuerat et Jezabel uxorem ejus (III Reg. XVIII) , arguit Herodem et Herodiadem.
M. 145 R. 60
Dicebat enim Joannes Herodi: Non licet tibi eam habere. Herodias autem insidiabatur illi, et volebat eum occidere, nec poterat. M. Timebat enim populum, quia sicut prophetam eum habebant. M. R. Similiter et Herodes volens illum occidere, metuebat. R. Sciens eum virum justum et sanctum, et custodiebat eum. Et audito eo, multa faciebat, et libenter eum audiebant. B. M. Et cum dies opportunus accidisset, Herodes natalis [Col. 0240A] sui coenam fecit principibus et tribunis et primis Galilaeae.
Nullum alium invenimus observasse diem natalem sui, nisi Herodem et Pharaonem, ut quorum erat una impietas, esset una solemnitas. Nos autem non nativitatis diem luxuriando celebremus, sed diem mortis semper commemorando timeamus. Homo enim ad laborem nascitur (Job V) , et sancti transeunt per mortem ad regnum.
Cumque introisset filia ipsius Herodiadis et saltasset, et placuisset Herodi, simulque recumbentibus, rex ait puellae: Pete a me quod vis, et dabo tibi. Et juravit illi, Quia quidquid petieris dabo tibi, licet dimidium regni mei. Quae cum exiisset, dixit matri suae: Quid petam? At illa dixit: Caput Joannis Baptistae. [Col. 0240B] Cumque introisset statim cum festinatione ad regem, petivit dicens: Volo ut protinus des mihi in disco caput Joannis Baptistae. Et contristatus est rex; propter juramentum autem et propter simul recumbentes noluit eam contristare. Misitque spiculatorem, et decollavit Joannem in carcere; et allatum est caput ejus in disco, et datum est puellae, et dedit matri suae. Et accedentes discipuli ejus, tulerunt corpus ejus, et sepelierunt illud in monumento. Et venientes nuntiaverunt Jesu.
Timens Herodias, ne aliquando Herodes, Joanne monente, resipisceret, optabat in potestate linguam habere, quae illicitas nuptias arguebat [BEDA]. Herodis quoque scelus juramentum minime excusat, qui ad hoc forte juravit, ut futurae occasioni machinas [Col. 0240C] praepararet. Alioquin si ob jusjurandum se dicit fecisse, quid si matris filia postulasset interitum? Sane si aliquid forte nos incautius jurasse contigerit, quod observatum vertat in pejorem exitum, libere illud consilio salubriore mutandum noverimus ac magis instante necessitate perjurandum nobis, quam pro vitando perjurio, in aliud crimen gravius esse divertendum. Juravit David per Dominum occidere Nabal virum stultum et impium (I Reg. XXV) , atque omnia quae ad illum pertinerent demoliri; sed ad primam intercessionem Abigail, prudentis feminae, Nabal remisit minas. Non solum autem in jurando, sed et in omni quod agimus, haec moderatio solertius est observanda, ut si talem forte lapsum [Col. 0240D] inciderimus, ex quo sine aliquo peccato surgere non possimus, illum potius evadendi aditum potamus, in quo minus periculum esse cernimus: juxta illos qui, hostilibus clausi muris, cum evadere desiderantes, portarum accessum sibi interdictum considerant, ibi necesse est ut desiliendi locum eligant, ubi muro existente breviore, minimum periculi cadentes incurrant. [HIERON.] Idcirco dixit, et contristatus est rex; qnia consuetudinis est ut opinionem multorum sic narret historicus, quomodo eo tempore ab omnibus, credebatur. Ubi dicitur, et propter simul recumbentes, vult Herodes omnes sui sceleris esse consortes. Legimus in Romana historia Flaminium ducem Romanorum, a censoribus pulsum de curia, ideo quod meretriculae quae nunquam [Col. 0241A] vidisse se diceret hominem decollatum, assensus sit, ut reus quidam capitalis criminis in convivio truncaretur. [HIERON.] Quanto sceleratior Herodes et Herodias et puella? Haec juxta litteram. Nos autem usque hodie cernimus in capite Joannis prophetae, Judaeos Christum, qui caput est prophetarum, perdidisse. Caput legis, quod est Christus, a corpore absciditur proprio, id est a Judaico populo, et datur puellae de gentibus, hoc est, Romanae Ecclesiae; et puella dat matri suae adulterae, videlicet Synagogae, in fine crediturae. Corpus Joannis sepelitur, caput in disco locatur, quia littera quasi humo tegitur, sed spiritus in altari sumitur ac honoratur. [HILAR.] Finitis enim legis temporibus, et cum Joanne consepultis, discipuli ejus, id est auditores legis, carnalibus [Col. 0241B] in se observantiis exstinctis, quasi Joannis corpore sepulto, veniunt ex lege ad Evangelium, ex littera ad spiritum, in quo proficientes Domino conjunguntur. [BEDA.] Ecclesiasticae narrant historiae Joannem vinctum in castellum Arabiae, quod Machaerunta nominant, adductum, ibique truncatum. Corpus vero in Sebasta, urbe Palaestinae, quae quondam Samariae dicta est; caput autem in Hierosolymis humatum est. At tempore Juliani apostatae, pagani invidentes Christianis qui sepulcrum Joannis sollicite frequentabant, monumentum invadunt, ossa dispergunt; eadem rursus collecta et cremata latius dispergunt. Sed Dei providentia adfuerunt quidam monachi ex Hierosolymis, qui misti paganis ossa legentibus, maximam eorum partem congregaverunt, [Col. 0241C] et ad patrem suum Philippum Hierosolymam detulerunt. At ille statim per diaconum suum Julianum misit Athanasio Alexandriae episcopo, et ibi postea servata Theophilus ejusdem urbis episcopus, expurgato a sordibus templo Serapis, ibidem posuit, et basilicam in honorem sancti Joannis consecravit quando, jubente Theodosio principe, fana gentium destructa sunt. Tempore vero Martiani principis, duobus monachis orientalibus, qui ob orationem venerant Hierosolymam, revelat Joannes caput suum juxta Herodis quondam regis habitaculum. Quod ibi ab eis inventum et assumptum, sed non multo post incuria perditum, perlatum est ab aliis in Emissam, Phoeniciae urbem, et in quodam specu in urna sub terra [Col. 0241D] tempore non pauco ignobiliter reconditum, donec denuo idem Joannes sese suumque caput ostendit Marcello cuidam religioso abbati ac presbytero, dum in eodem specu habitaret. Quod videlicet caput Lulioramo ejusdem civitatis episcopo, per praefatum presbyterum constat inventum. Ex quo tempore coepit in eadem civitate decollatio praecursoris celebrari, ipso die, ut arbitramur, quo caput est inventum sive elevatum. Aiunt appellari discum, vas rotundum et desuper valde extensum. Serapis dictus est deus Aegypti.
M. 143[II] R. 56 L. 90
Audivit autem Herodes famam Jesu, et omnia quae fiebant ab eo et haesitabat eo quod diceretur a quibusdam [Col. 0242A] quod Joannes surrexit a mortuis; a quibusdam vero, quia Elias apparuit; ab aliis autem, quia propheta unus de antiquis surrexit. R. L. Et ait Herodes: Joannem ego decollavi. Quis autem est iste de quo ego audio talia? Et quaerebat videre eum.
Apud Marcum per ironiam expresse dicit Herodes. Quem ego decollavi Joannem, hic a mortuis resurrexit. [BEDA.] Ironice etiam potuit dicere servis suis, qui eum propriis manibus decollaverant, quod Matthaeus sic narrat: Herodes ait pueris suis: Hic est Joannes Baptista; ipse surrexit a mortuis, et ideo virtutes operantur in eo. Quod si haec verba affirmantis intelligamus, sentiendum est, post haesitationem confirmasse Herodem in animo suo, quod ab aliis dicebatur. Sane quidem senserunt, quod majoris virtutis [Col. 0242B] futuri sint sancti a mortuis resurgentes, quam fragili carne gravati. Quanta Judaeorum invidia exstiterit contra Dominum, ex Evangelio docemur (Matth. XXVIII) . Joannem a mortuis surrexisse credebant, Jesum autem, qui tot signa fecit, praedicabant non surrexisse, sed furtim sublatum esse.
M. 146[III] L. 62 A. 47
Quod cum audiisset Jesus, secessit inde in navicula in locum desertum seorsum. Et cum audiissent turbae, secutae sunt eum pedestres de civitatibus. Et exiens, vidit turbam multam, et misertus est ejus, et curavit languidos eorum.
[HIERON.] Bene dictum est, secessit, non fugit, ut ostendatur magis eum persecutores vitare quam timere. [Col. 0242C] Opportunum namque tempus suae passionis exspectans, vitabat ne homicidio de Joanne, jungeretur homicidium de se. Vel ideo recessit, ut nobis praeberet exemplum vitandae temeritatis ultro tradentium se. Non enim omnes eadem constantia per severant in tormentis, qua se torquendos offerunt. Petendo etiam solitudinem, turbarum fidem an sequi curent explorat, et probatam digna mercede remunerat. Turbae autem non jumentis, non vehiculis, sed proprio labore pedum iter deserti arripiunt, et salutis desiderium ostendunt. Rursus ipse excipiendo fatigatos, docendo inscios, curando aegrotos, recreando jejunos, quantum devotione credentium delectetur, insinuat. Aliter. Postquam apud Judaeos prophetia vocem perdidit, transiit ad desertum Ecclesiae, [Col. 0242D] quae viro carebat. Turbae relinquebant civitates, id est, pristinas conversationes et dogmatum varietates. Quod dicit exiens, significat quod turbae habuerint eundi voluntatem ad eum, sed vires non habuerunt, et ideo Salvator obviam pergit.
M. 147[I] R. 63 L. 93 A. 49
Vespere autem facto, accedentes duodecim, dixerunt illi: Dimitte turbas, ut euntes in castella, villas que quae circa sunt, divertant, et inveniant escas, quia hic in deserto loco sumus. Jesus autem dixit illis: Non habent necesse ire; date illis vos manducare.
[BEDA.] Provocat apostolos ad fractionem panum, ut illis testantibus se non habere, magnitudo signi [Col. 0243A] notior fiat, simul insinuans quia quotidie per eos sumus pascendi. Quid enim agunt Petrus et Paulus per Epistolas, nisi ut mentes nostras alimentis coelestibus pascant? In vespere turbas reficit, quia vel fine saeculi propinquante, vel cum sol justitiae pro nobis occubuit, a divina spiritualis inediae fame sumus liberati. [HILAR.] Nota ordinem mysterii. Post defectum legis evangelicus cibus incipit; sed prius per remissionem peccatorum vulneribus medicina tribuitur, et postea mensae coelestis alimonia expenditur. Non est igitur necesse ut quaeramus escas in villis et castellis, hoc est, ne deseramus panem vitae, pretio studii et laboris ementes philosophorum doctrinas suis rationibus munitas, quarum pastu delectemur. Quod autem discipuli desertum esse dicunt [Col. 0243B] locum, figurat Judaeos murmurantes de conversione gentium. Hinc Isaias in eorum voce: Ecce gentes quasi stilla situlae (Isai XL) . Item: Omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo (ibid.) .
A.
Respondit ei Philippus: Ducentorum denariorum panes non sufficiunt eis, ut unusquisque modicum quid accipiat. R. Et dicit eis: Quot panes habetis? A. Dicit ei unus ex discipulis ejus, Andreas frater Simonis Petri: Est puer unus hic, qui habet quinque panes hordeaceos et duos pisces. Sed haec quid sunt inter tantos? L. Nisi forte nos eamus et emamus in omnem hanc turbam escas. M. Qui ait eis: Afferte illos mihi huc. R. L. Et praecepit illis ut accumbere facerent omnes [Col. 0243C] secundum contubernia supra viride fenum. Et discubuerunt in partes per centenos et per quinquagenos.
[AUGUST.] Quaesierat Dominus a Philippo, tentans eum, quod Joannes commemorat, unde esca dari posset turbis. Etenim quia ignorantia populi erat in lege, quandiu enim legitur Moyses, velamen positum est super corda eorum, propterea tentatio illa Domini ignorantiam discipuli demonstrabat. Eadem quippe simplicitate qua Philippus, loquitur et Andreas, sed Dominus ostendit gratuitas credenti populo se largiri escas eadem benigna potestate, qua gratis redimendo sanat. Puer ferens panes cum piscibus, unus de discipulis suis, vel forte aliquis de [Col. 0243D] turba. Quod autem Philippus vel Andreas singulariter dicit apud Joannem, hoc alii evangelistae discipulos pluraliter referunt dixisse, intelligentes unum pro caeteris loqui, vel ponentes pluralem numerum pro singulari. Contubernia intellige diversas hominum societates, qui de diversis villis venerant, juxta quod milites in eodem tabernaculo societatem habentes, dici contubernales solent. Quinque panes sunt quinque libri Moysi; quia in operibus legis, tanquam ex pane erat vita. Per legem enim divinae aeternitatis cognitio, mundi creatio, cursus labentis saeculi, et vera Deo serviendi religio, humano generi innotuit. [AUGUST.] In duobus autem piscibus intelliguntur psalmi et prophetae, temperantes austerum saporem legis; quia eruditum in lege Dei populum [Col. 0244A] de promissione Dominicae incarnationis, gratiae dulcedine pascebant, quasi in virtute aquae spem confoventes humanae vitae. Hinc est quod Dominus post resurrectionem ait: Oportebat impleri omnia quae scripta sunt in lege Moysi et prophetis et psalmis de me (Luc. XXIV) . Hic quoque praecipiens sibi afferri panes et pisces, mystice praecipit intellectum Testamenti Veteris ad se referri. Bene autem per aquatilia figurantur prophetantes de nostro aevo, in quo populus fidelium sine aquis baptismi vivere nullatenus potest. Panes vero hordeacei fuerunt, qui cibus est jumentorum et rusticorum; quia rudibus auditoribus, quasi grossiora commitenda sunt praecepta. Animalis enim homo non percipit ea quae sunt spiritus Dei (I Cor. II) . Unde Dominus cuique pro viribus [Col. 0244B] suis dona tribuens, et semper ad perfectiora provocans primo quinque panibus quinque millia reficit; secundo, septem panibus quatuor hominum millia; tertio discipulis suae carnis et sanguinis mysterium credit; ad ultimum dat ut edant et bibant super mensam suam in regno suo. AUGUST. Vel ita: Hordeacei erant panes, quia ad Vetus Testamentum pertinebant; et sicut vix pervenitur ad medullam hordei, ita Vetus Testamentum vestitur tegmine carnalium; sed satiat, cum intus pervenitur. Duo autem pisces qui saporem pani dabant suavem, sunt duae personae sacerdotis et regis, quibus populus Israel regebatur, ut per eas consiliorum moderamen accipiat. Quibus inter turbas fluctuantis saeculi more piscium quassatis nec deficientibus, figurabatur Christus verus [Col. 0244C] sacerdos et rector. Puer portans est populus ille puerilis in sensu, nec manducans, quae quasi onus clausa portabat, nec alios pascens. Unde sequitur:
Sed haec quid sunt inter tantos?
[HIERON.] Ac si dicatur: Permultis spiritualia alimenta petituris super omnem sensum corporis omnemque litteram, quid prodest littera vetus? Quia carnaliter sapiebant, et in spe carnali quiescebant, quibus lex temporalia promiserat, praecipitur eis super viride fenum jacere. Omnis enim caro fenum, et claritas hominis sicut flos feni (Isai. XL) . Discumbit ergo super fenum qui carnem suam calcat, et flores illius quasi arens fenum conterit, saeculi voluptates sibi subjiciens. Diversi discubitus convivantium, [Col. 0244D] diversos signant conventus Ecclesiarum. Quinquageni autem discumbunt, qui adhuc in poenitentia positi, auditum verbum percipiunt. Nam quingenarius numerus poenitentiae et remissionis est. [AUGUST.] Centeni vero discumbunt, qui per poenitentiam quinquagenarii, ad perfectum centesimi numeri culmen ascendentes, in solo jam vitae aeternae desiderio suspirant.
M. L. R.
R. A. Acceptis autem quinque panibus et duobus piscibus, respexit in coelum et benedixit illis, et fregit et distribuit discipulis, discipuli autem turbis: et manducaverunt omnes, et saturati sunt. Tulerunt reliquias duodecim cophinos fragmentorum plenos. Manducantium [Col. 0245A] autem fuit numerus quasi quinque millia virorum, exceptis mulieribus et parvulis.
[HILAR.] In coelum Dominus respexit, honorem Patris a quo erat ipse confessus, ut qui adessent intelligerent a quo tantae virtutis accepisset effectum, dirigentes et ipsi illuc oculos mentis. [HIERON.] Si panes non frangerentur, non alerent tantam turbam; sic et lex si non aperiretur, non pasceret multos quos aperta pascit. Unusquisque apostolorum de reliquiis implet cophinum suum, ut vel habeat unde postea gentibus cibos praebeat, vel ex reliquis veros fuisse panes doceat. Quinque millia virorum, id est, perfectorum. Sexus fragilis et minor aetas indigni sunt numero. [BEDA.] Unde et in Numerorum libro, quoties sacerdotes et levitae et [Col. 0245B] turbae pugnantium describuntur, servi et mulieres et parvuli et ignobile vulgus praetermittuntur. Non nova creat Salvator cibaria, sed praesentibus benedicit; quia in carne veniens non alia praedicat, sed prophetiae dicta mysteriis gratiae gravida demonstrat. Unde sequitur, quia fregit: nam clausa sacramenta legis et prophetarum patefecit. Panes frangendo multiplicentur, quia multi libri facti sunt legem exponendo. Frangens distribuit discipulis, et illi praefractum frangentes, distribuerunt turbis; quia sanctis doctoribus aperuit sensum, ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV) , et intellectas auditoribus toto orbe fideliter dispensaverunt. [AUGUST.] Quod turbis superest, discipuli tollunt; quia mysteria [Col. 0245C] quae a rudibus non capiuntur, a perfectis inquiruntur. Sunt enim fragmenta, quae populus non potuit manducare, quaedam secretiora intelligentiae, quibus impleti sunt apostoli quasi cophini duodecim. [HIERON.] Per cophinos apostoli figurantur, et per apostolos chori sequentium doctorum, foris quidem hominibus despecti, sed intus ad alenda humilium corda cibis salutaribus cumulati. Solent enim opera servilia geri cophinis. Sed Dominus cophinos fragmentis implebit, qui, ut fortia confunderet, infirma mundi elegit (I Cor. I) . Et quia quinque sunt sensus exterioris hominis, quinque millia virorum secuti Dominum, designant eos qui in saeculo bene noverunt uti exterioribus quae possident. Qui recte quinque panibus aluntur, quia tales necesse [Col. 0245D] est institui legalibus adhuc praeceptis. Nam qui mundo ad integrum renuntiant, et quatuor sunt millia, et septem panibus refecti, hoc est, et evangelica refectione sublimes, et spirituali gratia docti. [HIERON.] Cujus significationis causa, reor in introitu tabernaculi quinque columnas deauratas jussas fieri; ante oraculum vero, id est, Sancta sanctorum, quatuor; quia incipientes per legem, castigantur ne peccent; perfecti per gratiam admonentur ut Deo devotius vivant.
M. 148[VI] R. 63
Et statim jussit discipulos ascendere in naviculam, et praecedere eum trans fretum ad Bethsaidam, donec dimitteret turbas.
[Col. 0246A] [BEDA.] Marcus non habet jussit, sed coegit per quod ostenditur invitos recessisse discipulos à Domino. [HILAR.] Praecesserunt discipuli ad Bethsaidam, civitatem Andreae et Petri et Philippi apostolorum, quae est in Galilaea prope stagnum Genesareth. [BEDA.] Ubi ergo Lucas refert illud memorabile miraculum factum in loco deserto Bethsaidae, recte intelligitur non ipsam civitatem dixisse, sed locum desertum pertinentem ad eam. Narrat Joannes turbas manducasse juxta Tiberiadem, et discipulos venisse in Capharnaum, quae ambae civitates sunt in Galilaea, juxta stagnum Genesareth, quod etiam Tiberiadis vocatur, a civitate Tiberiade. [BEDA.] Intelligendum est itaque, quod per Bethsaidam transierint in Capharnaum. Plene quoque notandum [Col. 0246B] quia Dominus Judaeos pavit tanquam deinceps novos cibos a lege suscepturos, sed quod in deserto Bethsaidae miraculum factum est, expresse figuravit Dominum verbi pabula largiturum in deserto Ecclesiae virum non habentis. Unde pulchre Bethsaida domus fructuum interpretatur. Hinc Isaias: Laetabitur deserta et invia, et exsultabit solitudo, et florebit quasi lilium (Isai. XXXV) . Et paulo post: Ipsi videbunt gloriam Domini et decorem Dei nostri (ibid.) .
A. 50[X]
Illi ergo homines cum vidissent quod fecerat signum, dicebant: Quia hic est vere propheta, qui venturus est in mundum. Jesus ergo, cum cognovisset [Col. 0246C] quia venturi essent ut raperent eum, et facerent eum regem, fugit.
[AUGUST.] Recte senserunt tantum prophetam per salutis praeconia venturum esse in mundum, id est ad communem hominum cognitionem. Discipuli et turbae credentes in Dominum, putaverunt illum sic venisse ut jam regnaret, et hoc est, velle rapere et regem facere, praevenire tempus ejus, quod ipse apud se occultabat usque in finem saeculi. Unde illud: Non est vestrum nosse tempora vel momenta (Act. I) . [HIERON.] Fugiens autem, nobis exemplum monstrat, ut in nobis quae agimus humani favoris retributionem vitemus, simulque insinuat quod altitudo sua non potest intelligi.
[Col. 0246D] M. 149 R. 66 L. 35 et 43
Et dimissa turba, ascendit in montem solus orare.
Si fuissent cum eo Petrus et Joannes et Jacobus, forsitan ascendissent cum eo, sed turba non potest eum sequi ad sublimia, Hic datur intelligi quia cum Dominus sederet in monte cum discipulis suis, quod Joannes commemorat, et videret turbas ad se venientes, descenderat de monte, et circa inferiora loca turbas paverat.
M. 150[IV] R. 67 A. 51
Vespere autem facto, solus erat ibi. Navicula autem in medio mari jactabatur fluctibus. Erat enim ventus contrarius. Quarta autem vigilia noctis videns [Col. 0247A] eos laborantes, venit ad eos, ambulans super mare. Et volebat praeterire eos.
[HIERON.] Recte inviti apostoli recesserant a Domino, ne periclitarentur. Vigiliae militares in spatia horarum terna dividuntur. Ergo hic ostenditur, discipulos tota nocte periclitatos, et in extremo noctis, quod designat consummationem mundi, auxilium habere a Domino. [HILAR.] Prima vigilia fuit legis, secunda prophetarum, tertia Christi adventus, quarta in reditu claritatis, sed veniet tunc ad Ecclesiam vagam et naufragam, Antichristi spiritu fessam, et totius saeculi motibus circumactam. [BEDA.] Aliter: Tota nocte periclitantur, quia, dum se considerat homo, nihil invenit nisi tenebras angustiarum et aestus hostium insurgentium. Cum vero [Col. 0247B] mentem ad superni praesidii lumen erigit, quasi inter umbras noctis repente ortum luciferi conspicit, qui diem proximum, id est, Christum nuntiet. Lucifer namque tres horas noctis, id est, totam vigiliam matutinam illuminare dicitur. Dominus in terra vidit suos laborantes in mari, et non mox eis succurrit; quia etsi ad horam differre videtur auxilium tribulatis, tamen eos tandem corroborat. Hinc est quod veniens, volebat praeterire discipulos, ut ad horam turbati, et continuo liberati, amplius ereptionis suae miraculum stuperent, et majores gratias Domino referrent. Idem fit in tempestatibus passionum, quae a perfidis ingeruntur. Unde illud Ecclesiae, martyrii certamine desudantis: Quare me repulisti? [Col. 0247C] Quare tristis incedo, dum affligit me inimicus! (Psal. XLII.) Sed quomodo apostoli intelligere potuerunt Dominum velle praeterire eos, nisi quia in diversum ibat? Quis hoc mystice non advertit? Quomodo ergo volebat praeterire quos confirmavit, nisi quia illa voluntas praetereundi, ad eliciendum illum clamorem valebat, cui subveniri oportebat.
M. R. A.
Et videntes eum supra mare ambulantem, turbati sunt, dicentes: Quia phantasma est, et prae timore clamaverunt. Statimque Jesus locutus est eis, dicens: Habete fiduciam; ego sum, nolite timere.
Non subjunxit quis esset, quia vel ex nota voce [Col. 0247D] poterant eum intelligere, vel ex hoc, quod eum ad Moysen ita noverant locutum: Haec dices filiis Israel: Qui est misit me ad vos (Exod. III) . Prae timore nimirum clamaverunt, quia magni timoris indicium est confusus clamor et incerta vox. Quod autem turbati sunt, Dominum tamen videntes supra mare ambulantem, mystice insinuat; quia saepe fit ut cum aliqua subito diutinae tribulationis oritur sedatio, non statim creditur vera liberatio. Ideoque permanente priori formidine, intensa ad liberationem dirigatur oratio, quia prope est Dominus invocantibus eum (Psal. CXLIV) . Quod vero dixerunt phantasma esse, significat quia quidam credentes diabolo, de Christi adventu dubitabant. Unde illud: Putas inveniat Filius hominis fidem in terra? (Luc. XVIII) .
[Col. 0248A] M. 151[X]
Respondens autem Petrus, dixit: Domine, si tu es, jube me venire ad te super aquas. At ipse ait: Veni. Et descendens Petrus de navicula, ambulabat super aquam, ut veniret ad Jesum. Videns vero ventum validum venientem, timuit. Et cum coepisset mergi, clamabat, dicens: Domine, salvum me fac. Et continuo Jesus extendens manum, apprehendit eum; et ait illi: Modicae fidei, quare dubitasti?
[HILAR.] In Petro considerandum est fide eum caeteros anteisse. Nam prae caeteris primus respondit: Tu es Christus filius Dei vivi. Primus passionem, dum malum putat, detestatus est. Primus et moriturum se, et non negaturum spopondit. Primus [Col. 0248B] lavari sibi pedes prohibuit, primus gladium quoque adversum eos qui Dominum comprehendebant, eduxit. [HIERON.] Qui putant corpus Domini non esse verum, quia super aquas ambulavit, respondeant quomodo Petrus ambulavit quem hominem non negant. Cum coepisset mergi, animi fides ardebat, sed humana fragilitas in profundum trahebat. De Domino quidem sic ait Dionysius in Opusculis de divinis nominibus. Ignoramus qualiter de virgineis sanguinibus alia lege praeter naturalem formabatur; et quasi non infusis pedibus corporale pondus et materiale onus habentibus, deambulabat in humidam et instabilem aquae substantiam. Mare est saeculum; ventus et tempestas est unicuique sua cupiditas. Saevit ventus, crescunt fluctus, sed tamen [Col. 0248C] navis ambulat. Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit. Amas Deum? sub pedibus tuis timor est saeculi. Amas saeculum? absorbet te. Cum fluctuat cupiditate cor tuum, invoca Deum. Quod autem Petrus implorat ne mergatur, significat quibusdam tribulationibus etiam post ultimam persecutionem purgari Ecclesiam. Unde illud Pauli: Salvus erit, sic tamen quasi per ignem (I Cor. III) .
M. 152[VI] R. 68
Et cum ascendissent in naviculam, cessavit ventus.
A. 51 M. 150 R. 67
Et statim fuit navis ad terram quam ibant.
[Col. 0248D] M. 152[VI] R. 68
Qui autem in navicula erant, venerunt et adoraverunt eum, dicentes: Vere Filius Dei es.
[BEDA.] Non mirum si, ascendente Domino in navim, cessat ventus; quia in quocunque corde per gratiam sui amoris adest, mox universa vitiorum, et adversantis mundi et malignorum spirituum bella quiescunt. Dominus in miraculo panum se Conditorem rerum ostendit, in ambulando super undas, se habere corpus liberum ab omni gravedine peccatorum; in placando ventos undarumque rabiem, se dominatorem elementorum. [HILAR.] Ubi autem sui praesentia transit navis de fluctu ad soliditatem portus, post suum claritatis reditum aeternae Ecclesiae pax et tranquillitas indicatur. Et quia tunc manifestus [Col. 0249A] in gloria adveniet, recte admirantes universi locuti sunt: Vere Filius Dei es.
M. 153[II] R. 69 L. 36.
Et cum transfretassent, venerunt in terram Genesar. Et cum cognovissent eum viri loci illius, miserunt in universam regionem illam, et obtulerunt ei omnes male habentes, et rogabant eum ut vel fimbriam vestimenti ejus tangerent; et quicunque tetigerunt, salvi facti sunt.
[HIERON.] Cognoverunt eum rumore, quin etiam pro signorum magnitudine plurimis facie notus erat. Fimbriam vestimenti ejus, minimum mandatum mystice intellige, vel gratiarum distributionem. [HILAR.] [Col. 0249B] Ut enim ex veste fimbria, ita ex Christo sancti Spiritus virtus exit, quae apostolis data, salutem his qui contingere cupiunt, subministrat. Genesar quippe idem est quod Genesareth; sed a vicinitate lacus dicta est provincia, terra Genesar seu terra Genesareth.
A. 52[X]
Altera die turba quae stabat trans mare, vidit quia navicula alia non erat ibi nisi una, et quia non introisset cum discipulis suis Jesus in navim, sed soli discipuli ejus abiissent. Aliae vero supervenerunt naves a Tiberiade, juxta locum ubi manducaverunt panem, gratias agentes Deo. Cum ergo vidisset turba quia Jesus non esset ibi, neque discipuli ejus, asconderunt naviculas, et venerunt Capharnaum, quaerentes [Col. 0249C] Jesum.
[AUGUST.] Turbis quae adhuc erant trans mare, unde discipuli venerant, insinuatum est hoc miraculum, quod super aquas Jesus ambulasset, quia non fuerat ibi nisi una navis, et in eam non intravit Jesus cum discipulis suis. Unde ergo factus esset trans mare, nisi super aquas ambulasset? Una navis catholicam designat Ecclesiam; aliae vero a Tiberiade supervenientes, quibus turbae transportantur, significant conventus eorum, qui non sincere quaerunt Jesum.
Et cum invenissent eum trans mare, dixerunt ei: Rabbi, quando huc venisti?
[AUGUST.] Praesentat se turbis, a quibus ne raperetur, in montem fugerat, quod confirmat nobis, [Col. 0249D] omnia illa facta in magno sacramento esse.
Respondit Jesus et dixit: Amen, amen dico vobis, quaeritis me, et non quia vidistis signa, sed quia manducastis ex panibus et saturati estis.
[AUGUST.] Respondit, hoc est, post illorum verba subjunxit. Quam multi non quaerunt Jesum, nisi ut illis faciat bene secundum tempus, ut fugientes ad Ecclesiam, quando premuntur a potentioribus.
Operamini non cibum qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam, quem Filius hominis dabit vobis.
Id est, quaerite me propter me, non propter aliud. Ipse est enim cibus quo vivunt et angeli, qui permanet in vitam aeternam, ut post aperte dicet. Satagit igitur eorum satiare mentes, quorum satiavit [Col. 0250A] et ventres. Vere Filius hominis dat cibum spiritualem. Unde sequitur:
Hunc enim Pater signavit Deus.
[AUGUST.] Quid est, signavit? Proprium quiddam dedit illi, ne caeteris comparetur hominibus, ideoque de illo dictum est: Unxit te Deus, Deus tuus oleo exsultationis prae participibus tuis (Psal. XLIV) . Ergo signare, est exceptum habere prae participibus suis; quia qui est Filius hominis, est Filius Dei.
Dixerunt ergo ad eum: Quid faciemus ut operemur opera Dei?
Quia intellexerunt cibum illum esse opus Dei, quaerunt quid operando, hoc praeceptum facere possint.
Respondit Jesus et dixit eis: Hoc est opus Dei, ut credatis in eum quem misit ille.
[Col. 0250B] [AUGUST.] Hoc est, manducare cibum qui permanet in aeternum. Ut quid paras dentes et ventrem? Crede et manducasti.
Dixerunt ergo ei: Quod ergo tu facis signum, ut videamus et credamus tibi? Quid operaris?
[AUGUST.] Sciebant magnum esse quod de quinque panibus fecerat, sed huic cibe praeferebant manna. Movebat insuper quia plus Jesus promittebat quam Moyses, praeponens se illi, promittendo cibum permanentem in vitam aeternam.
Patres nostri manna manducaverunt in deserto, sicut scriptum est: Panem de coelo dedit eis manducare (Exod. XVI) .
Quasi dicant: Ne parvum quid putes manna, quod psalmus vocat panem coeli (Psal. LXXVII) .
[Col. 0250C] Dixit ergo eis Jesus: Amen, amen dico vobis, non Moyses dedit vobis panem de coelo, sed Pater meus dat vobis panem de coelo. Verus panis est, qui de coelo descendit, et dat vitam mundo. Pater meus dat vobis panem verum. Panis enim Dei est, qui descendit de coelo et dat vitam mundo.
Panis de coelo, est verbum Dei, cujus egressio a summo coelo (Psal. XVIII) , id est, a Patre, et vertitur in lac, dum descendit in carnem, quod fuit descendere de coelo. Moyses vero non sic de coelo, sed de aere dedit manna, in figura hujus veri panis corda vivificantis. Angeli parum Verbum solidum cibum comedunt, nos idem Verbum, sed in lac versum; quia, si non possumus comedere, possumus sugere. Nisi enim incarnaretur, a nobis non agnosceretur, [Col. 0250D] a nobis non gustaretur.
Dixerunt ergo ad eum: Domine, semper da nobis panem hunc.
[AUGUST.] Panem qui eos reficeret quaerebant, et qui non deficeret, sicut Samaritana volens carere indigentia aquae, corporalem intelligebat aquam, de qua Dominus dicebat, quod qui eam biberet, non sitiret in aeternum (Joan. IV) .
Dixit autem eis Jesus: Ego sum panis vitae. Qui venit ad me non esuriet, et qui credit in me, non sitiet unquam. Sed dixi vobis quia vidistis me, et non credidistis.
Sicut venire ad Jesum, est credere in eum, ita non esurire et non sitire, significat eamdem videlicet aeternam satietatem. Dixi quia sum panis reficiens, [Col. 0251A] sed ad improperium vestrae incredulitatis dixi, quia videtis et non creditis, et ita est culpa vestra. Quod autem veniunt alii quos recipio, ex gratia est. Unde sequitur:
Omne quod dat mihi Pater, ad me veniet; et eum qui venit ad me, non ejiciam foras.
Pater dat Filio, id est, trahit illos qui propterea credunt in Filium, quia eum cogitant Patrem habere Deum. Tales ergo non ejicientur foras, sed intus manebunt in secreto beatitudinis. Unde dicitur: Intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV) . Superbi vero quorum est foras ejici, nihil habent neque hic, neque in futuro in interiori bono mentis, id est, in gratia, diffusa per Spiritum sanctum in cordibus nostris, et hoc inde provenit, quia suam, non Dei [Col. 0251B] voluntatem faciunt. Humilis vero non omittit facere voluntatem Dei pro sua, et ideo non ejiciam foras mihi haerentem humilem, quia veni facere non meam voluntatem solummodo, sed etiam voluntatem Patris. Et hoc est quod dicit:
A. 57[I] M. 295 R. 176 L. 282
Quia descendi de coelo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me.
[AUGUST.] Descendit de coelo Deus factus homo, ut humilem Deum sequatur ille, quem puderet sequi humilem hominem.
Haec est autem voluntas ejus qui misit me, Patris, ut omne quod dedit mihi, non perdam ex eo, sed resuscitem illud in novissimo die.
[Col. 0251C] Dati sunt ei humiles, in quo fit prima resurrectio, dum anima Deum cognoscit. Non perdit ex eis omnibus quemquam, quod esset, si foras ejiceretur, sed gloriose resuscitabit illum in secunda resurrectione. Tumentes quidem pereunt, sed de pusillis nihil. Unde alibi: Non est voluntas Dei, ut pereat unus de pusillis (Matth. XVIII) .
Haec est enim voluntas Patris mei qui misit me, ut omnis qui vidit Filium, et credit in eum, habeat vitam aeternam. Et ego resuscitabo eum in novissimo die.
Per me mediatorem vult dare Pater credentibus vitam utramque. Qui enim videt et credit in me, qui sum vita sicut et Pater, jam habet in mente vitam, [Col. 0251D] et in corpore resuscitabitur. Hinc ait: Qui videt Filium et credit in eum (Joan. VI) ; et alibi: Qui audit verbum meum, et credit ei qui misit me, habet vitam aeternam (Joan. V) , quia qui credit in Filium, credit in Patrem, et econverso; et sicut Pater habet vitam in seipso, sic et Filius in seipso (ibid.) .
A. 36[I] M. 141 R. 50 L. 19
Murmurabant ergo Judaei de illo, quia dixisset: Ego sum panis qui de coelo descendi. Et dicebant: Nonne hic est Jesus, filius Joseph, cujus non novimus patrem et matrem? Quomodo ergo dicit hic, Quia de coelo descendi?
Isti a pane de coelo longe erant; auribus apertis, surdi erant; videbant, et caeci stabant. Panis quippe [Col. 0252A] iste interioris hominis esuriem quaerit. Unde alibi: Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam (Matth. V) . Daturus ergo Dominus Spiritum sanctum, dixit se panem qui de coelo descendit, hortans ut credamus in eum. Credere enim in eum, hoc est manducare panem vivum; et invisibiliter saginatur, qui invisibiliter renascitur; intus novellatur, et intus satiatur.
A. 60[X]
Respondit ergo Jesus et dixit eis: Nolite murmurare invicem. Nemo potest venire ad me, nisi Pater qui misit me, traxerit eum. Et ego resuscitabo eum in novissimo die.
[AUGUST.] Quem trahat Pater, quem non; quare [Col. 0252B] illum trahat, quare illum non; noli velle indicare, si non vis errare. Nec ista tractio habet violentiam, sed voluntatis exercitationem. Intrare aliquis Ecclesiam potest nolens; accipere sacramentum potest nolens; sed credere non potest nisi volens. Tractus est Petrus a Patre tamen per Filium incarnatum, cum ait: Tu es Christus, Filius Dei vivi. Audivit enim: Beatus es, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in coelis est (Matth. XVI) . Ista revelatio, ipsa est attractio. Ramum viridem ostendis ovi, et trahis illam. Nuces monstrantur puero, et trahitur. Unde dicitur:
[Col. 0252C] Non ergo vi, sed cordis vinculo a Deo tranimur. Resuscitabo eum, ut videat quod credit, manducet quod esurit, habeat quod desiderat, dum trahitur.
Est scriptum in prophetis: Et erunt omnes docibiles Dei. Omnis qui audivit a Patre et didicit, venit ad me.
[ALBIN.] In prophetis, id est, in aliquo prophetarum vel pluraliter in prophetis, quia Joel ponit verba, et alii cum eo sententiam. Omnes homines illius regni, id est, Christianae fidei, erunt docibiles Dei (Joan. VI) , quia etsi homines foris loquantur, tamen solus Deus intus sensum aperit, intus instruit veritatis agnitione et amore. Et ita quicunque audit et discit a Patre, venit ad me. Sed ne quis se excuset sic, Nunquam vidi Patrem, quomodo [Col. 0252D] disco ab eo? Subdit:
A. 61[III] M. 112 L. 119
Non quia Patrem vidit quisquam, nisi is qui est a Deo, hic vidit Patrem.
[AUGUST.] Ego vidi Patrem, non vos, et tamen non venietis ad me, nisi tracti a Patre. Trahi a Patre, est discere a Patre; discere a Patre, est audire a Patre; audire a Patre, est audire verbum Patris, id est, me.
A. 62[X]
Amen amen dico vobis, qui credit in me, habet vitam aeternam.
[Col. 0253A] Hoc est, habet me qui sum vita aeterna. Revelare se voluit quid esset, videlicet vita. Est autem credere in Deum, per fidem et dilectionem couniri illi et tendere in ipsum imitando eum.
A. 63[I] M. 64 R. 165 L. 266
Ego sum panis vitae.
Pascitur vere, donec pastos jungat vitae.
A. 64[X]
Patres vestri manducaverunt in deserto manna, et mortui sunt. Hic est panis de coelo descendens, ut si quis ex ipso manducaverit, non moriatur.
[AUGUST.] Unde superbitis? An quia patres manducaverunt manna? Quare mortui sunt? Quia quod [Col. 0253B] videbant, credebant; quod non videbant, non intelligebant. Bene ergo dicuntur patres vestri, quia similes illorum estis. De morte animae loquitur: nam corporaliter omnes mortui sunt, et justi et injusti. Justi autem non secundum animam mortui sunt, quia visibilem cibum spiritualiter intellexerunt, ut Moyses et Aaron. Nos etiam hodie visibilem cibum accipimus, sed aliud est sacramentum, aliud est virtus sacramenti: quod multi de altari accipiunt et moriuntur. Unde Apostolus: Judicium sibi manducat et bibit (I Cor. XI) . Non buccella Dominica venenum fuit Judae, cum in eum inimicus intravit (Joan. XIII) , sed bonum male malus accepit. Ergo panem coelestem spiritualiter manducare, hunc panem significavit manna, hunc panem significat altare [Col. 0253C] Dei. Sacramenta in signis diversa sunt; in re quae significatur paria sunt. Audi Apostolum: Patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes per mare transierunt, et omnes in Moyse baptizati sunt in nube et in mari, et omnes eamdem escam spiritualem manducaverunt (I Cor. X) . Spiritualem utique eamdem, nam corporalem alteram: sed Patres nostri, non patres illorum. Et adjungit: Et omnes eumdem potum spiritualem biberunt. Aliud illi, alliud nos, sed specie visibili, quod tamen hoc idem significaret virtute spirituali. Quomodo eumdem potum? Bibebant, inquit, de spirituali consequente eos petra. Petra autem erat Christus. Inde panis, inde potus. Petra Christus in signo, verus Christus in verbo et in carne. Et quomodo biberunt? Percussa est petra [Col. 0253D] de virga bis, quod significat duo ligna crucis. Hic est ergo panis de coelo descendens, ut si quis ex eo manducaverit, non moriatur in aeternum, sed quod pertinet ad virtutem sacramenti, non ad visibile sacramentum, qui manducat in corde, non qui premit dente. Hic, id est, in hoc loco est panis, et consequenter determinat quis panis.
A. 65[I] M. 284 R. 165 L. 266
Ego sum panis vivus qui de coelo descendi. Si quis manducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum.
Talem se exhibuit panis vivus, id est, vivificans et aeternus descendendo in terram, ut panem angelorum manducaret homo. Ipsa enim veritas, sapientia, [Col. 0254A] virtus Dei, cibus est angelorum et hominum. Qui ergo fide et dilectione manducaverit ex hoc pane coelesti, et ei se counierit, in aeternum vivet per justitiam et veritatem et sapientiam.
Et panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita.
Hoc quomodo caperet caro, quod dixit panem carnem? Vocatur caro, quod non capit caro; et ideo magis non capit caro, quia vocatur caro. Juxta quod Augustinus et Albinus exponunt, et panem et carnem suam vocat hic Dominus fidelium societatem in corpore suo, quod est Ecclesia. Panem, quia Ecclesia quotidie reficit quos recipit: et in ea quousque ad plenam satietatem perveniant, alter alterum verbo et exemplo pascit. Unde Dominus ad [Col. 0254B] Petrum. Pasce oves meas (Joan. XXI) . [AUGUST.] Caro autem Christi, Ecclesia dicitur; quia incarnationi Verbi fide et sacramentis unita, vivit de Spiritu Christi. Sicut enim corpus uniuscujusque hominis vivit de spiritu suo, id est, de anima sua, ita fideles animae vivunt de Spiritu sancto. Unde Paulus: Qui non habet spiritum Christi, hic non est ejus (Rom. VIII) .
A. 66[X]
Litigabant ergo Judaei ad invicem, dicentes: Quomodo potest hic carnem suam nobis dare ad manducandum?
[HIERON.] Ideo litigabant, quoniam panem concordiae non intelligebant. Unus panis, unum corpus, [Col. 0254C] sive una caro Christi, multi sumus. Vis scire quomodo cum Christo unum corpus efficiamur? Si credis quomodo apostoli crediderunt, unum cum eis corpus Christi efficeris. In hoc, ut ait Joannes, intelligimus quod in eo manemus et ipse in nobis, quoniam de Spiritu suo dedit nobis. Qualiter quoque panis unus efficiamur, Augustinus docet in Sermone de sacramentis fidelium, feria secunda Paschae. Comportati, inquit, estis laboribus boum, id est, annuntiantium Evangelium; triturati estis, quando catechumeni facti fuistis; in horreo servati estis, quando nomina vestra dedistis; molli coepistis jejuniis et exorcismis, ad aquam venistis, quando conspersi in baptismo unum facti estis, accedente [Col. 0254D] fervore Spiritus sancti cocti estis, et ita facti Dominicus panis. Quomodo ergo unum facti estis, sic unum estote, unam fidem tenendo, unam spem, individuam charitatem. [AUGUST.] Quod autem ad invicem litigantes quaerunt, quomodo possit Dominus carnem suam dare ad manducandum, non statim audiunt; sed adhuc eis dicitur, unde magis moveantur. Dixit ergo eis Jesus:
Amen amen dico vobis: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis.
[AUGUST.] Quomodo detur et quisnam modus sit manducandi istum panem, ignoratis: verumtamen nisi manducaveritis, non habebitis vitam in vobis. Et ne istam vitam intelligerent, adjunxit:
[Col. 0255A] Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam.
[AUGUST.] Qui non manducat carnem Domini, nec bibit ejus sanguinem, non habet vitam in se; et qui manducat et bibit, habet vitam. Non est ita in temporali esca: nam qui eam non sumit, non vivet, nec tamen qui eam sumit, vivet. Cibum et potum, qui dat vitam aeternam, vult intelligi Dominus societatem corporis et membrorum suorum, quod est Ecclesia in praedestinatis, vocatis, justificatis, glorificatis. Quorum primum jam factum est, id est praedestinatio; secundum et tertium factum est et fit et fiet, id est vocatio et justificatio; quartum vero nunc in spe est, in re autem futurum, id est glorificatio. Hujus rei sacramentum, id est unitatis corporis [Col. 0255B] et sanguinis Christi alicubi quotidie, alicubi certis intervallis dierum in Dominica mensa praeparatur, et de mensa Domini sumitur quibusdam ad vitam, quibusdam ad exitium. Res vero cujus sacramentum est, omni homini ad vitam, nulli autem ad exitium.
Et ego resuscitabo eum in novissimo die.
Hoc subjecit, ne cogitarent non mori corporaliter.
A 67[I] M. 284 R. 165 L. 266
Caro enim mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus.
[AUGUST.] Cum cibo et potu id appetant homines, ut non esuriant neque sitiant: hoc veraciter non praestat nisi iste cibus et potus, qui eos a quibus [Col. 0255C] sumitur, immortales et incorruptibiles facit, id est, societas ipsa sanctorum, ubi pax erit et unitas perfecta. Propterea quippe, sicut etiam ante nos intellexerunt homines Dei, Christus corpus et sanguinem suum in eis rebus commendavit, quae ad unum aliquid rediguntur ex multis. Aliud namque in unum ex multis granis conficitur, aliud in unum ex multis acinis confluit.
A. 68[X]
Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet et ego in eo.
[AUGUST.] Jam exponit quid sit manducare carnem ejus, et bibere sanguinem ejus, hoc est, manducare illam escam et illum bibere potum; in Christo manere, [Col. 0255D] et illum manentem in se habere. Ac per hoc qui non manet in Christo, et in quo non manet Christus, procul dubio nec manducat ejus carnem, nec bibit ejus sanguinem, etiamsi tantae rei sacramentum ad judicium sibi manducet et bibat. Manducare et bibere, plena refectio nobis est; et per carnem Christi, Ecclesiam intelligimus, ut supradictum est; per sanguinem quoque Christi, Ecclesiam intelligimus; quia sanguis sedes animae est, et Ecclesia quodammodo sedes Spiritus sancti, qui est quasi anima omnium animarum fidelium. Manducamus ergo carnem Christi et sanguinem ejus bibimus, si maxime et singulariter gaudemus de participatione Ecclesiae, in qua Christus tanquam caput, et Spiritus sanctus quasi anima, in qua sacramentorum communio et [Col. 0256A] peccatorum remissio. Possunt quoque ad personam Christi singulariter haec ita referri: Panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita. Tale est quod dicit: Refectio quam propono, ut ad satietatem scilicet divinae contemplationis perducat, est incarnatio mea, facta ut mundus vivat. Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis, hoc est, nisi reficiamini in fide incarnationis, ad vitam aeternam non pervenietis. Per sanguinem, intellige animam, cum sanguis sedes animae sit. Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam. [AMBROS.] Ac si dicat: Qui mentem suam laetificat et pascit, quia carnem et animam sumpsi ut totum hominem salvum facerem, in via salutis est. Caro [Col. 0256B] mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus. Id est, per carnem meam et sanguinem dabo veram satietatem, sufficientem videlicet atque aeternam. Caro enim Salvatoris, pro salute nostri corporis oblata, sanguis vero pro anima nostra effusus est, ut nos in anima et corpore salvos faceret, sicut praefiguratum fuit a Moyse. Caro, inquit, pro corpore vestro [nostro] offeretur, sanguis vero pro anima (Deut. XII) : ideoque non manducandum sanguinem. Inde igitur nobis cibus et potus spiritualis, inde vox jubilationis et sonus epulantis; quia sine intermissione quadam mentis masticatione ruminamus carnem Christi et sanguinem pretium esse nostrae redemptionis, et viam vitae immmortalis, in qua nec sitis nec esuries erit. Animal autem quod non ruminat, [Col. 0256C] immundum est. Augustinus libro tertio De doctrina Christiana: In locutionibus figuratis servabitur haec regula, ut tandiu versetur diligenti consideratione quod legitur, donec ad regnum charitatis interpretatio perducatur: Nisi manducaveritis, inquit, carnem Filii hominis et sanguinem biberitis, non habebitis vitam in vobis. Facinus et flagitium videtur jubere; figura est, praecipiens passioni Dominicae esse communicandum et suaviter atque utiliter recondendum in memoria, quod pro nobis caro ejus crucifixa et vulnerata sit. Qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem, in me manet per confornationem vitae, et ego in illo per inhabitantem gratiam; profecto fides in corde tuo, est Christus in corde tuo.
Sicut misit me vivens Pater, et ego vivo propter Patrem. [Col. 0256D] Et qui manducat me, et ipse vivet propter me.
[AUGUST.] Pater me aequalem sibi misit, id est, hominem fecit. Ut ergo ad illum tanquam majorem referam vitam meam, exinanitio mea fecit, in qua me misit. Manducamus eum, id est accipimus ipsum vitam aeternam. Vel vivit Filius propter Patrem, quia ipse est ex Patre. Sicut enim Pater non est indigens vita, sic Filius non indiget alterius vitae. Utrique enim sunt una vita, quia unus Deus.
Hic est panis, qui de coelo descendit. Non sicut manducaverunt patres vestri manna, et mortui sunt. Qui manducat hunc panem vivet in aeternum.
Hic, id est, in hoc loco; vel hic, scilicet Filius hominis, de quo supra est panis de coelo. Non sic morientur [Col. 0257A] in anima, qui me coelestem panem manducant, sicut patres vestri manducaverunt manna, et mortui sunt.
Haec dixit in Synagoga, docens in Capharnaum. Multi ergo audientes ex discipulis ejus, dixerunt: Durus est hic sermo. Quis potest eum audire?
[AUGUST.] Id est, ei obedire? Moventur discipuli; quid ergo inimici? Ecce ventilatur triticum, sed secretum Dei intentos debet facere, non aversos. Verba quidem Domini ita sunt profunda, ut omnes perversos perturbent, omnes rectos auditores exerceant. Sic apud se discipuli dixerunt de duritia sermonis Domini, ut ab eo non audirentur. Unde sequitur:
Sciens autem Jesus apud semetipsum, quia murmurarent de hoc discipuli ejus, dixit eis: Hoc vos scandalizat?
[Col. 0257B] [AUGUST.] Hoc, videlicet, quia dixi, carnem meam do vobis manducare et sanguinem meum bibere.
A. 69[I] M. 310 R. 121 L. 297
Si ergo videritis Filium hominis ascendentem ubi erat prius.
[AUGUST.] Hinc solvit quod illos moverat. Hinc aperit unde fuerant scandalizati. Hinc plana, si intelligerent. Illi enim putabant eum erogaturum corpus suum. Ille autem dixit se ascensurum in coelum, utique integrum. Cum videritis Filium hominis ascendentem ubi erat prius, certe vel tunc videbitis; quia non eo modo quo putatis erogat corpus suum. Certe vel tunc intelligetis quia gratia ejus non consumitur [Col. 0257C] morsibus. Nulla quaestio hic esset; si ita dixisset: Si videritis Filium Dei ascendentem abi erat prius. Nunc autem dixit Filium hominis. Nunquid Filius hominis qui in terra esse coepit, ut illud: Veritas de terra orta est, et justitia de coelo prospexit (Psal. LXXXIV) , in coelo erat prius? Alio autem loco ait: Nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit, Filius hominis qui in coelo est (Joan. III) . Hic non dixit, erat, sed est: et tamen cum hoc dixit, in terra loquebatur, et non dixit, Filius Dei, sed Filius hominis. Quod totum ad hoc pertinet, ut intelligamus unam personam esse Christum Deum et hominem. Christus namque unus, est Verbum, anima, caro; et secundum unitatem personae, sic erat Filius hominis in coelo quando in terra loquebatur: quomodo [Col. 0257D] Filius Dei erat in terra in suscepta carne, Filius hominis in coelo in unitate personae.
A. 70 M. 297[IV] R. 188
Spiritus est qui vivificat, caro non prodest quidquam.
[AUGUST.] Eo modo quo illi intellexerunt, non prodest. Carnem quippe sic intellexerunt, quomodo in cadavere dilaniatur, aut in macello venditur, non quomodo spiritu vegetatur. Proinde sic dictum est: Caro non prodest quidquam; quomodo dictum est: Scientia inflat (I Cor. VIII) . Scientia namque sine charitate inutilis est; eodem modo caro sine spiritu.
A. 71[X]
Verba quae ego locutus sum vobis, spiritus et vitasunt.
[Col. 0258A] Hoc est, spiritualiter intelligenda sunt.
Sed sunt quidam ex vobis qui non credunt.
[AUGUST.] Quia non credunt, ideo non intelligunt, ut ait propheta: Nisi credideritis, non intelligetis (Isai. VII) . Per fidem copulamur, per intellectum vivificamur. Prius haereamus per fidem, ut sit quod vivificetur per intellectum.
A. 73[X]
Et dicebat: Propterea dixi vobis, quia nemo potest venire ad me, nisi fuerit ei datum a Patre meo.
Fides enim non est a se quasi propria, sed a Deo tanquam gratia.
Ex hoc multi discipulorum ejus abierunt retro, et [Col. 0258B] jam non cum illo ambulabant. Dixit ergo Jesus ad duodecim: Nunquid et vos vultis abire?
A. 74[I] M. 166 R. 82 L. 94
Respondit ergo ei Simon Petrus: Domine, ad quem ibimus? Verba vitae aeternae habes, et nos credidimus et cognovimus quia tu es Christus Filius Dei.
[AUGUST.] Recreante Spiritu sancto, intellexit Petrus. Verba vitae aeternae habes, id est, vitam aeternam habes, in administratione corporis et sanguinis tui. Credidimus, ut cognosceremus: Nam nisi Spiritu cognoscere, deinde credere vellemus, nec cognoscere nec credere valeremus. Quid credidimus? quia tu es Christus Filius Dei, id est quia ipsa vita aeterna tu es, et non das in carne et sanguine tuo [Col. 0258C] nisi quod es. Unus pro omnibus loquebatur.
A. 75[X]
Respondit eis Jesus: Nonne vos duodecim elegi, et unus ex vobis diabolus est? Dicebat autem de Juda Simonis Iscariotis. Hic enim erat traditurus eum, cum esset unus de duodecim.
Respondit causa probandi eos: ad permanendum elegit duodecim electione illa qua dicitur: Multi vocati, pauci electi (Matth. XX) . Judam vero elegit, id est, vocavit, ut per eum dispensatio divinae misericordiae in salutem mundi impleretur. Unde bonitas Dei bene utebatur malitia illius, sicut in venditione Joseph bene usus est malitia fratrum (Gen. XXXVII) . [Col. 0258D] Econtra mali utuntur bonis Dei ad malum, sicut igne, aqua et caeteris. Judas ergo, cum periit, se exterminavit, non numerum sacratum violavit (Gen. L) . Hoc totum quod de corpore suo et sanguine Dominus locutus est, et quod in ejus distributionis gratia vitam nobis promisit aeternam; et quod hinc voluit intelligi, manducatores et potatores carnis et sanguinis sui ut in illo maneant et ipse in illis; et quod non intellexerunt, qui non crediderunt; et quod spiritualia carnaliter sapiendo, scandalizati sunt; et quod eis scandalizatis et pereuntibus, consolationi Dominus adfuit discipulis qui remanserunt: hoc, inquam, totum, dilectissimi, ad hoc nobis valeat, ut carnem et sanguinem Christi non edamus tantum in sacramento, quod multi faciunt mali, sed [Col. 0259A] usque ad spiritus participationem manducemus et bibamus, ut in Domini corpore tanquam membra maneamus, ut ejus spiritu vegetemur et non scandalizemur, etiamsi multi modo nobiscum manducant et bibunt temporaliter sacramenta, qui habebunt in fine aeterna tormenta. Modo enim corpus Christi mistum est tanquam area, sed novit Dominus qui sunt ejus (II Tim. II) . Notandum quia nonnulli doctores aliqua de praedictis incidenter ad altaris sacramenta referunt, sed in continua expositione nullus. In centesimo autem quinquagesimo sexto capitulo hujus operis proprie habetur de sacrificio altaris.
[Col. 0259B] L. 135[V] M. 236
Rogavit autem illum quidam Pharisaeus, ut pranderet apud se; et ingressus, recubuit. Pharisaeus autem coepit intra se reputans dicere, quare non baptizatus esset ante prandium.
[AUGUST.] Id est, lotus more Judaeorum. Pharisaei vocabantur nobiliores atque doctiores Judaei.
Et ait Dominus ad illum: Nunc vos Pharisaei quod deforis est calicis et catini, mundatis; quod autem intus est vestrum, plenum est rapina et iniquitate.
[AMBR. - BEDA.] Munditiam carnis exterius observatis, et animae turpitudinem retinetis. Calix est vas vitreum; catinum fictile de terra. Per haec significatur fragilitas humani corporis, in quo exterius [Col. 0259C] praetendunt sanctitatem et simulant justitiam, sed intus sunt vitiorum sorde deformes.
Stulti, nonne qui fecit quod deforis est, etiam quod de intus est fecit?
Qui utramque hominis naturam fecit utramque mundare desiderat. Hoc dicitur contra Manichaeos, qui animam tantum a Deo, carnem vero putant a diabolo creatam. Hoc etiam contra illos qui corporalia peccata, fornicationem videlicet, furtum, rapinam, quasi gravissima detestantur; spiritualia vero, quae non minus damnat Apostolus, iram scilicet et superbiam et avaritiam, quae est idolorum servitus (Coloss. IX) , ut levia contemnunt.
Verumtamen quod superest, date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis.
[Col. 0259D] Quod necessario victui et vestimento superest, date pauperibus, juxta praeceptum Joannis: Qui habet duas tunicas, det non habenti (Luc. III) . Vel ita: Quod superest, remedium facite de vestro scelere. Date eleemosynam, quia sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum (Eccli. III) . Qui vult ordinate dare eleemosynam, a seipso debet incipere, et eam sibi primum dare, id est misericordiam sibi facere. Est enim eleemosyna opus misericordiae, verissimeque dictum est: Miserere animae tuae placens Deo (Eccli. XXX) . Prima eleemosyna est, cum renascimur; secunda, quidquid boni postea facimus. Mundatis ergo cordibus per fidem, munda sunt omnia, id est nulla coinquinant mentem.
R. 70[X]
Pharisaei et quidam de Scribis, venientes ab Hierosolymis, cum vidissent quosdam ex discipulis communibus manibus (id est non lotis) manducare panes, vituperaverunt, dicentes:
M. 154 R. 71
Quare discipuli tui transgrediuntur traditionem seniorum? Non enim lavant manus suas cum panem manducant.
[BEDA.] Pharisaei spiritualia verba carnaliter intelligentes: Lavamini, mundi estote (Isai. I) ; et: Mundamini qui fertis vasa Domini (Isai. LIX) , non recte accipiebant hanc munditiam. Nam hoc dictum [Col. 0260B] est de cordis et operis castigatione, et non solum de lavando corpore, ut ipsi putabant. Igitur aqua exterius loti, conscientiae livore polluti, non ad verbum audiendum, non quasi ad medicum, sed ad quaestionum pugnas concurrunt. De non lotis itaque manibus corporis vituperant discipulos, cum in operibus eorum nihil immunditiae inveniant. Animarum namque manus, id est opera, sollicite lavabant. Communia quidem vocabant Judaei omnia immunda.
Ipse autem respondens, ait illis: Quare et vos transgredimini mandatum Dei propter traditionem vestram?
Cum vos praecepta Dei, propter traditionem hominum negligatis, quare meos discipulos arguitis, quod [Col. 0260C] seniorum jussa parvipendant, ut Dei scita custodiant?
Nam Deus dixit: Honora patrem et matrem (Exod. XX) ; et qui maledixerit patri vel matri, morte moriatur (Exod. XXI) .
Honor in Scripturis, non tantum in salutationibus et officiis deferendis, quantum in eleemosynis et munerum oblatione sentitur: Unde Apostolus: Honora viduas quae vere viduae sunt (I Tim. V) . Hoc est, da eis. Qui ergo debitis obsequiis parentes indignos judicaverit, morte morietur aeterna.
Vos autem dicitis: Quicunque dixerit patri vel matri, Munus quodcunque est ex me, tibi proderit; et non honorificaverit patrem suum aut matrem, et irritum fecistis mandatum Dei propter traditionem vestram.
[Col. 0260D] Praeceperat Dominus, imbecillitati et penuriae parentum consulens, ut filii eos honorarent in necessariis etiam vitae. Hanc legem Pharisaei subvertentes, ut impietatem sub nomine pietatis inducerent, docuerunt filios melius facere, si Deo vero Patri voverent ea quae parentibus offerenda erant. Unde ipsi parentes egeni fiebant, et oblatio liberorum sub occasione Dei in lucra sacerdotum cedebat. Sic lege litteram: Deus jussit, per Moysen scilicet, honorari parentes; sed quicunque dixerit Patri vel matri, etc., vos illud dicitis, quia quicunque hoc dicat, vos illum instruitis ad dicendum. Vos, inquam, in hoc instruitis malos filios ut dicant: O pater, o mater, munus quodcunque est ex me oblatum, subaudis in templo, tibi proderit in anima. Vel ita: Filios dicere [Col. 0261A] parentibus compellitis. Munus quodcunque est ex me offerendum Deo, in tuos consumo cibos, tibique prodest, o pater et mater, ut timeant accipere Deo consecrata, ne sacrilegii crimen incurrant; vel ita potest legi sub interrogatione: O pater, o mater, munus quod ex me tibi datur ad victum et vestimentum, proderit tibi ad salvandam animam? Minime, quia tu non curas nisi de corpore. Aliter: Juvenes cum damno et dedecore parentum praesumentes offerre, instinctu sacerdotum dicebant: Munus quod est pro me, proderit tibi, pater, non tu illud offeras. Ac si dicerent: Ad illam aetatem pervenimus, ut jam sacerdotum judicio pro nobis ipsis offeramus.
[Col. 0261B] R. 70[X]
Pharisaei enim et omnes Judaei nisi crebro lavent manus, non manducant, tenentes traditiones seniorum, et a foro, nisi baptizentur, non comedunt: et alia multa qaae tradita sunt illis servare, baptismata calicum et urceorum et aeramentorum et lectorum, et alia similia his faciunt multa.
[BEDA.] A foro, subaudis redeuntes, nisi laventur, non comedunt; frustra sic baptizantur, dum in nomine Salvatoris non abluuntur; baptismata urceorum et calicum dicit ablutiones vasorum, quas faciunt Judaei, ut ipsi mundi videantur in corpore, non curantes peccata infidelitatis a se expellere. At vero in vanum vasorum baptismata servant, qui cordium suorum et corporum sordes negligunt. [Col. 0261C] Unde Paulus: Voluntas Dei est, ut abstineatis vos a fornicatione, ut sciat unusquisque vestrum suum vas possidere in sanctificatione et honore (I Thess. IV) . Superstitiosa hominum traditio praecepit saepius lavari ob manducandum, et alia hujusmodi inutilia; sed necessaria doctrina veritatis jubet eos qui panem vitae manducare desiderant, crebro eleemosynarum, lacrymarum, aliorumque justitiae fructuum fomento sua opera purgare.
M. 154[IV] R. 71
Irritum fecistis mandatum Dei propter traditionem vestram. Hypocritae, bene prophetavit de vobis Isaias, dicens: Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me (Isai. XXIX) . Sine causa autem [Col. 0261D] colunt me, docentes doctrinas et mandata hominum. Relinquentes enim mandatum Dei, tenetis traditionem hominum.
[AUGUST. - HIERON.] Latratum Pharisaeorum furca rationis obtundit, id est, Moysi et Isaiae increpatione, ut et nos haereticos verbis Scripturae vincamus. Simulatores Judaei strepitu quidem labiorum dicunt: Magister, scimus quia verax es (Matth. XXII) , exterioremque munditiam commendant; sed quia immunda mente veritati contradicunt, nequaquam mercedem cum veris laudatoribus habituri sunt.
Et convocatis ad se turbis, dixit eis: Audite et intelligite. Non quod intrat in os coinquinat hominem; sed quod procedit ex ore, hoc coinquinat hominem.
[AUGUST.] haec sententia si tota de ore corporis [Col. 0262A] accipiatur absurda est. Neque enim quem non coinquinat cibus, coinquinat vomitus. Cibus quippe in os intrat, vomitus ex ore procedit; sed procul dubio priora verba pertinent ad os carnis, ubi dicit: Non quod intrat in os, coinquinat hominem [HIERON.] Posteriora autem ad os cordis, ubi ait: Sed quod procedit ex ore, coinquinat. Sic hoc verum est, quare idolothytis non vescimur? Apostolus ait: Non potestis calicem Domini bibere et calicem daemoniorum (I Cor. VIII) . Sciendum igitur quod cibi et omnis Dei creatura per se munda sint, sed idolorum et daemonum invocatio ea facit immunda.
M. 135[X]
Tunc accedentes discipuli ejus, dixerunt ei: Scis [Col. 0262B] quia Pharisaei audito hoc verbo scandalizati sunt? At ille respondens, ait: Omnis plantatio, quam non plantavit Pater meus coelestis, eradicabitur,
Pharisaei quorum religio est in discernendis cibis, scandalizati sunt, id est offensi sunt. Scandalon enim seu scandalum, nos offendiculum vel ruinam et impactionem pedis sive scrupulum, ut quidam volunt, possumus dicere. Plantationem dicit hic doctrinas et mandata hominum, quae a Deo non sunt.
M. 136[V] L. 57
Sinite illos; caeci sunt, et duces caecorum. Caecus autem si caeco ducatum praestet, ambo in foveam cadunt.
[Col. 0262C] Hoc est, si insipiens insipientem doceat, ambo merguntur in peccatorum profunditatem. Sinite illos, subaudis arbitrio suo, quia irrevocabiles sunt. Unde Paulus: Haereticum hominem post primam et secundam correctionem devita (Tit. III) .
M. 157[V] R. 72
Et cum introisset in domum a turba interrogabat eum Petrus: Edissere nobis parabolam istam. At ille dixit: Adhuc et vos sine intellectu estis?
Quod apertum erat, putabant apostoli parabolice dictum. Corripiuntur ergo a Domino. Ex quo intelligimus vitiosum esse auditorem qui obscure manifesta, aut manifeste obscura velit intelligere.
Non intelligitis quia omne quod intrat in os, in [Col. 0262D] ventrem vadit, et in secessum emittitur.
Hinc calumniantur haeretici quidam, quod Dominus physicae disputationis ignarus, putet omnes cibos in ventrem ire et in secessum digeri, cum statim infusae escae, per artus et venas et medullas, nervosque fundantur. Unde et dicunt multos, qui vitio stomachi perpetem sustinent vomitum, post coenas et prandia statim evomere quae ingesserint, et tamen esse corpulentos, quia ad primum tactum liquidior cibus et potus per membra fundatur. Sed quamvis sit tenuissimus humor et liquens esca, tamen cum in venis et artubus concocta fuerit esca et digesta cum humore, per occultos meatus corporis (quos Graeci poros vocant) ad inferiora dilabitur et in secessum vadit. Quaelibet etiam humorum purgatio, [Col. 0263A] veluti per sudorem, seu per quaelibet alia, non incongrue secessus intelligitur. Effluunt siquidem elementa quae influunt. Aliter: Emittitur impersonale verbum accipiamus, ut si sensus: Totum quidem vadit in ventrem, quod per os intrat; postea in secessum emittitur, id est, emissio fit.
Quae autem procedunt de ore, de corde exeunt, et ea coinquinant hominem. De corde enim exeunt cogitationes malae, homicidia, adulteria, fornicationes, furta, falsa testimonia, avaritia, nequitiae, dolus, impudicitia, oculus malus, blasphemia, superbia, stultitia. Haec sunt quae coinquinant hominem. Non lotis autem manibus manducare, non coinquinat hominem.
[HIERON.] Plato putavit rationabile nostrum in cerebro, iram in felle, desiderium in jecore commorari. [Col. 0263B] Si autem de corde exeunt cogitationes malae, ergo animae principale non est secundum Platonem in cerebro, sed juxta Cratem in corde. Hic etiam arguuntur, qui cogitationes a diabolo immitti putant: qui adjutor esse potest, non actor. Non enim occulta cordis rimatur, sed ex corporis habitu rem putat, ut si pulchram mulierem nos crebro viderit respicere, intelligit cor vulneratum. Homicidae sunt etiam illi qui fratres odio habent usque ad mortem. Unde Joannes: Qui fratrem suum odit homicida est (I Joan. III) . Adulterare, est torum alterius violare; fornicatio vero est amor a legitimo connubio solutus et vagus. Dicitur autem fornicatio a fornicibus, in quibus pagani suam turpitudinem exercebant. Furtum est omne quod alterius damno acquiritur. [Col. 0263C] Avaritia autem radix malorum, servitus est idolorum (I Tim. VI) ; quia sicut voracium deus venter est, ita cupidorum quoque justissime pecunia deus dici potest. Nequitia est defectus boni, quod nequam servus dicit se facere nequire. Dolus est occulta malitia, blandis verbis adornata; impudicitia est omnis incontinentia ad libidinem pertinens, velut illicitus carnis tactus et turpia verba, et turpis cogitatio. Oculus malus intelligitur invidia, quod est aliena facilitate torqueri. Superbiae autem species sunt, velle praeesse, nolle subesse, nolle parem habere. Inter stultum et insipientem hoc interest, quod quantuslibet philosophus insipiens est, si Dei sapientia privetur, stultus vero nec in temporalibus [Col. 0263D] astutiam habet. Marcus pro coinquinat, ponit communicat (Marc. VII) , quod proprie Scripturarum est, sed tamen publico sermone non teritur. Judaei communes cibos vocant, quibus omnes utuntur homines, ut lepores et cujusmodi animalia quae ungulam non findunt, nec ruminant, nec squamosa sunt in piscibus. Unde in actibus apostolorum: Quod Deus sanctificavit, tu ne commune dixeris (Act. X) . Commune ergo pro immundo habent. Communicatio tamen apostolica non lota extendit palmites suos usque ad mare; munditia vero Pharisaeorum sterilis est.
M. 157[VI] R. 72
Et inde surgens, abiit in fines Tyri et Sidonis. Et [Col. 0264A] ecce mulier Chananaea, gentilis, Syrophoenissa genere, clamavit, dicens: Miserere mei, Domine, fili David; filia mea male vexatur a daemonio.
[HILAR.] Chananaei terras, in quibus Judaea est, incoluerunt. Qui vel bello consumpti, vel in loca vicina dispersi, vel in servitutem conditione devictorum subjecti, nomen tantum sine patria sede circumferunt. Ex illa ergo dispersione inter caetera contigit, quod haec Chananaea est Syrophoenissa genere, hoc est, ex Syris et Phoenicibus orta. Gentilis itaque est, etsi Judaeis admista, proselytorum formam praeferat. Merito namque existimatur ex lege cognovisse, quod Christum et Dominum, et David filium confitetur. [BEDA.] Typice autem significat Ecclesiam de gentibus, quae pro filia rogat, [Col. 0264B] cum pro animabus nondum credentibus supernae pietati supplicat, ut a fraudibus diaboli solvantur, Bene juxta Matthaeum, de finibus suis egressa fuit, et juxta Marcum, ad pedes Domini procidit, ut ex utroque colligatur, quod illi recte pro errantibus orant, qui priscas suae perfidiae mansiones relinquunt, et in Ecclesiam se pia devotione transferunt.
Jesus autem non respondit ei verbum. Et accidentes discipuli, rogabant eum, dicentes: Dimitte eam, quia clamat post nos.
Post ambulantem Dominum mulier Chananaea deprecatorias voces emittit, et post in domo ad pedes ejus procidit, ut Marcus commemorat. Quod autem Dominus non respondit ei, non fuit de supercilio superbiae; sed ne sibi contrarius videretur, cum [Col. 0264C] dixisset: In viam gentium ne abieritis (Matth. X) , et ne occasionem daret calumniatoribus, perfectam salutem gentium resurrectionis tempori reservans. Pro Chananaea discipuli rogabant, nescientes mysteria Domini, vel misericordia commoti, vel importunitate ejus carere cupientes.
M. 158[V] R. 226
Ipse autem respondens, ait: Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel.
Hoc dicitur quod primum missus sit ad Israel, quem negligentem Evangelium dimissurus erat, et transiturus ad gentes.
[Col. 0264D] M. 159[V] L. 74
At illa venit et adoravit eum, dicens: Domine, adjuva me. Qui dixit: Sine prius saturari filios. Non est enim bonum sumere panem filiorum et mittere canibus.
[BEDA.] Tale est quod dicit: Futurum est ut et vos gentes salutem consequamini, sed prius oportet saltem aliquos Judaeos, qui antiqua electione filii Dei nominantur, pane coeli refici, et sic tandem gentibus vitae pabula ministrari. Canes dicuntur ethnici, propter idololatriam: qui esui sanguinis dediti et cadaveribus mortuorum, feruntur in rabiem. O mira conversio! Quondam Israel erat filius, nos canes; et postea dictum est de eo: Circumdederunt me canes multi (Psal. XXI) .
[Col. 0265A] At illa dixit: Etiam, Domine. Nam et catelli edunt de micis quae cadunt de mensa dominorum suorum.
Sensus est: Certe, Domine, verum est quod dicis, non esse bonum panem filiorum mittere canibus. Sed ideo non desisto precari tuam misericordiam, quam mihi secundum similitudinem panis et canum convenienter facere potes: nam et (pro etiam, id est, certe) catelli edunt de micis. Ergo si sum indigna cui integrum panem praebeas, saltem da mihi filiae meae sanitatem, quasi micam comparatione multorum mirabilium quae fecisti. [BEDA.] Mystice, mensa est Scriptura sancta, panem vitae ministrans. Hinc Ecclesia dicit: Parasti in conspectu meo mensam (Psal. XXII) . Micae sunt interna mysteria Scripturarum, [Col. 0265B] quibus humilium corda reficiuntur, juxta illud: Adipe frumenti satiat te (Psal. CXLVII) . Non ergo crustas edunt catelli; quia conversi ad fidem de gentibus, non litterae superficiem, sed spiritualem inquirunt medullam. Et hoc sub mensa dominorum, 1dum verbis sacri eloquii humiliter subditi, officia corporis et cordis supponunt ad implenda praecepta. Vel Domini mensae possunt intelligi Scripturarum compositores seu interpretes.
Et tunc ait illi: O mulier, magna est fides tua; fiat tibi sicut vis: et sanata est filia illius ex illa hora.
[HIERON.] Sub persona mulieris Chananitidis, magna fides Ecclesiae, magna patientia et humilitas praedicatur, quae credidit posse sanari filiam, et toties contempta, passa est in precibus perseverare, [Col. 0265C] et humilitate se non canibus, sed catulis comparavit: quapropter liberata est filia. [BEDA.] Ubi datur exemplum catechizandi et baptizandi infantes, qui per fidem et confessionem parentum in baptismo liberantur diabolo. Quod autem Dominus puerorum centurionis et filiam Chananaeae, non veniens ad eos, sanat, significat, gentes ad quas non venit per praesentiam corporis, salvandas per Verbum suum.
R. 74[X]
Et iterum exiens de finibus Tyri, venit per Sidonem [Col. 0265D] ad mare Galilaeae, inter medios fines Decapoleos.
[BEDA.] Decapolis est regio decem urbium, trans Jordanem, ad orientem, circa Hippum et Pellam et Gadarum, contra Galilaeam. Quod ergo dicitur, quia Dominus venit ad mare Galilaeae, inter medios fines Decapoleos, non ipsos fines Becapolis eum intrasse significat. Neque enim mare transnavigasse dicitur, sed potius usque ad mare venisse, et ad ipsum pervenisse locum, qui medios fines Decapolis longe trans mare respicit, inter, id est, contra. Vel Galilaeae, quae est inter medios fines.
Et adducunt ei surdum et mutum, et deprecantur eum ut imponat illi manum. Et apprehendens eum de turba seorsum, misit digitos suos in auriculas [Col. 0266A] ejus, et exspuens, tetigit linguam ejus. Et suspiciens in coelum, ingemuit et ait illi: Ephphetha, quod est, adaperire. Et statim apertae sunt aures ejus, et solutum est vinculum linguae ejus, et loquebatur recte.
Surdus et mutus est, qui nec aures, nec os, aperit ad audienda verba Dei et pronuntianda. Prima salutis janua est, infirmum de turba seduci. Quod fit, cum apprehendens Dominus mentem peccatis languidam, evocat eam a consuetis moribus, et provocat ad sua praecepta. Mittit digitos in auriculas, cum per dona sancti Spiritus aures cordis aperit ad intelligentiam. Exspuens Dominus linguam tangit aegroti, cum ad confessionem fidei ora catechizantium instruit. Sputum namque sapor est sapientiae. [Col. 0266B] Unde illud: Ego ex ore Altissimi prodii (Eccle. XXIV) . Suspexit Dominus in coelum, ut inde mutis loquelam, surdis auditum, cunctis infirmis medelam doceret esse quaerendam. Ingemuit, ut daret nobis exemplum gemendi et pro nobis et proximis. Ephphetha proprie pertinet ad aures, unde et subditur: Et statim apertae sunt aures ejus: hic notatur utraque Redemptoris natura. Coelum suspicit ut homo, curat ut Deus. Qui sic curatur, bene potest dicere: Domine, labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam (Psal. L) . [HIERON.] Aliter: Genus humanum tanquam unus homo variat peste assumptus in protoplasto, caecatur dum videt, surdus fit dum audit, dum odorat emungitur, obmutescit dum loquitur, mancus fit dum manum erigit, incurvatur [Col. 0266C] dum erigitur; hydropicus fit, dum concupiscit; claudus, dum progreditur; lepra suffunditur, dum nudatur; daemone impletur, dum divinitatem appetit; moritur morte, dum audacter excusat. Patriarchae autem et prophetae incarnationem desiderantes, misericordiae manum precantur imponi. Semper a turbulentis cogitationibus et actis inordinatis, sermonibusque incompositis, quasi de turba educitur, qui sanari meretur. Digiti qui in aures mittuntur, sunt verba Spiritus sancti de quo dicitur: Digitus Dei hic est (Exod. VII) ; et: Opera digitorum tuorum sunt coeli (Psal. VIII) . Sputum ex capite descendens, est Sapientia ex Patre, quae solvit labia humani generis, ut dicat: Credo in Deum Patrem, etc. Suspiciens [Col. 0266D] in coelum ingemuit, id est, gemere nos docuit, et in coelum thesaurum nostri cordis erigere: quod post compunctionem a frivola laetitia carnis purgatur, ut dicitur: Rugiebam a gemitu cordis mei (Psal. XXXVII) . Aperiuntur aures ad hymnos et cantica et psalmos. Solvitur lingua, ut eructet verbum bonum, quod non possunt minae nec verbera cohibere. Unde Paulus: Ego vinctus sum, sed verbum Dei non est alligatum (II Tim. II) .
Et praecepit illis ne cui dicerent
R. 75[VIII] L. 100
Quanto autem eis praecipiebat, tanto magis pias praedicabant. Et eo amplius admirabantur, dicentes:
[Col. 0267A] R. 75 M. 160
Bene omnia fecit, et surdos fecit audire, et mutos loqui.
Non in virtutibus gloriandum esse docuit, sed in cruce et humiliatione. Humilitas enim praecedit semper gloriam. Ordo verborum est: Quanto autem eis magis praecipiebat, tanto plus praedicabant. (Matth. V) . [BEDA.] Civitas enim in monte posita, undique circumspecta, abscondi non potest. Sciebat igitur qui omnia novit antequam fiant, quia magis praedicarent, sed hoc praecipiendo voluit pigris ostendere quanto studiosius quantoque frequentius praedicare debeant, quibus jubet ut praedicent, quandoquidem illi qui prohibebantur tacere non poterant.
A. 33[X]
Oportebat autem eum transire per Samariam. Venit ergo in civitatem Samariae quae dicitur Sichar, juxta praedium quod dedit Jacob Joseph filio suo. Erat autem ibi fons Jacob.
Sive Dominus de Judaea in Galilaeam, seu de Galilaea in Judaeam per Samariam transierit, cum ea quae sequuntur facta fuerint, ex Evangelica lectione nequaquam certum est: quoniam saepissime temporum seriem praepostero ordine permutat. In figura Christi, qui est legitimus haeres patriarcharum, habens haereditatem in gentibus, suscepit Joseph a Jacob praedii haereditatem, quam gentes inhabitant, [Col. 0267C] et in qua per typum Samaritanae mulieris Christo adhaerent. Ubi aqua in superficie terrae manat, fons dicitur; ubi vero in profundo, et fons et puteus vocatur.
Jesus autem fatigatus ex itinere, sedebat sic super fontem. Hora autem erat quasi sexta.
Fatigatur Dominus secundum carnem, qui condidit nos fortitudine sua. Suscepit enim omnia quae sunt nostrae infirmitatis sine peccato, et nutrit quasi infirmus infirmos. Quod factus est Adam in carne, Eva autem de costa ejus, significat nos fortes futuros de infirmitate Christi. Fortitudo namque ejus creavit, infirmitas recreavit. Fortitudo fecit, ut quod non erat esset; infirmitas fecit, ut quod erat [Col. 0267D] non periret. Sic videlicet fatigatus itinere, sedit tanquam magister humilis, docturus accedentes et possessurus. Sexta hora, significat Dominum venisse in sexta aetate.
Venit mulier de Samaria haurire aquam. Dicit ei Jesus: Da mihi bibere. Discipuli enim ejus abierant in civitatem, ut cibos emerent.
Venit Samaritana in figura Ecclesiae de gentibus, quae prius hydria cupiditatis hauriebat aquam de puteo, id est, voluptatem saeculi de profunditate tenebrosa; sed nunc ejus fidem sitit Jesus, et petit ab ea potari. Petit quasi accepturus, et affluit tanquam satiaturus. In civitate discipuli emunt cibos a Judaeis, quorum corda praedicatione fidei Deo student comparare.
[Col. 0268A] Dicit ergo ei mulier illa Samaritana: Quomodo tu Judaeus cum sis, bibere a me poscis quae sum mulier Samaritana? Non enim coutuntur Judaei Samaritanis.
AMBROS.] Samaritani solam legem accipiebant, id est, quinque libros Moysi. Hi erant ex origine Persarum et Assyriorum. Quos rex Assyriorum, sublatis filiis Israel in captivitatem, posuit ad in colenda loca Samariae (IV Reg. XVII) : et ideo ignem colebant more Persarum. Eos igitur Judaei exsecrantur, abstinendo a cibis eorum et vasis; supplantaroresque vocant, quia haereditatem patriarchae Jacob sibi vendicant. Cognovit mulier Christum esse Judaeum, quia fimbrias in vestimentis Judaei ferebant, per quod discernebantur.
[Col. 0268B] Respondit Jesus et dixit ei: Si scires donum Dei, et quis est qui dicit tibi: Da mihi bibere, tu forsitan petisses ab eo, et dedisset tibi aquam vivam.
[AUGUST.] Jesus etsi corporaliter sitiret, tamen nonnisi potum fidei petebat, cujus merito Spiritum dare cupiebat; et idcirco Samaritanam admonet ut petat. Donum Dei, est Spiritus sanctus, et aqua viva, de qua dicitur: Apud te est fons vitae (Psal. XXXV) .
Dicit ei mulier: Domine, neque in quo haurias habes, et puteus altus est. Unde ergo habes aquam vivam? Nunquid tu major es patre nostro Jacob, qui dedit nobis puteum, et ipse ex eo bibit, et filii ejus et pecora ejus?
Quasi dicat: De hac aqua mihi dare non potes quam promittis, cum hauritorium non habeas, et [Col. 0268C] puteus profundus sit. Intelligit quippe aquam vivam, quae ubi oritur, excipitur. Sed ne forte alium fontem promittere videretur, subdit: Nunquid tu major es patre nostro Jacob? Vocans eum patrem suum, tum quia haereditatem ejus possidebat, tum quia sub lege Moysi vivebat. De puteo bibunt homines et pecora. Similiter de ratione quae quasi depravata et obscurata magno labore foditur et exercetur, bibunt ut homines, qui ea ad bonum utuntur; bibunt ut pecora, qui ad malum.
Respondit Jesus et dixit ei: Omnis qui bibet ex aqua hac, sitiet iterum. Qui autem biberit ex aqua, quam ego dabo ei, non sitiet in aeternum: sed aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in [Col. 0268D] vitam aeternam. Dicit ei mulier: Domine, da mihi hanc aquam, ut non sitiam, neque veniam huc haurire.
[AUGUST.] Jam manifestius loquitur Dominus, et mulier adhuc carnem sapit. Suspirat tamen habere de illo fonte, de quo postquam biberit, non indigeat aqua. Promittit Jesus satietatem spiritus quae fiet in resurrectione. Unde illud: Satiabimur in bonis domus tuae (Psal. XCIV) . Et alibi: Inebriabuntur ab ubertate domus tuae (Psal. XXXV) . Aqua corporalis deorsum fluit, aqua vero spiritualis sursum salit, id est salire facit, cum illos qui eam bibunt, in aeternam gloriam subvehit. Hanc quippe aquam bibere, est in fide et aliis donis gratiae summopere delectari, et sic in plenitudinem gloriae transire.
[Col. 0269A] Dicit et Jesus: Vade, voca virum tuum, et veni huc.
Viro scilicet duce, ad contemplationem spiritualis intelligentiae ascendas. Vir carnalis non accipitur hic, sed vir animae, id est, intellectus animae. Quasi dicat Dominus: Solo intellectu capiuntur quae dico; voca virum, id est, praesenta intellectum tuum. Non enim est magnum habere animam sine intellectu. Unde David: Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus (Psal. XXXI) . Bestialis vita est sine intellectu. Vir est qui regit animam, intellectus scilicet. Non tamen aliud est intellectus animae ab anima, sed est aliquid animae: quomodo oculus non aliud est a carne, sed aliquid est carnis, perfundens lucem caeteris membris. Ergo intellectus [Col. 0269B] qui animam illuminat, a Deo illuminatur.
Respondit mulier et dixit: Non habeo virum. Dicit ei Jesus: Bene dixisti, quia non habeo virum. Quinque enim viros habuisti, et nunc quem habes, non est tuus vir. Hoc vere dixisti.
Revera non habebat virum, sed nescio quo non legitimo viro, sed adultero utebatur. Quinque viri secundum quosdam, quinque libri sunt Moysi, quibus etiam Samaritani utebantur: nam inde illis circumcisio inerat. Sed quoniam angustat nos quod sequitur, et nunc quem habes, non est vir tuus: videtur mihi quinque viros animae quinque sensus corporis esse. Quando enim quis nascitur, non potest uti ratione, sed carnis tantum sensibus regitur; quia puer quae mulcent appetit, quae offendunt [Col. 0269C] fugit. Ideo sensus sunt viri legitimi; quia a Deo sunt animae dati. At ubi venerit ad annos exercendae rationis, si optime est disciplinata, succedit verus vir, qui ad aeternitatem regit, et qui non tam docet fugere offendicula, sed bona discernere et mala, ut charitatem et odium. Si vero hic vir non succedat, tunc dominatur error, qui hanc mulierem ventilabat, non ut vir, sed ut adulter. Nam cum Dominus de Spiritu sancto loqueretur, ipsa de aqua cogitabat.
Dicit ei mulier: Domine, video quia propheta es tu: patres nostri in monte hoc adoraverunt, et vos dicitis quia Hierosolymis est locus ubi adorare oportet.
Jam coepit venire vir et adulterum excludere. [Col. 0269D] Unde et prophetam vocat, et quod eam movebat quaerit. Judaei enim se praeferebant Samaritanis pro templo quod aedificavit Salomon, in quo adorabant. Econtra vero Samaritani jactabant se adversum Judaeos pro monte, in quo patres qui Deo placuerunt, longe prius quam templum fabricaretur, oraverunt.
Dicit ei Jesus: Mulier, crede mihi quia venit hora quando neque in monte hoc, neque in Hierosolymis adorabitis Patrem.
Quasi dicat: Veniet Ecclesia, et pertransibit de gente in gentem. Crede mihi, nisi enim credideris, non intelliges (Isai. VII) , et jam adest vir qui credere potest. Venit hora, id est tempus, ut a parte totum intelligas, velut in Epistola legitur: Novissima hora est (I Joan. II) .
[Col. 0270A] Vos adoratis quod nescitis, nos adoramus quod scimus, quia salus ex Judaeis est. Sed venit hora et nunc est, quando veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate. Nam et Pater tales quaerit qui adorent eum.
In persona prophetarum omnium qui in Christum credunt, loquitur. Unde ait: Vos adoratis Patrem quem nescitis, quia nullus adorat Patrem, nisi Filium adoret; per quem ad Patris notitiam venitur; sed nos scimus Filium, et per Filium Patrem. Unde sequitur: Quia salus ex Judaeis est, quorum cognitio Dei, testamentum, prophetia, promissa, ex quibus Christus secundum carnem (Rom. IX) , ex quibus orta est fides et primitiva Ecclesia. Quamvis autem Judaei non omnes, sed electi, praecellant Samaritanos; [Col. 0270B] tamen non praefero locum Judaeorum loco Samaritanorum. Et hoc est quod dicit: Sed venit hora et nunc est, in qua per illuminationem meae doctrinae veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate, id est, in amore Spiritus sancti et in cognitione veritatis Filii Dei.
Spiritus est Deus, et eos qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adorare.
Cum Deus sit Spiritus et non corpus, puram mentem, non corporeum locum quaerit in quo adoretur. Ergo neque Hierosolymis, neque in monte aliquis adorandi eligat locum; sed in spiritu et veritate, id est in spiritu cordis, qui ubique nobiscum est, et in cognitione veritatis rerum, quarum figura et umbra ablata est. Quod enim populus in lege [Col. 0270C] aspersione sanguinis agni mundari praeceptus est, umbra fuit; veritas vero, quod Christus in cruce passus, lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo; sic et caeteris abjectis figuris, veritate rerum figuratarum illustremur.
Dicit ei mulier: Scio quia Messias venit, qui dicitur Christus. Cum ergo venerit, ille annuntiabit nobis omnia.
[ALBINUS.] Sciebat quis eam posset docere, sed docentem nondum agnoscebat. Digna ergo erat cui manifestaretur. Messias venit, quasi dicat: Veniet. Messias Hebraice, Christus est Graece, unctus Latine. Unde et Punice messe dicitur unge. Vicinae enim linguae sunt, Hebraica, Punica et Syra. Messias [Col. 0270D] annuntiabit omnia, ad cultum suum et Patris pertinentia; qualiter videlicet spreto templo vel monte, intus exhibeamus nos templum Deo, ubi in spiritu et veritate oremus.
Dicit ei Jesus: Ego sum qui loquor tecum.
Ego sum Messias, quem venturum exspectas. Qua manifestatione accepta, mox factus est vir caput mulieris, et Christus caput viri. Reliquit ergo hydriam cupiditatis, et cucurrit praedicare.
Et continuo venerunt discipuli ejus, et mirabantur quia cum muliere loquebatur. Nemo tamen dixit: Quid quaeris? aut quid loqueris cum ea?
Bonum mirabantur, non malum suspicabantur: venerat enim quaerere quod perierat, qui gentilem erroneam docet. Et hoc mirabantur, ignorantes [Col. 0271A] mysterium Ecclesiae de gentibus futurae. Non ausi sunt interrogare discipuli mulierem, quid quaeris; aut Dominum, quid cum ea loqueris? timentes ne ab eo reprehendantur, si interrogaverint incaute.
Reliquit ergo hydriam suam mulier, et abiit in civitatem, et dicit illis hominibus: Venite et videte hominem qui dicit mihi omnia quaecunque feci. Nunquid ipse est Christus?
[ALBINUS.] Pedetentim inducit ad veritatem illos rudes; nec statim affirmat Christum, ne irascerentur et indignarentur. Hydor Graece, aqua Latine: inde hydria, id est, aquarium, quam prius usui, nunc autem oneri deputans, projicit. Hinc discant Evangelizaturi prius deponere curam et onus saeculi.
Et exierunt de civitate, et veniebant ad eum. Interea [Col. 0271B] rogabant eum discipuli ejus, dicentes: Rabbi, manduca. Ille autem dixit eis: Ego cibum habeo manducare, quem vos nescitis. Dicebant ergo discipuli ad invicem: Nunquid aliquis attulit ei manducare?
Quid mirum si mulier non intelligebat potum spiritus, sed carnis? Ecce discipuli qui cibos ventris attulerant, nondum intelligunt magistrum loqui de cibo mentis: unde eos instruit, non per circuitum, ut illam quae viro carebat, sed aperte.
Dicit ei Jesus: Meus cibus est ut faciam voluntatem ejus qui misit me, ut perficiam opus ejus.
[ALBINUS.] Voluntas Patris est, ut credatur in eum, hoc est in Filium quem ipse misit. Opus Patris est nostra salus. Cibus et potus, id est, delectabilis refectio Christi, est nostra fides et [Col. 0271C] nostra salus. Facit ergo voluntatem, docendo credere in se; facit opus, maturando mysterium incarnationis, quousque per passionem et caetera compleat illud.
Nonne vos dicitis, quod adhuc quatuor menses sunt, et messis venit.
Vos quatuor menses computatis usque ad messem, sed ego vobis aliam messem albam et paratam ostendo.
Ecce dico vobis: Levate oculos vestros, et videte regiones, quia albae sunt jam ad messem.
Oculis cordis considerate, quod transacta hieme infidelitatis, adest calor fidei, et parata sunt corda ut opera justitiae ex eis colligatis.
Et qui metit, mercedem accipit et congregat fructum [Col. 0271D] in vitam aeternam, ut et qui seminat, simul gaudeat, et qui metit.
Disparis temporis labores habuerunt prophetae seminantes et apostoli metentes; sed pariter mercedem accipient vitam aeternam.
In hoc enim est verbum verum, quia alius est qui seminat, et alius est qui metit. Ego misi vos metere, quod vos non laborastis: alii laboraverunt, et vos in labores eorum introistis.
In hoc apparet probabile verbum Evangelii, quia apostoli messuerunt ubi patriarchae et prophetae seminaverunt, scilicet in Judaea. Unde et ista mulier fructus maturus erat, cum diceret: Scio quia Messias venit: et messis matura fuit, quando aurum apportabat [Col. 0272A] ad pedes apostolorum. Electa sunt de illa messe pauca grana, et seminaverunt orbem terrarum; et surrexit altera messis, quae in fine saeculi metenda est. De qua messe dicitur: Qui seminant in lacrymis, in gaudio metent (Psal. CXXII) . Hujus messis non modo apostoli, sed angeli messores erunt, quae crescit inter zizania, et exspectat purgari in fine. In die judicii complebitur horreum: et tunc omnes qui metunt, gaudebunt cum angelis.
Ex civitate autem multi crediderunt in eum Samaritanorum, propter verbum mulieris testimonium perhibentis, quia dixit mihi omnia quaecunque feci. Cum venissent ergo ad illum Samaritani, rogaverunt eum ut ibi maneret: et mansit ibi duos dies. Et multo plures crediderunt propter sermonem ejus, et mulieri dicebant, [Col. 0272B] quia jam non propter tuam loquelam credimus; ipsi enim audivimus et vidimus, quia hic est Salvator mundi.
Primo audivimus famam, nunc vero videmus praesentiam. Sic agitur hodie cum eis qui foris sunt. Christus annuntiatur eis tanquam per mulierem, hoc est, per Ecclesiam. Veniunt ad Christum per famam, et Christus manet apud illos biduo, hoc est, dat illis duo praecepta charitatis.
A. 38[I] M. 70 R. 20 L. 37
Post haec erat dies festus Judaeorum, et ascendit Jesus Hierosolymam. Est autem Hierosolymis probatica [Col. 0272C] piscina, quae cognominatur Hebraice Bethsaida, quinque porticus habens. In his jacebat multitudo magna languentium, caecorum, claudorum, aridorum, exspectantium aquae motum. Angelus autem Domini secundum tempus descendebat in piscinam, et movebatur aqua. Qui ergo prius descendisset post motum aquae, sanus fiebat a quacunque detinebatur infirmitate.
[ALBINUS.] Probata Graece, oves dicuntur Latine Inde probatica, id est, pecualis piscina fertur appellata, quia in ea sacerdotes hostias lavabant. [AUGUST.] Piscina autem dicitur aqua carens piscibus, collecta in aliqua concavitate. Aqua autem quae quinque porticibus cingebatur, significat populum illum, [Col. 0272D] qui quinque libris Moysi quasi claudebatur. Ibi multi infirmi jacent; quia lex non sanat, sed prodit infirmos, ut aliquando medicum quaerant. Caeci ibi sunt, qui non habent lumen fidei; claudi, qui quae vident non possunt operari; aridi vero, qui quidquid agant, sine pinguedine charitatis sunt. Exspectabant aquae motum, in quo sanitas fiebat per angelum; quia lege convicti, gratiam redemptionis desiderabant. Angelus invisibilis turbabat aquam; quia Filius Dei multa miracula faciendo inter Judaeos, latens in carne, turbavit eos in tantum, ut eum crucifigerent. Descendere ergo in aquam turbatam, est humiliter credere in Domini passionem. Unus sanatur, ut unitas commendetur; quia nemo praeter unitatem fidei sanari potest. Alioquin parum fuit in benignitate, nec valde magnum [Col. 0273A] in potestate, unum de tot sanari ab eo qui omnes uno poterat erigere verbo; sed in his corporalibus plus intendit aeternam salutem animarum.
Erat autem quidam homo ibi triginta octo annos habens in infirmitate sua.
In quadragenario numero, qui constat ex quater decem, significatur perfectio operum; quia lex in decem praeceptis data est, et per Evangelium quatuor Evangelistarum impletur. Quia ergo quadragenarius habet perfectionem legis, et lex non impletur nisi gemino praecepto charitatis, duo minus de quadraginta habet, quia charitate Dei et proximi caret, et ideo merito languet.
Hunc cum vidisset Jesus jacentem, et cognovisset quia multum jam tempus haberet, dicit ei: Vis sanus [Col. 0273B] fieri? Respondit ei languidus: Domine, hominem non habeo, ut cum turbata fuerit aqua, mittat me in piscinam. Dum venio enim ego, alius ante me descendit.
Interrogatur languidus an sanari velit, ut erigatur in spem sanitatis, de qua jam desperabat: unde etiam querebatur quod non haberet hominem qui eum mitteret in aquam. Necessarius erat languido homo, sed homo Deus.
Dicit ei Jesus: Surge, tolle grabatum tuum et ambula. Et statim sanus factus est homo, et sustulit grabatum suum et ambulabat. Erat autem Sabbatum in illo die.
Surge a vitiis mente, id est peccata relinque; surge corpore, quod est sanitatis operatio. Tolle, inquit, [Col. 0273C] grabatum, id est, dilige proximum. Non debemus turbari, si per rem insensatam dilectio proximi commendatur, quandoquidem Dominus lapis dictus est. Cum esses languidus, portabat te proximus tuus; sanus factus es, porta proximum tuum. Invicem onera vestra portate, et sic adimplebitis legem Christi (Galat. VIII) . Ambula in Dei dilectione de virtute in virtutem, festinans ad ejus visionem.
Dicebant ergo Judaei illi qui sanus factus fuerat: Sabbatum est; non licet tibi tollere grabatum tuum.
Non objiciebant ei quod sanus factus esset Sabbato; sed quod portabat lectum, ne eis opponeretur quod ipsi Sabbato jumentum traherent de puteo, si intus caderet.
[Col. 0273D] A. 39[X]
Respondit eis: Qui me fecit sanum, ille dixit mihi: Tolle grabatum tuum et ambula.
Sanatoris mandatis obediens, auctoritatem sanationis suae objicit calumniantibus.
Interrogaverunt ergo eum: Quis est ille homo qui dixit tibi: Tolle grabatum tuum et ambula? Is autem qui sanus fuerat effectus, nesciebat quis esset. Jesus autem declinavit a turba constituta in loco.
Hic et per fidem sanatus fuerat, et nesciebat nomine seu corporali specie designare quis eum sanasset. Sic et nos portantes proximum et ambulantem ad Deum, eum ad quem ambulamus, nondum videmus. Sola intentione adhuc videtur Deus, non in strepitu [Col. 0274A] turbae. Quisquis ergo vult ad visionem Dei pervenire, fugiat turbam pravorum affectuum atque hominum nequam, et adeat templum internae orationis, juxta quod sequitur:
Postea invenit Jesus eum in templo, et dixit illi: Ecce sanus factus es, jam noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat.
Innuit quod propter peccata languebat; sed Jesus illum sicut exterius, ita interius sanavit. Unde praemonet, ne iterum peccando gravius judicetur.
Abiit ille homo et nuntiavit Judaeis quia Jesus esset qui eum sanum fecit; propterea persequebantur Judaei Jesum, quia haec faciebat in Sabbato.
Iste annuntiavit salutem ut sequantur, sed illi econtra persequuntur.
[Col. 0274B] Jesus autem respondit eis: Pater meus usque modo operatur, et ego operor.
Id est, in nullis quae hucusque facta sunt, operatio mea operationi Patris defuit; sed in cunctis pariter ego cum Patre operor, cum videlicet divina potentia nihil nisi per sapientiam suam faciat. Ac si dicat: Si me in aliquo quod per me factum sit, reprehendere praesumitis, reprehendite et Deum Patrem meum operantem, cujus vos populum peculiarem esse jactatis. [ALBINUS.] Non sex diebus tantum, ut putatis, operatus est Deus, sed usque modo operatur, quia qui sex diebus condidit nova, a quibus requievit die septima, postea operatur usque in finem gubernando, sustentando, renovando, propagando ut permaneant condita. Et cum semper operetur Deus, constat sacramentum [Col. 0274C] esse quod de Sabbati requie legitur; forte igitur dictus est Dominus requievisse in die septimo ab operibus suis, quia sexta Sabbati reddidit spiritum et Sabbato requievit in sepulcro. Quasi diceret Judaeis. Quid exspectatis, ut non operer die Sabbati? Sabbati dies ad significationem meam vobis praeceptus est.
Propterea ergo magis quaerebant eum Judaei interficere, quia non solum solvebat Sabbatum, sed et Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo.
[ALBINUS.] Solvebat Sabbatum a mandatis legis, jam non ad litteram conservandis. Imponunt qui solam servi formam attendunt, quod per rapinam faciat se aequalem Deo, sed ipse per naturam natus [Col. 0274D] est aequalis.
Respondit itaque Jesus et dixit eis: Amen amen dico vobis, non potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem. Quaecunque enim ille fecerit, haec et Filius similiter faciet.
Sicut ostendit Patrem nil agere sine se, sic e converso dicit se nihil agere sine Patre, ut eadem prorsus operatio intelligatur Patris et Filii, id est, tam divinae potentiae quam sapientiae. Et hoc est: Non potest Filius (id est, sapientia Dei, quod ego sum) quidquam facere per se, sed hoc tantum facere potest, quod viderit Patrem pariter facientem, id est, quod recognoscit a Patre secum fieri. Pater enim, id est potentia divina, nihil nisi per sapientiam suam operatur.
[Col. 0275A] Pater enim diligit Filium, et omnia demonstrat ei quae ipse facit; et majora his demonstrabit ei opera, ut vos miremini.
Omnia facienda ei demonstrat, id est, cuncta in ejus consilio ponit, sicut ille qui aliquem consulens, quae facturus est, ei ostendit. Majora his quae nunc facta sunt, ejus consilio peraget: quod est, ei demonstrabit. Unde et ipsa in Proverbiis Sapientia de se dicit: Ego Sapientia habito in consilio (Prov. VI) . Et item: Cum eo eram cuncta disponens (ibid.) . Majora faciet, ut vos miremini, id est, unde amplius mirari possitis, si illa noveritis. Vel in futura vita mirabimini inde, cum caeteris damnatis dicentes: Quomodo hi reputati sunt inter filios Dei?
Sicut enim Pater suscitat mortuos et vivificat, sic [Col. 0275B] et Filius quos vult vivificat.
Quae sint illa majora, dicit: scilicet resuscitatio animarum a peccatis, major est, quam supradicta curatio languidi in corpore, de qua plurimum mirabantur; vel illa solutio Sabbati, quam calumniabantur. Quos vult Filius vivificat. Una quippe est Patris et Filii voluntas, sicut et potentia et operatio. Vere Pater diligit Filium, quia in tantum, ut ei omne judicium concedat. Et hoc est:
Neque enim Pater judicat quemquam, sed judicium omne dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem.
In judicio faciendo, ubi considerandum est quid cuique pro meritis debeatur, non tam potentia quam sapientia exercenda est, ut omnes hoc scilicet attendentes, [Col. 0275C] quod Filii est judicare, etiam si non amore, timore saltem tantum revereantur judicem sicut et patrem, cujus potentiae est, quemcunque pro meritis remunerare. [ALBINUS.] Vel ita: Non solum vivificat Filius, in prima videlicet resurrectione, quae est animarum; sed etiam judicabit in secunda resurrectione, quae erit corporum. Et hoc est: Neque enim Pater judicat quemquam, sed judicium omne dedit Filio. Non enim persona Patris in judicio apparebit, sed nec Christus in eo quod Patri consubstantialis est, potius in forma servi, quae stetit sub judice, judicabit, ut possit et ab impiis videri. Litteram sic junge: Filius quos vult, vivificat, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem.
[Col. 0275D] A. 40[I] M. 98 R. 90 L. 116
Qui non honorificat Filium, non honorificat Patrem qui misit illum.
[ALBINUS.] Honorificatur homo Christus, sed non sicut Pater Deus. Dixit namque secundum hominem: Pater major me est (Joan. XIV) . Secundum divinitatem aequaliter honorantur Pater et Filius. Quid est honorificare Patrem, nisi quod habeat Filium? Tollis honorem Patri, ubi minorem honorem das Filio. Nam si noluit aequalem sibi generare, invidit; si autem voluit et non potuit, defecit.
A. 41[X]
Amen amen dico vobis quia qui verbum meum audit, [Col. 0276A] et credit ei qui misit me, habet vitam aeternam, et in judicium non veniet, sed transiet a morte in vitam.
Redit ad commendationem resurrectionis animarum. Cur ait, audit Verbum meum et credit; non dicens, mihi, sed ei qui me misit? Quia verbum ejus est in me, imo ego sum Verbum ejus. Qui ergo credit ei, credit Verbo ejus, id est, mihi; et sic habet vitam aeternam, id est, causam conferentem vitam aeternam, videlicet fidem et obedientiam. Quare in judicium damnationis non veniet, sed hic transiet a morte infidelitatis ad vitam fidei et justitiae.
Amen amen dico vobis, quia venit hora et nunc est, quando mortui audient vocem Filii Dei, et qui audierunt, vivent.
[Col. 0276B] Dilucidat se loqui de resurrectione animarum. Noli exspectare novissimam horam. Venit hora et nunc est, in qua mortui in peccatis audient per me, deinde per apostolos verbum salutis; et vivent, qui audierint, hoc est, obaudierint: nam propter auditum non vivent, nisi obediant. Vere per vocem Filii vivent. Unde sequitur:
Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso.
Id est, genuit Filium vitam in semetipso habentem. Hoc solum interest, quod Pater vita est non nascendo, Filius vita est nascendo. Vita autem quae est Pater et Filius, vivificat animas, illuminat, pascit et saginat pariter animas et angelos, quorum est per rationem sentire vitam sapientiae Corpora vero ab animabus [Col. 0276C] vivificantur.
Et potestatem dedit ei judicium facere, quia Filius hominis est.
Sicut vita vitam genuit, sic potens judicare potentem judicare. Et hoc est: Dedit ei potestatem judicium facere. Indivise itaque judicant Pater et Filius, nec non Spiritus sanctus. Verum quia potentia sapientiae cedit in discretione judicii, ubi aequitas magis est examinanda, quamvis et potentia exercenda, nec bonitas subtrahenda: ideo specialius discrimen judicii attribuitur sapientiae. Juxta hoc igitur supradixit: Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio. Quod autem supponitur, quia Filius hominis est, inde maxime pendere judicium declarat, [Col. 0276D] quod impii etiam Filium a Patre missum crucifixerunt, et quotidie conculcant. [ALBINUS.] Vel ita: Secundum hoc autem quod Filius hominis est, potestatem dedit ei Pater judicium faciendi. Nam in judicio homo videbitur ab omnibus, Deus autem nonnisi a justis videndus est.
Nolite mirari hoc, quia venit hora, in qua omnes qui in monumentis sunt, audient vocem ejus. Et procedent, qui bona fecerunt, in resurrectionem vitae; qui vero mala egerunt, in resurrectionem judicii.
Evidenter hic agit de resurrectione carnis, ut supra de resurrectione mentis. Ne miremini hoc quod ita libere loquor de judicio faciendo per Filium, quia venit hora in fine saeculi, in qua omnes corporaliter resurgent, alii in vitam, ut videant Deum sicut est, [Col. 0277A] alii in damnationem, et tunc discretio judicii apparebit. Audient vocem ejus, hoc est, sentient manifestatione ejus. Vel ipse judex vocem emittet humanam, vel per angelos formabitur, juxta illud Psalmistae: Ascendit Dominus in voce tubae.
Non possum ego a meipso quidquam facere, sed sicut audio, judico, et judicium meum justum est.
Explanat quod dixerat, potestatem dedit ei judicii. Nil possum a meipso facere: quasi dicat, a meipso non sum; sed a Patre, a quo et cum quo facio omnia. Sicut audio, id est, sicut intelligo per unitatem substantiae ab illo a quo sum, ita judico. [ALBINUS.] Vel ita: Ego Filius hominis, nihil a me possum; sed sicut audio a Deo judico.
[Col. 0277B] A. 43[X]
Si ego testimonium perhibeo de me, testimonium meum non est verum.
Quomodo autem verum, nisi secundum carnem? Unde alibi: Si glorifico meipsum, gloria mea nihil est.
Alius est qui testimonium perhibet de me, et scio quia verum est testimonium quod perhibet de me.
In sequentibus ostendit quis sit ille, ubi ait: Qui misit me Pater, ipse testimonium perhibuit de me. Hoc testimonium fuit in baptismo. Quia veritas est Deus, vera sunt testimonia ejus.
Vos misistis ad Joannem, et testimonium perhibuit veritati. Ego autem non ab homine testimonium accipio, [Col. 0277C] sed haec dico vobis, ut vos salvi sitis. Ille erat lucerna ardens et lucens, vos autem voluistis ad horam exsultare in luce ejus.
[ALBINUS.] Perhibuit Joannes testimonium de Christo tanquam lucerna ad confundendos inimicos. Jam enim praedictum erat in psalmo sub persona Patris: Paravi lucernam Christo meo; inimicos ejus induam confusione; super ipsum autem efflorebit sanctificatio mea (Psal. CXXXI) . Omnes prophetae et apostoli sunt lucernae; Christus verum lumen, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) . Ab homine non accipio testimonium quasi necessarium; sed tamen haec dico de testimonio Joannis, ut per hominem vos homines ad veritatem ipsam ducamini, et credentes salvi sitis. Joannes [Col. 0277D] enim erat ardens lucerna spiritus charitatis, et lucens lumine veritatis, ostendens in sole justitiae exsultandum fore. Vos autem voluistis in luce lucernae, quasi sufficiat, remanere, dum Joannem crederetis Christum esse.
Ego autem habeo testimonium majus Joanne. Opera enim quae dedit mihi Pater, ut perficiam ea, ipsa testimonium perhibent de me, quia Pater me misit. Et qui misit me Pater, ipse testimonium perhibuit de me.
Verum quidem et perutile multis fuit testimonium Joannis, sed habeo majora testimonia. Opera enim Patris quae ego visibiliter facio, attestantur quia Pater me misit. Et testimonium Patris est, qui me exterius hominem oculis visibilem exhibuit, [Col. 0278A] quod interius corda hominum ad me cognoscendum accendit.
A. 44[III] M. 112 L. 119
Neque vocem ejus unquam audistis, neque speciem ejus vidistis.
In hoc ostendit substantiam divinitatis incomprehensibilem esse et invisibilem, vocemque ejus non capi aure carnali, sed tantum spiritualiter intelligi.
A. 45[X]
Et verbum ejus non habetis in vobis manens, quia quem misit ille, huic vos non creditis.
Verbum quod erat in principio, et per quod possetis ad Patris venire cognitionem, non manet in [Col. 0278B] cordibus vestris; quia his quae audistis a me, non creditis, nec etiam Scripturis, unde sequitur:
Scrutamini Scripturas, quia vos putatis in ipsis vitam aeternam habere. Et illae sunt quae testimonium perhibent de me, et non vultis venire ad me, ut vitam habeatis.
Dum me, qui sum vita, abjicitis, vitam in Scripturis non invenietis, et tamen per ea quae illae docent, non vultis venire ad me, id est credere in me, ut habeatis vitam quam in ipsis quaeritis.
Claritatem ab hominibus non accipio, sed cognovi vos, quia dilectionem Dei non habetis in vobis.
Humanam laudem non quaero, nec honorem carnalem, qui veni dare spiritualem; sed vobis errantibus [Col. 0278C] condoleo, quia non habetis dilectionem Dei, et ad viam veritatis reducere volo.
Ego veni in nomine Patris mei, et non accepistis me. Si alius venerit in nomine suo, illum accipietis.
Probat quia dilectio Dei non est in eis. Ego veni ut per me Pater glorificetur, et non accepistis me, id est non credidistis in me, sed inde poena peccati haec vobis erit. Cum Antichristus venerit in nomine suo, quia propriam gloriam quaeret et se Deum dicet, illum accipietis. Hoc est quod Apostolus ait: Ut credant mendacio qui non crediderunt veritati (II Thess. II) .
Quomodo potestis vos credere, qui gloriam ab invicem accipitis, et gloriam quae a solo Deo est, non quaeritis?
[Col. 0278D] Non quia non est aperta veritas, non credunt, sed quia superbia eos excaecat et ambitio laudis, quae appetit de se existimari quod in se non habet, et super alios se efferre, humilitas vero solius Dei gloriam quaerit, eique soli placere appetit.
Nolite putare quia ego accusaturus sim vos apud Patrem. Est qui accusat vos Moyses, in quo vos speratis. Si enim crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi. De me enim ille scripsit.
Quod ait, forsitan, irrisio est increduli, non dubitatio loquentis. Ideo non accuso, quia non veni damnare, sed salvare. Moyses vero accusat, quia increduli estis voci illius qua ait: Prophetam vobis suscitabit Dominus Deus de fratribus vestris, tanquam meipsum, audietis eum. Omnis anima quae non [Col. 0279A] obedierit prophetae ilii, exterminabitur de populo Dei (Deut. XVIII) .
Si autem illius litteris non creditis, quomodo verbis meis credetis.
Multo videlicet minus; quia in lege magistri esse praesumitis, in verbis autem meis neque magistri, neque discipuli esse vultis. Ibi inchoatio perfectae vitae, hic vero consummatio. Ibi sum prophetatus, hic vobis dico, ecce adsum.
M. 160[VI] R. 76
Et relictis illis, in illis diebus iterum cum multa turba esset, convocatis discipulis suis, dixit: Misereor turbae, quia ecce triduo jam perseverant mecum, [Col. 0279B] et non habent quod manducent, et dimittere eos jejunos nolo, ne deficiant in via.
[HILAR.] Quia infidelitatis error insolentium animos obtinebat, potius reliquisse eos quam dimisisse scribitur. [HIERON.] Convocat autem discipulos, ut doceat magistros cum minoribus communicare consilia sua, vel ideo, ut ex collocutione intelligant signi magnitudinem. [BEDA.] Turba triduo sustinet Dominum propter sanationem infirmorum, et electi in fide Trinitatis supplicant Domino pro languoribus animarum suarum vel suorum. Vel triduo sustinet turba dominum, quando fideles convertuntur opere, locutione, cogitatione. Qui conversi deficiunt in via praesentis vitae, si sine doctrinae pabulo dimittantur. Marcus refert quia de longe venerunt. [Col. 0279C] Quanto quis plus erravit, tanto longius a Domino recessit. Item Judaei credentes, de prope venerunt, ut edocti lege et prophetis; credentes ex gentibus, de longe, ut non edocti
Et dicunt ei discipuli: Unde ergo nobis in deserto panes tanti, ut saturemus turbam tantam? Ait illis Jesus: Quot panes habetis? At illi dixerunt: Septem, et paucos pisciculos. Et praecepit turbae ut discumberet super terram.
[AMBROS.] Non otiosis, non in civitate Synagogae vel saecularis dignitatis residentibus, sed inter deserta Christum quaerentibus, coelestis gratiae alimonia impartitur. Qui enim non fastidiunt, a Christo suscipiuntur; et spiritualiter et corporaliter etiam, [Col. 0279D] si indigent, curantur. Mystice, praedicatores profectum Ecclesiae mirantes, dicunt: Unde nobis tanta facundia ut tot millibus tamque avidis auditoribus, sufficere possimus in hujus mundi deserto? At vero septem panes, id est, septem dona Spiritus sancti sufficiunt omnibus adjuncta apostolica autoritate quasi paucorum piscium sapore, qui nos reficiunt exemplo suae vitae vel mortis. Qui vero ad septem panes pertinent, jam non supra fenum sedere, sed terram premere jubentur. [BEDA.] In Novo enim Testamento ipsam quoque terram et facultates temporales, ut perfecti simus, relinquere praecipimur.
Et accipiens septem panes et pisces, et gratias agens fregit et dedit discipulis suis, et discipuli dederunt populo.
[Col. 0280A] Dominus dedit panes discipulis ad dividendum turbae, id est, doctrinam spiritualem. Fregit panes, id est, aperuit sacramenta, seipsum scilicet qui panis est vitae. Gratias egit, ut ostenderet quantum gaudeat de salute hominum, et ut nos informaret ad agendas semper Deo gratias, cum vel in carne reficimur vel in anima. Si in septem panibus qui non leguntur fuisse hordeaci, septiformis gratia novi testamenti signatur: quid in pisciculis, nisi sanctos conditores illius Scripturae accipimus? vel illos quorum fidem et vitam et passiones ipsa Scriptura continet, qui de turbulentis hujus saeculi fluctibus erepti et consecrati, refectionem nobis internam exemplo suae vitae vel mortis praebuere, ne in hujus mundi excursu deficiamus.
[Col. 0280B] Et comederunt omnes et saturati sunt.
Comedimus, attente audiendo et exempla intuendo; saturamur, memoriae recondendo et operando. Huic refectioni congruit illud Psalmistae: Edent pauperes et saturabuntur, et laudabunt Dominum qui requirunt eum (Psal. XXI) . Quod enim manducans populus satiatur, significat famem in perpetuum ab electis repellendam, quando non esuriet qui acceperit cibum Christi. Et quod superfuit de fragmentis, tulerunt septem sportas plenas: septem sportae quae supererant, sunt altiora praecepta vel consilia. Quae multitudo non potest attingere servando, sed tantum illi qui majori gratia sunt pleni. Quibus dicitur: Si vis perfectus esse, vende omnia quae habes, et da pauperibus (Matth. XIX) . Et quia sportae junco et [Col. 0280C] palmarum foliis solent contexti, merito in sanctorum significatione ponuntur. Juncus quippe super aquam nascitur, et electi radicem cordis, ne ab amore aeternitatis arescat, in ipso vitae fonte collocant. Palma victricem ornat manum, et electi mundi victore memoriam aeternae retributionis in corde retinent. [AMBROS.] Cur autem quinque millibus hominum plus redundat, quatuor millibus minus? Quia quatuor millia triduo cum Christo fuerunt, et ideo amplius coelestis pabuli receperunt.
Erant autem qui manducaverunt, quatuor millia hominum, extra parvulos, et mulieres, et dimisit eos.
In superiori signo quinque millia fuerunt juxta [Col. 0280D] numerum panum, quia vicini erant quinque sensuum. Isti qui de septem panibus, hoc est, sacrato aluntur numero, quatuor millia sunt. Qui numerus semper in laude ponitur. Et quadrangulus lapis non est instabilis, et in eo numero evangelistae sunt. Numerus itaque refectorum docet eos pastos evangelicis cibariis, simulque insinuat innumerabilium multitudinem de quatuor orbis partibus ad coelestis cibi donum concursuram. Hoc igitur typice inter hanc et illam refectionem distat, quod ibi littera vetus plena esse signata est gratia spirituali, hic gratia novi testamenti monstrata est ministranda fidelibus, quatuor ornatis virtutibus. Quarum prima est cognitio rerum appetendarum et vitandarum; secunda, refrenatio cupiditatis ab his quae temporaliter [Col. 0281A] delectant; tertia, firmitas contra molestias saeculi; quarta, quae per omnes diffunditur, dilectio Dei et proximi. Et hic et ibi mulieres atque parvuli excepti sunt; quia tam in Veteri quam in Novo Testamento non admittuntur ad numerum qui non perdurant occurrere in virum perfectum, vel infirmitate virium, vel levitate mentis. Utraque refectio celebrata est in monte; quia utrumque Testamentum altitudinem mandatorum Dei et illius montis altitudinem, qui est mons domus Dei in vertice montium (Isai. II) , consona voce nobis praedicat.
Et statim ascendens navem cum discipulis suis, venit in partes Dalmanutha.
Turba satiata dimittitur, et quia omnibus diebus vitae nostrae nobiscum Dominus manet, navem, id [Col. 0281B] est, Ecclesiam credentium, plebem comitatus, ingreditur. Ubi Matthaeus ponit Magedan, Marcus ponit Dalmanutha. [AUGUST.] Idem enim locus duobus subest nominibus; unde plerique codices secundum Marcum habent Magedan. Sciendum quod illa capitula non sunt putanda ponitus abesse, quorum concanonica continentur in hoc opere. Praeterea commode quaedam praetermissa sunt, veluti 162 capitulum Matthaei, quia, ut Hieronymus ait, in plerisque codicibus non habetur. Hic quoque nimirum subtrahitur centesimum sexagesimum primum capitulum Matthaei; cujus sententia continetur in centesimo vigesimo septimo capitulo ejusdem, juxta quod Dominus diversis temporibus diversisque locis eadem saepius dixit: sed multoties enim dictis sufficit [Col. 0281C] in hoc opere nonnulla semel haberi. Quo etiam de caeco illuminato solus Marcus narrat capitulo 81, non incongrue reticetur in hoc libro, plurima de caecorum illuminatione referente. Sic de similibus. Suum enim est, scribentis evangelium, nonnulla ex industria omittere, ad insinuandum videlicet multa superesse. Unde Joannes in fine libri sui ait: Alia esse multa quae fecit Jesus; et si scriberentur omnia, nec ipse mundus sufficeret capere ea (Joan. XXI) .
M. 163[VI] R. 78
Et cum venissent discipuli ejus trans fretum, obliti sunt panes accipere, et nisi unum panem non habebant in navi.
[Col. 0281D] [BEDA.] Indicatur quam modicam carnis curam haberent in reliquis, qui nec viaticum sumpserunt intentione Dominici comitatus. Unus panis, panem vitae significat. Trans fretum abiit Dominus, quando secutus est eum gentium populus.
M. 79[II] R 164 A. 144
Et praecepit eis, dicens: Intuemini et cavete a fermento Pharisaeorum et Sadducaeorum, et a fermento Herodis.
Qui cavet a fermento Pharisaeorum et Sadducaeorum, litterae praecepta non servat, traditiones hominum negligit, ut Dei mandata faciat. Fermentum namque Pharisaeorum est decreta legis divinae traditionibus hominum postponere, vel praedicare legem [Col. 0282A] verbis, et impugnare factis. [BEDA.] Fermentum etiam eorum est Dominum tentare, nec doctrinae aut operibus ejus credere. Fermentum Herodis est, adulterium, homicidium, temeritas jurandi, simulatio religionis. De hoc fermento ait Apostolus; Modicum fermentum totam massam corrumpit (I Cor. V) . Sicut vis parvi fermenti mistum farinae crescere facit et ad saporem suum trahit, ita modica scintilla doctrinae haereticorum, si in tuum pectus injecta fuerit, cito ingens flamma succrescet, et te totum ad se trahet.
M. 165[VI] R. 80
At illi cogitabant inter se, dicentes: Quia panes non habemus.
[Col. 0282B] Cogitabant quia panes non habemus. Ideo ait nobis ut caveamus a fermento, id est, a panibus Pharisaeorum: Sciens autem Jesus eos male intellexisse, cavete a fermento Pharisaeorum, redarguit eos inde, et inducit ad sanum intellectum: et hoc est quod sequitur:
Sciens autem Jesus dixit: Quid cogitatis inter vos, modicae fidei, quia panes non habetis? Nondum intelligitis neque recordamini? adhuc caecatum habetis cor vestrum? Oculos habentes non videtis? et aures habentes non auditis? Neque recordamini quando quinque panes fregi in quinque millia et quot cophinos fragmentorum plenos sustulistis? Dicunt ei: Duodecim. Quando et septem panes in quatuor millia, quot sportas fragmentorum sustulistis? Et dicunt ei: Septem. [Col. 0282C] Quare non intelligitis, quia non de pane dixi vobis: Cavete a fermento Pharisaeorum et Sadducaeorum? Tunc intellexerunt quia non dixerit cavendum a fermento panum, sed a doctrina Pharisaeorum et Sadducaeorum.
Utique cavendum erat ne doctrina Pharisaeorum Christum nesciens effectus veritatis evangelicae corrumperet. Si autem fermentum Pharisaeorum et Herodis traditiones perversas et haeretica significat, dogmata constat quia cibi quibus pastus est populus Dei veram doctrinam integramque significant. Quoniam crebro de fide in Evangelio legitur, ne nusquam dictum sit, breviter aperiamus quid sit fides, de quibus habeatur, secundum quid modica vel [Col. 0282D] magna dicatur. Fides est existimatio rerum non apparentium, hoc est, sensibus corporeis non subjacentium, supra opinionem, et infra agnitionem constituta. Supra opinionem, quia plus est credere quam opinari. Infra agnitionem, quia minus est credere quam agnoscere. Ideo enim credimus, et aliquando cognoscimus. Quae autem sunt apparentia, fidem non habent, sed agnitionem. Hoc enim veraciter dicitur credi, quod non valet videri. Nam credi jam non potest, quod videri potest. Attamen ex rebus quas videmus agitur in nobis ut ea credantur quae non videmus. Haec ita esse affirmant Augustinus saepissime super Joannem, et in epistola de fide ad Marcellam clarissimam, Gregorius in quarto libro Dialogorum, et in secundo libro homiliarum Evangelii, [Col. 0283A] caeterique doctores. Fides ergo est quod non vides credere: per fidem enim ambulamus, non per speciem. Cum autem venerit quod perfectum est, videbis quod credidisti. Et quoniam minus est credere quam videre cessabit fides, quia videbitur species. Cessabit credendi existimatio, quando manifesta erit veritatis cognitio. Fides igitur, ut ait Apostolus, est argumentum non apparentium (Hebr. XI) , id est, ostensio. Arguere enim dicebant antiqui ostendere. Itaque corporei sensus indicant nobis apparentia. Fides vero extenditur ad non apparentia, suo modo ostendens ea, quousque vera intelligentiae visio succedat. Fides itaque est substantia sperandarum rerum, quia dum ea quae non videmus credimus aut fuisse, aut esse, aut futura esse, ipsa fides [Col. 0283B] facit ea subsistere in nobis credendo. Verbi gratia: Resurrectio generalis cum nondum sit, per fidem tamen jam subsistit in anima nostra, quasi prae oculis eam habeamus. Est ergo fides tam de praesentibus vel praeteritis quam de futuris, tam de bonis quam de malis, et Augustinus in principio Enchiridion disserit. Spes autem de bonis est tantum et de futuris. Est enim spes futurorum bonorum exspectatio cum fiducia adipiscendi ex gratia Dei et ex bona conscientia. Spes enim sine meritis non est spes, sed praesumptio. Exspectatio vero alicujus incommodi non dicitur spes, sed desperatio, hoc est, diffidentia a bono. Hoc igitur distat inter spem et illam etiam partem fidei quae est de bonis futuris in [Col. 0283C] nobis, quia fide intelligimus futura nobis bona, et spe confidenter exspectamus ea. Postquam ergo tenebitur res, jam non erit exspectatio spei. Ex fide autem tanquam fundamento omnium bonorum, spes et charitas oriuntur. Quid enim sperari vel speratum amari potest, nisi credatur? Credi autem potest, si non speretur vel ametur. Inde ergo diligimus, quia credimus; inde etiam speramus quia credimus et diligimus. Cum enim sit spes exspectatio fida futuri commodi, ex fide nascitur exspectare, et ex charitate fiducia impetrandi. Hinc Augustinus quinquagesimo quarto capitulo Enchiridion: «Qui recte amat, procul dubio recte credit et sperat. Qui vero non amat, inaniter credit et sperat, quamvis ad veram felicitatem pertineant. Licet enim sperare non [Col. 0283D] possit fieri sine amore, tamen potest fieri ut id non amet, sine quo ad id quod sperat non potest perveniri: ut si quis speret vitam aeternam, et non amet justitiam.» Idem in prima de doctrina Christiana: «Tria haec sunt, quibus et scientia omnis, et prophetia militat: fides, spes, charitas, sed fidei succedit spes, quam videmus, et spei succedit beatitudo ipsa, ad quam perventuri sumus; charitas autem etiam istis decedentibus, augebitur potius, si enim credendo diligimus quod nondum videmus, quanto magis cum videre coeperimus? et si sperando diligimus quo nondum pervenimus, quanto magis cum pervenerimus? Ideo major est charitas, quia fide et spe decedentibus, ipsa permanet.» Idem in octavo De Trinitate, capitulo octavo: Ex una eademque [Col. 0284A] charitate Deum proximumque diligimus: sed Deum propter Deum, nos autem et proximum propter Deum. Illud quoque sciendum est, quod interdum fidei nomen transfertur ad designandam certitudinem manifestae visionis, quam habituri sumus. Hoc autem fit vel ex illa regula, qua nomen causae ponitur pro effectu, vel ex alia secundum quam significata res per similitudinem suscipit rei significantis nomen. Est enim ipsa fides qua nunc per speculum in aenigmate Deum cernimus, sacramentum illius futurae visionis, qua Deum facie ad faciem, sicuti est, videbimus, et per fidem ducimur illuc.» Augustinus in libro secundo Questionum Evangelii, ducentesimo capitulo, Lucae: «Est etiam fides rerum, quando non verbis, sed rebus ipsis praesentibus creditur. [Col. 0284B] Quod futurum est, cum jam per speciem manifestam se contemplandam praebebit sanctis ipsa Dei sapientia. De qua fide rerum lucisque ipsius praesentia forsitan Paulus dicit: Justitia enim Dei in eo revelatur ex fide in fidem (Rom. I) . Dicit enim in alio loco: Nos enim revelata facie gloriam Dei speculantes, in eamdem imaginem informabimur a gloria in gloriam (II Cor. III) . Sicut enim hic dicit de gloria in gloriam, ita et ibi, ex fide in fidem. De gloria scilicet Evangelii, quo nunc credentes illuminantur, in gloriam manifestae veritatis. Sunt autem plura etiam ad Deum pertinentia, quae sive credantur, sive non, nihil nostra interest. Sive enim credamus Deum cras pluviam daturum, sive non; si etiam credamus [Col. 0284C] Christum hujus vel illius staturae fuisse, vel non; vel in hac seu in illa civitate praedicasse, vel non, nullum incurrimus periculum. Ea vero duntaxat quae ad fidem catholicam spectant, si non credantur, damnationem pariunt. Est autem fides catholica, id universalis, quae ita omnibus necessaria est, ut nemo discretus absque ea salvari possit. Unde Athanasius cum praemisisset, «Haec est fides catholica,» statim illud aperiens, unde sit dicta catholica, addidit: «Quam nisi quisque crediderit, salvus esse non poterit.» Vel dicitur catholica, id est, communis, ad differentiam fidei haereticorum, non ubique cum Ecclesia dilatatae, sed quasi in angulo latitantis. Fides autem catholica partim circa ipsam Divinitatis naturam, partim circa divina beneficia [Col. 0284D] et quascunque Dei rectissimas dispensationes vel ordinationes consistit, quae nobis apostolorum et sanctorum Patrum symbolis sunt expressa. Et sciendum quia fides non dicitur magna vel parva, eo quod ad multas vel paucas res pertineat, sed quoniam firmiter vel tepide creditur ea. Intensam quippe fidem atque constantem laudat Dominus ubi dicit: O mulier, magna est fides tua (Matth. XV) . Et de fide centurionis: Non inveni tantam fidem in Israel (Matth. VIII) . Apostolorum vero multo plura credentium, fidem remissam increpat, dicens: Quid cogitatis inter vos modicae fidei, quia panes non habetis? Utique si inter caetera firmiter crederent, quia non quod intrat in os coinquinat hominem, non cogitarent Dominum prohibere Pharisaeorum panes
Venit autem Jesus in partes Caesaraeae Philippi.
[HIERON. — BEDA, in hom. ] Philippus frater Herodis, tetrarcha Ituraeae et Trachonitidis regionum, imitatus Herodem patrem suum, qui in honorem Augusti Caesaris appellavit Caesaream civitatem, quae prius Turris Stratonis vocabatur, constituit civitatem in termino Judaeae contra septentrionem, quam appellavit Caesaream Philippi in memoriam sui nominis et honorem Tiberii Caesaris, sub quo ipse regnabat. Iste locus Caesareae Philippi, nunc Paneas dicitur, et est in provincia Phoenicis, ubi Jordanis ad radicem Libani oritur; duoque fontes sunt ibi Jor et Dan, qui misti, Jordanis nomen efficiunt.
Et interrogabat discipulos suos, dicens: Quem dicunt [Col. 0285B] homines esse Filium hominis?
[BEDA.] Exploraturus fidem discipulorum, Dominus prius vulgi sententiam inquirit, ne apostolorum fides firmata videatur vulgari opinione, sed veritatis agnitione. [HIERON.] Unde et Petro dicitur: Caro et sanguis non revelavit tibi. Hoc est, humana doctrina. Pulchre dixit, homines, quia homines sunt qui de Filio hominis loquuntur; dii vero, qui de divinitate intelligunt.
At illi dixerunt: Alii Joannem Baptistam, alii autem Eliam, alii vero Jeremiam, aut unum ex prophetis.
Quaerenti quare haec opinio fuerit de Joanne, vel Elia, vel Jeremia, respondeamus quia alieni erroris nostrum non est reddere rationem.
[Col. 0285C] Dicit illis: Vos autem quem me esse dicitis?
[BEDA, in homil. ] Supra homines erant apostoli quasi dii, juxta illud Psalmistae: Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes (Psal. LXXXI) . Quos interrogat Dominus, non quasi nesciens sententiam de se, sed ut confessionem fidei illorum digne remuneret.
Respondens Simon Petrus, dixit: Tu es Christus Filius Dei vivi.
[BEDA.] Petrus respondit pro caeteris, licet caeteri apostoli scirent. Finis fidei meae de Christo est, quod Filius sit Dei. Non licet mihi scire generationis secretum, non licet tamen nescire generationis fidem. [HIERON. — BEDA, in homil. ] Dei vivi, id est, incommutabilis et aeterni, dictum est ad differentiam [Col. 0285D] deorum quos gentilitatis dementia vel de mortuis hominibus, vel de opere manuum sibi instituit ad adorandum. [HILARIUS.] Dixit se Dominus Filium hominis, quod contemplatio corporis praeferebat, sed addendo, quem me esse dicitis, significavit praeter id quod in se videbatur, esse aliud occultum sentiendum, de quo quaerebatur, in quod se credentium fides debebat extendere. Fides itaque Petri, Dei Filium in homine videns, utrumque complexa est, dicens: [Col. 0286A] Tu es Christus Filius Dei vivi. Haec enim confessionis ratio tenenda est, ut sicut Dei Filium, ita et Filium hominis meminerimus, quia alterum sine altero nihil spei tribuit ad salutem. [AUGUST., De concordia evangelist. ] Potest movere quod Lucas dixit Dominum interrogasse discipulos suos, quem illum dicerent homines, cum esset solus orans, Marcus autem dicit illos in via hoc interrogatos. Sed eum movet, qui nunquam oravit in via. Nusquam cum discipulis orasse invenitur Dominus. Ubique solus obsecrat, quia Dei consilium humana vota non capiunt, nec quisquam potest interiorum particeps esse cum Christo.
M. 167[X]
[Col. 0286B] Respondens autem Jesus, dixit: Beatus es, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in coelis est.
[HIERON.] In Petro respondet omnibus mercedem verae confessionis. Quasi dicat: Quod caro et sanguis revelare nequivit, Spiritus sancti gratia tibi revelavit. Ergo ex confessione sortitur vocabulum. Quia Barjona sonat filius columbae. Alii dicunt quod Simon (id est, Petrus) filius sit Joannis, ut illud, Simon Joannis, diligis me? (Joan. XXI) , et volunt depravatum hoc esse vitio scriptorum, ut pro Barjoanna, id est, pro filio Joannis, Barjona scriptum sit, detracta una syllaba. Joanna interpretatur, Domini gratia. Utrumque nomen mystice intelligitur, quia et columba Spiritum sanctum, et gratia Domini donum [Col. 0286C] significat spirituale. Pater quippe Filio columbae revelavit, quia una est gratia Patris et Filii et Spiritus sancti. Barjona Syrum est et Hebraeum.
Et ego dico tibi, quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam.
[HIERON., in epist. ad Galat. ] Tu dixisti me esse Filium Dei vivi. Et ego, cujus dicere facere est, dico tibi quia tu es Petrus. Princeps apostolorum, nunc Petrus, nunc Cephas dicitur, non sensu diverso, sed quam nos Latine et Graece petram vocitamus, hanc Hebraei et Syri cepham vocant. [HIERON.] Merito accipit hoc nomen Petrus, qui in petram Christum credebat, et secundum metaphoram petrae dicitur ei: Aedificabo Ecclesiam meam super hanc [Col. 0286D] petram, hoc est, super hoc firmamentum fidei [BEDA, in homil. ] Vel ita: Super hanc petram quam confessus es, id est, super meipsum. Hinc Apostolus ait: Fundamentum aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus (I Cor. III) .
Et portae inferi non praevalebunt adversus eam, et tibi dabo claves regni coelorum.
Peccata et doctrinae haereticorum sunt portae inferi. Claves regni coelorum, ipsam discernendi scientiam [Col. 0287A] potentiamque nominat, qua dignos recipere in regnum, indignos secludere deberet a regno. Unde subditur:
Et quodcunque ligaveris super terram, erit legatum et in coelis. Et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis.
[HIERON.] Super terram, inquit: nam in alligatione defunctum nusquam dixit absolvendum. Istum locum episcopi et presbyteri non intelligentes, aliquid sibi de Pharisaeorum assumunt supercilio, ut vel damnent innocentes, vel solvere se noxios arbitrentur, cum apud Deum non sententia sacerdotum, sed reorum vita quaeratur. Legimus in Levitico de leprosis, ubi jubetur ut ostendant se sacerdotibus et immundi fiant si lepram habuerint (Levit. XIV) : non [Col. 0287B] quod sacerdotes leprosos faciant et immundos, sed quod habeant notitiam leprosi et non leprosi, et possint discere qui mundus, quive immundus sit. Quomodo ergo ibi leprosum sacerdos immundum facit, sic et hic alligat episcopus et presbyter vel solvit, non eos qui insontes sunt vel noxii. Sed pro officio suo cum peccatorum varietates audierit, scit qui ligandus sit, quive solvendus. Sensus ergo est: Quemcunque super terram, id est, dum vixerit, ligaveris eliminando ab Ecclesia, ligatus erit in coelis, hoc est universae Ecclesiae quibus notum fuerit, vitabunt illum. Vel ligatus erit in coelis, id est, coelestis sententia confirmabit quod eum praesens Ecclesia vitet. Et quemcunque, dum vixerit, solveris [Col. 0287C] ab excommunicatione reconciliando, solutus erit in coelis, id est Ecclesiae quae hoc scient, communicabunt ei. Vel solutus erit in coelis, id est coelestis sententia confirmabit ut a praesenti Ecclesia recipiatur. Grandis honor sed grave pondus. Durum quippe est ut qui nescit tenere moderamina vitae suae, judex fiat alienae. Unde fit ut ipsa ligandi et solvendi potestate se privet, qui hanc pro suis voluntatibus gratiam sequendo vel odium, non pro subjectorum meritis exercet. Unde propheta: Mortificabant animas quae non moriuntur, et vivificabant animas quae non vivunt (Ezech. XV) . Non morientem mortificat, qui justum damnat. Non viventem vivificare nititur, qui reum absolvere conatur. Solverunt discipuli viventem Lazarum, quem magister suscitaverat (Joan. XI) : nam si mortuum solverent, fetorem magis ostenderent quam virtutem. Ergo nos illos debemus solvere, quos in confessione novimus gratia Dei vivificatos esse. [BEDA, in homil. ] Unde et Lazaro non dicitur, revivisce; sed, veni foras. Ideo Petrus claves regni coelorum et principatum judiciariae potestatis specialiter accipit, ut omnes credentes intelligant quia quicunque ab unitate fidei et societatis illius semetipsos segregant, nec vinculis peccatorum absolvi, nec januam possint regni coelestis ingredi. [AUGUST., in lib. III De baptismo.] Pax enim Ecclesia dimittit peccata, et ab Ecclesiae pace alienatio tenet peccata, non secundum arbitrium hominum, sed secundum arbitrium Dei. Petra tenet, petra dimittit; columba tenet, columba dimittit. Foris [Col. 0288A] quippe nec ligari quid potest vel solvi, quando extra Ecclesiam non est qui ligare possit aut solvere. Sciendum quia discernendi scientia incipit esse clavis Ecclesiae, ubi ligandi solvendique auctoritas ei additur. Hoc autem fit per ministerium episcopale in ordinatione presbyterorum, vel (quod verius videtur) cum eis animarum cura injungitur. Nulli enim licet excommunicare alterius parochianum, quia talis excommunicatio vires non habet. Nullus enim alterius judicis nisi sui sententia tenebitur aut damnabitur. Sunt autem qui dicunt potentiam ligandi vel solvendi, id est, claudendi Ecclesiam peccatoribus vel aperiendi, pluraliter dici duas claves, propter hos scilicet duos effectus: quod ea peccator ligatur, hoc est, extra Ecclesiam ejicitur, et ea solvitur, id [Col. 0288B] est, in Ecclesiam reducitur.
M. 168[II] R. 83 L. 95 et 206
Tunc praecepit discipulis suis, ut nemini dicerent quia ipse esset Jesus Christus.
[AMBR.] Jubet taceri quod sit Filius Dei, ut fallat principem mundi, et doceat humilitatem, et ne adhuc rudes et imperfecti discipuli, majoris praedicationis mole opprimerentur. Completo autem passionis sacramento, opportunius dicitur apostolis: Euntes, docete omnes gentes (Matth. XXVIII) .
Exinde coepit Jesus ostendere discipulis suis, quia oportet circumire Hierosolymam, et multa pati a senioribus et Scribis et principibus sacerdotum, et occidi, et tertia die resurgere.
[Col. 0288C] [HIERON.] Exinde, id est propterea ut discipuli melius tenerent praeceptum Domini, coepit Jesus ostendere passionis suae articulum. Simulque ne horrerent mortis periculum, si diligerent regni gloriam. Quasi diceret: Tunc me praedicate cum passus fuero, quia non prodest majestatem ejus vulgari in populis, quem postmodum videbunt flagellari et crucifigi. [AMBROS.] Sapientia Dei hominem ad exemplum quo recte viveremus, suscepit, pertinet autem ad vitam rectam ea quae non sunt metuenda, non metuere. Mors autem metuenda non est. Oportuit ergo idipsum illius hominis quem Dei sapientia suscepit, morte monstrari. Sunt autem homines qui, quamvis mortem ipsam non timeant, [Col. 0288D] genus tamen aliquid mortis horrescunt. Nihilominus autem ut ipsa mors, ita etiam nullum genus mortis bono et recte viventi homini metuendum est. Nihilominus igitur hoc quoque illius hominis cruce ostendendum fuit. Nihil enim erat inter omnia genera mortis, illo genere exsecrabilius et formidolosius. Ideo quoque venit Dominus in carne, ut spem resurgendi nobis ostenderet. Quod aliter non poterat fieri, nisi carnem indueret mortalem. Deus enim mori non poterat.
M. 169[VI] R. 84
Et assumens eum Petrus, coepit increpare illum, dicens: Absit a te, Domine, non erit tibi hoc
[HIERON.] In Graeco habetur: Propitius tibi sis, Domine. Quod melius est, quam absit a te, Domine [Col. 0289A] Non putat Petrus fieri posse, ut Filius Dei occidatur, assumitque eum in affectum suum, vel separatim ducit, ne praesentibus caeteris condiscipulis magistrum videatur arguere.
Qui conversus dixit Petro: Vade post me, Satana; scandalum es mihi, quia non sapis ea quae Dei sunt, sed ea quae hominum.
Quia contraria loqueris voluntati meae, debes adversarius appellari. Satanas interpretatur adversarius sive contrarius. Multi putant, quod non sit Petrus correctus sed malignus spiritus haec dicere suggerens ei. Sed mihi nunquam videbitur incentivum diaboli, error de pietatis affectu veniens. Vade post me, id est sequere meam sententiam, ut granum tritici cadens in terram, multos fructus afferat. [Col. 0289B] Volendo enim praeire scandalum mihi, id est, me offendis. Sciat prudens lector, Petro hanc beatitudinem, quodcunque ligaveris super terram et caetera, in futuro promissam. Nam, si statim data esset ei, nunquam in eo pravae confessionis error locum invenisset.
M. 170[II] R. 85 L. 96
Tunc convocata turba cum discipulis suis, dixit eis: Si quis vult post me venire, abneget semetipsum, et tollat crucem suam et sequatur me.
[BEDA. — GREGOR.] Praedicta apostolis passione et resurrectione, hortatur ad sequendum tam eos quam turbam. Qui deponit veterem hominem cum operibus ejus, denegat semetipsum, alter factus [Col. 0289C] ex altero, dicens: Vivo autem jam non ego, vivit vero in me Christus (Galat. II) . Tunc enim nosmetipsos abnegamus, cum vitamus quod per vetustatem fuimus, et ad hoc nitimur, quod per novitatem vocamur. Qui superbus fuit, relinquit se. Conversi namque impii non erunt, non quod non sint in essentia, sed non erunt in impietatis culpa. Nisi quis a seipso deficiat, ad eum qui super ipsum est non appropinquat, nec valet apprehendere quod ultra ipsum est, si nescierit mactare quod est. Qui autem se a vitiis abnegat, ut in virtutibus crescat, crucem suam tollat vel per abstinentiam affligendo corpus, vel per compassionem animum. Inde Paulus: Castigo corpus meum et in servitutem redigo (I Cor. IX) . De compassione proximi ait: Quis [Col. 0289D] infirmatur, et ego non infirmor? (II Cor. XI.) Bajulantes autem crucem, debemus sequi Dominum, animam ponendo pro fratribus nostris et pro amore suo, sicut ipse pro nobis. Quia volens animam suam salvare hic, perdet eam in futuro. Et hoc est quod dicit:
Qui enim voluerit animam suam salvam facere, perdet eam. Qui autem perdiderit animam suam propter me, inveniet eam.
Qui tempore persecutionis praesentem vitam carnis perdiderit propter me, inveniet (id est recipiet) eam in resurrectione salvam. Sic istud dicitur fideli, ac si dicatur agricolae: Frumentum si servas, perdis; si seminas, renovas. Unde putrescit in [Col. 0290A] pulvere inde viridescit in renovatione. Perdenda est anima in hoc saeculo propter me, subaudis, non retinenda pro desideriis terrenis.
Quid enim prodest homini, si mundum universum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur?
Hoc ideo dictum est, quia dum licet vivere, libet etiam ambire. Duo tempora significat Ecclesiae. Aliud persecutionis, quando ponenda est anima antequam Deum negemus; aliud pacis, quando frangenda sunt desideria terrena.
Aut quam dabit homo commutationem pro anima sua?
Pro anima humana illa sola est retributio quam Psalmista canit: Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? Calicem salutaris accipiam, [Col. 0290B] et nomen Domini invocabo (Psal. CXV) .
M. 171[X]
Filius enim hominis venturus est in gloria Patris sui cum angelis suis. Et tunc reddet unicuique secundum opus ejus.
[HIERON.] Noli timere, quia tristibus laeta succedunt. Quasi dicat: Times mortem? audi gloriam triumphantis. Vereris crucem? ausculta angelorum ministeria.
M. 172 R. 87 L. 99
Amen dico vobis, sunt quidam de hic stantibus, qui non gustabunt mortem donec videant Filium [Col. 0290C] hominis venientem in regno suo.
Poterant tacita cogitatione apostoli hujusmodi scandalum sustinere; occisionem et mortem nunc dicis esse venturam. Gloria autem quam promittis, in longa tempora differtur. Ne ergo desperatione vel taedio frangerentur, occultorum cognitor praesentem timorem praesenti compensat praemio. [BEDA.] Quasi dicat: Ob incredulitatem vestram qualis in regno gloriae futurus sim, vobis in praesenti tempore monstrabo. Vel promittit aliquos de discipulis visuros dilationem Ecclesiae, antequam per mortem recedant de mundo, ut in praesenti contra mundi gloriam erecta, certius credatur in coelo regnatura. [HILAR.] Decenter dictum est gustabunt; [Col. 0290D] quia stantes cum Christo, mortem corporis gustant, vitam vero animae retinent. Vel etiam ex conditione gustus tenuem quamdam fidelibus libationem mortis ostendit.
Et post dies sex, assumpsit Jesus Petrum et Jacobum et Joannem fratrem ejus et ducit illos in montem excelsum seorsum, ut oraret.
[HIERON.] Lucas octo dies ponit, Matthaeus et Marcus sex. Ibi primus additur et extremus, hic medii ponuntur dies. [BEDA.] Octava die Dominus futuram beatitudinis gloriam discipulis manifestat, quia octavo die gaudium resurrectionis venturum erat. Nos etiam post sex hujus saeculi aetates, et septimam quietis animarum post mortem, quasi octava aetate resurgemus; secundum Matthaeum et [Col. 0291A] Marcum, post sex aetates quiescendum est sanctis. De resurrectione sextus psalmus pro octava inscribitur; quia per sex aetates quibus operari licet, precibus est instandum, ne in octavo retributionis tempore corripiamur ab irato judice. Unde psalmus ita incipit: Domine, ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me (Psal. VI) . [HIERON.] Ut vero precibus instemus, instruimur hic a Domino, qui ascendit in montem ut oraret. Mons in quem ascendit, significat ut mente in excelsis habitent, qui in decore suo Christum videre desiderant. In tribus apostolis ostenditur privilegium dignitatis eorum. [BEDA.] Ducuntur seorsum, quia multi vocati, pauci vero electi. Tres secum Dominus ducit, ut tribus idoneis testibus mundus credat, [Col. 0291B] et ut significetur eos illic aeterna visione laetari, qui hic fide sanctae Trinitatis sunt imbuti. Vel per Petrum praepositi sive conjugati; per Jacobum poenitentes seu activi; per Joannem virgines vel theorici intelliguntur. Notandum quod Matthaeus hic dicit Jacobum fratrem Joannis; quia quidam falso commentati sunt, alterum interfuisse Jacobum, qui primus Hierosolymitarum episcopus ordinatus est ab apostolis.
Et factum est dum oraret, transfiguratus est ante eos, et resplenduit facies ejus sicut sol; vestimenta autem ejus facta sunt alba sicut nix, splendentia candida nimis, qualia fullo super terram non potest candida facere.
[Col. 0291C] [HIERON.] Transfiguratus est, dicitur, quia talis apparuit apostolis, qualis futurus est in judicio, ubi omnes et boni et mali visuri sunt ipsum judicem, unusquisque ad suam retributionem. Nemo putet eum amisisse corporis veritatem, et assumpsisse corpus spirituale vel aerium. Ubi enim splendor faciei et candor vestium describitur, non substantia tollitur. Transformatio igitur splendorem addidit, faciem non subtraxit. Vestitus Domini chorus est sanctorum, ut Apostolus ait: Quotquot in Christo baptizati estis, Christum induistis (Galat. III) . Qui vestitus in terra despectus, in monte refulget; quia nondum apparet quid erimus, sed cum ipse apparuerit, similes ei erimus (I Joan. III) . Bene [Col. 0291D] dicit Marcus de vestimentis ejus, qualia fullo super terram non potest candida facere: Quia Christus verus fullo, non potest (quia non debet recto judicio et vera promissione) fidelibus in terra dare claritatem, quae eos manet in coelis. Fullo est animarum doctor atque mundator ab inquinamento carnis et spiritus.
Et ecce apparuit illis Moyses et Elias, cum eo loquentes in majestate: et dicebant excessum ejus quem completurus erat in Jerusalem
[HIERON.] Ut apostolorum augeat fidem, dat signum de coelo, Elia inde descendente quo conscenderat, et Moyse ab inferis resurgente. Quod et Achaz per Isaiam praecipitur, ut petat sibi signum de excelso aut de inferno (Isai. VII) . Ideo autem vivus et mortuus apparent, ut significent Christum moriturum et iterum victurum, ut nos vivi simus Deo, mortui mundo. [BEDA.] Moyses, id est, legislator, et Elias prophetarum eximius apparent, ut ostendant ipsum esse, quem legis et prophetarum scripta promiserunt. Apparent autem non in infimis, sed in monte; quia illi soli digni sunt Dei majestate, qui Scripturam petunt sublimi mente. Denique Judaei non potuerunt sequi Moysen ad Dominum in montana conscendentem. Atque solus Eliseus cum filiis prophetarum contemplatus est ascendentis Eliae triumphum. Ipsi dicebant complenda in Jerusalem, et lex et prophetae usque hodie docent dispensationis Dominicae mysterium. Discipuli secundum Lucam evigilantes, [Col. 0292B] visionem viderunt. Quia sancti post mortem excitati, majestatem Domini videbunt. Moysen et Eliam tunc speculabuntur in gloria, quia tunc melius intelligent, quomodo iota unum aut apex unus non praeteriit a lege, et quomodo Dominus legem et prophetas non venit solvere, sed adimplere (Matth. V) . Aliter: Per Moysen mortuum signantur sancti, qui ab initio mundi usque ad diem judicii defuncti, in ipso judicio sunt resuscitandi; per Eliam viventem, qui vivi invenientur. Isti in majestate videntur, et excessum Domini dicunt. Quia sancti cum Christo regnabunt gloriosi, et misericordiam ejus laudabunt, quoniam pro salute eorum dignatus est pati.
Respondens autem Petrus, dixit ad Jesum: Domine, bonum est nos hic esse: si vis, faciamus hic [Col. 0292C] tria tabernacula, tibi unum, Moysi unum, et Eliae unum.
[HIERON.] Qui ad montana conscenderat, non vult ad terrena descendere. Erras, Petre, ut Marcus et Lucas testantur. Unum tantum tabernaculum est Evangelii. Si tria quaeris tabernacula, fac unum quasi tria, Patri et Filio et Spiritui sancto, nequaquam servos conferens Domino. O quanta felicitas visioni Deitatis inter angelos adesse perpetuo, si tantum humanitas Christi duorumque societas sanctorum ad punctum visa delectat, ut eis, ne discedant, Petrus praestare velit obsequium! Qui et si ut homo nescit quid dicat, insiti tamen sibi ardoris indicium monstrat. Oblitus erat regnum Dei [Col. 0292D] non esse promissum in terra sanctis, sed in coelo; et domum manu factam non esse necessariam, sed mansionem coelestem: adhuc hodie imperitiae notatur quicunque legi, prophetis et Evangelio tria tabernacula facere cupit, cum haec nequaquam valeant ab invicem separari, unum habentia tabernaculum Ecclesiam Dei. Notandum quod quidam Moysi et Eliae species angelorum ministerio, alii autem ipsos in propriis corporibus apparuisse credunt. Apostoli vero qui non antea noverant illos, eorum formas in majestate discreverunt, eo scilicet munere gratiae, quo quisque sanctorum universos post resurrectionem cognoscet.
Adhuc eo loquente, ecce nubes lucida obumbravit eos.
[Col. 0293A] [BEDA.] Qui materiale tabernaculum quaesivit, nubis accepit obumbraculum, ut disceret in resurrectione sanctos non esse protegendos tegmine domorum, sed Spiritus sancti gloria [gratia.] Hinc Psalmista: Filii autem hominum in tegmine alarum tuarum sperabunt (Psal. XXXV) . Et Joannes in Apocalypsi: Templum non vidi in ea. Dominus enim omnipotens templum illius est et Agnus (Apoc. XXI) .
Et ecce vox de nube, dicens: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui: ipsum audite.
[HIERON.] Quia Petrus stulte interrogaverat, ideo non meretur responsionem, sed Pater pro Filio respondit, ut verbum Domini compleretur: Ego testimonium non dico pro me, sed Pater qui me misit. Sensus est: Meo Filio est tabernaculum obtemperandi [Col. 0293B] constitutum, cujus servi sunt Moyses et Elias. Hinc de eo Moyses scripsit: Ipsum audietis juxta omnia quae locutus fuerit vobis (Deut. XVIII) . [BEDA.] Nota, sicut Domino in Jordane baptizato, sic in monte Trinitatis mysterium declarari. Quia gloriam illius quam in baptismate confitemur, in resurrectione videbimus. Nec frustra Spiritus sanctus hic in lucida nube, illic apparet in columba; quia qui nunc simplici corde fidem servat, tunc luce apertae visionis quod crediderit, contemplabitur.
Et audientes discipuli, ceciderunt in faciem suam, et timuerunt valde.
[HIERON.] Triplicem ob causam terrentur. Se errasse cognoverunt; nubes lucida operuit eos, tabernaculum [Col. 0293C] de frondibus aut tentoriis quaerentes: voce Patris audita, non poterant homines fragiles sustinere majoris gloriae conspectum. Denique, quanto quis ampliora quaesierit, tanto magis ad inferiora dilabitur, si ignoraverit mensuram suam. Qui Deo vult facere tabernaculum, praeparet ei penetralia cordis sui.
Et accessit Jesus, et tetigit eos, dixitque eis: Surgite et nolite timere.
Consolatorio tactu et verbo metum fugat, membra solidat, ut postea doctrina tribuatur.
Levantes autem oculos suos, neminem viderunt nisi solum Jesum.
Si Moyses et Elias non evanuissent, videretur incertum, cui vox Patris dedisset testimonium. Bene [Col. 0293D] vident illos evanuisse; quia postquam umbra legis et prophetarum discessit, quae quasi nube apostolos texerat, Evangelium remansit. Jesum solum, dictum est, quia cum manisfestaverit se electis, erit Deus omnia in omnibus, imo ipse cum suis unus per omnia Christus, id est, caput cum corpore splendebit. Propter quam unitatem alibi dicit: Et nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit, Filius hominis qui est in coelo (Joan. III) .
Et descendentibus illis de monte, praecepit Jesus, dicens: Nemini dixeritis visionem, donec Filius hominis a mortuis resurgat.
Non vult hoc praedicari modo in populo, ne incredibile esset propter rei magnitudinem, et ne sequens [Col. 0294A] crux scandalum faceret rudibus post tantam gloriam. Utique doctoris est audientium considerare personas, ne prius irrideatur quam audiatur.
M. 173[VI] R. 89
Et interrogaverunt eum discipuli, dicentes: Quid ergo Scribae dicunt, quia Eliam oportet primum venire?
Sensus est: Quandoquidem Elias tam cito recessit a nobis, ergo quid est quod Scribae dicunt de Elia? Quomodo intelligimus illud? Tradunt Scribae juxta Malachiam prophetam Eliam praecessurum Salvatoris adventum (Malach. IV) . Aestimant ergo discipuli hanc adventus gloriam esse quam viderant, et dicunt: Si jam venisti in gloria, quomodo praecursor tuus non apparet? maximeque hoc dicunt, quia Elias [Col. 0294B] recesserat.
At ille respondens, ait illis: Elias quidem venturus est, et restituet omnia.
Hoc dictum est secundum Malachiam, in quo legitur, quia reducet cor patrum ad filios et filiorum ad patres, et restituet omnia in antiquum statum. [BEDA.] Hic Marcus addit, quia quomodo de Christi passione multi scripserunt, sic et Elias cum venerit, multa passurus est et contemnendus ab impiis.
Dico autem vobis, quia Elias jam venit, et non cognoverunt eum, sed fecerunt in eo quaecunque voluerunt. Sic et Filius hominis passurus est ab eis. Tunc intellexerunt discipuli quia de Joanne Baptista dixisset.
[Col. 0294C] [HIERON.] Qui venturus est in secundo Salvatoris adventu corporaliter, jam per Joannem venit in virtute et spiritu. Et sicut in Joannis nece Pharisaeorum factio consensit, ita et in occisione Domini Herodes voluntatem junxit, qui eum despectum remisit Pilato ad crucifigendum.
R. 90[X]
Et cum venisset ad turbam, vidit Scribas conquirentes cum illis. Et confestim omnis populus videns eum stupefactus est, et expaverunt, et accurrentes salutabant eum. Et interrogavit eos: Quid inter vos conquiritis
Scit et interrogat, ut confessio pariat salutem, et murmur cordis nostri sermonibus solvatur; ut est: [Col. 0294D] Dic iniquitates prius, ut justificeris (Isa. XLIII juxta LXX) . Quid autem quaererent, evangelista non dicit.
L. 174[X]
Et accesserunt quidam Pharisaeorum, dicentes illi: Exi et vade hinc, quia Herodes vult te occidere.
[BEDA.] Exi de Galilaea ubi dominatur Herodes, et transi in locum ubi non habeat potestatem.
Et ait illis: Ite, dicite vulpi illi.
Propter dolos et insidias Herodem appellat vulpem. Quod animal fraudis plenum est, et in fovea latens et putens, et non rectis itineribus, sed tortuosis anfractibus currens, Quae cuncta haereticis, quorum Herodes typum tenet, congruunt: qui Christum [Col. 0295A] occidere, id est, humilitatem fidei Christianae credentibus eripere moliuntur.
Ecce ejicio daemonia, et sanitates perficio hodie et cras; et tertia die consummor.
Mystice haec intelligenda sunt. Quasi dicat: Nec Herodes, nec haeretici, quorum ipse figura est, poterunt perturbare quod intendo facere. Intendo autem ejicere daemonia de cordibus hominum; ut relictis vanitatibus in me credant; et perficere sanitates, ut secundum praecepta mea vivant. Postea consummabor in corpore meo, quod est Ecclesia, quando in die resurrectionis glorificatam ad consortium angelorum perducam. Prima ergo dies est, per gratiam Dei abrenuntiare vanitatibus; secunda, concordare veritati moribus et vita; tertia est ultima glorificatio.
[Col. 0295B] Verumtamen oportet me hodie et cras et sequenti die ambulare, quia non capit prophetam perire extra Jerusalem.
Non poterit pertubare Herodes quin ita agam et ita consummer, sed nec mortem corporis mei poterit operari, quam in Jesusalem oportet fieri, ubi non ipse, sed Pilatus dominatur. Non enim capit, subaudis aliqua scriptura, me prophetam perire extra Jerusalem. Saepe quidem dictum est, et adhuc dicimus importunitati de serie historiae contendentium, ut quae capitula putaverit non sua propria loca obtinere, intelligar more istius scripturae, praeoccupando vel recapitulando locata esse.
[Col. 0295C] M. 174[II] R 91 L. 99
Factum est autem, in sequenti die accessit ad eum homo provolutis genibus, et exclamavit, dicens: Domine, miserere filio meo, quia unicus est mihi, et lunaticus est: et spiritus apprehendit eum, allidit et spumat, et stridet dentibus et arescit, et male patitur. Nam saepe cadit in ignem, et crebro in aquam, et subito clamat, et dissipat eum, et vix discedit dilanians eum.
[BEDA. — HIERON.] Deprecando per conquestionem, exponit incommoda filii. Loca rebus congrunt. In monte Dominus orat; transformatur in imo; miserorum fletu pulsatur. Sursum discipulis mysteria regni reserat, deorsum turbis peccata infidelitatis exprobrat. Lunaticus iste significat eos de quibus [Col. 0295D] scriptum est: Stultus ut luna mutatur (Eccl. XXVII) . qui nunquam in eodem statu permanentes, nunc ad haec, nunc ad illa vitia mutati, crescunt atque decrescunt. Peccator spumat stultitia, stridet iracundia, arescit ignavia, et nunc fertur in ignem adulterantium, nunc in aquas quae non valent exstinguere charitatem. Aquae tales, sunt multitudo insipientium idola colentium. Vel carnis voluptas, quae molliendo resolvit robur mentis.
Et rogavi discipulos tuos, ut ejicerent illum, et non potuerunt curare eum.
Latenter accusat apostolos, sed impossibilitas curandi interdum non ad imbecillitatem curantium, sed ad eorum qui curandi sunt, refertur, dicente Domino: Fiat tibi secundum fidem tuam.
[Col. 0296A] Respondens Jesus, dixit: O generatio infidelis et perversa, usquequo ero apud vos et patiar vos?
Non hoc dicit taedio, sed in similitudine medici videntis aegrum agere contra sua praecepta: et per unum, Judaeos arguit infidelitatis.
Afferte illum ad me. Et cum accederet et vidisse illum, statim spiritus conturbavit puerum, et elisus in terra, volutabatur spumans.
[BEDA.] Afferte, inquit, puerum, propter peccata scillicet a salute longe factum, et ob hoc daemonio traditum. Et cum accederet, elisit illum daemonium. Quia saepe dum post peccata ad Deum convertimur, magis a diabolo impugnamur, ut vel excutiat virtutem, vel vindicet suam expulsionem.
Et interrogavit patrem ejus: Quantum temporis est [Col. 0296B] ex quo hoc ei accidit?
Interrogat, ut diuturnitas infirmitatis ostensa, curationem gratiorem faciat.
At ille ait: Ab infantia. Sed si quid potes, adjuva nos, misertus nostri.
Erubescat Julianus, qui dicere audet omnes homines absque ulla peccati congregatione nasci. Quid enim habuit iste puer, ut ab infantia a daemonio vexaretur, si nullo peccato tenebatur originali, quem constat nullum adhuc potuisse habere proprium peccatum?
Jesus autem ait illi: Si potes credere, omnia possibilia sunt credenti.
Omnia, scilicet humanae saluti commoda, sunt possibilia credenti, quia in nomine Jesu postulantur [Col. 0296C] et dantur. Dicens, si potes credere, indicat arbitrii libertatem.
Et exclamans pater pueri cum lacrymis, aiebat: Credo, Domine; adjuva incredulitatem meam.
Quia per occultam inspirationem gratiae, meritorum gradibus fides crescit, uno eodemque tempore is qui nondum perfecte crediderat, simul et credebat, et in imperfectione fidei incredulus erat. Vel ita: Et credebat, et comparatione fidei consummatae incredulum se dicebat.
Et cum vidisset Jesus concurrentem turbam, concinnatus est spiritui immundo, dicens illi: Surde et mute spiritus, ego tibi praecipio, exi ab eo, et amplius ne introeas in eum.
[Col. 0296D] [HIERON.] Ex potentia commutatur et praecipit spiritui, imputans quod homini praestat, dum neque audiret, neque loqueretur. Exiens autem spiritus ne amplius revertatur, dicamus ad Dominum corde munito humilitate: Esto mihi in Deum protectorem et in locum munitum, ut salvum me facias (Psal. XXX) .
Et clamans, et multum discerpens eum, exiit ab eo.
Discerpit diabolus appropinquantes ad salutem, quos in ventrem suum, veluti sibi dilectam escam, trahere desiderat per terrores et damna, ut Job.
Et factus est sicut mortuus, ita ut multi dicerent quia mortuus est.
Sanatis dicitur: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est eum Christo in Deo (Coloss. III) . Unde [Col. 0297A] et infirmitas Christianorum non est mors, sed mortis similitudo.
Jesus autem tenens manum ejus, elevavit eum. Et surrexit, et curatus est puer ex illa hora, et reddidi illum patri ejus.
[BEDA.] Qui peccantem vult sanare, vitium debet arguere et depellere; sed hominem amando refovere, donec sanatum spiritualibus reddat patribus Ecclesiae.
M 175[V] L. 200
Tunc accesserunt discipuli ad Jesum secreto, et dixerunt: Quare nos non potuimus ejicere illum? Dicit illis: Propter incredulitatem vestram.
[HILAR.] Domino in monte demorante et ipsis cum [Col. 0297B] turba residentibus, eorum fides tepuerat.
Amen quippe dico vobis, si habueritis fidem sicut granum sinapis, dicetis monti huic: Transi hinc, et transibit, et nihil impossibile erit vobis. Hoc autem genus daemoniorum non ejicitur, nisi per orationem et jejunium.
[BEDA.] Jejunio passiones corporis, oratione sanantur pestes mentis. Sic ergo gravior diaboli protervitas superatur; sic quoque ira Domini cum in ultionem nostrorum scelerum fuerit accensa, tanquam singulari remedio placatur. [HIERON.] Cum Paulus dicat, si totam fidem habuero, ita ut montes transferam (I Cor. XIII) . magna est fides quae grano sinapis comparatur; non parva, ut quidam putant. Montis translatio non ejus significatur, quem oculis carnis [Col. 0297C] aspicimus, sed illius qui a Domino translatus fuerat ex lunatico. [BEDA.] Unde stulti sunt, dicentes apostolos nec parvam fidem habuisse, quia montes nullus eorum transtulit. Granum sinapis tritum et cribratum, tepidae pingui mulsae admistum, si jejunus contra solem vel in balneo gargarizes, omnem noxium humorem de capite purgat, et imminentium imbecillitatum facit pericula vitari. Sic fides tentationum pistillo probata, et ab omni levium cogitationum superficie cribro discretionis castigata, et perfectae dilectionis melle dulcorata, omnes de corde quod est interioris nostri hominis caput, vitiorum sentinas non solum ad praesens exhaurit, sed et in futurum, ne recolligi valeant, praecavet. Sic ergo lege: Si [Col. 0297D] habueritis fidem efficacem sicut granum sinapis, dicetis monti, hoc est, dicere poteritis superbo diabolo, ut transeat de homine obsesso, et nihil incommoditatis impossibile erit vobis ad curandum. [AMBROS.] In Luca habetur, dicetis huic arbori moro, eradicare et transplantare in mare, et obediet vobis. Fructus mori in flore albet, formatus rutilat, maturitate nigrescit. Sic diabolus flore angelicae naturae et potestate rutilanti, praevaricando tetro inhorruit odore qui per fidem excluditur. [BEDA.] Vel per morum, cujus fructus et virgulta rubent, unde et a Latinis rubus appellatur, evangelium crucis exprimitur. Quae per fidem apostolorum de gente Judaeorum verbis praedicationis eradicata est, in mare gentium transplantata. Folia etiam mori serpenti superjecta ( subjecta ), necem [Col. 0298A] inferunt. Quia verbum crucis ut cuncta salutaria confert, sic noxia tollit. Aliter: Per montem transferendum, per arborem morum eradicandam et transplantandam, potest intelligi; quia consummatae fidei indicium sit, ubi ratio postulat clementis imperare, ut quod de his specialiter dictum est, de omnibus hoc generaliter sentiatur.
M 177[V] R. 93 L. 101
Conversantibus autem eis in Galilaea, dixit illis Jesus: Filius hominis tradendus est in manus hominum, et occident eum, et tertia die resurget. Et contristati, sunt vehementer.
Semper Dominus prosperis miscet tristia, ut cum repente venerint, non terrent apostolos. Et si eos [Col. 0298B] contristat quod occidendus est, debet laetificare resurrectio. Quod autem juxta Marcum et Lucam aliqui Verbum ignorabant, non tam ingenii tarditate, quam amore contingebat; quia quem Deum verum cognoscebant, moriturum credere nequibant. Et quia per figuras saepe loquebatur, putabant hoc figurate dictum.
M. 177[X]
Et cum venissent Capharnaum, accesserunt qui didrachma accipiebant ad Petrum, et dixerunt ei: Magister vester non solvit didrachma? Ait: Etiam.
[HIERON.] Hoc est, vere non solvit. Post Augustum Caesarem facta est Judaea tributaria. Sed pro signorum magnitudine non ausi sunt de tributo Dominum [Col. 0298C] appellare. Conveniunt ergo discipulum. Vel malitiose hoc fecerunt, volentes scire an Caesari contradiceret.
Et cum intrasset domum, praevenit eum Jesus, dicens: Quid tibi videtur, Simon? reges terrae a quibus accipiunt tributum vel censum? a filiis suis, an ab alienis, et ille dixit: Ab alienis. Dixit illi Jesus: Ergo liberi sunt filii.
Dominus noster et secundum carnem et secundum spiritum erat filius regis. Ergo non debebat tributum, sed humilitate solvit. Praevenit autem Petrum, nolens exspectare postulationem tributi, ne apostoli scandalizarentur
Ut autem non scandalizemus eos, vade ad mare, et [Col. 0298D] mitte hamum: et eum piscem qui primus ascenderit, tolle: et aperto ore ejus invenies staterem: illum sumens, da eis, pro me et te.
Quid primum mirer hic nescio, an praescientiam stateris in ore piscis, an magnitudinem virtutis, si ad verbum ejus mox stater in ore piscis creatus est. Iste piscis qui in maris gurgitibus erat, mystice intelligitur primus Adam liberatus a secundo Adam. Piscator hominum Petrus, doctrinae hamum misit in saeculo, ut appositi cibi dulcedine vagantes ex eo fluctuantesque protraheret. Stater est confessio. Stater dicitur, qui duo didrachmata habet, quo caro servi et domini liberantur. Bene datur idem pretium, sed divisum; et quia Dominus per veritatis confessionem transivit a voluntariis passionibus [Col. 0299A] suis ad impassibilitatem carnis, sed nos a peccati captivitate et necessaria corruptione liberavit. Vel simpliciter hoc intellectum, aedificat auditorem, cum Dominus tantae paupertatis fuerit, ut unde tributa redderet, non haberet. Si quis objiciat Judam portare pecuniam in loculis, respondemus Dominum nefas putare, ut res pauperum in suos usus converteret.
R. 64[X]
In illa hora cum domi essent, interrogabat eos: Quid in via tractabatis? At illi tacebant. Siquidem in via inter se disputaverant quis esset illorum major.
[BEDA.] Inde orta videtur disputatio discipulorum [Col. 0299B] de primatu, quia videbant Petrum, et Jacobum, et Joannem ductos in montem seorsum, ad aliquid secretum eis credendum. Sed et Petro audierant claves regni coelorum promissas, Ecclesiamque supra petram fidei, a qua ipse nomen acceperat aedificandam, atque tributum pariter pro Petro et Domino redditum. Putabant ergo vel illos tres caeteris, vel omnibus Petrum esse praelatum. Quod intelligens Dominus, vult desiderium gloriae sanare humilitatis contentione.
M. 178[II] R. 95 L. 92
Et accesserunt discipuli ad Jesum, dicentes: Quis putas major est in regno coelorum? et advocans Jesus parvulum, statuit eum in medio eorum, et dixit: [Col. 0299C] Amen dico vobis: Nisi conversi fueritis et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum coelorum.
[HIERON.] Illi euntes, disputaverant de principatu. Dominus in domo docet eos superbiam in humilitatem mutare. Principes enim laborant, humiles quiescunt. Parvulus non perseverat in ira, non meminit laesionis, non in pulchra muliere delectatur, honorem ambitione non appetit. [BEDA.] Tale est ergo quod dicitur: Nisi innocentiam pueri habueritis non intrabitis in regnum coelorum. Quod autem Marco referente complexus est puerum, significat humiles dignos esse suo complexu, qui vere possunt gloriari et dicere: Laeva ejus sub capite meo, et dextera ejus amplexabitur me (Cant. II) .
Quicunque ergo humiliaverit se sicut parvulus iste, [Col. 0299D] hic major est in regno coelorum. Si quis vult primus esse, erit omnium novissimus et minister. Et qui susceperit unum parvulum talem in nomine meo, me suscipit.
In futuro quidem sanctorum collegio, nulla erit officiorum praelatio. Verumtamen ibi sanctitate major eris inter aliquos, vel etiam unus de primis, secundum quod hic juvante rationis industria magis se queris formam virtutis, quam natura duce puer observat. Qui autem sine meritis sola baptismi gratia salvantur, magni quidem erunt, sed non aliquibus majores. Qui vult ergo de majoribus esse suscipiat parvulos pro amore Christi, quod est ipsum suscipi in eis, id est, puerili simplicitate adhuc infirmos [Col. 0300A] [infimos] ad majora confoveat. Hinc Paulus vocat Philippenses gaudium suum et coronam. Illo autem usu, quo de certissime futuris ut jam de existentibus loquimur, accipe dictum, hic est major in regno coelorum: et superius quis putas major est? Vel ita? Hic est major, id est, habens causam quae eum faciat majorem:
M. 196[II] R. 99 L. 127
Qui autem scandalizaverit unum de pusillis istis qui in me credunt expedit ei ut suspendatur mola asinaria in collo ejus, et demergatur in profundum maris.
[HIERON.] Qui scandalizatur, parvulus est. Majores enim scandala non recipiunt. Recte igitur qui scandalizari potest, pusillus appellatur. Quia magnus [Col. 0300B] quidquid patiatur, non declinat a fide. Secundum ritum provinciae loquitur de mola asinaria, quo majorum criminum ista apud veteres Judaeos poena fuit, ut in profundum, ligato saxo ad collum, rei demergerentur. Haec sententia generalis est tam ad omnes quam ad apostolos, qui si de honore contendere persisterent, quis, eorum major esset, perderent per suum scandalum illos, quos ad fidem vocabant. Sensus est: Expedit, id est, multo melius est, pro culpa brevem poenam accipere, quam aeternis servari cruciatibus. Non enim judicabit Deus bis in idipsum? (Nahum I, juxta LXX.) Vel ita: Expedit, id est, multo utilius est, innoxium poena atrocissima temporali tantum finire vitam corpoream, quam laedendo fratrem, mortem animae promereri perpetuam. [Col. 0300C] Si tamen de veritate scandalum ponitur, utilius permittitur scandalum nasci, quam veritas relinquatur. [HILAR.] Aliter: Per molam asinariam saecularis vitae circuitus ac labor exprimitur, et per profundum maris, extrema damnatio signatur. Qui ergo sanctitatis ad speciem deductus, verbo sive exemplo caeteros destruit, melius esset ei ut terrena acta constringerent eum sub exteriori habitu ad mortem. Quia, si solus caderet, tolerabilius in inferno cruciaretur. [HILAR.] Aliter: Molae opus, est labor caecitatis. Nam clausis jumentorum oculis aguntur in gyrum. Sub asini quidem nomine, gentilis populus frequenter in Scripturis nuncupatur. Hic alligatus est ad molam, hoc est, ad lapideos deos, circa quos caecis oculis erroris sui gyro pertrahitur, [Col. 0300D] et sic cum sua sacrilega mola demergitur fluctibus judicandi saeculi. Sensus ergo est: Melius esset Christiano, per cujus scandalum fratres sui vel subditi sibi pereunt, si paganus esset; quia non tantam poenam pagani patiuntur in inferno, quantam Christiani falsi.
R. 97[VIII] L. 103
Respondens autem Joannes, dixit: Magister vidimus quemdam in nomine tuo ejicientem daemonia, et prohibuimus eum, quia non sequitur nobiscum. Jesus autem ait: Nolite prohibere eum. Nemo est enim qui faciat virtutem in nomine meo, et possit cito mala loqui [Col. 0301A] de me. Qui enim non est adversus vos, pro vobis est.
[AUGUST.] Non est contrarium, quod alibi dicit: Qui vos spernit, me spernit; et qui mecum non est, adversum me est. Hoc enim vult intelligi, in tantum cum illo non esse aliquem, inquantum est adversus eum; et intantum adversus illum non esse, inquantum cum illo est, sicut iste qui in hoc quod in nomine Christi virtutes faciebat, non erat contrarius discipulis, sed in hoc, quod in societate eorum non erat. Unde Dominus dixit eis: Nolite prohibere eum. Unitatem Ecclesiae debebant ei suadere, non illud in quo cum illis erat, prohibere, sicut catholica Ecclesia non improbat in haereticis sacramenta communia, in quibus nobiscum sunt, sed divisiones a [Col. 0301B] nobis et sententias veritati adversas. [BEDA.] Hac sententia doctus dicit Apostolus: Sive occasione, sive veritate Christus annuntietur, in hoc gaudeo et gaudebo (Philip. I.)
M. 179[II] R. 99 L. 197
Vae mundo ab scandalis. Necesse est enim ut veniant scandala. Verumtamen vae homini per quem scandalum venit.
Sicut necesse est ignem calere, nivem vero frigere, ita etiam necesse est, ut iniquitas mundi erroribus pleni, scandala pariat; perfectorum vero charitas, pietatis operibus luceat. Verumtamen quia nulla necessitas cogit humana corda esse iniqua, quae tamen quia iniqua sunt, necessario scandala [Col. 0301C] movent, ideo vae illi cujus vitio veniunt. In qua generali sententia percutitur Judas. Ideo enim maxime ait venire scandala, quia ad sacramentum reddendae nobis aeternitatis omnis in eo passionis humilitas esset explenda. In hoc namque ignorantia plurimum detinetur humana, quod sub deformitate crucis, aeternae gloriae Dominum nolit accipere. Et quid mundo tam periculosum, quam non recepisse Christum.
M. 180[VI] R. 100
Si autem manus tua vel pes tuus scandalizat te, abscide eum et projice abs te. Bonum est tibi ad vitam ingredi debilem vel claudum, quam duas manus vel [Col. 0301D] duos pedes habentem, mitti in ignem aeternum.
[BEDA.] Quia supra docuit, ne scandalizaremus credentes, admonet quantum cavere debemus eos qui scandalizant, cum parum distet in vitio fallere vel falli. Scandalizat autem, qui dicto vel facto minus recto occasionem dat ruinae. Aut bonum lege hic pro melius, aut pro quam [quam pro] non, sicut ibi: Bonum est confidere in Domino, quam confidere in homine (Psal. XVII.)
Et si oculus tuus scandalizat te, erue eum et projice abs te. Bonum tibi luscum in vitam intrare, quam duos oculos habentem, mitti in gehennam ignis.
[AUGUST.] Notandum quod ille de quo Joannes suggesserat, non ita separabatur a discipulis, ut eos tanquam haereticos improbaret, sed sicut facere solent [Col. 0302A] homines, nondum Christi sacramenta suscipere audentes, et tamen nomini Christiano faventes. Tales etsi jam non tuti sibi debeant videri ex hac benevolentia, quia nondum sunt abluti baptismo, tamen misericordia Dei jam ita eos gubernat, ut ad eam perveniant, atque ita securi de hoc saeculo abscedant. Qui profecto aliquando etiam priusquam Christiani fiant, utiliores sunt quam falsi Christiani, qui aliis ea persuadent ut eos secum in aeternam poenam pertrahant. Quos membrorum corporalium nomine tanquam manum vel oculum scandalizantem, jubet Dominus erui e corpore, hoc est, ab unitatis societate, ut sine his potius eatur ad vitam, quam cum eis in gehennam. Et si omnibus bonis, quibus de eis notitia est, hac perversitate innotescunt, ab [Col. 0302B] omnium penitus societate, atque ab ipsa divinorum sacramentorum participatione separentur. Si autem quibusdam nota est eorum perversitas, pluribus autem ignota, ita tolerandi sunt, sicut ante ventilationem palea toleratur in area, ut neque illis ad iniquitatis consentiatur communionem, nec propter illos bonorum societas deseratur. Hoc faciunt qui habent in seipsis salem, et pacem habent inter se.
R. 101[X]
Ubi vermis eorum non moritur, et ignis non exstinguitur. Omnis enim igne salietur, et omnis victima sale salietur.
[BEDA.] In verme putredinem gehennae, in igne ardorem designat. Sic enim vermem dicit seram [Col. 0302C] scelerum poenitudinem, quae nunquam in tormentis conscientiam mordere cessabit, ut ignis sit poena extrinsecus, vermis dolor interius. Ideo autem per ignem tribulationis evellas amicos ita tibi utiles, ut manus, pes, oculus, si te ad gehennam trahere velint; quia omnis qui victima Dei est, purgatorio igne examinabitur: et interim ratione sapientiae salitur, dum sanguinis corruptio, quae putredinis custodia est, et vermium mater, consumitur. Fetor enim vermium, solet nasci de corruptione carnis et sanguinis. Ideoque caro recens sale conditur, ut exsiccato humore sanguineo, vermescere nequeat. Caro ergo et sanguis vermes creat; quia delectatio carnalis, cui condimentum continentiae non resistit, poenam luxuriosis generat aeternam. Cujus fetorem [Col. 0302D] quisquis vitare desiderat, corpus sale continentiae et mentem studeat condimento sapientiae ab erroris et vitiorum labe castigare. Aliter: Mire dictum est, omnis igne salietur. Quae enim victima sale salitur, vermis putredinem arcet; quae vero igne sale asperso, carnem quoque consumit (Levit. II.) Hoc secundum legem in hostiis fiebat, quae in altari cremabantur, ubi in omni victima sal offerri praeceptum est. Sal ergo, dulcedinem sapientiae; ignis, Spiritus sancti gratiam designat. Et ita omnis igne salietur; quia electi per amorem sancti Spiritus Deo victima digna consecrantur. Et quia sale sapientiae se a vitiis emundant, bene addidit, et omnis victima sale salietur. Itaque victima talis non solum sale [Col. 0303A] aspergitur, sed et igne consumitur; quia non peccati tantum contagio pellitur, sed ab electorum mente ipsa etiam vitae praesentis, quae in carne est, delectatio tollitur. Unde Apostolus: Nostra autem conversatio in coelis est (Philip. III) . Vel ita: Altare Dei, cor electorum est, hostiae in hoc altari offerendae, bona opera sunt. In omnibus autem sacrificiis sal debet offerri, quia nullum est opus bonum sine sapientia. Ignis in altari sacrificia consumit, de quo Joannes ait: Ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igni (Matth. III) . Vel ignis tribulationis, quo patientia fidelium exercetur, ut perfectum opus habeant. Omnis igitur qui cavere vult vermem aeterni tormenti, igne castigabitur, ut omne opus suum sit victima Deo sale condita.
M. 181[X]
Videte ne contemnatis unum ex his pusillis.
Austeritatem qua praeceperat amicos propter Deum amputandos temperat, dicens: Sic praecipio severitatem, ut clementiam doceam. Quantum in vobis est, nolite contemnere; sed per vestram salutem etiam illorum quaerite sanitatem. Si non potestis, melius est vos salvari, quam cum illis perire.
Dico enim vobis, quia angeli eorum in coelis semper vident faciem Patris mei qui in coelis est. Venit enim Filius hominis salvare quod perierat.
Quasi dicat: Si contemnitis unum ex pusillis, [Col. 0303C] angeli videbunt, et Pater meus ulciscetur. Quod ideo dico vobis, quia quod ego veni salvare, vos non debetis contemnere. Magna dignitas animarum, ut unaquaeque habeat ab ortu nativitatis in custodiam sui angelum delegatum. [ISIDOR.] Singulae quoque gentes vel Ecclesiae praepositos angelos habere creduntur, quod ostenditur testimonio angeli Danieli loquentis: Ego, inquit, veni ut nuntiarem tibi, sed princeps regni Persarum restitit mihi (Dan. X) . [HIERON.] Et postea: Non est qui me adjuvet, nisi Michael princeps vester (ibid.) Et in Apocalypsi: Angelo Ephesi et Thyatirae, et angelo Philadelphiae, et angelis quatuor reliquarum Ecclesiarum scribe haec (Apoc. II) . Apostolus quoque praecepit velari capita [Col. 0303D] feminarum in Ecclesiis propter angelos (I. Cor. XI) .
M. 182[V] L. 187
Et ait ad illos parabolam istam, dicens: Quid vobis videtur? si fuerint alicui centum oves, et erraverit una ex eis, nonne relinquit nonaginta novem in montibus vel in deserto, et vadit quaerere eam quae erravit? Et si contigerit ut inveniat eam, imponit in humeros suos gaudens, et veniens domum, convocat amicos et vicinos, dicens illis: Congratulamini mihi, quia inveni ovem meam quae perierat.
Quia centenarius numerus est perfectus, Dominus centum oves habuit, postquam homines et angelos creavit. Sed una ovis periit cum homo deliquit. Dimisit autem, dum seipsum exinanivit dives pastor, [Col. 0304A] cujus nos omnes centesima portio sumus nonaginta novem in montibus, hoc est, in coelestibus, vel in deserto, quia choros angelorum reliquit in coelo. Cur autem coelum desertum vocatur, nisi quod desertum dicitur derelictum? Tunc enim coelum homo deseruit cum peccavit.
Ovem [ Quem ] Dominus humeris imposuit, quia humanam naturam suscipiens, peccata nostra portavit. Humeri Christi, crucis brachia sunt. Illic peccata mea deposui, in illa nobili patibuli cervice requievi. Ove inventa domum rediit, quia reparato homine coelum intravit. Angeli sunt ejus amici, quia voluntatem ejus stabiliter custodiunt. Iidem sunt vicini, quia claritate visionis illius fruuntur. Notandum quod non dicit, Congratulamini ovi, sed [Col. 0304B] mihi, quia vita nostra gaudium est ejus.
M.
Amen dico vobis quia gaudebit super eam magis quam super nonaginta novem quae non erraverunt, et non indigent poenitentia.
Licet pastor multo plus nimirum diligat oves nonaginta quam solam centesimam, tacitis tamen aliis, de restaurata multis modis se gaudere ostendit. Sic quoque Salvator de reparatione generis humani magis gaudet, hoc est, magis et pluribus argumentis se gaudere ostendit, quam de angelorum stabilitate. Vel ita: Magis gaudet, id est, magis gaudere nos inde facit.
Sic non est voluntas ante Patrem vestrum qui in [Col. 0304C] coelis est, ut pereat unus de pusillis istis.
Sicut non est voluntas pastoris unam ovem perire, sic non est voluntas ante patrem, hoc est, sic non vult Pater ut unus pusillus pereat.
L. 189[X]
Aut quae mulier habens drachmas decem, si perdiderit drachmam unam, nonne accendit lucernam et everrit domum, et quaerit diligenter donec inveniat? Et cum invenerit, convocat amicas et vicinas, dicens: Congratulamini mihi, quia inveni drachmam quam perdideram.
[BEDA.] Drachma est nummus certae quantitatis, habens imaginem regis. Mulier ergo (id est, Dei Sapientia) decem drachmas habuit, cum novem ordinibus [Col. 0304D] angelorum est additus homo decimus, ut compleretur electorum numerus. Mulier drachmam perdidit, quando homo, qui conditus ad imaginem Dei fuerat, peccavit. Sed mulier lucernam accendit, quia sapientia Dei in carne apparuit. Lucerna lux est in testa, id est, divinitas in carne. De qua testa sui corporis dicit ipsa Sapientia: Exaruit tanquam testa virtus mea (Psal. XXI) . Testa in igne solidatur, et virtus ejus exaruit, quando assumptam carnem ex tribulatione passionis roboravit ad gloriam resurrectionis. Accensa autem lucerna, id est, carne per divinitatem glorificata, domus everritur, quia humana conscientia reatus sui consideratione perturbatur. Sic ergo drachma repetitur, quia in homine similitudo Creatoris reparatur. Amicas et vicinas [Col. 0305A] dicit potestates angelicas, quae tanto sunt juxta supernam sapientiam, quanto eam vicinius contemplantur. Has autem convocat, dum per exhibitionem gratiae hominibus impensae, ad amorem sui vehementius accendit.
L. 189[V] M. 181
Ita dico vobis, gaudium erit in coelo coram angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem justis qui non indigent poenitentia.
Plerumque hi qui nullis se oppressos peccatorum molibus sciunt, pigri remanent ad exercenda bona, ut securi quod non commiserunt mala graviora. At contra nonnunquam hi qui se illicita egisse meminerunt, [Col. 0305B] ipso dolore compuncti, inardescunt ad amorem Dei. Majus ergo gaudium fit in coelo de peccatore converso, quam de stante justo. Nam et dux in praelio plus illum militem diligit, qui post fugam reversus hostem fortiter premit, quam illum qui nunquam terga praebuit, et nunquam fortiter aliquid fecit. [ALBINUS.] Quod vero angeli, utpote rationales, gaudent de reconciliato sibi homine, incendit nos ad probitatem, ut agamus quod illis gratum sit, quorum et affectare patrocinium, et offensam timere debemus. In tertia quidem parabola de peccatorum susceptione non suum tantummodo suorumque Dominus gaudium demonstrat, sed et invidentium murmur reprehendit.
[Col. 0305C] L. 190[X]
Ait autem: Homo quidem habuit duos filios, et dixit adolescentior ex illis patri: Pater, da mihi portionem substantiae quae me contingit. Et divisit illis substantiam.
[BEDA.] Homo qui duos filios habuit, Deus Pater intelligitur, duorum populorum creator. Major filius est, qui permansit in cultura unius Dei: minor vero, qui idola coluit. Substantia divisa, sensus rationalis est in homine. Hanc minor filius a patre expetiit, quando per liberum arbitrium absque Dei gratia se regere putavit. Fidelibus praestat Deus auxilium gratiae suae, infidelibus vero concedit beneficium [Col. 0305D] ingenii naturalis [AUGUST.] Qui vult ergo sua potestate uti, ut nullo regente vivat, sicut Deus non habet a quo regatur, a veritate recedens evanescit: hoc diabolus fecit. Homo quoque cui nihil deerat, nisi quia sua potestate uti voluit, ut, nullo ei dominante, fieret sicut Deus, per inobedientiam tetigit pomum sibi vetitum, et invenit supplicium.
Et non post multos dies congregatis omnibus, adolescentior filius peregre profectus est in regionem longinquam, et ibi dissipavit substantiam suam vivendo luxuriose.
[BEDA.] Non longo tempore post institutionem humani generis placuit animae ad vagationem vires suas extendere. Adolescentior itaque profectus est [Col. 0306A] longe, non locum mutando, sed animum: quia quanto quisque delinquit, tanto longius a Dei gratia recedit, et eo citius ornamenta naturae luxuriando consumit. [AMBROS — BEDA.] Nec putandum quod aliqua aetas infirma sit ad regnum Dei possidendum, vel quod fides gravetur annis; sed quicunque recedit a patre, exsul patriae et civis mundi factus, merito patrimonium vastat.
Et postquam omnia consumpsisset, facta est fames valida in regione illa, et ipse coepit egere.
A patre acceperat facultatem, ut invisibilia ejus per ea quae sunt visibilia cognosceret, et ex pulchritudine creaturarum consequenter intelligeret creatorem. Nunc vero fames in regione longinqua est, indigentia verbi veritatis in oblivione Creatoris. Egere coepit, [Col. 0306B] quia nihil prodigae satis est voluptati.
Et abiit, et adhaesit uni civium regionis illius, et misit illum in villam suam, ut pasceret porcos.
Unus civium qui se sponte illaqueavit ille est qui, concupiscentiis terrenis merito pravitatis suae praepositus, princeps mundi vocatur. Hic misit eum in villam suam, subjugando cupiditati substantiae mundialis. [HIERON.] Porcos pascere est ea operari quibus gaudent spiritus immundi. Ut enim porcus sordibus delectatur, sic diabolus in idolis cruore pecorum pascitur, sed morte hominis praecipue saturatur. Misit ergo eum in possessionem suam, id est, suum fecit famulum, ut pasceret porcos, immolans ei animam suam.
Et cupiebat implere ventrem suum de siliquis quas [Col. 0306C] porci munducabant, et nemo illi dabat.
[BEDA.] Siliqua cibus porcorum, id est daemonum, est ebrietas, fornicatio, et hujusmodi, quae blanda sunt, et ad sui usum provocant, unde luxuriosi maxime curant implere ventrem, quorum Deus venter est (Philip. III) , sed in his nulla saturitas, quia voluptas semper habet famem sui. Insuper diabolus cum aliquem suum facit, ultra ad vitiorum abundantiam non provocat, sciens jam esse mortuum. Vel siliquae sunt doctrinae saeculares, sterili suavitate resonantes, de quibus daemonia delectantur, vario sermone fabularum atque carminum contextis. Unde cum pascens porcos cuperet saturari, et solidum aliquid invenire ad beatam vitam, non [Col. 0306D] poterat, quia nemo illi dabat aliquod rectum iter ad beatitudinem.
In se autem reversus, dixit: Quanti mercenarii in domo patris mei abundant panibus, ego autem hic fame pereo?
[AUGUST.] Si Deus est beatitudo nostra, quid erit recedenti ab illo nisi miseria? Redi ergo post miseriam, et dic: Domine, quis similis tui? Quantas ostendisti mihi tribulationes multas et malas: et conversus vivificasti me, et de abyssis terrae iterum reduxisti me (Psal. LXX) . [BEDA.] Ad se quidem rediens recognovit mercenarios patris sui panibus abundare: quia hi qui satagunt digna Deo operari, reficiuntur alimoniis supernae gratiae. At illi qui, sine fide viventes, student inani philosophiae, [Col. 0307A] pleni sunt vanitate, sicut siliqua intus est inanis, et foris mollis. Siliqua autem non ut quidam putant, fructus est arboris, sed genus leguminis sonoris follibus et vacuis, quod ventrem magis onerat quam reficiat.
Surgam et ibo ad patrem meum, et dicam illi: Pater peccavi in coelum et coram te, jam non sum dignus vocari filius tuus: fac me sicut unum ex mercenariis tuis.
Usque huc jacui, quia a patre meo recessi; nunc autem surgam, et ei serviam. In coelum peccare, est coram spiritibus angelicis sanctisque animabus Deum deserere. [BEDA.] Coram Deo peccat, qui etiam malum facere cogitat. Mercenarium se fieri optat, quia filium se nominari non usurpat.
[Col. 0307B] Et surgens, venit ad patrem suum.
Venire ad patrem, est redire ad Ecclesiam, ubi confessio fit fructuosa.
Cum autem adhuc longe esset, vidit illum pater ipsius.
Antequam intelligeret Deum, sed tamen cum jam pie quaereret, dilexit illum praescius futurorum. Ante oculos enim haberi, nonnisi qui diliguntur, dici solent.
Qui misericordia motus est, et accurrens cecidit super collum ejus, et osculatus est eum.
Accurrit pater misericordia incarnationis Verbi, ne quis impediat venientem. Super collum ejus cecidit, et osculatus est eum, quia humiliavit se ad misericordiam, [Col. 0307C] et reddidit ei suam gratiam. [HIERON.] Incubuit pater super collum revertentis, quia brachium (id est, filium) in amplexu ejus humiliavit, vel quia leve jugum dilectionis sibi imposuit. Rediens autem osculum charitatis a patre accipit, dum per gratiam certificatur de indulgentia.
Dixitque ei filius: Pater, peccavi in coelum et coram te, jam non sum dignus vocari filius tuus.
Peccavi contra coelum, quia coelestem Jerusalem dereliqui; et contra te, quia te deserto idola colui. [BEDA.] Constitutus in Ecclesia, facit confessionem; nec dicit quod dicturum se promiserat, fac me sicut unum de mercenariis tuis, quia per gratiam intendit sibi fieri, unde per merita indignus exstiterat. Intelligit namque inter filium et mercenarium [Col. 0307D] et servum non minimam distantiam esse: servum videlicet esse, qui metu gehennae sive legum praesentium, non audet peccare; mercenarium, qui spe regni coelorum se temperat a vitiis; filium, qui affectum boni habet amore virtutum. Hinc ait Apostolus: Nunc Manent, fides, spes, charitas, tria haec, major autem horum est charitas (I Cor. XIII) . Fides declinat vitia ob metum judicii ac suppliciorum; spes contemnit voluptates exspectatione coelestium praemiorum, charitas succendit nos ad mortem, et ad fructum spiritualium virtutum.
Dixit autem pater ad servos suos: Cito proferte stolam primam, et induite illum: et date annulum in manu ejus: et calceamenta in pedes ejus: et adducite vitulum saginatum, et occidite, et manducemus, [Col. 0308A] et epulemur, quia hic filius meus mortuus erat, et revixit: perierat, et inventus est. Et coeperunt epulari.
Stola prima est vestis innocentiae, quam homo bene conditus accepit: sed male persuasus amisit. Servi sunt praedicatores, qui stolam annuntiant reconciliato. Annulus est signaculum similitudinis Christi et expressio veritatis, vel pignus Spiritus sancti propter partitionem quae digito bene signatur. Vel ita: Annulus est signum fidei, vel pignus nuptiarum Ecclesiae Christo conjunctae. Qui bene in manum datur, ut per opera fides clarescat, et per fidem opera firmentur. Calceamenta denuntiant officium Evangelii, ut cursus mentis ad coelestia tendens, inviolatus a terrenis servetur, piorumque munitus [Col. 0308B] exemplis, super serpentes et scorpiones securus incedat. Vitulus saginatus est ipse Dominus. Et bene saginatus est, quia caro ejus adeo est spiritualium opima virtutum, ut pro totius mundi salute sufficeret offerri in odorem suavitatis. Adducere vitulum saginatum et occidere, est Christum praedicare, et mortem ejus insinuare. Tunc enim cuique quasi recens occiditur, cum credit occisum. Tunc caro ejus comeditur, cum ejus passionis sacramentum et ore ad emundationem parcipitur, et corde ad imitationem cogitatur. Non solum filius inventus epulatur, id est, reficitur carne sacrosancti vituli, verum et pater et servi illius; quia patris cibus, salus est nostra; et patris gaudium, remissio est peccatorum nostrorum. Notandum quod stola [Col. 0308C] prima, et annulus, et calceamenta ante praestantur, quam vitulus immoletur: quia nisi quisque spem immortalitatis induerit, nisi annulo fidei opera praemunierit, nisi fidem confitendo praedicaverit, non potest sacramentis interesse coelestibus. Istae epulae celebrantur per dilatationem Ecclesiae in toto mundo.
Erat autem filius ejus senior in agro.
Id est, in terrenis operibus longe a patris consilio. Iste filius est Israeliticus populus, qui licet ad colenda idola non elongaverat, tamen domi non erat, quia interiora legis et prophetarum non intellexit, sed litterae terrena exspectando adhaesit [HIERON.] Hic est qui agrum emit et quinque juga boum, legisque [Col. 0308D] onere pressus, terrenis sensibus fruitur, et uxorem ducit in affectu carnis.
Et cum veniret et appropinquaret domui, audivit symphoniam et chorum.
Appropinquans domui, id est, Ecclesiae, improbato servilis operis labore, audivit symphoniam, id est, concordiam legis et Evangelii: audivit chorum, id est, concordia charitatis vivere ecclesiasticum coetum. Male autem quidam de Latinis, symphoniam putant esse genus organi: nam symphonia in Latinum consonantia exprimitur. Chorus quoque est, ubi diversae chordae unum canticum faciunt.
Et vocavit unum de servis, et interrogavit quae haec essent. Isque dixit illi: Frater tuus venit, et occidit pater tuus vitulum saginatum, quia salvum illum [Col. 0309A] recepit. Indignatus est autem et nolebat introire. Pater ergo illius egressus, coepit rogare illum.
[BEDA.] Unus de servis quem vocat, est aliquis de prophetis, quem legit, quaerens unde talia festa celebrentur in Ecclesia. Quod cum ibi invenit, quasi respondente ei propheta, indignatur et non vult introire, id est, credere. Pater tamen egressus ad eum per praedicatores, rogat illum ut introeat, sed adhuc hodie propter invidiam fratris, voluntatem patris nesciens, foris stat. Introibit tamen in fine, postquam gentium plenitudo intraverit.
At ille respondens, dixit patri suo: Ecce tot annis servio tibi, et nunquam mandatum tuum praeterii.
Quaeritur quomodo populus ille [ Israel ] nunquam [Col. 0309B] mandatum Dei praeteriit, sed facile solutio occurrit. Non est hoc dictum de omni mandato, sed de hoc quod jussus est colere nullum alium Deum quam ipsum Creatorem omnium. Et iste tenet hic personam illorum, qui nunquam ab uno Deo ad simulacra conversi sunt. Qui, quamvis in agro fuerint vel sint, terrena desiderando, ea tamen cupierunt, et cupiunt sibi dari a vero Deo. Unde et statim sequitur: Fili, tu semper mecum es. Ideo quoque multi tanquam mercenarii legem custodierunt, ne ob ejus praevaricationem Deus terrenam felicitatem subtraheret
Et nunquam dedisti mihi haedum, ut cum amicis meis epularer.
Haedus solet significare peccatorem, sed hic significat [Col. 0309C] Christum, non quia peccatum unquam fecerit, sed quia Judaei reputaverunt eum peccatorem. Hic haedus nondum datus est Judaeis ad epulandum, quia nondum credunt in eum. Quod dicit, cum amicis, intelligitur ex persona principum, ut cum plebe, vel ex persona populi Hierosolymitani, ut cum caeteris tribubus Israel epularentur. [HIERON.] Erras Israel in agro, quia taces de epulis patris; quasi absque eo vera jucunditas esse possit. Qui in fine saeculi haedum, id est, Antichristum sibi immolabunt, illi sine patre cum amicis daemonibus saturabuntur. Unde dicitur: Tu confregisti draconem, dedisti eum escam populis Aethiopum (Psal LXXIII) , id est, nolentibus converti.
[Col. 0309D] Sed postquam hic filius tuus qui devoravit substantiam suam cum meretricibus, venit, occidisti illi vitulum saginatum.
Meretrices sunt gentium superstitiones, cum quibus dicit fratrem minorem fornicatum esse. Talis est ergo Israelis conquestio ad patrem: Mihi tecum persistenti et promerenti nunquam fuit ad refectionem ille, quem reputo haedum legisque profanatorem. Illum autem eumdem, ut dicis, filium tuum occidisti idololatris ad plenam redemptionis jucunditatem. Aliter: Haedus potest dici quilibet sanctus, comparatione Filii Dei. Dicit ergo Israel ad patrem: Tantus sanguis justorum effusus est, et nullus eorum nobis reddidit libertatem. Ecce adhuc Romano subjacemus imperio. Tot sancti caesi sunt, et nullus [Col. 0310A] eorum neque sacerdos, neque propheta immolatus est nostrae saluti. Et pro luxurioso filio, videlicet pro immeritis gentibus, ut mundus clamat, gloriosus sanguis Filii tui effusus est.
At ipse dixit illi: Fili, tu semper mecum es, et omnia mea tua sunt. Epulari autem et gaudere oportebat, quia frater tuus hic mortuus fuerat, et revixit; perierat, et inventus est.
[BEDA.] Mortuus per infidelitatem, revixit per fidem perierat recedendo a consortio justorum, et inventus est, redditus matri Ecclesiae. Non quasi mentientem redarguit pater majorem filium, sed secum perseverantiam ejus laudans, ad perfruitionem potioris exsultationis invitat. Quod dicit, omnia mea tua sunt, non putandum est ita dictum, quasi non sint et fratris. [Col. 0310B] Sed si minor habet partem ibi, quomodo sunt omnia majoris? Post hanc vitam sic a justis habentur omnia, et ut sint omnium singulorum omnia. Cum ergo beatitatem illam obtinuerimus, nostra erunt ad vivendum superiora, ad convivendum aequalia, ad dominandum iuferiora. Congaudeat itaque major frater minori reverso, sive placeat duos fratres accipi duos populos, sive duos quoslibet homines poenitentem et justum, vel qui sibi justus videatur. Mox siquidem ut mundus factus est, coeperunt esse cives Babyloniae et Jerusalem, id est, mali et boni. Potest igitur minor filius significare malos omnes, ad poenitentiam venientes; major vero, omnes, in cultu Dei persistentes, licet in aliqua peccata velut in invidiam fratris deviantes. Juxta hoc igitur [Col. 0310C] accipiemus per vitulum saginatum majora gratiae dona, et in eorum comparatione per haedum minora, sicut universa hominum justitia Deo comparata, reputatur injustitia. [ALBINUS] Tres parabolae uno fine misericordiae clauduntur. Ovis a pastore lapsa revocatur; drachma quae perierat, invenitur; filius ad patrem propriis vestigiis redit, et a patre honoratur. Ovis sumus, petamus pascua; drachma sumus, habeamus pretium; filii sumus, festinemus ad patrem
L. 198[V] M. 183
Attendite vobis: Si peccaverit in te frater tuus, vade [Col. 0310D] et corripe eum inter te et ipsum solum. Si te audierit L. et poenitentiam egerit, dimitte illi, M. et lucratus eris fratrem tuum.
Quia Deus gaudet de peccatore converso, cavete ne pusillos contemnatis, sed peccantem, ut convertatur, corripite, et poenitentem socia charitate colligite; et sic per alterius salutem vobis salus acquiritur. [BEDA] Acute intuendum est, quia non passim peccanti dimittere jubemur, sed poenitentiam agenti. Primum ergo est peccantem increpare, ut postea poenitenti possimus dimittere. [AMBR. — AUGUST.] Ita enim peccat, qui peccantem videt et tacet, sicut qui poenitenti non indulget. Nam qui dixit: Si poenituerit, dimitte, praemisit, si peccaverit, increpa, ut neque difficilis sit venia, nec remissa indulgentia. [HIERON.] [Col. 0311A] Dimittemus ergo debitoribus nostris debita poenae peccati, si poeniteant in nos peccasse. [AUGUST.] Dimittere vero quod quis in Deum peccat, non est nostri arbitrii. Peccat autem frater in nos, si etiam nobis scientibus peccet; quia quantum in eo est, exemplo corrumpit, quos testes suae iniquitatis efficit. Quando me audiente, fratri meo quisque facit injuriam, absit ut illam injuriam a me putem alienam. Ergo ut Apostolus praecipit Timotheo, quae peccantur coram omnibus, corripienda sunt coram omnibus, ut caeteri timorem habeant (I Tim. V) . Si autem tu solus nosti peccatum fratris, tunc vere in te solum peccavit. Quid est, in te peccavit? Tu scis quia peccavit. Et quia secreto in te peccavit, secrete corrige. Nam si solus nosti, et eum vis coram omnibus [Col. 0311B] arguere, non es corrector, sed proditor: forte quod scis ego scio, sed non coram te corripio, quia curare volo, non accusare. Sunt homines adulteri in domibus suis; in secreto peccant, nobis produntur ab uxoribus suis, plerumque zelantibus, aliquando maritorum salutem quaerentibus. Non prodimus palam, sed in secreto arguimus. Ideo quoque corripiendus est frater seorsum, ne si semel pudorem amiserit, permaneat in peccato.
M. 184[X]
Si autem non te audierit adhibe tecum adhuc unum vel duos, ut in ore duorum vel trium testium stet omne verbum. Quod si non audierit eos, dic Ecclesiae.
[BEDA.] Tale quid et in Deuteronomio legimus: [Col. 0311C] Ne oderis fratrem tuum in corde tuo, sed publice argue illum, ne habeas super illo peccatum (Levit. XIX) [HIERON.] Adhibendus est tertius vel corrigendi studio, vel conveniendi eum sub testibus. Si tunc non audierit, multis dicendum est, ut qui pro pudore salvari non potuit, opprobriis salvetur.
Si autem Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus.
Publicani secundum tropologiam, sunt lucra saeculi sectantes, et fraudes, et furta, et perjuria. [HILAR.] Et quando dicitur, sit tibi sicut ethnicus et publicanus, majoris detestationis esse ostenditur, qui sub nomine Christi agit opera infidelium, quam qui aperti gentiles sunt. Eum ordinem servando Israel [Col. 0311D] tenderat. Ipse enim sacrificantem diis alienis populum Judaicum majestatis suae adventu corripuit, cum idem populus praesentis potestatis terrorem, licet extra montem positus, ferre non potuit. Deinde inobedientem lex et prophetae, atque Joannes tanquam testes convenerunt, ut peccare desineret. Tertio ipso Domini adventu tanquam coetu inspectantis Ecclesiae admonitus est. Frustraque habitis objurgationibus his, publicani atque ethnici vilitate negligitur.
M. 185[VII] A. 215
Amen dico vobis, quaecunque alligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo. Et quaecunque solveritis super terram, erunt soluta et in coelo.
[Col. 0312A] [HIERON.] Potestatem tribuit apostolis, ne ab aliquo contemnantur. Ac si dicat: Si aliquis noluerit correctionem vestram audire, et eum vinculo anathematis alligaveritis in terra, alligatus erit etiam in coelo, hoc est, coelesti sententia confirmante. Vel ita ut supra; quoscunque ab Ecclesia in hac vita ejeceritis, vel in Ecclesiam induxeritis, rata erit sententia etiam in coelo, id est, in tota Ecclesia. Sive autem juste, sive injuste hoc fiat, nihil refert quin subjectus obedire debeat. [GREGOR.] Sententia enim pastoris, sive justa, sive injusta sit, timenda est, ne tumida responsione qui prius culpabilis non erat, postmodum culpabilis fiat.
M. 186[X]
[Col. 0312B] Iterum dico vobis, quia si duo ex vobis consenserint super terram de omni re quamcunque petierint, fiet illis a Patre meo qui in coelis est. Ubi enim sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum.
[REMIG.] Vere sententia vestra firma stabit, in abjiciendo contumacem, et recipiendo poenitentem; quia postquam duo de vobis consentient, non dico tantum de his, sed de omni re petenda, unitatis merito fiet a Patre meo consensus illius petitio. Ego enim pax et charitas, ego summum et commune bonum, sedem mihi in pacificis constitui. [HIERON.] Ecce praemium concordiae, ad quam totus iste sermo vocat. Potest et hoc typice intelligi, ut ubi spiritus et anima et corpus consenserint, omnem rem bonam [Col. 0312C] impetrent quam petierint.
M. 187[V] L. 199
Tunc accedens Petrus ad eum, dixit: Domine, quoties peccabit in me frater meus, et dimittam ei? usque septies? Dicit illi Jesus: Non dico tibi usque septies, sed usque septuagies septies.
[BEDA] Id est, quadringentis nonaginta vicibus, ut totius, scilicet fratri dimittatur, quoties in die peccare possit. Aliter: Solet per septem cujusque rei aut temporis universitas indicari. Unde quod in psalmo canitur: Septies in die laudem dixi tibi (Psal. CXVIII) , nihil est aliud quam semper laus ejus in ore meo (Psal. XXXIII) . Undenarius vero transgressionem significat, quia recedit a denario, in quo Decalogus [Col. 0312D] consistit. Cum ergo multiplicatur per septem, ut septies undecim sint septuaginta et septem, omnis intelligitur transgressio. Praecipitur ergo dimittendum esse septuagies septies, id est, septuaginta et septem vicibus, hoc est, universam transgressionem. Ubi dicit, et dimittam ei, et, lege pro etiam.
M. 188[X]
Ideo assimilatum est regnum coelorum homini regi, qui voluit rationem ponere cum servis suis.
[HIERON.] Familiare est Syris, et maxime Palaestinis, ad omnem sermonem suum parabolas jungere, ut qui per simplex praeceptum teneri non potest, per [Col. 0313A] similitudinem teneatur. Regnum coelorum intellige Christum, ideo terreno regi assimilatum, ut ostendat sine numero oportere veniam dare conservis poenitentibus, cum per Evangelii gratiam omnium omnino peccaminum veniam nobis Deus suo munere, non nostro merito, largitus sit.
Et cum coepisset rationem ponere, oblatus est ei unus qui debebat decem millia talenta. Cum autem non haberet unde redderet, jussit eum dominus venundari, et uxorem ejus et filios, et omnia quae habebat, et reddi.
[REMIG.] Christus meritorum examinator, jam per scripturas cum servis rationem ponit. Decem millia talenta debebat, qui de innumerabilibus peccatis vel criminalibus rationem redditurus erat. Cum [Col. 0313B] autem non haberet vires, neque gratiam unde satisfacere posset, sensit in Scripturis, quia tales jubet Deus venundari, id est, aeterno incendio mancipari cum uxore et filiis, hoc est, cum insipientia et cogitationibus malis. Justos vero cum uxore ac filiis, id est, cum sapientia et cogitationibus bonis se glorificaturum promittit. Pretium quippe venditi, supplicium damnati intelligitur.
Procidens autem servus ille, orabat eum dicens: Patientiam habe in me, et omnia reddam tibi,
Timore gehennae humiliatus, dicit: Parce mihi, Domine, et ego credens ac poenitens charitate operiam multitudinem peccatorum.
Misertus autem dominus servi illius, dimisit eum et debitum dimisit ei.
[Col. 0313C] Peccator rogans, accipit donum decem millium talentorum, id est, veniam suorum commissorum, cum sibi assumit medelam, quam Deus ad hoc instituit. Hoc autem fit, si lavacrum baptismi non ficte, vel si postea baptismum poenitentiae devote suscipiat. Dimissus itaque a vinculis praecedentis timoris, egreditur in spem salutis.
Egressus autem servus ille, invenit unum de conservis suis, qui debebat ei centum denarios. Et tenens suffocabat eum, dicens: Redde quod debes.
Centum denariorum debitor erat, quem de aliquibus commissis in fratrem satisfacere oportebat. Conservum autem suffocare, est in fratrem per vindictam exardere.
[Col. 0313D] Et procidens conservus ejus, rogabat eum, dicens: Patientiam habe in me, et omnia reddam tibi.
Emendabo scilicet consilio vel judicio Ecclesiae quod deliqui.
Ille autem noluit, sed abiit et misit illum in carcerem, donec redderet debitum.
Noluit se ipsum considerare, ut in spiritu lenitatis misericorditer ageret; sed recessit a bono gratiae quam susceperat, mittens conservum in carcerem dirae tribulationis, quasi ad hoc fortassis, ut ita peccati debitum solveret, ne quid in futuro gravius ulciscendum remaneret. Evenit itaque juxta Apostolum, quod ille tristitia absorbetur, et iste perit qui fratrem odit, et in rigore justitiae excedit (II Cor. XXI) . Pro quo excessu scriptum est: Et justus qui perit in justitia sua (Ezech. XXXIII.)
Videntes autem conservi ejus quae fiebant. contristati sunt valde. Et venerunt et narraverunt domino suo omnia quae facta fuerunt.
Spirituales qui omnia judicant, talia videntes, contristantur et nuntiant Domino, ad corrigendum implorantes auxilium.
Tunc vocavit illum dominus suus, et ait illi: Serve nequam, omne debitum dimisi tibi, quoniam rogasti me. Nonne ergo et te oportuit misereri conservi tui, sicut et ego tui misertus sum? Et iratus dominus ejus, tradidit eum tortoribus, quoadusque redderet universum debitum.
Vocatio haec fit intus in conscientia, scilicet cum [Col. 0314B] quis in desperationem incidit. Deus autem, apud quem nulla est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio (Jac. I) modo misertus dicitur, quia opera misericordiae impendit; modo iratus, quia in perpetuum puniendum justo judicio tartareis tradit ministris.
Sic et pater meus coelestis faciet vobis, si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris.
Constat quia si hoc quod in nos delinquitur, ex corde non dimittimus et illud rursum a nobis exigitur, quod nobis jam per poenitentiam dimissum fuisse gaudebamus. Universum siquidem debitum merito persolvent duplices animo et inconstantes in omnibus viis suis, quos parabolae et conclusio specialiter percutit. Ipsi namque ficte conversantes in [Col. 0314C] Ecclesia, nec proximum sincero affectu diligunt, nec pure solius Dei intuitu aliquid faciunt. Quod ergo rogantibus dimiserat Deus, in hoc videlicet, quia sacramentorum communionem contulerat, in vanum gaudent sibi esse dimissum, quorum fictio impedivit, ne veram susciperent remissionem. Rursus enim exigetur, quamvis per poenitentiam dimissum fuisse reputetur, Orationes namque, jejunia, eleemosynae et similia, cum sint directe quaerentibus summum bonum remedia peccatorum, fictis vaga mentis fluctuatione vertuntur in falsae spei securitatem, et in peccati fomentum. Hinc est illud: Oratio ejus fiat in peccatum (Psal. CVIII) . Post acceptam quoque, plenam peccatorum donationem, et intimae gratiae adhaesionem, [Col. 0314D] multi criminaliter corruunt, ut Petrus et David, qui fortiores surrexerunt. Justus enim si ceciderit, non collidetur, quia Dominus, qui rapit justum, ne malitia immutet ejus sensum, cadenti supponit manum suam (Psal. XXXVI) , ut qui cadit per infirmitatem carnis, per poenitentiam resurgat. Quis ergo audeat dicere de sic assumptis in gratia, ut Deus quemquam labi permittat usque ad damnationem? Verumtamen si quos damnari contingat, dicunt quidam juxta parabolam, quia peccata prius dimissa, et etiam judicio Ecclesiae temporaliter punita, redeunt ut aeternaliter puniantur. Sicut enim justitia delet anteacta peccata, sic injustitia succedens justitiam perimit: qua damnata, contra priora peccata nulla remanet medicina. Dicit enim Dominus per prophetam: Quia quacunque [Col. 0315A] die justus peccaverit, omnes justitiae ejus in oblivione erunt (Ezech. XXXIII) . Ubi ergo fuerit charitatis perseverantia, nulla sufficiens est poenitentia. Unde a peccatis soluto dicitur: Vade, et amplius noli peccare (Joan. VIII) . Saeculares quoque leges propter ingratitudines quasdam revocant manumissos ad priorem servitutem. Opponitur autem illud prophetae: Non consurget duplex tribulatio (Nahum. I) , vel juxta aliam translationem, non judicabit Deus bis in idipsum. Sed non est, ut aiunt, duplex, imo una tribulatio, et una punitio, cum, qui non est hic sufficienter punitus, postea punitur. Non irrationabiliter quoque putant priores peccandi affectus rediisse, juxta parabolam, in qua spiritus immundus septem alios spiritus nequiores se assumens, dicit: Revertar [Col. 0315B] in domum meam, unde exivi (Luc. XI) . Etenim peccator in actu criminalis unius apparens, multa intelligendus est habere in affectu, sicut justus multo plures habet virtutes affectu quam actu. Aliis vero videtur, quod pro illis peccatis, de quibus homo Deo per poenitentiam satisfecit, non sit amplius puniendus, et si post ea vel similia vel graviora committat, peccator quidem fit sicut prius erat, et per ingratitudinem misericordiae sibi impensae magis reus efficitur. Universum ergo debitum persolvendum dicunt, non illud quod jam condonatum erat, sed potius misericordia, quam aliis impendere debuit, pro eo quod misericordiam acceperat. Unde et alibi: Qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis (Matth. VII) . Talis ergo est parabola, ac si dicatur: [Col. 0315C] Si aliis non vultis misereri, sicut Deus misertus est vobis peccata condonando, pater coelestis hoc debitum exiget a vobis. Aestimant igitur ad terrorem dictum esse, quod expositores communiter asserunt rursus exigi, quod per poenitentiam dimissum erat. Nunc autem de remissione peccatorum diligentius videamus. In reconciliatione peccatoris ad Deum tria consideranda sunt, videlicet cordis contritio, oris confessio, operum satisfactio. Praecipit enim Scriptura scindere corda, non vestimenta (Joel II) ; confiteri alterutrum peccata (Jac. V) ; et, facere dignos fructus poenitentiae (Matth. III) . Et notandum quod multi pro peccatis gemunt, non quod peccata displiceant eis propter Deum, sed propter [Col. 0315D] poenam. Talis ergo tristitia sive gemitus non est cordis contritio ad salutem, sed mentis consternatio ad damnationem. Sic etenim mali in futuro dolebunt. Nonnullos etiam poenitet peccasse pro sola peccati turpitudine, juxta illud philosophi [SENECA.]: «Si scirem deos condonaturos, et homines ignoraturos, non peccarem.» Fructuosa autem cordis contritio est, cum quis de peccato, quo Deum offendit, dolet et inde turbatur; quia iniquitas amore justitiae sibi displicet. Hinc est illud: Peccator quacunque hora ingemuerit, salvus erit (Ezech. XVIII) . Etenim cum Deo nihil tardum fit, nihil absens: quantocius aliquis vero poenitet, tantocius qui est praesens, dimittit. Unde et David: Dixi, confitebor adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti [Col. 0316A] impietatem peccati mei (Psal. XXXI) . Deliberavi scilicet in corde meo, firmiterque disposui illud quod commisi contemnendo Deum, exsecrari propter Deum accusando meipsum. Unde illud: Justus in principio sermonis accusator est sui (Prov. XVIII) . Est autem Deum peccatum dimittere, aeternam poenam pro illo debitam, relaxare per collationem praesentis gratiae. Hoc equidem fit in parvulis, cum baptismi lavacrum suscipitur; hoc et in adultis, cum mentis caecitas compunctione solvitur. Hinc doctores sacri eloquii scripserunt, originale peccatum in baptismo transire reatu, sed remanere actu; quia superest corporis dissolutio, et numerosa temporalium defectuum multitudo. Quod ad hoc plurimum valet, quia omnis virtus in infirmitate perficitur (II Cor. XII) , simul etiam ne quis baptismi gratiam ob praesentis vitae felicitatem peteret: et sic nec istam digne haberet, nec ad aeternam perveniret. Sic quoque actualis peccati per vivificationem mentis aeterna poena relaxata, relinquitur temporalis, ut quod illicita animae delectatione, sive etiam carnali voluptate commissum est, satisfactionis amaritudine digne purgetur ab homine, dum licet, ne districtius a Deo puniatur in futuro. Nullum enim malum praeterit impunitum. Confessio igitur convenienter constituta est, ut qui in sua potestate positus, a Deo discesserat, sub alio positus, cum humilitate et devotione rediret. Ideoque sacerdotem Deus instituit sui vicarium et quasi medicum, cui peccatorum vulnera ad sanandum detegerentur, ut peccator non a [Col. 0316C] se, sed ab alio majoris humilitatis causa satisfactionis medicinam suscipiat. Sunt enim sacramenta quasi quaedam emplastra. Evenit itaque cor prius contritum et humiliatum confirmari in confessione; et plerumque peccator solo timore vel Ecclesiae consuetudine sacerdoti praesentatus, per sacerdotale officium vere compungitur, ac plenus charitate recedit. Nonnulli etiam nec tunc ex corde redeunt, sed tamen forma poenitentiae quam suscipiunt, paulatim nutrit in eis humilitatem cum charitate. Plerisque similiter cum resipiscunt, prodest baptismus, ad quem tamen ficte accesserunt. Mensuram autem temporis in agenda poenitentia idcirco canones in arbitrio sacerdotis intelligentis statuunt, quia apud Deum non tam valet mensura temporis quam doloris, [Col. 0316D] nec abstinentia tantum ciborum, quantum mortificatio vitiorum. Propter quod poenitentiae tempora fide et conversatione poenitentium abbrevianda praecipiunt, et negligentia protelanda existimant. Tamen pro quibusdam culpis modi poenitentiae sunt impositi, juxta quos caeterae perpendendae sunt culpae, cum sit facile per eosdem modos vindictam et censuram canonum aestimare. Sciendum tamen quanto quis tempore moratur in peccatis, tanto ei agenda est poenitentia. Cum igitur arbitrio sacerdotum temporalis poena peccati proteletur vel abbrevietur, de ea plures intelligunt hoc esse dictum: Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis; et quorum retinueritis, retenta sunt (Joan. II) . Poena enim [Col. 0317A] peccati vocatur peccatum, juxta quod nomen causae transfertur ad effectum. Ex praedictis itaque manifestum est, quod aliis dimittit Deus per ministerium sacerdotum, et peccatum, et poenam peccati, aliis solam temporalem poenam, quia jam peccati tenebras et gehennae vinculum solverat, quod per Lazarum ostendit. Accessit enim et vocavit eum, et vocatum vivificavit, et vivificato ait, exi foras, et de eo dixit discipulis, solvite eum, et sinite abire (Joan. XI) . Similiter venit ad peccatorem, et vocat eum per internam inspirationem: et morte peccati discedente vivificatur, et eo vivificato, dicit ut exeat foras, id est, per confessionem se sacerdotibus ostendat, de quo et sacerdotibus ait, solvite eum, id est, revocate ad Ecclesiam, et sinite abire, hoc est, cum aliis [Col. 0317B] fidelibus conversari et permanere. Dimittit ergo Deus peccata ex semetipso, et per semetipsum quando vult. Unde ait per prophetam: Ego Dominus solus deleo iniquitates et peccata populi (Isai. XLIII) . Inde Ambrosius: «Ille solus peccata dimittit, qui solus pro peccatis mortuus est.» Sacerdotes tamen dicuntur interdum peccata dimittere, non ex se, sed ex gratia in eis, et per eos operante, secundum arbitrium non eorum, sed Dei. Sic est illud: Tu es solus qui facis mirabilia (Psal. LXXI) , cum multi homines miracula fecerint, sed non ex se sicut Deus. Item: Nemo bonus nisi solus Deus (Marc. X) , quia ex se bonus: et multi homines boni sunt, sed non eo modo quo Deus. Nullus igitur nisi Deus potest [Col. 0317C] alium salvare, quod quidem faceret, si ex se peccata dimitteret. Quod etiam nemo praeter nosmetipsos possit nos damnare ostenditur ibi: Anima mea in manibus meis semper (Psal. CXVIII) .
Notandum quod si is qui vult confiteri, articulo necessitatis imminente non potest, quod ei ministraret, visibilis sacerdos si adesset, hoc supplere non dedignatur invisibilis, de quo in Ecclesiastico: Ecce sacerdos magnus (Eccli. L) . Et Apostolus: Plures facti sunt sacerdotes, idcirco quod morte prohiberentur permanere. Hic autem manet in aeternum, sacerdotium habens sempiternum (Hebr. VII) . Si quis vero ex contemptu vel ex negligentia non confiteatur, constat quia non habet veram cordis contritionem, et tum pro illo peccato quod non vult confiteri, tum [Col. 0317D] quia instituta Ecclesiae negligit, aeternaliter puniendus esse convincitur. Dicunt autem Leo, Ambrosius de sacramentis, et Maximus: «Lacrymas Petri lego, confessionem non invenio.» Delent ergo lacrymae Petri peccata quae pudor est confiteri. Sed sciendum quia confessionis institutio nondum promulgata fuerat in primitiva Ecclesia, vel quia Petrus confessus fuerit, licet Scriptura non referat, sicut credere cogimur Apostolos baptizatos fuisse, quod quando vel quomodo factum sit, non legimus. Quibusdam tamen videtur, ex dispensatione Petrum reticuisse confessionem de negatione; quia si hunc tantum Ecclesiae architectum tam graviter alii adhuc infirmi corruisse novissent, multum adversus eum scandalizati fuissent. Quo fit ut salubri dispensatione [Col. 0318A] ita quod non propterea aeternaliter puniretur, reticeret aliquis id, unde testaretur ei conscientia, quod si alicui diceret, celari non posset; et si sciretur, Ecclesia inde scandalizaretur. Si vero propter suam personam hoc faceret, ne scilicet infamis vel contemptibilis apud alios fieret, superbia valde damnabilis esset. Patet ex antedictis, quia poenitentia est medicamentum vulneris, spes salutis, et nomen ipsum sumptum est a poena, qua anima cruciatur, et caro mortificatur, et dicta est poenitentia quasi punientia. Qui poenitentiam agunt, ideo capillos et barbam nutriunt, ut monstrent abundantiam criminum quibus peccator gravatur. Cilicium indicat recordationem peccatorum propter haedos ad sinistram futuros (Matth. XXV) . Quod autem cinere asperguntur peccatores, ostendit quia cinis sunt, et in pulverem revertentur (Gen. III) , Lacrymae poenitentium, apud Deum pro baptismate reputantur. Duplex est poenitentiae gemitus: vel dum plangimus, quod male gessimus; vel dum plangimus, quia non egimus quod agere debuimus. Ille vero poenitentiam agit, qui nec poenitere praeterita negligit, nec poenitenda committit. Qui vero lacrymas indesinenter fundit, et tamen peccare non desinit, hic lamentum habet, sed mundationem non habet; quia dum ipsam quam flendo impetrare potuit, veniam contemnit, fletibus suis munditiam subtrahit, et ante Dei oculos sordidas etiam ipsas lacrymas facit. Qui vero a desiderio mentis quaedam [Col. 0318C] vitia resecant, dum in aliis graviter perdurant, pauciora quidem mala diligunt quam prius: sed nisi minus malum diligant, non fiunt minus mali. Tantus enim nonnunquam affectus mali est in uno crimine, ut magis alienet a Deo, quam etiam multa. Illuc autem certum est quod dum quis in morte unius criminis jacet, in alio irrigari et vivificari non potest, ut prorsus deleatur, sed interdum ad minutionem poenae compluitur, juxta illud prophetae: Pluit Dominus super unam civitatem, et non pluit super aliam (Amos IV) . Quorum autem peccata in publico sunt in publico debet esse poenitentia per tempora quae episcopus decernit. Eorum etiam reconciliatio in publico esse debet ab episcopo, sive a presbyteris, jussu tamen episcoporum, sicut canones [Col. 0318D] Africani consilii testantur. De hac quidem solemni poenitentia, ut ait Augustinus ad Macedonium, intelligi oportet quod dicitur: «Non est locus secundae poenitentiae.» Quamvis ergo caute salubriterque provisum sit, ut locus hujus humillimae poenitentiae semel in Ecclesia concedatur, ne medicina vilis minusve utilis esset aegrotis, quae tanto magis salubris est, quanto minus contemptibilis fuerit, quis tamen audeat Deo dicere: Quare huic homini qui post primam poenitentiam rursus se laqueis iniquitatis obstringit, adhuc iterum parcis? Quis audeat dicere, erga istos non agi quod Apostolus ait: Ignoras quia patientia Dei ad poenitentiam te adduxit? (Rom. II) , aut ad istos non pertinere quod scriptum est: Beati omnes qui confidunt in eo? [Col. 0319A] (Psal. II) , et quod dicitur: Viriliter agite, et confortetur cor vestrum, omnes qui speratis in Domino. (Psal. XXX) . Cujus autem peccata occulta sunt, et spontanea confessione soli presbytero vel episcopo revelata, occulta debet esse poenitentia, ne infirmi in Ecclesia scandalizentur, videntes poenas eorum quorum penitus ignorant causas. Et sciendum quia similiter circumvenit Satanas per nimiam duritiam, ut peccatores pereant desperando, quomodo in nimia remissione corrigendo. Unde Salomon: Non declines ad dexteram neque ad sinistram (Prov. IV) .
M. 69[VI] R. 103
Et factum est, cum consummasset Jesus sermones istos, migravit a Galilaea, et venit in fines Judae trans [Col. 0319B] Jordanem, et secutae sunt eum turbae multae, et curavit eos ibi.
[REMIG.] Galilaeos in Judaea curare voluit, ut gentes in eam veniam quae Judaeae parabatur, admitteret. Omnis quidem Judaeorum provincia ad distinctionem aliarum gentium, Judaea dicitur, sed specialius meridiana plaga, ad differentiam Samariae, Galilaeae, Decapolis, et caeterarum regionum ejusdem provinciae.
Et accesserunt ad eum Pharisaei tentantes eum, et dicentes: Si licet homini dimittere uxorem suam quacunque ex causa?
[HIERON.] Factio Pharisaeorum volebat Deum capere quasi cornuto syllogismo, ut vel ostenderent [Col. 0319C] eum docere contraria castitati, vel loqui contraria Moysi. Sed Dominus transiit decipulam eorum, temperando responsionem.
Qui respondens, ait illis: Non legistis quia qui fecit hominem ab initio, masculum et feminam fecit eos? et dixit: Propter hoc dimittet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una.
Dixit hoc Deus per Adam, cui non feminas, sed feminam de latere formavit. Propter hoc scilicet, quia ex viro est uxor, dimittet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori. Non dixit, uxoribus, ut ostenderet non unam ducendam super alteram, id est, ut relicta prima, duceretur altera. [CHRYSO.]. Sicut herbae ex humore nascuntur et crescunt, sic [Col. 0319D] homines per amorem incipiunt et augentur. Humor de radicibus ascendit in herbam, et transmittitur in semen, sed ad radicem non revertitur, sic charitas de parentibus ascendit ad filios, sed non convertitur. Et ideo parentes plus diligunt filios, quam ab eis diligantur, quia filii transmittunt affectum ad alios procreandos.
Itaque jam non sunt duo, sed una caro.
Sicut animae multorum quae spiritualiter se diligunt, quasi una dicuntur, ut illud: Multitudinis credentium erat cor unum et anima una (Act. IV) ; sic vir et uxor quia carnaliter se diligunt, una caro dicuntur. Vel ideo una caro, quia una lege astringuntur [Col. 0320A] ad carnis debitum persolvendum, sicut enim mulier non habet potestatem sui corporis, sed vir, ita et vir non habet potestatem sui corporis sed mulier.
Quod ergo Deus conjunxit, homo non separet.
[HIERON.] Homo separat, quando propter desiderium secundae primam dimittit. Deus separat, quando ex consensu propter servitutem Dei, uxores habemus quasi non habentes.
Dicunt illi: Quid ergo Moyses mandavit dari libellum repudii et dimittere?
Aperiunt calumniam quam paraverant, quasi dicant: Quandoquidem Deus sic ordinavit, quare Moyses superordinavit:
Et ait illis: Quoniam Moyses ad duritiam cordis vestri permisit vobis dimittere uxores vestras. Ab initio [Col. 0320B] autem non fuit sic.
Non dixit, propter duritiam cordis vestri permisit vobis Deus, sed Moyses. Cum enim videret Moyses illos occidere primas uxores, propter desiderium pulchriorum, dedit eis consilium. [CHRYSO.]. Repudium malum est; tamen licitum est cum ratione. Vir male moratam castiget, et teneat. Quomodo? Tribus modis. Primo, docendo secundum Deum; si timorem Dei non sentit, improperando, ut vel homines erubescat; si nec pudorem sentit frequenter confusa, faciat illi quod praecepit illi Salomon: Durum baculo percute. Non legistis, istud non et illud superius, non ergo oportuit; lege pro nonne.
M. 190 R. 105 L. 91
[Col. 0320C] Dico autem, quia quicunque dimiserit uxorem suam, nisi ob fornicationem, et aliam duxerit, maechatur. Et qui dimissam duxerit maechatur.
Ex hoc loco nonnulli aestimant quod qui uxorem fornicariam dimiserit, illa vivente, aliam legitime ducere possit. Si quis vero non ob fornicationem, sed propter aliud dimiserit uxorem, facit quod non licet; et si duxerit aliam vivente illa, constat quia moechus est. Quacunque autem ex causa dimissam quicunque duxerit, reatum adulterii incurrit. Etenim si vir repudiavit eam, non tamen ob fornicationem, manet ex utraque parte conjugium, sed fit ei violentia per repudium. Si vero uxor repudiata fuit, quia unam carnem in aliam diviserit, et se [Col. 0320D] fornicatione a marito separaverit, culpa sua, ut autumant a vinculo conjugii virum solvit, sed ipsa manet obligata. Hinc Ambrosius in primam Epistolam ad Corinthios: Hoc vult Apostolus, ut si mulier discedat propter malam conversationem viri, aut innupta maneat, aut viro suo reconcilietur, non enim permittitur mulieri ut nubat, si virum suum causa fornicationis dimiserit aut apostasiae, aut si impellente lascivia, usum quaerat uxoris invertere, quia inferior non hac lege omnino utitur qua potior. Si tamen apostatet vir aut usum quaerat uxoris invertere, nec alii potest nubere mulier, nec reverti ad illum [Col. 0319D] Hic locus legatur caute. .» Et vir uxorem non dimittat, subauditur, excepta causa fornicationis. Ideo non subjecit [Col. 0321A] sicut de muliere, dicens: Quod si discesserit manere [innuptam] sic (I Cor. VII) , quia viro licet ducere uxorem, si dimiserit uxorem peccantem; quia non ita lege constringitur vir sicut mulier: caput enim mulieris, vir est. Idem in eamdem: «Uxorem certe licet habere, sed si fuerit fornicata, abjicienda est.» Ita et carnem licet edere; sed si idolis oblata fuerit, respuatur. Auctoritates quidem multae videntur opponi posse; sed dicunt non esse assertionem, imo salubrem admonitionem, ut qui non propter libidinem, sed propter injuriam dimittit uxorem, expertus infelices priores nuptias, novarum se non immittat periculo. Notandum, hic loqui Dominum de matrimonio [Col. 0321D] Secundum quod decreto Dei factum est. solum, quod inter fideles contrahitur, et quia lex divina non tollit saecularem [Col. 0321B] conditionem, non est ratum servorum conjugium sine licentia dominorum. Inter liberos quoque et servos non est firmum conjugium, nisi liber servilem sciat conditionem, et velit cohabitare.
M. 191[X]
Dicunt ei discipuli ejus: Si ita est causa hominis cum muliere, non expedit nubere. Qui dixit: Non omnes capiunt verbum istud, sed quibus datum est.
[HIERON.] Hoc est, non casu vel fortuna virgines fiunt, sed qui a Deo petunt virginitatem, et laborant ut accipiant. In aliis experiri possumus qualia sint antequam habeamus, in uxore minus licet. Itaque non expedit nubere, cum nullo modo nisi propter fornicationem dimittenda sit uxor. Si fuerit iracunda, [Col. 0321C] ebriosa, si jurgatrix et maledica, seu quidlibet hujusmodi, velimus nolimus, sustinenda est. Cum enim liberi essemus, voluntate nos subjecimus servituti.
Sunt enim eunuchi, qui de matris utero sic nati sunt. Et sunt eunuchi, qui facti sunt ab hominibus. Et sunt eunuchi, qui seipsos castraverunt propter regnum coelorum. Qui potest capere, capiat.
Triplex est genus eunuchorum, duo carnalium, tertium spirituale. Duobus primis nullum omnino debetur praemium; tertio generi promittitur; quia, cum viri esse possint, voluntate fiunt eunuchi. In primo genere sunt eunuchi, qui tam frigidae naturae dicuntur, ut libidinem non appetant. In secundo genere sunt, qui vel absciduntur, vel persuasione [Col. 0321D] haeretica simulant castitatem sub ficta religione. Sed nulli horum trium promittitur praemium, nisi qui se castrat propter Deum. Unde infert hortando milites suos: Qui potest capere, capiat, ut unusquisque consideret, utrum virginalia possit implere praecepta
M. 192[II] R. 106 L. 216
Tunc oblati sunt ei parvuli, ut manus eis imponeret et oraret.
[CHRYSO.] Pueros de castitate mundos obtulerunt, putabant enim ut corpore mundos tantum laudaret, et non voluntate, nescientes quia Dominus non [Col. 0322A] beatificavit eunuchos, pueritiae necessitate castos, sed continentiae virtute.
Discipuli autem increpabant eos.
[HIERON.] Non quod nollent eis benedici, increpabant; sed nondum plenissimam fidem habentes, putabant Deum importunitate lassari.
Jesus vero ait illis: Sinite parvulos, et nolite prohibere eos ad me venire.
[CHRYSO.] Si sancti futuri sunt, quid vetatis filios ad Patrem venire? Si peccatores futuri sunt, ut quid sententiam condemnationis profertis, antequam culpam videatis? Quales sunt modo, meum est; quales futuri, ipsorum. Quod ergo meum est, honorate; quod ipsorum erit, miseremini.
Talium est enim regnum coelorum.
[Col. 0322B] [HIERON.] Non ait istorum, sed talium, ut ostenderet non aetatem regnare, sed mores, et his qui similem habent innocentiam et simplicitatem, praemium promittit, de quibus Paulus: Nolite pueri fieri sensibus, sed malitia parvuli estote, sensu autem perfecti (I Cor. XIV) .
Et cum imposuisset eis manus, abiit inde.
[REMIG.] Parvulis manus imposuit, ut humiles sua benedictione dignos significaret. Et quotidie imponit, cum humilibus gratiam auxilii tribuit. [HILAR.] Mystice, infantes hi gentium forma sunt, quibus per fidem et auditum salus redditur. At discipuli qui pro Chananaea muliere supplicaverant, fortasse jam mysterium sciebant, quod utriusque populi vocatio deberetur, sed cum adhuc ordinem nescirent, [Col. 0322C] ex affectu primum salvandi Israel, pueros inhibebant accedere. Talium est regnum coelorum. Munus enim et donum Spiritus sancti per impositionem manus et precationem cessante legis opere, erat gentibus largiendum. Hic Marcus et Lucas addunt, quod regnum Dei, id est, doctrinam Evangelii sicut puer accipiamus: quia puer in discendo neque contradicit doctoribus, neque rationes componit adversum eos, sed fideliter suscipit, obtemperat et quiescit.
M. 186[II] L. 72 A. 22
Erant autem appropinquantes ei publicani et peccatores multi, ut audirent eum. Et murmurabant Scribae et Pharisaei, dicentes: Quia hic peccatores [Col. 0322D] recipit et manducat cum illis.
A. 75[X]
Post haec ambulabat Jesus in Galilaeam, non enim volebat in Judaeam ambulare, quia quaerebant eum Judaei interficere.
Non perdiderat potestatem, sed nostram consolabatur fragilitatem. Futurum enim erat ut aliquis fidelis se absconderet, et ideo praecessit in capite, ne membro pro crimine postea objiceretur.
L. 163[X]
[AUGUST.] Aderant autem quidam ipso tempore [Col. 0323A] nuntiantes illi de Galilaeis quorum sanguinem Pilatus miscuit cum sacrificiis eorum.
[BEDA.] Hi Galilaei, qui ab impio praeside inter sua sacrificia sunt necati, suorum scelerum poenas scelerata morte solverunt. Quibus tamen non ipsa mors obfuit, ut in secundam mortem mitterentur, sed vita improba. Nam et bonos sic saepe mortuos martyrum gloria declarat, ad correctionem viventium, ut flagellatio pestilente, stultus sapientior fiat (Prov. XIX) ; vel ad exemplum corrigi nolentium, ideoque pessime periturorum, taliter multi moriuntur, et pessima morte mulctantur. Unde sequitur:
Et respondens, dixit illis: Putatis quod hi Galilaei prae omnibus Galilaeis peccatores fuerint, quia talia passi sunt? Non, dico vobis, sed nisi poenitentiam [Col. 0323B] habueritis, omnes similiter peribitis: sicut illi decem et octo, supra quos cecidit turris in Siloam, et occidit eos.
Ordo est: Dico vobis, non soli Galilaei fuere peccatores, sicut et Hierosolymitae, quos turris oppressit, non soli peccaverunt; sed etiam omnes vos Judaei peribitis ut hi Galilaei, si poenitere nolueritis. Prosequitur de Hierosolymitis:
Putatis quia et ipsi debitores fuerunt praeter omnes homines habitantes in Jerusalem? Non, dico vobis; sed si non poenitentiam egeritis, omnes similiter peribitis.
Pressi ruina turris, significant Judaeos, qui poenitere noluerint, cum suis moenibus esse perituros. [Col. 0323C] Nec frustra decem et octo fuerunt, qui numerus apud Graecos per ι et η, quibus nomen Jesu incipit, exprimitur. Indicant enim eos meruisse damnari, qui nomen Salvatoris spreverunt. Turris illa significat eum qui turris fortitudinis est, nam et ipsum Siloae nomen, quod interpretatur missus, designat eumdem a Patre missum in mundum (Joan. IX) , qui omnes super quos ceciderit, conteret. Pilatus autem designavit, quod Romani post passionem Domini incipientes a Galilaea, impoenitentem Judaeorum gentem occiderunt, et atria sacrificiorum et ipsum templum humano sanguine foedantes destruxerunt. Significavit etiam Pilatus, nominis cujus interpretatio est, os malleatoris, diabolum, semper animas occidere paratum. Sanguis exprimit peccatum, [Col. 0323D] et sacrificia bonas actiones. Pilatus ergo sanguinem Galilaeorum cum sacrificiis eorum miscet, quando diabolus eleemosynas, preces, jejunia, caeteraque bona fidelium commaculat, vel mortifera carnis et sanguinis delectatione, vel odii meditatione, vel invidiae furore, vel humanae laudis ambitione, vel alia qualibet nefaria peste, ut quamvis oblata Domino videantur, nihil tamen prosint offerentibus, sed potius interdum fiant in peccatum. De Juda enim qui inter sacrificia proditionem Dominici sanguinis cogitabat, scriptum est: Et oratio ejus fiat in peccatum (Psal. CVIII) .
L. 164[X]
Dicebat autem hanc similitudinem: Arborem fici [Col. 0324A] habebat quidam plantatam in vinea sua, venit quaerens fructum in illa, et non invenit.
[AUGUST.] Ficulnea convenienter intelligitur genus humanum, quia, quando primus homo peccavit, foliis ficulneis pudenda velavit (Gen. III) , unde nati sumus. [GREGOR., BEDA.] Haec arbor bene dicitur plantata, quia ad auctoris sui similitudinem est creata, et quamvis ad homines generaliter respiciat, specialiter tamen Synagogae typum portat. Sicut enim sterilis ficus foliis exuberans, spe fructus possessorem decipit; sic doctores Synagogae operibus infecundi, inani umbra legis verborum gloriantes, subjectis nullum operis boni exemplum ministrant. Vinea ergo Domini sabaoth, domus est Israel, Synagoga autem in eadem domo condita, fici arbor [Col. 0324B] est in vinea, Dominus fructum quaesivit in illa, sed in pharisaeorum mente non invenit.
Dixit autem ad cultorem vineae: Ecce anni tres sunt ex quo venio quaerens fructum in ficulnea hac, et non invenio.
Cultor vineae, est ordo apostolorum et doctorum, quorum precibus ac monitis plebi suggeritur cura de Deo. His etenim Dominus saepe de Judaeis infructuosis querebatur, quod per tres annos suae visitationis, in legalibus edictis et propheticis contestationibus, et in gratia coruscantis Evangelii negligentes exstiterint. Vel ita: Nullus in Synagoga per tres annos fructus esse potuit quia neque tempore circumcisionis purificari poterant, qui circumcisionem animi non quaerebant; nec per legem sanctificabantur, [Col. 0324C] qui carnalia tantum in lege sequebantur; neque in gratia justificabantur, qui de peccatis poenitere nolebant. Cum ergo merito essent excidendi, quod quidem per Romanos factum est, jubetur illis qui in circumcisione laborabant, ut succisionis cladem annuntiando poenitentiam suggerant. Et hoc est:
Succide ergo illam. Ut quid etiam terram occupat?
Annuntia, scilicet Judaeis, quod perdituri sunt locum, et gentem, pro quo servando occidunt Christum et suos. Cur etiam temporali copia utuntur? Terram occupat, qui locum quem tenet bonis operibus non exercet, qui exemplo pravitatis impedimentum praestat caeteris. Potest etiam per terram [Col. 0324D] sterili fructu occupatam, Judaica plebs figurari: quae noxia praepositorum umbra pressa fuit, ne veritatis lumen reciperet, et ne sole dilectionis supernae calefieret, juxta illud: Vae vobis Scribae et Pharisaei hypocritae, qui clauditis regnum coelorum ante homines (Matth. XXIII) .
At ille respondens, dixit illi: Domine, dimitte illam et hoc anno, usque dum fodiam circa illam et mittam stercora.
Id est, reducam ei ad animum abominationem quam fecit, ut compunctione suscitetur quasi de putredine stercoris. Peccata carnis, stercora vocantur. Unde propheta: Computruerunt jumenta in stercore sua (Joel. I) . Hoc est, carnales vitam finivere in fetore luxuriae suae. Novit cultor terram excolere, [Col. 0325A] qui novit vitia reprehendere. Intelligens igitur duritiam et superbiam Judaeorum causam esse sterilitatis, pollicetur se fodere donec radicem infructuosae mentis ligone invectionis bis acutae humiliet, incutiens videlicet et praesentium pressuram, et aeternae damnationis horrorem. Fossa quippe in imo est, et increpatio dum mentem sibi demonstrat, humiliat.
Et siquidem fecerit fructum, sin autem, in futurum succides eam.
Qui hic non vult pinguescere per interpretationem, illic cadet, ubi per poenitentiam non resurget. Cum diceret, et siquidem fecerit fructum, non subjunxit aliquid, sed suspendit sententiam, quia videbat Synagogam procliviorem ad negandum Deum, [Col. 0325B] quam ad confitendum. Cum vero adderet, sin autem, continuo judicium venturae damnationis annexuit, dicens: In futurum succides eam. Et siquidem fecerit fructum, subaudis quod vix credi potest, reserva eam.
Erat autem docens in Synagoga eorum Sabbatis. Et ecce mulier quae habebat spiritum infirmitatis annis decem et octo, et erat inclinata, nec omnino poterat sursum respicere.
Dicta de ficu parabola, dominus in Synagoga docuisse narratur, ut intimaret hoc esse fructum in ficulnea quaerere, et non invenire quod verbum Synagogae praedicabat, nec recipiebatur. Quam tamen [Col. 0325C] ne totam exstirpandam pro sterilitate putares, sed reliquias per gratiam salvandas esse scires, mox ibidem sanatio ejus in parte sub incurvae mulieris specie subsequitur. Idem enim significat ficulnea reservata, quod mulier erecta, et idem tertio Dominum venisse ad ficulneam infructuosam quod mulierem decem et octo annis fuisse incurvatam. Senarius enim in quo mundi creatura perfecta substitit, operum perfectionem ostendit, et in trigonum ductus, decem et octo facit. Quia ergo homo qui sexto die factus est, opera perfecta habere voluit, sed in tribus temporibus Dominicae visitationis, scilicet ante legem, sub lege, in exordio inchoantis gratiae, per infirma opera languit, decem et octo annis mulier curva fuit. Nec poterat sursum aspicere, [Col. 0325D] quia Judaea terrena sapiens, de coelestibus non cogitabat, audiens per prophetam: Si volueritis et me audieritis, bona terrae manducabitis (Isai. I) . Quo contra membris Ecclesiae dicit Apostolus: Quae sursum sunt sapite, non quae super terram (Coloss. III) .
Quam cum vidisset Jesus, vocavit ad se, et ait illi: Mulier, dimissa es ab infirmitate tua. Et imposuit illi manus et confestim erecta est, et glorificabat Deum.
Vidit praedestinando per gratiam, vocavit illustrando per doctrinam, imposuit manus, donis spiritualibus adjuvando illam, erexit in operibus bonis ad Dei glorificationem. Quos, inquit Apostolus, praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et justificavit, quos autem justificavit, illos et magnificavit (Rom., VIII) . Haec mulier non nisi post decem et [Col. 0326A] octo annos erigi potuit, quia humana natura hanc corruptionem deponere, et ad incorruptelam aeternae beatitudinis erigi non potuit, nisi prius impleverit legem, quae in decem praeceptis continetur, et gratiam, in qua Christi resurrectio facta est, et nostra exspectatur.
L. 165[II] M. 116 R. 25
Respondens autem archisynagogus indignans quia Sabbato curasset Jesus, dicebat turbae: Sex dies sunt in quibus oportet operari, in his ergo venite et curamini; et non in die sabbati.
[HIERON. BEDA.] Sabbato curavit Jesus, ostendens jam esse tempus, ut secundum prophetiam Cantici canticorum, aspiraret dies et removerentur umbrae [Col. 0326B] (Cant. II) . Nesciebat archisynagogus sex dies significare sex aetates, in quibus licet operari, Sabbatum vero significare requiem aeternam, in qua non cessabunt justi a bono opere cum laudabunt Deum. Utique Deus ab operibus mundi Sabbato quievit, sed in operibus sanctificationis vocando, justificando, gubernando, jugiter perseverat. Unde lex in Sabbato non hominem curare, sed servilia opera facere, id est, peccatis gravari prohibuit.
Respondens autem Jesus, dixit: Hypocritae, unusquisque Sabbato non solvit bovem suum aut asinum a praesepio, et ducit adaquare? Hanc autem filiam Abrahae, quam alligavit Satanas ecce decem et octo annis, non oportuit solvi a vinculo isto die Sabbati.
Altiori sensu bos et asinus significant Judaeum, [Col. 0326C] et Graecum, de quorum vocatione scriptum est: Bos cognovit possessorem suum, et asinus praesepe Domini sui (Isai., I) . Qui uterque peccati vinculis absolutus per praedicationem, deposuit sitim hujus mundi haustu fontis Dominici. Filia Abrahae, est Ecclesia de utroque populo, quae, impleto tempore legis et Dominicae resurrectionis, per gratiam sancti Spiritus evasit vincula longae captivitatis.
L. 165[X]
Et cum haec diceret, erubescebant omnes adversarii ejus, et omnis populus gaudebat in universis quae gloriose fiebant ab eo.
Qui de dictis Salvatoris erubescunt, ficulneae sterili se comparandos ostendunt; qui gaudent de miraculis ejus, ad filiam Abrahae, hoc est, ad Ecclesiam [Col. 0326D] fidei se pertinere declarant.
A. 73[X]
Erat autem in proximo dies festus Judaeorum scenopegia.
[AUGUST.] Scena est umbraculum; inde dicitur scenopegia, id est, tabernaculorum constructio vel fixio. Scenopegia erat festivitas, in qua mense septimo a Martio Judaei septem diebus habitabant in tabernaculis in memoriam illorum, in quibus patres eorum habitaverunt in deserto. Dicuntur autem more eorum dies septem, propter unam festivitatem dies festus:
Dixerunt autem ad eum fratres ejus: Transi hinc, [Col. 0327A] et vade in Judaeam, ut et discipuli tui videant opera tua quae facis. Nemo quippe in occulto aliquid facit, et quaerit ipse in palam esse. Si haec facis, manifesta teipsum mundo. Neque enim fratres ejus credebant in eum.
Cum auditis fratres Domini, Mariae cogitate consanguinitatem. Opera Domini divinis laudibus et non populari favore efferenda, veri discipuli sciebant, sed istos fratres Domini, id est, consanguineos Domini latebant, qui credere nolentes, dabant ei consilium consequendae saecularis gloriae. Ac si dicerent: Mira facis, sed in abscondito, transi in Judaeam, ubi est principatus gentis et civitas caput regni, ut lauderis ab omnibus, et nos cognati gloriae participes efficiamur: Si haec facis, ergo manifesta [Col. 0327B] teipsum: Vel si, pro quia legitur.
Id est, gloria mundi quam affectatis, semper est parata. Ego autem cum accepero tempus gloriae, ad quam perveniendum est humilitate impleta, justitias judicabo (Psal. LXXIV) . Modo enim non est tempus judicandi, sed iniquos tolerandi.
Non potest mundus odisse vos, me autem odit, quia testimonium perhibeo de illo, quia opera ejus mala sunt.
Non accuso quidem mundum apud Patrem, sed arguo de peccatis, et ideo nunc non est tempus meum, sed vestrum, quia vos mundi amatores et falsi testes, dicitis bona mala, et mala bona.
Vos ascendite ad diem festum hunc. Ego non ascendo ad diem festum istum, quia meum tempus [Col. 0327C] nondum impletum est.
Non est praeceptum, sed permissio quod dicit, ascendite ad diem festum hunc, ubi humanam gloriam quaeritis, ubi extendere carnalia gaudia vultis. Tempus autem gloriae meae manebit in aeternum, ipsa festivitas sine nube.
Haec cum dixisset, ipse mansit in Galilaea. Ut autem ascenderunt fratres ejus, tunc et ipse ascendit ad diem festum, non manifeste, sed quasi in occulto.
Non dixit, ad diem festum hunc, quia non cupiebat gloriari temporaliter, sed aliquid docere salubriter. Non vacat quod latenter ascendit, quod latebat in illo die festo. Omnia antiqua umbra futurorum fuerunt. Ergo et scenopegia. Nam nos educti sumus de Aegypto, ubi diabolo tanquam Pharaoni [Col. 0327D] serviebamus. Clamavit enim nobis Christus, quasi lateres facientibus: Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis (Matth., XI) . Educti sumus per baptismum tanquam per mare rubrum, quia Christi sanguine consecratum, mortuis inimicis, id est, peccatis nostris. Modo ergo antequam ad terram promissionis veniamus, id est ad regnum aeternum, in tabernaculis hujus deserti sumus. Cum autem corpus Christi quod sumus nos, est in tabernaculis, Christus est in tabernaculis. Sed tunc latenter, modo manifeste, quia remota umbra, venit lux, in qua omnia jam agnoscimus.
Judaei ergo quaerebant eum, et dicebant: Ubi est ille?
[Col. 0328A] Occasionem quaerendi praebebat quod non ascenderat cum fratribus qui ei consilium de gloria dabant, unde dixit eis: Non ascendam ad diem festum hunc quem vultis, id est primum vel secundum.
Et murmur multum erat de eo in turba. Quidam enim dicebant quia bonus est. Alii autem dicebant, non, sed seducit turbas.
De omnibus servis Christi hoc idem dicitur, quia vita nostra abscondita est cum Christo in Deo (Coloss. III) , sed tandem Deus manifeste veniet.
Nemo tamen palam loquebatur de illo propter metum Judaeorum.
Nemo scilicet illorum, qui dicebant, bonus est
Jam autem die festo mediante, ascendit Jesus in templum et docebat.
[Col. 0328B] Cum jam videlicet illius festi tot dies praeteriissent, quod futuri erant, ascendit. Quod latuit, exemplum est vitandi malos, quod palam loquitur, et non tenetur ab his qui quaerebant, potestatis ejus indicium est.
Et mirabantur Judaei, dicentes: Quomodo hic litteras scit, cum non didicerit?
Inde mirabantur, quia multi noverant quemadmodum educatus esset, et nunquam eum viderant litteras discentem.
Respondit eis Jesus, et dixit: Mea doctrina non est mea, sed ejus qui misit me.
Videtur contraria loqui. Quod si dixisset, ista doctrina non est mea, nulla esset quaestio. Nunc autem in hoc est solutio, quia doctrina Patris est Verbum [Col. 0328C] Patris, id est, Filius ex Patre. Ac si diceret: Ego non sum a me ipso, sed a Patre. Quid enim tam tuum quam tu? et quid tam non tuum quam tu, si alicujus est quod es? Hinc alibi dicit Dominus: Hoc est opus Dei, ut credatis in eum quem ille misit (Joan. VI) . Qui credit in eum, credit ei, sed non convertitur, quia daemones credunt ei, non in eum. Nos etiam credimus Petro et Paulo, sed non credimus in Petrum et Paulum. Quid est ergo in Deum credere? Credendo in eum ire et ejus membris incorporari. Haec sententia, quod Filius doctrina Patris est, dissolvit Sabellianam haeresim, qui ausus est dicere, Patrem et Filium duo nomina esse, sed unam rem. Alicujus est enim doctrina Filii, si sua [Col. 0328D] non est.
Si quis voluerit voluntatem ejus facere, cognoscet de doctrina utrum ex Deo sit, an ego à me ipso loquor.
Sensus est: Si quis me credit Filium Dei, intelliget quod doctrina mea est ejus.
Qui a semetipso loquitur, gloriam propriam quaerit.
De antichristo dicit, qui non a Deo missus sed venire permissus, extollet se, ut ait Apostolus, supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur (II Thess., II) .
Qui autem quaerit gloriam ejus qui misit illum, hic verax est, et injustitia in illo non est.
[Col. 0329A] Hoc de se dicens, dat humilitatis exemplum, ut omnia bona Deo tribuamus.
Nonne Moyses dedit vobis legem, et nemo ex vobis facit legem? Quid me quaeritis interficere?
In lege quidem gloriamini, sed contra legem quae occidere vetat, quae me nuntiat, de morte mea tractatis.
Respondit turba et dixit: Daemonium habes. Quis te quaerit interficere?
Quid posset aliud dicere turba turbulenta? Quid posset aliud olere coenum commotum? Turbavit claritas lucis turbam lippitudinis. Oculi enim non habentes sanitatem, non possunt ferre luminis claritatem.
Respondit Jesus et dixit eis: Unum opus feci, et [Col. 0329B] omnes miramini. Propterea Moyses dedit vobis circumcisionem, non quia ex Moyse est, sed ex patribus, et in Sabbato circumciditis hominem.
Unum opus fuit quod hominem sanum feci Sabbato. Propterea, videlicet propter tale opus, id est ut salus hominis consequatur, bene factum est ut acciperetis circumcisionem a Moyse. Convincit vos Moyses, quia in lege accepistis ut circumcideretis octavo die, accepistis etiam ut vacetis septimo die. Quid igitur facietis, si octava dies nativitatis occurrat die Sabbati? Novi quia circumciditis. Circumcisio enim pertinet ad aliquod signaculum salutis. Et non debent homines Sabbato vacare a salute. Ergo ne mihi irascamini, quia salvum feci totum [Col. 0329C] hominem Sabbato. Et hoc est quod dicit:
Si circumcisionem accipit homo in Sabbato, ut non solvatur lex Moysi, mihi indignamini quia totum hominem sanum feci in Sabbato? Nolite judicare secundum faciem, sed justum judicium judicate.
Non est judicandum secundum faciem, id est acceptionem personarum; sed justum judicium, id est secundum veritatem rerum. Qua cognita, nec me, nec Moysen damnabitis, nec me contrarium illi dicetis In quo illos arguit, nos instruit, ne in judicandis causis personas accipiamus, non quod pro diversitate graduum diverso modo personas non honoremus. [AMBROS.] Notandum quia credens Abraham se filium habiturum, hujus rei signum circumcisionem accepit, ut quod credens justificatus [Col. 0329D] sit, cerneretur. Quod signum ideo accipiebant filii Israel, ut scirentur esse filii ejus, qui credens Deo, hoc ipsum acceperat. [HIERON.] Ideo etiam praeceptum est circumcidi, ut agnosceretur Dei populus inter gentes, sive ut corpora eorum agnoscerentur in bello. [AUGUST.] Denique quando soli erant in eremo, non circumcidebantur. Praeterea circumcisio facta in virili membro, per quod generatur creatura mortalium, castitatem mentis debere observari indicat. Ideo autem quisque cum praeputio nascitur, quia cum vitio propaginis nascitur.
Dicebant ergo quidam ex Jerosolymis: Nonne hic est quem quaerunt interficere? Et ecce palam loquitur, et nihil ei dicunt. Nunquid vere cognoverunt principes quia hic est Christus?
[Col. 0330A] Qui noverant qua saevitia quaerebatur, mirabantur qua potentia non tenebatur.
Sed hunc scimus unde sit, Christus autem cum venerit, nemo scit unde sit.
Haec opinio, nemo scit unde sit, non inaniter est nata. Nam Scripturae dixerunt quoniam Nazaraeus vocabitur. Ergo praedixerunt unde sit. Rursus convocatis Scribis ab Herode, et inquisitis ubi Christus nasceretur, dixerunt: In Bethlehem Judae (Matth. II) . Sed et Isaias dixerat: Generationem ejus quis enarrabit? (Isai. LIX.) Hoc autem secundum divinitatem. Et secundum hoc isti nesciebant unde Christus esset, sed secundum carnem eum agnoscebant.
[Col. 0330B] A. 76[III] M. 112 L. 119
Clamabat ergo docens in templo Jesus, et dicens: Et me scitis, et unde sim scitis, et a meipso non veni, sed est verus qui misit me, quem vos nescitis. Ego scio eum, quia ab ipso sum, et ipse me misit. Et si dixero quia nescio eum, ero similis vobis mendax.
Me scitis, dictum est de facie hominis, quae nota eis erat. Unde sim, scitis, scilicet a Nazareth. A me ipso non veni, tale est quasi dicat: Secundum divinitatem me nescitis: Deum enim nemo vidit unquam. Ego autem scio eum quia sum veritas ab ipso, qui ex se verus est: ergo a me quaerite, in me credite, quia venit ad Patrem cui voluerit Filius revelare.
A. 77[I] M. 220 R 122 L. 261
[Col. 0330C] Quaerebant ergo eum apprehendere, et nemo misit in illum manus, quia nondum venerat hora ejus.
Non horam dixit qua cogeretur mori, sed qua dignaretur occidi.
R. 78[X]
De turba autem multi crediderunt in eum, et dicebant: Christus cum venerit, nunquid plura signa faciet quam quae hic facit?
Utique si duo non erunt, hic est Christus. Haec turba fuit commota miraculis, quae in eum credens, hoc dicebat.
L. 149[X]
[Col. 0330D] Ait autem quidam ei de turba: Magister, dic fratri meo ut dividat mecum haereditatem. At ille dixit ei: Homo, quis me constituit judicem, aut divisorem super vos?
Merito refutatur hic frater, qui magistro supernae pacis vult ingerere molestiam terrenae divisionis. Merito homo vocatur, id est carnalis, ut Paulus ait: Cum enim sit inter vos zelus et contentio, nonne carnales estis? Nonne homines estis, et secundum hominem ambulatis? (I Cor. III.) Bene autem terrena declinat, qui propter divina descenderat; nec dignatur esse judex litium vel arbiter facultatum, qui vivorum et mortuorum habet judicium et meritorum arbitrium.
Dixitque ad illos: Videte et cavete ab omni avaritia, [Col. 0331A] quia non in abundantia cujusquam vita ejus est ex his quae possidet.
Non in solo pane vivit homo, sed in verbo Dei: nec tempora vitae divitiarum multitudine protenduntur. Providete, inquit, oculo scilicet rationis, et non ait: Cavete ab avaritia, sed omni adjunxit: Quia nonnulla simpliciter hominibus geri videntur, quae internus arbiter cernit qua intentione fiant. Quis cum fratre haereditatem dividi, fructus agri in horrea recondi, pro crimine deputaret? Sed ipse testis est Deus, quia non bona intentione hoc [hic] faciebat. Unde et exemplum stultitiae suae proponit ei.
Dixit autem similitudinem ad illos, dicens: Hominis cujusdam divitis uberes fructus ager attulit, et cogitabat intra se dicens: Quid faciam, quod non [Col. 0331B] habeo quo congregem fructus meos?
Ecce nimia sollicitudo ex avaritia studente bona sua in futurum luxuriae reservare, et ex sollicitudine sequitur deliberatio.
Et dixit: Hoc faciam: destruam horrea mea, et majora faciam et illuc congregabo omnia quae sunt nata mihi, et bona mea, et dicam animae meae: Anima, habes multa bona posita in annos plurimos, requiesce, comede, bibe, epulare.
Congregabo, inquit, quae nata sunt plus solito mihi, id est meo labore, vel propter me solum. Dicens, requiesce, pesti avaritiae pestem jungit desidiae, ut nec pro temporalibus Deum interpellet. Comede ac bibe, contra esuriem et sitim, et epulare luxuriose magno deliciarum paratu.
[Col. 0331C] Dixit autem illi Deus: Stulte, hac nocte animam tuam repetent a te, quae autem parasti, cujus erunt?
Non sunt hominis bona, quae secum auferre non potest, sed sola misericordia comes est defunctorum. Non tamen in eo reprehenditur iste dives, quod terram coluerit et fructus servare voluerit, sed quod omnem vitae suae fiduciam in sua abundantia posuerit, et nil pauperibus erogare constituerit, juxta imperium Domini dicentis: Quod superest, date eleemosynam (Luc. XI) , in nocte aufertur anima illius, qui considerationis lucem habere negligit, ut quod potest pati praevideat. Unde Paulus dicit: Vos autem, fratres, non estis in tenebris, ut vos dies illa tanquam fur comprehendat. Omnes enim vos filii lucis estis, [Col. 0331D] et filii diei (I Thess. V) . Psalmista etiam cum de avaro quolibet praemisisset, sed et frustra conturbatur, adjunxit: Thesaurizat et ignorat cui congregabit ea (Psal. XXXVIII) . Dicere autem Dei ad perversos, est pravas eorum machinationes subita animadversione compescere.
Sic est qui sibi thesaurizat, et non est in Deum dives.
Sic est, videlicet stultus, et in nocte a divinis judiciis rapiendus, cujus exspectatio non est Dominus, qui transitoria non distribuit pauperibus, ut ab eis reciperetur in aeternis tabernaculis. In Deum autem dives est, cujus substantia (id est conscientiae possessio, qua sustentatur et pascitur) est apud Deum, non in saeculis terrae.
R. 107[II] M. 193 L. 219
Et cum egressus esset in via, procurrens quidam genuflexo ante eum rogabat eum: Magister bone, quid boni faciam ut habeam vitam aeternam? Qui dixit ei: Quid me interrogas de bono? Nemo bonus nisi unus Deus.
[AUGUST.] Potuit utrumque dici et secundum Matthaeum, quid me interrogas de bono? et juxta alios, quid me dicis bonum? ut alterum referatur ad illud quaerentis, quid boni faciam? Alterum ad id quod ait, magister bone. [BEDA.] Quia ergo vocaverat magistrum bonum, et non Deum vel Dei Filium, dicit quemvis sanctum hominem comparatione Dei [Col. 0332B] non esse bonum. De quo in psalmo: Confitemini Domino, quoniam bonus (Psal. CXVII) . Solus enim Deus natura est bonus, nam alii boni non habent bonitatem a se, sed a Deo. Non igitur Christus se bonum negat, sed esse Deum significat, nec se magistrum bonum non esse, sed absque Deo nullum bonum esse testatur.
Si autem vis ad vitam ingredi, serva mandata. Dixit illi quae? Jesus autem dixit: Non occides, non adulterabis, non furtum facies, non falsum testimonium dices. Honora patrem et matrem tuam, et diliges proximum tuum sicut teipsum.
Nota quia justitia legis suo tempore custodita, non solum bona terrae, sed et vitam conferebat aeternam. Notandum etiam quia Paulus praecipit viris, ut quisque [Col. 0332C] diligat uxorem suam sicut seipsum. Si ergo unusquisque sicut seipsum diligere debet proximum et uxorem, nulla erit differentia inter proximi et uxoris dilectionem, quod valde absurdum est. Sed in proximo, sicut, adverbium est similitudinis. In uxore autem, sicut, non similitudinem, sed approbationem et affirmationem cum quodam pondere sonat, quomodo dicimus, quasi vir fecit. Et de Salvatore: Vidimus gloriam ejus gloriam quasi unigeniti a Patre (Joan. I) , non quo Salvator gloriam habuerit ad comparationem alterius unigeniti.
Dicit illi adolescens: Omnia haec custodivi a juventute mea. Quod adhuc mihi deest?
R. 180[II] M. 194 L. 291
[Col. 0332D] Jesus autem intuitus eum, dilexit eum, et dixit illi: Unum tibi deest. Si vis perfectus esse vade, et vende quae habes et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo et veni, sequere me.
Non est putandus hic de custodia mandatorum esse mentitus, sed simpliciter esse confessus, quia si mendacii noxa reus teneretur, nequaquam intuitus arcana cordis ejus, eum diligere diceretur Jesus. Diligit enim eos qui mandata legis custodiunt, sed quod ibi minus est, his qui perfecti esse volunt, adjungit. Qui vult ergo perfectus esse, vendat quae habet, non ex parte ut Ananias et Saphira, et det pauperibus (Act. V) . Nec hoc ad perfectionem sufficit, nisi Salvatorem sequatur, id est nisi, relictis malis, [Col. 0333A] faciat bona. [HIERON. — CHRYSO.] Vel ita: Iste adolescens et dives et superbus et tentator erat, atque per inanem jactantiam tanquam glorians in lege, mentitus est se mandata custodisse. Jesus vero, quasi vera acciperet verba illius, docuit quae perfectionis sunt. Et oculis misericordiae, quibus dignatur impium justificare, quibus respexit Petrum ut fleret amare (Luc. XXII) , intuitus est istum, et ita dilexit in eo non quod prius erat per superbiam, sed quod coepit esse per gratiam. [CHRYSO.] Juxta hoc igitur quaecunque dicuntur de adolescentulo illo, accipienda sunt de populo Judaico, qui adolescens erat, non aetate, sed levitate, immaturis moribus, non annis. Considera quia non interrogat quid credat, sed quid faciendo vitam aeternam possideat; quia Judaeus [Col. 0333B] spem omnino habet in operibus sine fide. Unde Apostolus: Gentes quae non sectabantur justitiam, ad legis justitiam pervenerunt; quia non ex operibus, sed ex fide. Israel autem sectando legis justitiam, in legem justitiae non pervenit; quia non ex fide, sed ex operibus (Rom. IX) . Prima justitia est, cognoscere Trinitatem; novissima, bene operari. Nativitas Judaeorum fuit, ex tempore Abrahae usque ad exitum ex Aegypto, et usque tunc fuit quasi infans. Inventus fuit, ex tempore Moysi usque ad reges. Virilitas, ex tempore regum usque ad transmigrationem Babyloniae. Senectus, inde usque ad Christum, quando mortuus est populus ille, propriam interficiens vitam. Mentitur ergo quod custodierit mandata a juventute, sed nec adhuc custodit in senectute. Jesus [Col. 0333C] tamen intuetur eum et diligit, in hoc videlicet, ut reliquiae salvae fiant. [HILAR.] In eo quod bona sua, vendere et dare pauperibus ad perfectionem jubetur, confidentiam legis et sacrificiorum, quibus carnaliter utebatur, relinquere admonetur. Omnia mandantur felici commercio mutari, et ut meminerit umbram veritatis in eis esse, quae deinceps gentibus spiritualiter pauperibus sint sub ipsius corporis veritate dividenda. Haec autem neminem posse efficere indicat, nisi qui sequi coeperit Christum. Sed Judaicus populus, auditis his, tristis recessit: multam enim opulentiae fiduciam habebat ex lege.
M. 19[II] R. 109 L. 220
[Col. 0333D] Cum audisset autem adolescens verbum, abiit tristis. Erat enim dives valde, et multas possessiones habens.
Multi quippe divitias amore Dei relinquunt, dolentes tamen et flentes. Licet enim proximum diligant, seipsos jure magis diligunt, et ideo suis usibus divitias potius cupiunt quam aliis, quibus tamen totas distribuunt, monente Deo quem sibi praeferunt. Sic et martyres carnem suam nimirum quam diligunt, inviti [in vita.] martyrio tradunt; sed tamen propter Deum tradere non dubitant.
Et circumspiciens Jesus, ait discipulis suis: Quam difficile qui pecunias possident, in regnum Dei introibunt! Amen dico vobis, quia dives difficile intrabit in regnum coelorum.
[Col. 0334A] Occasione hujus habentis divitias, ingreditur sermonem de avaro sub nomine divitis. Ubi ergo difficile ponit, non impossibilitatem praetendit, sed raritas demonstratur: difficulter enim divitiae contemnuntur, et vix aliquis res saeculi sine saeculi ipsius vitiis assequitur. Hae sunt enim spinae et tribuli, qui semen Dei suffocaverunt, quare tutum est, nec habere nec amare divitias.
Et iterum dico vobis: Facilius est camelum per foramen acus transire quam divitem intrare in regnum coelorum.
Facilius, id est minus difficile est, et ideo minus difficile, quia minus impossibile. Impossibilius est enim cupidum intrare in regnum coelorum, quam per foramen acus transire camelum. Charitas enim [Col. 0334B] cujus dilatatio jungit Deo, contraria est cupiditati, cujus angustia separat a Deo. Sicut ergo impossibilissimum est nigrum, dum fuerit nigrum, albere, quia nigrum albo contrarium est; ita nihil impossibilius est, quam cupidum Deo jungi dum fuerit cupidus. Quis non videt comparationis gradus inter impossibilia? [BEDA.] Utique impossibilius est equum verti in lapidem quam in asinum, a quo minus differt. Quomodo ergo plurimi divites intraverunt regnum Dei, nisi quia, Deo inspirante, divitias pro nihilo habuerunt? Nunquid David in divitiis confidebat, de seipso canens: Quia unicus et pauper sum ego (Psal. XXIV) . Alios etiam ita hortatur: Divitiae si affluant, nolite cor apponere (Psal. LXI) . Mystice, [Col. 0334C] facilius est Christum pati pro dilectoribus saeculi, quam dilectores saeculi ad Christum converti. Camelus dicitur Christus, quia sponte humiliatus, infirmitatis nostrae onera sustinuit. Unde illud: Quanto magnus es, humilia te in omnibus (Eccli. III) . Per acum significat punctiones in passione susceptas. Foramen ergo acus dicit angustias passionis, qua naturae nostrae quasi scissa vestimenta resarcire dignatus est, id est reparare post lapsum. [CHRYSO.] Aliter: Facilius est gentes tortuosas animo intrare per angustum ostium regni coelestis, quam Judaeos divites visos in lege et prophetis. Gentes habebant gibbum idololatriae, sicut camelus habet gibbum, qui non permittit eum erigere collum. Acus est Filius Dei, cujus prima pars subtilis et acuta, significat [Col. 0334D] divinitatem ejus; novissima, incarnationem. Totus est rectus Filius Dei ut acus, non habens scrupulum peccati, per cujus vulnus passionis gentes ingressae sunt in vitam aeternam. Ab eo consuta est immortalitatis tunica, quae conscissa erat in Adam. Hic acus consuit spiritum carni, et Judaicum populum gentili. Unde Apostolus: Ipse est pax nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. II) . Hic acus copulavit diruptam amicitiam angelorum et hominum; hic acus figit et pertransit, et vulnus non facit.
Auditis autem his discipuli mirabantur valde, dicentes: Quis ergo poterit salvus esse?
[BEDA.] Intellexerunt divitiarum amatores, etiamsi non habeant, in divitum numero deputari. Aliter [Col. 0335A] enim, cum multo plures sint pauperes quam divites, non dicerent, quis poterit salvus esse?
Aspiciens autem Jesus, dixit illis: Apud homines hoc impossibile est, apud Deum autem omnia possibilia sunt.
Hoc non ita accipiendum, quod cupidi sint intraturi in regnum Dei, sed quod possibile est Deo, ut per verbum ejus a cupiditate temporalium, ad charitatem convertantur aeternorum.
Tunc respondens Petrus, dixit ei: Ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te. Quid ergo erit nobis?
Grandis fiducia. Petrus piscator erat, dives non fuerat, victum manu et arte quaerebat, et tamen loquitur confidenter, Dimisimus omnia. Et quia non sufficit dimittere, hoc enim et Socrates philosophus [Col. 0335B] fecit, jungit quod perfectum est: Et secuti sumus te, quod est credentium. Fecimus quod jussisti. Quid ergo nobis dabis praemii?
M. 196[X]
Jesus autem dixit illis: Amen dico vobis, quod vos qui secuti estis me, in regeneratione cum sederit Filias hominis in sede majestatis suae.
M. 197[V] L. 272
Sedebitis et vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel.
In prima resurrectione regeneratur anima per fidem. In secunda regenerabitur caro per incorruptionem. Hinc duae adoptiones, duae resurrectiones [Col. 0335C] dicuntur. De sede autem Dei audi Prophetam: Regnabit Deus super gentes, Deus sedet super sedem sanctam suam (Psal. XLVI) . Omnes credentes sunt sedes majestatis ejus. Vide quia non hic de tempore futuri judicii dicit, sed de vocatione omnium gentium. Non enim dixit, cum venerit Filius hominis sedens, sed cum sederit. Ex eo coepit sedere in sede majestatis suae, ex quo gentes coeperunt credere in eum. Ex eo etiam tempore apostoli sederunt super duodecim thronos, id est in omnibus Christianis, secundum diversitates animarum. Suscipientes verbum Patri, thronus ejus fuerunt. Sic de caeteris apostolis. Hinc ait Propheta: Jerusalem quae aedificatur ut civitas (Psal. CXXI) et caetera. Jerusalem [Col. 0335D] est Ecclesia, apostoli sunt sedes Dei; fideles homines sunt sedes apostolorum. Doctrinis itaque et exemplis Patrum condemnantur quotidie nolentes credere de duodecim tribus Israel. Tribus autem Levi quae tertia decima est, subintelligitur in duodecim, quia in divisione terrae promissionis non accipiens partem, divisa est per duodecim tribus, quarum decimas et oblationes obtinuit. [HIERON.] Aliter: Sedere in sede majestatis, erit, in judiciaria potestate regem gloriae apparere. Sedere namque judicantis est. Sedebunt ergo, id est judices apparebunt, qui ad justitiam erudiunt multos, fulgentes quasi stellae in perpetuas aeternitates (Dan. XII) . Erunt itaque meritorum dignitate super duodecim sedes, id est super universitatem bonorum, quos [Col. 0336A] in Christo docuerunt. Duodenarius enim universitatem significat, sicut et septenarius; cujus (partes, id est tria et quatuor) altera per alteram multiplicatae, duodecim fiunt. Quod ergo minus a Judaeis putabatur, contemptores Evangelii de duodecim tribubus Israel, nedum caeteras gentes, condemnabunt doctores sancti in die judicii.
M. 198[III] R. 110 L. 221
Amen dico vobis, omnis qui reliquerit domum aut parentes, vel fratres, aut sorores, aut patrem, aut matrem, aut uxorem, aut filios, aut agros propter regnum coelorum et nomen meum et propter Evangelium, centuplum accipiet: nunc in hoc tempore domos et fratres et sorores et matres et filios et agros cum [Col. 0336B] persecutionibus, et in futuro saeculo vitam aeternam possidebit.
[HIERON. — BEDA.] Sensus est: Qui pro Salvatore omnes divitias dimiserit, et carnis affectus contempserit, in spiritualibus centuplum accipiet, quae comparatione carnalium merito sui, ita erunt quasi parvo numero centenarius comparetur. Qui enim propter regnum Dei temporalia spernunt, etiam in hac vita persecutionibus plena, ejusdem regni gaudia fide certa degustabunt, et omnium electorum sincera dilectione fruentur. Cum igitur a consortibus propositi sui multo gratiorem recipiant charitatem, omnia spirituali glutino colligatorum tanquam sua credunt, quia multitudinis credentium erat cor unum et anima una, nullusque egens erat inter eos [Col. 0336C] (Act. IV) . In continentia etiam conjugali major est suavitas in honore sanctificationis quam in lascivia carnis praebeatur. [CHRYSO.] Mystice, pater est diabolus, mater ignorantia, per quam diabolus generat filios, fratres et sorores, sunt socii et sociae erroris. Si credat ille qui fuit sacerdos gentilis, relinquit idololatriam quasi conjugem suam, per quam generabat filios et filias. Si crediderit magister cujuslibet professionis malae, relinquens ipsam professionem, quam agrum fructiferum relinquit. Relinquens dignitatem, facultatem quasi domum se adumbrantem despicit. Relinquentem sorores suscipiunt gratiae Dei quasi charissimae sorores. Nec ulla soror sic dulciter complectitur fratrem, ut gratiae Dei animam sanctam.
[Col. 0336D] M. 199[II] R. 111 L. 173
Multi autem erunt primi novissimi, et novissimi primi.
Multi prius fervent, postea torpent; multi prius frigidi, subito inardescunt. Vide Judam apostatam versum de apostolo, et latronem in cruce factum confessorem. Aliter: Multi in saeculo despecti, in futuro sunt glorificandi; apud homines alii gloriosi, in futuro damnandi: vel gentiles qui diu sine lege vixerant, ad fidem sunt vocandi, Judaei excaecandi.
L. 192[X]
Audiebant autem omnia haec Pharisaei, qui erant avari, et deridebant illum.
[Col. 0337A] Disputantem de contemptu mundi deridebant, cum lex suis observatoribus bona terrae promitteret, non attendentes quia in lege carnalibus minora, in Evangelio spiritualibus majora jure praecipiuntur.
Et ait illis: Vos estis qui judicatis vos coram hominibus, Deus autem novit corda vestra, quia quod hominibus altum est, abominatio est ante Deum.
Coram hominibus se justificant, qui peccatores contemnunt, et se justos esse asserunt, eleemosynarum remedia negligentes. Sed haec avara altitudo quam juste damnanda sit, in sequenti exemplo docet ille, qui illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV) .
[Col. 0337B] L. 196[X]
Iterum dixit: Homo quidam erat dives, et induebatur purpura et bysso, et epulabatur quotidie splendide.
In divitiis notatur concupiscentia oculorum, in pretiosis vestibus superbia vitae, in splendida epulatione concupiscentia carnis. Idcirco dives iste quasi ignotus apud Deum, nomine non designatur. [AUGUST.] Quae est ista aviditas, cum ipsae belluae modum habeant? Tunc enim rapiunt, quando esuriunt; parcunt vero praedae, cum sentiunt saturitatem. Inexplebilis est avaritia divitum; semper rapit, et nunquam satiatur, nec Deum timet, nec hominem reveretur. Non patri parcit, non matrem [Col. 0337C] agnoscit, non fratri obtemperat, non amico fidem servat. Viduam opprimit, pupilli rem invadit. [BEDA.] Quae est haec insania, acquirere aurum et perdere coelum? Hic tamen dives non abstulisse aliena reprehenditur, sed propria non dedisse, quamvis in lege non tenacia, sed rapina damnetur. Conchulae marinae ferro circumcisae, lacrymas purpureas emittunt, quibus lana tingitur, unde purpura texitur. Byssum vero genus est lini candidissimi et mollissimi, quod Graeci papaten vocant.
Et erat quidam mendicus nomine Lazarus, qui jacebat ad januam ejus; ulceribus plenus, cupiens saturari de micis quae cadebant de mensa divitis, et nemo illi dabat. Sed et canes veniebant, et lingebant [Col. 0337D] ulcera ejus.
[CHRYSO. — AMBR.] Nec a se canes removere poterat, nec visitator erat qui removeret. Nota cum parabolae propria non ponant nomina, et Dominus per humilitatis approbationem pauperis hujus nomen dicat, non parabola, sed rei gestae narratio haec est. Mendici hujus ulcera dives fastidiosus exhorret, ne inter pretiosas epulas unguentatosque convivas fetorem ulcerum lambentibus canibus sustineat. [BEDA.] Cum ergo ante januam jaceret, et ex visione pauperis diviti non miserenti cumulus damnationis infertur, et rursum ex visione divitis tentatus quotidie pauper probatur. Quem ad majorem ipsius probationem paupertas simul et aegritudo, et visa divitis copia, et nulla sibi adhibita [Col. 0338A] consolatio, afficiunt. Cavendum ergo ne pauperes despiciamus, et si qua in eis reprehensibilia videmus, quia fortasse quos morum infirmitas vulnerat, medicina paupertatis curat.
Factum est autem ut moreretur mendicus, et portaretur ab angelis in sinum Abrahae. Mortuus est autem et dives, et sepultus est in inferno.
Sinus Abrahae requies est beatorum pauperum, sepultura inferni, superbis et immisericordibus profunditas est poenarum. Unde Gregorius duodecimo in Job: «Non justorum animas ad infernum dicimus descendisse, ut in locis poenalibus tenerentur, sed ut in superioribus requiescerent.» Idem tertio decimo: «Taedium quo justi desiderabant videre Salvatorem, vocat Job tenebras, ubi ait: In tenebris [Col. 0338B] stravi lectulum meum (Job XVII) .» Idem in octavo. «Sicut consumitur nubes et pertransit, sic qui descendit ad inferos, non ascendit.» Ac si aperte loqueretur Job, dicens: In altum currendo deficit, qui superbiendo ad interitum tendit. Quem si semel culpa ad poenam pertrahit, misericordia ulterius ad veniam non reducit.
Elevans autem oculos suos, cum esset in tormentis, vidit Abraham a longe et Lazarum in sinu ejus.
[BEDA.] Cum dicamus Abraham secundum fidem patrem nostrum, coetus credentium liberatorem exspectantium, sinus erat Abrahae: ad quem ministerio angelorum directus fuit Lazarus, de mendico dives factus. Infideles autem juxta varietatem culparum, [Col. 0338C] per diversas mansiones in imo poenarum positi, fideles super se in requie a longe conspiciunt, quia illuc per meritum non attingunt.
Et ipse clamans, dixit: Pater Abraham, miserere mei, et mitte Lazarum ut intingat extremum digiti sui in aquam, ut refrigeret linguam meam, quia crucior in hac flamma.
Sicut divinitas figurare per translationem oculos, linguam, digitos, caeteraque humana membra dicitur habere, ita animae a corporibus separatae. Petit ergo dives linguam suam refrigerari, id est poenam quam cum lingua suo meruit, relaxari. In conviviis enim quia loquacitas solet abundare, perhibetur dives ex lingua gravius ardere. Optat igitur ab extremo digiti se tangi, id est, operatione justorum [Col. 0338D] vel ultima recreari, et sic per aquam vivam gratiae Dei, misericorditer sibi subveniri.
Et dixit illi Abraham: Fili, recordare quia recepisti bona in vita tua, et Lazarus similiter mala. Nunc autem hic consolatur, tu vero cruciaris.
Torquetur ante judicium, quia luxurioso carere deliciis poena est: Abraham caeterique patres fideles, nequaquam secundum carnem filios a tormentis liberare student, quos a fide deviasse considerant. Forte dives iste aliquid boni habuit, quod felicitas transeuntis vitae remuneravit, et Lazarus aliquid mali, sed ignis inopiae purgavit. Vel in hoc recepit bona, quia omne suum gaudium felicitatem transitoriam putavit. Justi vero et si mundana bona habeant, [Col. 0339A] qui ad aeterna sanctis desideriis aestuant, quae adsunt, minime bona videntur.
Et in his omnibus inter nos et vos chaos magnum firmatum est, ut hi qui volunt hinc transire ad vos, non possint, neque inde huc transmeare.
Chaos sive chaus, ut veteres codices habent, significat perpetuam dissimilitudinem inter bonorum malorumque voluntates, quia post mortem nequeunt merita mutari. Non est dubium quin reprobi a poenis transire cuperent sicut adhuc faciunt, ad sortem beatorum. Transire autem justorum, est mente ire per misericordiam ad positos in tormentis, eosque velle liberare. Sed non possunt, quia justorum animae, quamvis in suae naturae bonitate misericordiam habeant, tanta tamen rectitudine auctoris sui [Col. 0339B] constringuntur, ut nulla compassione ad reprobos moveantur. Aliter: Justi transire volunt, id est, existimantur a multis transire velle ad illos praesertim eripiendos a poenis, qui eis in hac vita majori affectu jungebantur.
Et ait: Rogo ergo te, pater, ut mittas eum in domum patris mei; habeo enim quinque fratres, ut testetur ne et ipsi veniant in locum hunc tormentorum.
Postquam ardenti de se spes tollitur, animus ad propinquos recurrit; quia reproborum mentem poena sua inutiliter erudit quandoque ad charitatem, ut jam tunc suos etiam spiritualiter diligant, qui hic dum peccata diligerent, nec se amabant. Servatur ergo diviti ad poenam et cognitio pauperis quem despexit, et memoria fratrum quos reliquit. Et boni [Col. 0339C] siquidem bonos et mali malos, et boni malos et mali cognoscent bonos. In qua videlicet cognitione utriusque partis cumulus retributionis excrescit, ut et boni amplius gaudeant, quia secum eos laetari conspiciunt quos amaverunt, et mali dum cum eis torquentur, quos in hoc mundo dilexerunt, eos non solum sua, sed etiam eorum poena consumat. Fit autem in electis quiddam venerabilius, quia non solum eos agnoscunt quos hic noverant, sed velut visos ac cognitos recognoscunt bonos quos nunquam viderunt.
Et ait illi Abraham: Habent Moysen et prophetas, audiant illos. At ille dixit: Non pater Abraham, sed si quis ex mortuis ierit ad eos, poenitentiam agent.
[Col. 0339D] [AMBROS.] Dives iste, serus magister incipit esse, cum jam nec discendi tempus habet, nec docendi. Et quia verba Dei despexerat, haec audire non posse suos sequaces aestimat.
Ait autem illi: Si Moysen et prophetas non audiunt neque si quis ex mortuis resurrexerit, credent.
[BEDA.] Qui verba legis despiciunt, resuscitato credere renuent. Iste dives Judaicum populum significat qui cultum vitae exterius habuit, et acceptae legis deliciis inutiliter usus fuit. Lazarus ulceribus plenus, gentilis est populus qui dum conversus ad Deum peccata confitetur, virus quod intus latebat, quasi rupta cute foras emittit. Lazarus cupiebat micas divitis, et nemo illi dabat, quia gentilem populum superbus Israel despiciebat. Qui dum de [Col. 0340A] doctrina legis quasi de acceptis opibus tumuit, verba fluebant ei de scientia quasi micae cadentes de mensa. Canes in sacro eloquio solent intelligi praedicatores: qui dum peccata confitentes instruunt, quasi vulnus mentis per linguam tangunt: et dum loquendo a peccatis corripiunt, ad salutem reducunt, sicut canes curant vulnera, dum ea tangunt lingua. Unde bene Lazarus interpretatur adjutus, quia illi gentiles adjuvant, qui eorum vulnera per linguae correctionem curant. Potest etiam per linctionem canum lingua signari adulantium, qui vulnera lingunt, dum mala nostra improbo favore attollunt. Abrahae sinus significat coelorum requiem, in qua recumbent venientes ab oriente et occidente cum Abraham, Isaac et Jacob; sed filii regni [Col. 0340B] hujus, purpura et bysso induti, foras ejicientur (Matth. VIII) . Infidelis populus legem in ore tenuit, sed opere servare contempsit: et ideo ibi amplius ardebit. Dives in hac vita guttam aquae mendicans, in altera dicit se habere quinque fratres, quia Judaicus populus ex magna jam parte damnatus, novit sequaces suos super terram relictos, quinque libris Moysi carnaliter intellectis, vel quinque sensibus corporis deditos. [AUGUST.] Quomodo igitur in quinque virginibus (Matth. XXV) et in centum quinquaginta tribus piscibus (Joan. XXI) innumera multitudo sanctorum intelligitur; ita in quinque fratribus divitis, multa millia populi Judaeorum intelliguntur, quos ad spiritualem intelligentiam non assurgere gemit. [BEDA]. Optat igitur ad eos mitti Lazarum, [Col. 0340C] sive alium de fidelibus sed ei non crederent, si Moysen et prophetas non audiunt. Ex mortuis Dominus resurrexit, sed Judaicus populus quia Moysi non credidit, Domino credere contempsit. Cumque Moysi verba spiritualiter intelligere renuit, ad eum quem praedixerat Moyses, non pervenit. Unde Veritas: Si crederetis Moysi, crederetis utique et mihi (Joan. V) .
L. 190[X]
Dicebat autem ad discipulos suos: Homo quidam erat dives, qui habebat villicum, et hic diffamatus est apud illum, quasi dissipasset bona ipsius.
[Col. 0340D] Nunc ad avaros superbosque Pharisaeos, nunc ad discipulos, illis audientibus, loquitur Dominus ut resipiscant. [HIERON.] Villicus proprie gubernator et custos villae est, unde et a villa nomen accepit. Hic vero ponitur pro oeconomo, id est dispensatore, qui scilicet universam substantiam domus dispensat. Aeconomus enim, tam pecuniae quam frugum et omnium quae Dominus possidet, dispensatorem significat. Villicus ergo est, cui Deus aliquas pecunias ad erogandum commisit. Dissipat igitur, vel dum male congregat, vel quando non bene expendit.
Et vocavit illum, et ait illi: Quid hoc audio de te? Redde rationem villicationis tuae. Jam enim non poteris villicare.
[Col. 0341A] Vocat Deus, quando incutit timorem aeternae damnationis. Reddit homo rationem, si cogitans villicationem cum ista vita finiendam, magis de acquirendis amicis quam de congregandis divitiis tractat.
Ait autem villicus intra se: Quid faciam, quia Dominus meus aufert a me villicationem? Fodere non valeo, mendicare erubesco. Scio quid faciam, ut cum amotus fuero a villicatione, recipiant me in domos suas.
[BEDA.] Ablata villicatione, fodere non valemus; quia post hanc vitam non licet nobis inquirere fructum bonae conversationis ligone devotae compunctionis. Mendicare confusionis est, eo modo quo fatuae virgines mendicabant. Domus sanctorum, quibus tempore hujus villicationis misericordiam [Col. 0341B] impendimus, coelestes mansiones sunt in domo Patris (Matth. XXV) .
Convocatis itaque singulis debitoribus domini sui, dicebat primo: Quantum debes domino meo? At ille dixit: Centum cados olei. Dixitque illi: Accipe cautionem tuam et sede cito, scribe quinquaginta. Deinde alii dixit: Tu vero quantum debes? Qui ait: Centum coros tritici. Ait illi: Accipe litteras tuas, et scribe octoginta.
Accipe litteras, subaudis in quibus debitum scripseras. Cautio est, undecunque cavetur contra injustitiam, ut justitia teneatur. Cadus Graece, amphora est continens urnas tres; corus vero modiis triginta completur. Quod autem uni medietas, alteri [Col. 0341C] quinta pars dimittitur: simpliciter acceptum, docet quia omnis qui indigentiam cujuslibet pauperis sanctorum vel ex dimidia, vel ex quinta parte relevaverit, certa misericordiae suae mercede donandus sit. Vel sic accipiatur, ut cum Judaei decimas dicant debere dari sacerdotibus et levitis, nos super justitiam eorum abundantes justitia Christi, demus medietatem bonorum nostrorum, sicut et Zachaeus fecit (Luc. XIX) , non solum de fructibus sed de omnibus bonis suis. Aut certe duplicemus illorum decimas, Ecclesiae dando quintas.
Et laudavit dominus villicum iniquitatis quia prudenter fecisset, quia filii hujus saeculi prudentiores filiis lucis in generatione sua sunt.
[Col. 0341D] Cujus quisque opera agit, ejus et filius dicitur. Unde boni sunt filii lucis aeternae; mali vero, filii saeculi, id est tenebrarum, de quibus Salomon ait: Vae qui sapientes estis in oculis vestris, et coram vobismetipsis prudentes (Isa. V) . In hoc dispensatore non debemus exemplum ad imitandum sumere, ut vel Domino fraudem, vel de fraude eleemosynam faciamus, sed interdum similitudines econtrario ducuntur, ut hic et de judice iniquo, unde Lucas in ducentesimo tertio decimo capitulo. Si ergo Dominus dispendium passus, tamen laudat prudentiam dispensatoris, non quod adversus eum fraudulenter, sed pro se prudenter egerit, multo magis Christus qui nullum damnum sustinere potest, et pronus est ad clementiam, laudabit discipulos si [Col. 0342A] ad ejus praeceptum misericordes fuerint. Unde sequitur:
Et ego vobis dico: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut cum defeceritis, recipiant vos in aeterna tabernacula.
[HIERON.] Mammona Syrorum lingua divitiae nuncupantur, et iniquitatis additum est, quod de iniquitate collectae sint. Unde vulgata sententia dicitur, quia dives aut est iniquus, aut haeres iniqui. Docet ergo de divitiis iniquitatis amicos facere non quoslibet pauperes, sed eos qui nos possint recipere in coelestes mansiones [ALBINUS.] Vel ita: Faciamus amicos de iniquo mammona, ut largiendo pauperibus, angelorum nobis caeterorumque sanctorum gratiam comparemus. [GREGOR.] Hoc quidam male [Col. 0342B] intelligendo, rapiunt, ut quasi bene dispensent, sed gravantur potius quam adjuventur. Hostiae enim impiorum abominabiles. Hinc per Salomonem dicitur: Qui offert sacrificium de substantia pauperis, quasi qui victimet filium in conspectu patris (Eccli. XXXIV) .
Qui fidelis est in minimo, et in majori fidelis est: et qui in modico iniquus est, et in majori iniquus est.
[BEDA.] In minimo est fidelis, qui habet viscera pietatis et opera misericordiae, dando eleemosynas et diligendo proximos [pauperes]. In majori est fidelis, qui omnino adhaeret Creatori, et unus spiritus cum eo desiderat effici. Qui enim fratrem non diligit quem videt, nec miseretur egeni, quomodo diliget Deum quem non videt (I Joan. IV) , et quomodo [Col. 0342C] seipsum Deo tribuet?
Si ergo in iniquo mammona fideles non fuistis, quod verum est, quis credet vobis?
[AUGUST.] Divitiae mundi undecunque congregentur, mammona iniquitatis dicuntur, et fallunt, quia vel deserunt, vel deseruntur. Coelestes vero et spirituales divitiae verae sunt, quas cum habuerimus, perdere non possumus.
Et si in alieno fideles non fuistis, quod vestrum est, quis dabit vobis?
[ALBINUS.] Saeculi facultates sunt a nobis alienae, id est extra naturam nostram sitae. Nihil enim intulimus in hunc mundum, et nihil hinc auferemus (I Tim. VI) . Nostra autem sunt, quae proprie homini [Col. 0342D] deputata sunt. Christus noster est, quia vita est nostra, et ideo beatus cujus est Dominus Deus ejus (Psal. CXLIII) . Virtutes nostrae sunt, quia teste Salomone, Redemptio animae viri proprie divitiae ejus (Prov. XIII) . Domus ergo aliena, ut suscipiamus nostra; praebeamus parva, ut recipiamus magna; seminemus in benedictione, ut metamus benedictionem. Qui enim parce seminat, parce et metet (II Cor. IX) . [HIERON.] Theophilus Antiochenus, qui quatuor evangelistarum in unum opus dicta compinxit, haec super hanc parobolam in suis commentariis est locutus: Dives habens villicum vel dispensatorem, Omnipotens est. Hujus dispensator fuit Paulus, legem Dei discens a Gamaliele. Qui cum coepisset Christianos persequi, et Domini sui substantiam [Col. 0343A] dissipare, correctus est a Domino, audiens: Durum est tibi contra stimulum calcitrare (Act. IX) . Dixitque in corde suo: Quid faciam? Magister fui et villicus, nunc cogor esse discipulus et operarius. Fodere non valeo, mandata enim legis terrae incumbentia destructa sunt. Mendicare erubesco, ut qui doctor fueram Judaeorum, nunc incipiam doctrinam salutis mendicare ab Anania. Faciam igitur ut me recipiant Christiani, cum ejectus fuero de villicatione mea. Coepitque eis qui prius versabantur in lege, et sic in Christum crediderant, ut arbitrarentur se in lege justificandos, dicere legem abolitam, prophetas praeteriisse, et quae antea pro lucro fuerant, reputari in stercora. Vocavit itaque duos de plurimis debitoribus. Primum, qui debebat [Col. 0343B] centum cados olei, congregatos videlicet ex gentibus, Dei misericordia indigentes. Et de centenario numero, qui plenus est et perfectus, fecit scribi quinquagenarium, qui proprie poenitentium est, juxta jubileum annum et illam parabolam, in septuagesimo quarto capitulo Lucae, in qua alteri quingenti, alteri debitori quinquaginta denarii remittuntur (Luc. VII) . Secundum autem vocavit populum Judaeorum, qui tritico mandatorum Dei nutritus erat, et debebat ei centenarium numerum, et coegit ut de centum faceret octoginta, id est crederet in resurrectionem Domini octava die factam, octoginta enim completur de octo decadibus, et de Sabbato transiret ad primam Sabbati. Ob hanc causam a Domino praedicatur benefecisse, [Col. 0343C] quod de legis austeritate mutatus sit in Evangelii clementiam. Quod si quaesieris, quare vocetur villicus iniquitatis in lege Dei, scias quia iniquus erat villicus, qui bene quidem offerebat, sed non bene dividebat, credens in Patrem, sed Filium persequens; habens Deum omnipotentem, sed Spiritum sanctum negans. Prudentior itaque fuit. Paulus in transgressione legis, filiis quondam lucis qui in lege versati, Christum qui Dei Patris verum lumen est, perdiderunt. Si autem de mammona iniquitatis bene dispensato recipiuntur in aeterna tabernacula, quanto magis sermo divinus, in quo nulla est iniquitas, qui apostolis creditus est, bonos dispensatores levabit in coelum? Quamobrem qui fidelis est [Col. 0343D] in minimo, id est in carnalibus, et in majore fidelis erit, id est in spiritualibus. Qui autem in parvo iniquus est, ut non det fratribus ad utendum, quod a Deo pro omnibus creatum est; iste et in spiritali pecunia dividenda iniquus erit, ut non pro necessitate, sed pro personis doctrinam Domini dividat. In minimo fidelem esse, magnum est. [AUGUST.] Nam sicut ratio rotunditatis (id est ut a puncto medio omnes lineae pares in extrema ducantur) eadem est in magno disco, quae in nummulo exiguo; ita ubi parva juste geruntur, non minuitur justitiae magnitudo.
L. 159[X]
Ille autem servus qui cognovit voluntatem Domini [Col. 0344A] sui, et non praeparavit, et non fecit secundum voluntatem ejus, vapulavit multis.
[BEDA.] Multi existimantes se minus vapulaturos, si nesciant quid operari debeant, avertunt autem ne audiant veritatem. Sed cum possent scire, si vellent studium adhibere, non nescientes, sed contemptores judicantur.
Qui autem non cognovit et fecit digna plagis, vapulabit paucis.
Non cognoscere dicendus est, qui apprehendere vult, sed non valet. Merito ergo minus punitur, cui minus commissum est. Qui enim ignorans peccat, in nocte peccat; qui vero sciens, tanquam in die peccat. Vivi ergo descendunt in infernum, qui scienter peccant.
[Col. 0344B] Omni autem cui multum datum est, multum quaeretur ab eo; et cui commendaverunt multum, plus petent ab eo.
[BEDA.] Ordo verborum est: Ab omni autem cui multum datum est, multum quaeretur. Quare adjecit, et cui commendaverunt multum, subaudis divina judicia, nisi quia per hoc exponit quae praedixerat? Vel forte utrumque ordinem et rectorum videlicet et subditorum, innuit. Multis subjectis saepe datur et cognitio Dominicae voluntatis, et facultas implendi. Praelatis autem committitur cum sua salute cura pascendi gregis. [BEDA.] Itaque potentes potenter tormenta patientur (Sap. VI) , hoc est, majori gratia donatos, si deliquerint, major vindicta sequetur. [Col. 0344C] Mitissima autem poena erit eorum qui originali peccato proprium peccatum non addiderunt, et in illis qui addiderunt, tanto tolerabilior erit damnatio, quanto hic minorem habuerint iniquitatem.
L. 160[V] M. 95
Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut accendatur?
Nescitis quia volo ut ignis divinus in cordibus fidelium accendatur et ardeat? Ne sitis igitur sicut servus qui scit voluntatem domini et non facit, sed ex charitate in minino et in majori fideles estote. Ignem dicit Spiritus sancti fervorem, qui secreta cordis illuminans, vitis quasi spinas et tribulos comburit, [Col. 0344D] aurea vasa probando et meliorando, ligna, fenum, stipulam consumendo.
Baptismo autem habeo baptizari, et quomodo coarctor usque dum perficiatur:
Veni, inquit, ignem mittere in corda credentium, ut terrena despiciant, superna appetant, Spiritu sancto inflammante, sed ad hoc prius habeo baptizari, hoc est tingi et perfundi baptismo, id est tinctione, subaudis mei sanguinis. Quod est dicere: Antequam mittam Spiritum sanctum, dabo me crucifigendum. Unde illud: Non erat Spiritus datus, quia nondum Jesus fuerat glorificatus (Joan. VII.) Coarctor multum usque dum perficiatur ipsa passio, sed nihil me potest cogere, quin fiat quod fieri [Col. 0345A] statui de me. Quidam codices habent angor, pro coarctor. Qui in se nihil habebat unde doleret, nostris tamen angebatur aerumnis, ut se crucifigi dimitteret.
M. 200[X]
Simile est regnum coelorum homini patrifamilias, qui exiit primo mane conducere operarios in vineam suam.
[GREGOR.] regnum coelorum (id est Christus) comparatur patrifamilias, qui primos fecit novissimos, novissimos primos. Ipse enim Christus verus paterfamilias, totius humani generis curam habens, omni tempore universos ad culturam vineae vocat. Qui quando [Col. 0345B] non agnoscitur, in secreto est; sed quando agnoscitur, exit conducere operarios, ex occulto procedens ad notitiam. Vinea autem est Ecclesia, quae ab Abel justo usque ad ultimum electum quasi tot palmites mittit, quot sanctos profert. Operarii vero sunt praedicatores et unusquisque, dum fide recta persistit in divinae legis obedientia.
Conventione autem facta cum operariis ex denario diurno, misit eos in vineam suam.
[REMIG.] Conventio fuit confirmata promissio, quod ad imaginem Dei reformandi essent, si Ecclesiam aedificando Decalogi mandatis insisterent. In denario igitur figuram regis habente, qui olim pro decem nummis computabatur, et obedientiae praemium, [Col. 0345C] et quia ex Decalogi observantia operariis datur, manifeste significatur.
Et egressus circa horam tertiam, vidit alios stantes in foro otiosos, et dixit illis: Ite et vos in vineam meam, et quod justum fuerit, dabo vobis. Illi autem abierunt.
[CHRYSO.] Per forum mundus accipitur, in quo calumniae, injuriae, contentiones, diversorum negotiorum difficultates semper tumultuosae, et ubi omnia venalia sunt. Peccatores dicuntur mortui, non otiosi. Sicut enim surdus apud Deum dicitur, qui non audit quae Dei sunt, sed quae diaboli: caecus, per cujus oculos diabolus videt, non Deus; sic qui diabolo vivit, mortuus est Deo. Raptor non est [Col. 0345D] otiosus, sed mortuus. Ebriosus, fornicarius, non sunt otiosi, sed mortui. Ille autem qui nihil tollit, est otiosus, nisi de suis det impotentibus. Vis non esse otiosus? Nihil tollas, et de tuis des pro Deo, et non tibi vivas, sed Deo. Vis non esse otiosus? Jejuna, et da pro Deo quod manducare debes et bibere. Vis non esse otiosus? Si sine uxore es, ne quaesieris uxorem, sed operare vitem castitatis. Si dicis, non possum abstinere, ostendo tibi ut et uxorem habeas, et castitatis vitem colas. Abstine te a menstruata et a praegnante. Erubesce facere quod animalia non faciunt. Ut quid servus accipiens mnam a Domino suo, audivit: Serve nequam? et ut quid missus est in tenebras? quia nihil lucratus est de ea. Si ergo ille non erit impunis in die judicii, [Col. 0346A] qui otiosus stetit in foro, quid faciet peccator et mnam suam perdens?
Iterum autem exiit circa sextam et nonam horam, et fecit similiter. Circa undecimam vero exiit, et invenit alios stantes, et dicit illis: Quid hic statis tota die otiosi? Dicunt ei: Quia nemo nos conduxit. Dicit illis: Ite et vos in vineam.
Prima hora volunt Adam missum in vineam, et reliquos patriarchas usque ad Noe. [HIERON.] Tertia ipsum Noe, et reliquos usque ad circumcisionem Abrahae. Sexta ab Abraham usque ad Moysen, quando lex data est. Nona, Moysen et prophetas. Undecima, apostolos et gentium populum, qui prius tota die stabat otiosus, id est omni tempore pro salute laborare negligens. [HILARIUS.] Lex quidem [Col. 0346B] conduxerat Israel, dicens: Hoc fac, et vives (Luc. VI) , sed gentes nemo conduxit. Debitum namque erat per orbem terrarum Evangelium praedicari, et gentes fidei justificatione salvari. Aliter: Mane est pueritia. Tertia, adolescentia proficiscens in altum quasi sol. Sexta juventus. Nona, senectus. Undecima, decrepita aetas. [GREGOR.] Videtur itaque primae horae operarios esse, Samuelem et Jeremiam et Joannem Baptistam. Tertiae illos, qui a pubertate Deo servire coeperunt. Sextae, qui a matura aetate. Nonae, qui jam declinante aetate ad senium. Undecimae, qui ultima senectute. Torpentes ergo usque ad ultimam aetatem, recte increpantur de otio, ut vel in ultimis resipiscant, nullus quippe conduxit tales, [Col. 0346C] licet eis vitae vias praedicaret, quia solius Dei est intus docere, cui nondum obedierunt.
Cum sero autem factum esset, dicit dominus vineae procuratori suo.
[CHRYSO.] Hoc est, vel Pater dicit Filio, vel Filius Spiritui sancto.
Voca operarios, et redde illis mercedem, incipiens a novissimis usque ad primos.
Considera quia sero, non alio mane reddit mercedem. Ergo adhuc stante saeculo isto, judicium erit propter duas rationes. Primum, quia ventura beatitudo est merces justitiae; deinde, ne peccatores videant beatitudinem, dicente propheta: Tollatur impius ne videat gloriam Dei (Isai. XXVI) .
Cum venissent ergo qui circa undecimam horam [Col. 0346D] venerant, acceperunt singulos denarios.
[AUGUST.] Quamvis felicitatem resurrectionis omnes justi simul accepturi sint, tamen quia alii accipient post unam horam, alii post multas; illi dicuntur priores accipere, qui post modicum temporis accipient. Itaque novissimi in labore, erunt primi in praemio; et primi in labore, novissimi in praemio. Et quia denarius ille vita aeterna est, aequales erunt in illa mercede primi, sicut Abel, Noe, tanquam prima vel tertia hora vocati ad regnum, et novissimi, qui ab adventu corporeo Domini quasi in undecima hora sine aliqua tarditate perveniunt. Meritorum quidem diversitate fulgebunt, alius magis, alius minus, ideoque paterfamilias promisit se daturum singulis quod justum fuerit. Verumtamen [Col. 0347A] aequalis erit vita aeterna omnibus, nulli longior vel brevior, quia non habebit. finem [GREGOR.] Aliter: Sero factum est, cuicunque finis vitae venit. A novissimis paterfamilias denarios reddere coepit, qui ad paradisi requiem prius latronem quam Petrum perduxit (Luc. XXIII) . Qui latro, etsi per aetatem non venit ad undecimam, venit tamen sero per poenam. Sic aliquando prius remunerantur sero venientes, qui prius de corporibus exeunt, quam qui in pueritia vocati sunt.
Venientes autem et primi, arbitrati sunt quod plus essent accepturi. Acceperunt autem et ipsi singulos denarios.
[REMIG.] Eamdem scilicet aeternitatem cum gentibus justificatis accipient retro vocati, conformati [Col. 0347B] corpori claritatis Christi. Cum tamen primo venirent, quia populus Dei ab initio exstiterant, arbitrati sunt quod gentes prius idolis servientes minus essent accepturae.
Et accipientes, murmurabant adversus patremfamilias, dicentes: Hi novissimi una hora fecerunt, et pares illos nobis fecisti, qui portavimus pondus diei et aestus?
[GREGOR.] Antiqui qui post longa inferni tempora ad coelum pervenerunt, quasi post murmurationem denarium accipiunt, nos autem sine murmuratione; quia mox ut de corpore eximus, sine mora praemium accipimus. Et notandum quia denarius iste non totus insimul accipitur, sed veri cultores spiritualis [Col. 0347C] vineae in hac vita centuplum, deinde coelum, et post judicii remunerationem duplicem stolam habebunt. Denarium igitur accipientes, non ex invidia gratiae murmurant adversus novissimos operarios, sed ex ignorantia secretorum adversus patremfamilias. Talis ergo est piae superiorum inquisitionis murmuratio. Quid causae est, quod tam diu distulisti ignem coeli in terram mittere et accendere? Aut quare ad hoc tempus non reservasti nos, vel novissimi cur tempora nostra nobiscum non habuerunt? aut unde fit quod novissimi non habuerunt tempora nostra, et nos tempora novissima? Quare etiam dispari vocatione par datur praemium? Et plurima in hunc modum conquiruntur. [CHRYSO.] Pondus significat opus justitiae, aestus concupiscentiam [Col. 0347D] saeculi. Hoc ideo dicitur, quia olim omnibus bonis mundus prosperabatur. Et ideo qui tunc fuerunt, cum majori difficultate justitiam servaverunt; quia felicitas mundi, impedimentum est animae. Multum ergo tunc erat bonus, qui justus poterat esse. Multum vero malus, qui non fugit ad Deum, cum pluribus adversitatibus premi videat mundum. Pondus etiam possunt intelligi onerosa mandata legis; aestus vero, urens error tentationum, quas conflabant spiritus maligni in antiquos, ad aemulalationem gentium eos irritantes.
At ille respondens uni eorum, dixit: Amice, non facio tibi injuriam. Nonne ex denario convenisti merum? tolle quod tuum est, et vade.
Uni dicitur respondisse, quia par erat in omnibus [Col. 0348A] murmurandi occasio. Amicus iste, protoplastus intelligitur et illo tempore credentes. Cum dicit, ex denario, tale est quasi dicat: Mercedem promissam recepisti, hoc est imaginem et similitudinem meam, nec alterius consortio minuitur tibi praemium meriti. Quid quaeris amplius? Vade, id est persevera in adepta justitia.
Volo autem et huic novissimo dare, sicut et tibi. Aut non licet mihi quod volo facere? An oculus tuus nequam est, quia ego bonus sum?
Volo ut coaequalis et concorporalis tibi fiat gentilis populus. Nonne potestas est judicis, vel justitiam facere, vel misericordiam cui vult impendere? Cave ergo ne occasione bonitatis meae invido oculo proximum respicias, mihi autem soli invisibili, immortali, [Col. 0348B] saeculorum regi secreta mea, honor et gloria in saecula saeculorum (I Tim. I) .
Sic erunt novissimi primi, et primi novissimi.
[CHRYS.] Sic videlicet, ut ostensum est, aequabuntur novissimi et primi. Sicut enim in corona nec initium est nec finis, ita inter sanctos quantum ad tempus, in illo saeculo nemo novissimus dicitur, nemo primus.
Multi enim sunt vocati, pauci vero electi.
Hoc non ad superiores sanctos, sed ad gentes pertinet, quia plures ad Ecclesiam [fidem] veniunt, plures ecclesiae parietes implent, sed ad regnum pauci perducuntur. Aliter: Nonnulli per primos intelligunt non solum bonos, sed et quosdam qui coeperunt in vinea, et non perseveraverunt. Hi ex invidia [Col. 0348C] novissimorum murmurant, velut illi qui in initio nascentis Ecclesiae vocatis ex gentibus se praeferebant. Itaque de communiter dictis quaedam referuntur ad bonos, ut illud: Volo sicut tibi et huic novissimo dare. Ad alios vero falso putantes denarium se accepturos quaedam pertinent, ut illud: Et accipientes murmurabant [REMIG.] Et deinde: An oculus tuus nequam est, quia ego bonus sum? Erunt, inquit, novissimi primi, et primi novissimi, quia Judaei de capite vertantur in caudam, et nos de cauda mutemur in caput. Unde Moyses in Deuteronomio. Advena qui tecum moratur, ascendet super te, ille erit in caput, et tu eris in caudam (Deut. XXVIII) . Quod tamen multi, tam novissimi quam primi, reprobentur, [Col. 0348D] terribili sententia subditur: Multi enim sunt vocati ad fidem, pauci vero electi ad regnum.
L. 176[X]
Et factum est, cum intraret in domum cujusdam principis Pharisaeorum Sabbato manducare panem et ipsi observabant eum. Et ecce homo quidam hydropicus erat ante illum.
[BEDA.] Hydropis morbus ab aquoso humore vocabulum trahit. Graece enim hydor, aqua vocatur. Est autem humor succutaneus, de vitio vesicae natus, cum inflatione et anhelitu fetido. Propriumque est hydropiei, quanto magis abundat humore inordinato, tanto amplius sitire. Et ideo recte comparatur [Col. 0349A] ei, quem fluxus carnalium voluptatum exuberans aggravat, comparatur et diviti avaro, qui quanto est copiosior divitiis, quibus non bene utitur, tanto ardentius talia concupiscit.
L. 177[II] M 116 R. 25
Et respondens Jesus, dixit ad legisperitos et ad Pharisaeos, dicens: Si licet Sabbato curare? At illi tacuerunt
Merito tacent, qui contra se dictum quidquid dixerint, vident. Si enim curare licet, cur observant si Sabbatum solverit? si non licet, cur pecora curant? Dixit dicens, talis positio est, qualis exspectans exspectavi (Psal. XXXIX) , significans perseverantiam loquentis, donec expleat quod intendit.
[Col. 0349B] Ipse vero apprehensum sanavit eum, ac dimisit. Et respondens ad illos, dixit: Cujus vestrum asinus aut bos in puteum cadet, et non continuo extrahet illum die Sabbati: Et non poterant ad haec respondere illi.
Ideo ante Pharisaeos hydropicum sanat, et mox contra avaritiam disputat, ut per ejus aegritudinem corporis, in illis exprimeretur aegritudo mentis, et corporalis exemplo curationis discerent spiritualiter curari. Congruenter etiam hydropicum animali, quod cecidit in puteum, comparat: humore enim laborabat. Bos et asinus sapientes et hebetes significant, vel bos populum significat jugo legis attritum; asinus gentilem populum, nulla ratione domitum, quasi animal stolidum et brutum. Hos a puteo concupiscentiae [Col. 0349C] Salvator extrahit, omnes enim peccaverunt (Rom. III) .
L. 178[X]
Dicebat autem et ad invitatos parabolam, intendens quomodo primos accubitus eligerent, dicens ad illos: Cum invitatus fueris ad nuptias, non discumbas in primo loco, ne forte honoratior te sit invitatus ab eo, et veniens is qui te et illum vocavit, dicat tibi: da huic locum; et tunc incipias cum rubore novissimum locum tenere.
Intendens quomodo de primis accubitibus laborarent, vel intendens in doctrina sua quomodo debeant accubitus eligere in ecclesia, docet humilitatem non solum apud Deum, sed etiam apud [Col. 0349D] homines. Et quoniam haec admonitio ab evangelista vocatur parabola, intuendum est quid signet. Nuptiae sunt conjunctio Christi et Ecclesiae, unde Matthaeus ait in ducentesimo vicesimo primo capitulo: Simile factum est regnum coelorum homini regi, qui fecit nuptias filio suo. Ad has nuptias quilibet invitatus, id est Ecclesiae membris conjunctus, non discumbat in primo loco, hoc est, non extollat se gloriando de meritis suis, quasi sublimior caeteris. Studeat veste nuptiali vestiri, hoc est, virtutum fulgore coruscare, sed cum humilitate. Honoratiori invitato dat locum, qui de aliis meliora cognoscens, quidquid de sua operatione celsum sentiebat, parvum reputat et cum Propheta se humiliat, dicens: Pauper sum ego, et in laboribus a juventute mea, exsultatus [Col. 0350A] autem, humiliatus sum et conturbatus (Psal. LXXXVII) . Merito cum rubore poenitens novissimum locum in ecclesia tenet, qui se super alios exaltat plus quam debet.
Sed cum vocatus fueris ad nuptias, recumbe in novissimo loco, ut cum venerit qui te invitavit, dicat tibi: Amice, ascende superius. Tunc erit tibi gloria coram simul discumbentibus.
Quanto magnus es, humilia te (Eccli. III) , cum Psalmista dicens: Humiliatus sum usquequaque, Domine, vivifica me secundum verbum tuum (Psal. CXVIII) . Veniens Dominus ad judicium vel ad quotidianam visitationem Ecclesiae, praecipit ascendere quem magis invenerit se humiliare. Unde illud: Quicunque humiliaverit se sicut parvulus, hic est major [Col. 0350B] in regno coelorum (Matth. XVIII) . Pulchre dicit, tunc erit tibi gloria, ne nunc ad plenum velis recipere quod tibi serviatur in fine. Hinc Salomon ait: Haereditas ad quam festinatur in principio, benedictione carebit in novissimo (Prov. XX) . In hac etiam vita humilis sublimatur Ecclesia, ad majora dona Spiritus sancti impetranda.
L. 179[V] M. 231
Quia omnis qui se exaltat, humiliabitur; et qui se humiliat, exaltabitur.
Qui se incaute de meritis allevat, humiliabitur a Domino, etsi non coram hominibus; et qui provide se de benefactis humiliat, exaltabitur ab eo.
[Col. 0350C] L. 180[X]
Dicebat autem et ei qui se invitaverat: Cum facis prandium aut coenam, noli vocare amicos tuos, neque fratres tuos, neque cognatos, neque vicinos divites, ne forte et ipsi te reinvitent, et fiat tibi retributio. Sed cum facis convivium, voca pauperes, debiles, caecos, claudos; et beatus eris, quia non habent retribuere tibi. Retribuetur enim tibi in resurrectione justorum.
Pauperes non habent, subaudis unde possint retribuere tibi; Deus autem retribuet. Amicos et fratres non quasi scelus interdicit, sed ad promerenda vitae coelestis praemia nil valere ostendit. Unde alibi: Si bene feceritis his qui vobis bene faciunt, quae vobis est gratia? Siquidem et peccatores hoc faciunt (Luc. VI) . Sunt etiam quaedam convivia, quae non solum in praesenti retribuuntur, sed etiam damnationem generant in futuro. Unde Paulus opera tenebrarum annuntians, ait: Non in comessationibus et ebrietatibus (Rom. XIII) . Ergo qui gulosos ac luxuriosos propter lasciviam invitat, poena plectetur aeterna. Qui vero amicos et divites vocat, ut et ipse ab eis vocetur, recipit mercedem suam. Sed et si hoc propter Deum facit in exemplum filiorum beati Job (Job I) , ipse qui jussit, sicut caetera fraternae dilectionis officia remunerat.
Haec cum audisset quidam de simul discumbentibus, dixit illi: Beatus qui manducabit panem in regno Dei.
Illectus dulcedine auditae resurrectionis et gloriosae [Col. 0351A] retributionis justorum, in laudem eorum prorumpit. Panis qui manducatur in regno Dei, non juxta Cerinthum corporalis est; sed ille utique qui ait. Ego sum panis vivus qui de coelo descendi (Joan. VI) .
A. 48[I] M. 274 R. 156 L. 260
Post haec in proximo erat Pascha dies festus Judaeorum. Pascha ( παθεῖν ) non est Graecum nomen, sed Hebraeum. Opportune tamen concurrit in hoc nomine congruentia utriusque linguae. Qui enim patitur, Graece paschi dicitur. Ideo pascha passio putata est; sed in sua lingua, hoc est in Hebraea, transitus dicitur, quia tunc primum pascha celebravit populus Dei, quando mare Rubrum transiit (Exod. XII) . Ideo [Col. 0351B] scilicet pascha Hebraice dicitur phase, id est transitus, quia exterminator videns sanguinem in foribus Israelitarum, pertransierit, nec eos percusserit. Vel ideo a transitu nominatur, quod Dominus praebens auxilium populo suo, desuper ambulavit. Transitus autem noster fit, si dimittentes Aegyptum mundi, ad coelestia festinemus.
L. 201[X]
Et factum est dum iret in Jerusalem, transibat per mediam Samariam et Galilaeam. Et cum ingrederetur quoddam castellum, occurrerunt ei decem viri leprosi. Qui steterunt a longe, et levaverunt vocem, dicentes: Jesu, praeceptor, miserere nostri.
[BEDA.] Leprosi sunt, qui scientiam verae fidei [Col. 0351C] non habentes, varias erroris doctrinas profitentur. Vera falsis inordinate permiscent, quasi diversos leprae colores ostendentes. Hi vitandi sunt ab Ecclesia, et longe remoti, necesse habent ut magno labore clament, quousque per cognitionem praeceptoris redeant ad formam salutis.
Quos ut vidit, dixit: Ite, ostendite vos sacerdotibus. Et factum est, dum irent, mundati sunt.
Solos leprosos invenitur Dominus misisse ad sacerdotes; quia sacerdotium Judaeorum figura erat sacerdotii quod nunc est in Ecclesia. Et quisquis vel haeretica pravitate, vel gentili superstitione, vel Judaica perfidia, vel etiam fraterno schismate per Dei gratiam mundatus caruerit, necesse est ut ad Ecclesiam [Col. 0351D] veniat, coloremque fidei verum aliis similem ostendat. Unde Paulus ad Ananiam missus est, ut Sacramentum fidei perciperet, et verus ejus color approbaretur (Act. IX) , non quia Dominus omnia per se nequeat, sed ut ipsa societas fidelium invicem communicando, unam speciem veri coloris in fide confirmet. Cornelius etiam, precibus ejus auditis, jussus est mittere ad Petrum, propter unitatem confirmandam (Act. X) .
Unus autem ex illis, ut vidit quia mundatus est, regressus est cum magna voce magnificans Deum: et cecidit in faciem ante pedes ejus, gratias agens, et hic erat Samaritanus.
Unus qui regressus est, gratias agens, significat humilitatem unitatis Ecclesiae. Samaritanus interpretatur [Col. 0352A] custos, quo nomine ille significatur, qui omne robur suum Deo attribuit, juxta Psalmistam: Formidinem meam ad te custodiam, quia tu es Deus susceptor meus (Psal. LVIII) . In faciem cadit, qui de malis perpetratis erubescit. De persecutoribus vero Domini scriptum est: Quia abierunt retrorsum et ceciderunt (Joan. XVIII) . Qui ante se cadit, videt quo cadat, qui autem retro cadit, non videt. Iniqui ergo retro cadunt, quia cor ante ruinam exaltatur, ut non videant quid sequatur eos, justi vero ante cadunt, quia compuncti humiliantur.
Respondens autem Jesus, dixit: Nonne decem mundati sunt? et novem ubi sunt? Non est inventus qui rediret et daret gloriam Deo, nisi hic alienigena. Et ait illi: Surge, vade, quia fides tua te salvum [Col. 0352B] fecit.
Si fides hunc salvavit, perfidia novem perdidit. Unum si addatur ad novem, quaedam effigies unitatis impletur, quo fit tanta complexio, ut ultra non progrediatur numerus, nisi ad unum redeatur. Novem itaque indigent uno ad quamdam unitatem, unum vero non indiget eis ad unitatem sui. Quamobrem unus qui gratias egit significat illos qui in unitate sunt Ecclesiae; novem vero, illos qui extra sunt. Dominus quaerit ubi sunt; quia scire Dei, eligere est; nescire vero, reprobare. Quando mundati sunt, cognoverunt Deum, sed abierunt retrorsum. De talibus dicit Apostolus: Qui cum cognovissent Deum, non ut Deum magnificaverunt aut gratias egerunt (Rom. I) . Sciendum, quia unus dicitur prima [Col. 0352C] unitas, decem vero secunda. Et illa confertur Deo, quia in se multiplicata nec augetur, nec minuitur: haec Ecclesiae, quia in se multiplicata, crescit in centenarium. Quia ergo in denario qui est unitas centenarii, varietas per sui multiplicationem generatur: bene dicuntur fuisse decem leprosi, qui a fide Dei unius fuerant diversi, et sicut omnes fideles per denarium signari possunt, ob custodiam mandatorum decem; sic omnes infideles eodem numero signari possunt econtrario, ob negligentiam eorumdem mandatorum. Unus qui rediit ad Dominum curatus, dicitur alienigena; vel quia prius alienus fuit ab Ecclesia, vel quia se alienavit a sociorum suorum perfidia.
M. 201[II] R. 112 L. 222
Assumens autem iterum duodecim, ait illis: Ecce ascendimus Jerosolymam, et consummabuntur omnia quae scripta sunt per prophetas de Filio hominis. Tradetur enim principibus sacerdotum et Scribis, et tradent eum gentibus, et illudetur, et flagellabitur, et conspuetur, et crucifigetur, et die tertia resurget.
[CHRYSO.] Si apostoli toties praemoniti de morte Domini, tamen eum quando comprehensus est, reliquerunt, quanto magis scandalizarentur, si praemoniti non fuissent? [BEDA.] Crebro igitur praedixit eis et passionis poenam, et resurrectionis gloriam, ut cum morientem cernerent, etiam resurrecturum [Col. 0353A] non dubitarent. Quod ostendit prophetarum praesagiis, ad destructionem haereticorum in Ecclesia futurorum.
M. 202[VI] R. 113
Tunc accessit ad eum mater filiorum Zebedaei cum filiis suis, adorans et petens aliquid ab eo.
[CHRYSO.] Mater filiorum Zebedaei est Salome, et interpretatur pacifica, quia genuit filios pacis. Intra tempus vocationis apostolorum et passionem Domini, mortuus est Zebedaeus, et sic illa secuta est Jesum.
Qui dixit ei: Quid vis? Ait illi: Dic ut sedeant hi duo filii mei, unus ad dexteram tuam, et unus ad sinistram tuam in regno tuo.
[Col. 0353B] [HIERON.] Interrogat Dominus ut inconsideratam confessa petitionem corrigatur. Audierat illum mulier tertia die resurrecturum et putabat implendum in primo adventu quod promittitur in secundo. Ergo aviditate feminea, immemor futurorum cupit praesentia. Non est mirum si ista mulier arguitur imperitiae, cum Petrus volens facere tria tabernacula, erraret.
Respondens autem Jesus, dixit eis: Nescitis quid petatis.
[CHRYS.] Ego vos vocavi de sinistris ad dexteram, et vos curritis ad sinistram. Regnare vultis, qui non meruistis culmen honoris. Mater postulat, et dominus discipulis loquitur, intelligens preces matris descendere ex filiorum voluntate. Ideo forsitan [Col. 0353C] res per feminam agebatur, quia diabolus per eos non valebat adversus eos. Qui ut Adam spoliavit per mulierem, ita istos separare volebat per matrem suam. Sed jam non poterat perditio introire per mulierem, ex quo de muliere salus nostra processit.
Potestis bibere calicem quem ego bibiturus sum? aut baptismo quo ego baptizor, baptizari? Dicunt ei: Possumus.
Calix, passio est; baptisma, mors. Et dicitur baptisma, ad similitudinem lanae intinctae. Sicut enim intingitur et accipit alicujus coloris dignitatem lana, sic et nos in mortem descendimus corporales, et resurgimus spirituales. Unde Apostolus: [Col. 0353D] Seminamur in infirmitate, surgimus in virtute. Seminatur corpus animale, surgit corpus spirituale (I Cor. XV) . Omnis mors habet passionem, sed non omnis passio mortem. Confessores enim passi fuerunt, et non occisi. Omnes ergo calicem biberunt Domini, non tamen omnes baptismo ejus baptizati sunt. Cassiodorus psalmo decimo: «Calix dictus est eo quod assidue calidam soleat suscipere potionem.» Macrobius Theodosius dicit gentem Cylicranorum [Ciriclanorum] fuisse juxta Heracleam, composito nomine a potu cylicos, quod poculi genus una littera immutata, calicem dixit. Unde hoc nomen memoriae constat infixum. Idem psalmo LXXIV: «Calix dicitur a calida potione, qua utuntur convivantes.» Idem psalmo centesimo quinto decimo: «Calix dicitur [Col. 0354A] passio et martyrium, quia cum mensura bibitur.»
Ait illis: Calicem quidem meum bibetis, et baptismo meo quo ego baptizor, baptizabimini.
[HIERON.] Quaeritur quomodo ambo biberint passionem, cum Jacobus ab Herode capite truncatus sit, Joannes autem propria morte vitam finierit. Sed si noscamus eum missum in ferventis olei dolium, videbimus ejus animum martyrio non defuisse, et eum calicem confessionis bibisse. Hinc Augustinus de bono conjugali: «Sicut non est impar meritum patientiae in Petro qui passus est, et in Joanne qui passus non est, sic non est impar meritum continentiae in Joanne, qui nullas expertus est nuptias, et in Abraham, qui filios generavit.» Hinc etiam Hieronymus [Col. 0354B] in majori breviario, psalmo centesimo quinto decimo: «Monachi debent habere puritatem martyrum, siquidem et ipsi martyres sunt.» Quod enim faciunt angeli in coelis, hoc monachi psallentes die ac nocte faciunt in terris.
Sedere autem ad dextram meam et sinistram, non est meum dare vobis, sed quibus paratum est a Patre meo.
Non est meum dare vobis, quadam praerogativa, ut intenditis, singulariter; quia non est personarum acceptio apud Deum, sed timentium eum. Ergo vos quoque regnum Dei accipietis, si digni fueritis. Vel ita: Non est meum dare vobis, scilicet superbis, hoc enim adhuc erant. Si vultis accipere, prius humiliamini.
[Col. 0354C] M. 203[II] R. 114 L. 270
Et audientes decem indignati sunt de duobus fratribus.
[CHRYSO.] Si turbati sunt apostoli, quia isti ausi sunt hoc per matrem petere, quanto magis turbarentur, si petitio eorum suscepta fuisset? Ideo neque dixit, non sedebitis, ne duos confunderet; neque sedebitis, ne caeteros irritaret. Sed tanquam benignus pater sic respondit, ut inter fratres concordia non rumperetur, sed omnes sperarent. Nam quod uni aut duobus specialiter non promittitur, a cunctis speratur.
Jesus autem vocavit eos ad se, et ait: Scitis quia [Col. 0354D] principes gentium dominantur eorum, et qui majores sunt, potestatem exercent in eos. Non ita erit inter vos; sed quicunque voluerit inter vos major fieri, sit vester minister. Et quicunque voluerit inter vos primus esse, erit vester servus.
[HIERON.] Frustra et illi immoderata quaesierant, et isti inde dolebant, cum ad summitatem virtutum non potentia, sed humilitate veniatur. [BEDA.] Nobis enim forma datur, ne sequamur dominos saeculares, sed humiliemus nos invicem et in nobis commissos. Unde recte per quemdam sapientem dicitur: Ducem te constituerunt? noli extolli, sed esto in illis quasi unus ex illis (Eccli. XXXII) . Hinc etiam Petrus: Non dominantes in clero, sed forma facti gregis (I Petr. V) . Et tamen nonnunquam gravius delinquitur, [Col. 0355A] si inter perversos plus aequalitas quam disciplina teneatur. Quia enim falsa pietate superatus, ferire Eli delinquentes filios noluit (I Reg. II) , apud districtum judicem seipsum cum filiis crudeli damnatione percussit. Unde necesse est ut rectorem subditis et matrem pietas, et patrem exhibeat disciplina, atque sollicite providendum ne aut districtio rigida, aut pietas sit remissa. Principes gentium dominantur eorum, id est populorum gentium, et fit relatio pronominis ad intellectum
M. 204[II] R. 115 A. 91 et 135
Sicut Filius hominis non venit ut ministraretur ei, sed ut ministraret, et daret animam suam redemptionem pro multis.
[Col. 0355B] Sui proponit exemplum. Pro multis, inquit, id est pro credentibus, non pro omnibus hominibus. Vult quidem Deus omnes salvos fieri, sed si accedant ad eum. Non enim sic vult, ut nolentes salventur, sed volentes. Medicus in publico ostendit se velle salvare, si tamen ab aegris requiratur. Non est enim vera salus, si nolenti tribuatur. Fides est enim quae dat salutem, quam nisi mens susceperit tota voluntate, non solum nihil proderit, sed et oberit.
L. 178[V] M. 55
(Lege cap. 40 hujus operis) . Et ait illi quidam: Domine, ergo pauci sunt qui salvi fiant? Ipse autem dixit ad illos: Contendite intrare per angustam portam, [Col. 0355C] quia multi (dico vobis) quaerunt intrare, et non poterunt.
M. 171 L. 60
Cum autem intraverit paterfamilias, et clauserit ostium, et incipietis foras stare et pulsare ostium, dicentes: Domine, aperi nobis. Et respondens, dicet vobis: Nescio vos unde sitis.
Non novit lux tenebras, id est non aspicit, quia si aspiceret, tenebrae non essent. Paterfamilias est Christus, qui ubique totus est ex divinitate. Intus ergo est illis, quos in coelesti patria laetificat, sed quasi foris est adhuc eis, quos in hac peregrinatione certantes occultus adjuvat. Intrabit autem, cum totam Ecclesiam ad sui contemplationem perducet, [Col. 0355D] claudet ostium, cum reprobis tollet locum poenitentiae. Qui foris stantes, pulsabunt, id est a justis separati, misericordiam quam contempserunt, frustra implorabunt.
Tunc incipietis dicere: Manducavimus coram te et bibimus, et in plateis nostris docuisti.
Hoc simpliciter potest intelligi de Judaeis, mysteria fidei spernentibus, et arbitrantibus se placere Domino, si victimas ad templum deferant, et ibi coram Domino epulentur, prophetarum lectioni attendentes, et nescientes, non esse regnum Dei in esca et potu, sed in justitia et Spiritu sancto (Rom. XIV) . Vel mystice potest sentiri coram Domino manducare et bibere eos qui verbi pabulum aviditate suscipiunt, [Col. 0356A] sed opera non faciunt, unde sequitur, et in plateis nostris docuisti. Scriptura sacra cibus est in locis obscurioribus, quia exponendo quasi frangitur et glutitur. Potus vero est in apertioribus, quia ita sorbetur ut invenitur.
Et dicet vobis: Nescio vos unde sitis. Discedite a me omnes operarii iniquitatis. Ibi erit fletus et stridor dentium.
Non legalium festivitatum epulatio adjuvat, quem fidei pietas non commendat; non scientia Scripturarum Deo notum facit, quem operum iniquitas obtutibus ejus indignum ostendit.
L. 172[V] M. 65
Cum videritis Abraham et Isaac et Jacob et omnes [Col. 0356B] prophetas intrare in regnum Dei, vos autem expelli foras, et venient ab oriente et occidente et aquilone et austro, et accumbent in regno Dei.
L. 173[II] M. 199 R. 111
Et ecce sunt novissimi qui erant primi, et sunt primi qui erant novissimi.
L. 225[X]
Et ingressus Jesus perambulabat Jericho. Et ecce vir nomine Zachaeus, et hic erat princeps publicanorum, et ipse dives. Et quaerebat videre Jesum quis esset, et non poterat prae turba, quia statura pusillus erat. Et praecurrens, ascendit in arborem sycomorum, ut videret illum, quia erat inde transiturus.
[Col. 0356C] Ecce camelus, deposita gibbi sarcina, per foramen acus transit, hoc est dives et publicanus, relicto onere divitiarum, contempto censu fraudium, angustam portam arctamque viam, quae ad vitam ducit, ascendit. Et quia devotione fidei ad videndum Salvatorem, quod natura minus habet, ascensu supplet arboris, juste quod rogare non audebat, Dominicae susceptionis benedictionem accipit, quam desiderabat. Quia etiam turba imperitae confusio multitudinis est, quae verticem sapientiae videre nequit: merito non in turba, sed plebem transgressus insciam [in scientia], quem desiderat, aspicit. Zachaeus autem interpretatur justificatus, et significat credentes ex gentibus; per occupationem temporalium depressos ac minimos, sed a Domino [Col. 0356D] sanctificatos. Ingressum Jericho Salvatorem videre quaerunt, dum gratiae fidei quam Salvator attulit, participare cupiunt, sed turba noxiae vitiorum consuetudinis tardat. Itaque necesse est ut pusillus turbae obstaculum transcendat, terrena relinquat, arborem crucis ascendat. Sycomorus, ficus fatua dicitur, arbor foliis moro similis, sed altitudine praestans, unde et a latinis celsa nuncupatur. Et Dominica crux credentes alii ut ficus, ab incredulis irridetur ut fatua. Nos enim, inquit Apostolus, praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam; ipsis vero vocatis Judaeis atque gentibus Christum Dei virtutem, et Dei sapientiam (I Cor. I) . Quam arborem pusillus [Col. 0357A] ascendit, dum quilibet humilis et propriae infirmitatis conscius, clamat: Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Galat. VI) . Quasi transeuntem Dominum cernit, qui in crucis mysterio coelesti sapientiae quantum potest, intendit. Denique inde, id est in illa parte erat transiturus, ubi sycomorus vel ubi crediturus, ut et mysterium servaret, et gratiam seminaret, sic enim venerat, ut per Judaeos transiret ad gentes.
Et cum venisset ad locum, suspiciens Jesus vidit illum.
Jam enim sublimitate fidei inter fructus novorum operum, velut infecunda arboris altitudine eminebat. Per praecones autem Verbi sui, in quibus erat Jesus et loquebatur, venit ad populum nationum: [Col. 0357B] qui passionis ejus fide jam sublimis, etiam divinitatem ejus agnoscere ardet. Suspiciens vidit, quia per fidem a terrenis elevatum eligit eligentes se, et amat amantem se.
Et dixit ad eum: Zachaee, festinans descende, quia hodie in domo tua oportet me manere. Et festinans descendit, et excepit illum gaudens.
Invitatus invitat, quia si nondum audierat vocem invitantis, audierat affectum. Itaque hodie in domo pusilli Zachaei oportet illum manere, id est nova lucis gratia coruscante, in humili credentium nationum corde quiescere. Quod autem de sycomoro descendere, et sic in domo mansionem Christo parare jubetur, hoc est quod Apostolus ait: Et si cognovimus [Col. 0357C] Christum, sed jam non novimus (II Cor. V) . Etsi enim mortuus est ex infirmitate carnis, sed jam vivit ex virtute Dei (II Cor. XIII) .
Et cum viderent omnes, murmurabant, dicentes quia ad hominem peccatorem divertisset.
Manifestum est Judaeos semper gentium odisse, vel non intellexisse salutem, unde etiam fideles fratres dixerunt adversus apostolorum principem: Quare introisti ad viros praeputium habentes, et manducasti cum illis? (Act. XI) .
Stans autem Zachaeus, dixit ad Dominum: Ecce dimidium bonorum meorum, Domine, do pauperibus, et si quid aliquem defraudavi, reddo quadruplum.
Zachaeus stans, hoc est in fide quam acceperat persistens, ostendit se esse omnino conversum ad [Col. 0357D] Dominum. Ideo si quem aliquid defraudavit, reddit quadruplum, quia in antiquis Ecclesiae statutis decretum est ut qui aliena invadit, non exeat impunitus, sed cum multiplicatione omnia restituat. In legibus quoque saeculi cautum habetur, ut qui rem subripit alienam, in undecuplum [quadruplum] ei restituat cui subripuit. Ubi autem Zachaeus dimidium bonorum suorum se pauperibus erogaturum facile spondet, ut etiam totum dare non recuset, insinuat.
Ait Jesus ad eum: Quia hodie salus huic domui facta est, eo quod et ipse filius sit Abrahae.
Filius Abrahae dicitur, non de ejus stirpe generatus, sed ejus fidem imitatus. Salus quae olim fuit Judaeorum, hodie illuxit populo nationum, credenti [Col. 0358A] in Dominum. Unde Apostolus: Si autem vos Christi, ergo semen Abrahae estis (Galat. III) .
158 M. 226[V] L.
Venit enim Filius hominis quaerere et salvum facere quod perierat.
Unde alibi: Non veni vocare justos, sed peccatores in poenitentiam (Matth. IX.)
M. 205[II] R. 116 L. 224
Et egredientibus eis ab Jericho, secuta est eum turba multa.
[HIERON.] Multi latrones erant in Jericho, qui egredientes de Jerosolymis in Jericho, interficere [Col. 0358B] consueverant et vulnerare. Et idcirco Dominus cum discipulis suis venit liberare vulneratos.
Et ecce duo caeci, ex quibus erat Bartimaeus filius Timaei, sedentes secus viam, audierunt quia Jesus Nazarenus transiret. Et clamaverunt dicentes: Domine, miserere nostri, fili David.
[AUGUST.] Quod Marcus de altero caeco tacet, ita solvitur, ut illa soluta est quaestio de duobus qui legionem daemonum patiebantur in regione Gerasenorum. Nam duorum caecorum unum fuisse famosissimum in hoc apparet, quod nomen etiam patris ejus commemoravit. Lucas vero quamvis omnino eodem modo de caeco factum narret, tamen in alio caeco intelligendus est par commemorare miraculum.
[Col. 0358C] Turba autem increpabat eos ut tacerent. At illi magis clamabant, dicentes: Domine, miserere nostri, fili David.
[CHRYS.] Talis est natura fidei, quod quanto magis vetatur, eo magis accenditur, virtus enim fidei secura est in periculis.
Et stetit Jesus, et vocavit eos, et ait: Quid vultis ut faciam vobis? Dicunt illi: Domine, ut aperiantur oculi nostri.
Filius David caecos illuminare non potest, Filius autem Dei potest. Ideo interrogo quid vultis? Tunc illi jam non dixerunt, Domine, fili David, sed tantum Domine, ut aperiantur oculi nostri. Quandiu dixerunt, fili David, suspensa est sanitas; mox ut dixerunt tantummodo, Domine, infusa est. Ad hoc [Col. 0358D] etiam interrogat ut cor ad orationem excitet, quia vult a nobis hoc peti, quod praenoscit a se concedi. Vel idcirco requirit, ut credamus nonnisi confitentem posse salvari.
Misertus autem eorum Jesus tetigit oculos eorum, et confestim viderunt, et secuti sunt eum, magnificantes Dominum, et omnis plebs ut vidit, dedit laudem Deo.
[GREG. — BEDA.] Tetigit oculos eorum carnaliter, non verbo, quia David filium eum dixerunt. Sanavit ut Deus, quia crediderunt. Transiens quidem caecos audit, stans vero illuminat; quia per humanitatem suam nostrae caecitatis vocibus compatitur, sed per potentiam divinitatis lumen nobis gratiae infundit. Videt autem et sequitur praeeuntem Jesum, qui bonum [Col. 0359A] quod intelligit, intuitu ejus operatur. Hic talis et proficit, et alios ad laudem Dei accendit. Laudat plebs Deum, non solum pro impetrato munere lucis, sed et pro merito fidei impetrantis, id est non solum quod potenter et misericorditer illuminat, sed quia etiam clamorem fidei firmiter clamantis exaudit. [HIERON.] Typice caeci appellantur, qui necdum dicere poterant, in lumine tuo videbimus lumen (Psal. XXXV) . Secus viam dicit, quia videbantur habere legis notitiam, sed viam quae est Christus, ignorabant. Hos quidam intelligunt Pharisaeos et Sadducaeos. Alii vero utrumque populum, quorum alter legem scriptam, alter naturalem habebat. Si caeci referuntur ad Judaeos, tunc per turbam intelligendi sunt ethnici. Sin ad utrumque populum, de utroque [Col. 0359B] populo erat turba. [CHRYS.] Aliter: Secundum quosdam caeci significant duos populos ex gentibus, unum ex Cham, alterum ex Japhet. Caeci erant, quia non apparuerat eis lux unigenita. Audierunt gentes de transitu Jesu, secundum testimonia prophetarum annuntiantibus apostolis, cum jam egressus esset ab Jericho, id est de hoc mundo. Jericho quippe luna interpretatur, per quam defectus nostrae mortalitatis intelligitur. [BEDA.] Appropinquans ergo Dominus Jericho secundum Lucam, caeco lumen reddidit, quia ante passionem populo tantum Judaeorum praedicavit. Proficiscens vero de Jericho, caecos illuminavit; quia post resurrectionem et ascensionem per apostolos et Judaeis et gentibus [Col. 0359C] aeternae divinitatis et assumptae humanitatis arcana patefecit. Quod Marcus unum illuminatum scribit, ad gentium salutem specialiter respicit, quarum caecitas notissima erat. Matthaeus recte duos dicit illuminatos, scribens Hebraeis (Matth. XXI) : sciebat enim Dei notitiam perventuram ad gentes. Unde etiam asinam et pullum refert simul adductos Domino, cum caeteri tres evangelistae solummodo mentionem faciant asini, utpote scribentes Ecclesiae gentium. Vocat Dominus (secundum Marcum) caecum clamantem ad se, cum populo gentium scientiam veritatis desideranti, per sanctos praedicatores verbum fidei committit, qui dicunt cum Propheta: Accedite ad eum, et illuminamini (Psal. XXXIII) . Et iterum: Surge qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit [Col. 0359D] te Christus (Ephes. V) . Per vestimentum, accipe facultates et retinacula mundi. Animaequior, id est animi aequioris, scilicet constantior. [BEDA in Lucam. ] Dum Conditor noster appropinquat Jericho, caecus ad lumen redit; quia dum divinitas defectum nostrae carnis suscepit, humanum genus aeternae claritatis lumen quod amiserat, recepit. Caecus sedet juxta viam, dum incipit credere in ipsum qui dicit: Ego sum via (Joan. XIV) . Mendicat, dum rogat. Unde sequitur: Et clamabat. Qui Jesum venientem praecedunt et increpant, tumultum carnalium vitiorum designant, quae cogitationes nostras dissipant, et voces cordis in oratione perturbant, ne Jesus cor illuminare accedat. Saepe occurrunt cordi phantasmata peccatorum quae fecimus, [Col. 0360A] et turbant animum, sed tunc ardentius clamori orationis insistendum est. Quando phantasmata occurrunt, aliquatenus Jesum transire sentimus; cum vero orationi vehementer insistimus, tunc in nobis stat Jesus, et sic lux amissa reparatur.
M. 206[II] R. 117 L. 232
Et cum appropinquassent Jerosolymis, et venissent Bethphage ad montem Oliveti, tunc Jesus misit duos discipulos, dicens eis: Ite in castellum quod contra vos est, et statim invenietis asinam alligatam, et pullum ejus cum ea alligatum, cui nemo unquam hominum sedit. Solvite illum, et adducite eum mihi. Et si quis vobis aliquid dixerit, dicite ei, quia Dominus [Col. 0360B] operam ejus desiderat, et confestim dimittet eos.
[HIERON. — BEDA.] Bethphage sacerdotum viculus erat, et confessionis portabat typum; quia domus buccae interpretatur. Pulchre ergo refertur situs in monte Oliveti, cum sit olei, natura lucis ministra, et laborum dolorumque solamen, quia confitentes peccata sua, Christo adhaerent, qui nos unctione spirituali et scientiae luce refovet. Ne autem absconderetur civitas supra montem hunc posita, mittit discipulos in castellum quod contra eos est, ut per eos totius contra positi orbis munitiones penetret. [CRYSO.] Asina et pullus, Judaei sunt et gentes, propter quasdam similitudines. Est enim hoc animal immundum, et prae caeteris jumentis stultum et infirmum [Col. 0360C] et ignobile et oneriferum. Sic fuerunt homines ante Christum. Ligati etiam a diabolo erant, nec sua virtute evadere poterant. Nam, sicut navis fracto gubernaculo illuc ducitur quo tempestas impellit, sic homo divinae gratiae auxilio perdito per peccatum, non quod vult agit, sed quod diabolus. Et sicut primum in potestate populi est facere sibi regem quem vult, factum autem de regno repellere, jam non est in potestate ejus, et ita voluntas populi in necessitatem convertitur; sic homo priusquam peccet, liberum habet arbitrium, utrum velit esse sub regno diaboli. Cum autem ei subjugatur peccando, non potest de potestate ejus exire, quia voluntas est conversa in necessitatem. Hoc est quod peccatores solent dicere: Vellemus esse sancti, sed [Col. 0360D] non possumus. Verum dicunt, sed non habent excusationem, quia primum potuerat non esse sub potestate diaboli, de qua nisi solus Deus nemo potest eos eripere. Populo quidem nationum perfidiae vinculis irretito, nemo unquam hominum sedit, id est nullus doctorum frenum correctionis contulit, quo vel linguam a malo cohibere, vel in viam vitae cogeretur ire. Sederet namque illi homo, id est ad utilitatem ejus requiesceret docendo, si quis rationabilis ejus stultitiam deprimendo corrigeret. Unde non immerito duo discipuli, duo ordines praedicatorum intelliguntur, Judaeis videlicet et gentibus missorum. Quidam vero intelligunt istos duos, Petrum et Philippum, quoniam ipsi primum gentes adduxerunt ad Christum, Philippus Samariam quasi asinam [Col. 0361A] (Act. VIII) , Petrus Cornelium quasi Samariae pullum (Act. X) . [BEDA.] Bini vocantur apostoli, bini mittuntur; quia charitas non est in uno. Unde scriptum est: Vae soli (Eccle. IV) . Duo educunt Hebraeos de Aegypto, duo portant botrum de sancta terra, ut semper praepositi jungant operi scientiam, duo mandata de duabus tabulis proferant, duobus fontibus abluantur et abluant, et duobus vectibus arcam Domini portent, et inter duo cherubim Dominum cognoscant, spiritu et mente psallentes. Solvite, inquit, per doctrinam et per miracula. Ac si diceretur: Quaecunque solveritis in terra, erunt soluta et in coelis [CHRYS.] Alieni alligant ut possideant, Christus solvit ut teneat. Confestim dimittet eos, Dominus videlicet, quia jure creationis desiderat [Col. 0361B] ut omnis creatura suo servitio mancipetur. Primo homines vocantur per doctrinam et miracula apostolorum, deinde dimittit eos Dominus in arbitrio suo, ut vel in fide qua vocati sunt permaneant, vel in antiquas consuetudines redeant: Judaei videlicet in suas superstitiones, gentiles vero in spurcitias suas. Nam quod vocati sumus, Dei est; quod autem digne in vocatione vivimus, nostrum pariter et Dei est, et hoc est quod ait, dimittet eos, non ad diabolum, sed in arbitrio suo.
M. 208[II] R. 118 L. 233
Euntes autem discipuli, fecerunt sicut praecepit illis Jesus. Solventibus autem illis, dixerunt domini ejus [Col. 0361C] ad illos: Quid solvitis pullum? Illi dixerunt, quia Domino necessarius est, et dimiserunt eis, et duxerunt pullum ad Jesum, et jactantes vestimenta sua supra pullum, eum desuper sedere fecerunt.
[BEDA.] Marcus scribit pullum ante januam foris in bivio ligatum et inventum. Janua est ipse qui ait: Ego sum ostium ovium, per me si quis introierit, salvabitur et pascua inveniet (Joan. X) . His pascuis populus gentium carebat, dum extra januam in bivio ligatus stabat. Recte in bivio, quia non unam fidei viam tenebat, sed dubios calles erroneus sequebatur. In bivio stabat, qui in libertate arbitrii, inter mortem et vitam dubitabat. Multos quippe dominos habebat, quia per multa dogmata variis raptatus erroribus, quot vitiis deserviebat, tot daemones [Col. 0361D] eum possidebant. Sed dominatum sibi vindicare non poterant, quos dominos fecerat non natura, sed culpa, et ideo cum Dominus dicitur, unus agnoscitur. Nam etsi multi dii et multi domini, generaliter tamen unus Deus et unus Dominus. Qui ergo in solvendo pullo contradixerunt, audito Domini nomine, quiescunt, quia magistri errorum, qui doctoribus Christi obsistebant, eatenus suas tenebras defenderunt, donec miraculis attestantibus, Dei virtus emicuit. Sic ergo liber credentium populus, qui Deum corde portet, adducitur. Vestes apostolorum, sunt praecepta divina et gratia spiritualis, quibus turpitudo nostrae carnis tegitur. His prius nudi populi, sed modo per apostolos ornati, Christum sessorem habent, ut non regnet peccatum in lasciva [Col. 0362A] carne, sed justitia et pax et gaudium in Spiritu sancto.
M. 207[VII] A. 101
Hoc autem factum est, ut impleretur quod dictum est per prophetam, dicentem: Dicite filiae Sion: Ecce rex tuus venit tibi mansuetus, sedens super pullum asinae subjugalis (Isai. LXII) .
[AUGUST.] Hoc in propheta Zacharia scriptum est, a cujus sententia Matthaeus et Joannes minime recedunt, etsi verba ponant diversa. Et quia ipsa est Jerusalem quae Sion, filiam Sion dicit bonos in illo caeco populo. Dicite ei, praedicatores, ne timeat, sed exsultans agnoscat regem suum mentes regentem, et ad regnum coelorum perducentem, ne cum reprobis [Col. 0362B] dicat: Non habemus regem nisi Caesarem. [CHRYS.] Mansuetus enim venit, non sedens in curru aureo purpura fulgens, nec super equum discordiae amatorem, sed super bestiam pacis amicam. [HIERON.] Secundum litteram in parvo itinere super utrumque animal non videtur sedisse Dominus, sed magis competit ut pullo usus sit ad sedendum, asina ducta libera. Mystice autem super utrumque populum sub dominio ejus humiliatum sedit, Petro et Paulo missis ad eos. Quia ergo lascivus et indomitus gentilis populus credidit exemplo fidelium de Synagoga, quae jugum legis traxerat, bene refertur pullus fuisse filius asinae subjugalis. [CHRYS.] Considera, quia sicut hoc genus jumenti, si quid errat, in simplicitate errat, et non in asperitate; ita homines [Col. 0362C] qui crediderunt in Christum ex utroque populo, ante Christum non in malitia, sed in ignorantia peccaverunt.
A. 102[X]
Haec non cognoverunt discipuli primum, sed quando glorificatus est Jesus, tunc recordati sunt quia haec erant scripta de eo, et haec fecerunt ei.
[AUGUST.] Postquam videlicet virtutem suae resurrectionis ostendit, recolentes discipuli quae viderant, cognoverunt quia secundum prophetiam in pullo sedit, et non alia fecerunt ei, quam illa quae erant scripta de illo.
M. 208[II] R. 118 L. 233
[Col. 0362D] Eunte autem illo, multi substernebant vestimenta sua in via. Alii autem caedebant ramos de arboribus, et sternebant in via.
[CHRYS.] Vide quoniam super jumentum posuerunt apostoli vestimenta sua, sub pedibus jumenti caeteri. Mandatis enim apostolorum sternuntur Christiani et adornantur. Legis autem mandata conculcantur, id est, circumcisio et caeterae consuetudines Judaicae. Vestimenta namque turbae, sunt legis mandata in via, id est in Christo, a Christianis conculcata. Turba enim quae vestimenta sua sternebat in via, credentes sunt ex circumcisione, qui videntes et agnoscentes Christum, gloriam quam habebant ex lege dejecerunt in terram, seipsos humiliantes, et cum Apostolo dicentes: Quae mihi fuerunt [Col. 0363A] lucra, haec existimavi propter Christum detrimenta et arbitror stercora esse, ut Christum lucrifaciam (Philip. III) . Qui autem ramos de arboribus caedebant, sunt credentes et eruditi doctores qui ex prophetis accipientes exempla, quasi de arboribus ramos ante gentilem populum straverunt in via, id est in Christo, ut sine offendiculo intraret in sanctuarium Dei. [BEDA.] Vel ita: Salvator jumento insidens, Jerusalem tendit, non solum quando cujusque fidelis animam regens, ad pacem intimae visionis ducit; sed etiam cum sanctae Ecclesiae universaliter praesidet, et eam in supernae pacis desiderium accendit. Pedes jumenti sunt extremi, quos ad judicandum constituit Apostolus, qui, etsi non sint dorsum in quo sedit Dominus, tamen instruuntur [Col. 0363B] cum militibus a Joanne. Multi quippe vestimenta sternunt in via, quia exercitus martyrum corpora sua, animarum videlicet tegumenta, pro Domino dant, quo sequentibus electis callem faciant recte vivendi. In via denique sternunt vestimenta, qui corpora sua per abstinentiam edomant, ut Domino iter ad mentem parent, vel exempla bona sequentibus praebeant. Frondes vero vel ramos de arboribus caedunt, qui Patrum sententias vel exempla carpunt, et in via Dei ad auditoris animum venientis humili praedicatione submittunt. Justi namque ut palma florebunt, angusti in radicibus, lati in [foliis] et fructibus; quoniam bonus odor Christi sunt, et sternunt viam mandatorum Dei bona fama.
[Col. 0363C] M. 209[I] R. 119 L. 234 A. 100
Et cum appropinquaret jam ad descensum montis Oliveti, coeperunt omnes turbae descendentium gaudentes laudare Deum voce magna.
Descendente Domino de monte Oliveti, id est, humiliante se ad infirmitatem nostrae carnis, cum sit in forma Dei, cum illo descendunt turbae, id est, humiliantur sub manu ejus, qui misericordia indigent, ut ab eo exaltentur.
M. R. L. A.
Turbae autem quae praecedebant et quae sequebantur clamabant dicentes: Hosanna filio David, benedictus [Col. 0363D] qui venit rex in nomine Domini, pax in coelo et gloria in excelsis. Benedictum quod venit regnum patris nostri David. Hosanna in excelsis.
[HIERON.] Praeeunt prophetae, sequuntur apostoli. Abyssus abyssum invocat (Psal. XLI) , id est, lex legem alteram. Praecessit Judaicus populus, secutus est gentilis. Omnes fideles clamant filio David, Hosanna, quod Latine dicitur salus; quia creduut David filium, Dei Filium, unum Filium, salvare terrenos, ut justi in angelorum ruinam aedificentur. Confitentur etiam benedictum qui venit in nomine Domini, id est, Patris sui, quoniam Filius de Patre suscipit nomen, et Pater de Filio. Benedictio quae fit in Deo, confessio sola est et laudatio bonorum, [Col. 0364A] quae praestita sunt ab eo. Benedictio vero quae fit a Deo, in nobis impletur, dum ejus beneficiis implemur. Quem autem Judaei fideles crediderunt venturum, hunc nos venisse credimus. In ejus quippe laude coelestia et terrena concinunt, quia quo nascente coelestes virtutes decantant: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus (Luc. II) : eo de mundi principe triumphaturo, mortales vicem laudis rependunt, dicentes: Pax in coelo, et gloria in excelsis. [BEDA.] Turbae quidem refectae de quinque panibus et duobus piscibus, voluerunt rapere Jesum et constituere regem, sed ipse fugit in montem (Joan. VI) . Nunc autem non reprimit voces eorum, qui regnum David in eo restaurandum concinunt. In quo aperte docet, quod aeterni imperii esset rex [Col. 0364B] in coelis, non tantum in terris, ad quod per contemptum mortis et gloriam resurrectionis et triumphum ascensionis perveniret. Hinc post resurrectionem ait discipulis: Data est mihi omnis potestas, in coelo et in terra (Matth. XXVIII) . Consonat laus turbae voci Gabrielis, qui ait matri Domini: Hic erit magnus, et Filius Altissimi vocabitur, et dabit illi Dominus Deus sedem David patris ejus, et regnabit in domo Jacob in aeternum (Luc. I) . Recte ergo clamant Hosanna in excelsis, id est, salva nos in coelestibus, ubi scilicet omne genu sibi flectetur coelestium, terrestrium, et infernorum (Philip. II) . Notandum quod hosanna Hebraicum verbum, compositum est ex corrupto et integro. Salva namque sive salvifica apud eos dicitur hosi; et anna, interjectio est deprecantis. [Col. 0364C] Denique in psalmo centesimo septimo decimo, ubi septuaginta interpretes transtulerunt, O Domine salvum me fac, in Hebraeo scriptum est, anna adonai osi anna. Quod interpres noster Hieronymus diligentius elucidans, ita transtulit: Obsecro, Domine, salva, obsecro. Idem namque significat: O Domine, per interjectionem obsecrantis: quod, obsecro, Domine, per ipsum verbum obsecrationis. Hosanna itaque, salva, obsecro, significat: consumpta vocali quae verbum antecedens terminat, cum perfecte dicitur osi. Quod metrici in scandendis versibus synaloepham vocant, quamvis scriptam litteram scandentes transiliant. In hoc autem verbo hosanna, i littera non scribitur, sed sensu [Col. 0364D] loquentium salvo, funditus intermittitur.
In crastinum autem turba multa quae venerat ad diem festum, cum audissent quia venit Jesus Hierosolymam, acceperunt ramos palmarum, et processerunt ei obviam et clamabant: Hosanna, benedictus qui venit in nomine Domini, rex Israel.
[AUGUST.] Rami palmarum, laudes sunt, significantes victoriam qua erat Dominus superaturus mortem, et triumphaturus diabolum. Hosanna est vox laetantis vel obsecrantis, ut dicunt nonnulli Haebraei, magis affectum indicans quam rem aliquam significans, sicut raca interjectio indignantis esse perhibetur. [CHRYS.] Unde secundum vocem neque Graecus, neque Latinus hoc interpretari potuit; sed secundum sensum quidam interpretantur hosanna [Col. 0365A] gloriam, alii redemptionem, alii salvifica sive salvum me fac.
L. 233[V] M. 213
Et quidam Pharisaeorum de turba dixerunt ad illum: Magister, increpa discipulos tuos. Quibus ipse ait: Dico vobis, quia si hi tacuerint, lapides clamabunt.
[BEDA.] Dominum magistrum appellant, quia eum vera docere noverant. Unde mira dementia est, veritatis discipulos dicere increpandos. Crucifixo Domino, noti ejus a longe stantes, non audent eum confiteri Deum; sed petrae quae scissae sunt, apertis monumentis, Deum et mundi Dominum aperte clamant. Mystice, lapides clamabunt, id est, gentes conversae [Col. 0365B] Deum clamabunt, Judaeis ex parte caecatis.
L. 236[X]
Et ut appropinquavit, videns civitatem, flevit super illam, dicens: Quia si cognovisses et tu! Et quidem in hac die tua, quae ad pacem tibi, nunc autem abscondita sunt ab oculis tuis. Quia venient dies in te, et circumdabunt te inimici tui vallo, et coangustabunt te undique, et ad terram prosternent te, et filios tuos qui in te sunt.
Litteram sic lege: Si cognovisses, quia venient dies in te, et circumdabunt te inimici, etc., etiam tu, subaudis fleres, quae modo, quia nescis quod imminet, exsultas, dum carnem voluptatibus das. Et quidem in hac tua die, id est, in hac tua prosperitatis [Col. 0365C] claritate, quae ad pacem tibi est temporalem, subaudis fleres, si cognovisses haec superventura mala; sed nunc abscondita sunt ab oculis cordis tui. Vel potest a principio capituli sub uno versu legi usque ad, pacem tibi, hoc modo: Flevit, dicens, quia si cognovisses etiam tu mecum, subaudis ruinam quae imminet, et quidem, hoc est etiam certe, in hac die tua, ad pacem quae tibi est, subaudis fleres. Nunc autem abscondita sunt, erit alius versus, usque in finem capituli.
L. 237[II] M. 242 R. 137
Et non relinquent in te lapidem super lapidem, eo quod non cognoveris tempus visitationis tuae.
[BEDA.] Eversionem Jerusalem factum esse a Romanis [Col. 0365D] principibus Vespasiano et Tito, non ignoramus. Etiam ipsa transmigratio civitatis nunc constructae extra portam, ubi Dominus crucifixus fuit, testatur, quod prior illa Jerusalem funditus eversa sit. Haec est causa destructionis illius, quia non cognovit Dominum quando visitavit eam. Unde illud propheticum: Milvus in coelo cognovit tempus suum, turtur et hirundo et ciconia custodierunt tempus adventus sui, populus autem meus non cognovit judicium Domini (Jer. I) . Semel Dominus flevit super civitatem cum perituram nuntiaret, sed quotidie per electos suos in Ecclesia plangit reprobos, qui nesciunt cur plangantur, qui juxta Salomonem: Laetantur cum malefecerint, et exsultant in rebus pessimis (Prov. II) . Qui si damnationem suam praeviderent, [Col. 0366A] seipsos cum electorum lacrymis plangerent. Suam hic diem habet anima perversa, quae transitorio gaudet in tempore. Cui ea quae adsunt, ad pacem sunt; quia dum ex rebus temporalibus laetatur, dum honoribus extollitur, dum in carnis voluptate resolvitur, dum nulla venturae poenae formidine terretur, pacem habet in die sua, sed grave scandalum damnationis habebit in die extrema. Inimici sunt maligni spiritus, qui animam a corpore exeuntem obsident, quam in carne positam deceptoriis delectationibus fovent. Vallo eam circumdant, quia reductis iniquitatibus quas perpetravit ante oculos ejus, ad societatem suae damnationis eam coarctant. Undique coangustant, quando ei non solum operis, verum etiam locutionis iniquitates replicant. Tunc [Col. 0366B] anima per cognitionem reatus sui ad terram consternitur, cum caro in pulverem urgetur. Tunc in mortem filii ejus cadunt, cum cogitationes illicitae ex illa prodeuntes in extrema ultione dissipantur, sicut scriptum est: In illa die peribunt omnes cogitationes eorum (Psal. CXLV) . Lapis super lapidem intelligitur dura cogitatio super duram cogitationem: Perversam animam visitat Deus quotidie praecepto, aliquando flagello, aliquando miraculo, ut quae nescit audiat, aut dolore compuncta redeat, aut beneficiis devicta malum quod fecit erubescat.
M. 110[X]
[Col. 0366C] Et cum intrasset Hierosolymam, commota est universa civitas dicens: Quis est hic? Populi autem dicebant: Hic est Jesus propheta a Nazareth Galilaeae.
[HIERON.] Miratur civitas frequentiam turbae, nesciens de eo veritatem, cui obviam cum laudibus occurrunt. A minoribus vero incipit confessio, ut ad majores perveniat.
A. 211[I] M. 121 M. 238 L. 21
Et intravit Jesus in temptum Dei.
Ingressus templum, dedit nobis exemplum, ut quocunque imus, primum domum orationis si ibi est, adeamus, et per orationes Deo commendati, [Col. 0366D] ad agenda negotia secedamus. Deinde ostendit in templo, quia praedicta ruina maxime ex sacerdotum culpa fuit, et inde radix perditionis processit. [CHRYS.] Medicus quando ad infirmum ingreditur, de stomacho ejus statim interrogat, ne si infirmus fuerit, totum corpus infirmetur. [BEDA.] Cor autem et stomachus sacerdotium intelligitur, per quod populus spiritualiter gubernari debet. Unde si sacerdotes peccaverunt totus populus convertitur ad peccandum. Unusquisque enim Christianus pro suo peccato reddit rationem, sacerdotes autem non tantum pro suis, sed et pro omnium subjectorum peccatis. Et quemadmodum videns arborem foliis pallentibus marcidam, intelligis quia aliquam culpam habet circa radicem, ita cum videris indisciplinatum [Col. 0367A] populum, sine dubio cognosce quia sacerdotium ejus non est sanum.
Et cum fecisset quasi flagellum de funiculis, ejiciebat omnes vendentes et ementes in templo, oves quoque et boves, et mensas nummulariorum effudit, aes, et cathedras vendentium columbas evertit, et dicit eis: A. Auferte ista hinc, et nolite facere domum Patris mei domum negotiationis. R. M. L. Scriptum est: Domus mea domus orationis vocabitur omnibus gentibus, vos autem fecistis eam speluncam latronum. R. Et non sinebat ut quisquam vas transferret per templum.
[HIERON.] De vasis mercationis interdixit, non de vasis Deo dicatis. Sciendum quod juxta mandata legis, de cunctis pene regionibus Judaeorum populo [Col. 0367B] confluente ad templum Domini in toto orbe famosissimum, innumerabiles immolabantur hostiae taurorum, arietum, hircorum, maxime in festis diebus: pauperibus, ne absque sacrificio essent, pullos columbarum et turtures offerentibus. Sed cum plerumque non haberent victimas de longe venientes, excogitaverunt sacerdotes quomodo praedam de populo facerent, scilicet ut animalia sacrificanda non habentibus venderent, et ea rursum reciperent. Sed cum accideret ut quidam pauperes etiam non haberent unde aves emerent, posuerunt ibi sacerdotes nummularios, qui mutuam sub cautione darent pecuniam (Deut. XV) . Sed quia lex praecipiebat ut nemo usuras acciperet, excogitaverunt aliam technam, [Col. 0367C] scilicet ut pro nummulariis colybistas facerent. Cujus verbi proprietatem latina lingua non exprimit. Colybia dicitur apud eos quae nos dicimus vilia munuscula, verbi gratia, ut fricti ciceris, uvarumque passarum, pomorumque diversi generis. Igitur colybistae pro usuris accipiebant varias species, ut quod in nummo non licebat, in his rebus exigerent quae nummis coemuntur, quasi non hoc ipsum Ezechiel praecaverit, dicens: Usuram et superabundantiam non accipietis (Ezech. XXII) . Hos omnes ejecit Dominus de templo. In oratorio namque nemo aliquid agere debet, nisi id ad quod factum est; unde et nomen habet. [BEDA.] Latro est, qui templum Dei in speluncam latronum convertit, qui lucra de religione sectatur. Profecto dubium [Col. 0367D] non erat quin residentes in templo quibusdam non dantibus, laesiones quaererent. [HIERON.] Secundum mysticos intellectus quotidie Jesus ingreditur in templum Patris, et ejicit de Ecclesia omnes qui sua quaerunt in ea, non quae Dei sunt; et ideo unius criminis reos habet vendentes pariter et ementes. Qui peccata peccatis addit, quasi funem connectit, quo flagelletur. Funiculi ergo quibus negotiatores ejiciuntur, sunt incrementa actionum malarum. Unde Isaias: Vae qui trahitis iniquitatem in funiculis vanitatis (Isai. V) . Et Salomon: Funiculis peccatorum suorum unusquisque constringitur (Prov. V) . Per boves coelestis doctrinae praedicatores significantur. Unde Apostolus: Bovi trituranti os non infrenabis (I Cor. IX) . Boves ergo vendunt, qui pro pretio [Col. 0368A] Scripturas exponunt, vel ut accipiant laudes et honores a populo. Vendunt etiam oves, id est, plebem. Cui? Diabolo. Vel ita: Oves innocentes vestiendis sua vellera praebent. Per has ergo signantur hic opera munditiae, dum pro humana laude geruntur. Quia ergo talium vitam et doctrinam Dominus ostendit reprobam, oves quoque et boves dicitur ejicere. Nummos vero mutuo dant in Ecclesia, qui non simulate coelestibus, sed aperte terrenis quaestibus deserviunt. Aes igitur et mensas subvertit Jesus, quia in fine ipsae res quas dilexerant destruentur. Propter avaritiam sacerdotum, altaria Dei mensae nummulariorum appellantur. [CHRYS.] Mensas ergo nummulariorum evertit, significans quia in templo Dei non debent esse nummi nisi spirituales, [Col. 0368B] id est, qui Dei imaginem portant, non imaginem diaboli. Aut certe mensas nummulariorum, id est, sacerdotum, dicit Scripturas: Novo enim Testamento succedente priori, eversae sunt Scripturae eorum. Quid faciunt in templo multae columbae venales, ex quo una gratuita columba descendit in templum corporis Christi? Jam non est placiturum Deo templum, id est Ecclesia, in sacrificio columbarum, sed in Spiritu sancto. Unde propheta: Non accipiam de domo tua vitulos, neque de gregibus tuis hircos. Quoniam meae sunt omnes ferae silvarum, jumenta in montibus et boves. Cognovi omnia volatilia coeli (Psal. XLIX) . Non vult Deus sacrificia sed fidem. Unus taurus est oblatus pro universo grege. [HIERON.] Vendentes autem columbas in Ecclesia sunt [Col. 0368C] illi qui vendunt gratiam Spiritus sancti, ut subjectos populos devorent. De quibus dicitur: Qui devorant plebem meam sicut escam panis (Psal. XIII) . In cathedris magistrorum dignitas indicatur, quae ad nihilum redigitur, cum mista fuerit lucris. [GREGOR.] Illos quoque pariter Dominus intra sanctam Ecclesiam detestatur, qui per sacros ordines ad eum appropinquantes, non eisdem ordinibus virtutum merita, sed subsidia vitae praesentis exquirunt. [AUGUST.] Ergo quando aliquid patiuntur propter iniquitates suas, hi omnes qui vel ficte bona vel aperte mala faciunt in Ecclesia, agnoscant quia Dominus fecit flagellum de resticulis peccatorum suorum, et admonet eos ut mutent se, et non sint negotiatores, [Col. 0368D] ne tandem audiant: Ligate illis manus et pedes, et projicite in tenebras exteriores. [BEDA.] Amplius. Templum Dei in civitate est vita religiosa in plebe. Et multi dum pro religionis habitu sacrorum ordinum locum percipiunt, religionis officium in commercium terrenae negotiationis convertunt. In templo vendunt, qui hoc quod quibusdam jure competit praemio largiuntur. In templo emunt, qui quod facere debent contemnunt, et a patronis redimunt. Quibus dicitur: Fecistis domum meam speluncam latronum, quia dum perversi locum religionis tenent, ibi per malitiam occidunt, ubi per orationem vivificare debuerunt. Mens fidelium est Dei templum: quae tunc fit latronum spelunca, quando, relicta sanctitate, conatur agere unde proximis valeat nocere. [Col. 0369A] Non sit ergo in domo pectoris nostri negotiatio, non vendentium ementiumque commercia, non donorum cupiditas. Notandum sive semel factum fuerit hoc de ejectis de templo, sive bis, ut quibusdam visum est quia Joannes longe alio ordine narrat quam caeteri: nil tamen repugnat narrationi, modo antecedentia recapitulanti, modo sequentia praeoccupanti.
A. 21[X]
Recordati vero sunt discipuli ejus quia scriptum est: Zelus domus tuae comedit me (Psal. LXVIII) .
[AUGUST.] Zelo domus Dei comeditur qui omnia ibi perversa satagit emendare. Si emendare non potest, tolerat, gemit, sustinet paleam, ut intret in [Col. 0369B] horreum. Verbi gratia: Vides fratrem concurrere ad theatrum? prohibe, mone, contristare. Vides concurrere ad vinum; prohibe, si potes. Amicus est? admoneatur leniter. Uxor est? severissime refrenetur. Sic zelus domus Dei comedit te. Si autem frigidus et marcidus dixeris in corde tuo: Quid ad me aliena peccata? sufficit mihi meam animam servare Deo, profecto non venit tibi in mentem servus ille qui talentum abscondit.
M. 212[X]
Et accesserunt ad eum caeci et claudi in templo, et sanavit eos.
[HIERON.] Inter omnia signa videtur hoc mirabilius, quod unus homo ad flagelli verbera tantam ejecit [Col. 0369C] multitudinem, illis quorum lucra destruebat in eum saevientibus. Igneum enim quiddam atque sidereum radiabat ex oculis ejus, et divinitatis majestas lucebat in facie.
M. 213[V] L. 235
Videntes autem principes sacerdotum et Scribae mirabilia quae fecit, et pueros clamantes in templo et dicentes, Hosanna filio David, indignati sunt, et dixerunt ei: Audis quid isti dicunt? Jesus autem dicit eis: Utique. Nunquam legistis: Quia ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem? (Psal. VIII.)
[CHRYS.] Quam moderate temperavit responsionem. Non dixit quod calumniatores audire volebant, bene faciunt pueri ut mihi testimonium perhibeant; [Col. 0369D] nec rursum ait: Errant pueri, quasi diceret, Ignoscere debetis aetati, sed testimonium protulit ex psalmo. Si recordemur turbae praecedentis et subsequentis superius clamando, intelligimus quia infantes erant non aetate, sed cordis simplicitate. Nam infantes lactentes nec intelligunt nec laudant. Illi autem pueri lactentes dicebantur, quia ita mirabilium delectatione excitati clamabant, quasi lactis suavitate puer delectatur. Et omnis simplex doctrina lac dicitur, quia delectat sicut lac sine dolore dentium sugitur.
A. 23[IV] M. 141 R. 77
Responderunt ergo Judaei et dixerunt ei: Quod signum ostendis nobis, quia haec facis?
[Col. 0370A] Non ausi manus injicere, signum quaerunt, quare solita commercia de templo projicere debuerit. Merito autem purgat figurale templum, quia mundissimum corporis sui templum ab hominibus morte solutum suscitabit cum Patre ut Deus. Et hoc est quod sequitur.
A. 24[X]
Respondit Jesus et dixit eis: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud. Dixerunt ergo Judaei: Quadraginta et sex annis aedificatum est templum hoc, et tu tribus diebus excitabis illud? Ille autem dicebat de templo corporis sui.
[ALBINUS.] Destructo a Chaldaeis templo, quod Salomon septem annis perfecit, et laxata captivitate [Col. 0370B] post septuaginta annos, ad jussionem Cyri Persae reaedificari coeptum est, sed filii transmigrationis illud consummare nequiverunt ante quadraginta sex annos, propter gentium vicinarum impugnationem. Qui numerus congruit humano corpori. Tradunt namque physici formam humani corporis tot dierum spatio perfici. Sex primis diebus a conceptione, lactis habet similitudinem, novem sequentibus convertitur in sanguinem, duodecim sequentibus solidatur, reliquis decem et octo formatur ad lineamenta membrorum. [AUGUST.] Ecce quadraginta quinque, quibus adjice illum diem quo corpus per membra discretum incipit crescere. Hic etiam numerus in litteris nominis Adam secundum Graecos invenitur: α, alpha, enim designat unum; δ, delta, [Col. 0370C] quatuor, item α, alpha, unum; μ, my, quadraginta. Quae quatuor litterae designant Adam dispersum per quatuor partes mundi in filiis suis: ideo in principiis nominum partium mundi hae quatuor litterae leguntur: ἀνατολή, anatole, namque dicitur oriens, δύσις, dysis, occidens, ἄρκτος, arctos, septentrio, μεσεμβρία, mesembria, meridies. Et quia in Adam numerus intelligitur, qui est quadraginta sex tanquam de aliquo aedificato, sub hoc numero sumpsit Christus de Adam templum corporis sui per Mariam virginem. Illi dicitur, Terra es, et in terram ibis (Gen. III) , et hic de se ait: Solvetis templum hoc, et ego excitabo illud. Excitatur itaque in Christo dispersus Adam, et de quatuor partibus mundi colligitur in unum corpus Christi, quod est Ecclesia. [Col. 0370D] Unde dicitur electos esse congregandos a quatuor ventis.
L. 207[VIII] R. 136
Respiciens autem, vidit eos qui mittebant munera sua in gazophylacium, divites
[BEDA.] Gazophylacium appellatur locus ubi divitiae servantur, quia Graece φυλάσσειν, phylaxe, servare dicitur, et gaza lingua Persica divitiae vocantur. Erat autem arca foramen habens desuper, posita juxta altare ad dexteram ingredientibus domum Domini, in quam mittebant sacerdotes ostia custodientes, pecuniam quae deferebatur ad templum, atque [Col. 0371A] servabatur ad instaurationem ejusdem templi; lege Verba dierum.
Vidit autem et quamdam viduam pauperculam, mittentem aera minuta duo, quod est quadrans. Et convocans discipulos suos, ait illis: Vere dico vobis quia vidua haec pauper plus quam omnes misit.
Quadrantem vocant calculatores quartam partem cujusque rei, veluti loci, temporis, pecuniae. Forsitan ergo hic quartam partem sicli, id est quinque obolos significat. Moraliter intimatur quam sit acceptabile Deo quidquid bono animo offerimus. Cor nimirum et non substantiam pensat Deus, nec perpendit quantum in ejus sacrificiis, sed ex quanto proferatur. Juxta allegoriam divites qui in gazophylacium munera mittebant Judaeos designant, de [Col. 0371B] justitia legis elatos; vidua vero pauper Ecclesiae simplicitatem significat. Quae recte pauper vocatur, quia et superbiae spiritum et mundi divitias abjecit. Vidua est, quia vir pro ea mortuus est. Haec in gazophylacium minuta duo mittit, quia in conspectu Dei dilectionem ejus et proximi, seu fidem et orationem defert.
Nam omnes hi ex abundanti sibi miserunt in munera Dei; haec autem ex eo quod deest illi, totum victum suum quem habuit, misit.
Ex eo quod deest illi, intelligitur bona voluntas ejus: quia quod potuit misit, et quod non potuit desideravit. Judaeus mittit divitias ex abundantia, quasi orando dicat apud se: Deus, gratias ago tibi [Col. 0371C] quia non sum sicut caeteri hominum, raptores, injusti (Luc. XVIII) , et caetera. Ecclesia omnem victum suum in Dei munera mittit, quasi orando dicat: Nil meis meritis attribuo, Domine Deus, propitius esto mihi peccatori (ibid.)
L. 214[X]
Dixit autem et ad quosdam, qui in se confidebant tanquam justi, et aspernabantur caeteros, parabolam istam: Duo homines ascenderunt in templum, ut orarent: unus Pharisaeus, et alter publicanus.
Ascenderunt, inquit, et ascensus templi quindecim graduum erat. Diligenter ostendit, non ex operibus esse gloriandum, sed humiliter in Dei gratia confidendum. Publicanus ad humilitatem pertinet [Col. 0371D] Ecclesiae, Pharisaeus ad nequitiam superbiae.
Pharisaeus stans, haec apud se orabat: Deus, gratias ago tibi, quia non sum sicut caeteri hominum, raptores, injusti, adulteri, velut etiam hic publicanus.
Quatuor sunt species, quibus omnis tumor arrogantium demonstratur, cum aut bonum a semetipsis se habere existimant: aut si desuper datum credant, pro meritis datum sibi putant: aut cum jactant se habere quod non habent: aut despectis caeteris, singulariter volunt videri habere quod et habent [non habent], ut iste Pharisaeus. Unde absque justificatione de templo discessit, quia publicano se jactanter praetulit.
[Col. 0372A] Jejuno bis in sabbato, decimas do omnium quae possideo.
Ezechiel dicit animalia ostensa sibi fuisse oculis plena (Ezech. I) , quia sanctorum actio undique debet esse perspecta. Sed nos saepe dum aliis rebus intendimus, alias negligimus. Pharisaeus ad abstinentiam, ad misericordiam oculum habuerat: sed ad humilitatis custodiam non habebat. Et quid prodest civitatem custodiri, si unum foramen relinquatur unde ab hostibus intretur?
Et publicanus a longe stans, nolebat nec oculos ad coelum levare, sed percutiebat pectus suum, dicens: Deus, propitius esto mihi peccatori. Dico vobis, descendit hic justificatus in domum suam ab illo.
Id est, ad comparationem illius vel plus quam [Col. 0372B] ille: quia ille apud se de operibus, hic vero apud Deum ex fide justificatus est. A longe stare, nec oculos levare, indicia sunt humilitatis, quam Deus de prope aspicit. Iste conscientiam premit, sed spem sublevat, pectus percutit, poenas de se exigens ut Deus parcat, confitetur ut Deus ignoscat, ignorat Deus quod iste agnoscit. Tondere autem pectus quid est, nisi arguere quod latet in pectore, et evidente pulsu occultum castigare peccatum? Typice, Pharisaeus Judaeorum est populus, qui ex justificationibus legis extollit merita sua, et superbiendo recedit. Publicanus vero gentilis, qui humiliter peccata sua confessus, appropinquat Deo et exaltatur.
L. 215[V] M. 231
[Col. 0372C] Quia omnis qui se exaltat, humiliabitur: et qui se humiliat, exaltabitur.
Posita Pharisaei et publicam controversia, data est judicis sententia: et confirmatur, ut superbia caveatur.
M. 214[VI] R. 120
Et relictis illis, cum jam vespera esset hora, abiit foras extra civitatem in Bethaniam, ibique mansit.
[HIERON.] Relictis incredulis, ivit in Bethaniam, quae interpretatur domus obedientiae, jam tunc vocationem gentium praefigurans. Vespere facto ivit, quia in Judaeis tenebras reliquit sol egrediens. In urbe maxima hospitem non invenit, sed in agro parvulo apud Lazarum et sorores ejus, quorum vicus [Col. 0372D] Bethania est.
M. 140[VI] R. 76
Et sciens turba quod exiit extra civitatem, secuti sunt eum, et suscipiens eos quibus necessaria erat cura, sanabat.
Cum Domino ingredienti civitatem maximo voto quam multi occurrerint, et deinde mirabilia quae fecit viderint, quis negare audeat quin turba saltem cui necessaria erat cura, secuta sit egredientem? Omnem quippe curabat languorem, ut quibus sermo non suaserat credere, opera suaderent. Unde Joannes ait: Cum autem esset Hierosolymis in pascha in die festo, multi crediderunt in nomine ejus, videntes signa quae faciebat (Joan. II) . Similem curationem [Col. 0373A] referunt. Matthaeus capitulo centesimo sexagesimo, et Marcus in illius concanonico.
A. 24[X]
Erat autem homo ex Pharisaeis, Nicodemus nomine, princeps Judaeorum. Hic venit ad Jesum nocte, et dixit ei: Rabbi, scimus quia a Deo venisti magister. Nemo enim potest haec signa facere quae tu facis, nisi fuerit Deus cum illo.
[AUGUST.] Nicodemus venit ad Jesum nocte, vel quia metuit offendere populum, cum esset unus de principibus; vel quia magister erat in Israel, palam discere erubuit. Nox itaque significat litteram legis, vel ignorantiam cordis vel timorem. Nicodemus vero [Col. 0373B] unus ex his qui per signa crediderant figura est catechumenorum: nam licet credant, quadam tamen nocte sacramentorum ad baptismum perveniunt, ubi de invio tenebrarum ad viam coelestis luminis renati transeunt. Si enim tantum valuit baptismatis figura, ut per Moysen baptizati in nube et in mari ad manna perducerentur, nonne per verum baptisma ad idem perveniri poterit? Quid est manna? Ego sum, inquit, panis vivus qui de coelo descendi.
Respondit Jesus et dixit ei: Amen, amen dico tibi, nisi quis renatus fuerit denuo, non potest videre regnum Dei.
Id est, non potest me cognoscere, qui sum regnum Patris, qui sum visio veritatis. Quia Nicodemus aperta signa prudenter notavit, de secunda nativitate [Col. 0373C] ac de caeteris fidei mysteriis plenius doceri meruit.
Dicit ad eum Nicodemus: Quomodo potest homo nasci cum sit senex? Nunquid potest in ventrem matris suae iterato introire et nasci?
Spiritus ei loquitur, et ipse carnem sapit suam, non Christi: sicut illi qui putaverunt Dominum posse coqui et manducari concisum sicut agnum, quando Dominus dixit: Nisi quis manducaverit cartem meam et biberit sanguinem meum, non habebit vitam in se (Joan. VI) , et statim recedentes, non amplius sunt eum secuti. Dominus autem hoc remanentibus exposuit, dicens: Spiritus est et vita quod dixi, nam spiritus vivificat, caro autem nihil prodest [Col. 0373D] (ibid.) , ne carnaliter intelligerent quod dixerat. Ita Nicodemus nondum noverat parentes qui generant ad vitam. Una enim generatio est carnalis, altera est spiritualis. Sciendum quomodo uterus non potest repeti, sic nec baptismus. Qui nascitur de catholica Ecclesia, tanquam de Sara nascitur, qui autem de haeresi, tanquam de ancilla. Advertite cur Dominus dicat: Ego sum Deus Abraham et Isaac et Jacob (Exod. III) , quasi Noe qui ante istos fuit, et Moyses qui post, sancti patriarchae non essent. In his quippe tribus invenimus peperisse liberas et ancillas, quod totum figura est, ut ait Apostolus: Haec autem in figura contingebant illis (I Cor. X) . Et illud: Scripta sunt, inquit, propter nos, in quos finis saeculorum venit (ibid.) . In generationibus autem liberarum [Col. 0374A] et ancillarum quatuor sunt genera hominum, in quibus completur forma totius Christianitatis. Ancillas accipiamus in malis, liberas in bonis. Aut igitur liberae pariunt bonos, ut Sara Isaac (Gen. XXI) ; aut malos et bonos, ut Rebecca Esau et Jacob (Gen. XXV) ; aut malae malos, ut Agar Ismael (Gen. XVI) ; aut malae bonos et malos, ut ancillae Jacob (Gen. XXX) . Ad hanc similitudinem aut boni baptizant bonos, ut Ananias Paulum (Act. IX) : aut malos, ut Philippus Simonem Magum (Act. VIII) , aut mali bonos et malos, ut praedicatores quidam, quos dicit Apostolus non caste solere annuntiare Evangelium, tolerans eos in societate Christiana, et dicens: Quid enim, dum omni modo sive occasione, sive veritate Christus annuntietur? Et in hoc gaudeo? (Philip. I) . Non de alieno malo gaudebat, sed quia verum praedicabatur. Si quos isti sui similes baptizabant, tunc mali malos. Si quos vero tales quales admonet Dominus, cum dicit: Quae dicunt facite, quae autem faciunt, facere nolite (Matth. XXIII) , tunc mali bonos baptizabant. Quomodo ergo in filiis Jacob non obfuit illis qui nati sunt de ancillis, quominus tenerent terram promissionis cum fratribus ex aequo, sed praevaluit semen paternum; sic quicunque per malos baptizantur, quanquam ex malis nati sint, tamen quia ex semine verbi Dei, quod figuratur in Jacob, nati sunt si boni esse voluerint, haereditatem cum fratribus possidebunt. [BEDA.] Sive ergo haereticus, sive schismaticus, sive facinorosus quisque in confessione sanctae Trinitatis baptizet, [Col. 0374C] non valet ille rebaptizari a Catholicis, ne confessio vel invocatio tanti nominis videatur annullari. Et in utero Ecclesiae magna lucta est inter bonos et malos, sicut Jacob et Esau luctabantur (Gen. XXV) , et semper mali persequuntur bonos, ut Ismael Isaac. Ideo namque dixit Sara Abrahae: Ejice ancillam et filium ejus, quia illusionem vidit in lusu, non ideo quia ludebat Ismael cum filio suo (Gen. XXI) . Unde Apostolus: Sicut tunc ille qui secundum carnem natus erat, persequebatur eum qui secundum spiritum, ita et nunc (Galat. IV) . Secundum carnem nati sunt dilectores mundi, secundum spiritum amatores Christi. Plus ergo nos persequuntur, qui nos illudendo seducunt ita. Veni, veni [Col. 0374D] baptizare hic; hic habes verum baptismum. Ismae ergo non ideo fuit exhaeredatus, quia ex ancilla natus, sed quia superbus fuit. Nam si esset ideo ex haeredatus, filii Jacob non admitterentur ad haereditatem. Quod autem Sara affligit ancillam Agar, non dicitur persecutio, sed correctio. Unde etiam angelus fugienti dicit: Revertere et humiliare sub manu dominae tuae (Gen. XVI) . Sic boni principes haereticos et quoslibet perniciosos Ecclesiae exsiliis et aliis legalibus poenis juste affligunt
Respondit Jesus: Amen, amen dico tibi, nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu, non potest introire in regnum Dei.
Sensus est: Quisquis renasci contempserit ex visibili sacramento aquae et Spiritu sancto, et in hoc [Col. 0375A] neglectu vitam finierit, a regno Dei in perpetuum exclusus erit. Quicunque vero non percepto regenerationis lavacro, pro Christi confessione moriuntur, tantum eis valet ad dimittenda peccata, quantum si abluerentur sacro fonte baptismatis. Qui enim dixit: Si quis non renatus fuerit ex aqua et Spiritu, non intrabit in regnum coelorum, alia sententia istos fecerit exceptos, ubi non minus generaliter ait: Qui me confessus fuerit coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo (Luc. XII) . Equidem sanguis et aqua quae de vulnere lateris percussi Christi exiverunt, typum martyrii et baptismi, quo itur ad coelum, pariter pertulerunt. Denique si quos in fide Christi et in charitate non ficta radicatos, excludat articulus mortis a sacramento [Col. 0375B] baptismi, constat quia non excluduntur a salute. Martyres enim sunt coram Deo, si puro corde martyrio parati erant, et baptizati sunt in igne et Spiritu, juxta quod Dominus praedixit apostolis: Vos autem baptizabimini in Spiritu sancto non post multos hos dies (Act. I) . Hinc est quod ait Ambrosius de Valentiniano: « Ventrem meum doleo (Jer. IV) , ut prophetico utar exemplo, quia quem regeneraturus eram, amisi.» Ille tamen gratiam quam poposcit, non amisit. Augustinus libro quarto de baptismo: «Considerans latronem cui dictum est, hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII) , invenio non tantum passionem pro nomine Christi, id quod de baptismo deest, supplere posse, sed etiam fidem conversionemque cordis, si forte ad celebrandum [Col. 0375C] mysterium baptismi in angustiis temporum succurri non potest.» [BEDA.] Quantum itaque valeat etiam sine visibilis baptismi sacramento, quod ait Apostolus: Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) : tunc impletur invisibiliter, cum ministerium baptismi non contemptus religionis, sed articulus necessitatis excludit. Sciendum quoniam Augustinus hanc sententiam non retractavit, ut quidam falso putant; sed illud quod in exemplo dixerat, latronem non fuisse baptizatum, quia incertum est utrum fuerit baptizatus an non. Quod igitur alibi ait, cathecumenum, quamvis in bonis operibus defunctum, vitam habere non credimus, nisi martyr fuerit, hoc et similia [Col. 0375D] de contemnentibus sacramentum baptismi dicta sunt.
Quod natum est ex carne, caro est; et quod natum est ex spiritu, spiritus est.
Spiritualem nativitatem distinguit a carnali. Ex Spiritu sancto spiritus noster, id est anima nascitur in Deo, cum ei per gratiam Dei, quae Spiritus sanctus intelligitur, peccata remittuntur, ne propter ea damnationis poenam incurrat. Non enim caro, sed anima sentire potest vel puniri, nec poena peccati remittitur nisi ei quod potest puniri.
Non mireris quia dixi tibi, oportet vos nasci denuo. Spiritus ubi vult spirat, et vocem ejus audis, sed non scis unde veniat aut quo vadat. Sic est omnis qui natus est ex spiritu.
[Col. 0376A] Spiritus potestatem habet, quibus vult, gratiam remissionis impertiri, et vocem ejus corporalem audis, eo loquente in sanctis praedicatoribus, juxta illud: Non enim vos estis qui loquimini, sed spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X) . Verumtamen ignoras unde illa vox per intelligentiam ad quosdam veniat, id est, qua de causa eodem spiritu agente, quidam fortasse minus eruditi vocem illam intelligant, et quo, id est, pro quo vadat ab aliis aeque praesentibus, hoc est, sine intelligentia transeat ab illis. Ad hunc modum fit illa nativitas, quae est ex spiritu, te videlicet nesciente discutere, quomodo id Spiritus invisibiliter agat, ubi ipse nihil corporaliter operatur. Ne mireris ergo de hoc scilicet quod agit spiritus in illa generatione, si nescias. [Col. 0376B] [BEDA.] Vel ita: Spiritus in potestate habet, ut cujus vult cor illustret, et si, te praesente, quempiam ad horam repleverit, vocem quidem ejus spiritus audis, sed nescis unde veniat, et quo vadat, id est, quomodo cor illius intraverit, vel quomodo redierit. Natura enim invisibilis est. Sic invisibiliter incipit renatus esse agente spiritu quod non erat, ita ut infidelis nesciat unde veniat et quo vadat, id est, qua gratia veniat in adoptionem filiorum Dei, et vadat in perceptionem coelestis regni. Quae quia incognita sunt carnali, iterum quaerit.
Respondit Nicodemus, et dixit ei: Quomodo possunt haec fieri? Respondit Jesus et dixit ei: Tu es magister in Israel, et haec ignoras?
[AUGUST.] Quid quasi insultabat Dominus huic [Col. 0376C] magistro? Volebat illum nasci ex spiritu, quod nequit nisi humilis. Ille autem inflatus erat, et alicujus momenti sibi esse videbatur, quia doctor erat Judaeorum.
Amen, amen dico tibi, quia quod scimus loquimur, et quod vidimus testamur, et testimonium nostrum non accipitis.
Si essent humiles ex spiritu nati, crederent ea quae Dominus cum prophetis et apostolis testatur foris mundo de his quae videntur in abscondito Dei. Evangelista Joannes in consuetudine habet geminare amen in confirmatione divinorum verborum, illud attendens quod Dominus ait: Sit sermo vester, Est, est (Matth. V) , hoc est, per duplicitatem nihil [Col. 0376D] dicatis, sed sicut profertis ore, credatis corde. Tale est ergo, amen, amen, ac si diceret: Gemina id veritate tam oris quam cordis pronuntio.
Si terrena dixi vobis, et non creditis: quomodo si dixero vobis coelestia, credetis?
[AUGUST.] Sensus est: Si non creditis nec etiam intelligitis, quia templum possum suscitare dejectum a vobis, quod terrenum est: quomodo credetis, quia per Spiritum possunt homines regenerari? Hunc tamen per increpationem invitatum ad humilitatem, instruit adhuc de divina et humana sui nativitate, de passione, et ascensione, et aliis pluribus. Unde sequitur:
Et nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, Filius hominis qui est in coelo.
[Col. 0377A] Nemo ascendit, id est ascendere facit ad eminentiam supernae vitae nisi qui inde descendit humiliando se, id est, Filius Dei, qui est Verbum Patris, nostram assumendo infirmitatem, secundum quam dicitur minor Patre. Descendit, inquam, per hoc Filius hominis effectus, qui tamen in coelo est, hoc est, in illa aequalitate Patris quam ante habuit. Assumens quippe quod non erat, non amisit quod erat. [AUGUST.] Aliter: Deus divinitatem suam non indignam censuit nomine filii hominis, sicut carnem suam dignatus est nomine Filii Dei, ne quasi duo Christi dicerentur. Et ita per distantiam divinitatis et infirmitatis, Filius Dei manebat in coelo, filius hominis ambulabat in terra. Per unitatem vero personae quae in duobus naturis unus Christus [Col. 0377B] est, et Filius Dei ambulabat in terra, et idem ipse filius hominis dicitur descendisse de coelo, et ante passionem fuisse in coelo. Sensus ergo est: Nemo ascendit in coelum, namque descendit, ut in illo et cum illo unum essent, qui per illum ascensuri erant. Dominus ascendit, corpus autem non ascendit, sed levatum est in coelum, illo levante qui ascendit. [AUGUST.] Si quis enim descendat, verbi gratia, de monte nudus, cum autem ascenderit, vestiat se recte utique dicimus, nemo ascendit nisi qui descendit; nec vestem consideramus quam secum levavit, sed ipsum qui vestitus est, solum dicimus ascendisse.
Et sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita [Col. 0377C] exaltari oportet filium hominis, ut omnis qui credit in ipso non pereat, sed habeat vitam aeternam.
[ALBINUS.] Pertaesus in eremo longi laboris populus Israel, murmuravit contra Dominum et Moysen, ideoque Dominus immisit in illum ignitos serpentes. Cum igitur Moyses orasset, jussit eum Dominus facere serpentem aeneum, et plagis percussos aspicere in eum ut viverent. [AUGUST.] Qui sunt serpentes mordentes? Peccata. Quis serpens exaltatus? Mortuus Dominus in cruce, qui per effigiem serpentis figuratur, quia a serpente mors. Liberantur ergo qui eum fide intuentur, a plagis ignitorum serpentium, id est ab incentivis vitiorum, quae animam pungunt in mortem.
Sic enim dilexit Deus mundum, ut Filium suum [Col. 0377D] unigenitum daret, ut omnis qui credit in eum, non pereat, sed habeat vitam aeternam.
Aperit causam humanae salutis, dilectionem scilicet Dei Patris ex quo est omnis restauratio vel institutio per Filium suum in Spiritu sancto. Idem dicit ex Filio Dei, quod supra ex filio hominis credentes consequi, ut qui per quem in deitate conditi sumus, per eumdem in homine restauremur.
Non enim misit Deus Filium suum in mundum, ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum.
Venit Salvator ut salvet, non ut judicet, id est damnet: Sed si judicatur homo, ex se habuit, quia non credidit.
Qui credit in eum, non judicatur. Qui autem non [Col. 0378A] credit, jam judicatus est, quia non credidit in nomine unigeniti Filii Dei.
Nondum apparuit judicium, sed jam factum est. Novit enim Dominus qui sunt ejus (II Tim. II) . [AUGUST.] Novit qui permaneant ad coronam, qui ad flammam. Novit in area sua triticum, novit paleam, novit segetem, novit et zizania. Non eos audiamus, qui negant ex hoc loco diem judicii futurum. Dicunt enim: Si et ille qui credit, non veniet in judicium: et ille qui non credit, jam judicatus est: ubi sunt quos judicaturus est Dominus in die judicii? Non intelligunt praeteritum tempus poni pro futuro. Nam judicatus est, dicitur damnatus est Dei praescientia, qui novit quid immineat non credentibus, et ubi dicitur, non veniet ad judicium; [Col. 0378B] ita intelligendum est, non veniet ad damnationem.
Hoc est autem judicium, quia lux venit in mundum, et dilexerunt homines magis tenebras quam lucem. Erant enim eorum mala opera. Omnis enim qui male agit, odit lucem; et non venit ad lucem, ut non arguantur opera ejus.
Judicium dicit aeternam damnationem, quod erit non cognoscere Deum, sicut aeterna vita est cognoscere eum. Quia lux venit, Verbum scilicet in carnem, et excitat et movet homines cognoscere sua mala in quibus omnes sunt, profecto illi judicantur, qui oderunt, admonentem lucem; et fugant, ne arguantur mala eorum, quae sunt impietas, incredulitas, odium aeternae lucis, et nolle eam aspicere, sed velle in tenebris peccatorum remanere. Utique [Col. 0378C] omnis qui est intentione mali, cum amore ipsius mali operatur, odit lucem, quae detegit mala: et ita non venit ad lucem, ut ei jungatur; sed fugit, ne mala quae diligit arguantur.
Qui autem facit veritatem, venit ad lucem, ut manifestentur opera ejus, quia in Deo facta sunt.
Quia initium boni est accusatio mali, veritatem facit, id est, ea quae veritas jubet, quicunque admonitus per lucem, sua mala accusat, ut haec ejus accusatio et alia bona quae facit, manifestentur quod illuminatione divina facta sunt. [AUGUST.] Qui vult ergo venire ad lucem, non tantum a grandibus se peccatis abstineat, sed etiam a minoribus veram confessionem faciat, quoniam plura minuta peccata, [Col. 0378D] si negligantur, occidunt. Nam minutae guttae flumen implent, et minuta grana arenae, si multa sint, opprimunt navem. Et hoc facit sentina neglecta, quod fluctus irruens, paulatim intrat aqua per sentinam, sed diu intrando et non exhauriendo, mergit navem. Et quia Deus peccatores flagellat ad emundationem in hoc saeculo, ferto patrem erudientem, ne sentias judicem punientem.
A. 86[X]
Et reversi sunt unusquisque in domum suam. Jesus autem perrexit ad montem Oliveti, et diluculo venit iterum in templum. Et omnis populus venit ad eum, et sedens docebat eos
Reversis universis, qui secuti fuerant eum de civitate, [Col. 0379A] pervenit Bethaniam, quae est in monte Oliveti. Ne mireris si nocte illuc venerit, si nocte Nicodemo praedicaverit, de quo alibi legitur, quia erat pernoctans in oratione Dei (Luc. VI) . Legis etiam quod ante passionem Hierosolymis peracta coena, et hymno dicto, exiit cum discipulis secundum consuetudinem in montem Oliveti (Matth. VI) . [ALBINUS.] Mons Oliveti, sublimitatem Dominicae pietatis et misericordiae designat, unde nobis chrisma, id est, unctio qua ungimur, ut contra diabolum luctemur. Eleos Graece misericordia, olivetum vocatur oleon, et unctio olei fessis et dolentibus membris affert levamen. Oleum praeeminet et confestim transcendit, quemcunque liguorem ei superfundas. Suavis autem est Dominus universis, et miserationes ejus [Col. 0379B] super omnia opera ejus (Psal. CXLIV) . Tempus diluculi, demonstrat lucem Evangelii exortam, remota umbra legis. Quotidie in templo sol justitiae diluculo oritur, cum peccatores ad se venientes misericorditer Spiritus sancti illustratione clarificat. Sessio est humilitas incarnationis, qua miseretur et docet.
Adducunt autem Scribae et Pharisaei mulierem in adulterio deprehensam, et statuerunt eam in medio, et dixerunt ei: Magister, haec mulier modo deprehensa est in adulterio. In lege autem Moyses mandavit nobi hujusmodi lapidare. Tu ergo quid dicis? Haec autem dicebant tentantes eum, ut possent eum accusare.
[AUGUST.] Putabant Dominum vel misericordem [Col. 0379C] futurum in judicando, vel injustum. Si secundum legem discerneret hanc esse lapidandam, deriderent quasi non habentem mansuetudinem quam praedicabat, pro qua populus eum diligebat. Si lapidare vetaret, in hoc dicerent hostem legis et contrarium Moysi, imo Deo auctori, et ideo cum adultera reum mortis.
Jesus autem inclinans se deorsum, digito scribebat in terra. Cum autem perseverarent interrogantes eum, erexit se, et dixit eis: Qui sine peccato est vestrum, primus in illam lapidem mittat.
Digito Dei lex scripta est, sed propter duros in lapide. Nunc ipse legislator de sede Patris inclinatus in mundum, ad reclinanda peccata humani generis, [Col. 0379D] in terra scribebat, quia fructum quaerebat. Exarat quotidie terram digito, cum tangit corda audientium Spiritu sancto. [AUGUST.] Amplius: Scribebat in terra, tanquam accusatores scribendos in terra significaret, nos autem in coelo. Capitis inclinatio humilitatem demonstrat. [ALBINUS.] Amplius: Per digitum qui articulorum compositione flexibilis ést, subtilitas discretionis exprimitur; per terram, cor humanum quod fructus reddere solet. [AUGUST.] Ergo antequam aliquem dijudicemus, conscientiam nostram videamus, et justa examinatione dirimamus, unde illis dicit: Qui sine peccato est vestrum, in illam lapidem mittat. Quasi dicat: Ascendat unusquisque tribunal mentis suae, et inveniet se peccatorem. Ergo aut istam dimittite, aut [Col. 0380A] cum illa poenam legis excipite. Puniatur peccatrix sed non a praevaricatoribus legis. Ecce plena justitia, ut justus mala puniat. Reus minister etsi occidat reos, tamen non debet, quia reus est.
Et iterum se inclinans, scribebat in terra. Audientes autem haec, unus post unum exibant, incipientes a senioribus, et remansit solus Jesus, et mulier in medio stans.
Remansit solus, scilicet ab illis, quia discipuli manent cum eo, in medio quorum stat mulier. Ideo iterum scripsit in terra ex more consuetudinis humanae, vultum alio vertens, ut illis liberum esset exire, quos praevidebat citius exituros, quam plura interrogaturos. Averso itaque vultu, non dignatur cadentes respicere, sed dat locum fugiendi.
[Col. 0380B] Erigens autem se Jesus, dixit ei: Mulier, ubi sunt qui te accusabant? Nemo te condemnavit? Quae dixit: Nemo, Domine. Dixit autem Jesus: Nec ego te condemnabo, vade, et jam amplius noli peccare.
Erectus prius in judicio justitiae, erectus item dat sententiam misericordiae, quia hoc utrumque facere est divinae potentiae. Quia mulier poterat timere, ne ipse qui sine peccato est, eam puniret: dicit ei, ut misericors praeterita dimittens, nec ego te condemnabo, ut justus, ne amplius peccet interdicens. Propter illos qui desperant, proposuit Dominus indulgentiae potum; propter illos qui spe periclitantur et dilationibus illuduntur, fecit diem mortis incertum.
[Col. 0380C] M. 204[VI] L. 120
Mane autem revertens in civitatem, esuriit. Et videns fici arborem unam secus viam, venit ad eam, et nihil invenit in ea nisi folia tantum. Nondum enim erat tempus ficorum. Et ait illi: Nunquam ex te fructus nascatur in sempiternum. Et arefacta est continuo ficulnea. Et videntes discipuli, mirati sunt, dicentes: Quomodo continuo aruit?
[HIERON.] Praetermissum erat quid Dominus in itinere fecerit mane revertens in civitatem, sed hic recolendo ponitur. Esuriens venit ad ficum, sitiens venerat ad puteum, veritatem humanae carnis in utroque ostendens, simulque insinuans, quia salutem hominum esuriebat, et fidem Ecclesiae sitiebat, [Col. 0380D] aestuans ad incredulitatem Israelis. Arbor est Synagoga, quae erat juxta viam: legem enim habebat. Folia sunt strepitus traditionum Pharisaicarum, et jactatio legis et ornatus verborum. Potuit Salvator eadem virtute qua arborem siccavit, etiam inimicos suos siccare, nisi exspectaret poenitentiam. [HILARIUS.] Amplius: Arbor fici est Synagoga, propter similitudinem multorum granorum; secus viam, id est, juxta mundum. Ideo Christus in Synagoga fructum non invenit, quia secundum mundum vivebat, qui communis transitus est omnium nascentium. [HILARIUS.] Arbori fici flos primus in pomis est, quae communiter grossa nuncupantur. Postea internae fecunditatis virtute exuberante, ejusdem formae poma prorumpunt, et usque ad maturitatem fructuum [Col. 0381A] provehuntur. Quibus prorumpentibus, priora decidunt, solutis eorum radicibus. Si tamen inciderit, ut si sinu virgularum haerentes, non decidant a radicibus, poma caetera maturitate praeveniunt. Igitur propria est Synagogae similitudo. Primos enim fructus quos ab exordio protulerat, grossorum amisit exemplo; quia plebem ejus inutilem fidelis usque ad consummationem temporum manens populus gentium protrusit. Verumtamen credentes primi ex Israel apostoli, inter legem et Evangelium grossorum modo inhaerentes, caeteros resurrectionis gloria et tempore anteibunt. In hujus rei forma pudorem suum Adam atque Eva hujus arboris foliis texerunt, quia Synagoga infidelis et legis mandata transgrediens, impudentiae suae foeditates, et turpitudinum [Col. 0381B] confusionem infructuosis esset verborum velamentis tanquam fici foliis contectura. [AUGUST.] Qui autem dicit Christum propterea tantum fecisse miracula, ut non essent nisi miracula; potest etiam dicere illum nescivisse, quod non esset tempus pomorum, quando quaesivit ficus in arbore. Quod ergo noverat arboris cultor, non noverat arboris Creator? Cum ergo esuriens quaesivit poma, significavit se aliquid aliud quaerere. Quae enim culpa arboris infecunditas, cum eam maledixit? Illorum culpa est sterilitas, quorum voluntate est fecunditas. Nec de existimatione famae et sermonum pompa, sed de testimonio actionum probatur homo, sicut nec de floribus ac foliis cognoscitur arbor, sed de fructu. Judaea ergo quae verba Scripturae [Col. 0381C] sine operibus sonabat, digna fuit ultione punita, quam vitare debuit, arboris sterilitate perterrita. Aliud igitur intelligamus significari in miraculis Christi, quam sint ipsa miracula [HILARIUS.] Et notandum quia spem futurorum et animae salutem, curis praesentium aegritudinum commendavit: infidelitatis vero periculum damno arboris indicavit, ut sine detrimento eorum in quorum redemptionem venerat, doceretur. Non incongrue Marcus introducit eum respondentem fico, quia res ipsa clamabat, quod nondum fructum, sed folia tantum haberet. Quod ergo dicit, jam non amplius in aeternum quisquam fructum ex te manducet; non de tota generaliter Synagoga, sed secundum partem [Col. 0381D] majoris numeri, quam scivit nunquam convertendam, sic exponas: Jam ad hoc venisti, o Judaea, ut deinceps in perpetuum nemo fructum manducet ex te, id est, ullus justus delectetur in fructu tuo
R. 123[X]
Et cum vespera facta esset, egrediebatur de civitate. Et cum mane transirent, viderunt ficum aridam factam a radicibus, et recordatus Petrus, dicit ei: Rabbi, ecce ficus cui maledixisti, aruit.
[BEDA.] Arefacta est radicibus ficus, ut intimaretur nefanda plebs non solum humana gloria forinsecus, verum etiam divino intus favore funditus destituenda.
[Col. 0382A] M. 215[VI] R. 124
Respondens autem Jesus, ait eis: Habete fidem Dei. Amen dico vobis, si habueritis fidem et non haesitaveritis in corde, non solum de ficulnea facietis, sed et si monti huic dixeritis, Tolle te et jacta te in mare, fiet.
[HIERON.] Latrant contra nos gentilium canes in suis voluminibus, asserentes apostolos fide caruisse, quia montes transferre non potuerint. Quibus respondemus, multa signa facta esse a Domino, juxta Joannis evangelistae testimonium, quae si scripta essent, mundus capere non posset (Joan. XXI) , non quod mundus volumina capere non potuerit, quae potest quamvis multiplicata sint, unum armariolum [Col. 0382B] vel unum capere triclinium, sed quod magnitudine signorum pro miraculis et incredulitate ferre non posset. Igitur et haec credimus fecisse apostolos; sed ideo scripta non esse, ne infidelibus major contradicendi daretur occasio, quandoquidem minoribus signis quae scripta sunt, non credunt. Legimus factum [miraculum] precibus beati Patris Gregorii, Neocaesariae Ponti antistitis, viri meritis et virtutibus eximii, ut mons in terra tantum loco cederet, quantum incolae civitatis opus habebant. Cum enim volens aedificare ecclesiam in loco apto, videret eum angustiorem esse quam res exigebat, eo quod ex una parte rupe maris, et altera monte proximo coarctaretur, venit nocte ad locum, et genibus flexis, admonuit Dominum promissionis [Col. 0382C] suae, ut montem longius juxta fidem petentis ageret. Et mane facto reversus, invenit montem tantum spatii reliquisse structoribus ecclesiae, quantum opus habuerant. Haec adversum quaerulos. Caeterum nos montem intelligimus diabolum, qui de anima hominis possessa, ab apostolis et eorum similibus transferri potest in mare, id est, in loca amara. Unde in psalmo: Non timebimus dum turbabitur terra, et transferentur montes in cor maris (Psal. XLV) .
L. 200[V] M. 175
Et dixerunt ei apostoli: Domine, adauge nobis fidem. Et dixit Jesus:
[Col. 0382D] R. 125[IV] M. 21 A. 128, 150, 153 et 127
Omnia quaecunque orantes petitis, credite quia accipietis, et evenient vobis.
Intraturis in terram promissionis, dictum est: Omnis locus quem calcaverit pes vester, vester erit (Deut. XI) . Hic autem nobis dicitur, quia omnis locus misericordiae quem calcabis pede mentis gradientes in Deum, noster erit. Ut igitur huic pedi fortius innitamur, utinam pes alter enervetur, quo mens ad terrena graditur, juxta quod angelus benedicens Jacob fecisse legitur (Gen. XXXII) .
R. 126[VI] M. 44
Et cum stabitis ad orandum, dimittite si quid habetis [Col. 0383A] adversus aliquem, ut et Pater vester qui in coelis est, dimittat vobis peccata vestra.
Quandoquidem fides perfecta est, quae scilicet per dilectionem operatur, et daemones fugat, et de peccatis veniam obtinet, apte sequens parabola ad semper orandum et credendum, et non de nobis, sed de Deo praesumendum hortatur. Apostolus etiam dicit: Sine intermissione orate (I Thess. III) . [BEDA.] Quis autem potest semper orare? Ergo hoc intelligendum est aut de quotidianis horis juxta ritum Ecclesiae, ut ait Psalmista: Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo (Psal. XXXIII) , aut certe quidquid justus facit secundum Deum, ad orationem est reputandum.
[Col. 0383B] L. 214[X]
Dicebat autem et parabolam ad illos, quoniam oportet semper orare et non deficere, dicens: Judex quidam erat in quadam civitate, qui Deum non timebat, et hominem non reverebatur. Vidua autem quaedam erat in civitate illa, et veniebat ad illum, dicens: Vindico me de adversario meo. Et nolebat per multum tempus. Post haec autem dixit intra se: Etsi Deum non timeo, nec hominem revereor, tamen quia molesta est mihi haec vidua, vindicabo illam, ne in novissimo veniens sugillet me.
Hoc est, ne iterum et iterum veniens strangulet me taediosis clamoribus. Sugillare a sugo et lamiis tractum, strangulare est. Parabolas Dominus aut [Col. 0383C] secundum similitudinem ponit, ut de homine qui habebat duos filios, majorem in agro, minorem in longinquo (Luc. XV) : aut ex dissimilitudine aliquid probat, ut ibi: Si fenum agri quod hodie est, et cras in clibanum mittetur, Deus sic vestit, quanto magis vos modicae fidei? (Matth. VI.) Et superius genus ita conjungitur, sicut illud, ita illud vel istud; inferius ita, si illud est, quanto magis vel quanto minus hoc vel illud? Judex est hic ex dissimilitudine, quia iniquus nunquam assimilatur Deo. Ipsa vidua potest habere similitudinem Ecclesiae, quae desolata videtur, donec veniat Dominus, qui tamen in secreto etiam nunc curam ejus gerit.
Ait autem Dominus: Audite quid judex iniquitatis [Col. 0383D] dicit. Deus autem non faciet vindictam electorum suorum, clamantium ad se die ac nocte, et patientiam habebit in illis? Dico vobis, quia cito faciet vindictam illorum.
Si quem movet cur electi se vindicari deprecentur, cum apertissime moneamur pro persequentibus orare (Matth. V) : intelligendum est, eam vindictam esse justorum, ut mali pereant. Pereunt autem duobus modis, aut conversione ad justitiam, aut amissa potestate, qua temporaliter valent adversus bonos.
Verumtamen Filius hominis veniens putas inveniet fidem in terra?
Quamvis omnipotens Conditor semper sit paratus ad vindictam, in die tamen judicii severius apparebit ruina malorum. Putas non est hic dictum dubitando, [Col. 0384A] sed arguendo, nam et nos aliquando de rebus certis ponimus increpando verbum dubitationis, ut si indignanter servo tuo dicas: Contemnis me? considera; forsitan Dominus tuus sum. Et apostolus: Puto autem quod et ego spiritum Dei habeam (I Cor. VII) .
M. 217[XI] R. 127 L. 240
Et cum venisset in templum, factum est, docente illo populum et evangelizante, accesserunt ad eum principes sacerdotum et seniores populi, dicentes: In qua potestate haec facis? et quis tibi dedit hanc potestatem?
[HIERON.] Diversis verbis eamdem quam supra [Col. 0384B] calumniam struunt, quando dixerunt, in Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemonia, subintelligunt enim eum operari per diabolum. [CHRYS.] Omnis homo secundum se aestimat alium. Fornicarius neminem existimat castum; castus non facile de fornicario suspicatur. Superbus neminem putat humilem; humilis neminem superbum. Sic qui non est ex Deo sacerdos, nullius sacerdotium putat esse ex Deo. Inde est ut contemnat alteros.
Respondens autem Jesus, dixit illis: Interrogo et ego vos unum sermonem, quem si dixeritis mihi et ego vobis dicam in qua potestate haec facio. Baptismum Joannis unde erat? e coelo, an ex hominibus? At illi cogitabant inter se, dicentes: Si dixerimus, e coelo, dicet nobis: Quare ergo non credidistis illi? Si autem [Col. 0384C] dixerimus, ex hominibus, timemus turbam. Omnes enim habebant Joannem sicut prophetam. Et respondentes Jesu, dixerunt: Nescimus.
[HIERON.] Poterat Dominus aperta responsione eos confutare: sed prudenter interrogat, ut ipsi vel suo silentio vel sua sententia condemnentur.
Ait illis et ipse: Nec ego dico vobis, in qua potestate haec faciam.
Non dixit, nec ego scio, quod consequens erat responsioni eorum, quia mentiri veritas non potest, sicut illi mentiti sunt, dicentes se nescire. [BEDA.] Non vobis, inquit, dico quod scio, quia non vultis fateri quod scitis, videlicet Joannem de coelo habuisse prophetiam, unde mihi testimonium perhibuit, [Col. 0384D] et in qua potestate haec facio, demonstravit. Notandum autem quia duas ob causas scientia veritatis est occultanda quaerentibus, cum aut is qui quaerit, minus capax est ad intelligendum, aut odio vel contemptu veritatis, indignus est cui aperiatur. De uno ait Dominus: Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo (Joan. XVI) ; de altero. Nolite sanctum dare canibus, neque mittatis margaritas ante porcos (Matth. V) .
M. 218[X]
Quid autem vobis videtur? Homo quidam habebat duos filios, et accedens ad primum, dixit: Fili, vade hodie operari in vineam meam. Ille autem respondens, ait: Nolo. Postea autem poenitentia motus abiit. Accedens [Col. 0385A] autem ad alterum, dixit similiter. At ille respondens, ait: Eo, Domine; et non ivit. Quis ex duobus fecit voluntatem Patris? Dicunt: Novissimus [primus]. Dicit illis Jesus: Amen dico vobis, quia publicani et meretrices praecedunt vos in regno Dei. Venit enim ad vos Joannes in via justitiae, et non credidistis ei. Publicani autem et meretrices crediderunt ei. Vos autem videntes, nec poenitentiam habuistis postea ut crederetis ei.
[HIERON.] Hi duo filii sunt, qui et in Lucae parabola describuntur, frugi et luxuriosus, et de quibus Zacharias propheta loquitur: Assumpsi mihi duas virgas, unam vocavi decorem, et alteram vocavi funiculum, et pavi gregem (Zach. XI) . Primum dicitur gentilium populo per naturalis legis notitiam: Vade [Col. 0385B] operari in vineam meam, hoc est, quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris (Tob. IV) . Qui superbe respondit: Nolo. Postea vero in adventu Salvatoris acta poenitentia, operatus est in vinea Dei, et sermonis contumaciam labore correxit.
Alter autem filius, est populus Judaeorum, qui respondit Moysi: Omnia praecepta Domini faciemus (Exod. XXIV) . Et non ivit in vineam, quia interfecto patrisfamiliae filio, se putavit haeredem. Alii parabolam referunt ad peccatores et justos, ipso Domino disserente: Amen dico vobis, quia publicani et meretrices (id est, peccatores) per poenitentiam praecedunt vos in regnum Dei. Pharisaei qui jactabant se legem Dei facere, contempserunt baptisma Joannis. Porro quod scriptum est, dicunt ei: novissimus, [Col. 0385C] sciendum est, in veris exemplaribus non haberi, novissimus, sed primus, ut proprio judicio condemnentur. Si autem novissimus voluerimus legere manifesta est interpretatio, ut dicamus veritatem intelligere Judaeos, sed tergiversari et nolle dicere quod sentiunt, sicut et baptismum Joannis scientes esse de coelo, dicere noluerunt. [CHRYS.] Vinea est justitia, supra quam naturam hominum Deus plantavit, specialiter autem dedit eam in libro Judaeis. Cum diversae sint vires, diversae sunt species justitiae. In qua vinea unusquisque secundum vires operatur paucas vites aut multas; nescio autem si totam vineam quis hominum sufficiat operari. Nolo, dixit in cogitatu. Puto quod ex persona [Col. 0385D] omnium peccatorum publicanus ponitur, et ex persona omnium peccatricum meretrix. Et quamvis sint multa peccata in utroque sexu, tamen avaritia praecipue abundat in viris, fornicatio in mulieribus. In publicanis et in meretricibus potest intelligi gentium populus. Quasi dicatur: Gentium populus est magis Deo placens quam vos. Laici etiam et sacerdotes, duo filii possunt intelligi, et populus prior, filius est, deinde, sacerdotes regentes illum. Denique populus Dei ex tempore Abrahae coepit, sacerdotes autem ex tempore Aaron. Sacerdos et omnis clericus etsi specialiter non promittat se obauditurum Deo, tamen per hoc quod doctor constituitur aliorum, videtur pro hominibus tacite promittere Deo. Ac per hoc melior est laicus, qui [Col. 0386A] in prima facie saecularem vitam profitetur, revera autem studet in spirituali, quam sacerdos qui in prima facie profitetur vitam spiritualem, revera autem complectitur vitam carnalem. Et melior est laicus ante Deum poenitentiam agens, quam clericus permanens in peccatis. Laicus enim in die judicii stolam sacerdotum accipiet: ideo enim in chrismate omnes unguntur in sacerdotio, sacerdos autem peccator spoliabitur sacerdotii dignitate quam habuit, et erit inter infideles et hypocritas. Quis aliquando videt clericum cito poenitentiam agentem? Etsi deprehensus humiliaverit se, non ideo dolet quia peccavit, sed confunditur quia perdidit gloriam suam. Citius saepe convertuntur, qui desideriis mundialibus et voluptatibus carnalibus seipsos [Col. 0386B] mancipaverunt. Vide quia de praesenti dixit, praecedunt vos: et vide quia ubi aliquis praecedit, esse videtur qui sequatur. Hoc igitur verbo et significabantur sacerdotes ingressuri in regnum Dei, id est credituri in Christum. Sed quia credentibus publicanis et meretricibus, Joanni et baptizatis ab eo sacerdotes non crediderunt, post publicanos et meretrices intraturi annuntiantur, sicut et factum est: nam post ascensionem Domini multi crediderunt. Publicani praecedentes, sunt Matthaeus publicanus et Zachaeus princeps publicanorum. Meretrices intellige, per beatam Mariam Magdalenam.
M. 219[II] R. 128 L. 241
[Col. 0386C] Aliam parabolam audite: Homo erat paterfamilias, qui plantavit vineam, et sepem circumdedit ei, et fodit in ea torcular, et aedificavit turrim, et locavit eam agricolis, et peregre profectus est.
Deus paternae diligens omnes quos creavit populos, in alia parabola pastor, in alia paterfamilias nuncupatur; in alia vineam locat, in alia invitat ad nuptias, et diversis similitudinibus rem significat eamdem, ut Judaeorum superbiam reprobet, et in commune omnium peccatorum, sive gentilium sive Israelitarum, poenitentiam probet. Itaque iste paterfamilias, homo dicitur similitudine, non veritate. Nullus existimet Christum ideo habuisse humanam animam, quia dictus est homo, nam et Deus Pater [Col. 0386D] dictus est homo. Quia ergo haeretici Christum erant blasphematuri, propter appellationem humani nominis, quasi purus homo fuisset: appellatus est etiam Deus Pater homo ut sic Deus Filius liberaretur ab haereticorum blasphemiis. Vinea et domus Israel, cui circumdedit sepem, id est murum urbis, vel angelorum auxilia. [HIERON.] Aut ita: Sepimentum dedit eis custodiam justorum patrum, quia tanquam murus facta est eis. [CHRYS.] Nam propter promissionem factam ad eos, possidebantur a Deo contra meritum suum sepimentis patrum suorum. Torcular est Ecclesia, in qua fructus vineae (id est, opera servorum Dei, et fides probata) ad Dei gloriam transmittitur. Ecclesia autem torcular fit, habens in se verbum Dei: ut non tantum ipsa Ecclesia [Col. 0387A] torcular videatur, quantum verbum ipsum, quod traditum est in ea fossum. Si enim verbum Novi Testamenti quod leve est, cruciat hominem contradicentem naturae carnis, quanto magis verbum Veteris, quod importabile erat? Ubi ergo verbum Dei positum erat in lege, modum vivendi constituens, torcular erat fossum. Ubi autem de fide prophetabatur, erat turris aedificata. Nam, sicut in turri consistentes et hostium irruptionem non facile patiuntur, et ipsos hostes de turri facile conterunt, sic consistentes in fide, et non superantur a daemonibus et ipsos daemones sagittis bonorum operum vulnerant. [HIERON.] Agricolae sunt, quos alibi operarios appellavit, conductos hora prima, tertia, sexta, nona, id est vocationibus variis missos ad vineam. [Col. 0387B] [CHRYS.] Aliter: Torcular fodit in ea, prophetas scilicet, ex quibus gratia sancti Spiritus decurrebat ut mustum. Aedificavit autem turrim, legis scilicet fiduciam, ex qua sacerdotes Christum specularentur venturum. [HIERON.] Coloni sunt sacerdotes, quibus locatus est populus, qui plantatus fuit in Abraham. Peregre profectus est, non loci mutatione, cum ubique sit; sed abire videtur, cum vinitoribus liberum operandi arbitrium dat.
Cum autem tempus fructuum appropinquasset, misit servos suos ad agricolas, ut acciperent fructus ejus. Et agricolae apprehensis servis ejus, alium ceciderunt, alium occiderunt, alium vero lapidaverunt.
Ceciderunt, ut Jeremiam; occiderunt, ut Isaiam: lapidaverunt, ut Naboth et Zachariam, quem interfecerunt [Col. 0387C] inter templum et altare (Matth. XXIII) . Naboth legimus non modo vulneratum, sed etiam ab eis exstinctum. [BEDA.] Bene tempus fructuum posuit, non proventum: nullus enim fructus vineae legis inventus est in multis Judaeis. Servus primo missus intelligitur legifer Moyses, qui per quadraginta annos a cultoribus vineae fructum inquisivit, et non invenit, sed caesus eorum asperis verbis, dimissus est inanis. Irritaverunt enim Moysen in castris et Aaron sanctum Domini. Et vexatus est Moyses propter eos quia exacerbaverunt spiritum ejus (Psal. CV) . Hic servus quid de fructu vineae sentiat, ita declarant. Uva eorum, uva fellis, et botrus amarissimus. Fel draconum vinum eorum, et venenum aspidum insanabile [Col. 0387D] (Deut. XXXII.)
Iterum misit alios servos plures prioribus, et fecerunt illis similiter.
Patientiam ostendit sequentis missionis, ut ad poenitentiam provocarentur. Alter servus fuit David, qui post Moysen cum aliis psalmographis colonos psalmodia conatus est excitare ad bonum opus. Ipse etiam affectus contumelia, dimissus et inanis, dicentibus colonis: Quae nobis pars in David? aut quae haereditas in filio Isai? (III Reg. XII.) Qui quamvis caesus sit venenosis eorum linguis, tamen ita exoravit: Deus virtutum, convertere; respice de coelo et vide, et visita vineam istam. Et perfice eam quam plantavit dextera tua (Psal. LXXIX) . Tertium servum intellige prophetarum chorum, qui annuntiaverunt [Col. 0388A] de adventu Salvatoris. Quorum unus Jeremias ait: Ego plantavi te vineam electam, quomodo conversa es in vineam alienam? (Jer. II.) His tribus servorum gradibus aperte in Marco et Luca distinctis, omnes doctores qui sub lege fuerunt, intelligimus. Unde alibi: Necesse est impleri omnia quae scripta sunt in lege Moysi et psalmis et prophetis de me (Luc. XXIV) .
Novissime autem misit ad eos filium suum, dicens: Forsitan verebuntur filium meum.
[HIERON.] Quid nesciat paterfamilias, qui Deus Pater hic intelligitur? Sed ideo ambigere dicitur, ut libera voluntas homini reservetur. Opponamus Ario et Eunomio. Ecce Pater dicitur ignorare, et quidquid pro Patre responderint, hoc intelligant pro Filio, qui se dicit ignorare consummationis diem.
[Col. 0388B] Agricolae autem videntes filium, dixerunt intra se: Hic est haeres, venite, occidamus eum, et habebimus haereditatem ejus.
[BEDA.] Judaeorum principes per invidentiam crucifixerunt Filium Dei, cui dictum est: Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam (Psal. II) . Haereditas ergo filii, Ecclesia est de gentibus. Hanc autem, occiso Domino, mali coloni praeripere sibi moliebantur, quando rectam fidem exstinguere, et suam justitiam quae ex lege est, conabantur fidei de Christo praeferre, et gentes sibi inserere.
Et apprehensum eum ejecerunt extra vineam, et occiderunt.
Quod Jesus extra portam passus est (Hebr. XIII) , [Col. 0388C] figuravit Moyses per altare holocausti, in quo victimarum sanguis fundebatur (Num. XIX) , per hoc quod non intra tabernaculum illud posuit, sed ad ostium. Quod vero secundum Marcum mutato ordine dicitur, et apprehendentes eum occiderunt, et ejecerunt extra vineam, notat eos pertinaciae, qui nec crucifixo et resuscitato a mortuis Domino, praedicantibus apostolis credere voluerunt, sed quasi cadaver vile projecerunt; quia quantum in se erat, a suis eum finibus excludentes, gentibus suscipiendum dederunt. Utique invidia occidit, quem in nulla culpa deprehendit Filium Dei, sed si definite cognovissent quod esset Filius Dei, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II) . Sicut enim summum bonum nihil odit eorum, quae fecit, ita idipsum [Col. 0388D] secundum se nullius conscientia videtur posse odio habere. Hinc Petrus apostolus ad illos: Scio fratres quia per ignorantiam fecistis hoc malum, sicut et principes vestri (Act. III) . Rem tamen impiam esse quam faciebant, non nescierunt, nec carnem tantum persequebantur, sed eum qui per carnem operabatur. Quod ergo intra se dicunt, hic est haeres, caeterorum comparatione sanctorum dicunt, et quia jam multi credebant ipsum esse qui in lege promissus erat. Quare autem perversi noluerunt credere, quod ratione non poterant contradicere? Non esset vitium, si non ratione careret.
Cum ergo venerit Dominus vineae, quid faciet colonis istis? Aiunt illi: Malos male perdet, et vineam [Col. 0389A] suam locabit aliis agricolis, qui reddant ei fructum temporibus suis.
[CHRYS.] Lucas responsionem sermonis eorum ponit dicentium, absit. Matthaeus autem secundum responsionem cordis eorum scribit. In corde enim et conscientia dixerunt, malos male perdet. [AUGUST.] Aliter: Intelligamus quosdam respondisse quod Matthaeus commemorat, quosdam vero quod Lucas. Tacuit namque Matthaeus brevitatis causa, quod Lucas non tacet, parabolam scilicet non ad eos solos dictam, qui de potestate interrogaverunt, sed ad plebem. Quod Matthaeus ponit, aiunt illi: non est accipiendum illi pluraliter, tanquam eorum sit ista responsio, qui Dominum de sua potestate dolose interrogaverunt; sed quod in codicibus Graecis [Col. 0389B] sine ulla ambiguitate apparet, illi dictum est singulariter, id est, ipsi Domino tales hoc aiunt, qui jam membra Domini erant. Jam enim plures baptizaverat. Marcus ait, perdet colonos, in voce ipsius Domini: potest enim intelligi, quod cum verum dixerint illi prius, hoc etiam postea confirmavit Dominus qui veritas est.
Dicit illis Jesus: Nunquam legistis in Scripturis, lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli? A Domino factum est istud, et est mirabile in oculis nostris (Psal. CXVII) .
[BEDA.] Quomodo inquit, implebitur haec prophetia, quae lapidem ab aedificantibus reprobatum, in caput anguli dicit esse ponendum, nisi quia Christus, [Col. 0389C] a vobis reprobatus, credituris est gentibus praedicandus, ut quasi lapis angularis, ex utroque populo duos in se parietes jungat, unumque sibi templum aedificet? De hoc lapide ait Isaias: Immittam in fundamenta Sion lapidem electum, pretiosum, angularem, et qui crediderit in eum non confundetur (Isai. XXVIII) . Qui autem supra coloni, hic aedificantes dicuntur; quia qui plebem ad ferendos fructus excolere, hanc ipsi Domino inhabitare dignam quasi domum construere jubebantur.
Ideo dico vobis, quia auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus.
[HILAR.] Manifestus patrisfamiliae reditus erit gloria paternae majestatis, assistens in Filio tempore judicii. Venit etiam quotidie aliis per beneficium [Col. 0389D] gratiae, aliis et vindictam contumaciae, veluti tunc cum Judaeis ad gentes transtulit regnum Dei, id est intelligentiam Scripturarum. Vinea igitur Ecclesiae datur aliis, id est, ab oriente et occidente, ab austro et aquilone venientibus et recumbentibus cum Abraham et Isaac et Jacob in regno Dei.
Omnis qui ceciderit super lapidem istum, confringetur. Super quem autem ceciderit, conteret eum.
[CHRYS.] Quod cadit, fortiter cadit propter duas causas: aut propter pondus suum, aut propter altitudinem. Christiani cadunt super lapidem peccando; sed credentes in Christum, stant super ipsum quasi super proprium fundamentum. Nec tantum conteruntur quantum potest eos conterere Christus, [Col. 0390A] sed secundum peccata sua, aut propter magnitudinem peccati criminalis, aut propter altitudinem dignitatis, ut clerici, monachi, viduae, virgines. Lapis vero (id est, Christus) cadit super Judaeos et paganos non credentes, qui non secundum sua opera pereunt, neque secundum suas personas; sed tantum pereunt, quantum potest eos perdere Christus, qui non credunt in eum. De quibus Propheta: Non sic impii, non sic, sed tanquam pulvis quem projicit ventus a facie terrae (Psal. I) . [HIERON.] Igitur qui peccator est et tamen in Christum credit, per assensum mali et contemptum Dei cadit super lapidem, et confringitur ut non rectus ambulet, sed non omnino conteritur. Cui vero lapis iste desuper cum poena perditionis irruet, quam negat, penitus [Col. 0390B] conteretur, ut nec testa remaneat. Quod Matthaeus torcular ponit, dicit Marcus lacum, quia sicut in torculari exprimitur vinum, sic in lacu exprimitur aqua de humo. Torcular enim quasi vomit mustum, et humus quasi vomit lacum. Pastinavit, id est, paxillavit vel plantavit, seu quod mihi melius videtur pastum dedit, id est, fimo pavit. Pater Deus quasi fimo pavit filios Israel, quando carnibus quas ipsi cupiebant, eos satiavit. Unde illud: Manducaverunt et saturati sunt nimis, et desiderium eorum attulit eis, non sunt fraudati a desiderio suo (Psal. LXXVII) . Fodit, id est, fodiendo terram, fecit torcular vel lacum, quia fodiendo corda Judaeorum, et inde ejiciendo stercora vitiorum, dedit eis prophetias, per [Col. 0390C] quas bona discernerent a malis, sicut in torculari mustum discernitur a vinaceis, et oleum ab amurca: per quas quasi a lacu, mundarentur a sordibus pravorum desideriorum. David et alios prophetas vulneraverunt in capite, id est in corde, quod caput dicitur cogitationum, vel in Christo, qui est caput omnium fidelium, quando eis prophetantibus de adventu Christi, non crediderunt. Unde ipse David ait: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo, consolationes tuae laetificaverunt animam meam (Psal. XCIII) .
M. 220[I] R. 122 et 129 L. 239 et 242 et 261 A. 77 et 85 et 88
[Col. 0390D] Et cum auaissent principes sacerdotum et Pharisaei parabolas ejus, cognoverunt quod de ipsis diceret. Et quaerentes eum tenere, timuerunt turbas, quoniam sicut prophetam eum habebant.
[HIERON.] Turba mobilis est, et in morem fluctuum et ventorum trabitur. Quem modo venerantur, postea contra eum clamant, crucifige.
M. 221[V] L. 181
Et respondens Jesus, dixit iterum in parabolis eis, dicens: Simile factum est regnum coelorum homini regi qui fecit nuptias filio suo.
[GREGOR.] In parabolis audiunt, quod aperte non merebantur audire. Sciens Dominus voluntatem [Col. 0391A] saevientium contra se, nihilominus tamen increpat illos. Rex iste, Deus est Pater, qui fecit nuptias Filio suo, quando in utero Virginis eum humanae naturae conjunxit. Quae conjunctio ex duabus exstitit naturis, non ex duabus personis. Apertius dici potest: Nuptiae sunt societas Christi et Ecclesiae, tam ex Judaeis quam ex gentibus congregatae. Hujus sponsi thalamus, fuit uterus Virginis. Congregatio justorum regnum coelorum dicitur, quia in ea coelestes virtutes regnant. Quae in hoc est similis Deo Patri, quia sicut ille Filio suo conjunxit Ecclesiam, ita illa congregatio filios suos, quos Deo generat per verbum praedicationis, per fidei sacramenta conjungit Ecclesiae fidelium.
Et vocavit plures, et hora coenae misit servos suos [Col. 0391B] vocare invitatos ad nuptias, et nolebant venire.
[GREGOR.] Lucas describit sub appellatione coenae, quod Matthaeus dicit prandium esse, cum apud antiquos quotidie ad horam nonam prandium fieret, quod coena vocabatur. [CHRYSOST.] Prandium seu coena, est doctrina justitiae et verba divina. Manna figuram habens Verbi in deserto, ideo dicebantur manna, quod Hebraice dicitur, quid est hoc? ut quotiescunque audimus Verbum, admoneat nos ipsum nomen, inquirere quid est hoc quod audimus. Et sicut cibun cum masticaverimus, dimittimus in stomachum, ita et Verbum bene tractatum, commendandum est memoriae quasi in stomacho. Invitatio fuit, quando Deus dixit ad Abraham: Exi de terra tua et de cognatione tua, et veni in terram quam [Col. 0391C] monstravero tibi, et dabo tibi illam et semini tuo (Gen. XII) . Quam terram? Orientalem, fluentem lac et mel. Quod verum non est de terra Judaeae, nunquam enim illa fluxit lac et mel. Sed est terra rationalis quam Christus suscepit, de cujus incarnatione lac et mel profluxerunt. Lac, id est opus miraculorum, per quod rudes quasi pueri sustentantur; mel, id est eloquium doctrinae, ut ait Propheta: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel et favum ori meo (Psal. CXVIII) . Bene ergo dictum fuit Abrahae, exi de terra tua et de cognatione tua, id est, de Judaismo et de circumcisione intellige exeundum esse qui salvari vult. Nec solum Judaei, sed nullus homo potest manducare lac et [Col. 0391D] mel Dei, nisi terram et cognationem suam relinquat, ut illud, nisi quis relinquat patrem et matrem et caetera, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV) . Item: Qui vult meus esse discipulus, abneget semetipsum (Luc. IX) . Relinquit ergo cognationem suam, non qui contemnit eam, sed qui plus diligit Deum quam parentes. Relinquit terram suam, qui carnis suae non sequitur voluptatem. Ex tempore Moysi coepit convivium istud praeparari, quando lex data est. Quod convivium ira diversis speciebus justitiae decoratum est, sicut regale prandium diversis cibis ornatur. Ex eodem tempore exierunt invitatores, id est prophetae.
Et coeperunt simul omnes excusare.
Qui venire noluerunt, excusant, et sic intercludunt [Col. 0392A] sibi aeternum convivium, quod Deus non rogatus gratis offert volentibus. Excusat omnis, qui plus terrena quam coelestia diligit, etiamsi se ad coelestia tendere dicit.
Primus dixit ei: Villam emi, et necesse habeo exire et videre illam, rogo te, habe me excusatum
Villa designat terrenam substantiam, quam quidam magno labore vel etiam fidei damno sibi emunt, aut per superbiam, aut propter corporis substantiam. Exiit ergo videre illam, qui, relicta c o ntemplatione interna, sola exteriora cogitat.
Et alter dixit: Juga boum emi quinque, et eo probare illa, rogo te, habe me excusatum.
[GREG. — BEDA.] Recte quinque sensus corporis juga vocati sunt, quia in utroque sexu geminantur. [Col. 0392B] Qui sensus quia sola exteriora cognoscunt, et non intima, recte per eos curiositas designatur. Grande vitium est curiositas, quae dum investigat vitam proximi, mentem exterius ducit, sua intima postponens. Notandum quia dum dicunt: Rogo te, habe me excusatum, humilitas sonat in voce, dum venire contemnunt, superbia in actione. Sic peccator qui dicit, ora pro me peccatore, et peccatum non vult deserere, humilitatem insinuat sed in superbia praestat.
Et alius dixit: Uxorem duxi, et ideo non possum venire.
In uxore voluptas carnis accipitur, non quod conjugium non sit bonum ad sobolem propagandam, sed quod nonnulli expetunt in uxore non [Col. 0392C] fecunditatem prolis, sed desideria voluptatis. Conjugium ergo non reprehenditur, sed integritas ad majorem honorem vocatur. Item, in villa empta dominatio notatur, et superbia castigatur. Primus homo dominari voluit, qui dominum habere noluit. Quid est dominari, nisi propria potestate gaudere? Quinque juga sunt in sensibus; tria facile apparent: nam duo sunt oculi, duae aures, duo nares. In gustu etiam duo sunt instrumenta, lingua et palatus. Voluptas carnis quae ad tactum pertinet, occultius geminatur. Est enim et forinsecus et intrinsecus. Juga boum dicuntur, quia per sensus istos terrena requiruntur, et boves terram versant. Et sunt homines qui nihil volunt credere, nisi quod [Col. 0392D] sensibus percipiunt. Uxor pertinet ad voluptatem carnis, quae multos impedit.
Iterum misit alios servos, dicens: Dicite invitatis, Ecce prandium meum paravi, tauri mei et altilia occisa sunt, et omnia parata, venite ad nuptias.
Servi primi, fuerunt prophetae praenuntii incarnationis; secundi, sunt apostoli qui facta asserunt [GREGOR.] Unde hic dicitur, prandium meum paratum, id est, mysterium incarnationis completum, et introitus regni apertus qui ante fuerat clausus. Tauri et saginata occisa intelliguntur sancti occisi [CHRYS.] Omnes prophetae et Christus occisi sunt ideo, ut hoc spirituale tabernaculum firmiter figuretur. Nam sicut viscera agni, id est eloquia Christi homines non manducaverunt nisi postquam [Col. 0393A] occisus est, sed post mortem ejus Evangelia ejus praedicaverunt; sic et viscera, id est eloquia prophetarum, non sunt suscepta, nisi postquam occisi sunt. Si enim suscepissent sermones Isaiae, nunquam serrassent eum; sed postquam occisus est, Judaei coeperunt eum lugere. Sicut enim nullius viventis animalis viscera manducantur, ita viventium prophetarum sermones nemo suscepit. Saginata sunt, gratia Dei pleni. Nec ideo dixit tauros et saginata, quia tauri fuerunt saginati, sed non omnes saginati fuerunt. Quidam enim tantum prophetae fuerunt, quidam autem prophetae et sacerdotes, sicut Jeremias et Ezechiel: ergo saginata dicit prophetas tantummodo, quia repleti fuerunt Spiritu sancto, tauros autem qui prophetae fuerunt [Col. 0393B] et sacerdotes. Sicut enim tauri duces sunt gregis, ita et sacerdotes principes populi. [GREGOR.] Aliter: Tauri sunt Patres Veteris Testamenti, qui inimicos suos ex permissione legis quasi cornibus virium repercutiebant. Altilia vero significant Patres Novi Testamenti, evangelica praecepta ferientes, et pennis sanctae contemplationis ad sublimia elatos, per gratiam aeternae pinguedinis perceptam, sicut altilia saginata dicimus ab eo quod est alere. [CHRYS.] Nota quod in priori invitatione nihil de tauris et altilibus dicitur; sed in secunda, quia Deus, cum verba ejus audire nolumus, adjungit exempla. Omnia, inquit, parata sunt; quia quidquid quaeritur ad salutem, totum jam adimpletum [Col. 0393C] est in Scripturis. Qui ignarus est, inveniet ibi quid discat; qui contumax est et peccator, inveniet ibi futuri judicii flagella. Omnes cibi inveniuntur in Scripturis, et parvulorum et majorum.
Illi autem neglexerunt. Et abierunt, alius in villam suam, alius vero ad negotiationem suam.
Non dixit, malignati sunt, sed neglexerunt, quia non omnes Judaei crucifixerunt Christum, aut consenserunt in morte ejus. Omnis actus humanus duplex est, aut villa videlicet, aut negotiatio. In villa intelligitur omne opus terrenum, sive in agro, sive in vinea, sive in ligno, sive in ferro, et quidquid labore manuum fit. Quod autem non labore manuum, sed aliis lucris consequimur, ut in honoribus [Col. 0393D] permanere aut in militia aut in mercatione, omne hoc negotiatio appellatur. Duobus ergo verbis omne opus humanum conclusit, sive honestum, ut est villae cultura, unde Salomon ait, ne oderis rusticam operationem (Eccles. VII) , sive inhonestum, ut est negotiatio dignitatis sive militiae, sive mercaturae, unde nihil Judaei antea tenebant. Sed forte dicis: Et villam colere peccatum est, quia impedimentum est. Non est cultura villae peccatum, sed tu praeferendo eam Deo, facis esse peccatum. Aut ita: Villa est mundus iste, circa quem amatores mundi occupantur, negotiatio autem praedicatio legis et procuratio templi, quam avari sacerdotes et caeteri ministri templi quasi negotiationem existimant.
[Col. 0394A] Reliqui vero tenuerunt servos ejus, et contumelia affectos occiderunt.
De sua morte tacet, quia in priori parabola inde dixerat, et ostendit mortem discipulorum suorum, quos, post ascensum suum, occiderunt Judaei.
Rex autem, cum audisset, iratus est, et missis exercitibus suis perdidit homicidas illos, et civitatem illorum succendit.
Magni criminis arguuntur, qui servos regis occiderunt. Quando venit ad ultionem, homo siletur, et rex tantum dicitur. Exercitibus, id est malis angelis, seu Romanis sub Vespasiano et Tito, Judaeos interemit, et praevaricatricem succendit civitatem Vel ita: Exercitibus, id est sanctis angelis, per quos judicium exercebit, persequentes perdet, et civitatem, [Col. 0394B] id est carnem in qua habitaverunt, cum anima in gehenna cremabit.
Tunc ait servis suis: Nuptiae quidem paratae sunt, sed qui invitati erant, non fuerunt digni. Ite ergo ad exitus viarum, in plateas, et vicos, et civitates, et quoscunque inveneritis pauperes ac debiles, caecos et claudos, vocate ad nuptias.
[CHRYS.] Quantae sunt diversitates actuum in hoc mundo, tantae sunt viae quae ducunt ad diabolum, generalem scilicet viam perditionis. Ideo ergo dicit, ite ad exitus viarum, ut cujuslibet conditionis homines vocent ad fidem. Potens est enim Dei gratia quoslibet barbaros mente corrigere, qui cor Nabuchodonosor ad feralem sensum mutavit, [Col. 0394C] et iterum ad humanum intellectum reduxit (Dan. IV) . [GREGOR. — REMIG.] Mittit ergo in plateas et vicos et civitates, invitans pauperes, debiles, caecos et claudos, ut nulla sit discretio locorum seu personarum venientibus ad fidem Christi. Ostendit enim quia debilitas corporis nullum excludit a regno Dei, rariusque delinquit cui deest illecebra peccandi, et citius ad Deum convertitur qui non habet in mundo ubi delectetur. Aliter: Pauperes, debiles, caeci et claudi, dicuntur gentiles comparatione Judaeorum, qui per legem et prophetas, divites, fortes, illuminati et erecti esse deberent, sed haec esse falso praesumunt. Mittit ad plateas, cum peccatores de latioribus viis vocat ad angustam viam vitae. Mittit ad vicos, cum illos invitat, quos temporalium [Col. 0394D] rerum vocat inopia. Mittit ad civitates, cum eos vocat qui culta ab incultis secernunt, qui tenere legem naturae sub urbana conversatione noverant.
Et ait servus: Factum est, Domine, ut imperasti, et adhuc locus est. Et ait Dominus servo: Exi in vias et sepes, et compelle intrare, ut impleatur domus mea. Dico autem vobis, quia nemo virorum illorum qui vocati sunt, gustabit coenam meam.
Implenda est domus Dei numero praedestina torum, sed superbi peccatores qui vocati venire noluerunt, seipsos irrecuperabiliter excluserunt. Vocat Dominus per se, vocat per angelos, per patriarchas, per apostolos, per miracula, per flagella. Nemo contemnat venire, ne, dum vocatus, excusat, cum [Col. 0395A] voluerit intrare, non valeat. [AUGUST.] Venerunt de plateis et vicis humiliati peccatores ex gentibus, veniant de sepibus haeretici. Nam qui sepes construunt, divisiones quaerunt. Trahantur a sepibus, evellantur a spinis. Cogi nolunt; voluntate, inquiunt, nostra intremus. Non hoc Dominus imperavit, qui ait, compelle intrare. [GREGOR.] Foris inveniatur necessitas, intus nascatur voluntas. Itaque viae et sepes intelliguntur erroneae sectae et haereses. Liquet igitur quod alii vocantur et venire contemnunt; alii vocantur et veniunt, alii intrare compelluntur. Vocantur et venire contemnunt, qui domum intellectus accipiunt, sed eumdem intellectum operibus non sectantur. Vocantur et veniunt, qui acceptam intellectus gratiam operando [Col. 0395B] perficiunt. Compelluntur intrare, quos Ecclesia temporaliter punit; quia conversi sunt retrorsum, postquam posuerunt manum ad aratrum.
Et egressi servi ejus in vias, congregaverunt omnes quos invenerunt, malos et bonos, et impletae sunt nuptiae discumbentium.
Per bonos et malos aperte ostenditur, quia per nuptias Ecclesia designatur, quae nunc et indiscreta suscipit, et postmodum in egressione discernit. Mali miscentur bonis, quia nequaquam perducitur ferrum animae ad subtilitatem acuminis, si hoc non eraserit lima alienae pravitatis. Debent enim boni tolerare malos, sicut in arca Noe diversa fuerunt genera animalium, et in horreo sunt grana [Col. 0395C] cum paleis.
M. 222[X]
Intravit autem rex ut videret discumbentes, et vidit ibi hominem non vestitum veste nuptiali. Et ait illi: Amice, quomodo huc intrasti non habens vestem nuptialem?
[CHRYS.] Rex (id est Deus) intravit, non quin ubique sit, sed ubi vult aspicere, ibi dicitur praesens; ubi non vult, ibi absens. Intravit ut videret, id est ut videri faciat singulorum merita. De futuro loquitur hic per tempora praeterita. Dies aspectionis, dies est judicii, quando visitaturus est Christianos, qui super mensam Scripturarum recumbunt, id est requiescunt, et coelestibus replentur [Col. 0395D] doctrinis. Vestem nuptialem accipe praecepta Domini. Si quis igitur in die judicii fuerit inventus, sub nomine Christiano, indutus exuviis veteris hominis, audiet istud: Amice, quomodo huc intrasti? Amicum vocat, quod invitatus fuit. [HIERON.] Amplius: Vestis nuptialis est charitas, quam habere debet omnis baptizatus, et quae ita habetur in duobus praeceptis, id est in dilectione Dei et proximi, sicut in duobus lignis [ linia ] superiori et inferiori vestis texitur. Amice, dicit, ac si aperte dicat: Amice, et non amice. Amice per fidem, sed non amice per operationem.
At ille obmutuit.
[CHRYSO.] Hic abscondimus opera et celamus corda nostra, sed in illo die, quando sol et luna [Col. 0396A] et totus mundus stabit adversum nos in testimonium peccatorum nostrorum, etsi omnia taceant, ipsae tamen cogitationes nostrae et ipsa opera specialiter stabunt ante oculos nostros ante Deum, dicente Apostolo: Cogitationibus invicem accusantibus aut etiam defendentibus in die, quando judicaverit Dominus occulta hominum per Jesum Christum (Rom. II) .
Tunc dicit rex ministris: Ligatis pedibus ejus et manibus, mittite eum in tenebras exteriores, ibi erit fletus et stridor dentium.
Ligatas manus et pedes, fletumque oculorum et stridorem dentium, vel ad comprabandam resurrectionis veritatem intellige, vel certe ideo ligantur manus et pedes, ut desistant male operari, et currere [Col. 0396B] ad effundendum sanguinem. Quae nunc sponte ligantur in vitio, tunc in supplicio ligabuntur dolendo. In fletu quoque oculorum et stridore dentium, per metaphoram membrorum corporalium magnitudo ostenditur tormentorum. Exteriores tenebrae sunt novissimae, id est aeterna nox damnationis, quia interiores sunt caecitas cordis. Repulso uno in quo omne corpus malorum exprimitur, generalis sententia infertur.
Multi autem sunt vocati, pauci vero electi.
Tale est quod dicit: Non unus tamen de vocatis est ejectus de nuptiis, sed de multis est intelligendum. Divini enim Verbi nunc epulas sumimus, sed in die judicii rex intrans nos distinguet. Aliter: Ex hoc quod non dixit: intravit rex ut remuneraret, [Col. 0396C] sed ut videret, datur suspicio ne forte hoc non de vindicta judicii intelligatur. Neque enim dixit: Mittite eum in tenebras inferiores, id est in inferiora loca inferni, unde alibi: Et eripuisti animam meam ex inferno inferiori (Psal. LXXXV) ; sed dixit: exteriores. Ergo secundum hanc sententiam dies aspectionis, dies tentationis est, quando dignatus est tentare Ecclesiam suam, ut videat qui fidem habet et opera. Quoties ergo tentat Ecclesiam, ingreditur ad eam, ut videat qui sunt digni nuptiis coelestibus, et si tunc invenit indignum aliquem, interrogat eum. Quia humana simplicitas difficile fraudulentiam simulatae mentis intelligit, idcirco hunc indignum coetu nuptiali Deus solus invenit. Nuptiale autem vestimentum est [Col. 0396D] fides vera, unde Apostolus ait: Exspoliate vos veterem hominem cum actibus suis, vestientes vos novum, qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis (Coloss. III) . Justitia pertinet ad conversationem bonam; sanctitas veritatis, ad fidem veram. Interrogatio autem fit in cogitationibus impii. Quasi dicat: Utquid Christianus es factus? Opera tua non sunt Christiani. Hunc talem cum viderit Deus in Ecclesia non habentem quid respondeat conscientiae suae, tradit eum spiritibus inductionum. Nam mala per malos ministros reddit, et ligant ei manus, id est opera rectitudinis, et pedes, id est motus animae, quibus incedit non de loco ad locum, sed de malo ad bonum, et de bono ad malum, ut sic laquem perditionis incurrat. Et ita [Col. 0397A] mittitur in exteriores tenebras vel gentilium, vel Judaeorum, vel haereticorum. Et forsitan propinquiores sunt tenebrae gentilium, qui veritatem spernunt quam non audierunt; exteriores autem Judaeorum, qui non crediderunt; magis exteriores haereticorum, qui didicerunt. Modo mittuntur in tenebras exteriores, postea patientur fletum et stridorem dentium.
M. 223[II] R. 130 L 143.
Tunc abeuntes Pharisaei, consilium inierunt ut caperent eum in sermone. Et mittunt ei discipulos suos cum Herodianis, dicentes: Magister, scimus quia verax es, et viam Dei in veritate doces, et non est tibi [Col. 0397B] cura de aliquo. Non enim respicis personam hominum.
[REMIG.] Non times praelatam personam, sed aeque dicis veritatem majoribus et minoribus. Magistrum vocant et veracem, ut quasi laudatus mysterium cordis sui simpliciter eis aperiat, eosque velit habere discipulos. Per Herodianos intellige gentiles, Herodi tetrachae qui Joannem decollavit famulantes, sive alii Herodi Antipatri filio. Quale consilium, tales et consiliatores. Cogitabant apud se sacerdotes: Omnes sciunt quia inimici ejus sumus, et inimicorum testimonium, etiamsi verum sit, reprobatur. [CHRYSO.] Et ideo per seipsos non interrogant: nam inimicus manifestus melior est quam amicus fictus: facilius enim, dum timetur, vitatur. [Col. 0397C] Miserunt ergo discipulos suos eum interrogare quasi minus suspectos, ut aut eum abscondite deciperent, aut deprehensi minus erubescerent. Sed discipuli pares erant magistris suis in malitia, quamvis aetate minores. Nam et pulli serpentium statura sunt breviores, veneno autem aequales, et catuli luporum adhuc teneri, etsi venari non possunt, gaudent tamen in sanguine et morsibus. De talibus ait Propheta: Molliti sunt sermones eorum super oleum, et ipsi sunt jacula (Psal. LIV) .
Dic ergo nobis quid tibi videtur? Licet censum dare Caesari an non.
Fraudulenta interrogatio, sub hoc sensu, non est justum ut nos, servi summi regis terrenis regibus serviamus. Si enim indignum est ut homo unius [Col. 0397D] regis alteri regi serviat, et si hoc fecerit, injuriam faciet domino suo: quanto magis indignum est, ut cultores Dei humanis potestatibus graventur? [HIERON.] Alii autem dicebant Romanis pro omnibus militantibus, ad securitatem et pacem, debere tributa persolvi. Pro qua seditione postea regnum et patria destructa sunt. Ad hoc igitur Pharisaei provocant respondentem, ut dicat non debere solvi tributa, et inde contra Romanos seditionis auctor teneatur.
Cognita autem Jesus nequitia eorum, ait: Quid me tentatis, hypocritae? Ostendite mihi numisma census. At illi obtulerunt ei denarium.
Prima virtus est respondentis interrogantium mentes cognoscere. Numisma est genus nummi, [Col. 0398A] quod pro decem nummis computabatur, et habebat imaginem Caesaris.
Et ait illis Jesus: Cujus est haec imago et superscriptio? Dicunt ei: Caesaris.
Interrogat non ignorans, sed ut ad sermonem eorum competenter responderet. Tiberium sub quo passus est Dominus, privignum Augusti, dicunt hic Caesarem, qui in loco vitrici successerat. Omnes autem reges Romani a Caio Caesare qui imperium arripuerat, Caesares appellati sunt.
Tunc ait illis: Reddite ergo quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei, Deo.
Caesaris sunt nummi tributum, pecunia; Dei vero sunt decimae, primitiae, oblationes. Et sicut Caesar exigit impressionem suae imaginis, sic et [Col. 0398B] Deus animam lumine vultus sui signatam. [AMBROS.] Cum igitur alia sit imago Dei, alia mundi, si Christus non habuit imaginem Caesaris, cur censum dedit? Non de suo dedit, sed mundo reddidit quod erat mundi. Et si tu non vis obnoxius esse Caesari, noli habere quae sunt mundi. Sed si habes divitias, obnoxius Caesari es. Si vis terreno regi nihil debere, omnia tua relinque, Christum sequere, et bene prius quae Caesaris sunt reddenda decerne. Non enim potest esse quis Domini, nisi prius mundo renuntiaverit.
Et audientes mirati sunt, et relicto eo, abierunt.
[HILAR.] Cum potius credere deberent, recedunt mirantes, quia non habent tentandi locum. Est enim [Col. 0398C] extra querelam injuriae, Caesari reddi quod Caesaris est; Deo autem quae ejus propria sunt reddere nos oportere, videlicet corpus, animam, voluntatem. Ab eo enim haec et originem et profectum sumunt.
In illo die accesserunt ad eum Sadducaei, qui dicunt non esse resurrectionem, et interrogaverunt eum dicentes: Magister, Moyses dixit: Si quis mortuus fuerit non habens filios, ut ducat frater ejus uxorem illius, et suscitet semen fratri suo. Erant autem apud nos septem fratres, et primus uxore ducta defunctus est, et non habens semen, reliquit uxorem suam fratri suo. Similiter secundus mortuus est sine filio, et tertius accepit illam, et omnes septem, et non reliquerunt semen. Novissime autem omnium et mulier defuncta [Col. 0398D] est. In resurrectione ergo cujus eorum erit uxor? Omnes enim habuerunt eam.
[HIERON. — BEDA.] Duae erant haereses in Judaeis. Pharisaeorum et Sadducaeorum. Pharisaei suarum traditionum, quas deuterosin (id est secundam legem) vocant, justitiam praeferebant, unde et divisi vocabantur a populo. Sadducaei autem qui justi interpretantur, corporis et animae resurrectionem negabant, putantes interire animas cum corpore. Quocirca turpitudinem fabulae fingunt, vel potest fieri, ut in gente eorum hoc aliquando acciderit. In lege enim litterae, cogebantur nubere in vita, sed in lege spiritus, commendatur castitas. Mystice, septem fratres sine filiis defuncti, reprobis quibusque congruunt, qui per totam hujus saeculi vitam, quae [Col. 0399A] septem diebus volvitur, a bonis operibus steriles existunt, et ad ultimum ipsa mundana conversatio, quasi uxor eorum infecunda, transit.
Et ait illis Jesus: Erratis, nescientes Scripturas, neque virtutem Dei. Filii saeculi hujus nubunt et traduntur ad nuptias. Illi autem qui digni habebuntur saeculo isto et resurrectione ex mortuis, neque nubunt, neque ducunt uxores, neque enim ultra mori poterunt, sed sunt sicut angeli Dei in coelo, et filii sunt Dei, cum sint filii resurrectionis.
Haec non ita intelligendum est, quod indigni, id est peccatores, vel minime resurrecturi, vel ad nuptias resurrecturi sint credendi; sed quod Dominus, ut ad resurrectionis gloriam excitet, de electis solummodo voluerit facere sermonem. Resurrecturi [Col. 0399B] aequales erunt angelis et in castitate et in immortalitate. Connubia quippe habentur propter filios, filii propter successionem, successio propter mortem. [CHRYSO.] Ubi ergo non est mors, neque connubia. Sadducaei non credebant esse conjugia post mortem, quandoquidem ipsam resurrectionem negabant, sed defensionem erroris sui putabant se invenisse apud se dicentes: Sicut non est possibile, ut mulier quae fuit septem virorum sit unius uxor privata, aut omnium communis: sic non est possibile, ut fiat resurrectio mortuorum. Quare Dominus, cum de jejuniis et eleemosynis caeterisque virtutibus spiritualibus locutus fuisset, non angelorum similitudinem introduxit nisi modo? Quoniam sicut omnes actus carnales opera sunt animalium, praecipue tamen [Col. 0399C] actus libidinis: sic et omnes quidem virtutes spirituales res sunt angelicae, praecipue tamen castitas. Ubi Matthaeus et Marcus habent, neque nubent, neque nubentur, Graeco idiomati Latina consuetudo non respondet. Nubere enim proprie dicuntur mulieres, et viri uxores ducere. Sed nos simpliciter dictum intelligamus, neque nubent viri, neque nubentur mulieres. Hoc respicit ad virtutem Dei, sequentia vero ad hoc quod dixerat: Erratis, nescientes Scripturas.
Quia vero resurgant mortui, non legistis in libro Moysi super rubum, quia dictum est a Deo, quomodo dixerit illi Deus: Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob (Exod. III) . Non est Deus mortuorum, [Col. 0399D] sed vivorum. Omnes enim vivunt ei. Vos ergo multum erratis.
[HIERON.] In rubo similitudo nostra fuit, quia ignis ibi ardebat, sed non ejus spinas consumebat. Sic in nobis eloquium divinum ignitum est, nec spinas nostras sub maledicto germinatas absumit. Inquiens: Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob, ter Deum nominando, Trinitatem significat; Deum iterans, unam substantiam. [HILAR.] Vivunt autem, qui vendicant portionem suam, quam elegerant habere in terra viventium. Si enim Abraham, Isaac et Jacob morientes periissent, non diceretur Deus eorum esse, quia non essent. Nunc autem quomodo negabuntur esse, futurique semper illi, quorum se esse profitetur aeternitas? Non est Deus mortuorum, [Col. 0400A] qui omnino perierunt, ut Sadducaei putabant, sed vivorum vita beata. Omnes enim quorum Dominus et Deus est, vivunt ei, qui aeterna dispositione sua vita est animarum, et resurrectio corporum. Unde alibi Dominus: Qui credit in me, etiam si mortuus fuerit, vivet (Joan. XI) . Poterat apertiora de resurrectione testimonia reddere prophetarum, sed prophetas Sadducaei non recipiunt
Et audientes turbae, mirabantur in doctrina ejus. Respondentes autem quidam Scribarum, dixerunt: Magister, bene dixisti.
[BEDA.] Nota, cum insidiatoribus et conculcatoribus Dominus secreta mysteria loquatur, non tamen sanctum dat canibus; sed aderant idonei, quos propter aliorum immunditiam non oportebat negligi. [Col. 0400B] [CHRYS.] Ubi de manu arida tractatur, Christus calumniatoribus primum sub quadam quaestione auctoritatem profert, deinde rationem. Hic autem prius rationem posuit, dicens: In resurrectione enim neque nubent, neque nubentur, deinde auctoritatem, Ego sum Deus Abraham. Hoc fecit, ut calumniatoribus prius auctoritatem proferamus, deinde rationem. Interrogantibus autem quocunque proposito, prius rationem exponamus, postea auctoritate confirmemus. Calumniatores enim convinci oportet, interrogatores autem doceri; nam calumniator, etiamsi rationem intelligat, non consentit.
M. 224[II] R. 131 L. 121
[Col. 0400C] Pharisaei autem audientes quia silentium imposuisset Sadducaeis, convenerunt in unum. Et accessit unus de Scribis, legis doctor, tentans eum et dicens: Magister, quod est mandatum magnum in lege?
[HIERON.] Licet Pharisaei et Sadducaei inter se contrarii essent, tamen pari mente consenserunt ad tentandum Dominum, quod legimus fecisse Herodem et Pilatum in nece Domini. Pharisaeis saepe confutatis, malitia et livor nutrit impudentiam. Itaque nudi a veritate, multitudine se armaverunt, dicentes apud se: Omnes loquamur per unum, ut si fuerit victus, videatur confusus. Magistrum vocat, cujus non vult esse discipulus. Simplicissimus interrogator, et malignissimus insidiator, de magno mandato [Col. 0400D] interrogat, qui nec minimum observat. Ille enim debet interrogare de majori justitia, qui minorem complevit.
Ait illi Jesus: Primum omnium mandatum est: Audi Israel Dominus Deus tuus, Deus unus est, et diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, et ex tota virtute tua. Hoc est primum et maximum mandatum. (Deut. VI) . Secundum autem simile est huic: Diliges proximum tuum sicut teipsum. In his duobus mandatis universa lex pendet et prophetae (Levit. XIX) .
Primum et maximum est, unum Deum super omnia diligere, et hoc ante omnia debemus quasi unicum pietatis fundamentum locare. Ideo non dixit, cognosces, sed diliges, quia cognoscere unum Deum, [Col. 0401A] pene proprium est humanae naturae; diligere autem, religiosi cordis et recti. Huic simile est de dilectione proximi, quia imago Dei est homo. [ISIDORUS.] Dilectio in Deum origo est dilectionis in proximum, et dilectio in proximum cognitio est dilectionis in Deum. In tribus rebus Dei exprimitur dilectio, ut nihil remaneat in homine quod non divinae dilectioni subdatur. Nam dum dicitur, dilige Deum ex toto corde tuo, omnes cogitationes referendas in Deum praecepit. Dum vero dicitur, ex tota anima, omnes affectiones animae referri ad Deum praecepit. Dum vero adjecit, ex tota mente, omnem rationem indicat humanam, qua intelligimus et discernimus, in rebus divinis esse occupandam. Ubi autem dicit, ex tota virtute, bonum perseverantiae injungit. Item duo [Col. 0401B] sunt erga proximi dilectionem servanda, et ut beneficii impensione foveatur, et nulla malitia laedatur. Hoc est, quod tibi non vis fieri, alii ne feceris (Tob. IV) , et omnia quaecunque approbatis ut faciant vobis homines, et vos facite illis (Luc. VI) . Licet igitur diversa sint praecepta, quibus aut utiliter quae sunt appetenda cupimus, aut quae vitanda sunt utiliter praecavemus; unum tamen sunt in radice charitatis, quia omnia in dilectione Dei et proximi facere debemus. Recte itaque dicit, legem et prophetas referri ad duo mandata charitatis, quia totus Decalogus et monita prophetarum ibi habent finem. Videamus ergo Decalogum:
R. 132[X]
Et ait illi Scriba: Bene, Magister, in veritate dixisti, quia unus est Deus, et non est alius praeter eum, et ut diligatur ex toto corde, et ex toto intellectu, et ex tota anima, et ex tota fortitudine, et diligere [Col. 0401D] proximum tanquam seipsum, majus est omnibus holocautomatibus et sacrificiis.
[BEDA.] Ostendit ex hac responsione Scriba, gravem saepe inter Scribas et Pharisaeos fuisse quaestionem, quod esset maximum mandatum, quibusdam hostias et sacrificia laudantibus, aliis fidei et dilectionis opera praeferentibus, eo quod plures patres ante legem absque omni victimarum et sacrificiorum consuetudine, ex fide tantum quae per dilectionem operatur, placuissent; nemo autem absque fide et dilectione per sacrificia. [CHRYSO.] Nos autem magnum et minimum mandatum dicimus quantum ad dignitatem. Alioquin utilitas omnium mandatorum una est, et sic omnia sibi cohaerent, ut alterum non possit esse sine altero, ut fundamentum dicimus [Col. 0402A] melius esse, cum tamen nec fundamentum sine aedificatione, nec ista sine illo esse possit. Non igitur fundamentum utilius est aedificatione, sed dignius, sicut caput est dignius membris
Jesus autem videns quod sapienter respondisset, dixit illi: Non es longe a regno Dei. Recte respondisti: hoc fac et vives.
Quia salus nostra consistit in cognitione veritatis et amore virtutis, Sadducaei longe sunt a regno Dei, cum nec cognoscenda cognoscant, nec diligenda diligant. Hic autem superbus tentator minus longe est extra regnum, quia jam per scientiam evangelicae perfectioni consensit. Esset autem in regno Dei, si augeretur ei cognitio veri, et dilectio boni, ut Christum tam in Deum quam in proximum susciperet.
[Col. 0402B] L. 122[X]
Ille autem, volens justificare seipsum, dixit ad Jesum: Et quis est meus proximus?
Nemo proximior homini quam Deus, qui intrinsecus et extrinsecus novit, et omnia curare potest, sed omnis incredulus vel tentator, nec Deum nec hominem proximum habet. Legisperitus, ob vulgi favorem captandum, quod sapienter respondisse jactaretur, interrogat Dominum quod faceret, sed quia seipsum justificare desiderat. Dominus temperavit responsum suum, parabolice loquens ei, ita ut et omnis qui misericordiam facit, proximus intelligatur, et specialiter ipse Dei Filius, qui nobis per humanitatem proximus factus est, designetur.
[Col. 0402C] Suspiciens autem Jesus, dixit: Homo quidam descendebat ab Jerusalem in Jericho, et incidit in latrones.
Homo iste, Adam intelligitur. Jerusalem, civitas coelestis, a cujus beatitudine lapsus est in hanc vitam mortalem. Quod bene Jericho, quae luna interpretatur, significat, variis defectibus incerta. Latrones intellige diabolum et angelos ejus, in quos non incideret, nisi prius intus tumuisset. Vera est enim sententia dicens: Ante ruinam exaltatur cor (Prov. XVI) .
Qui etiam despoliaverunt eum, et plagis impositis, abierunt, semivivo relicto.
Despoliaverunt eum gloria immortalitatis et veste innocentiae. Plagae, peccata sunt, quibus naturae humanae [Col. 0402D] integritas violata fuit. Abierunt autem, non ab insidiis aliquatenus cessando, sed earumdem insidiarum fraudes occultando. Semivivum reliquerunt, quia rationem ejus abolere non valuerunt. Ex qua enim parte sapere et cognoscere Deum potest, vivit homo; ex qua vero peccatis tabescit, laetifero vulnere foedatus jacet quasi mortuus.
Accidit autem ut sacerdos quidam descenderet eadem via, et viso illo, praeteriit. Similiter et levita, cum esset secus locum et videret eum, pertransiit.
Sacerdos et levita qui sauciatum transierunt, sacerdotium et ministerium Veteris Testamenti significant, ubi mundi languentis vulnera poterant monstrari, non autem curari. Ait enim Apostolus, quia impossibile erat sanguine vitulorum [taurorum ] et [Col. 0403A] agnorum et hircorum et auferri peccata (Hebr. X.) Itaque sacerdos annuntians Dei legem in mundum descendentem per Moysen, nullam sanitatem contulit homini. Sic et descensus levitae. Qui typum ostendit prophetarum, nullum sanat, sed cum peccata arguit, pertransit, quia indulgentiam non largitur.
Samaritanus autem quidam iter faciens, venit secus eum, et videns eum misericordia motus est.
Samaritanus qui custos interpretatur, Dominum significat, cui Propheta contra latrones istos ita supplicat: Custodi me a laqueo quem statuerunt mihi et ab scandalis operantium iniquitatem (Psal. CXL) . Ipse Dominus homo factus, vitae praesentis iter arripuit, et venit secus vulneratum, compassionis nostrae susceptione finitimus, et misericordiae collatione vicinus. [Col. 0403B] Lex autem non habuit misericordiam, sed judicium et vindictam.
Et appropians, alligavit vulnera ejus, infundens oleum et vinum.
Peccata enim quae in hominibus invenit, redarguendo cohibuit, spem veniae poenitentibus promittens, terrorem poenae peccantibus incutiens. Alligat ergo vulnera, dum praecepit: Poenitentiam agite; infundit oleum, dum addit: Appropinquavit enim regnum coelorum (Matth. VII) ; infundit et vinum, dum dicit: Omnis arbor quae non facit fructum bonum, excidetur et in ignem mittetur (Matth. IV) . Vel alligat vulnera in baptismo, infundit oleum et vinum, id est, chrisma sancti Spiritus et calicem passionis suae.
[Col. 0403C] Et imponens illum in jumentum suum, duxit in stabulum, et curam ejus egit.
Jumentum caro ejus est, in qua peccata nostra portavit super lignum, et juxta aliam parabolam, ovem erroneam reportavit ad gregem. Itaque imponi jumento, est incarnationem Christi credere, ejusque mysteriis tutari ab hostili incursione. Stabulum est Ecclesia praesens, ubi sperando reficiuntur viatores in aeternam patriam redeuntes. Stabuli nomine miserias et fetores hujus vitae signanter insinuat, ne homo in hoc exsilio tanquam in patria gaudeat. Curam egit ne aeger, in Ecclesiam ductus, praecepta quae acceperat, dimitteret.
Et altera die protulit duos denarios, et dedit stabulario, [Col. 0403D] et ait: Curam illius habe, et quodcunque supererogaveris, ego, cum rediero, reddam tibi.
Altera dies est post Domini resurrectionem, quae magis splendet quam tempus praecedens. Duo denarii sunt duo Testamenta, in quibus aeterni Regis nomen et imago continentur. Stabularius est chorus discipulorum, quibus aperuit sensum ut intelligerent Scripturas per Spiritum sanctum. Supererogat stabularius quod in duobus denariis non accipit, cum Paulus apostolus dicit: De virginibus autem praeceptum Domini non habeo, consilium autem do (I Cor. VII) . Itemque supererogat cum dicit: Dominus ordinavit his, qui Evangelium annuntiant, de Evangelio vivere, sed nos non usi sumus hac potestate, ne quem vestrum gravaremus (I Cor. IX) . Debitor rediens [Col. 0404A] reddet quod promisit, cum Dominus in judicio dicet: Quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam, intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV) .
Quis horum trium videtur tibi proximus fuisse illi qui incidit in latrones? At ille dixit: Qui fecit misericordiam in illum. Et ait illi Jesus: Vade et tu fac similiter.
Nemo nobis magis est proximus, quam qui vulnera nostra curavit, quam caput membris. Diligamus ergo eum ut Deum et Dominum, diligamus quasi proximum, diligamus etiam omnes imitatores Christi. Quod ait: Fac et tu similiter, tale est: Quidquid vales in proximi necessitate sublevanda vel corporali vel spirituali, devotus operare, ut manifesteris [Col. 0404B] esse proximus. Recte misericordia proximum facit, quia est secundum naturam. Nihil enim tam secundum naturam, quam naturae juvare consortem.
L. 239[I] M. 220 R. 122 A. 85
Et erat docens quotidie in templo. Principes autem sacerdotum et Scribae et principes plebis quaerebant illum perdere, et non inveniebant quid facerent illi. Omnis enim populus suspensus erat, audiens illum.
[HILARIUS]. Quotidie nimirum Christus docebat in templo, proprium cujus officium est cognitionem Dei afferre, et intelligentiam nominis ejus potestatisque praestare. Ad hoc enim missus venerat, ex [Col. 0404C] aeternitate deductus. Populus itaque suspensus erat, id est elongatus a sermone principum, doctrinam Christi confitens esse potiorem, et quod ipsi principes damnationis causas non invenirent in eo.
A. 78[X]
Audierunt Pharisaei turbam murmurantem de illo haec.
A. 79[I] M. 300 R. 197 L. 285
Et miserunt principes et Pharisaei ministros, ut apprehenderent eum.
[AUGUST.] Principes insani, audito murmure quo Christus a turba glorificatur, quaerunt occidere eum.
[Col. 0404D] A. 80[X]
Dixit ergo Jesus: Adhuc modicum tempus vobiscum sum, et vado ad eum qui me misit.
Nondum volentem apprehendere non potuerunt, sed docentem audierunt. Missio Christi a Patre, fuit exinanitio ejus, id est apparitio in terris; reversio autem resurrectionis et ascensionis glorificatio, qua innotuit cordibus hominum, fuisse et esse cum Patre, et aequalem Patri.
A. 81[X]
Quaeretis me, et non invenietis me.
Praedicit quod post resurrectionem suam sint eum quaes turi, et non inventuri fide vel corporaliter. [Col. 0405A] Sciendum quia multi compuncti post resurrectionem Domini, crediderunt, pro quibus in cruce pendens, dignatus est orare ita: Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII) .
Et ubi sum ego, vos non potestis venire.
Non dixit: ubi ero, sed: ubi sum; quia sic venit divinitas ad nos, ut de coelo non recederet. Homo enim secundum corpus in loco est, et de loco migrat; et cum ad alium locum venerit, in loco unde venit, non est. Deus autem implet omnia, et ubique totus est. Erat ergo Christus secundum carnem in terra, secundum majestatem in coelo et in terra. Non dixit: non poteritis, ne desperarent: sed, non potestis, dum tales estis.
Dixerunt ergo Judaei ad seipsos: Quo hic iturus [Col. 0405B] est quia non inveniemus eum? Nunquid in dispersionem gentium iturus est, et docturus gentes? Quis est hic sermo quem dixit? Quaeretis me, et non invenietis: et ubi sum, non potestis venire.
Nesciverunt quid dixerunt, sed quia Dominus voluit, prophetaverunt. Iturus erat Dominus ad gentes, non praesentia corporis sui, sed praedicatione apostolorum. Impleturus erat Dominus, quod legebant et non intelligebant: Populus quem non cognovi, servivit mihi, in auditu auris obaudivit mihi (Psal. XVII) . Illi non audierunt Dominum, in quorum oculis fuit; illi audierunt, in quorum auribus sonuit.
In novissimo autem die magno festivitatis, stabat Jesus et clamabat, dicens: Si quis sitit, veniat ad me et bibat. Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina [Col. 0405C] de ventre ejus fluent aquae vivae. Hoc autem de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum.
Hic exponit ad quem potum vocaverit sitientes, id est refici desiderantes amore divino. Qui ergo sitit, veniat affectu amoris, passibus fidei recedendo ab amore mundi, et bibat Spiritum sanctum, quem cum biberit, flumina aquae vivae fluent de ventre ejus. Venter interioris hominis est conscientia cordis; flumina sunt benevolentia qua consulit proximo ex aqua viva, id est ex gratia purgante mentes et vivificante. Non enim fluit aqua viva de ventre ejus, qui quod bibit, putat sibi soli debere sufficere. Hoc testimonium est in Proverbiis, ut legitur in prologo Genesis (Prov. XVIII) . Forte aliqui disceptabunt, [Col. 0405D] quod evangelista Joannes commemoret hic festivitatem scenopegiae, sed in hujusmodi facile fortassis supersedebunt, si diligenter attendant, qualiter Matthaeus et Marcus de ejectis de templo referant, caeterasque similes seu temporum seu rerum transpositiones.
Non enim erat spiritus datus, quia nondum Jesus fuerat glorificatus.
[AUGUST.] Multi ante adventum Christi habuerunt Spiritum sanctum, sed non hoc modo quo postea datus est, ut linguis omnium gentium loquerentur, et ideo dicit: Nondum erat Spiritus datus. Cum omnes qui in Christo baptizantur, accipiant Spiritum sanctum, quare non loquuntur linguis omnium? quia jam Ecclesia linguas habet omnium, sed antea [Col. 0406A] Ecclesia erat in una gente: quae cum loqueretur linguis omnium, significavit hoc, quod Ecclesia crescendo per omnes gentes, linguis omnium locutura esset. Ecclesia corpus est Christi, tu membrum es. Unitas enim membrorum charitate concordat, et ipsa unitas loquitur, quomodo tunc unus homo loquebatur. Ideo Dominus post resurrectionem suam dedit Spiritum, ut in suo corpore ostenderet vitam, quam modo non habemus, sed in resurrectione speramus.
A. 82[VII] M. 120
Ex illa ergo turba cum audissent hos sermones ejus, dicebant: Hic est vere propheta. Alii dicebant, hic est Christus.
[Col. 0406B] A. 83[VII] M. 105
Quidam autem dicebant: Nunquid a Galilaea Christus venit? Nonne Scriptura dicit, quia ex semine David et de Bethlehem castello ubi erat David, venit Christus?
A. 84[X]
Dissensio itaque facta est in turba propter eum.
A. 86[X]
Venerunt ergo ministri ad pontifices et Pharisaeos, et dixerunt eis illi: Quare non adduxistis eum? Responderunt ministri: Nunquam sic locutus est homo, sicut hic homo. Responderunt ergo eis Pharisaei: Nunquid et vos seducti estis? Nunquid aliquis ex principibus credidit in eum, aut ex Pharisaeis? Sed [Col. 0406C] turba haec quae non novit legem, maledicti sunt.
Hoc est quod Dominus ait: Ego veni ut non videntes videant, et videntes caeci fiant.
Dicit Nicodemus ad eos, ille qui venit ad eum nocte, qui unus erat ex ipsis: Nunquid lex nostra judicat hominem, nisi audierit ab ipso prius et cognoverit quid faciat? (Joan. III) .
Credebat Nicodemus, quia si eum vellent patienter audire, similes fierent illis qui missi sunt eum tenere et crediderunt.
Responderunt et dixerunt ei: Nunquid et tu Galilaeus es?
Id est, a Galilaeo seductus Dominus, Galilaeus dicebatur, quoniam de Nazareth civitate Galilaeae [Col. 0406D] erant parentes ejus.
Scrutare Scripturas et vide, quia propheta a Galilaea non surgit.
Dominus prophetarum inde surrexit, quem Scriptura Nazaraeum vocat.
M. 225[II] R. 134 L. 245
Congregatis autem Pharisaeis, interrogavit eos Jesus, dicens: Quid vobis videtur de Christo? cujus filius est? Dicunt ei: David. Ait illis: Quomodo ergo David in libro Psalmorum vocat eum Dominum, dicens: Dixit Dominus Domino meo, sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum.
[Col. 0407A] [AMBROS.] Istud dicere Domini Domino, est aequalem sibi Filium generare. Domino meo dicit David, non secundum quod de eo natus est, sed secundum quod de Patre semper fuit. Quod autem a Patre subjiciuntur inimici, sive volentes sive nolentes, non infirmitatem Filii, sed unitatem naturae, qua in altero alter operatur, significat. Nam et Filius inimicos subjicit Patri, quia Patrem clarificat super terram. Sic interrogatio Jesu nobis proficit contra Judaeos. Judaei autem frivola multa confingunt, asserentes centesimum nonum psalmum scriptum in persona Eliezer filii vernaculi Abrahae, revertentis de caede quinque regum, et introducunt ita eum esse locutum: Dixit Dominus Deus Domino meo, Abraham post caedem quinque regum, sede ad dexteram meam. [Col. 0407B] Sed sequentia psalmi non ad hoc concordant. Recte itaque Judaeis opponitur, non quia Christum quem confitentur esse venturum, David filium dicunt; sed quia simpliciter hominem, et non Dei Filium credunt.
M. 226[II] R. 133 L. 244
Si ergo David in spiritu vocat eum Dominum, quomodo filius ejus est? Et nemo poterat ei verbum respondere, neque ausus fuit quisquam ex illa die eum amplius interrogare.
Quia in sermonibus confutantur, ultra non interrogant, sed aperte comprehensum Romanae tradunt potestati. Unde patet venena invidiae superari posse, sed difficile quiescere.
A. 86[X]
Iterum ergo locutus est eis Jesus, dicens: Ego sum lux mundi. Qui sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae.
[AUGUST.] Lux mundi a Patre progrediens, nube carnis tegitur, et sic contemperata, toleranda hominibus efficitur, ut per hominem veniatur ad divinitatem. Illa ergo luce illuminante, illuminamur modo collyrio fidei, qui de Adam caeci nati sumus; et sequimur tam verbis quam exemplis obediendo, ut exclusis ignorantiae vel peccatorum tenebris, in futurum manifesta visione Deitatis illuminemur.
[Col. 0407D] Dixerunt ergo ei Pharisaei: Tu de teipso testimonium perhibes. Testimonium tuum non est verum.
Illi infirmos oculos habebant qui hoc dicebant, quia lucem ferre non poterant. Putant non credendum ei, quasi solus de se testetur, obliti praemissarum prophetiae lucernarum, et ipsius Joannis Baptistae, qui evidenter de eo ostendit.
Respondit Jesus et dixit eis: Etsi ego testimonium perhibeo de meipso, verum est testimonium meum, quia scio unde veni, et quo vado. Vos autem nescitis unde venio, aut quo vado.
Patrem dat intelligi, a quo testimonium suum confirmatur. Quod quia illi nesciunt, secundum carnem judicant, et ideo arrogans eis videtur. Omnis homo quando vult de se perhibere testimonium laudabile, [Col. 0408A] arrogans et superbus videtur. Ideo scriptum est: Non laudet te os tuum, sed os proximi tui (Prov. XXVII) . Sed hoc homini dictum est, qui mentiri potest. Lux autem mentiri non potest.
Vos secundum carnem judicatis, ego non judico quemquam.
Subaudis: secundum carnem ut vos. Vel modo non judico. Unde alibi: Ego non veni ut judicem mundum, sed ut salvem (Joan. XII) , non judicium denegando, sed differendo. Prius enim erat misericordia praeroganda, et post exercendum judicium, ut ait Psalmista: Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Psal. C) .
Et si judico ego, judicium meum verum est, quia solus non sum, sed ego et qui misit me, Pater.
[Col. 0408B] Sensus est: Ideo verum est judicium meum, quia verus Dei Filius sum. Erubesce, Sabelliane; audis Filium, audis Patrem. Distingue personas intelligentia, non perfidia, ne quasi fugiens Charybdim, in Scyllam incurras. Charybdis te vorat, si dicis ipsum esse Patrem qui est Filius, in Scyllaeis scopulis naufragaris, si Filium minorem Patre secundum divinitatem dicis. Noli ergo dicere, Pater aurum est, Filius argentum: nam una substantia est, una divinitas, una coaeternitas, perfecta aequalitas. Audi Filium: Ego et Pater unum sumus (Joan. X) . Utrumque audi, et unum, et sumus, et a Charybdi et a Scylla liberaberis. In eo quod dixit: unum, liberat te ab Ario; in eo quod dixit: sumus, liberat te a [Col. 0408C] Sabellio. Cum dicis, alius est Pater, alius Filius, recte dicis: si autem dicas aliud, erras:
Et in lege vestra scriptum est, quia duorum hominum testimonium verum est. Ego sum qui testimonium perhibeo de meipso, et testimonium perhibet de me qui misit me, Pater.
Nunc etsi differo judicium, non differo testimonium. Probat ab auctoritate legis, quod verum sit testimonium suum et Patris, ubi est stabilis veritas. Exposuit eis legem, si ingrati non essent. Magna quaestio est, et valde mihi videtur in mysterio res constituta, ubi Deus dicit: In ore duorum vel trium testium stat omne verbum (Deut. XIX) . Humani generis consuetudo sic se habet, sed duobus falsis [Col. 0408D] testibus urgebatur Susanna (Dan. XIII) , et universus populus mentitus est contra Christum. Ergo per mysterium Trinitas commendata est. Vis habere bonam causam? Habeto duos vel tres testes: Patrem et Filium et Spiritum sanctum. Quae Trinitas suffragabatur Susannae in conscientia, excitans unum testem Danielem, et duos convincens. Eligamus et nos nobis Deum testem. Non enim dedignatur testis esse, qui judex est. Testis est, quia non quaerit alium unde cognoscat quis sis; judex, quia habet potestatem vivificandi et mortificandi, damnandi et absolvendi, in gehennas praecipitandi et in coelos levandi, diabolo conjungendi et cum angelis coronandi. Quod ait, in lege vestra, sic dictum est, tanquam diceret, in lege quae vobis data est a Deo; [Col. 0409A] sicut dictum est: Panem nostrum quotidianum; et tamen dicimus: da nobis hodie (Luc. XI) .
Dicebant ergo ei: Ubi est Pater tuus?
A. 87[III] M. 112 L. 119
Respondit Jesus. Neque me scitis, neque Patrem meum. Si me sciretis, forsitan et Patrem meum sciretis.
Me hominem tantum putatis, ideo Patrem meum hominem quaeritis. Ille qui omnia scit, quando dicit forsitan, non dubitat, sed increpat. O homo! cum in corde tuo est verbum, aliud est quam sonus, sed ut transeat ad me, sonum quasi vehiculum quaerit, assumit sonum, imponit se quodammodo in vehiculum, transcurrit aerem, venit ad me, non recedit [Col. 0409B] a te. Sonus autem ut veniret ad me, recessit a te, nec perstitit apud me. Verbum ergo quod erat in corde tuo, nunquid sono praetereunte praeteriit? Sonus medius transvolavit, verbum vero quod assumpsit sonum, est apud me, et non recessit a te. Hoc attende, quisquis es examinator sonorum. Verbum Dei contemnis, qui verbum hominis non comprehendis? Scit Deus omnia. Qui etiam dixit discipulis talem sententiam qualem modo Judaeis, quando Philippus postulavit eum, dicens: Domine, ostende nobis Patrem. Philippe, qui videt me, videt et Patrem (Joan. XIV) . Hic non fuit, forsitan videt et Patrem, verbum scilicet dubitationis, quia non increpabat Dominus incredulitatem, sed docebat. Ne mireris ergo de verbo Dei, sive dicat forsitan, sive alio modo [Col. 0409C] loquatur, quandoquidem plene non comprehendis verbum hominis.
A. 89[X]
Ego vado, et quaeretis me, et in peccato vestro moriemini.
Non desiderio quaeretis me, sed odio. Postquam abscessit Dominus, quaesierunt illum et qui oderunt, et qui amaverunt: illi persequendo, isti habere cupiendo.
Quo ego vado, vos non potestis venire.
Hoc et discipulis alibi dixit, non auferendo spem ut istis, sed praedicando dilationem.
Dicebant ergo Judaei: Nunquid interficiet semetipsum, quia dicit: quo ego vado, vos non potestis venire?
[Col. 0409D] Stulta verba, quasi ipsi immortales essent, et venire non possent quo ille iret, si se interfecisset. Dominus autem dicebat non de morte, sed de gloria ad quam ibat post mortem. Quod illi, omnia carnaliter sapientes, non intellexerunt.
Et dicebat eis: Vos de deorsum estis, ego de supernis sum.
Ideo terram sapitis, quia sicut serpentes terram manducatis. Quid est, terram manducatis? Terrenis pascimini, terrenis delectamini, terrenis inhiatis, cor sursum non habetis. De supernis sum, id est a Patre, cum eo excedens omnia.
Vos de mundo hoc estis, ego non sum de hoc mundo. Dixi ergo vobis, quia moriemini in peccatis vestris.
Exponit quid sit esse de mundo, id est esse peccatores, [Col. 0410A] infideles, terrena sapientes. Non est ergo de hoc mundo, per quem mundus factus est; quia omnes de mundo, post mundum facti sunt. Dominus autem est ante mundum, quia in principio erat Verbum.
Si enim non credideritis quia ego sum, moriemini in peccato vestro.
Econtrario dat spem credituris, ut de mundo leventur ad eum qui mundum fecit. Quod nihil addidit, dicens: Quia ego sum, multa subintelligi dedit, scilicet ego sum Verbum Patris, Conditor mundi, hominis formator et reformator. Quod qui non credit, moritur in peccatis. Moysi etiam dixi: Ego sum qui sum (Exod. III) , hoc est verum esse habeo, quia non sum mutabilis, sed semper idem. In omni [Col. 0410B] motu rerum invenio praeteritum et futurum, in veritate Dei solum praesens.
Dicebant ergo ei: Tu quis es? Dixit eis Jesus: Principium, qui et loquor vobis.
Principium est, cui dictum est: Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient (Psal. CI) . Sciebat ibi esse quosdam credituros, et ideo dixisse: Tu quis es? ut scirent quid illum esse crederent. Respondit ergo, principium, non tanquam diceret, principium sum, sed tanquam diceret, principium me credite. Quod in sermone Graeco evidenter apparet, ubi principium est feminini generis, sicut lex masculini. Sed consuetudo locutionis ideo per diversas linguas variat genera vocabulorum, quia in ipsis rebus non invenis sexum. Non enim sapientia vere [Col. 0410C] est feminina [femina], cum Christus sit Dei sapientia. Cum ergo videatur ad id quod dictum est: Tu quis es, respondere debuisse: Ego sum veritas: respondit, tanquam diceret, principium me credite. Et addidit, qui et loquor vobis, id est qui humilis propter vos factus, ad ista verba descendi. Principium est Pater, principium est Filius, tamen non sunt duo principia, sicut nec duo dii. Nam, si accedentes ad Deum multae animae per charitatem, una anima est, et multa corda, cor unum (Act. IV) , nonne magis Trinitas ipse fons charitatis unus Deus est?
Multa habeo de vobis loqui et judicare, sed qui misit me, verax est. Et ego quae audivi ab eo, haec loquor in mundo. Et non cognoverunt quia Patrem ejus [Col. 0410D] dicebat Deum.
Habeo multa loqui docendo, si credideritis: arguendo, si non credideritis; et habeo judicare in futuro vivos et mortuos, sed hoc totum est a Patre, a quo audio veritatem quam loquor. Idem est Filium a Patre audire, quod est esse ab eo. Sensus ergo est: Ideo verum judico, quia veritas sum, Filius Veracis. Haec Veritas non est major Verace isto, nec minor, sed aequalis, quamvis pius homo minus sic ipsa pietate, pulcher minus ipsa pulchritudine, castus castitate. Nam si pietas quae est apud Deum, cujus est particeps pia anima, recedat ab ipsa anima pia, sive pulchritudo, sive castitas; non tamen crescit in Deo vel minuitur, sicut oculus tuus nec clausus minuit lucem, nec apertus auget lucem. Hac [Col. 0411A] similitudine si verax est anima, veritas est apud Deum, cujus ipsa est particeps; et si ejus non fuerit particeps, tunc omnis homo mendax, quia nullus homo de suo est verax. Igitur Deus Pater verax est, non participando, sed veritatem generando.
Dixit ergo eis Jesus: Cum exaltaveritis Filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum, et a meipso facio nihil, sed sicut docuit me Pater, haec loquor. Et qui misit me, mecum est, et non reliquit me solum, quia ego quae placita sunt ei, facio semper.
Praedicit quosdam de eis post passionem suam cognituros quis esset, et credituros in illum. Exaltationem dicit hic passionis, non glorificationis; crucis, non coeli. A meipso nihil facio, id est a meipso non sum, hoc dixit contra Patripassianos, [Col. 0411B] dicentes: Qui est Pater, ipse est Filius. Duo sunt nomina, sed res una. Docuit me Pater, hoc est scientem me genuit Pater. Ante dixerat se missum, sed rem magnam saepe commemorat, cum ambo simul sint, unus missus est, alter misit, quoniam missio incarnatio est, quae tantum est Filii, non etiam Patris. In nulla enim specie legitur Pater apparuisse. Patris enim potentia, quae ex mundi creatione specialiter manifesta est, per nullam singularem creaturam declaratur expresse, veluti ejus sapientia in humanitate Christi, veluti multiformis gratia bonitatis ejus in divisione linguarum, sive in columba. [AUGUST.] Sicut ergo in solis radio calor et splendor ab invicem nequeunt separari, sed calor [Col. 0411C] siccat, splendor illuminat; et sicut ratio in anima est, sed anima vivimus, ratione intelligimus, sic et Filius solus suscepit carnem, nec se divisit a Patre. Et quia coelum et terram implet Pater, implet et Spiritus sanctus, in divinitatis unitate implent Christi carnem majestate, non susceptione.
Haec illo loquente, multi crediderunt in eum. Dicebat ergo Jesus ad eos qui crediderunt ei, Judaeos: Si vos manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eritis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos.
[AUGUST.] Si manseritis in sermone meo, id est si perseveraveritis usque in finem in fide, quae in vobis coepit esse per sermonem, tunc discipuli mei eritis, ut cognoscatis veritatem quam modo creditis: quae [Col. 0411D] modo carne tecta, loquitur vobis et latet vos. Nondum apparuit quid erimus, sed tandem videbimus eum sicuti est (I Joan. III) , cum signaverit nos lumine vultus sui. Moneta Dei sumus, nummi ejus. A thesauro ejus erravimus, errore detritum est, quod in nobis fuerat impressum. Venit qui nos formaverat, ut reformaret, quaerit et ipse nummum suum, sicut et Caesar suum. Unde ait: Reddite ergo quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo (Matth. XXII) . Liberabit, hoc verbum retulit Dominus ad libertatem. Nam quomodo salvat, nihil aliud est quam salvum facit; sic liberat, nihil aliud est proprie, quam liberum facit. Quod in Graeco planius est. Nam Latine plerumque liberare dicimus, non ad libertatem, [Col. 0412A] sed ad salutem: ubi aliquis improprie dicitur liberari ab infirmitate.
Responderunt ei: Semen Abrahae sumus, et nemini servivimus unquam. Quomodo tu dicis, liberi eritis?
Credentes non responderunt, sed increduli jactant se esse semen Abrahae. O pellis inflata. Non intelligebas nisi libertatem temporalem, secundum quam mentiris etiam, dicens: Nemini servivimus unquam. Nonne Joseph est venundatus? (Gen. XXXVII) . Nonne sancti prophetae captivati? Nonne serviebant parentes tui in Aegypto, lateres faciendo? (Exod. I) . Nonne vosipsi solvebatis tributa Romanis?
Respondit eis Jesus: Amen, amen, dico vobis, quia omnis qui facit peccatum, servus est peccati.
[AUGUST.] Qui ex amore peccat, non ex languore [Col. 0412B] naturae, nec ex ignorantia levi, servus est peccati. Alia enim sunt peccata infirmitatis, alia imperitiae, alia malitiae. Infirmitas et imperitia contraria sunt virtuti et sapientiae; malitia est contraria bonitati. Quisquis igitur novit quid sit sapientia Dei, potest existimare quae sint peccata venialia: et quisquis novit quid sit bonitas Dei, potest existimare quibus peccatis certa poena debeatur, et hic et in futuro saeculo. [AUGUST.] Servus quidem hominis aliquando sui Domini duris imperiis fatigatus, fugiendo requiescit. Servus autem peccati quo fugiet?
Servus autem non manet in domo in aeternum, Filius manet in aeternum. Si ergo Filius vos liberavit, vere liberi eritis.
Ecclesia est domus, servus est peccator corde impoenitenti [Col. 0412C] pertinax. Non dixit: non est in domo, quia multi peccatores intrant Ecclesiam; sed non manet [manent ]. Cum autem Scriptura dicat: Quis gloriabitur mundum se esse a peccato (Prov. XX) , erit Christus solus in Ecclesia? Cui erit caput sine corpore? Terruit ergo, ne peccatum amaremus, dicendo: Omnis qui facit peccatum, servus est peccati. Spem dedit ne diffideremus, dicendo: Filius manet in aeternum. Spes enim nostra est, ut a libero liberemur. Sciendum est quod multi justi dicti sunt sine querela, id est sine crimine. Nulla enim querela justa est de his, in rebus humanis, qui non habent crimen. Crimen autem est peccatum grave, accusatione et damnatione dignissimum. Sed Dei gratia in nobis peccatum [Col. 0412D] consumitur. Minuitur autem in vita proficientium, quod in vita consumitur perfectorum. Prima est ergo libertas, carere criminibus. Ideo Apostolus de ordinandis presbyteris vel diaconis non ait: si quis sine peccato est; quia si hoc dixisset, nullus ordinaretur; sed ait, si quis sine crimine (Tit. I) , ut est homicidium, adulterium, aliqua immunditia fornicationis, furtum, fraus, sacrilegium et similia. Quae cum coeperit Christianus non habere, incipit erigere caput ad libertatem, sed nondum est perfecta libertas, quia nondum aeternitas. Libertas perfecta est esse in Domino, cum hoc corruptibile induet incorruptionem, et hoc mortale induet immortalitatem (I Cor. XV) .
Scio quia filii Abrahae estis, sed quaeritis me interficere, quia sermo meus non capit in vobis.
[Col. 0413A] Id est, non capit cor vestrum, quia non recipitur a corde vestro. Sermo divinus est ut hamus, qui capit, dum capitur. Agnoscit Christus in istis carnis originem, in quibus est vana libertas cum vera servitute peccati, sed non cordis fidem per imitationem Abrahae, in qua esset vera libertas per se filium.
Ego quod vidi apud Patrem, loquor, et vos quae vidistis apud patrem vestrum, facitis.
Veritatem vidi, me scilicet, qui sum veritas Patris.
Responderunt et dixerunt ei: Pater noster Abraham est.
Provocabant eum, ut aliquid mali diceret de Abraham, quaerentes occasionem faciendi quod cogitabant.
Dixit eis Jesus: Si filii Abrahae estis, opera Abrahae [Col. 0413B] facite. Nunc autem quaeritis me interficere, hominem qui veritatem vobis locutus sum, quam audivi a Deo. Hoc Abraham non fecit. Vos facitis opera patris vestri.
Adhuc non dicit quis est pater eorum, sed Abraham laudat, et illos degeneres damnat, eo quod operibus fidei non probant se esse filios Abrahae, potius per contrarium probantur ejus non esse filii, quia veritatem quaerunt exstinguere.
Dixerunt itaque ei: Nos ex fornicatione non sumus nati, unum Patrem habemus Deum.
Jam utcunque coeperunt cognoscere non de carnis generatione Dominum loqui, sed de vitae institutione. Et quia consuetudo Scripturarum est fornicationem appellare falsis diis servire, dixerunt: [Col. 0413C] Unum patrem habemus Deum. Credo quia cogitabant: Quoties nominabimus Abraham, dicturus est nobis: quare non imitamini eum de cujus genere gloriamini? Et quia tantum virum imitari non possumus, dicamus nos habere patrem Deum, ut audiamus quid dicat.
Dixit ergo eis Jesus: Si Deus pater vester esset, diligeretis utique me. Ego enim ex Deo processi et veni. Neque enim a meipso veni, sed ille me misit.
Sicut praeostendit de Abraham, ita nunc ostendit Deum non esse eis patrem, quia non cognoscunt Filium quem misit, nec diligunt. Procedere est, quod Deus naturalis origo et aeterna causa est sapientiae suae ut sit: venire autem est incarnari. Non enim Deus participatione sapiens est, ut anima vel angelus; [Col. 0413D] sed quod ex se gignat sapientiam, quae est Deus de Deo.
Quare loquelam meam non cognoscitis? quia non potestis audire sermonem meum. Vos ex patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere.
Hic cavenda est haeresis Manichaeorum, qui dicunt esse quamdam naturam mali, et quamdam gentem tenebrarum cum principibus suis. Quae ausa est pugnare contra Deum, et Deum verum misisse principes contra gentem illam, eamque fuisse debellatam. inde dicunt diabolum originem duxisse, putantes secundum hoc dictum esse a Domino: Vos ex patre diabolo estis. Judaei ergo dicti sunt esse filii diaboli imitando, non nascendo. Propheta dixit ad ipsos: [Col. 0414A] Pater tuus Amorrhaeus, et mater tua Cethaea (Ezech. XVI) , non quod ab illis gentibue Judaei ducerent originem, sed quia imitati sunt impietates eorum. Quaeritur fortasse, unde est diabolus. Inde utique, unde caeteri angeli, sed superbiendo factus est diabolus. Et notandum quia neque [intrinseca] vi, neque extrinseca suasione depravatus fuit, sed propria voluntate sumpsit a magnitudine scientiae, elationis occasionem. Unde Apostolus: Scientia inflat (I Cor. VIII) .
Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit, quia non est veritas in eo.
Homicida dicitur diabolus, non quod gladio armatus, vel ferro accinctus ad hominem veniret, sed quia verbum malum seminavit. Noli ergo te putare non [Col. 0414B] esse homicidam, quando fratri tuo mala persuades. Unde in psalmo: Filii hominum, dentes eorum arma et sagittae, et lingua eorum machaera acuta (Psal. LVI) . Quod dictum est, ab initio, intelligendum est de primo homine.
Cum loquitur mendacium, ex propriis loquitur, quia mendax est, et pater ejus.
Hinc Manichaei decipiunt imperitos, dicentes diabolum habere patrem, sed Dominus dixit diabolum esse patrem mendacii. Diabolus enim sic genuit mendacium quasi filium, ex quo lapsus est a veritate, quam Deus Pater genuit in Filium. Diabolus itaque mendax est, et pater mendacii. Tu autem si mentiris, a Diabolo accepisti, sicut Judaei loquentes mendacium, et ita non es pater mendacii.
[Col. 0414C] Ego autem quia veritatem dico, non creditis mihi. Quis ex vobis arguet me de peccato?
[GREGOR.] Non dedignatur ex ratione ostendere se peccatorem non esse.
Si veritatem dico, quare vos non creditis mihi? Qui est ex Deo, verba Dei audit. Propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis.
Sunt nonnulli qui praecepta Dei nec aure corporis percipere dignantur. Sunt nonnulli qui percipiunt, sed nullo mentis desiderio complectuntur. Sunt nonnulli qui libenter audiendo compunguntur, sed post lacrymas ad iniquitatem redeunt. Hi profecto verba Dei non audiunt, quia ea exercere in opere contemnunt. Licet igitur omnes sint filii Dei per naturam, quod ostendunt parabolae de filio frugi et prodigo, [Col. 0414D] de duobus filiis invitatis ad vineam, illi tamen sunt ex diabolo per vitium, qui verba Dei non diligunt. Qui vero renascuntur ex Deo generationis adoptione, audiunt verbum Dei et custodiunt.
Responderunt igitur Judaei et dixerunt ei: Nonne bene dicimus nos, quia Samaritanus es tu, et daemonium habes?
Receperant Samaritani Dominum quando locutus est mulieri ad fontem, et cum eis conversatus erat. Vocant igitur eum Judaei Samaritanum quasi peccatorem, quia peccatores illos reputabant, nec eis contebantur.
Respondit Jesus: Ego daemonium non habeo, seu honorifico Patrem meum, et vos inhonorastis me
[Col. 0415A] [GREGOR.] Alterum de duobus objectis negavit. Samaritanus enim interpretatur custos, et custodem se esse non negavit. Non enim dormitat qui custodit Israel (Psal. CXX) . Et: Nisi Dominus custodierit civitatem, frustra vigilat qui custodit eam (Psal. CXXVI) . Non contumeliosa verba respondit, qui vere respondere posset: vos daemonium habetis. Sed superbia nostra hic confunditur. Nam quid nobis ex hoc innuitur, nisi ut eo tempore quo a proximis falsas contumelias accipimus, eorum etiam vera mala taceamus, ne ministerium justae correptionis, in arma vertamus furoris?
Ego autem gloriam meam non quaero, est qui quaerat et judicet.
[AUGUST.] Non quaero gloriam sicut simulatores, [Col. 0415B] qui quaerunt videri quod non sunt. Est Pater qui quaerat gloriam meam; et judicet, id est discernat a gloria vestra, quia vos secundum saeculum gloriamini, ego non; sed ea gloria quam habui apud Patrem, antequam mundus esset, quae est ab humana inflatione discreta. Secundum poenale judicium, Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio, secundum judicium discretionis judicat ut in psalmo: Judica me Deus (Psal. LII) . Hujus judicii expositio sequitur: Et discerne, inquit, causam meam de gente non sancta (ibid.) . Similiter duas tentationes intelligimus, una decipit, altera probat. Nam scriptum est: Deus neminem tentat (Jac. I) , et iterum scriptum est: Tentat vos Dominus Deus vester, ut sciat si diligitis eum (Deut. XIII) . Ut sciat dictum est, pro [Col. 0415C] scire faciat. Job latebat se (Job I) , sed Deum non. Admisit Deus tentatorem, et fecit eum sui cognitorem. Sic et duo timores sunt, servilis, cum times ne patiaris poenam, castus, cum times ne amittas justitiam. Alterum perfecta charitas foras mittit (I Joan. IV) , alter servat nos ante Deum, permanens in saeculum saeculi (Psal. XVIII) . Nam et mulier adultera timet, ne vir ejus veniat; casta, ne vir ejus abscedat.
Amen, amen, dico vobis, si quis sermonem meum servaverit non mortem videbit in aeternum.
[GREGOR.] Exemplo suo nos admonet, ne, cum malorum perversitas crescit, praedicare cessemus; quia et boni meliores per contumelias fiunt, et reprobi de beneficio pejores.
[Col. 0415D] Dixerunt ergo Judaei: Nunc cognovimus quia daemonium habet. Abraham mortuus est et prophetae, et tu dicis, si quis sermonem meum servaverit, mortem non gustabit aeternum.
[AUGUST.] De morte secunda, morte gehennae, morte damnationis cum diabolo dicit, qua nec Abraham mortuus est, nec prophetae. Illi enim mortui sunt et vivunt, isti vivebant et mortui erant. Mortem videre vel gustare, est eam experiri.
Nunquid tu major es patre nostro Abraham, qui mortuus est, et prophetae mortui sunt? Quem teipsum facis? Respondit Jesus: Si ego glorifico meipsum, gloria mea nihil est. Est Pater meus qui glorificat me, quem vos dicitis quia Deus noster est, et non cognovistis eum. Ego autem novi eum. Et si dixero quia [Col. 0416A] non scio eum, ero similis vobis mendax. Sed scio eum, et sermonem ejus servo.
Sermonem Patris ut Filius loquebatur et ipse erat Verbum Patris, qui hominibus loquebatur. Si ergo cognovissent Patrem, Filium ejus recepissent, quem vox Patris glorificat in baptismate, in monte, in aliis hujusmodi. Ideo contra hoc quod dicunt: quem teipsum facis, refert gloriam suam ad Patrem, dicens: Si ego solus sine Patre glorifico meipsum sicut simulatores, gloria mea nihil est.
Abraham pater vester exsultavit ut videret diem meum: vidit, et gavisus est.
Credens exsultavit sperando, ut videret intelligendo. Quod ait: diem meum, incertum potest esse unde dixerit, utrum diem Domini temporalem in carne, [Col. 0416B] an diem qui nec ortum scit nec occasum, sed utrumque Abraham vidit. Quando enim misit servum suum petere, uxorem filio suo Isaac, ait: Pone manum sub femore meo, et jura per Deum coeli (Gen. XXIV) . Quid hoc sibi vult, nisi quia significabatur de genere Abrahae Deum coeli venturum in carne. Qui reprehendunt carnem Christi, reprehendunt factum Abrahae [GREGOR]. Abraham diem Domini vidit, cum in figura summae Trinitatis tres angelos hospitio suscepit.
Dixerunt ergo Judaei ad eum: Quinquaginta annos nondum habes, et Abraham vidisti? Dixit eis Jesus: Amen, amen, dico vobis, antequam Abraham fieret, ego sum.
Non ait: fui, sed: sum, quia divinitas tempus non habet, ab intuitu carnis ad divinitatem trahit, sed [Col. 0416C] duri ut lapides, putant hoc esse blasphemiam.
Tulerunt ergo lapides, ut jacerent in eum. Jesus autem abscondit se, et exivit de templo.
[HIERON.] Quem intelligere non poterant, obruere quaerebant, sed Dominus se vindicare noluit, qui pati venerat. Et ideo se abscondit, ut daret nobis exemplum dandi locum irae, vel ideo ut ostenderet quia ipsa Veritas eis absconditur, qui ejus verba sequi contemnunt, et fugit mentem quam non invenit humilem. Nota quia inconsiderati Judaei dixerunt ad Dominum: quinquaginta annos nondum habes, sunt qui fingunt ab incarnatione usque ad passionem multo plures annos, quam ex historiis colligamus.
[Col. 0416D] Et praeteriens vidit hominem caecum a nativitate.
[ALBINUS]. Praeterire Dominus dicitur, quia in via peccatorum non stetit (Psal. I) . Caecum a nativitate vidit, quia misertus est nostrae mortalitatis. Caecus enim ille, humanum genus est habens caecitatem ab Adam. Illo namque peccante, vitium pro natura inolevit, unde secundum mentem caeci nati sumus.
Et interrogaverunt eum discipuli ejus: Rabbi, quis peccavit, hic aut parentes ejus, ut caecus nasceretur? Respondit eis Jesus: Neque hic peccavit, neque parentes ejus, sed ut manifestentur opera Dei in illo.
Peccaverunt quidem, sed illorum peccato factum non est ut caecus nasceretur. Magister qui quaerit credentem, ut faciat intelligentem, causam dicit caecitatis, ut manifestentur opera Dei in illo, videlicet [Col. 0417A] ut eum illuminando, et per eum quid in caecitate humani generis facturus sit significando, Filius Dei manifestetur.
Me oportet operari opera ejus qui misit me, donec dies est. Venit nox quando nemo potest operari.
Quandiu in mundo sum, lux sum mundi. Dies est ille qui dicit: Ego sum lux mundi (Joan. VIII) . Si ergo dies est quandiu Dominus in mundo est, erit nox quando in mundo non erit, cum ipse dicat discipulis: Majora horum facietis (Joan. XIV) . Nunquid in nocte operabatur Petrus, in umbra sua sanante infirmos (Act. V) , quod Dominus non fecit, qui dixit: Sine me nihil potestis facere? (Joan. XV) . Quid ergo dicemus de ista nocte? Nox ista eorum erit qui audient: Ite in ignem aeternum, qui praeparatus [Col. 0417B] est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) . Unde illud: Ligate illi manus et pedes, et projicite eum in tenebras exteriores (Matth. XXII) . Tunc nemo poterit operari. Ergo operemur dum adhuc dies est. Hic enim adhuc est ille qui dixit: Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXIII) . [ALBINUS] Amplius: Donec dies est, id est dum sum in mundo, faciam opera Patris, illum praedicando, caecos illuminando. Nox autem fuit, quando Christus a Judaeis et occisus est, et fides pene defecit. Unde dicit eis: Nunc est hora vestra et potestas tenebrarum (Matth. XXVI) .
Haec cum dixisset, exspuit in terram, et fecit lutum ex sputo, et linivit lutum super oculos ejus, et dixit [Col. 0417C] ei: Vade et lava in natatoria Siloae, quod interpretatur missus.
[AUGUST.] De saliva lutum fecit, quia Verbum caro factum est. Sputum enim quod a capite in os descendit, Christi divinitatem significat, quia caput Christi Deus. Saliva itaque est sapientia, quae ex ore Altissimi prodit. Terra vero est caro Christi. Inunctus caecus non videt, sed mittitur ad piscinam, cujus nomen missus a Domino interpretatur. Ipse Dominus est missus; inungi est catechumenum fieri; lavari in piscina, est baptizari in Christo. Catechumenus Graece, interpretatur instructus Latine. Ad hoc sane paulatim rudes instruuntur in fide, ut tandem plene illuminati, sacramentis participent cum charitate. Unde Paulus: Fuimus aliquando et nos natura filii [Col. 0417D] irae, nunc autem lux in Domino (Ephes. II) .
Abiit ergo et lavit, et venit videns. Itaque vicini et qui viderant eum prius, quia mendicus erat, dicebant: Nonne hic est qui sedebat et mendicabat? Alii dicebant quia hic est; alii autem, nequaquam, sed similis est ejus. Ille vero dicebat, quia ego sum.
Quidam non recognoscebant eum, quia aperti oculi vultum mutaverant; sed ille aperte fatetur beneficium, ne incurrat ingratitudinis damnum.
Dicebant ergo ei: Quomodo aperti sunt tibi oculi? Respondit: Ille homo qui dicitur Jesus, lutum fecit et unxit oculos meos, et dixit mihi: Vade ad natatoriam Siloae et lava. Et abii, et lavi et vidi.
Siloa est fons ad radicem montis Sion, qui non jugibus aquis, sed incertis horis ebullit per concava [Col. 0418A] terrarum. Ibi caecus, lota facie, lumen recepit, quia caecitas Judaeorum vel quorumlibet infidelium non potest sanari, nisi doctrina aquarum Christi, quae sine strepitu et clamore verborum leniter fluit. Unde Isaias: Aquae Siloae quae vadunt cum silentio (Isai. VIII) .
Et dixerunt ei: Ubi est ille? Ait: nescio.
[AUGUST.] Animus ejus adhuc inuncto similis erat, nondum videnti ad purum. Nescit enim quem praedicat. Sed illi qui carnaliter Sabbatum observabant, nec videntes erant, nec inuncti.
Adducunt eum ad Pharisaeos qui caecus fuerat. Erat autem Sabbatum quando lutum fecit Jesus, et aperuit oculos ejus. Iterum ergo interrogabant eum Pharisaei quomodo vidisset. Ille autem dixit eis: Lutum posuit [Col. 0418B] mihi super oculos, et lavi, et video.
Qui de limo terrae hominem formavit, per idem genus luti humanum genus reformavit.
Dicebant ergo ex Pharisaeis quidam: Non est hic homo a Deo, qui Sabbatum non custodit. Alii dicebant: Quomodo potest homo peccator haec signa facere? Et schisma erat inter eos.
Fiebat divisio inter lucem et tenebras, quia jam quidam inungebantur.
Dicunt ergo caeco iterum: Tu quid dicis de eo, qui aperuit oculos tuos? Ille autem dixit, quia propheta est.
Quaerebant quomodo eum de Synagoga pellerent, sed ille constanter dixit eum prophetam esse, adhuc corde inunctus.
[Col. 0418C] Non crediderunt ergo Judaei de illo quia caecus fuisset et vidisset, donec vocaverunt parentes ejus qui viderat, et interrogaverunt eos, dicentes: Hic est filius vester, quem vos dicitis quia caecus natus est? Quomodo ergo nunc videt? Responderunt eis parentes ejus, et dixerunt: Scimus quia hic est filius noster, et quia caecus natus est: quomodo autem nunc videat, nescimus; aut qui ejus aperuit oculos, nos nescimus. Ipsum interrogate, aetatem habet, ipse de se loquatur. Haec dixerunt parentes ejus, quia timebant Judaeos. Jam enim conspiraverant Judaei, ut si quis eum confiteretur Christum, extra Synagogam fieret. Propterea parentes ejus dixerunt quia aetatem habet, ipsum interrogate. Vocaverunt ergo rursus hominem qui fuerat caecus, et dixerunt ei: Da gloriam Deo.
[Col. 0418D] Hoc est, nega quod accepisti, quod esset [est] blasphemare, non Deo gloriam dare. Dare gloriam Deo, est veritatem de aliquo tanquam praesente Deo dicere. Dicunt ergo: Confitere justum non esse justum sicut nos, sed peccatorem.
Nos scimus quia hic homo peccator est. Dixit ergo ille: Si peccator est, nescio. Unum scio quia caecus cum essem, modo video. Dixerunt ergo illi: Quid fecit tibi? Quomodo aperuit tibi oculos? Respondit eis: Dixi vobis jam, et audistis; quid iterum vultis audire? Nunquid et vos vultis discipuli ejus fieri?
Hoc quasi stomachans et quasi ex caeco videns, jam non ferens caecos, respondit.
Maledixerunt ei et dixerunt: Tu discipulus ejus [Col. 0419A] sis, nos autem Moysi discipuli sumus. Nos scimus quia Moysi locutus est Deus: hunc autem nescimus unde sit.
Superius dixerant, hunc scimus unde sit; hic dicunt se nescire. Sed nescire nos dicimus quae abjicimus. Itaque secundum cor eorum maledictio est quod dicunt: tu discipulus ejus sis, sed quod dicitur est optabile omnibus, ut discipuli Christi sint.
Respondit ille homo et dixit eis: In hoc enim mirabile est, quia vos nescitis unde sit, et aperuit oculos meos. Scimus autem quia peccatores Deus non audit. Sed si quis Dei cultor est, et voluntatem ejus facit, hunc exaudit.
Adhuc inunctus loquitur, nam et peccatores audit Deus. Si enim non audiret, frustra publicanus pectus [Col. 0419B] percutiendo diceret: Domine, propitius esto mihi peccatori (Luc. XVIII) . [AUGUST.] Nolite pro magno habere ad voluntatem exaudiri a Deo. Ad voluntatem daemones exauditi sunt, permissi ire in porcos (Marc. V) . Ad voluntatem princeps eorum diabolus, a quo petitus Job tentari, non est negatus (Job. I) , ut esset hic probatus, ille confusus. Aliquando Deus quasi iratus dat quod petis, et propitius negat quod petis. Quando bonum petitis, incumbite orationibus ut sumatis. Quid prosit et quid non, medicus novit.
A saeculo non est auditum quia quis aperuit oculos caeci nati. Nisi esset hic a Deo non poterat facere quidquam.
[AUGUST.] Spreta eorum ira, libere veritatem confitetur. Hoc enim nonnisi a Domino, nec a discipulis [Col. 0419C] fieret, nisi Deus in eis.
Responderunt et dixerunt ei: In peccatis natus es totus, et tu doces nos? Et ejecerunt eum foras.
Quod clausis oculis natus est, dicunt esse pro peccato parentum. Sed Christus totum sanat extra oculos, et intus cor aperit. Toties interrogando ut diceret, magistrum fecerant, quem ingrati docentem projecerunt; sed quia expulsus est, magis factus est Christianus.
Audivit Jesus quia ejecerunt eum foras, et cum invenisset eum dixit ei: Tu credis in Filium Dei? Respondit ille et dixit: Quis est, Domine, ut credam in eum?
[Col. 0419D] His verbis ostendit adhuc inunctus, se jam dudum cor ad credendum paratum habuisse, sed in quem credere debeat ignorasse.
Et dixit ei Jesus: Et vidisti eum, et qui loquitur tecum, ipse est. At ille ait: Credo, Domine. Et procidens, adoravit eum.
Jam Dominus lavat inuncto faciem cordis, jam mentis oculos illuminat, et ille confitetur non tantum filium hominis, sed etiam Dei.
Et dixit ei Jesus: In judicium ego in hunc mundum veni, ut qui non vident, videant; et qui vident, caeci fiant.
O Domine! lumen es, dies es, et ideo de tenebris liberas humiles, qui se non videre putant, et per te quaerunt ut videant. Superbi vero sapientes sibi, ut [Col. 0420A] Pharisaei ex his verbis commoti, et qui vident caeci fiant, se videre putant, sed experimento poenae, caecos se esse sentient. Et hoc est judicium, id est discretio, quae discernit causam credentium a superbis. Judicium enim damnationis non modo, sed in fine fiet. Unde Dominus alibi: Ego non judico quemquam (Joan. VIII) .
Et audierunt ex Pharisaeis qui cum ipso erant, et dixerunt ei: Nunquid et nos caeci sumus? Dixit eis Jesus? Si caeci essetis, non haberetis peccatum. Nunc vero dicitis quia videmus, peccatum vestrum manet.
Si caeci essetis, id est si vos caecos adverteretis, et ad medicum curreretis, non haberetis peccatum; quia ego veni auferre peccatum. Sed qui se putant videre, et non quaerunt medicum, in peccato permanent, [Col. 0420B] et hoc est qui vident, caeci fiant.
Amen, amen, dico vobis, qui non intrat per ostium in ovile ovium sed ascendit aliunde, ille fur est et latro.
Quia Pharisaei jactabant se videre, quod quidem possent, si oves Christi essent, Dominus contra eorum arrogantiam proposuit hanc similitudinem. Ostendit itaque quia nec sapientia, nec observatio legis, nec bona vita quidquam valet, nisi per eum. Sive enim Judaeus etiam Pharisaeus, sive gentilis etiam philosophus, doceat bene vivere, vel haereticus sub nomine Christi, nec tamen in Christo praedicans, omnes sine eo rapiunt et occidunt. Ovile est Ecclesia. In quam quicunque vult intrare, per Christum intret, Christi gloriam quaerens, non suam. Humilis [Col. 0420C] janua Christus est. Ergo qui intrat, se humiliet, ne ascendens per maceriam, dum exaltatur, cadat. Aliunde utique ascendit, qui quoquo modo praeter Christum intrat, vel non de eo bene sentiendo, vel non ejus gloriam, sed suam quaerendo. Fur ergo est, quia male intrat, et quod alienum est, suum dicit, id est, oves Dei suas facit. Latro est, quia quod furatus est occidit, dum malo exemplo seu perverse docendo oves corrumpit.
Qui autem intrat per ostium, pastor est ovium. Huic ostiarius aperit, et oves vocem ejus audiunt.
In quocunque sonet vox verbi Dei, praedestinati ad vitam audiunt obediendo. Et notandum quod non omnis qui intrat per ostium, pastor est; quia et oves [Col. 0420D] intrant. Verumtamen unitas universitatis Ecclesiae, verbo et exemplo quotidie pascit. Ostiarius est Christus, qui seipsum aperit, vel Scriptura, quae ducit ad Christum, vel Spiritus sanctus, qui docet omnem veritatem.
Et proprias oves vocat nominatim, et educit eas. Et cum proprias oves emiserit, ante eas vadit, et oves illum sequuntur, quia sciunt vocem ejus.
Oves vocat nominatim, qui ait discipulis suis: Gaudete quia nomina vestra scripta sunt in coelo (Luc. XX) . Unde alibi: Novit Dominus qui sunt ejus (II Tim. II) . Educit eas hinc ad vitam aeternam, emittit eas, absolvendo a vinculis peccatorum, et praecedit eas, surgens a mortuis. Aliter: Educit oves de tenebris ad lucem doctrinae, et ante eas sic emissas quasi de [Col. 0421A] Aegypto, vadit velut in columna nubis et ignis, exemplo indicans quod docuit. Oves illum sequuntur quocunque ierit, perseverando usque in finem. Nec enim bene vivere dicendi sunt, qui finem bene vivendi vel caecitate nesciunt, vel inflatione contemnunt.
Alienum autem non sequuntur, sed fugiunt ab eo, quia non noverunt vocem alienorum. Hoc proverbium dixit eis Jesus. Illi autem non cognoverunt quid loqueretur eis.
In hoc convincuntur esse caeci. Interest enim inter nos et illos, antequam ista verba agnoscamus, quoniam pulsamus ut aperiatur nobis, illi autem non.
Dixit ergo eis iterum Jesus: Amen, amen, dico vobis, [Col. 0421B] quia ego sum ostium ovium.
Sicut Filius per se novit Patrem, nos autem per illum, sic intrat in ovile, id est ad corda ovium per se, et nos per ipsum. Oculus carnis se videre non potest, alia videt, sed intellectus et se et alia intelligit. Sic Christus ad se, et ad te, et ad Patrem per se intrat. Nam et per Verbum dicuntur alia quae non sunt Verbum, et ipsum Verbum. Multi sunt pastores ut boni episcopi, ostium vero nemo est nisi Christus. In Apocalypsi dicuntur sancti non ostium, sed portae per quas pervenitur ad ostium (Apoc. XXI) .
Omnes quotquot venerunt, fures sunt et latrones, sed non audierunt eos oves.
Qui venerunt, non qui missi sunt, fures fuerunt. [Col. 0421C] Unde in propheta: Veniebant, et ego non mittebam eos (Jer. XIV) . In venientibus praesumptio temeritatis, in missis obsequium servitutis est. [AUGUST.] Vel ita: Quotquot venerunt, scilicet praeter me, fuerunt latrones. Praecones veritatis non venerunt praeter eum qui est veritas; quia sic crediderunt in eum venturum, quomodo nos credimus in eum qui venit. [HIERON.] Tempora variata sunt, non fides. Unus canon Scripturarum est, omnia non ad totum referri, sed ad partem maximam, ut ibi: Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt (Psal. XIII) . Similiter hic: Omnes qui venerunt ante me, fures fuerunt et latrones. Et Paulus ad Corinthios: Omnibus, inquit, omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem (I Cor. IX) . [Col. 0421D] Et ad Philippenses: Omnes enim quae sua sunt quaerunt, non ea quae sunt Jesu Christi (Philip. II) . Ita est illud Patris ad Filium frugi: Omnia mea tua sunt (Luc. XV) . [AUGUST.] Sciendum est quia non omnes qui audierunt vocem pastoris, oves fuerunt, ut Judas, sub ovina pelle audiens pastorem, lupus erat, pastori insidians. Aliqui vero eorum qui Christum crucifixerunt, non audiebant et oves erant, de quibus Dominus ait: Cum exaltaveritis Filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum (Joan. VIII) . Hoc aliquis ita solvit: Quando non audiebant, erant lupi adhuc; sed quando facti sunt oves, audierunt. Utrumque potest dici, sed per Ezechielem Dominus objurgando pastores, dicit de ovibus: Errantem non revocastis (Ezech. XXXIV) . Et errantem dicit, et ovem [Col. 0422A] appellat. Si errabat quando ovis erat, procul dubio non pastoris, sed furis et latronis vocem audiebat. Sed Dominus dicit: Quotquot venerunt, praeter me, fures sunt et latrones, sed non audierunt eos oves. Ergo secundum praescientiam Dei videntis qui sunt ejus, multae oves sunt foris, et multi lupi sunt intus. Multi namque blasphemant Christum, credituri in eum, qui sunt oves foris, sed adhuc alienam vocem sequuntur. Item multi intus laudant blasphematuri, sed tamen quandiu recte sapiunt, vocem Christi audiunt. Sed est quaedam propria vox pastoris, in qua oves non audiunt alienos, et in qua non oves non audiunt Christum. Quae est ista vox? Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X) . Hanc vocem non negligit proprius, non audit alienus. Nam [Col. 0422B] qui praedestinatus est et praescitus ad vitam, licet ad tempus erret, tandem redit et perseverat.
Ego sum ostium; per me si quis introierit, salvabitur; et ingredietur et egredietur, et pascua inveniet.
Exercet obscuris, pascit manifestis doctor veritatis. Quilibet non fictus, per claritatem sapientiae Dei intrans catholicam Ecclesiam, perseverando salvabitur, et etiam prius erat in ovili praedestinatione divina. Ingredietur intus bene cogitando secundum Apostolum, dicentem habitare Christum per fidem in cordibus nostris (Ephes. III) . Egredietur extra bene operando, secundum Psalmistam: Exiet homo ad opus suum (Psal. CIII) . Aliter: Ingredietur credendo, operando egredietur ad pugnam contra haereticos. Amplius: Ingredietur Ecclesiam, ut hic per fidem [Col. 0422C] vivat, quia justus ex fide vivit (Rom. I) . Et egredietur etiam per ostium fidei Christi de hac vita, ut in aeternum vivat. Ubi enim subjungit: Ego veni ut vitam habeant, et abundantius habeant, videtur dicere, ut vitam habeant ingredientes, et abundantius habeant egredientes. Itaque pascua intellige gaudia sempiterna paradisi, praesentem vultum Dei, qui dum sine defectu conspicitur, sine fine mens vitae cibo satiatur.
Fur non venit nisi ut furetur, et mactet, et perdat. Ego veni ut vitam habeant, et abundantius habeant.
Fur venit ut furetur alienam rem sibi usurpando, mactet a vita retrahendo, perdat in aeternam damnationem.
[Col. 0422D] Ego sum pastor bonus. Bonus pastor animam suam dat pro ovibus suis.
[GREGOR.] Non ex accidenti, sed essentialiter est bonus, qui formam bonitatis quam imitemur, adjungit, dicens: Bonus pastor animam dat pro ovibus. Fecit quod monuit, ostendit quod jussit, animam posuit, ut in sacramentum nostrum corpus suum et sanguinem verteret; et oves quas redemerat, carnis suae alimento satiaret. Primum est, exteriora nostra misericorditer ovibus impendere; postremum, si necesse fit pro eisdem mori. Unde Joannes in Epistola: Sicut Christus animam suam pro nobis posuit. sic et nos debemus animas pro fratribus ponere (I Joan. XXX) . Hoc est proprium boni pastoris, ad differentiam mercenarii vel furis. Quicunque praeposit [Col. 0423A] Ecclesiae sunt filii, sunt pastores. Si pastores, quomodo unus pastor, nisi quia sunt omnes membra unius pastoris, cujus sunt oves propriae?
Mercenarius et qui non est pastor, cujus non sunt oves propriae, videt lupum venientem, et dimittit oves, et fugit. Et lupus rapit, et dispergit oves. Mercenarius autem fugit, quia mercenarius est, et non pertinet ad cum de ovibus.
Quicunque praepositus Ecclesiae quaerit temporalia commoda, et non ea quae sunt Christi, mercenarius est. De talibus dicit Dominus: Amen, dico vobis, receperunt mercedem suam (Matth. VI) . Mercenarii tamen necessarii sunt, quia per eos vox Christi auditur. Audite Dominum monstrantem mercenarios. Scribae, inquit, et Pharisaei super cathedram Moysi [Col. 0423B] sederunt, quae dicunt, facite, quae autem faciunt, facere nolite (Matth. XXIII) . Quid aliud dixit, nisi, per mercenarios vocem pastoris audire? Nullus enim mercenarius ausus est dicere populo Christi: Tua quaero, non quae Jesu Christi. Inde ergo laedit, unde mala facit, non unde bona dicit. Botrum carpe, spinam cave. Botrus aliquando conseritur spinis, et portat spina non suum fructum, quando spinis palmes incumbit. Cathedra Moysi vitis erat Pharisaeorum; mores, spinae; doctrina vera per malos; palmes in sepe et botrus inter spinas. Caute elige, ne dum quaeris fructum, laceres manum, et cum audis bona dicentem, ne imiteris mala facientem. Quae dicunt, facite, eligite uvas. Quae autem faciunt, facere nolite, cavete spinas. Audite Apostolum de mercenariis [Col. 0423C] loquentem: Quid enim, dum omni modo sive occasione sive veritate Christus annuntietur? (Philip. I) . Veritas, id est Christus, a mercenariis occasione, a filiis veritate annuntiatur. Filii aeternam haereditatem patris patienter exspectant, mercenarii temporalem mercedem festinanter exoptant. [GREGOR.] Mercenarius itaque est, qui locum pastoris tenet, sed lucrum animarum non quaerit, quia terrenis commodis inhiat, et honore praelationis gaudet. Utrum tamen mercenarius sit, non bene dignoscitur, nisi cum lupus accedit, qui indicat quo animo grex a quoque custodiatur. Venit autem lupus, cum quilibet injustus et raptor fideles opprimit. Fugit ergo qui pastor esse videbatur et non erat, non mutando [Col. 0423D] locum, sed subtrahendo solatium. Tacet enim, et non audet resistere injustitiae, de quo per Prophetam dicitur: Non ascendistis ex adverso, neque opposuistis murum pro domo Israel, ut staretis in praelio in die Domini (Ezech. XIII) . Ex adverso ascendere, est pravis libera voce contra ire. Murum opponere, et stare in praelio in die Domini pro domo Israel, est cum ex auctoritate justitiae fideles contra perversorum injustitiam vindicamus. Est etiam malignus spiritus lupus, mentes, non corpora dilanians, caulas fidelium assidue circuiens, de quo dicitur, dispergit oves. Tunc enim dispergit, cum alium ad luxuriam pertrahit, alium in avaritiam incendit, alium in superbiam erigit. Hunc invidia stimulat, illum fallacia supplantat. Quasi ergo lupus gregem dissipat; cum [Col. 0424A] fideles diabolus per tentationes necat. [AUGUST.] Mercenarius autem videns lupum, fugit; quia mercenarius est, et non diligit in ovibus Christum, sed lac et lanam. Peccantem non libere audet arguere, excommunicandum non audet excommunicare, ne perdat commoditatem humanae amicitiae, et ne incurrat molestiam humanarum inimicitiarum. Fugit ergo, quia tacet; tacet, quia timet. Fuga, animi timor est, ne perdat quae diligit. Corpore stat, spiritu fugit. Quod ille non faciebat qui dicebat: Etsi corpore absens sum, spiritu sum vobiscum (Coloss. II) . Pastores igitur non sibi fugiunt, sed cedunt persecutioni, ut ipse Apostolus submissus in sporta per murum (Act. IX) . Oves namque pastori in coelo sedenti orationibus commendabat, se autem utilitati [Col. 0424B] eorum fugiendo servabat sicut quodam loco ait: Manere in carne necessarium propter vos (Philip. I) . Ab ipso namque pastore omnes audierant: Si vos persecuti fuerint in una civitate fugite in aliam (Matth. X) . In mercenario ergo reprehenditur non corporis fuga, sed mentis: et quod sua quaerit, non quae Jesu Christi.
Ego sum pastor bonus. Et cognosco meas, et cognoscunt me meae.
Cognosco meas, id est diligo, et meae diligunt me. In bonis est ostium, ostiarius, pastor, oves. In malis fures, latrones, mercenarius, lupus. Dominus dicit se esse ostium et pastorem, sed si consideremus proprietates, Christus nec pastor est, nec ostium, similitudine autem et pastor et ostium et [Col. 0424C] ovis [AUGUS.] Tanquam enim ovis ad immolandum ductus est (Isa. XLIII) . Janua est in capite, pastor in corpore. Dixit Petro: Pasce oves meas. (Joan. XXI) . Quasi diceret: Quid mihi dabis, quia amas me? Hoc da mihi: si amas me, pasce oves meas. Per januam intra: nam qui ex alia parte ascendit, ille fur est et latro. In his personis invenies quos diligas, quos toleres, quos caveas. Diligendus est pastor, tolerandus mercenarius, cavendus latro. Mercenarius enim canonice intrat, vera docet, quamvis intentione sinistra. Fur vero male intrat, falsa docet, et ideo alienus est.
A. 90[III] M. 112 L. 119
[Col. 0424D] Sicut novit me Pater, et ego agnosco Patrem.
Quod Filius agnoscit Patrem per se, et Deum nemo videt nisi per Filium, manifestum est ex hoc capitulo et ex ejus concanonicis capitulis.
A. 91[III] M. 204 R. 115
Et animam meam pono pro ovibus meis.
Haec est probatio dilectionis ad Patrem et ad oves. Sic et Petrus tertio confitens amorem, jubetur pascere oves, et pro eis mori. [AUGUST.] Tenete, quia Christus est Verbum, anima, caro. Non defuerunt haeretici, Apollinaristae dicti, qui ausi sunt dogmatizare, quod Christus non esset nisi Verbum et caro sine anima.
[Col. 0425A] A. 92[X]
Et alias oves habeo quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile et unus pastor.
Unum ovile est unitas in Christo. Unde Paulus: Ipse est pax nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. II) . Ex hoc ovili, dictum est de illis qui salvandi erant in Israel, de quibus Dominus dixit: Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel (Matth. XV) . Hoc ideo dixit, quia praesentiam corporalem non exhibuit nisi populo illi. Ad gentes enim non perrexit, sed misit suos, in quibus ipse locutus est.
Propterea me Pater diligit, quia ego pono animam meam et iterum sumo eam.
[Col. 0425B] Propterea apparet quod Pater me diligit, quia ego ex charitate morior pro salvandis ovibus, non ex Judaeorum violentia coactus. Morior, inquam, scilicet ad breve tempus, et resurgam. Verbum ex quo suscepit hominem, id est carnem et animam, nunquam deposuit animam, ut esset anima a Verbo separata. Sed caro posuit animam, quando exspiravit; qua redeunte, surrexit. Mors ergo ad tempus carnem et animam separavit, sed non animam a Verbo Dei. Abiit enim ut qui animam latronis non deseruit, a sua separaretur Christus: ergo tradidit spiritum, id est caro Christi, quae sine anima remansit. Caro dicitur Christus, anima Christus, Verbum Christus. Nec tamen tria haec tres Christi, sed unus Christus. Fac gradum de homine, ut melius [Col. 0425C] intelligas, et quaere. Ubi est apostolus Paulus modo? Si quis respondeat, in requie cum Christo, verum dicit. Item si quis respondeat, Romae in sepulcro, et ipse verum dicit. Illud de anima, et hoc de carne. Nam ex quo consortium carnis et animae, hominis nomen accipit, utrumlibet eorum etiam separatum nomen hominis tenuit. Ergo Christus dictus est sola caro, quae ex potestate Verbi posuit animam et resumpsit. Cum etiam quilibet homo pro fratribus animam ponit, sicut Christus pro nobis, caro ponit animam, potestate tamen animae inhabitantis carnem. Unde autem probas quod sola caro Christus appelletur? Quia cum dicimus, credimus in Deum Patrem, adjungimus etiam nos credere in Jesum [Col. 0425D] Christum Filium ejus, et ibi totum intelligimus. Sed dicimus, crucifixus et sepultus, sola caro intelligitur, quae sine anima sepulta est.
Nemo tollit eam a me, sed ego pono eam a meipso. Potestatem habeo ponendi eam, et potestatem habeo iterum sumendi eam. Hoc mandatum accepi a Patre meo.
Mandatum ponendi et sumendi animam dicit. Verbum non Verbo accepit mandatum, sed in Verbo unigenito est omne mandatum Patris. Etenim quem perfectum genuit, omnia gignendo dedit.
Dissensio iterum facta est inter Judaeos propter sermones hos. Dicebant autem multi ex ipsis: Daemonium habet et insanit; quid eum auditis? Alii dicebant: Verba haec non sunt daemonium habentis. Nunquid daemonium potest caecorum oculos aperire?
[Col. 0426A] Istorum oculi jam coeperant aperiri. Qui autem dicebant, daemonium habet, tenebrae erant non comprehendentes lucem.
Facta sunt autem encaenia in Hierosolymis, et hiems erat.
[BEDA.] Encaenia festivitatis dedicationis templi erat. Caenon Graece dicitur novum. Quandocunque novum aliquid fuerit dedicatum, encaenium vocatur. Jam et usus habet hoc verbum. Si quis nova tunica induatur, encaeniare, id est initiare dicitur. Encaenia non ad primam dedicationem templi, sed ad ultimam pertinent, quod eo facile colligitur, qua hieme facta referuntur. Prima dedicatio a Salomone tempore autumni; media a Zorobabel et Jesu sacerdote, [Col. 0426B] tempore veris; ultima a Juda Machabaeo, tempore hiemis facta est: quando specialiter constitutum est, ut eadem dedicatio per omnes annos in memoriam solemnibus officiis revocatur. Haec autem fuit causa secundae et tertiae dedicationis. Quia Salomon templum septem perfecit annis, octavo anno decimo die mensis septimi, qui a nobis September appellatur, dedicavit. Quae dies et antea per legem erat statuta solemnis, ita ut in ea tabernaculum omne per singulos annos majoribus hostiis expiari deberet. Denique Zacharias, pater Joannis Baptistae (Luc. I) . eisdem expiationibus ad altare deserviens, adveniente angelo, de Dominicae mysterio nativitatis instruitur. Sed hoc templum post annos quadringentos trigenta incenderunt [Col. 0426C] Chaldaei, et Jerusalem destructa, populum Israel in Babyloniam captivaverunt. Qui post annos septuaginta, regnantibus Persis, in patriam remissus, reaedificatur templum per annos quadraginta sex, et tertia die mensis duodecimi, quem nos vocamus Martium, opus ad finem perductum est. Cui operi praefuerunt Zorobabel et Jesu sacerdos, et propheta Aggaeus, et Zacharias. Inde post annos ferme trecentos et quinquaginta sex, Antiochus rex Graecorum nefandissimus, fraude capta Jerusalem, templum sordibus idolorum profanavit, auferens inde et confringens altare Domini aureum, et mensam propositionis, et candelabrum et caetera aurea, et statuit in templo Jovis simulacrum, et multos pro [Col. 0426D] custodia legis trucidavit, inter quos mater illa septem filiorum, coronam martyrii cum sobole meruit. Sed Judas Machabaeus de genere sacerdotali, arma corripiens adversus duces Antiochi, expulit eos de Judaea (II Mach. VII) , et templum emundans, nova altaria et nova ornamenta faciens, dedicavit ea cum templo quinta die mensis noni, qui apud nos December appellatur, et quem constat esse in hieme, et statuit omnibus annis diem encaeniorum, id est invocationis et dedicationis templi. Quae profecto, ut docet Apostolus, in figura nostri facta sunt (I Cor. X) , ideoque spiritualiter discutienda. Salomon, cujus nominis interpretatio est pacificus, Redemptorem nostrum significat. De quo Isaias ait: Multiplicabitur ejus imperium, et pacis ejus non erit finis. [Col. 0427A] (Isai. IX) . Templum est Ecclesia, quam de universis credentibus quasi de vivis lapidibus congregat in unam compagem fidei et charitatis. Quod septem annis aedificatum est templum, significat quia per totum hoc tempus quod septem diebus volvitur, structura Ecclesiae crescit. Dedicatio octavi anni, significat festivitatem coelestis patriae; et quia octava die resurrexit Dominus, bene octonarius numerus festa nostrae resurrectionis significat. Quod templum ab hostibus incensum, rursum construitur; varios insinuat eventus Ecclesiae, quae nunc premitur, nunc liberatur, nunc antiqui hostis periclitatur insidiis, nunc per poenitentiam recepit quos perdidisse videbatur. Quod templum secundo quadraginta sex annis aedificatum est significat Dominicum corpus, [Col. 0427B] de quo dixit Judaeis: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud (Joan. II) . Ferunt siquidem, quia corpus hominis quadragesimo sexto die post conceptionem in membrorum distinctione formetur, atque ideo non casu gestum, sed divinitus procuratum est, ut eo annorum numero templum aedificaretur. Quod autem encaenia per omnes annos celebrari sancitum est, nos admonet memoriam Dominicae resurrectionis semper in animo habere, et nostram sperare. Nec praetereundum est, quod dedicans templum Salomon, ubi complevit preces ignis de coelo descendit, et devoravit holocausta et victimas. Holocausta namque et victimae veri Salomonis nos sumus, de quibus ait Petrus apostolus: Christus semel pro peccatis nostris mortuus est, justus [Col. 0427C] pro injustis, ut nos offerret Deo, mortificatos quidem carne, vivificatos autem spiritu (I Petr. III) . Ignis est fervor eximiae dilectionis in coelesti patria, qua et in sua beatitudine, et in sui Conditoris claritate cujus cives coeli ardere laetantur. Hinc quaedam agmina vocantur seraphin, id est ardentes vel incendentes. Completa ergo dedicatione, ignis hostias devorat; quia expleto tempore nostrae resurrectionis, flagrantia veri amoris quo nunc angelicae virtutes inflammantur, fidelium mentes visa specie sui Conditoris, absorbebit. Notandum etiam quod Salomon dimisit populos, festivitate facta dedicationis, qui benedicentes regi, profecti sunt in tabernacula sua laetantes. Dimittet enim Dominus peracta resurrectione [Col. 0427D] electos in aeterna tabernacula, non eos ulterius a sua praesentia removens, sed a discrimine judicii, quod in aere futurum, Apostolo docente novimus, ad inhabitationem coelestis patriae immittens, ut pro suis meritis quisque sedem regni percipiat (I Thess. IV) . Hinc est illud: Multae mansiones in domo Patris mei sunt (Joan. XIV) . Profecti in tabernacula, benedixerunt regi, quia felicissima actio est, dicere hymnos Conditori. Unde illud: Beati qui habitant in domo tua, Domine, in saeculum saeculi laudabunt te (Psal. LXXXIII) . Encaenia, inquit evangelista, facta sunt in Hierosolymis, et hiems erat. Hiems recte commemoratur, quia frigidi Judaei, ad divinum ignem accedere (id est, in Christum credere) pigri erant.
[Col. 0428A] Et ambulabat Jesus in templo in porticu Salomonis.
Id est, ubi Salomon solebat stare ad adorandum. Porticus quibus templum cingebatur, solent significare nomine templi.
Circumdederunt ergo eum Judaei, et dixerunt ei: Quousque animam nostram tollis? si tu es Christus, dic nobis palam.
Non veritatem desiderant, sed calumniam praeparant. Calumniantur illum tollere animas qui solvat. Forte quia Christum purum hominem credunt venturum, sed prae omnibus regnaturum; si diceret se Christum, quasi contra Augustum se regem faceret, potestati puniendum tradere vellent. Sed Dominus sic temperat responsum, ut nec illis sit locum calumniae, [Col. 0428B] et fidelibus propter quos haec referuntur, manifeste appareat quod ipse sit Christus, non homo tantum, ut illi putant, sed Verbum Patris.
Respondit eis Jesus: Loquor vobis, et non creditis, et opera quae ego facio in nomine Patris mei, haec testimonium perhibent de me. Sed vos non creditis mihi, quia non estis ex ovibus meis.
Loquor vobis ut Verbum Dei, et probo quid sim per opera quae facio in nomine Patris mei, id est confitendo eum, cujus gloriam non aliam ubique quaero, quia una est gloria Patris et Filii.
Oves meae vocem meam audiunt, et ego cognosco eas, et sequuntur me. Et ego vitam aeternam do eis, et non peribunt in aeternum. Et non rapiet eas quisquam de manu mea.
[Col. 0428C] Fur et latro seu lupus, nihil possunt contra illos quos novi meos. Et si in praesenti videantur aliqui perire, non peribunt in aeternum, subaudis, sicut vos peribitis, qui non estis ex ovibus meis.
Pater meus quod dedit mihi, majus omnibus est, et nemo poterit rapere de manu Patris mei.
Hoc Pater dedit Filio majus omnibus, ut illi esset unigenitus Filius. Gignendo dedit. Sic habet sapientiam Filius, sic habet vitam, ut ipse sit sapientia faciens sapientes, vita faciens viventes, quod majus est omnibus. Sed quia ille cujus est Verbum, non est de Verbo; Verbum autem de illo est cujus est verbum, ideo ait, dedit mihi. Quid dedit? ut sim Verbum ejus, unigenitus ejus, splendor ejus, [Col. 0428D] quod est majus omnibus. Utrum una manus est Patris et Filii An forte ipse Filius manus est Patris! Si manum intelligamus potestatem, una est Patris et Filii potestas, quia una divinitas. Si autem manum intelligimus sicut dictum est per prophetam, et brachium Domini cui revelatum est (Isai. LIII) , manus Patris ipse est Filius. Quod non ita dictum est, tanquam Deus habeat humanam formam, sed quod per ipsum facta sunt omnia. Nam solent homines dicere manus suas esse alios homines, per quos faciunt quod volunt. Opus etiam quod fit per manum hominis, manus hominis dicitur ut illud: Agnoscit quique manum suam, cum id quod scripsit agnoscit. Cum ergo manus Dei non uno modo possit intelligi, hoc loco manum Patris et Filii intelligimus [Col. 0429A] potestatem utriusque, ne si hic Filium manum Patris accipiamus, incipiat etiam carnalis cogitatio ipsius Filii quaerere Filium, quem similiter credat Christi manum.
Ego et Pater unum sumus. Sustulerunt lapides Judaei, ut lapidarent eum.
Per, ego et Pater sumus, discretio et aequalitas personarum exprimitur; per unum, unitas divinae substantiae intelligitur. Hoc jam non ferunt, qui caetera tulerunt, sed duri ad lapides currunt. Sed quia Jesus non patitur nisi quod vult, libere respondet factis eorum.
Respondit eis Jesus: Multa bona opera ostendi vobis ex Patre meo, propter quod eorum opus me lapidatis? Responderunt ei Judaei: De bono opere non [Col. 0429B] lapidamus te, sed de blasphemia: et quia tu homo cum sis, facis teipsum Deum. Respondit eis Jesus: Nonne scriptum est in lege vestra, quia ego dixi dii estis (Psal. LXXXI) ?
Aliquando in tria distribuuntur Scripturae, ut illud: Oportebat impleri omnia quae scripta sunt in lege et prophetis et psalmis de me (Luc. XXIV) , aliquando in duo, ut illud: Lex et prophetae usque ad Joannem (Luc. XVI; Matth. XI) . Hic autem generaliter Deus appellavit omnes illas Scripturas, legem.
Tribus modis dicitur Deus, natura, adoptione, opinione. Natura, Deus omnipotens; adoptione, participes Deitatis, de quibus in psalmo dicitur: Dii estis; opinione, daemones vel idola.
Si illos dixit deos, ad quos sermo Dei factus est, et [Col. 0429C] non potest solvi Scriptura, quem Pater sanctificavit et misit in mundum, vos dicitis quia blasphemas, quia dixi Filius Dei sum?
Sic Pater Filium sanctificavit, quomodo genuit. Sanctificavit, id est, sanctum genuit, et sanctum dici voluit. Non ergo aliquando non fuit sanctus. Deo etiam Patri dicimus: Sanctificetur nomen tuum (Matth. VI) .
Si non facio opera Patris mei, nolite credere mihi. Si autem facio, et si mihi non vultis credere, operibus credite, ut cognoscatis et credatis, quia in me est Pater, et ego in Patre.
Si non vultis credere verbis et innocentiae vitae, fidem adhibete operibus, ut merito fidei amplius cognoscendo [Col. 0429D] opera, veniatis ad fidem Deitatis. Pater est in Filio, ut in sapientia ex se nata et sibi pari, qua non minus se novit quam est. Filius est in Patre, ut sapientia Dei in Deo, non participatione, sed natura.
A. 93[II] M. 117 R. 26
Quaerebant ergo eum apprehendere, et exivit de manibus eorum. Et abiit iterum trans Jordanem, in eum locum ubi erat Joannes baptizans primum et mansit ibi.
Qui intelligit, apprehendit eum ut habeat. Judaei autem volebant eum apprehendere, ut non haberent.
A. 94[X]
Et multi venerunt ad eum, et dicebant, quia Joannes quidem signum fecit nullum. Omnia autem quaecunque dixit Joannes de hoc, vera erant, et multi crediderunt in eum.
Joannes non illuminavit caecos, non suscitavit mortuos, et quidquid dicebat, huic testimonium perhibebat. Lucerna fuit diei, per lucernam veniamus ad diem.
[Hic quidam inchoant cap. 135.] Erat autem quidam languens Lazarus a Bethania de castello Mariae et Marthae sororum ejus. Maria autem erat, quae unxit Dominum unguento, et extersit pedes ejus capillis [Col. 0430B] suis, cujus frater Lazarus infirmabatur.
Unxit Maria Dominum post resuscitationem Lazari, sed quia utrumque praeterierat quando evangelista scripsit, non incongrue commemorat posterius, antequem referat quod fuit prius.
Miserunt ergo sorores ejus ad eum, dicentes: Domine, ecce quem amas infirmatur.
[ALBINUS.] Non ausae sunt dicere, veni et sana: et sufficit amanti nuntiare, qui non deserit quem amat. In Bethania infirmabatur Lazarus, quod castellum erat proximum Hierosolymis. Istae sorores Lazari, figura sunt Judaeorum sanae doctrinae Christi, vel in aeternam beatitudinem jam receptorum, qui pro fratre sanando, id est pro reliquis in tenebris ignorantiae adhuc errantibus, Domino supplicant.
[Col. 0430C] Audiens autem Jesus, qui dixit eis: Infirmitas haec non est ad mortem, sed pro gloria Dei, ut glorificetur Filius Dei per eam.
[AUGUST.] Nec infirmitas, nec ipsa mors, quae imminebat, ad mortem fuit, sed potius ad miraculum, quo omnes crederent in Christum. Glorificatio autem Filium Dei non auxit, cum sit plenus Deus, sed nobis profuit.
Diligebat autem Jesus Martham, et sororem ejus Mariam et Lazarum.
Tristium consolator, languentium salvator, et mortuorum suscitator, Lazarum diligebat, per quem peccator significatur, quia non venit vocare justos, sed peccatores (Matth. IX) .
Ut ergo audivit quia infirmabatur, tunc quidem [Col. 0430D] mansit in eodem loco duobus diebus.
Tandiu tempus ductum est, quousque quatriduum compleretur. Numerus enim ipse dierum, aliquod intimat sacramentum.
Deinde post haec dicit discipulis suis: Eamus in Judaeam iterum. Dicunt ei discipuli: Rabbi, nunc quaerebant te lapidare Judaei, et iterum vadis illuc? Respondit Jesus: Nonne duodecim horae sunt diei? Si quis ambulaverit in die, non offendit, quia lucem hujus mundi videt. Si autem ambulaverit in nocte, offendit; quia lux non est in eo.
Dubitationem et infidelitatem illorum redarguit. Volebant ei dare consilium, ne moreretur, qui venerat mori. Unde alibi Petro dicenti: Domine, propitius [Col. 0431A] esto tibi, ait: Redi post me, Satana, non enim sapis quae Dei sunt (Matth. XXVI) . Ego sum dies, vos estis horae. Nunquid horae consilium dare debent diei? Si Judas ibi hora esset, luceret, et non traderet diem. Ergo Dominus in hoc verbo non ipsum Judam, sed successorem ejus praevidebat. Amplius: Nonne duodecim horae sunt diei? Sensus est, quasi dicat: Mutabilis est animus humanus, non quod vult aliquo tempore, semper vult, sed sicut horae mutantur, una succedente alii, sic cogitationes praetereunt aliis succedentibus. Si quis ambulaverit in die, non offendit, subaudis se, quia videt ante se. Dies significat pacem, ac si dicatur: Si quis ambulaverit in die, id est, in pace, scilicet in me, qui sum vera pax, non offendetur ab aliquo ut ei noceat, et [Col. 0431B] ideo securi venite mecum. Si autem ambulaverit in nocte, id est in tenebris diaboli, qui nox est; et tenebras peccatorum et adversitates bellorum immittit, merito offendit, id est, offenditur et laeditur, quia lux non est in eo, id est, sapientia caret, sequendo noctem peccati. Et ideo nullam securitatem potest habere, nisi resipiscat.
Haec ait, et post haec dicit eis: Lazarus amicus noster dormit, sed vado ut a somno excitem eum.
[AUGUST.] Illis qui suscitare eum non poterant, mortuus erat, Domino dormiebat.
Dixerunt ergo discipuli ejus: Domine, si dormit, salvus erit. Dixerat autem Jesus de morte ejus, illi autem putaverunt quia de dormitione somni diceret.
Secundum intellectum suum responderunt. Solet [Col. 0431C] enim somnus aegrotantium, judicium esse salutis.
Tunc ergo dixit eis Jesus manifeste: Lazarus mortuus est, et gaudeo propter vos, ut credatis quia non eram ibi. Sed eamus ad eum.
Jam poterant mirari quia Dominus eum dicebat mortuum, quod ei nuntiatum non fuerat. Ut credatis, inquit, scilicet robustius, fides enim eorum miraculis augebatur.
Dixit ergo Thomas qui dicitur Didymus, ad condiscipulis: Eamus et nos, ut moriamur cum eo. Venit itaque Jesus, et invenit eum quatuor dies jam in monumento habentem.
Numerus iste quatuor dies mortis significat. Homo cum morte peccati Adae nascitur, ut Apostolus [Col. 0431D] ait: Per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors (Rom. V) . Ecce unus dies mortis. Homines postquam pervenerint ad rationabiles annos, naturalem legem, quae dicit in corde, quod tibi non vis, alii ne feceris (Tob. IV) , transgrediuntur. Ecce alter dies mortis. Data est lex per Moysen, et contemnitur. Ecce tertius dies mortis. Evangelium praedicatur et contemnitur. Ecce quartus dies mortis, in qua putet homo, sed nec tales relinquit misericordia.
Erat autem Bethania juxta Hierosolymam, quasi stadiis quindecim.
[ALBINUS.] Quod Bethania (id est domus obedientiae, ubi suscitandus erat mortuus) vicina est. Hierosolymis, mysterio convenit. Gens namque Judaeorum [Col. 0432A] que in fine saeculi convertetur. cito Jerusalem (id est ad pacis visionem ) perveniet, non tamen nisi expletis quindecim stadiis, id est, per cognitionem Veteris et Novi Testamenti spiritualem.
Multi autem ex Judaeis venerant ad Martham et Mariam, ut consolarentur eas de fratre suo. Martha ergo ut audivit quia Jesus venit, occurrit illi. Maria autem domi sedebat. Dixit ergo Martha ad Jesum: Domine, si fuisses hic, frater meus non fuisset mortuus. Sed et nunc scio quia quaecunque poposceris a Deo dabit tibi Deus.
Hoc scio, quia potes suscitare si vis, quod tuo arbitrio relinquo. Non enim praesumo nec rogo ut fratrem suscites, quia nescio an sit ei utilis resurrectio.
[Col. 0432B] Dixit illi Jesus: Resurget frater tuus.
Hoc ambiguum fuit, an diceret de praesenti resurrectione, an de futura quae communis erit omnium.
Dicit ei Martha: Scio quia resurget in resurrectione in novissimo die. Dicit ei Jesus: Ego sum resurrectio et vita.
Sane sentis de ultima resurrectione, sed per quem frater tuus tunc resurget, potest et modo resurgere, quia ego sum resurrectio: et ideo resurrectio quia vita.
Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivet; et omnis qui vivit, et credit in me, non morietur in aeternum.
Vivit Abraham et Isaac et Jacob (Exod. III) , quorum Deus dicitur, sicut vivorum. Credens et mortuus [Col. 0432C] vivit, sicut non credens, etiam vivens mortuus est. Unde mors in corpore? Quia non est ibi anima. Unde mors in anima? Quia non est ibi fides. Fides enim quae per dilectionem operatur, est quasi anima animae. Fides autem sine operibus mortua est (Jac. II) . Est ergo Deus per fidem et dilectionem vita animae, sicut anima corporis. Qui credit in me, inquit, etiamsi mortuus fuerit in carne, vivit in anima, donec resurgat et caro, non postea moritura. Et omnis qui vivit in carne, et credit in me, etiamsi moriatur ad tempus morte carnis, non morietur in aeternum, propter vitam spiritus et immortalitatem resurrectionis.
Credis hoc? Ait illi: Utique, Domine; ego credidi quia tu es Christus Filius Dei, qui in hunc mundum [Col. 0432D] venisti.
Sciens fidem, quaerit confessionem. Illa, inquit, omnia haec credo, quia credidi quod tu es Filius Dei, missus ad salutem mundi.
Et cum haec dixisset, abiit et vocavit Mariam sororem suam silentio, dicens: Magister adest, et vocat te.
Silentium dicit suppressam vocem. In verbis Marthae breviter ostenditur, quod Dominus Mariam vocavit
Illa ut audivit, surrexit cito et venit ad eum. Nondum enim venerat Jesus in castellum, sed erat adhuc in illo loco, ubi occurrerat ei Martha. Judaei igitur qui erant cum illa in domo, et consolabantur [Col. 0433A] eam, cum vidissent Mariam quia cito surrexit et exiit, secuti sunt eam, dicentes: Quia vadit ad monumentum ut ploret ibi.
Hoc ideo evangelista narrare curavit, ut videamus quae occasio fecerit quod plures testes haberet resurrectio quatriduani.
Maria ergo, cum venisset ubi erat Jesus, videns eum, cecidit ad pedes ejus, et dixit ei: Domine, si fuisses hic, non esset mortuus frater meus. Jesus ergo ut vidit eam plorantem, et Judaeos, qui venerant cum ea plorantes, fremuit spiritu, et turbavit seipsum, et dixit: Ubi posuistis eum?
Qui absens corpore scivit mortuum, scit ubi sepultus est, sed sic dicens, significat se quasi nescire perditum hominem, id est, mortuum in peccatis. [Col. 0433B] Unde dicturus est in judicio: Non novi vos, discedite a me (Matth. VII) . Hoc est, non video vos in luce mea. Hinc etiam ad Adam dixit: Ubi es (Gen. III) ? Turbavit semetipsum, quem alius turbare non potuit. Secundum voluntatem propriam turbatur infirmitas carnis. Significat autem turbatio Christi, quantum turbari debeat mole peccati gravatus. Est autem turbatio, quaedam tristis cum gemitu cordis commotio, quam solent sequi lacrymae, sicut econtra hilarescit vultus ante risum. Spiritu vero fremere, est impetus irae contra vitia prorumpens. Hujusmodi passiones suscepit Christus, quia voluit ad nostram eruditionem. Et quia fides de Christo Christus est in corde, fremit Christus, et turbatur in homine, quando peccator computat quae bona [Col. 0433C] Dei accipit, quae mala reddit, et de peccatis increpat se.
Dicunt ei: Domine, veni et vide. Et lacrymatus est Jesus.
Fleat se homo, et fremat accusando sua mala opera. Domine, veni et vide, id est miserere, ut in psalmo dicitur: Vide humilitatem meam et laborem meum, et dimitte omnia peccata mea (Psal. XXIV) .
Dixerunt ergo Judaei: Ecce quomodo amabat eum. Quidam autem ex ipsis dixerunt: Non poterat hic qui aperit oculos caeci nati, facere ut hic non moreretur?
Potuit, sed noluit, quia plus est mortuum suscitare, quam ne moreretur facere.
[Col. 0433D] Jesus ergo rursum fremens in semetipso, venit ad monumentum.
Difficultatem ostendit justificationis, gravibus peccatis obruti peccatoris.
Erat autem spelunca, et lapis superpositus erat ei.
Mortuus sub lapide, reus est sub lege, quae in lapide scripta est. Justo enim. Lex posita non est (I Tim. I) . [HIERON.] Fuerunt ergo Moyses et prophetae habentes Spiritum sanctum non sub lege, sed in lege, et cum lege, et tamen quasi sub lege viventes, ut eos qui sub lege erant, lucrifacerent. Sic est illud Apostoli: Misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege (Galat. IV) . Nam sponte se legi subdidit, ut eos qui sub lege erant, redimeret. Et virgo abusive vocata est mulier, propter eos qui [Col. 0434A] illam virginem esse nesciebant. Sic ergo propter eos qui existimabant Christum esse sub lege, dicitur esse factus sub lege, qui erat quasi sub lege.
Ait Jesus: tollite lapidem.
[AUGUST.] Pondus legis removete, et gratiam praedicate. Littera enim occidens, est quasi lapis premens.
Dicit ei Martha soror ejus qui mortuus fuerat: Domine, jam fetet, quatriduanus est enim
Timebat remoto lapide potius fetorem excitari, quam fratrem resuscitari.
Dixit ei Jesus: Nonne dixi tibi quoniam si credideris, videbis gloriam Dei?
[AUGUST.] Id est putentem resuscitari. Quatriduanus Lazarus suscitatur, quia quatuor progressionibus [Col. 0434B] perficitur mors animae. Prima est quasi titillatio delectationis in corde, secunda consensio, tertia factum, quarta consuetudo. Sunt qui res illicitas obvias cogitationibus suis ita prorsus abjiciunt, ut nec delectentur. Sunt qui delectantur, et non consentiunt. Nondum perfecta mors est, sed quodammodo inchoata. Delectationi accedit consensio, jam est illa damnatio post consensum in factum irrumpit, factum in consuetudinem vertitur, et fit quaedam desperatio, ut dicatur: Quatriduanus est, jam putet.
Tulerunt ergo lapidem. Jesus autem, elevatis sursum oculis, dixit: Pater, gratias ago tibi, quoniam audisti me. Ego autem sciebam quia semper me audis, sed propter populum qui circumstat dixi, ut credant [Col. 0434C] quia tu me misisti.
His verbis se gloriam Dei Patris quaerere, sicut in aliis operibus, ostendit. Nam, quia secundum hominem minor erat Patre, ab eo petit suscitationem Lazari, et ideo se exauditum dicit, ut vel sic circumstantes crederent Filium [in Filium] Dei.
Haec cum dixisset, voce magna clamavit: Lazare, veni foras. Et statim prodiit qui fuerat mortuus, ligatus pedes et manus institis. Et facies ejus sudario erat ligata. Dixit eis Jesus: Solvite eum et sinite eum abire.
[AUGUST.] Ne mireris si, ligatis pedibus, foras processit, qui quatriduanus resurrexit. Significatur autem quia, dum peccator contemnit, sepultus jacet; [Col. 0434D] quando poenitet, surgit; quando confitetur, prodit quasi de occultis exeundo manifestus. Quam confessionem Deus administrat, magna voce clamando, id est magna gratia vocando. Sed quia vivificatus et a peccatis solutus, adhuc ligatus est exterius dicitur ministris: Solvite eum, et sinite abire. Officio enim ministrorum clauditur Ecclesia perversis et aperitur reversis, sicut in lege fiebat de leprosis. Solvitur utique a vinculis exclusionis, et cum caeteris fidelibus libere abit et conversatur, quem mater Ecclesia recolligit. [AUGUST.] Amplius: Quomodo in caeco intelligimus humanum genus, sic et in isto mortuo. Ubi eum posuistis? Hic nostra vocatio quae fit in occulto, significatur. Praedestinatio enim nostrae vocationis occulta est, cujus secreti signum [Col. 0435A] est interrogatio Domini quasi nescientis, cum ipsi nesciamus, sicut Apostolus dicit: Ut cognoscam sicut et cognitus sum (I Cor. XIII) . Quod ait, auferte lapidem, illos significat, qui in Ecclesia corrupte vivunt, et offensioni sunt credere volentibus. Dicit illi Martha: Domine, jam quarta dies est, et putet. Ultimum quatuor elementorum terra est. Significat vero putorem terrenorum peccatorum, id est, cupiditatum carnalium. Terra es enim, inquit Dominus Adae cum peccasset, et in terram ibis (Gen. III) . Quod autem exiit de monumento, animam significat recedentem a carnalibus vitiis. Quod vero institis obvolutus exiit, hoc est, quod etiam a carnalibus recedentes, et mente servientes legi Dei, adhuc tamen in carne constituti, alieni a molestiis carnis esse non possumus, [Col. 0435B] dicente Apostolo: Mente servio legi Dei, carne autem legi peccati (Rom. VII) . Quod autem facies ejus sudario tecta erat, hoc est quod in hac vita plenam cognitionem habere non possumus, sicut Apostolus dicit: Nunc videmus per speculum in aenigmate, postea autem facie ad faciem (I Cor. XIII) . Et dixit Jesus: Solvite eum et sinite ire. Hoc est, quod post hanc vitam auferuntur omnia velamenta, ut facie ad faciem videamus. Quantum autem intersit inter hominem quem Dei sapientia gestabat, per quem liberati sumus, et caeteros homines, hinc intelligitur, quod Lazarus nisi exiens de monumento non solvitur, id est etiam renata anima, nisi resolutione corporis libera ab omni peccato et ignorantia esse non potest, quandiu per speculum et in [Col. 0435C] aenigmate videt Domini autem linteamina et sudarium qui peccatum non fecit, et nihil ignoravit in monumento inventa sunt. Ipse enim solus in carne, non tantum monumento, non est oppressus, ut aliquod peccatum in eo inveniretur, sed nec linteis implicatus, ut eum aliquid lateret, aut ab itinere retardaret.
Multi ergo ex Judaeis qui venerant ad Mariam et Martham, et viderant quae fecit, crediderunt in eum. Quidam autem ex ipsis abierunt ad Pharisaeos, et dixerunt eis quae fecit Jesus.
[AUGUST.] Quidam ex his qui venerant, nuntiaverunt de Jesu Pharisaeis ut saevirent, vel quidam ex his qui crediderant, nuntiaverunt eis ut crederent.
[Col. 0435D] Collegerunt ergo pontifices et Pharisaei concilium, et dicebant: Quid facimus, quia hic homo multa signa facit?
Cogitabant quomodo nocerent, non quomodo consulerent.
Si dimittimus eum sic, omnes credent in eum: Et venient Romani, et tollent nostrum locum et gentem.
Temporalia perdere timebant, et aeterna non cogitabant, ac sic utrumque amiserunt. Timebant ne si doctrina Christi procederet, Judaei nullius momenti fierent, et ideo Romani civitatem eis auferrent, eosque in servitutem dispergerent, quod postea factum est.
Unus autem ex ipsis Caiphas nomine, cum esset pontifex anni illius, dixit eis: Vos nescitis quidquam [Col. 0436A] nec cogitatis, quia expedit nobis, ut unus moriatur homo pro populo, et non tota gens pereat. Hoc autem a semetipso non dixit; sed, cum esset pontifex anni illius, prophetavit quia Jesus moriturus erat pro gente et non tantum pro gente, sed ut filios Dei qui erant dispersi, congregaret in unum.
Caiphas de sola gente Judaeorum prophetavit, videlicet oves praedestinatas domus Israel, ad quas missus est Dominus morte ejus salvandas. Sed quia viderat evangelista quando scripsit Evangelium, vocationem gentium, addidit de illis dicens: Sed ut filios Dei qui erant dispersi, congregaret, ut esset unum ovile et unus pastor (Joan. X) . Hic docemur etiam homines malos prophetiae spiritu futura praedicere, quod tamen evangelista divina tribuit sacramento, [Col. 0436B] quia Caiphas anni illius summus sacerdos erat. Deus autem constituit summum sacerdotem unum, cui mortuo unus succederet, sed per ambitionem postea evenit ut plures essent, et per annos singulos suis vicibus ministrarent. Forte etiam uno anno plures administrabant, ex quibus sorte exibat qui incensum poneret, quod non licebat nisi summo sacerdoti, ut de Zacharia legitur (Luc. I) .
A. 95[IV] M. 117 R. 26
Ab illo ergo die cogitaverunt ut interficerent eum. Jesus ergo jam non palam ambulabat apud Judaeos, sed abiit in regionem juxta desertum in civitatem quae dicitur Ephrem, et ibi morabatur cum discipulis suis.
Cogitaverunt magis definite quam prius interficere [Col. 0436C] eum, sed ipse vivendi exemplum dedit discipulis. Non enim est peccatum, si fideles oculis persequentium se subtrahant. Quod autem vadit Ephrem, quae interpretatur fructificatio, figurat transitum ad Ecclesiam gentium.
A. 96[I] M. 274 R. 156 L. 260
Proximum autem erat pascha Judaeorum.
A. 97[X]
Et ascenderunt multi Hierosolymam de regione ante pascha, ut sanctificarent seipsos.
A Domino praeceptum fuit Judaeis per Moysen, ut in die paschae celebratione festi sanctificarentur. [Col. 0436D] Quae celebratio umbra fuit futuri. Sanguine postes Judaeorum signati sunt, quia sanguine Christi frontes nostrae signantur.
Quaerebant ergo Jesum, et colloquebantur ad invicem in templo stantes: Quid putatis quia non venit ad diem festum?
Obliti suae sanctificationis, in ipso loco orationis quaerunt agnum ad immolandum. Unde in psalmo: Confundantur et revereantur, qui quaerunt animam meam (Psal. XXXIV) . De bene quaerentibus dicitur: Periit fuga a me, et non est qui requirat animam meam (Psal. CXLI) .
Dederant autem pontifices et Pharisaei mandatum, ut si quis cognoverit ubi sit, indicet, ut apprehendant eum.
L. 104[X]
Factum est autem dum complerentur dies assumptionis ejus, et ipse faciem suam firmavit, ut iret in Jerusalem. Et misit nuntios ante conspectum suum. Et euntes intraverunt in civitatem Samaritanorum, ut pararent illi. Et non receperunt eum, quia facies ejus erat euntis in Jerusalem.
[BEDA.] Dies assumptionis, tempus passionis dicit; quo imminente, imperterrita mente locum quo pati decreverat, petit. Et non receperunt illum Samaritani, quia in Jerusalem conspiciunt eum ire: non enim coutuntur Judaei Samaritanis.
[Col. 0437B] Cum vidissent autem discipuli ejus Jacobus et Joannes, dixerunt: Domine, vis dicimus ut ignis descendat de coelo et consumat illos? Et conversus, increpavit illos, dicens: Nescitis cujus spiritus estis. Filius hominis non venit animas perdere, sed salvare. Et abierunt in aliud castellum.
Elias multos morte affecit, et propria manu et igne divinitus impetrato (III Reg. XVIII) . In cujus exemplum, cum voluissent apostoli petere ignem de coelo ad consumendum eos qui sibi hospitium non praestiterant, reprehendit Dominus in eis voluntatem vindicandi, animadvertens eos non amore correctionis, sed odio desiderare vindictam. Verbis apostoli Petri Ananias et uxor ejus exanimes ceciderunt, [Col. 0437C] non odio, sed justa vindicta (Act. V) . Paulus etiam quemdam peccatorem tradidit Satanae in interitum carnis, ut anima salva sit (I Cor. V) . Nescitis, inquit Dominus, cujus spiritus estis, hoc est, non bene recognoscitis cujus spiritu signati estis, et ideo vultis per odium, quod non licet illis qui servi Dei sunt, vindictam exercere. Sane perfecta virtus et pie consulit, et juste judicat ubi expedit; quia nulla est iracundia, ubi charitatis est plenitudo.
A. 97[X]
Jesus ergo ante sex dies paschae venit Bethaniam, ubi fuerat Lazarus mortuus, quem suscitavit Jesus.
Qui sex diebus omnia fecit, qui sexta die hominem [Col. 0437D] condidit, sexta aetate redimere venit, sexta feria, sexta hora moriturus, ante sex dies paschae venit Bethaniam, ut Lazari resuscitatio arctius memoriae traderetur omnium, et inexcusabiles Judaei confunderentur, tractantes de morte tanti suscitatoris. [HIERON.] Petit etiam a nobis obedientiam hinnulus cervorum semper obediens Patri usque ad mortem, dum sua praesentia sublimat Bethaniam, quasi agnus ad victimam venturus Hierosolymam, ut verum pascha habeamus.
R. 158[I] M. 276 L. 74 A. 98
Et cum esset Bethaniae Jesus in domo Simonis leprosi.
[Col. 0438A] A. 99[X]
Cognovit turba multa ex Judaeis quia illic est, et venerunt non propter Jesum tantum, sed ut Lazarum viderent, quem suscitavit a mortuis.
[HIERON.] Curiositas eos adduxit, non charitas. Simon quondam fuerat leprosus, sed tunc erat mundus, quia a Domino sanatus, manente adhuc pristino nomine, sicut Matthaeus etiam nunc appellatur publicanus, licet desierit esse publicanus. Quidam per Simonem intelligunt fideles, a Domino mundatos a peccatis. Interpretatur enim obediens vel mundus. Per peccatum autem primi hominis, facta fuit terra domus Simonis leprosi.
A. 102[X]
[Col. 0438B] Pharisaei ergo dixerunt ad semetipsos: Videtis quia nihil proficimus? Ecce mundus totus post eum abiit.
[AUGUST.] Prophetant, sed nescientes. Quid mirum si post eum vadit mundus, per quem factus est mundus?
A. 99[X]
Cogitaverunt autem principes sacerdotum, ut Lazarum interficerent, quia multi propter illum abibant ex Judaeis, et credebant in Jesum.
O stulta cogitatio, et caeca saevitia! Qui Lazarum suscitare potuit, non potest suscitare occisum?
A. 98[I] M. 276 R. 158 L. 74
Fecerunt autem ei coenam ibi, et Martha ministrabat. Lazarus vero unus erat ex discumbentibus [Col. 0438C] cum eo.
[AUGUST.] Lazarus interfuit coenae, ne putaretur esse phantasma, quod resurrexerat mortuus. Licet omnes virtutes quas in terris Dei Filius majestatem suam proditurus implevit, mirari tantum valeant homines, ut verbis definire non possint: excedit tamen omne miraculum quod circa Lazarum fecit, quam ab ipso inferni inquilino, ab ipsa sede pallente, destructa lege tartarea, mancipium mortis redire ad superos jussit. Et ut miraculum divinae virtutis accresceret, dum discumbit in convivio, convivis interrogantibus eum, tristia loca poenarum sedesque alta nocte obscuras indicavit Lazarus diligenti narratione per ordinem, et ita inferi longis temporibus [Col. 0438D] ignorati, tandem invenerunt proditorem. [ALBINUS.] Mystice Dominica coena fit in fide et devotione justorum. Martha ministrat, dum quilibet fidelis opera devotionis Domino impendit. Lazarus, id est suscitati de gravibus peccatis cum his qui manserunt in justitia, epulantur laeti de praesentia Domini.
Maria ergo habens alabastrum unguenti nardi spicati pretiosi, et fracto alabastro, effudit super caput Jesu recumbentis et unxit pedes ejus, et extersit capillis suis, et domus impleta est ex odore unguenti
[BEDA.] Alabastrum genus est marmoris candidi, variis coloribus interstincti, quod ad vasa unguentaria cavari solet, et incorrupta servare unguenta [Col. 0439A] dicitur. Nardus est frutex aromatica, gravi ut aiunt, et crassa radice, sed brevi ac nigra fragilique, ac cypressum redolente folio parvo densoque, cujus cacumina in aristas se spargunt. Pigmentarii nardi spicas et folia celebrant. Unde Marcus, unguenti nardi spicati pretiosi. Unguentum enim illud quod attulit Maria Domino, non solum de radice nardi, verum etiam quo pretiosius esset, de spicis et foliis confectum erat. Ferunt autem physiologi de nardo, quod principalis sit in unguentis. Sunt quidem multa ejus genera, sed omnia herbae praeter Indicum, quod pretiosius est. Joannes autem determinare scripsit, libram unguenti nardi pistici. Pistici, a loco dicitur, et interpretatur fidelis, non alia scilicet admistioni corrupti. Mystice autem dovotio haec Mariae, fidem [Col. 0439B] designat Ecclesiae, loquentis in Cantico canticorum: Dum esset rex in accubitu suo, nardus mea dedit odorem suum (Cant. I) . Quae verba et manibus complevit Mariae, et spiritualiter quotidie implet in suis membris. Deo autem gratias, qui semper odorem suae notitiae per nos in omni loco manifestat, quia Christi bonus odor sumus Deo (II Cor II) . Est enim unguentum suavissima gratia sancti Spiritus, suaviter redolens, effusa in cordibus fidelium. Libra autem unguenti ex nardo pistica, justitia est ex fide pura. Pistis enim Graece, fides dicitur Latine, et nardus redolens, confessionem fidei suaviter redolentem significat. Alabastrum unguenti, corpus est fidelis animae. Fractum vero alabastrum, carnale est desiderium, quod frangitur ad caput, ex quo omne corpus [Col. 0439C] Ecclesiae compaginatum est. Cum ergo Ecclesia potentiam divinitatis Christi praedicat, caput ejus recumbentis unguento perfundit pretioso. Recumbentis dicit, id est humiliantis se, ut eum tangeret fides Ecclesiae. In majestate enim sua non intellectus, per formam servi visibilis est factus. Qui ergo assumptam humanitatem sacri eloquii pia praedicatione veneratur, in pedes Domini fundit unguentum. Capillis vero vergit, qui rationabili verborum compositione ab incarnatione Verbi omnes haereses procul pellit. Sicut enim natura corporis ad ornatum sui congruo moderamine capillos profert, sic et ratio competentem verborum ordinationem dictat in suum decorem. Domus impleta est ex odore, id est mundus [Col. 0439D] bona fama.
Dicit ergo unus ex discipulis ejus Judas Iscariotes, qui erat eum traditurus: Quare hoc unguentum non veniit trecentis denariis, et datum est egenis? Dixit autem hoc, non quia de egenis pertinebat ad eum, sed quia fur erat: et loculos habens, ea quae mittebantur, portabat.
[HIERON.] Sub praetextu avaritiae, mysterium loquitur fidei. Etenim nostra fides sensibus decem per corpus et animam et spiritum triplicatis, quasi trecentis emitur denariis. Hoc enim designatur in decem triplicatis, quod in trecentis. Nos ergo sicut Gedeon (Judic. VII) , tanquam trecentorum virorum numerum assumentes, allophylorum castra pauperes spiritu fractis lagunculis nostris, cum tubis et lucernis [Col. 0440A] destruamus, et sicut Abraham cum trecentis viris (Gen. XIV) spolia ad vesperam dividamus. Ubi dicitur Judas fur fuisse, admonemur fures et sacrilegos tolerare. [AUGUST.] Quare habuit Dominus loculos, nisi quia Ecclesia loculos habitura erat? Quare furem admisit, nisi ut Ecclesia fures toleraret? Peculatus, dicitur furtum de re publica. Qui aliquid de Ecclesia furatur, Judae proditori comparatur. De quo solo per synecdochen sub plurali numero dictum credunt, quod Marcus ait, fremebant in eam (Marc. XIV) .
Erant autem quidam indigne ferentes intra semetipsos, et dicentes: Ut quid perditio haec unguenti facta est?
Alii propter pauperes indignati sunt, quod forsitan [Col. 0440B] verbis Judae persuasum est eis, Judas vero propter lucrum.
Sciens autem Jesus, ait illis: Quid molesti estis mulieri? Opus bonum operata est in me. Nam semper pauperes habetis vobiscum, et cum volueritis, potestis illis benefacere, me autem non semper habebitis.
Bonis et malis loquitur de praesentia corporis sui. Sedet enim ad dexteram Patris sui postquam ascendit in coelum, et secundum corpus non est hic, qui presentia majestatis semper est hic. Si tamen ad bonos pertines, semper habes Christum in praesenti per fidem, per signum, per baptismatis sacramentum, per altaris cibum et potum. Unde alibi dicit eis: Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem mundi (Matth. XXVIII) .
[Col. 0440C] M. 277[I] R. 159 L. 74 A. 98
Mittens enim haec unguentum hoc in corpus meum, ad sepeliendum me fecit.
Non est perditio unguenti, sed officium sepulturae. Patientia Domini non arguit Judam avaritiae, et non pauperum causa dixisse quod dixit, sed obsequium Mariae, commendat. Quod Joannes ait: Sine illam, ut in diem sepulturae meae servet illud; tale est ac si dicat: Sine illam facere quod facit, ut custodiat illud factum in corde suo usque in diem sepulturae meae, et tunc sciet quia istud obsequium est praeventio corporis mei sepeliendi. Unde secundum Marcum dicitur: Quod habuit, id est potuit, hoc fecit. [Col. 0440D] Praevenit enim ungere corpus meum in sepulturam, subaudis ponendum. Ac si dicat: Sine illam modo ad sepulturam praeparare me more Judaeorum, dum potest: quod tunc volet facere, et non poterit.
Amen dico vobis, ubicunque praedicatum fuerit hoc Evangelium in toto mundo, dicetur et quod haec fecit in memoriam ejus.
Subaudis et quod Judas contra locutus est, dicetur in contumeliam ejus. Haec enim laudabiliter expendit, quod sibi pro odore suae carnis turpiter adhibuerat, illicitis actibus intente, priusquam Domino familiaris fieret. In toto mundo non tam mulier ista quam Ecclesia praedicatur. [BEDA.] Attende notitiam futurorum, quod passurus Dominus post paucos dies sciat Evangelium suum toto orbe praedicandum. [Col. 0441A] Notandum quia quantam famam Maria adepta est, tantam infamiam Judas est adeptus, sed Dominus bonam laude digna remunerans, futuras impii contumelias tacendo praeteriit.
Videns autem Pharisaeus qui vocaverat eum, ait intra se, dicens: Hic si esset propheta, sciret utique quae et qualis esset mulier quae tangit eum, quia peccatrix est.
Cum pristina nomina consuetudo tenere soleat, falsa opinio Pharisaei de falsa justitia praesumentis, Mariam vocat peccatricem, de qua septem daemonia jam fuerant ejecta, cum Dominus de ea dixit: Maria optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea (Luc. X) . [AMBROS.] Et quia septem diebus omne tempus comprehenditur, recte septenario numero universitas [Col. 0441B] vitiorum, quibus plena fuit, figuratur. (BEDA.) Mystice, Pharisaeus arrogans, Judaicum populum designat; peccatrix sanctificata, conversam gentilitatem. Pharisaeus rogavit Dominum ut manducaret cum illo, quia populus idem quem venientem credere noluit, venturum speravit; et ut veniret optavit, dicens: Excita potentiam tuam et veni, ut salvos facias nos (Psal. LXXIX) . Dominum cum Pharisaeo manducare, est de populo credenti gaudere. Unde alibi: Meus cibus est, ut faciam voluntatem ejus qui me misit (Joan. VI) .
Et respondens Jesus, dixit ad illum: Simon habeo tibi aliquid dicere. At ille ait: Magister dic. Duo debitores erant cuidam feneratori, unus debebat denarios quingentos, alius quinquaginta. Non habentibus [Col. 0441C] illis unde redderent, donavit utrisque. Quis ergo eum plus diligit? Respondens Simon, dixit: Aestimo quia is cui plus donavit. At ille dixit ei: Recte judicasti.
Sua sententia superbus apud se Pharisaeus convincitur, et sicut phreneticus funem portat ex quo ligetur. Hominum judicio plus fortasse offendit, qui plus debuerat, sed per misericordiam Domini causa mutatur, ut amplius diligat qui plus debuit, si tantum gratiam consequatur. Duo debitores, de quibus Simoni paradigma opponitur, utrumque populum significant, fenerator vero Creatorem, qui lucrum quaerit illius nummi, quem in nobis fabricatus est ad imaginem suam. Minus debet populus, cui legis Decalogus per servum datus est: plus autem, cui [Col. 0441D] gratia vitae aeternae per Filium est commissa. Ideo Judaei per denarium, Christiani per centenarium numerum fenus accumulatur, sed utrique per quinarium multiplicatur, quia quinque sensus in hac vita debet uterque cultui rationis mancipare. Et quia nullus suis viribus sed Dei gratia salvi facti sumus, recte dicitur: Non habentibus illis unde redderent, donavit utrisque. Plus ergo diligit Ecclesia gentium quam Judaeus, quia et secundum praesentem statum major ei gratia confertur, et secundum praeteritum de majori foeditate extrahitur. Nullus utique tantum potest diligere, quantum ea quae in pluribus donis, pluribus personis diligit.
Et conversus ad mulierem, dixit Simoni: Vides hanc mulierem? intravi in domum tuam, aquam pedibus [Col. 0442A] meis non dedisti. Haec autem lacrymis rigavit pedes meos, et capillis suis tersit. Osculum mihi non dedisti. Haec autem ex quo intravit, non cessavit osculari pedes meos.
[GREGOR.] Hac enumeratione falsus justus confutatur, et sub specie mulieris tam suum quam Ecclesiae meritum pariter commendatur. Oculis terrena concupierat, sed hos poenitendo conterens flebat. Capillos composuerat, sed jam inde lacrymas tergebat. Ore superba dixerat, sed nunc pedes Domini osculabatur. Quot ergo in se habuit oblectamenta, tot de se invenit holocausta. Domus Pharisaei est legis prophetarumque custodia, in qua Judaei gloriabantur conversari. Quam Dominus ingreditur, cum non venit solvere legem, sed adimplere. In hac domo [Col. 0442B] glorificatur mulier poenitens, lacrymis pedes Domini rigans, non Pharisaeus incredulus, qui nec aquam pedibus dedit. Humor lacrymarum intra nos est, quia gentilitas conversa etiam sanguinem fundit, cum Judaeus nec exteriora tribuit. Lacrymis pedes Domini rigat, qui sanctis ejus in tribulatione compatitur, affectu compassionis inclinatus. Capillis pedes Domini tergit, qui ex superfluis bonis suis indigentibus charitatem impendit. Rigat vero lacrymis Redemptoris pedes, sed capillis suis non tergit, qui utcunque proximorum dolori compatitur, sed tamen ex superfluis suis non miseretur eorum. Pedes osculatur, qui studiose diligit Christi vestigia sequentes, quibus sua largitur, ne sit gravis tribuenti necessitas proximi. Vel pedes Domini osculamur, cum incarnationem [Col. 0442C] ejus praefecte diligimus. Genu Domini osculatur, qui cum Apostolo sentit, quod infirmum Dei est, fortius esse omnibus hominibus (I Cor. I) . In genu nempe robur standi consistit. Manus Domini osculatur, qui in operatione nostrae redemptionis studiose meditatur die ac nocte. Os autem Dei osculatur, et quasi labrum labro imprimit, qui fide et dilectione jungitur Dei Patris sapientiae et bonitati. Comprehensio namque fidei, divinae sapientiae coalescit, et dilectionis nostrae affectus, summae bonitati counitur, juxta illud Apostoli: Qui adhaeret Deo, unus spiritus est cum eo (I Cor. VI) . Oculos Dei osculatur, qui se totum ejicit in eum in praedestinatione bonorum et praescientia malorum, saporem [Col. 0442D] gustans inenarrabilis aequitatis. Videndum quoque in corpore Christi, qui oculus ejus sit, qui manus, quive aliud membrum, et secundum divisionem gratiarum prout quisque est, alii plus, alii minus osculo dilectionis imprimamur.
Oleo caput meum non unxisti, haec autem unguento unxit pedes meos. Propter quod dico tibi, remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum. Cui autem minus dimittitur, minus diligit.
Tanto amplius peccati rubigo consumitur, quanto peccatoris cor charitatis igne crematur. Si opera agimus, quibus bono odore Ecclesiam respergamus, in Domini corpus unguentum fundimus. Fragrantia autem fidei, caput Domini et pedes quasi odore perfundit aromatum, qui divinitatem et humanitatem [Col. 0443A] ejus digna laude attollit, nunc de pedibus ascendens ad caput, nunc ad pedes a capite per fidem descendens.
Dixit autem ad illam: Remittuntur tibi peccata. et coeperunt qui simul accumbebant, dicere intra se: Quis est hic qui etiam peccata dimittit? Dixit autem ad mulierem: Fides tua te salvam fecit, vade in pace. Et his dictis, abiit ascendens Hierosolymam.
Quoniam Pharisaeus mulierem, Mariam scilicet Magdalenam sororem Lazari, adhuc peccatricem reputabat, introducit Salvator remissionem peccaminum ejus. Fides eam salvam fecerat, quia hoc quod petiit, posse sibi dari non dubitavit. In pace ire praecipitur, ut in veritatis itinere perseveret. Quando autem vel ubi conversa fuerit, ex Evangelio [Col. 0443B] non habetur definitum. Probabile enim est, idem factum Lucam cum caeteris narrasse, quia non alium locum ubi factum sit, commemorat: de nomine etiam Simonis cum aliis convenit; antecedentia vel subsequentia nil repugnant. Quidam tamen putaverunt duas unctiones, duasque mulieres peccatricem et sanctam commemorari, quarum altera pedes Domini, altera caput pedesque ejus unguento perfuderit. Alii vero dicunt unam fuisse, et gradatim a pedibus ad verticem pervenisse, ut prius unxerit Dominum in Galilaea, postea in Bethania; ibi peccatrix accedens, hic vere justificata. Si cui ergo visum fuerit, quoniam Lucas non idem quod caeteri Evangelistae, sed simile factum retulerit, regulam recapitulationis [Col. 0443C] hic assignabit, et continuationem litterae sic exponet: Et his dictis, abiit Hierosolymam: his videlicet dictis, quae Judas de venditione unguenti dixerat, et quae Dominus econtra responderat.
A. 102[X]
Erant autem gentiles quidam ex his, qui ascenderant ut adorarent in die festo. Hi ergo accesserunt ad Philippum, qui erat a Bethsaida Galileae, et rogabant eum, dicentes: Domine, volumus Jesum videre. Venit Philippus et dicit Andreae. Andreas rursum et Philippus dicunt Jesu.
A. 103[IV] M. 299 R. 180
Jesus autem respondit eis, dicens: Venit hora ut [Col. 0443D] clarificetur Filius hominis.
[AUGUST.] Ideo ita respondit Dominus, ut insinuaret plenitudinem gentium credituram post passionem suam, eo in coelis glorificato.
A. 104[X]
Amen amen dico vobis, nisi granum frumenti cadens in terram, mortuum fuerit, ipsum solum manet. Si autem mortuum fuerit, multum fructum affert.
Se dicebat granum mortificandum infidelitate Judaeorum, sed multiplicandum fide populorum. Et quia grano frumenti specialiter se comparat, mos coepit Ecclesiae de hoc solo grano confici corpus Domini.
[Col. 0444A] A. 105[III] M. 97 L. 211
Qui amat animam suam, perdet eam. Et qui odit animam suam in hoc mundo, in vitam aeternam custodit eam.
Hortatur nos ad sectanda vestigia suae passionis, quasi dicat: Si cupis vitam tenere in Christo, noli mortem timere pro Christo. Noli amare animam in hac vita, ne perdas in aeterna vita. Mira sententia, quemadmodum sit hominis amor in animam suam ut pereat; odium, ne pereat. Si male amaveris, tunc odisti; si bene oderis, tunc amasti. Felices qui oderunt custodiendo, ne perdant amando. Sed vide ne teipsum velis interimere, ut quidam perversi, male hunc versum intelligentes. Cum autem causae articulus [Col. 0444B] venerit, ut proponatur tibi aut faciendum esse contra Dei praeceptum, aut moriendum, tunc potius elige mori quam vivere, ut in hoc mundo habeas odio animam tuam, et in vitam aeternam eam custodias.
A. 106[X]
Si quis mihi ministrat, me sequatur.
Hinc Petrus ait: Christus pro nobis passus est, relinquens nobis exemplum ut sequamur vestigia ejus. (I Petr. II.)
Et ubi sum ego, illic et minister meus erit.
Praemium ministrandi illi, est esse cum ipso, sine quo nunquam est bene, et cum quo nunquam est male. Unde aperte subdit:
[Col. 0444C] Si quis mihi ministraverit, honorificabit eum Pater meus.
Quo honore, nisi ut sit cum Filio ejus, non aequalis divinitati, sed consociatus aeternitati? Cum auditis fratres, illic et minister meus erit: nolite tantummodo bonos episcopos cogitare et clericos, sed vos etiam pro modo vestro ministrare Christo eleemosynas faciendo, et ejus doctrinam quibus potueritis praedicando. Unusquisque enim paterfamilias debet in suos exercere disciplinam monendo, docendo, corripiendo, benevolentiam impendendo.
A. 107[IV] M. 293 R. 154
Nunc anima mea turbata est. Et quid dicam? Pater, salvifica me ex hac hora.
[Col. 0444D] Praedicta passione, et ad eam supposita exhortatione, quasi data voce fortitudinis suae, subdit affectum infirmitatis nostrae. Quem vere suscepit, sed ex voluntate pro nobis, ne de hac infirmitate desperemus. In qua etiam docet quid dicere debemus, et quo confugere, quasi cum turbetur anima, quid dicam? quem invocem? quo fugiam? in quem sperem? In Patrem qui salvat, cujus voluntatem meae praepono, quia propterea ut haec patiar, veni in horam hanc, unde clarificatio sequitur et mihi et membris meis. Et hoc est quod dicit.
A. 108[X]
Sed propterea veni in horam hanc. Pater, clarifica tuum nomen.
[Col. 0445A] Salvum me fac ex hac hora passionis, peto, sed passionem non recuso. Ergo clarifica me suscitando, quod est gloria nominis tui
Venit ergo vox de coelo: Et clarificavi et iterum clarificabo,
Clarificavi antequam facerem mundum, id est clarum genui, et in creaturis rationalibus clarificare proposui. Vel ita: Clarificavi, cum de virgine natus est, a magis adoratus est, a sanctis agnitus est, a specie columbae declaratus est, in monte transfiguratus est. Clarificavi, cum multos sanavit, cum de paucis panibus multos pavit, fluctibus imperavit, mortuos suscitavit. Et iterum clarificabo, cum resurget a mortuis, cum coelos ascendet, cum judex [Col. 0445B] ab universis cognoscetur, ut ei omne genu flectatur.
Turba ergo quae stabat et audierat, dicebat tonitruum factum esse. Alii dicebant: Angelus ei locutus est. Respondit Jesus et dixit: Non propter me vox haec venit, sed propter vos.
Ostendit hanc vocem non sibi indicasse quod sciebat, sed eis quibus indicari oportebat.
Nunc judicium est mundi. Nunc princeps hujus mundi ejicietur foras.
Judicium hic dicit discretionem redemptorum non damnationem, quando in die judicii damnabit impios. Per principem mundi exponit de quo judicio dixit. De justis veteribus quidem ejectus diabolus fuerat, sed quod tunc in paucissimis factum fuit, [Col. 0445C] nunc in multitudine praedicantibus apostolis factum est. Merito illuminatio Christi principem tenebrarum de homine expulit, quia nullum jus in eo habuit. Neque enim quia cum fraude maligna decipiendo, a Domini sui subjectione alienavit, aliquam potestatem super eum debuit accipere: potius si quam prius haberet, debuit admittere. Qui enim concessa sibi potestate abutitur, ejus privilegium perdere meretur. Item nec Deus mancipavit illi hominem, nec homo se ei mancipare potuit. Quanquam enim aliquis servus a domino fugiat suo, non tamen alteri se tradere jure potest. Quod ergo diabolus ab Adam usque ad crucem Christi regnasse dicitur velut mundi princeps, inde est, quia filii Adam, gravi [Col. 0445D] jugo peccati pressi, diabolicis tentationibus facile consentiebant. Hostia autem crucis grata Deo Patri ex dilectione quam infundit humano generi, servitutem removit peccati, ut vere liberi simus, quia Filius non liberavit. Unde diabolus plus homini invidens, et ideo magis puniendus, tentare tamen non cessat; sed aliud est intrinsecus regnare, aliud forinsecus oppugnare. Nam aliud est civitatem captam intus possideri, aliud telis eminus jactatis oppugnari. Cum dicitur diabolus princeps hujus mundi, non creditur esse Dominus coeli et terrae, sed mundus intelliguntur mali homines toto orbe diffusi. Sic enim solemus vocare malam domum, ubi sunt mali homines: bonam, ubi sunt boni, nam et mundus dicitur in bonis, in mundo diffusis. Unde Apostolus: [Col. 0446A] Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi (I Cor. V) , de quibus ejicitur diabolus.
Et ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum. Hoc autem dicebat, significans qua morte esset moriturus.
Quae omnia, nisi ex quibus diabolus ejicitur? Non dixit omnes, sed omnia: quia non hoc retulit ad universitatem hominum, sed ad creaturae integritatem, id est ad spiritum, et animam, et corpus, quo intelligimus, qua vivimus, quo visibiles sumus. Qui enim dixit, capillus capitis vestri non peribit (Luc. XXI) , omnia trahit post se. Aut si omnia homines intelliguntur, omnia praedestinata ad salutem possumus dicere. Aut certe omnia genera hominum trahit ad se ut caput, sive in linguis, sive in aetatibus, [Col. 0446B] sive in gradibus honorum, sive in diversitatibus ingeniorum, sive in professionibus licitarum artium. Si exaltatus fuero, id est, cum exaltatus fuero, non enim dubitando loquitur. Exaltationem dicit passionem in cruce, et respicit ad hoc quod dictum est superius, granum mortuum multum fructum afferre.
Respondit ei turba: Nos audivimus ex lege quia Christus manet in aeternum. Et quomodo tu dicis: Oportet exaltari Filium hominis? Quis est iste Filius hominis?
Memoriter tenuerunt quod dixerat Dominus, Venit hora ut clarificetur Filius hominis. Nam hic non ait: Si exaltatus fuerit Filius hominis; sed ait, Ego [Col. 0446C] si exaltatus fuero. Putant ergo contraria esse Christum manere aeternum, et exaltari in cruce.
Dixit ergo eis Jesus: Adhuc modicum lumen in vobis est. Ambulate dum lucem habetis, ut non tenebrae vos comprehendant.
Tenebrae sunt, si sic credideritis Christi aeternitatem, ut negetis mortis ejus humilitatem. Ambulate ergo ex fide in fidem, totum intelligendo, et moriturum Christum ut redimat, et victurum in aeternum in coelo quo perducat. Ambulate, inquit, dum lucem habetis, id est proficite credentes quae dico, dum lucem verborum meorum ministro vobis. Tenebrae enim ignorantiae et mortis perpetuae erunt, non credere mihi.
Et qui ambulat in tenebris, nescit quo vadat. Dum [Col. 0446D] lucem habetis, credite in lucem, ut filii lucis sitis.
L. 202[V] M. 255
Interrogatus autem a Pharisaeis quando venit regnum Dei, respondit eis et dixit: Non venit regnum Dei cum observatione, neque dicent: Ecce hic aut ecce illic. Ecce enim regnum Dei intra vos est.
[BEDA.] Existimabant multi quod veniente Hierosolymam Domino, statim regnum Dei manifestaretur. In quam opinionem etiam Apostoli ducti, post resurrectionem ejus interrogaverunt eum: Domine, si in tempore hoc restitues regnum Israel (Act. I) ? Et alibi Cleophas: Nos autem sperabamus quia ipse esset redempturus Israel (Luc. XXIV) . Dixit ergo regnum [Col. 0447A] Dei, quod est, bonos regnare in Deo, non venire cum observatione temporis, neque locali motu, ut hic vel ibi localiter esse dicatur. Non enim est corporale, sed spirituale regnare cum Deo, quod fide jam coepit in cordibus credentium. Unde ait: Regnum Dei intra vos est. Aliter, diem judicii dixit non venire cum observatione temporis, neque scietur determinatus locus, ut quis dicat: Ecce hic aut ecce illic fiet judicium. Neque enim angeli neque homines anuntiabant adventum Domini in judicium, sicut tempus incarnationis ejus anuntiaverunt prophetae et angeli. Seipsum dicit regnum Dei intra illos positum qui crediderunt regnantem. Qui enim quandoque venturus est judex omnium, nunc etiam regnat in cordibus fidelium.
[Col. 0447B] L. 259[X]
Erat autem diebus docens in templo, noctibus vero exiens morabatur in monte qui vocatur Oliveti. Et omnis populus manicabat ad eum in templo audire eum.
Exemplo Domini debemus in die docere, et in noctibus adversitatum Deum orare, ut dicamus cum Psalmista. Ego autem sicut oliva fructifera in domo Dei, speravi in misericordia Dei (Psal. XV) . Sive in prosperitate simus, quae per diem significatur, sive in adversitate, quae per noctes intelligitur, semper doceamus et oremus quantum valemus. Populus manicabat ad eum, hoc est, mane venire festinebat.
M. 227[X]
Tunc Jesus locutus est ad turbas et ad discipulos suos, dicens: Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei. Omnia ergo quaecunque dixerint vobis, servate et facite. Secundum opera vero illorum nolite facere. Dicunt enim et non faciunt.
[HIERON.] Propter sacerdotium et nominis dignitatem hortatur populos, ut subjiciantur illis, non opera, sed doctrinam considerantes. Per cathedram, doctrinam legis significat. Non cathedra facit sacerdotem, sed sacerdos cathedram. Non locus sanctificat hominem, sed homo locum. [CHRYSOST.] Non omnis sacerdos est sanctus, sed omnis sanctus est [Col. 0447D] sacerdos. Propter bonos sacerdotes etiam multos honorate, ne propter malos etiam bonos contemnatis. Melius est enim malis injusta praestare, quam bonis justa subtrahere. Frequenter de homine malo bona doctrina procedit, sicut vilis terra aliquando pretiosum aurum producit. Sicut aurum eligitur, et terra non, sic vos doctrinam accipite, non mores. Apibus enim herbae necessariae non sunt, sed flores. Vel ita: In gradu quo fuerat Moyses, constituti sunt Scribae et Pharisaei immerito, legem prophetantem de Christo praedicantes aliis, quem ipsi praesentem non receperunt. Ergo hortatur Dominus populum audire legem, id est credere in Christum, et non imitari Pharisaeos.
[Col. 0448A] M. 228[V] L. 139
Alligant autem onera gravia et importabilia, et imponunt in humeros hominum, digito autem suo nolunt ea movere.
[HIERON.-CHRYS.] Hoc generaliter adversum omnes magistros dictum convenit, qui grandia jubent, et minora non faciunt. Humeri, digitus, onera, vincula quibus alligantur onera, spiritualiter intelligenda sunt. De oneribus alibi dicitur: Venite ad me qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI) . Fabulosis rationibus commendabant onera legis, sed ipsi nec digito, id est modico tactu implebant. Tales sunt etiam nunc sacerdotes, qui populo omnem justitiam annuntiant, et ipsi nec modicam [Col. 0448B] servant. Tales sunt etiam qui grave pondus venientibus ad poenitentiam imponunt, ipsi autem nec minimam faciunt. Sicut enim si super humeros adolescentis fascem posueris importabilem, necesse est ut aut illum rejiciat, aut sub pondere constringatur; sic necesse est ut poenitens supra vires oneratus, aut poenitentiam rejiciat, aut scandalizatus de confractione amplius peccet. Denique si erramus modicam poenitentiam imponentes, nonne melius est propter misericordiam dare rationem, quam propter crudelitatem? Ubi paterfamilias largus est, dispensator non debet esse tenax.
M. 229[II] R. 135 L. 137 et 246
Omnia vero opera sua faciunt, ut videantur ab hominibus. [Col. 0448C] Dilatant enim phylacteria et magnificant fimbrias. R. L. Et volunt ambulare in stolis.
[HIERON.] Quicunque facit aliquid ut videatur ab hominibus, Scriba est et Pharisaeus. Dominus, cum dedisset mandata legis per Moysen, ad extremum intulit: Ligabis ea in manu tua, et erunt immota ante oculos tuos (Deut. VI) . Et est sensus: Praecepta mea opere compleantur, et mediteris in eis die ac nocte. Hoc Pharisaei male interpretantes, scribebant in membranulis Decalogum Moysi, id est, decem verba legis, complicantes ea et ligantes in fronte, et quasi coronam capiti facientes, ut semper ante oculos moverentur. Quod usque hodie Indi et Babylonii faciunt, et qui hoc habuerit, quasi religiosus [Col. 0448D] in populis judicatur. Jusserat quoque Moyses, ut in quatuor angulis palliorum hyacinthinas fimbrias facerent (Num. XV; Deut. XXII) , ad Israelis populum dignoscendum, ut quomodo in corporibus circumcisio signum Judaicae gentis daret, ita vestis haberet aliquam differentiam. Unde superstitiosi magistri, captantes auram popularem, atque ex mulierculis sectantes lucra, faciebant fimbrias, atque acutissimas in eis spinas ligabant, ut ambulantes et sedentes interdum pungerentur, et quasi hac commonitione retraherentur ad officia Dei. Pittaciosa ergo illa Decalogi, phylacteria vocabant, quod quicunque habuisset ea, quasi ob custodiam et munimentum sui haberet, non intelligentibus Pharisaeis haec in corde suo portanda esse. Alioquin et armaria [Col. 0449A] et arcae habent libros, et Dei notitiam non habent. Istiusmodi erat fimbria brevis ex lege praecepta, quam mulier sanguine fluens tetigit in pallio Domini (Matth. IX) . Sed non est puncta superstitiosis sentibus Pharisaeorum, imo sanata. In stolis ambulare, est in cultioribus vestimentis ad publicum procedere quod reprehenditur in divite, qui induebatur purpura et bysso (Luc. XVI) .
M. R. L.
Amant enim primos recubitus in coenis, et primas cathedras in Synagogis, et salutationes in foro, et vocari ab hominibus rabbi. L. Et omnis populus libenter audiebat eum.
Quod populus etiam in his libenter eum audivit [Col. 0449B] habes in Luca in principio ducentesimi quadragesimi sexti capituli. Marcus quoque idem tangit in fine centesimi trigesimi capituli. [HIERON. — BEDA.] Notandum quod non salutari in foro, non primo discumbere vetat eos quibus hoc officii ordine competit, sed a fidelibus illos docet esse cavendos qui hoc indebite amant. Duplici ratione a vanae gloriae cupidis attendere jubemur, ne vel simulatione seducamur, aestimantes esse bona quae faciunt, vel aemulatione inflammemur, gaudentes in bonis laudari quae simulant.
M. 230[X]
Vos autem nolite vocari rabbi. Unus est enim magister vester, omnes autem vos fratres estis. Et patrem [Col. 0449C] nolite vocare vobis super terram, unus enim est pater vester, qui in coelis est. Nec vocemini magistri, quia magister vester unus est Christus.
[HIERON.] Nec magister, nec pater vocandus est alius, nisi Deus Pater et Dominus Filius. Pater, quia ex ipso sunt omnia; magister, quia per ipsum sunt omnia, vel quia per carnem ipsius reconciliati sumus Deo. Quare ergo Apostolus dixit se doctorem gentium, et quare in Aegypti monasteriis se invicem patres vocant? Quia aliud est, natura esse patrem vel magistrum; aliud, indulgentia. Nam si hominem patrem vocamus, honorem aetati deferimus. Magister dicitur ex consortio magistri Christi. Et quomodo unicus filius non praejudicat caeteris, ne per adoptionem dii vocentur et filii; ita unus pater [Col. 0449D] non praejudicat aliis, ne patres per adoptionem vocentur.
M. 231[V] L. 179 et 215
Qui major est vestrum, erit minister vester. Qui autem se exaltaverit, humiliabitur; et qui se humiliaverit, exaltabitur.
[BEDA.] Qui major est sive meritis, sive officio praelationis, alios praeveniat obsequendo. Unde Apostolus: Honore invicem praevenientes (Rom. XII) .
L. 137[II] M. 229 R. 135
Vae vobis, Pharisaei, quia diligitis primas cathedras in synagogis et salutationes in foro.
Vae miseris ad quos Pharisaeorum vitia transierunt, [Col. 0450A] quia per breve curriculum vitae suae quo peccata plangere debuerant, pro prioratu certare non metuunt.
M. 232[V] L. 142
Vae vobis, Scribae et Pharisaei legisperiti hypocritae, quia tulistis clavem scientiae, et clauditis regnum coelorum ante homines; vos autem non intratis, nec introeuntes sinitis intrare.
[CHRYS.] Regnum coelorum, Scripturae dicuntur; janua earum, intellectus. Clavigeri sunt sacerdotes, clavis est verbum scientiae, adapertio est interpretatio vera. Non dixit, qui non aperitis, sed qui clauditis. Ergo Scripturae non sunt clausae, sed obscurae. Unde Petrus in Epistola sua: Non sicut voluit homo, [Col. 0450B] locutus est spiritus, sed sicut voluit spiritus, locutus est homo (II Petr. I) . Ratio obscuritatis multiplex est. Unde duas dicimus causas unam, quia Deus voluit esse alios doctores, alios discipulos; alteram, ne contemneretur Scriptura, si ab illis intelligeretur, a quibus nec amatur nec custoditur. Claudebant Judaei januam veritatis, quando decreverunt, ut si quis Filium Dei confiteretur, fieret extra Synagogam. [BEDA.] Clavis enim scientiae, humilitas Christi est, quam legisperiti nec intelligere volebant in lege et prophetis, nec ab aliis intelligi. Intrare in Scripturas, est non esse contentum superficie litterae, sed usque ad intelligentiae arcana penetrare. [HIERON.] Vel certe omnis magister qui scandalizat malis operibus discipulos suos, claudit [Col. 0450C] ante eos regnum coelorum.
R. 136[VI] L. 247
Vae vobis Scribae et Pharisaei hypocritae, qui devoratis domos viduarum sub obtentu prolixae orationis, propter hoc accipietis majorem damnationem.
[BEDA.] Simulationem eorum significatione poenae condemnat. Vae enim vox dolentis est. Non tantum ait, accipient damnationem, sed adjunxit majorem, ut insinuet eos qui orant ut videantur ab hominibus, damnationem mereri; sed eos qui prolixius orantes, avaritiam suam religionis colore depingunt, non solummodo laudes, sed etiam pecunias quaerendo, majori damnatione plectendos. Qui quasi patroni in judicio futuri, ut in adeundis viduarum [Col. 0450D] domibus retineant auctoritatem, fit caeteris adeundae salutis inhibitio, et regni coelestis obseratio. Et ideo accipient amplius judicium, quia et poenam proprii peccati, et reatum alienae ignorantiae debebunt.
M. 233[X]
Vae vobis Scribae et Pharisaei hypocritae, quia circuitis mare et aridam, ut faciatis unum proselytum; et cum fuerit factus, facitis eum filium gehennae duplo quam vos.
[HIERON.] Scribae et Pharisaei lustrantes orbem causa lucri, studebant de gentibus facere proselytos, id est advenas et circumcisos miscere populo Dei. Sed qui ante dum esset ethnicus, semel errans [Col. 0451A] erat filius gehennae, videns magistrorum hypocrisim opere destruentium quod docebant, revertebantur ad vomitum, et gentilis factus, quasi praevaricator majore poena dignus erat. Filium gehennae dicit quia unusquisque cujus opera agit, ejus filius appellatur. Duplo facitis eum, subaudis dici filium gehennae quam vos, quorum culpa ipse revertitur ad vomitum.
Vae vobis duces caeci, qui dicitis: Quicunque juraverit per templum, nihil est. Qui autem juraverit in auro templi debet. Stulti et caeci, quid enim majus est? aurum, an templum quod sanctificat aurum? Et quicunque juraverit in altari nihil est. Quicunque autem juraverit in dono, quod est super illud debet. Caeci, quid enim majus est? donum an altare quod [Col. 0451B] sanctificat donum? Qui ergo jurat in altari, jurat in eo et in omnibus quae super illud sunt. Et qui juraverit in templo, jurat in illo, et in eo qui habitat in ipso. Et qui jurat in coelo, jurat in throno Dei et in eo qui sedet super eum.
Qui jurat in altari sicut ex ipso derivatur oblatorum sanctificatio, ita etiam juramentum spectat ad dona quae super illud offeruntur. Qui vero jurat in templo, astringitur sacramento et continentis et contenti, et sanctificantis et sanctificati. Jurans autem in coelo, per subjectam creaturam jurat, et per divinitatem praesidentem creaturae. Typice templum et altare Christus est, aurum et donum, laudes et sacrificia quae Deo offeruntur. Non enim ille per haec, sed haec per illum sanctificantur. [HIERON.] [Col. 0451C] Sacerdotes Judaeorum omnia avaritiae causa facientes, impii arguuntur iniquitatis. Si quis enim in aliqua causa ambigua per templum jurasset, et postea convictus esset mendacii, non tenebatur crimine reus. Si autem perjurasset in auro et pecunia quae sacerdotibus in templo offerebatur, dicebant quia debet, subaudis tenere juramentum, et pro perjurio statim id in quo juraverat, cogebatur exsolvere. Rursum, si perjurasset in altari, non tenebatur reus perjurii. Sin autem perjurasset in dono vel in oblationibus, hoc est, in hostia et caeteris quae offeruntur Deo super altare, haec studiosissime repetebant. [CHRYS.] Aurum namque et dona quibus pascebantur, sanctiora dicebant esse quam templum [Col. 0451D] et altare, ut homines offerrent [essent] promptiores ad dona quam ad preces. Hoc faciunt adhuc insipientes Christiani. Si aliqua enim fuerit causa, modicum videtur facere qui jurat per Deum; qui autem jurat per Evangelium, majus aliquid videtur facere, quasi Deus sanctus sit propter Scripturas, et non Scripturae propter Deum.
M. 234[V] L. 136
Vae vobis Scribae et Pharisaei hypocritae, qui decimatis mentham et anethum et cyminum et rutam et omne olus, et reliquistis quae graviora sunt legis, judicium et misericordiam et fidem et charitatem Dei. Haec oportuit facere, et illa non omittere.
Hoc verbum decimatis, dubium est; nam et qui [Col. 0452A] accepit, et qui dat, recte decimare dicitur. Scribae et Pharisaei minima olera decimabant, ut diceretur a videntibus: Quomodo omnium decimas dant, qui etiam olerum decimas dare non negligunt? [HIERON.] Vel in hoc avaritiae arguuntur, quod studiose etiam vilium olerum decimas exigant, et judicium in disceptatione [discretione] negotiorum misericordiamque in pauperes, et fidem cum charitatis affectu in Deum, quae magna sunt praetermittant. Scimus quidem decimas offerri Deo propter sacerdotes, qui spiritualia debent ministrare populo [CHRYS.] Sed adhuc hodie sacerdotes, si populus decimas non offerat, murmurant; si peccantem populum videant, non murmurant. Dicens Dominus judicium, vult ut omnes juste judicent; dicens misericordiam, praedicavit [Col. 0452B] omnibus conversationem bonam; fides autem charitatis operibus ornanda est. [BEDA.] Haec, inquit, oportuit principaliter, facere, et eleemosynas fructuum terrae non omittere. Non ergo per eleemosynam emitur impunitas in iniquitate manentibus.
M. 235[X]
Duces caeci, excotantes culicem, camelum autem glutientes.
[HIERON.] Camelum intellige magnitudinem praeceptorum, judicium scilicet et misericordiam, et fidem et charitatem Dei. Culicem autem, decimas menthae et anethi et cymini et rutae et reliquorum vilium olerum. Sensus est: Per hoc estis caeci duces, [Col. 0452C] id est improvidi ductores, quia excolatis, id est, inquiritis sicut lac colatur, decimas etiam herbarum, et glutitis, id est absconditis, sicut illud quod glutitur absconditur, majora praecepta. Vel ita: Culicem colare, est minimam transgressionem studiose vitare. Est enim culex minima muscula, quae subtili excolatione excluditur a liquore. Et quia camelus magnum animal est atque deforme, camelum devorat, qui magnam praevaricationem facile incurrit.
M. 236[V] L. 135
Vae vobis Scribae et Pharisaei hypocritae, quia mundatis quod deforis est calicis et paropsidis, intus autem pleni estis rapina et immunditia. Pharisaee caece, [Col. 0452D] munda prius quod intus est calicis et paropsidis, ut fiat et id, quod deforis est, mundum.
[HIERON.] Diversis verbis eodem sensu quo supra, arguit eos simulationis et mendacii, quod aliud loquantur, et aliud in corde habeant. [CHRYS.] Et quoniam in specie calicis et paropsidis homines dicit, manifestatur ex eo quod addit, intus autem estis pleni rapina. [REMIG.] Ac si dicat: Frustra sanctitatem praetenditis exterius, velut si quis calicem mundet exterius, intus autem relinquat sordes, cum usus ejus sit interior. Pleni sunt calix et paropsis rapina et immunditia, quia quod bibitis et manducatis, aliis aufertis, et per hoc potus et cibus vester immunditiam habent peccatorum. Pharisaee caece, id est, indiscrete, munda prius quod tuo ipsius est [Col. 0453A] in corde mala cogitante ut quod deforis est, fiat mundum, id est, ut opera tua sint justa. Non enim mala arbor potest facere fructum bonum. Paropsis est vas quadratum habens pares absides, id est angulos.
L. 138[V] M. 237
Vae vobis, quia estis ut monumenta quae non parent, et homines ambulantes supra, nesciunt.
[BEDA.] Hypocritae instar sunt monumentorum non apparentium, quae cum superficiem terrae communis ostentent intus vermescentium sunt cadaverum plena fetore. Quicunque decepti per illorum sententias, eos imitantur quasi super monumenta ignoranter gradiuntur.
[Col. 0453B] M. L.
Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, quia similes estis sepulcris dealbatis, quae a foris parent hominibus speciosa, intus vero plena sunt ossibus mortuorum et omni spurcitia. Sic et vos a foris quidem paretis hominibus justi, intus autem pleni estis hypocrisi et iniquitate.
[HIERON. — CHRYS.] Quod in calice et paropside demonstravit, nunc apertius per exemplum sepulcrorum replicat. Corpora quidem peccatorum, sepulcra dicuntur mortuorum, quia anima mortua est in corpore peccatoris. [BEDA.] Itaque superstitionem Pharisaeorum redarguit, qui foris speciem rectae doctrinae praetendunt, intus vero quid foeditatis generent, [Col. 0453C] occultant.
L. 139[V] M. 229
Respondens autem quidam ex legisperitis, ait illi: Magister, haec dicens, etiam nobis contumeliam facis. At ille ait: Et vobis legisperitis vae, quia oneratis homines oneribus quae portari non possunt, et ipsi uno digito vestro non tangitis sarcinas.
Tale est quod dicit: Nec in minimo praecepto servatis quod aliis injungitis. Etenim gratiam non requiritis, et jugum leve repellitis, sed lex sine gratia nequit impleri.
M. 238[V] L. 140
Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui aedificatis [Col. 0453D] sepulcra prophetarum, et ornatis monumenta justorum, et dicitis: Si fuissemus in diebus patrum nostrorum, non essemus socii eorum in sanguine prophetarum. Itaque testimonio estis vobismetipsis, quia filii estis eorum qui prophetas occiderunt.
Vos enim prophetarum sepulcra aedificatis, subaudis per hypocrisim, et non pietate, quandoquidem et me et meos quaeritis interficere. Itaque sententiam damnationis quam in patres profertis, in vosipsos retorquetis. [CHRYS.] Alter alterius culpam cito intelligit, suam difficile, quia homo in causa alterius tranquillum cor habet, in sua autem turbatum. Perturbatio autem cordis non permittit hominem considerare quod bonum est. Naturalem consuetudinem malorum Christus exponit: nam pene in omnibus [Col. 0454A] malum hoc invenitur, ut aliorum errores culpent, suos non. Naturae quoque regulam ponit, dicens: Filii estis eorum, quia vix de bonis parentibus mali nascuntur, aut de malis boni. Et sicut in fructu arbor cognoscitur, sic parentes in filiis. Si pater fuerit bonus et mater mala, aut mater bona, et pater malus: interdum filii patrem sequuntur, interdum matrem, patrem tamen frequentius. Si ambo fuerint aequales, aliquando fit ut de bonis parentibus mali exeant filii, aut de malis boni, sed raro, ut naturae est humanae, nasci hominem cum duobus oculis et quinque digitis, aliquando tamen ut manifestentur opera Dei, caecus nascitur aliquis, et cum sex digitis aliquis. Notandum qui martyria aedificant et ecclesias ornant, si in aliis justitiam Dei custodiunt, [Col. 0454B] si de bonis eorum pauperes gaudent, ad gloriam Dei aedificant. Sin autem, quis non intelligat quia non ad gloriam Dei faciunt aedificia illa, ubi pauperes violentiam passi ab eis, interpellant contra eos? Non gaudent martyres illis pecuniis honorari, unde pauperes plorent. Qualis enim justitia est, honorare mortuos, et spoliare viventes? De sanguine miserorum tollere, et Deo offerre, non est Deo offerre, sed velle violentiae suae socium facere Deum. Vis domum Dei aedificare? Da fidelibus pauperibus unde vivant, et aedificasti rationabilem domum Dei. In aedificiis enim homines habitant, Deus autem in hominibus sanctis.
M. 239[X]
[Col. 0454C] Et vos implete mensuram patrum vestrorum serpentes, genimina viperarum, quomodo fugietis a judicio gehennae.
[CHRYS.] Sicut de viperis nascuntur viperae, ita et vos homicidae nati estis de homicidis. Quod ergo illis defuit, vos implete. Illi interfecerunt servos, vos Dominum crucifigite. Non jubet ut faciant, sed ostendit eis quod facturi erant. Sicut serpentes omnibus animalibus astutiores, aspiciunt quomodo mordeant, et postea se occultant; sic hypocritae cogitantes quomodo laedant, post laesionem ita se habent quasi neminem nocuerint. Et bene assimilantur viperis, quia viperarum natura est ut quando conceperint, nati earum uteros matrum rumpant, et sic procedant. Idem nati patiuntur a sua fetura. [Col. 0454D] Sicut ergo viperae parentes comedunt et comeduntur a pullis, sic et perfidi Judaei patres condemnant, et condemnantur a filiis suis. Quomodo, inquit, fugietis a judicio gehennae? Boni vultis videri, sed quomodo non prodest meretrici si nominetur casta, sic non prodest peccatori si servus Dei dicatur.
M. 240[V] L. 141
Propterea et sapientia Dei dixit? Mittam ad illos prophetas et apostolos et sapientes et Scribas, et ex illis occidetis et crucifigetis, et ex eis flagellabitis in Synagogis vestris.
[BEDA.] Quoniam scio vos impleturos mensuram patrum vestrorum in occisione mei et meorum, [Col. 0455A] propterea ego sapientia Dei dixi ab aeterno: Mittam ad illos prophetas et apostolos, ne excusationem habeant, praedicatores non habuisse veritatis, et aliis eorum malitia sit occasio salutis. Ecce qui prius prophetas, et post apostolos misit. Cessent ergo haeretici praedicare, alium legis et prophetarum fuisse Deum, et Novi Testamenti alium. Saepe etiam Scriptura prophetas appellat eos, qui ventura coelestis regni gaudia praedicant. Prophetae, inquit Apostolus, duo aut tres dican, et caeteri dijudicent (II, C r. XIV) . [HIERON.] Amplius, prophetae fuerunt quidam discipuli futura praedicentes, ut Agabus (Act. XXI) , sapientes, qui norunt tempus praedicandi, et Scripturas exponere, juxta Psalmistam eruditi corde in sapientia (Psal. LXXXIX) , Scribae in lege doctissimi. [Col. 0455B] Ex quibus lapidatus est Stephanus, Paulus occisus, Petrus crucifixus, alii discipuli flagellati et persecuti. Plane ostendit Dominus Judaeis, quia intelligit corda eorum, quod similes erunt in malo patribus suis. Nam apud Deum, qui hominem vult occidere, jam homicida est, qui adulterium committere, jam adulter est; qui perjurare, jam perjurus existit; quia Deus non ex operibus tantum judicat, sed ex cogitationibus. Voluntas est enim quae aut remuneratur pro bono, aut condemnatur pro malo, opera autem sunt testimonia voluntatis.
Et persequemini de civitate in civitatem, ut veniat super vos omnis sanguis justus, qui effusus est super terram.
[Col. 0455C] Prophetat interitum Judaeorum: minatus enim olim fuit omnibus malis, quod reddidit generationi novissimae. Et sicut omnia bona quae in singulis generationibus a constitutione mundi omnes sancti merebantur, illis sunt donata qui receperunt Christum; sic omnia mala quae in singulis generationibus a constitutione mundi pati meruerunt iniqui, super Judaeos Christum repellentes venerunt. Quid ergo? Injustus est Deus? absit! Sed propterea quae illorum erant, justi dicuntur passi, quia meruerunt ea quae illi meruerunt; et soli passi sunt, cum non soli peccassent. Res ita moralis est. Ecce cum servi tui peccant, spolias unum, et iterum parcis ei, dicens: Nisi servaveris hoc patieris. Idem facis et alteri. Non meliorantibus eis, si unus castigatur, videtur [Col. 0455D] pro omnibus castigari, quia quod aliis est promissum, ipse solus luit. Revera autem non pro aliis castigatus est, sed pro se. Sed si non peccans aliquis castigaretur, ille pro aliis diceretur castigari. Sic generatio ista pro patribus videtur punita, qui territi fuerunt, non puniti; vere autem non pro illis, sed pro peccato suo condemnata est. Non enim justum est ut alter pro alterius puniatur peccatis, sed in die vindictae unusquisque pro suo peccato punietur. [BEDA.] Aliter: Ultio sanguinis omnium justorum, ab una generatione requiritur, licet multi ante incarnationem et post resurrectionem Salvatoris, ab aliis sint nationibus interempti; quia moris est Scripturarum, duas generationes, bonorum scilicet malorumque, computare Omnes enim mali, [Col. 0456A] una generatio sunt, una civitas, unum corpus diaboli; sicut omnes boni, una generatio et unum corpus Christi.
A sanguine Abel justi, usque ad sanguinem Zachariae filii Barachiae, quem occidistis inter templum et altare. Amen dico vobis, venient haec omnia super generationem istam.
[HIERON.] Altare incensi, intra templum erat; altare holocaustorum, extra, inter quod et templum Zacharias occisus est. De Abel non dubitatur, quin is sit quem occidit Cain frater suus (Gen. IV) . Zachariam autem quidam dicunt esse illum, qui undecimus est in duodecim prophetis, alii Zachariam patrem Joannis, alii Zachariam qui occisus est a Joas rege Judae inter templum et altare, sicut Regum [Col. 0456B] narrat historia, et quem Scriptura refert fuisse filium Joiadae sacerdotis: Non fuit, inquit, recordatus Joas patris ejus Joiadae, quae sibi fecisset bona (II Par. XXIV) . Cum ergo locus conveniat occisionis in isto, et non in superioribus, quaerimus quare Barachiae dicatur filius. Barachias in lingua nostra benedictus Domini dicitur, in quo demonstratur Hebraeo nomine justitia sacerdotis Joiadae. Et in Evangelio quo utuntur Nazarei, pro filio Barachiae, filium Joiadae scriptum reperimus. Quia isti gesserunt contra apostolos similia Cain et Joas, ideo de una generatione esse referuntur. Nam, ut dictum est, sicut boni sunt una generatio, sic et mali altera. [BEDA.] Quare autem, usque ad sanguinem Zachariae dictum sit, quaerendum est: cum et multi [Col. 0456C] post eum usque ad nativitatem Christi, et ipso nato innocentes pueri sint ab hac generatione perempti. Sed quia Abel pastor ovium, Zacharias vero sacerdos fuit, utriusque gradus martyres, et laici scilicet et altaris officio mancipati, sub eorum voluit intimare vocabulo.
M. 241[V] L. 175
Jerusalem, Jerusalem, quae occidis prophetas et lapidas eos qui mittuntur ad te!
[HIERON.] Jerusalem vocat, habitatores, non saxa et aedificia civitatis, plangendo affectu patris.
Quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum [Col. 0456D] gallina congregat pullos suos sub alas, et noluisti?
In eo quod dicit, quoties volui congregare filios tuos, omnes retro prophetas a se missos testatur. Tale est quod dicit: Ego volui, tu noluisti; et quotquot congregavi mea voluntate semper efficaci, te nolente feci, quia semper ingrata fuisti. Vel ita, juxta regulam quae nomen causae pro effectu ponit: Volui, id est, approbavi, monui et multifarie multisque modis consului tibi praevaricatrici redire ad cor, tu vero noluisti. Misi ad te Isaiam, et serrasti eum; misi Jeremiam, et lapidasti. [CHRYS.] Misi Ezechiel, et tractum per lapides excerebrasti. Quomodo sanaberis, quae nullum medicum ad te venire permittis? Se ipsum Dominus avi comparat, et alas habere legitur, pro eo quod more avis electos suos [Col. 0457A] tanquam pullos sub se colligit, fovet, et ab insidiis diaboli et malorum hominum protegit. Unde Propheta ait: Sub umbra alarum tuarum protege me (Psal. XVI) . Amplius: Gallinam assimilat Ecclesiae. Sicut enim pulli gallinarum pastum suum sequentes per diversa vagantur, et maternis vocibus congregantur; sic et populus Dei carnalem voluptatem et mundalem concupiscentiam sequens, vagatur ab Ecclesia matre, et per sacerdotes modo increpationibus, modo blandimentis congregatur et lactatur. Et quemadmodum gallina non solum suos pullos calefacit, sed etiam cujuscunque volatilis exclusos a se, diligit quasi suos Christianos studet fovere; sed, sive gentiles, sive Judaei fuerint illi suppositi, omnes fidei suae calore vivificat, et in baptismo generat, [Col. 0457B] et in sermone nutricat, et materna diligit charitate. Haec quae de Judaeis hic dicuntur, etiam haereticis coaptantur. Quoties enim leguntur in ecclesiis verba prophetarum et apostolorum, prophetae et apostoli missi loquuntur ad nos. Quos omnes haeretici dum negligunt et male interpretantur, quasi occidunt et lapidant eos. Qui haeretici quoties movetur certamen inter fideles et eos, et Dominus vult congregare illos sub veritate pennarum suarum, id est, duorum Testamentorum, non quasi domestici pulli, sed quasi silvestres et sanguinarii vulturis aut accipitris, non solum ad veritatem venire nolunt, sed etiam irruunt super gallinam, id est, Ecclesiam, et dispergunt pullos ejus.
Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta.
[Col. 0457C] Cum ego fuero crucifixus, scindetur velum templi, et secreta mysterii sanctitatis ejus publicabuntur, et recedet ab eo Spiritus Dei. Et sicut corpus anima recedente prius frigescit, deinde putrescit et solvitur, sic templum vestrum, Dei Spiritu recedente ab eo, prius seditionibus replebitur, deinde ruet. Sicut enim ante mortem hominis insanabilis praecedit infirmitas, sic ante ruinam loci alicujus inemendabilia praecedunt peccata. Et sicut pulli frequenter a matre vocati, cum non eam secuti fuerint, aut accipiter diripit eos, aut longe vagantes pereunt, sic Domino frequenter Judaeos vocante, quoniam non secuti sunt eum, quasi accipiter rex Romanus partem eorum comedit fame et gladio, alii autem dispersi [Col. 0457D] sunt ut pereant.
Dico enim vobis, non me videbitis amodo donec dicatis: Benedictus qui venit in nomine Domini.
[HIERON.] Sensus est: Nisi confessi fueritis ipsum me esse, de quo Psalmista cecinit, quia veniret in nomine Domini (Psal. CXVII) , non videbitis amodo, id est, ab hoc tempore passionis, faciem meam. Haec autem confessio et haec visio bipartita est. Credituri namque Judaei, postquam plenitudo gentium intraverit, videbunt a judicio in antea in humana Christi facie divinam, quia prius ex fide et dilectione confitebuntur Omnipotentis Filium in carne venisse benedictum, id est, ab omni peccato immunem ad glorificandum nomen Patris. Increduli vero solam humanitatem videbunt in secundo adventu, [Col. 0458A] et tamen tunc certissime dicent, conscientiis hoc testantibus, quia Filius Omnipotentis benedictus venit in nomine Domini.
A. 110[X]
Verumtamen ex principibus multi crediderunt in eum, sed propter Pharisaeos non confitebantur, ut Synagoga non ejicerentur. Dilexerunt enim gloriam hominum magis quam gloriam Dei.
[AUGUST.] Sciendum est quia Dominus crucem suam in frontibus credentium fixit, ubi quodammodo sedes est verecundiae, ut de nomine ejus fidelis non erubescat, et magis Dei gloriam quam hominum diligat. Cruce tempore suo nihil erat in [Col. 0458B] carne intolerabilius, nunc nihil est in fronte gloriosius. Ubi ergo Domini crux honorata est, non est modo crux in poenis reorum, quia putatum est quod et reus honoraretur, si crucifigeretur.
A. 111[I] M. 98 R. 96 L. 116
Jesus autem clamavit et dixit: Qui credit in me, non credit in me, sed in eum qui misit me.
Simile jam dixerat: Mea doctrina non est mea, sed ejus qui me misit (Joan. VII) . Nunc autem, inquit, non credit in me, id est, in hoc solummodo quod videt in me, sed in Patrem. Et qui credit in Patrem, necesse est ut credat eum habere Filium
Et qui videt me, videt eum qui misit me,
[Col. 0458C] Ne putaretur sic voluisse intelligi Patrem quasi filiorum per gratiam, et non unici Verbi aequalis sibi, subjecit istud. Quasi diceret: Usque adeo nihil distat inter me et Patrem, ut, qui me videt, eum videat.
A. 112[X]
Ego lux in mundum veni, ut omnis qui credit in me, in tenebris non maneat.
Dixit Dominus alibi discipulis: Vos estis lux mundi (Matth V) . Lumina ergo sunt omnes sancti, sed ab eo illuminantur, a quo recedentes tenebrantur. Cum dicit, in tenebris non maneat, satis manifestat se in tenebris omnes invenisse.
Et si quis audierit verba mea, et non custodierit [Col. 0458D] ego non judico eum. Non enim veni ut judicem mundum, sed ut salvificem mundum.
Nunc est tempus misericordiae et collectionis, postea tempus judicii vel damnationis, juxta illud: Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Psal. C) . De novissimo judicio addidit:
Qui spernit me et non accipit verba mea, habet qui judicet eum. Sermo quem locutus sum, ille judicabit eum in novissimo die, quia ego ex meipso non sum locutus.
Non loquitur ex se, quia non est ex se. Satis manifestavit se judicaturum, dicens: Sermo quem locutus sum, et caetera. Aliter judicabuntur qui non audierunt, aliter qui audierunt et contempserunt. Qui enim sine lege peccaverunt, ait Apostolus, sine [Col. 0459A] lege peribunt: et qui per legem peccaverunt, per legem judicabuntur (Rom. II) .
Sed qui misit me Pater, ipse mihi mandatum dedit, quid dicam et quid loquar.
Gignendo dedit Pater, quod Filius accepit nascendo, sicut et vitam. Nam vita genuit vitam, id est Pater Filium. Mandatum dedit, non quod Filius non habebat, sed quia in sapientia Patris, quod est Verbum Patris, omnia mandata sunt Patris.
Et scio quia mandatum ejus vita aeterna est.
Ergo mandatum est Filius Patris, quia ipsa vita aeterna est.
Quae ergo ego loquor, sicut dixit mihi Pater, sic loquor.
Non accipiamus, quasi per verba locutus sit Pater [Col. 0459B] unico Verbo. Quid ergo est, sic loquor? Ita ille dixit ut verax, ita iste loquitur ut Veritas. Dixit verax veritati, id est, genuit veritatem. Loquitur veritas, id est, seipsam annuntiat. Intelligentibus mentibus sic loquitur veritas intus sine sono, sicut dicit ei Pater; sed ut crederent homines quod nondum possunt intelligere, ex ore carnis verba sonuerunt: quae prolata et litteris signata, nos ad ipsam veritatem aliquatenus erigunt.
A. 108[X]
Haec locutus est Jesus, et abiit et abscondit se ab eis.
Non ab eis se abscondit, qui credere incoeperant, sed ab eis qui eum occidere cupiebant, consulendo [Col. 0459C] nostrae infirmitati, non derogando suae potestati.
Cum autem tanta signa fecisset coram eis, non credebant in eum, ut sermo Isaiae prophetae impleretur quem dixit: Domine, quis credidit auditui nostro? et brachium Domini cui revelatum est? (Isa. LIII.) Propterea non poterant credere, quia iterum dixit Isaias: Excaecavit oculos eorum et induravit cor eorum, ut non videant oculis, et non intelligant corde, et convertantur, et sanem eos (Isa. VI) .
Quis pro raritate vel difficultate posuit, quia quod prophetae a Domino audierunt et populo praedicaverunt, vix pauci Judaei crediderunt, etiam Domino in carne praesente. Per brachium intelligitur Filius, quia per eum omnia facta sunt, sicut tu per brachium tuum operaris. Tale brachium nec porrectum [Col. 0459D] extenditur, nec collectum contrahitur. Ubique enim totus est Filius sicut Pater. Hic quidam mussitant, dicentes: Quae culpa Judaeorum fuit, si necesse fuit ut sermo Isaiae impleretur? Quibus respondemus, Dominum praescium futurorum, per prophetam praedixisse infidelitatem Judaeorum et non ideo eos coegisse ad peccandum, quia futura eorum peccata praescivit, malam voluntatem eorum praevidit Deus, quam per prophetam praenuntiavit. Nullam siquidem necessitatem infert providentia rerum eventibus, sed sicut se habent res ad utrumque, videlicet ad fieri et non fieri, sic se providentur habere. Quae providentia vel (quod idem est) praescientia Dei, ex tua sapientia praescientis omnia [Col. 0460A] antequam sint, omnino immutabilis est, et nullo modo falli potest. Neque modo scit aliquid Deus, quod ab aeterno nescierit nec in futuro quidquam sciturus est quod modo nesciat. Verbi gratia: si scit hodie te legere, scivit ab aeterno te lecturum hodie, et in aeternum sciet te legisse hodie. Quia ergo praescientia falli non potest, omnia provisa a Deo necesse est fieri. Et ita hoc provisum quod Antichristus nascatur, necessario futurum est. Ergo necessario futurum est quod Antichristus nascatur, non sequitur quia falsum est, Cum enim dicimus, hoc provisum necesse est fieri, intelligimus et verum est; quia non potest simul esse quod provisum sit et non fiat. Unde nullo modo sequitur quod necessario fiat. Sic quoque dicimus, me vidente te currere, [Col. 0460B] necesse est ut curras, hoc est, non potest simul fieri, ut videam te currere, et non curras. Et ex hoc nequaquam provenit ut necessario curras. Sic igitur exclusum est sophisma, quod multos in errorem duxit, ut omnia ex necessitate fieri putarent.
A. 110[X]
Haec dixit Isaias quando vidit gloriam ejus, et locutus est de eo.
Haec de excaecatione Judaeorum praedixit, quando incarnationem Christi prophetavit. Non vidit Isaias Deum sicuti est, quemadmodum nec Moyses, nisi forsitan viderint supra hominem rapti, ut Paulus (II Cor. XII) . Unde iste Joannes in Epistola sua [Col. 0460C] ait: Nondum apparuit quid erimus, scimus quia cum apparuerit similes ei erimus, quia videbimus eum sicuti est (I Joan. III) . Ostendit ergo se Dominus ante incarnationem oculis hominum, sicut voluit in subjecta sibi creatura non sicuti est.
M. 242[II] R. 136 L. 248
Et cum egrederetur Jesus de templo, accesserunt discipuli ejus, ut ostenderent ei aedificationes templi, dicentes: Magister, aspice quales lapides et quales structurae.
[HILAR.] Post comminationem deserendae urbis, tanquam commovendus ambitione templi esset, ut nunquam tale opus destrueretur, magnificentia ei exstructionis ostenditur. Sed ait destruenda omnia [Col. 0460D] esse: templum enim aeternam ad habitationem sancti Spiritus ei consecrabatur, homo scilicet, per agnitionem Filii et confessionem Patris et praeceptorum obedientiam dignus fieri Deo habitaculum. Non moveat quod Matthaeus pluraliter dicit: discipuli ejus: et Marcus ait, unus ex discipulis suis, quia vel unus pro omnibus loquebatur, vel singularem numerum posuit pro plurali.
Et respondens Jesus, ait: Videtis has omnes magnas aedificationes? Amen dico vobis, venient dies in quibus non relinquetur hic lapis super lapidem, qui non destruatur.
Juxta historiam manifestus est sensus. Mystice autem, recedente Domino de templo, omnis compositio [Col. 0461A] mandatorum sic est destructa, ut Judaei nihil impleant, et capite sublato, membra inter se pugnent. [BEDA.] Divinitus etiam procuratum est ut, patefacta evangelica gratia per orbem, templum cum suis caeremoniis tolleretur, ne quis adhuc parvulus in fide laberetur ad Judaismum, si videret permanere facta a prophetis. Aufertur ergo umbra, et palmam tenet veritas per orbem declarata.
R. 138[II] M. 243 L. 149
Et cum sederet in monte Olivarum contra templum, accesserunt ad eum discipuli secreto, et interrogaverunt eum dicentes: Praeceptor, dic nobis, quando haec erunt, et quod signum adventus tui, cum haec [Col. 0461B] omnia incipient consummari?
Interrogant discipuli Dominum, quo tempore Jerusalem destruetur, et quae signa deinde praecedent adventum suum, qui erit in consummatione saeculi. Sedet autem Dominus super montem Olivarum contra templum, cum de ruina templi disputat, ut etiam ipso corporis situ verbis congruat, mystice autem designans, quia quietus manens in sanctis, superborum detestatur amentiam. Quis enim non videat, quod mons Oliveti fructiferam designet sanctae Ecclesiae celsitudinem, quam Dominus semper inhabitare delectatur? Ille mons non solet gignere silvam sterilem, sed quae lumen dat, infirmitates solvit lassos recreat. Quae probantur fieri Ecclesia, dicente [Col. 0461C] Psalmista: Ego sicut oliva fructifera in domo Dei (Psal. LI) . Ecclesia lumen dat praedicando Scripturas, infirmitates peccatorum solvit, lassos recreat vitam aeternam promittendo,
L. 203[X]
Et ait ad discipulos: Venient dies quando desideretis videre unum diem Filii hominis, et non videbitis.
[BEDA.] Unum diem dicit regnum Dei, unde Psalmista ait: Quia melior est dies una in atriis tuis super millia (Psal. LXXXIII) . Hujus autem dici praesentiam desiderare oportet, non tamen magnitudine desiderii licet nobis fingere somnia, quasi instet dies Domini. Saepe etiam propter haereticorum importunitatem desideraverunt fideles Dominum, vel una [Col. 0461D] die corporali visione, si fieri posset, redire ad terras, et non videbitis, inquit: sufficit enim quod semel Evangelii lucem toti mundo exhibuit, et charitatis munere firmavit, ac sine intermissione invisibiliter in suis operatur Erudiuntur itaque apostoli veritate doctrinae, ut neque in hoc exsilii mundo gloriam Dei videre quaerant, neque pro ea videnda donec voluntas Dei sit, mortem subire praesumant. Sive enim vivimus, sive morimur, Domini sumus (Rom. XIV) .
M. 243[II] R. 138 L. 249
Videte ne quis vos seducat. Multi enim venient in nomine meo, dicentes: Ego sum Christus, et multos seducent.
Multi imminente Hierosolymorum excidio exstitere, [Col. 0462A] qui multa veritati contraria, et diem Domini instare praedicaverunt, unde Apostolus in Epistola ad Thessalonicenses: Multi in nomine Christi venient Antichristi (I Thess. V) . Ego reor omnes haeresiarchas Antichristos esse. Seducent multos (II Thess. II) , unde Simoni Mago in Samaria omnes auscultabant, dicentes: Hic est virtus Dei magna (Act. VIII) .
Cum audieritis autem praelia et opiniones bellorum et seditiones, volite terreri. Oportet enim primum haec fieri, sed nondum est finis.
Praelia et exspectationes bellorum pertinent ad hostes; seditiones ad cives. Quae tria in populo Judaeorum constat abundasse. Sed his praecurrentibus admonentur apostoli ne terreantur, quia usque ad quadragesimum annum differendum erat urbis excidium.
[Col. 0462B] Consurget enim gens in gentem, et regnum contra regnum, et erunt pestilentiae et fames et terrae motus per loca, terroresque de coelo et signa magna. Haec autem omnia, initia sunt dolorum.
[GREGOR.] Constat haec omnia contigisse tempore Judaicae seditionis, ante ultimam provinciae eversionem. Horum alia sunt ab hominibus [hostibus], alia a terra, alia e coelo, alia ab elementis. Surget gens contra gentem, ecce perturbatio hominum. Terraemotus magni, ecce ira de coelo. Pestilentiae, hic inferuntur, inaequalitates corporum. Fames, ecce sterilitas terrae. Terroresque de coelo et tempestates, ut quidam codices habent, ecce inaequalitas aeris. Qui ergo in cunctis delinquunt, in cunctis feriuntur. [Col. 0462C] Non dicitur hic de terroribus et tempestatibus hiemalibus, quae suo tempore veniunt, sed de eis, quae ordinem temporum non servant. Quod enim ordinare venit, non est in signum. Haec omnia in illo tempore completa, apud Josephum inveniuntur, qui narrat stellam gladio similem per annum totum supra Hierosolymam pependisse, et currus equitesque armati, ut perhibet, per aera discurrere, quadraginta diebus sunt visi. Sed et vitula sacrificiis admota, inter immolantium manus enixa est agnam. [HIERON.] Mystice, regnum contra regnum, et pestilentiae eorum, quorum sermo ut cancer serpit, et fames audiendi verbi Dei, commotio terrae et a fide separatio in haereticis intelligitur: qui contra se invicem dimicantes, [Col. 0462D] Ecclesiae victoriam faciunt.
M. 234[I] R. 639 L. 250 A. 141 et 146
Tunc tradent vos in tribulationem, et occident vos et eritis odio omnibus gentibus propter nomen meum.
Per apostolos omnium credentium persona signatur, quos quia Judaei post occisionem Domini propter nominis et fidei ejus confessionem persecuti sunt, merito exterminantur. [GREGOR.] Prius quidem corda hominum, et post elementa turbantur, ut cum rerum ordo confunditur, ex qua re tribulatio veniat, monstretur.
L. 252[II] M. 88 R. 141
Et capillus de capite vestro non peribit, et in patientia vestra possidebitis animas vestras.
[Col. 0463A] Quia dura sunt quae praedicuntur de afflictione mortis, datur consolatio de gaudio resurrectionis. Ac si dicat martyribus suis: Cur timetis ne pereat quod incisum dolet, quandoquidem et illud in vobis perire non potest, quod incisum non dolet? Caro incisa dolet, capillus non dolet. Aliter: Capillus de capite discipulorum Domini non peribit, quia non solum fortia gesta sanctorum, de quibus dicitur: Dominus custodit omnia ossa eorum (Psal. XXXIII) , sed et volatilis, ut ita dicam, ac tenuissima cogitationum superficies, quae de occulta cordis radice, quasi de cerebro caesaries exit, apud justum judicem conservata, digna mercede donabitur. Unde propheta: Et reliquiae cogitationis diem festum agent tibi (Psal. LXXIII) . Nazaraei etiam in lege comam nutrire jubentur, [Col. 0463B] et novacula super caput Samuelis non ascendit (Num. VI) , quia sapientium cogitatio bona salvatur in perpetuum. Custos autem omnium virtutum patientia est, in qua animas quae corpus possident possidemus, cum ipsas animas ad patiendum ratione regimus. Vera autem patientia est, aliena mala aequanimiter perpeti; contra eum qui mala irrogat, nullo dolore moveri,
Ponite ergo in cordibus vestris, non praemeditari quemadmodum respondeatis. Ego enim dabo vobis os et sapientiam, cui non poterunt resistere et contradicere omnes adversarii vestri.
Ac si membris suis infirmantibus dicat: Nolite pertimescere. Vos ad certamen acceditis, sed ego [Col. 0463C] praelior; vos verba editis, sed ego loquor
M. 245[X]
Tunc scandalizabuntur multi, et invicem tradent, et odio habebunt invicem, et multi pseudoprophetae surgent, et seducent multos. Et quoniam abundabit iniquitas, refrigescet charitas multorum. M. R. Qui autem perseveraverit usque in finem, hic salvus erit.
Multi scandalizabuntur, id est, ruent a fide, timore vel immanitate tormentorum vel portentis. Invicem tradent, frater infidelis fratrem fidelem, et odio habebunt, insurgendo filii in parentes, et parentes in filios, gladio Domini separante eos ab invicem, quod in principio praedicationis factum est. Falsi prophetae surgent, ut et miraculis seducant. Fidelis autem quocunque [Col. 0463D] tempore incipiat, usque ad finem praesentis vitae permaneat in charitate, quam non poterunt exstinguere aquae multae. Et sicut evangelista Joannes martyr exstitit, quia passionem quam non suscepit in corpore, servavit in mente, sic et nos martyres esse possumus.
M. 246[VI] R. 140
Et praedicabitur hoc Evangelium regni in universo orbe, in testimonium omnibus gentibus, et tunc veniet consummatio.
Quia noverat Dominus corda discipulorum de perditione suae gentis esse tristanda, hoc modo consolatur, ut sciant amissis Judaeis se socios regni coelestis ex toto mundo habituros. Sicut enim ecclesiasticae [Col. 0464A] testantur historiae multo ante excidium Judaeae omnes apostoli ad praedicandum Evangelium per totum orbem sunt dispersi, exceptis Jacobo Zebedaei et Jacobo fratre Domini, qui prius in Judaea pro verbo Evangelii sanguinem fuderunt. Igitur ante consummationem eversionis Jerusalem, fuit in quatuor partibus mundi praedicatio Evangelii, in testimonium credentibus adventus Filii Dei et redemptionis, in testimonium non credentibus, suae damnationis.
M. 247[IV] R. 142
Cum ergo videritis abominationem desolationis, quae dicta est a Daniele propheta, stantem in loco sancto, qui legit, intelligat.
[Col. 0464B] [HIERON.] Quando ad intelligentiam provocamur, mysticum monstratur esse quod dictum est. Abominatio secundum veterem scripturam idolum nuncupatur: et idcirco additur desolationis, quod in desolato templo positum sit idolum. Putant autem vel de Antichristo intelligi, vel de imagine Caesaris, quam Pilatus posuit in templo, vel de Adriani statua, quae in ipso Sancto sanctorum loco, multo tempore stetit. Lucas vero sequenti capitulo ostendit tunc factam fuisse abominationem desolationis, quae a Daniele praedicta est, quando expugnata est Jerusalem. [HIERON.] Hoc testimonium quod Dominus sumpsit de Daniele, habetur in fine undecimae visionis. Et in dimidio, inquit, hebdomadae auferetur sacrificium [Col. 0464C] meum et libamina, et in templo abominatio desolationum erit usque ad consummationem temporis (Dan. IX) . [AUGUST.] Expositores autem divinorum eloquiorum non solum computatione temporum, verum etiam rebus ipsis completas fuisse primo Domini adventu Danielis hebdomadas demonstrant, maxime quia scriptum est: Exstinguetur Sanctus sanctorum, vel quia in eadem prophetia Hebraei codices expressius habent: Occidetur Christus, et non erit ejus (ibid.) , id est, non erit ejus civitatis, quoniam sic alienatus est a Judaeis, qui eum propterea Salvatorem suum non esse crediderunt, quia occidere potuerunt. Si autem jam completae sunt hebdomades, quia jam est unctus Sanctus sanctorum, jam occisus est Christus, ut non esset civitatis ejus, jam de templo illo [Col. 0464D] sublatum est sacrificium, sublata unctio merito; apostolis de fine quaerentibus, responsum est: Non est vestrum scire tempora vel momenta quae Pater posuit in sua potestate (Act. I) ; quoniam tempora quae per Danielis prophetiam scire poterant, non ad finem saeculi de quo quaesierant, pertinebant.
L. 252[X]
Cum autem videritis circumdari ab exercitu Jerusalem, tunc scitote quia appropinquabit desolatio ejus.
[BEDA.] Dicta sunt ea, quae per quadraginta annos necdum fine adveniente, futura erant. Hic ipse finis desolationis, quae a Romano exercitu facta est, exponitur
[Col. 0465A] L. 253[II] M. 248 R. 143
Tunc qui in Judaea sunt, fugiant in montes; et qui in medio ejus, discedant; et qui in regionibus, non intrent in eam; quia dies ultionis hi sunt ut impleantur omnia quae scripta sunt.
[BEDA.] Tunc, id est, tempore obsidioni proximo, dum adhuc fugere licebit, dum miles Romanus per fines Judaeae se diffundere coeperit, non fugiant in Jerusalem qui extra sunt, sed qui in ea sunt, discedant, antequam ita periculum urgeat, ut non possit evadi. Dies enim ultionis hi sunt, Dominici videlicet sanguinis ultionem petentes. Ecclesiastica narrat historia Christianos qui in Judaea erant, imminente excidio ab angelo monitos fuisse, et trans Jordanem [Col. 0465B] in civitate Pella, donec desolatio Judaeae impleretur, habitasse sub tutela Agrippae, qui parebat imperio Romanorum
M. 240[II] R. 144 L. 254
Vae autem praegnantibus et nutrientibus in illis diebus.
[BEDA.] Vae praesente captivitate praegnantibus et nutrientibus sive mammantibus, ut quidam interpretantur, quantum vel uteri, vel manus filiorum sarcina praegravatae, fugae necessitatem non minimum impediunt. Lege Regum historiam, ubi uxor Jonathae malum captivitatis praepropera fuga vitans, lapsum sinu filium perpetuo claudum recepit (II Reg. IV.) [AUGUST.] Amplius. Quando concupiscit [Col. 0465C] aliquis rem alienam, anima sua quasi concepisse videtur. Si vero quod concupiscit, per aliquam nequitiam potuerit obtinere, quasi natum filium osculari et nutrire cognoscitur. Vis concupiscentia impraegnari? Concupisce vitam aeternam. Ipsa sit spes tua et certus erit partus tuus.
L. 255[II] M. 251 R. 146
Erit enim pressura magna super terram et ira populo huic. [BEDA.] Pressura populo Judaeorum usque hodie per omnes gentes disperso, individua comes adhaeret.
L. 256[X]
Et cadent in ore gladii, et captivi ducentur in omnes [Col. 0465D] gentes; et Jerusalem calcabitur gentibus, donec impleantur tempora nationum.
Tempora nationum sunt quae commemorat Apostolus, dicens: Quia caecitas ex parte facta est in Israel, donec plenitudo gentium introiret et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. XI) . Quae sequuntur, pertinent ad finem saeculi.
M. 250[V] R. 145
Orate autem ut non fiat fuga vestra hieme vel Sabbato
Haec ad litteram non prohibent in Judaea fugam, quia ibi est fugae commodior temperantia hiemis, quam fervor aestatis, et quia Dominus jam terminaverat observantiam Sabbati. [HILAR.] Orare itaque [Col. 0466A] admonemur, ne vel hieme fuga nostra vel Sabbato sit, id est, ne aut in peccatorum frigore, aut in otio bonorum operum reperiamur. Utique fugientes elongamur a Deo, si fides et charitas in Christo refrigescat, si otiosi in opere Dei torpeamus Sabbato virtutum. Amplius: Orate ut non fiat fuga vestra hieme vel Sabbato, id est, ne finiantur fructus operis vestri cum fine temporis. Hieme enim finitur fructus, Sabbato tempus.
M. 251[II] R. 146 L. 155
Erit enim tunc tribulatio magna, qualis non fuit ab initio mundi usque modo, neque fiet.
[BEDA.] Ideo orandum est, quia tunc cum impleta fuerint tempora nationum, fiet Antichristi persecutio, [Col. 0466B] quando creberrima et acerbissima tormenta longe lateque inferentur fidelibus.
L. 257[II] M. 258 R. 150
Et erunt signa in sole et luna et stellis, et in terris pressura gentium prae confusione sonitus maris et fluctuum, arescentibus hominibus prae timore et exspectatione quae supervenient universo orbi.
Prae confusione, id est, ante confusionem, ut antea signa sint et pressura gentium, deinde sequatur confusio sonitus maris et fluctuum. Sol convertetur in tenebras, ait Joel, et luna in sanguinem, antequam veniat dies Domini magnus et manifestus (Joel II) . Merito incumbente judicio, sonitus maris et fluctuum confunditur, terrarum orbis prementibus se invicem [Col. 0466C] colonis inficitur, maxima coeli lumina turbantur; quia quomodo impulsae ad casum arbores, fragoris motusque sui praemittere solent indicia, sic termino mundi appropiante, quasi paventia nutant elementa. Nec mirum homines arescere prae timore, in quibus illud implebitur: Pugnabit pro eo orbis terrarum contra insensatos (Sap. V) . Omnia quae ad usum vitae accipimus, vertimus in culpam. Tranquillitatem humanae pacis vertimus in vanam securitatem, peregrinationem terrae pro habitatione diligimus patriae, salutem corporum redigimus in usum vitiorum, ubertatis abundantiam non ad necessitatem carnis, sed ad pravitatem sumimus voluptatis; serenitatem aeris cogimus nobis servire ad amorem terrenae dilectionis. Jure igitur nos omnia feriunt, ut quot in mundo [Col. 0466D] habuimus gaudia, tot postmodum sentiamus tormenta.
M. 252[V] R. 147
Et nisi breviati fuissent dies illi, non fieret salva omnis caro, sed propter electos breviabuntur dies illi.
[REMIG.] Sensus est: Nisi Deus qui dat virtutem patiendi, dispositione sua breviasset potentiam persequendi, rarus vel nullus fieret salvus. Non hoc ergo dicit, ut tempora mutentur secundum deliramenta quorumdam, non attendentium quod scriptum est: Ordinatione tua perseverat dies (Psal. CXVIII) , sed ne malitiae mora, fides credentium concutiatur. Quanto enim tribulatio tempore Antichristi gravior [Col. 0467A] est futura caeteris, tanto moderatior est futura brevitate temporis. Tribus annis et dimidio impugnabitur Ecclesia.
M. 253[II] R. 148 L. 204
Tunc si quis vobis dixerit: Ecce hic Christus aut illic, nolite credere.
[BEDA,] Nonnulli exstitere, qui curricula computantes aetatum, certum se consummationis saeculi annum diemque et horam dicerent invenisse, contra auctoritatem Domini dicentis: Non est vestrum nosse tempora vel momenta (Act. I) . Multi etiam haeretici venturi sunt et venerunt, quorum primus Simon Magus fuit, extremus vero futurus est Antichristus (Act. VIII) . Non est igitur credendum alicui [Col. 0467B] vel de persona, ut ipse sit Christus, vel de tempore futuri judicii.
M. 254[II] R. 149
Surgent enim pseudochristi et pseudoprophetae, et dabunt signa magna et prodigia, ita ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi: ecce praedixi vobis.
[BEDA.] Haec temporibus Antichristi proprie congruunt, quando etiam signorum operatio eos qui tormenta ingerent, comitabitur. Unde Apostolus: Cujus est adventus secundum operationem Satanae, in omni seductione, signis et prodigiis mendacii (II Thess. II) . Praedicitur ergo electis, ut praescii vigilent, ne eorum fides concutiatur, licet persecutor [Col. 0467C] veritatis, sit operator virtutis. Forsitan multi corruent, qui humano judicio videntur electi.
M. 255[V] L. 202
Si ergo dixerint vobis: Ecce in deserto est, nolite exire, ecce in penetralibus, nolite credere.
Antichristus caeremonias legis tentabit restaurare, ut Evangelium solvat. Quae res Judaeos eum pro Christo suscipere suadebit. Igitur membra ejus qui se efferet supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur (II Thess. II) , praedicabunt se habere Christum in deserto litterae legis. [AUGUST.] Amplius: Si quis dixerit vobis Christum morari in deserto gentilium et philosophorum dogmate, aut in haereticorum penetralibus, qui Dei pollicentur [Col. 0467D] arcana, nolite exire a fide vestra, ut illi credatis. Penetralia sunt hic camerae haereticorum.
M. 265[V] L. 205
Sicut enim fulgur exit ab oriente, et paret usque in occidentem, ita erit et adventus Filii hominis.
Subitus et coruscus veniet, ut nullus in sua mente latere permittatur, quin judicis fulgore penetretur. Psalmista etiam dicit: Deus manifeste veniet, Deus noster et non silebit (Psal. CXLIX) . [BEDA.] Stultum est ergo eum credere esse in abscondito, qui lumen est totius mundi. Pulchre Lucas ait, de sub coelo; quia judicii discrimen erit in aere, Apostolo dicente: Simul rapiemur cum illis in nubibus obviam Domino in aera (I Thess. IV) . [AUGUST.] Potest illud [Col. 0468A] et de illo adventu Domini accipi, quo quotidie venit in Ecclesiam, et in corde fidelium regnat. Nolite, inquam, credere quod Christus latitet, sed quod fides ejus ab oriente usque ad occidentem in Ecclesiis fulgeat. De ipso namque in Salomonis figura prophetatum est: Dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos terrae (Psal. LXXI) . A flumine scilicet ubi baptizatus est, quia inde coepit Evangelium praedicare. Et alibi: Omnes gentes quas fecisti venient fide, et adorabunt te, Domine (Psal. LXXXV) . De eodem Sophonias: Adorabunt eum unusquisque de loco suo, etiam omnes insulae gentium (Sophon. II) . Nomine fulguris, seu fulgoris intellige manifestationem solis, sive alterius splendoris, mundi tenebras fugantis. sicut Ecclesiam [Col. 0468B] Christus illuminat.
M. 258[II] R. 150 L. 257
Statim autem post tribulationem dierum illorum sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum, et stellae cadent de coelo, et virtutes coelorum commovebuntur, et tunc parebit signum Filii hominis in coelo.
[HIERON., BEDA.] Signum, intellige crucem aut vexillum victoriae. Non diminutione luminis, sed comparatione verae lucis omnia erunt tenebrosa in die judicii, de quo prophetavit Isaias, dicens: Erubescet luna et confundetur sol, cum regnaverit Dominus exercituum in monte Sion et Jerusalem, et in conspectu senum suorum fuerit glorificatus (Isa. XXIV) . Caeterum peracto die judicii, et clarescente [Col. 0468C] gloria futurae vitae, cum fuerit coelum novum et terra nova, tunc fiet quod idem propheta dicit alibi: Et erit lux lunae sicuti lux solis, et lux solis erit septempliciter, sicut lux septem dierum (Isa. XXX) . [GREGOR.] Quid Dominus virtutes coelorum, nisi angelos, archangelos, thronos, dominationes, principatus et potestates appellat, quae in adventu suo oculis nostris visibiliter apparebunt, ut districte tunc a nobis exigant hoc, quod nos modo invisibilis Conditor aequanimiter portat: [BEDA.] Quid mirum tremere homines, cum aspectu judicii tremant angelicae potestates? Unde Job: Columnae coeli contremiscunt et pavent ad nutum ejus (Job XXVI) . Quid ergo facient tabulae, quando tremunt columnae? [Col. 0468D] Quid virgula deserti patitur, cum cedrus paradisi concutitur?
M. 259[II] R. 151 L. 258
Et tunc plangent omnes tribus terrae.
[HIERON.] Tunc scilicet cum videbunt triumphale vexillum, plangent se hi qui municipatum non habent in coelis, sed scripti sunt in terra. Dicit Joannes Chrysostomus, quemadmodum ingrediente rege in civitatem, exercitus antecedit, praeferens signa atque vexilla regalia, et habitu praeparationis armisonae annuntiant regis introitum; ita Domino descendente de coelis, praecedet exercitus angelorum et archangelorum, qui signum crucis ut triumphale vexillum praeferentes, divinum regis coelestis ingressum [Col. 0469A] terris trementibus nuntiabunt. Tunc agnoscent consilium iniquitatis suae, qui Dominum majestatis crucifixerunt. Et tunc frustra fatebuntur impiam caecitatem suam, quando ostendet vulnera sua rex gloriae, et quando videbunt in quem compunxerunt.
Et videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli, cum virtute multa et majestate.
Qui prius sicut pluvia in vellus descendit in humilitate, veniet in potestate et gloria. Et quia nubes suscepit eum euntem in coelum, et illic dictum est ab angelis, quoniam sic veniet sicut abiit, merito credendus est non solum in eodem corpore, verum etiam in nube venturus.
Et tunc mittet angelos suos cum tuba et voce magna, [Col. 0469B] et congregabunt electos ejus a quatuor ventis, a summis coelorum usque ad terminos eorum.
[BEDA.] Turba est potestas suscitandi mortuos, vox magna, ut nullus remaneat non suscitatus, et ut omnes sint in judicio. A quatuor ventis, id est, a quatuor climatibus mundi, oriente et occidente, aquilone et austro. Et ne quis putaret non etiam a mediterraneis regionibus congregandos, subjunxit Marcus: A summo terrae usque ad summum coeli, id est, ab extremis terrae finibus per directum usque ad ultimos terminos ejus, ubi longe a [a longe] spectantibus circulus coeli terrae videtur insidere. Omnes ergo occurrent ad judicium, et electi et reprobi. Matthaeus dicit: A summis coelorum usque ad terminos eorum: quod significat, omnes qui sunt [Col. 0469C] sub curvitate coeli, quasi per horizontem. Quoniam commentatoris est maxime in obscuris locis, diversorum sententias in opinione lectoris ponere, legamus et aliter: Statim post tribulationem dierum illorum incoeptam, non adhuc finitam, sol justitiae obscurabitur ad gelida corda. Sicut enim pro captu videntis radius mundani solis aut pallidior videtur aut clarior, ita pro devotione credentis unicuique spirituale lumen infunditur. Luna non dat lumen, si objectu terrae radii solis excludantur, sic et Ecclesia non dabit, cum vitia carnis obsistent, ne fulgorem divini luminis de Christi radiis possit mutuari. Namque in persecutionibus lucem Dei solus plerumque amor hujus vitae excludit. Stellae cadent de coelo (Gen. XV) , id est, de Ecclesia, quoniam pene deerit [Col. 0469D] semen Abrahae, cui assimilatae sunt stellae. [REMIG.] Virtutes coelorum movebuntur, quia quidam fideles fortissimi turbabuntur impiis ultra modum saevientibus. Vel angeli movebuntur ad iram vindictae, qui cum tuba mittendi sunt a Filio hominis. In tuba enim Dei descendere hoc est, nomine Dei bellum gerere. Nam per novissimam tubam intelligitur extremum bellum malignorum spirituum, qui saepe victi sunt ab angelis, ut ait Joannes apostolus: Vidi Michael et angelos ejus in coelo pugnantes adversus draconem (Apoc. XII) . Extremum bellum tunc erit, quia in gehennam mittentur. Tempore tribulationis Antichristi apparebit signum Filii hominis, in coelo subaudis et non in terra. Efficacia enim crucis [Col. 0470A] tunc latitabit in terris, sed in millibus sanctorum manifestissima est in coelis. Tunc plangent omnes tribus terrae, id est, digna planctu facient, et quae planctus necessario sequetur. Nullum enim malum impunitum. Et tandem videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli, id est, in sanctis, sicut etiam nunc venire non cessat, secundum id quod ait: Amodo videbitis Filium hominis sedentem a dextris virtutis Dei, et venientem in nubibus coeli. Sed ideo tunc cum potestate magna et majestate veniet, quia major potestas et majestas illius apparebit sanctis, quibus magnam virtutem dabit, ne tanta persecutione vincantur. Et mittet angelos suos, id est, praedicatores; in tuba, id est, in manifestatione. In lege enim praecipiuntur fieri tubae ductiles ex auro, aere, [Col. 0470B] argento, ut sublimia doctrinarum resonent sacramenta, et congregabunt electos ejus de quatuor mundi partibus, id est, de toto orbe terrarum. Haud dubie magna erit sanctorum constantia, cum auditum fuerit quod Antichristus spiritu oris Domini interfectus sit, et omnis Israel conversus ad fidem.
His autem fieri incipientibus, respicite et levate capita vestra, quoniam appropinquat redemptio vestra.
[GREGOR.] Cum plagae mundi crebrescunt, et terror judicii commotis virtutibus ostenditur, levate capita, id est, exhilarate corda; quia dum finitur mundus cui amici non estis, prope est redemptio quam quaesistis. In Scriptura sacra saepe caput pro mente ponitur; quia, sicut capite reguntur membra, [Col. 0470C] ita cogitationes mente disponuntur.
Ab arbore autem fici discite parabolam. Cum jam ramus ejus tener fuerit, et folia nata, et omnes arbores cum producunt jam ex se fructum, scitis quoniam prope est aestas, ita et vos, cum videritis haec omnia fieri, scitote quia prope est in januis.
Sicut ex fructu arborum vicina aestas cognoscitur, ita ex ruina mundi prope esse cognoscitur regnum Dei. Ex his verbis ostenditur quia fructus mundi ruina est. Ad hoc enim crescit, ut cadat. Ad hoc germinat ut, quae germinaverit, cladibus consumat. Bene autem regnum Dei aestati comparat, quia tunc moeroris nubila transibunt, et dies vitae fulgescet aeterni solis claritate. Juxta priorem supradictarum [Col. 0470D] sententiarum, ita determinando excipies: Cum videritis haec omnia fieri, subaudis quae dicta sunt de tempore persecutionis Antichristi, scitote quia prope est consummatio saeculi. [BEDA.] Mystice, per ficum intelligitur Synagoga damnata, quando Christus in ea non invenit fructum justitiae quem quaesivit. Cum autem fidei lucem recipiet Israel, arbor fici diu sterilis fructum reddet, juxta illud beati Job: Lignum habet spem, si praecisum fuerit, rursus enim virescit, et rami ejus pullulant (Job XIV) . Quod ubi factum videris, aestatem verae lucis esse in proximo non ambigas. Prius etiam omnes arbores producent ex se fructum, quia populi omnium nationum secundum supradictas prophetias recipient [Col. 0471A] Evangelium, antequam veniat dies extremi discriminis. In qua unaquaeque arbor manifestabit, quod intus habuerit aridum ad comburendum, aut viride ad plantandum, cum ligno vitae cujus folia erunt in salutem gentium, id est, verba de quibus dicetur: Venite, benedicti Patris mei (Matth. XXV) .
Amen dico vobis, quia non praeteribit generatio haec, donec omnia haec fiant. Coelum et terra transibunt, verba vero mea non praeteribunt.
[BEDA.] Generationem, aut omne hominum genus dicit, aut specialiter Judaeorum. Coelum quod transibit, non aethereum sive sidereum, sed aerium, de quo dicimus, aves coeli, intelligere debemus: neque enim aqua diluvii quae tantum quindecim cubitis cacumina montium transcendit, ultra aeris aetherisque [Col. 0471B] confinia pervenisse credenda est (Gen. VII) . Quocunque autem pervenire potuit, eo ignis judicii perveniet. Itaque coelum et terra per eam quam nunc habent imaginem, transibunt; et per essentiam sine fine manebunt. Unde Ecclesiastes: Generatio praeterit, et generatio advenit, terra vero in aeternum stat (Eccle. I) . Verba Domini nunquam praeteribunt, id est veritas, quam exprimunt, manet in aeternum.
L. 259[X]
Attendite autem vobis, ne forte graventur corda vestra, in crapula et ebrietate, et curis hujus vitae, et superveniat in vos repentina dies illa. Tanquam laqueus enim superveniet in omnes qui sedent super faciem omnis terrae.
[Col. 0471C] Si medicus diceret vobis, attendite ne quis de illius herbae succo avidus sumat, quia mox morietur, nonne mortem vitaretis? Nunc jubet Salvator custodiam animarum et corporum, et non curatis. Major insania non potest esse, quam mortem animae et corporis non formidare.
Vigilate itaque omni tempore, orantes ut digni habeamini fugere ista omnia quae futura sunt, et stare ante Filium hominis.
R. 153[VI] M. 263
Nescitis enim quando tempus sit.
[AUGUST.] Omni tempore opus est vigilia mentis ante mortem corporis, ut in praesentia summi judicis securi consistamus. Haec enim erit nostra beatitudo. [Col. 0471D] Non dixit, nescimus, sed nescitis, quia homo vel angelus nec sibi nec alii scit diem judicii, sed Filius in Patre sibi scit, quamvis aliis nesciat, id est, nullum scire faciat, ut semper solliciti vigilemus. Pater autem solus scire dicitur, quia solus facit Filium scire. Nota est haec regula loquendi, ut ibi: Tentat vos Deus, ut sciat, id est, scire faciat, si diligitis eum (Deut. XIII) . Sic ergo planum est quod sequitur.
M. 260[VI] R. 232
De die autem illo et hora nemo scit, neque Filius, usque angeli in coelo, nisi solus Pater.
[HIERON.] Hinc Arius et Eunomius dixerunt, non [Col. 0472A] esse aequales, qui novit et qui ignorat. Sed cum omnia tempora fecerit Verbum Dei, quomodo potest ignorare partem cujus totum noverit? Ideo autem sunt omnes thesauri sapientiae absconditi in Salvatore, quia nobis non expedit scire (Coloss. II) . Unde ait: Non est vestrum nosse tempora vel momenta quae Pater posuit in sua potestate (Act. I) . Hinc ostenditur quod ipse sciat, sed non expediat apostolis nosse, ut semper incerti de temporibus futuris, vivant cum timore. Augustinus de Verbo Domini in hoc capitulo: «Utique cum dixit, Pater scit, ideo hoc dixit, quia in Patre et Filius hoc scit. Nescit tamen Filius, hoc est, corpus ejus in terra positum, quod est Ecclesia.» Hinc Hieronymus in minori Breviario, psalmo CXXXVIII: «Humanitas Filii dixit in [Col. 0472B] Evangelio se ignorare finem hujus mundi.» Gregorius in registro Eulogio patriarchae: «Novit Unigenitus Dei horam judicii, sed non ex natura humanitatis.»
M. 261[V] L. 207
Sicut autem in diebus Noe, ita erit et adventus Filii hominis. Sicut enim erant in diebus ante diluvium comedentes et bibentes, nubentes et nuptum tradentes, usque ad eum diem quo introivit in arcam Noe (Gen. VII) , et non cognoverunt donec venit diluvium, et tulit omnes, ita erit et adventus Filii hominis.
[HIERON.] Post pugnas et dissensiones, et caetera quibus genus vastatur humanum, brevis pax sequetur [Col. 0472C] secundum Apostolum, ut fides credentium comprobetur. Ait enim: Quando dixerint, pax et securitas, tunc repentinus eis superveniet interitus (I Thess. V) . Noe arcam aedificat, cum Dominus Ecclesiam de viris fidelibus quasi lignis levigatis adunando construit. Quam perfecte consummatam ingreditur, cum hanc in die judicii praesentia suae visionis aeternus habitator illustrat. Sed cum arca aedificatur, iniqui luxuriantur, cum vero intratur, intereunt, quia qui sanctis certantibus hic insultant, eis illic coronatis, aeterna damnatione plectentur.
L. 208[X]
Similiter sicut factum est in diebus Lot, edebant et bibebant, emebant et vendebant, plantabant et aedificabant, [Col. 0472D] qua die exiit Lot a Sodomis, pluit ignem et sulphur de coelo, et omnes perdidit (Gen. XIX) , secundum haec erit qua die Filius hominis revelabitur.
Sola ea quae levia vel nulla putari poterant delicta commemorat, ut intelligatur illicita quali poena feriantur, si licita et ea sine quibus haec vita non ducitur, immoderatius acta igne et sulphure puniuntur. Lot in Sodomis, id est, electorum populus, inter reprobos ut advena moratur, juxta interpretationem nominis Lot, eorum flagitia declinans. Exeunte Lot, Sodoma peribit, quia in consummatione saeculi mali mittentur in caminum ignis. Ille ignis qui de coelo cadet, non erit eorum perpetua poena, sed longe acrior.
[Col. 0473A] M. 248[II] R. 145 L. 209 et 253
Tunc qui in tecto est, non descendat tollere aliquid de domo sua; et qui in agro, non revertatur tollere vestimentum suum.
[REMIG.] In tecto est qui excedens animo carnalia, spiritualiter vivit in dogmate, quo diaboli jacula non perveniunt. Nullatenus ergo descendat, praesertim judicio imminente, in domum pristinae conversationis, ne repetat ea quae reliquerat mundi carnisve desideria. Ipsa enim caro qua degimus, vel mundus iste domus nostra est, de qua dicit Apostolus: Scimus enim quod si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, aedificationem a Deo habemus (II Cor. V) . Ager est Ecclesia, in qua qui [Col. 0473B] operatur, non respiciat saecularia. In agro etiam spiritualium Scripturarum serere debemus non quaerentes quae retro sunt, neque tollentes alteram tunicam quam apostoli habere prohibentur.
L: 210[X]
Memores estote uxoris Lot (Gen. XIX) .
[BEDA.] Uxor Lot significat eos qui in tribulatione retro respiciunt, et a spe divinae promissionis se avertunt. Et ideo talis statua facta est, ut admonendo homines ne hoc faciant, tanquam condiat corda eorum ne sint fatui.
M. 262[V] L. 212
Tunc duo erunt in agro, unus assumetur, et alter relinquetur.
[Col. 0473C] Tunc, scilicet in illa consummatione, vel sicut Lucas ait, in illa nocte filiorum tenebrarum, qui dicent, pax et securitas, invenientur duae differentiae praedicatorum, in Ecclesiae ministerio tanquam in agro Dei operantium. Unde quidam agricola dixit: Dei agricultura estis (I Cor. III) . Assumetur autem ille, qui non adulterans verbum Dei, in Christo locutus fuerit. Relinquetur vero a Deo qui Christum annuntiaverit non caste, sed ex occasione.
Duae molentes in unum, una assumetur, et altera relinquetur.
[MAXIM.] In duabus intelligere possumus haereses et Ecclesiam, quod simul videantur molere in lege et Evangelio, et de eisdem Scripturis farinam terere [Col. 0473D] praeceptorum Dei. Et cum unum nominis Christiani propositum habeant, non eamdem mercedem recipient. Lex autem velut inferioris molae saxum tarda et gravis apud solos Judaeos jaceret, nisi volubilitas Evangelii tanquam superioris molae superposita fuisset. Hoc enim lex operabatur sine Evangelio, quod uno saxo fieri potest. Confringere poterat, non prodesse, sicut ait Apostolus: Lex iram operatur (Rom. IV) , gratiam vero non praestat. Evangelium vero superpositum, utrumque condecorat, ac tanta operis velocitate circumfertur, ut volubilitate sua saeculum omne cicumeat, hoc est, inferna visitet, coelestia penetret, terrena collustret. Hoc Paulus intelligens ait: Ut sermo Dei currat et clarificetur in vobis (II Thess. III) . Evangelium tanquam superior [Col. 0474A] mola, omnes advenientes suscipit, et veluti per quasdam cavernulas praeceptorum ad interiora transmittit, ut ibi hinc inde duorum Testamentorum salutaribus mandatis gentilitatis asperitate mollita, producat omne quod purum est. Harum operatione molarum Ecclesia peccatorum excutit asperitatem, ex intimis cogitationibus medullam mundi cordis elicit, velut similaginem Deo offerens, sicut ait David: Sacrificium Deo spiritus contribulatus (Psal. L) . Hanc Testamentorum similitudinem arbitror Ezechielem perstrinxisse, cum dixit rotam in medio rotae esse connexam. [BEDA.] Aliter: Molentes appellat eos, qui in plebibus constituti, reguntur a doctoribus saecularia agentes. Quos et feminarum nomine significavit, quia consiliis peritorum regi [Col. 0474B] eos expedit; et molentes dixit, propter saecularium negotiorum circuitum. In unum molentes dixit, in quantum de suis negotiis praebent usibus Ecclesiae. Ex se quasi farinam projiciunt, quia in quieto corde minutissimas cogitationes gignunt. De quibus illa pars assumetur, quae connubia propter amorem tantum generis exercuerit, terrenamque substantiam ob acquirenda coelestia dispensaverit, et illa relinquetur, quae conjugiis ob illecebras carnis servierit; terrena vero, si qua Ecclesiae vel pauperibus obtulerit, ideo faciet, ut quasi serviens Domino amplius abundet.
Duo in lecto uno, unus assumetur, et alter relinquetur.
[Col. 0474C] Per duos in lecto, significat illos qui otium et quietem diligunt, neque negotiis saecularibus, neque negotiis ecclesiasticis occupati. Non de duobus hominibus dictum est, sed de duobus generibus affectionum. Qui enim propter Deum continentiae studuerit, ut sine sollicitudine vivens, cogitet quae Dei sunt, assumetur obviam Christo in aera; qui vero humanae laudis amore, vel alia qualibet vitiorum corruptione statum monasticae vitae quo imbutus est, neglexerit, relinquetur. Unde Jeremias, describens lapsum animae otiosae sub Judaeae specie, ait: Viderunt eam hostes, et deriserunt Sabbata ejus (Thren. I) . Nec puto alia esse genera hominum, quibus constat Ecclesia, quam ista tria habentia binas differentias, propter assumptionem et relictionem. Unde et [Col. 0474D] Ezechiel propheta tres viros liberatos vidit, Noe, Daniel et Job (Ezech. XIV) , in quibus videlicet tribus praedicatores, continentes atque conjugati, signati sunt. Nam Noe arcam in undis rexit (Gen. VII) , atque ideo figuram rectorum tenuit. Daniel etiam in aula regia abstinentiae deditus fuit, et idcirco vitam continentium significavit. Job vero in conjugio curam propriae domus exercuit (Job I) , unde bonorum conjugum ordo figuratur. Novimus Job non propter peccata, sed propter ejus demonstrandam justitiam tot fuisse perpessum.
L. 213[V] M. 257
Respondentes, dicunt illi: Ubi Domine? Qui dixit [Col. 0475A] eis: Ubicunque fuerit corpus, illic congregabuntur aquilae.
[HIERON.] Duo Salvator interrogatus, ubi scilicet boni assumendi, et ubi sunt mali relinquendi, unum dixit, alterum subintelligendum reliquit. De reprobis enim tacuit, qui cum diabolo damnandi sunt. Aquilae et vultures transmarina dicuntur sentire cadavera, ibique congregari. Quanto magis multitudo credentium festinabit ad lumen totius mundi, quando veniet cum intelligibilibus nubibus Filius hominis, et videbit eum omnis oculus? Vel per corpus quod significantius dicitur cadaver, eo quod morte cadat, passionem Christi intellige. Aquilae igitur sunt electi, qui passionem ejus humiliter imitando, tanquam de carne ejus satiantur, quorum per resurrectionem [Col. 0475B] renovabitur ut aquilae juventus (Psal. CII) . Ubi ergo fuerit Dominus corpore, illuc congregabuntur spirituales aquilae. Ita etiam de volatu spiritualis corporis possunt sancti aquilae nuncupari. [BEDA.] Praeterea gloriam supernae majestatis tota mente contemplari sitiunt, sicut aquilae volatu caeteras aves transgredientes, in solis radium gaudent oculos infigere. Aquila etiam lapidem venenis resistentem, suis nidis solet afferre, ne forte serpens accedere, et pullos et ova sua tangere praesumat. Sic sapiens actus et cogitatus suos ab antiqui serpentis irruptione defendit, per fidem et dilectionem Christi, qui est lapis praecisus de monte (Dan. II) , et qui stravit regnum diaboli.
[Col. 0475C] R. 154[II] M. 269 L. 228
Sicut homo qui peregre profectus reliquit domum suam, et dedit servis potestatem cujusque operis, et janitori praecepit ut vigilet.
[GREGOR. — HIERON.] Proprius carnis locus terra est, quae quasi ad peregrina ducitur, cum per Redemptorem in coelo collocatur. Ipse igitur tanquam homo qui peregre profectus est, secundum corpus in coelum elevatum, reliquit domum suam, id est, Ecclesiam. Servis suis dedit potestatem cujusque operis, id est, fidelibus octo talenta secundum Matthaeum, et decem mnas secundum Lucam. Janitori qui ducit in domum coeli, praecipit vigilare, ei scilicet qui praedicat, cui dicitur: Si non annuntiaveris [Col. 0475D] iniquo iniquitatem suam, sanguinem ejus de manu tua requiram (Ezech. III) .
R. 155[II] M. 264 L. 156
Vigilate ergo, nescitis enim quando veniat Dominus, sero an media nocte, an galli cantu, an mane, ne cum venerit repente, inveniat vos dormientes.
[AUGUST.] In quo quemque invenerit suus novissimus dies, in eo comprehendet eum novissimus dies mundi; quoniam qualis quisque in die isto moritur, talis in die illo judicabitur. Admonet ergo nos vigilare animo Salvator, ut quacunque hora vitae hujus terminus judicium induxerit, non imparatos nos inveniat.
M. L.
Illud autem scitote, quoniam si sciret paterfamilias [Col. 0476A] qua hora fur veniret, vigilaret utique, et non sineret perfodi domum suam. Ideo et vos estote parati, quia nescitis qua hora Filius hominis venturus est.
[GREGOR.] Quia paterfamilias, si sciret, vigilaret illa hora quae sibi suspecta esset, probat per simile quod debent vigilare et sobrii esse, parati sine macula et ruga. Nesciente patrefamilias, fur domum perfodit; quia dum a sui custodia spiritus dormit, improvisa mors carnis habitaculum irrumpit, et animam ad supplicium trahit. Furi autem resisteret, si animo vigilaret; quia ei poenitendo occurreret, ne impoenitens periret. Veteres codices habent perfodiri, non perfodi, ut quidam corrigunt.
L.
[Col. 0476B] Ait autem ei Petrus: Domine, ad nos dicis hanc parabolam, an ad omnes? R. Quod autem vobis dico omnibus dico, vigilate.
[BEDA.] Non solum rectores Ecclesiae, sed omnes vigilare praecipimur, januas cordium custodientes, ne callidi hostis mala suggestio subintret, ne nos Dominus dormientes inveniat. [HIERON.] Qui dormit, non corpora, sed phantasias videt, et cum evigilat, nihil habet de his quae viderat. Sic sunt quos mundi amor rapit in vita, deserit post vitam.
L. 157[V] M. 265
Dixit autem Dominus: Quis putas est fidelis servus et prudens dispensator, quem constituit Dominus super [Col. 0476C] familiam suam, ut det illis cibum in tempore?
[BEDA.] Generaliter omnibus praecipit Dominus vigilare, dixit autem de praelatis Ecclesiae, quod rarus inveniatur fideliter dispensans; rarus, quem constituerit Dominus vocando tanquam Aaron; et qui non magis ingesserit, qui se magis non pascat quam oves. Fidelis servus bene erogando pecuniam domini sui, domino propter Dominum servit, oves Christi non ad lucrum, sed amore Christi pascit. Prudens sapit et intelligit, ac novissima providet, singulorum capacitatem discernit, ut det illis cibum in tempore, id est, pro qualitate auditorum mensurat cibum divini verbi et exempli.
M. 266[V] L. 157
[Col. 0476D] Beatus ille servus quem, cum venerit dominus ejus, invenerit sic facientem. Vere dico vobis, quoniam super omnia bona sua constituet eum.
Super omnia dicit coelestis regni gaudia, non ut soli, sed ut prae caeteris habeant aeterna bona, tum pro sua vita, tum pro gregis custodia. In hoc etiam saeculo plus caeteris honorandi sunt, qui in doctrina multum laborant. Unde Apostolus ait: Qui bene praesunt presbyteri, duplici honore digni habeantur, maxime qui laborant in verbo et doctrina (II Tim. III) .
M: 267[V] L: 15.
Si autem dixerit malus servus ille in corde suo, moram facit dominus venire, et coeperit percutere conservos [Col. 0477A] suos, manducet autem et bibat cum ebriis: veniet dominus servi illius in die qua non sperat, et hora qua ignorat, et dividet eum, partemque ejus ponet cum hypocritis et infidelibus, illic erit fletus et stridor dentium.
[BEDA.] Dividet eum, scilicet a consortio sanctorum separabit eum. Hypocritas hic dicit, in agro, in mola, in lecto derelictos; infideles vero, qui nec fidem habuerunt. Sicut in fideli dispensatore ordo remunerationis dictus est, sic in malo servo narratur praesulum malorum aeterna damnatio, qui non solum male vivunt, sed etiam subditos injuriis lacessunt. Typice etiam potest intelligi pueros et ancillas percutere, corda infirmorum in fide pravae operationis aut locutionis exemplo vitiare. Edere [Col. 0477B] autem, et bibere et inebriari, est facinoribus et illecebris saeculi occupari, quae mentem dementant, et errare faciunt. [AUGUST.] Nota malum servum damnari, non quia tardum putat, sed quia non diligit Domini adventum. Nihil enim interest quod forte ita differenter opinantur, qui manifestationem Domini sitienter desiderant, vigilanter exspectant, fideliter amant. Unus dicit, vigilemus et oremus, quia citius venturus est Dominus, alter dicit, vigilemus et oremus, quia brevis et incerta est vita, quamvis tardius venturus sit Dominus. Tertius dicit, vigilemus et oremus; quia et brevis et incerta est vita, et nescimus tempus quando venturus est Dominus.
[Col. 0477C] M. 268[X]
Tunc simile erit regnum coelorum decem virginibus, quae accipientes lampades suas, exierunt obviam sponso et sponsae.
[HIERON.] Hanc parabolam quidam simpliciter in virginibus accipiunt, quarum aliae corpore et mente virgines sunt, aliae tantum corpore, sive non bene operantes, sive custodia patrum servatae, et mente nuptae. Magis autem haec comparatio videtur pertinere ad humanum genus, consistens in Ecclesia et Synagoga, sicut superius duo in agro, duae molentes, duo in lecto, significabant omnes ecclesiasticos tam justos, quam injustos et Judaeos. Qui idcirco omnes virgines appellantur, quia unius Dei notitiam habent, [Col. 0477D] nec mens eorum idololatria constupratur. Oleum autem habent ornantes fidem operibus; oleo carent, non ornantes. Possumus quinque virgines quinque sensus interpretari, quibus alii festinant ad coelestia: alii terrenis faecibus inhiantes, fomenta non habent veritatis, quibus sua corda illuminent. De visu, auditu, et tactu spiritualiter dictum est: Quod vidimus, quod audivimus, quod oculis nostris perspeximus, et manus nostrae palpaverunt (I Joan. I) . De gustu: Gustate et videte quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) . De odoratu: In odorem unguentorum tuorum currimns (Cant: IV) ; et: Christi bonus odor sumus (II Cor. II) . Augustinus de verbis Domini: «Tota Ecclesia, quae constat ex virginibus, pueris, maritatis, feminis, uxoratis, viris, [Col. 0478A] uno nomine virgo appellata est.» Unde Apostolus: Desponsavi vos uni viro, virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI) . Non hoc dicit solis sanctimonialibus, sed universae Ecclesiae, et quia hujus virginitatis corruptor est diabolus, continuo adjunxit: Timeo ne sicut serpens Evam seduxit versutia sua, sic et vestri sensus corrumpantur a castitate quae est in Christo (ibid.) . In corpore pauci virginitatem habent, in corde omnes habere debent. Igitur quinque virgines videntur significare quinquepartitam continentiam oculorum, aurium, olfaciendi, gustandi, tangendi. Quae continentia quia partim fit coram Deo, ut illi placeatur interiori gaudio conscientiae, partim coram hominibus ad gloriam humanam, quinque dicuntur sapientes, et quinque stultae; [Col. 0478B] utraeque tamen virgines, propter continentiam. Quod dicit, obviam sponso et sponsae exire, intelligendum est de Christianis: non enim possunt obviare Christo, qui Christiani non sunt. Lampades sunt opera per continentiam lucida. Quinque fatuae non sumpserunt oleum, id est gaudium, nisi in laudibus hominum. Non ergo habent oleum, id est laetitiam de qua dicitur: Unxit te Deus Deus tuus oleo laetitiae (Psal. XLIV) . In vasis suis, id est in cordibus; hinc Apostolus: Probet se homo, et tunc in semetipso habebit gloriam, et non in altero (Gal. VI) . Vel per oleum videtur charitas significari: propter hoc quod Apostolus dicit de charitate: Si linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans aut cymbalum tinniens (I Cor. XIII) . [Col. 0478C] Omnibus humoribus supereminet oleum, sicut supereminens via est charitas perveniendi ad coelum. Litteram sic lege: Tunc, scilicet in fine mundi et in hora ignota, simile erit regnum coelorum, id est Ecclesiae illius temporis, decem virginibus, id est ecclesiasticis, a primordio Ecclesiae usque ad finem ejus. [REMIG.] Geminatus quinarius facit denarium, qiua ex utroque sexu colligitur multitudo fidelium. Acceptio lampadum, ostensio est bonorum operum, quibus aeque superstitiosi ut vere religiosi, aestimantur occurrere sponso et sponsae, id est Christo et Ecclesiae in coelo jam coronatae. [HILARIUS.] Quotidie officiis hujus vitae praeparamur occurrere in resurrectione, quae est a mortuis. Vel sponsum et [Col. 0478D] sponsam intellige Deum in homine, secundum tempus quo parabolam dixi. Nam ut spiritus carni sponsus, ita spiritui caro sponsa est. Denique tuba excitante obviam sponso tantum proditur, quia jam in gloriam spiritualem humilitas carnis excessit in Christo
Quinque autem ex eis erant fatuae, et quinque prudentes. Sed quinque fatuae, acceptis lampadibus, non sumpserunt oleum secum. Prudentes vero acceperunt oleum in vasis suis cum lampadibus.
[GREGOR.] Sancta Ecclesia virgines prudentes habet, pro Deo bene operantes; fatuas virgines, pro vana gloria laborantes. Oleum est nitor gloriae. Vasa sunt corda nostra. Paulus ait: Gloria nostra haec est testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) . Fatuae [Col. 0479A] non sumpserunt oleum secum, quia dum, ab aliis gloriam quaerunt, hanc in conscientia non abscondunt.
Moram autem faciente sponso, dormitaverunt omnes et dormierunt.
Mora sponsi, poenitentiae tempus est, usque ad secundum ejus adventum. Dormitare, est infirmitatibus ante mortem languescere, dormire est mori. A morte enim velut a somno universi suscitabuntur.
Media autem nocte clamor factus est: Ecce sponsus venit, exite obviam ei.
[HIERON.] Traditio Judaeorum, significat Christum media nocte venturum in similitudine Aegyptii temporis, quando Pascha nocte celebratum est (Exod. XII) . Unde reor traditionem apostolicam permansisse, [Col. 0479B] ut in vigilia Paschae ante noctem mediam populum dimitti non liceat adventum Christi exspectantem, et postquam illud tempus transierit, securitate praesumpta, communiter diem festum celebrari. Unde et David: Media nocte surgebam ad confitendum tibi, super judicia justificationis tuae (Psal. CXVIII) . [AUGUST.] Nos autem dicimus media nocte, id est, nullo sciente, quia dies Domini sicut fur in nocte, ita veniet (I Thes. V) . Nox est ignorantia, de qua alibi dicitur: Non est vestrum nosse tempora vel momenta, quae Pater posuit in sua potestate (Act. I) . Clamor est, de quo Apostolus dicit: Canet enim tuba, et mortui resurgent (I Cor. XV) .
[Col. 0479C] Tunc surrexerunt omnes virgines, illae, et ornaverunt lampades suas.
Praeterita pro futuris legenda sunt hoc modo: Clamor factus est, id est fiet. Tunc surgent omnes, et ornabunt rationibus reddendis opera sua recordando qualiter operatae sint.
Fatuae autem prudentibus dixerunt: Date nobis de oleo vestro, quia lampades nostrae exstinguuntur.
Quorum facta fulciuntur aliena laude, eadem subtracta deficiunt. Dicent ergo fatuae sapientibus desiderio mentis: Date nobis de oleo gloriae vestrae, si potestis, id est, succurrite nobis, quia nunc cognoscimus per opera nostra, quae non lucent ante videntem omnia, quia melius collocavistis gloriam vestram in conscientiis vestris, quam nos nostram [Col. 0479D] in favoribus adulantium. [MACROB.] Hinc ait quidam philosophus: Sapiens fructum boni operis in conscientia ponit; minus vero perfectus, in gloria. Quae lampades suas queruntur exstingui, ostendunt eas in parte lucere, sed non habent lumen indeficiens nec opera perpetua. Igitur anima virginalis non debet mediocribus esse contenta, ne arescat; sed perfectas habere virtutes, ut lumen habeat sempiternum.
Responderunt prudentes, dicentes: Ne forte non sufficiat nobis et vobis, ite potius ad vendentes, et emite vobis.
Hoc non de avaritia, sed de timore responderunt, licet habeant opera virtutum ante judicem fulgentium. Neque enim poterunt in die judicii aliorum [Col. 0480A] virtutes, aliorum vitia sublevare, sed unusquisque pro se erit sollicitus. Unusquisque pro se rationem reddet, nec erit opus testimonio apud scientem omnia. Prudentes ornant sensus suos, in quibus oleum scientiae recipiunt, et venditur hoc oleum multo pretio, ac difficili labore conquiritur, quando in eleemosynis caeterisque virtutibus et consiliis magistrorum intendunt. [AUGUST.] Ubi autem videbuntur dicere fatuis: Ite ad vendentes et emite vobis, tale est, ac si dicatur: Videamus nunc quid vos adjuvent, qui vobis laudes vendere consueverunt. Non sunt putandae consilium dare, sed crimen earum commemorare. Adulatores vendunt oleum non intelligentibus quod dictum est: Qui vos felices dicunt, in errorem vos mittunt (Isa. III) . Melius est autem objurgari a justo, [Col. 0480B] quam a peccatore laudari. Qui enim accepta qualibet gratia vanis suis laudibus nitorem gloriae offerunt, quasi oleum vendunt. Unde Psalmista: Oleum autem peccatoris non impinguet caput meum (Psal. CXL) , id est, favor adulantis non demulceat mentem meam.
Dum autem irent emere, venit sponsus. Et quae paratae erant, intraverunt cum eo ad nuptias, et clausa est janua.
Non hic dicitur quod nova opera eant parare, sed rationem praeteritorum exsolvere. Inclinabunt se per memoriam ad ea quae foris sunt, sollicita gaudia requirentes, et veniet judex. Paratae autem intrabunt ad nuptias, ubi munda anima Dei verbo copulabitur. Claudetur aditus coelestis regni, quia post judicium [Col. 0480C] non patet locus precum. Sciendum quia nunc desponsata est Ecclesia et virgo ad nuptias perducenda, id est, continens a saeculari corruptione. Illo autem tempore nubet, quo universa mortalitate praetereunte, immortali conjunctione fetabitur.
Novissime veniunt et reliquae virgines, dicentes: Domine, Domine, aperi nobis.
Egregia quidem in Domini appellatione confessio: et repetitio, indicium fidei est, sed nihil prodest vocari quem opere neges. Non humanis verbis haec agentur, sed conscientiae sibi loquentur.
At ille respondens, ait: Amen dico vobis, Nescio vos.
Ibi non audietur a Deo, qui hic non vult audire [Col. 0480D] quod jussit. Ignorans enim ignorabitur (I Cor. XIV) , ut, qui modo ineffabilem misericordiam respuit, sine fine severitatem sentiat.
Vigilate itaque, quia nescitis diem neque horam.
Ecce quo parabola tendit, ut quia ignoramus diem judicii, sed et suae quisque dormitionis diem et horam nescit, sollicite testimonium bonae conscientiae nobis praeparemus, ne judex imparatos nos inveniat.
M. 269[II] R. 154 L. 228
Sicut enim homo peregre proficiscens vocavit servos suos, et tradidit illis bona sua.
Ideo dico ut vigiletis, quia sponsus praedictus, sic, [Col. 0481A] ut homo peregre proficiscens tradidit servis suis bona sua ad fructificandum, requisiturus a singulis de commisso rationem. [HIERON.] Homo iste Christus est, qui, post resurrectionem coelos ascendens, vocatis apostolis, doctrinam evangelicam tradidit pro accipientium viribus, et simili gaudio tandem recipit, et illum qui de quinque talentis fecit decem, et illum qui de duobus quatuor, non considerans lucrum, sed voluntatem.
M. 150[V] L. 229
Et uni dedit quinque talenta, alii autem duo, alii vero unum, unicuique secundum propriam virtutem, et profectus est statim.
[GREGOR.] In quinque talentis exprimitur exteriorum [Col. 0481B] scientia, examinatione quinque sensuum acquisita. In duobus intellectus et operatio, unum significat intellectum. Ecce donorum divisio inaequalis est pro diversitate accipientium. Nam licet dividens profectus sit, in eo quod arbitrio nostro liberam operandi potestatem reliquit, semper tamen paratus est dare, prout volumus gratiam promovere.
Abiit autem qui quinque talenta acceperat, et operatus est in eis, et lucratus est alia quinque. Similiter et qui duo acceperat, lucratus est alia duo.
Abiit per exercitium studii, qui sensus terrenos accepit, et duplicavit sibi notitiam coelestium, ex creaturis intelligens Creatorem. Qui hujusmodi sunt, quamvis penetrare mystica nesciunt, recte tamen docent intentione bona. Ille autem qui accepit scientiam [Col. 0481C] et operam praesentem, typos futurae beatitudinis intellexit. Vel in hoc alia quinque aut alia duo veniunt in lucrum, quia tum utrique sexui praedicatio impenditur, quasi accepta talenta geminantur. Alii namque utriusque sexus verbo et exemplo doctorum florent intelligentia et operatione, alii sensuum moderamine et visibilium contemplatione, utrique summum bonum quaerentes.
Qui autem unum acceperat, abiens fodit in terra, et abscondit pecuniam domini sui.
Nequam servus in operibus terrenis posuit doctrinam, quam Deus ei dedit. Nam talentum abscondere, est cor nunquam a terrenis elevare. Unde propheta: Sapientes sunt ut faciant mala, bene autem [Col. 0481D] facere nesciunt (Jer. IV) .
Post multum vero temporis venit dominus servorum illorum et posuit rationem cum eis.
Hoc in secundo Domini adventu fiet. Si apostoli reddituri sunt rationem, et sub metu judicis resurrecturi, quid nos? Singulorum discutientur actus, accusante vel excusante conscientia unumquemque.
Et accedens qui quinque talenta acceperat, obtulit alia quinque talenta, dicens: Domine, quinque talenta tradidisti mihi, et ecce alia quinque superlucratus sum.
Accedens in reddendo gratam rationem, offerret Domino quotquot ab errore convertit, testimonium perhibente conscientia quod per gratiam sibi datam quos potuit, lucrifecit.
[Col. 0482A] Ait illi dominus ejus: Euge, serve bone et fidelis quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam, intra in gaudium domini tui.
Admistus choris angelicis, sic intus laetare de munere, quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II; Isa. LXIV) , ut jam non sit quod exterius doleas de corruptione. Praesentia, licet magna videantur, in comparatione tamen futurorum parva sunt et pauca, nec sine admistione alicujus molestiae. Quod est majus gaudium, quam esse cum Domino?
Accessit autem et qui duo talenta acceperat, et ait: Domine, duo talenta mihi tradidisti, ecce alia duo lucratus sum. Ait illi dominus ejus: Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te [Col. 0482B] constituam, intra in gaudium domini tui.
Euge, hoc est, bene, et est congratulatio blandientis domini servo bono sibi et proximo, ac fideli per omnia domino.
Accedens autem et qui unum talentum acceperat, ait: Domine, scio quia homo durus es, metis ubi non seminasti, et congregas ubi non sparsisti, et timens abii, et abscondi talentum tuum in terra. Ecce habes quod tuum est.
Ac si dicat: Intellectum dedisti, intellectum habeo. Infelicissimum habens a sui conscientia testimonium, cum debuit simpliciter inertiam confiteri et orare veniam, calumniatur domini duritiam, et ideo quod putabat pro excusatione dicere vertitur ei in culpam. Durum vocat dominum, quia ardua est [Col. 0482C] via quae ducit ad vitam: et quia quanto gradus altior, tanto casus gravior. [HIERON.] Metis, inquit, ubi non seminasti, praecidens falce judicii gentiles, quibus Scripturam legis non commisisti. Congregas etiam in regno tuo de gentibus, ubi semen praedicationis non sparsisti. Hinc intelligimus etiam gentilium et philosophorum bonam vitam recipere Dominum, et ad comparationem eorum qui naturali legi serviunt, condemnari eos qui scriptam negligunt. [GREGOR.] Sunt plerique intra Ecclesiam, quorum malus servus imaginem tenet, qui melioris vitae vias aggredi metuunt, et tamen jacere in sui torporis ignavia non pertimescunt. Cumque peccatores se considerant, sanctitatis vias arripere trepidant, et remanere in suis iniquitatibus non formidant.
[Col. 0482D] Respondens autem dominus ejus, dixit ei: Serve male et piger, sciebas quia meto ubi non semino, et congrego ubi non sparsi. Oportuit ergo te committere pecuniam meam nummulariis et veniens ego recepissem utique quod meum est cum usura.
Servus malus appellatur, quia calumniam facit domino suo, in quo superbia notatur. Piger, quia talentum non duplicavit, in quo accusatur negligentiae. Si autem dominum durum exactorem sciebat, cur non servivit ei ad lucrum, de eo quod sibi dedit ad erogandum? Ubi scriptum est pecuniam meam, Graecus sermo significat pecuniam et argentum. Unde illud: Eloquia Domini eloquia casta, argentum igne examinatum, probatum ter [terrae], [Col. 0483A] repurgatum septuplum (Psal. XI) . Pecunia, vel argentum, praedicatio est, quae dari debuit nummulariis et trapezitis, id est, caeteris doctoribus, pecuniam igitur nummulariis dare est, scientiam praedicationis impendere his qui valeant hanc dictis et operibus exercere.
Tollite itaque ab eo talentum, et date ei qui habet decem talenta.
Tollitur talentum, et datur habenti decem talenta: ut intelligamus majus praemium deberi plus laboranti, licet aequale gaudium sit et de duplicanti quinque, et de duplicanti duo talenta. Unde Apostolus: Presbyteros honora, qui veri presbyteri sunt, maxime qui laborant in verbo Dei (I Tim. V) . [GREGOR.] [Col. 0483B] Vel ita: Talentum jure datur illi qui exteriora jure ministravit, quod quotidie fit in Ecclesia. Plerique enim dum bene ministrant exteriora, ad intellectum quoque mysticum perducuntur divina gratia. In judicio quoque multi qui idonei ad docendum videbantur, ob negligentiam suam inter indoctos reputabuntur: quidam simpliciores, ob conversationis devotionem inter apostolicos doctores summa praemia percipient. Qui enim recipit prophetam in nomine prophetae, recipiet mercedem prophetae (Matth. X)
M. 271[II] R. 255 L. 230
Omni enim habenti dabitur, et abundabit; ei autem [Col. 0483C] qui non habet, et quod videtur habere auferetur ab eo.
[HIERON.] Multi naturaliter habentes acumen ingenii, et desidia corrumpentes illud perdunt bonum naturae, quia non exercent illud, et promissum praemium vident transire ad illos qui quod minus habent labore et industria augent. Vel ita: Habens fidem et bonam in Domino voluntatem, etiamsi quid minus operetur ut homo donabitur tamen a bono judice. His autem carens, caeteras etiam virtutes quas videbatur naturaliter possidere perdet. Eleganter dictum est, quod videtur habere. Nam quod sine fide est non vere habetur, et malo servo imputatur, non domino. Gregorius: Charitatem habens, etiam alia dona percipit, hac autem carens, etiam quae habebat amittit. Nullus dicat, talentum minime accepi, non est unde [Col. 0483D] rationem reddere cogar. Unicuique enim hoc ipsum reputabitur, quod vel minimum accepit. Alius intelligentiam habet praedicationis? ministerium debet ex talento. Alius terrenam substantiam? Eroget de talento substantiae. Alius artem qua pascitur? ars est ei pro talento. Alius familiaris est diviti? talentum habet familiaritatis, et loqui debet pro indigentibus. Omni ergo habenti quomodo debet, scilicet ut cum benignitate utatur quod habet, dabitur gratia super gratiam. Omnis autem res quae dando non deficit, dum habetur et non datur, nondum habetur quomodo habenda est. Timeat ergo qui id videtur habere quo abutitur, ne prorsus ab eo auferatur.
[Col. 0484A] M. 272[V] L. 231
Et inutilem servum ejicite in tenebras exteriores, illic erit fletus et stridor dentium.
Dominus lumen est, qui autem ab eo foras mittitur, caret vero lumine. Nunquam ergo solvetur a carcere tenebrarum, qui quadrantem verbi novissimum non solverit ante finem vitae. Quatuor namque partibus fundatur denarius aeternae vitae, ut quod corde credis, ore confitearis; et quod confiteris, opere compleas; et quod compleveris, docere non cessaveris. Qui enim fecerit et docuerit, hic magnus vocabitur in regno coelorum (Matth. V) .
[Col. 0484B] A. 154[X]
Sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes.
[GREGOR.] Quia viris luxuria in lumbis sit, feminis in umbilico, testatur Dominus qui de diabolo ad beatum Job loquitur, dicens: Virtus ejus in lumbis ejus, et fortitudo illius in umbilico ventris ejus (Job XL) . A principali igitur sexu lumborum nomine luxuria designatur, cum Dominus dicit: Sint lumbi vestri praecincti. [BEDA.] Quia ergo nequam servus in totum saeculo subditur, et fatuae virgines saecularis intuitu laudis Deo serviunt; pulchre suos docet, et lumbos praecingere ab amore saecularium et lucernas habere, ut hoc ipsum faciant et doceant recta intentione. [GREGOR.] Aliter: Lumbos praecingimus, [Col. 0484C] cum carnis luxuriam per continentiam coarctamus. Lucernas autem in manibus tenemus, cum per bona opera lucis exempla monstramus. Redemptori etenim nostro unum nequaquam placet sine altero, si aut is qui bona agit inquinamenta luxuriae non deserit; aut is qui castitate praeeminet non semper bona opera exercet.
Et vos similes hominibus, exspectantibus dominum suum quando revertatur a nuptiis: ut, cum venerit et pulsaverit, confestim aperiant ei.
Ad nuptias Dominus abiit, cum ascendens in coelum, supernam sibi angelorum multitudinem novus homo copulavit. Qui tunc revertetur, cum in judicium manifestabitur. Venit quippe, cum ad judicium properat; pulsat vero cum per aegritudinem [Col. 0484D] mortem vicinam esse designat. Cui mox aperit, qui eum cum amore suscipit. Ille enim non vult ei aperire, qui exire trepidat de corpore, quia meminit se illum contempsisse.
L. 155[V] L. 265
Beati servi illi quos, cum venerit Dominus, invenerit vigilantes.
Vigilat, qui ad aspectum veri luminis, mentis oculos apertos tenet. Vigilat, qui a se torporis et negligentiae tenebras repellit. Hinc Paulus dicit: Vigilate, justi, et nolite peccare (I Cor. XV) . Hinc rursum ait: Hora est jam nos de somno surgere (Rom. XIII) .
[Col. 0485A] Amen dico vobis, quod praecinget se, et faciet illos discumbere, et transiens ministrabit illis.
Praecingit se, id est, ad retributionem praeparat. Faciet illos discumbere, id est, in aeterna quiete refoveri. Unde alibi ipse Dominus dicit: Recumbent cum Abraham et Isaac et Jacob (Matth. VII) . Transiens ministrabit, quia rediens de judicio ad regnum, post ipsum judicium nos lucis suae illustratione satiabit. Quem enim in humanitate in judicio cernemus, etiam in divinitate post judicium videbimus. Vel certe transiens dicitur ministrare, quia suos feliciter transire faciet, cum de speculatione humanitatis ad contemplationem divinae claritatis elevabit.
Et si venerit in secunda vigilia, et si in tertia vigilia venerit, et ita invenerit, beati sunt servi illi.
[Col. 0485B] Vigilias vocat a similitudine excubantium in nocte; quia in nocte hujus saeculi semper debemus contra hostes esse solliciti, et exspectare judicem omnibus in qualibet aetate paratis, lucem perpetuam ministraturum. Prima ergo vigilia primaevum tempus est, id est, pueritia; secunda, adolescentia vel juventus, quae unum sunt auctoritate sacri eloquii, dicentis: Laetare juvenis in adolescentia tua (Eccle. XI) . Tertia vigilia est senectus, in qua saltem senectute resipiscat, qui in prima et secunda aetate non evigilat ad vias vitae.
L. 228[II] M. 267 R. 154
Dixit ergo: Homo quidam nobilis abiit in regionem longinquam accipere sibi regnum, et reverti.
[Col. 0485C] (BEDA.] Homo nobilis est Christus. Longinqua regio, Ecclesia est ex gentibus, de qua ei loquenti, ego autem constitutus sum rex ab eo, dicitur a Patre; Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II) . Quae haereditas aut possessio, bifarie regio longinqua vocatur; vel quia a finibus terrae clamat ad Dominum, vel quia longe est a peccatoribus salus (Psal. CXVIII) . Cum enim Dominus ubique sit, longe tamen est ab idololatris, sed qui erant longe, facti sunt prope in sanguine Christi (Ephes. II) . Abiit enim Christus ab excaecatis Judaeis ad gentes illuminandas, in fine reversurus, quando omnis Israel salvus erit (Rom. XI) .
[Col. 0485D] L. 299[V] M. 270
Vocatis autem decem servis suis, dedit illis decem mnas.
Denarius ad legem pertinet propter Decalogum. Vocat itaque paterfamilias decem servos, quia elegit discipulos per litteram legis imbutos. Dat illis decem mnas, quia dicta legis spiritualiter intelligenda revelat. Post resurrectionem quippe suam aperuit illis sensum, ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV) . Mna secundum Graecos, centum drachmis appenditur, et sermo Scripturae, quia vitae coelestis perfectionem suggerit, quasi centenarii pondere fulgescit.
Et ait ad illos: Negotiamini dum venio.
Mystica prophetarum et legis populis offerte, et [Col. 0486A] ab eis fidei confessionem morumque probitatem recipite, juxta psalmistam: Sumite, inquit, psalmum et date tympanum (Psal. LXXX) . Hoc est laudem praedicationis in corde percipite, et devotionem operis in carnis castigationem redigite. Tympanum est corium in ligno extentum, et significat, carnem nostram ad exemplum Dominicae crucis affligendam.
Cives autem illius oderant illum, et miserunt legationem post illum, dicentes: Nolumus hunc regnare super nos.
Cives ipsius dicit Judaeos, de quibus alibi protestatur. Nunc autem et viderunt et oderunt et me et Patrem meum (Joan. XV) . Qui non solum praesentem usque ad mortem crucis oderunt, sed post resurrectionem ejus miserunt persecutionem apostolis, [Col. 0486B] et praedicationem regni coelestis spreverunt.
Et factum est, dum rediret accepto regno, et jussit vocari servos, quibus dedit pecuniam, ut sciret quantum quisque negotiatus esset.
Quod dicit, ut rediret, significat secundum adventum ejus. Ut sciret, inquit, hoc est, ut scire faceret omnes, tunc enim omnium opera et cogitationes palam omnibus ostendentur,
Venit autem primus, dicens: Domine, mna tua decem mnas acquisivit.
Primus servus, ordo doctorum est in circumcisionem missorum, qui unam mnam accepit, id est, unum Deum, unam fidem, unum baptisma. Haec mna decem mnas acquisivit, quia populum sub lege sibi sociavit.
[Col. 0486C] Et ait illi: Euge, serve bone, quia in modico fidelis fuisti, eris potestatem habens supra decem civitates.
Modicum est, quidquid in praesenti vita percipimus in comparatione futurorum. Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus. Cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII) . Decem civitates, sunt animae per legis verba ad gratiam Evangelii pervenientes. Quibus tamen glorificandus praeponetur, qui eis pecuniam verbi digne Deo commendaverit. Unde Apostolus: Quae est spes nostra aut gaudium aut corona gloriae? Nonne vos ante Dominum Jesum? (I Thess. II.)
Et alter venit, dicens: Domine, mna tua fecit quinque mnas.
[Col. 0486D] Alter servus, coetus eorum est qui praeputio evangelizare missi sunt, quorum mna quinque mnas fecit; quia gentes quinque sensibus antea mancipatas, ad fidei Evangelicae gratiam convertit.
Et huic ait: Et tu esto super quinque civitates.
Hoc est, fulgeto ex fide animarum qua imbuisti eas, et de illorum profectibus honoreris, in quibus quinque sensus de operibus tenebrarum ad opera lucis commutasti. Hinc Isaias ait: In die illa erunt quinque civitates in terra Aegypti loquentes lingua Chanaan (Isa. XIX) , id est, lingua mutata.
Et alter venit dicens: Domine, ecce mna tua quam habui repositam in sudario. Timui enim te, quia homo austerus es, tollis quod non posuisti, et metis quod non seminasti.
[Col. 0487A] Tertius servus sunt illi qui post collectos Judaeos et gentes negligenter utuntur commisso officio praedicationis. In sudario mnam ligant, qui molliter et delicate vivendo, doctrinam commissam enervant. Omnis in sudario pecuniam reponit, qui ad praedicandum idoneus, officium praedicandi vel suscipere renuit, vel susceptum bene non gerit, sed percepta dona sub otio torporis abscondit, secum dicens: Sufficit mihi ut de me rationem reddam. Quid enim opus est aliis praedicare, et ipsis rationem reddere? Apud Deum etiam illi sunt inexcusabiles (Rom I) , quibus lex non est data, quia per creaturam possunt Creatorem cognoscere. Et hoc est quasi metere ubi non seminavit, eos etiam impietatis reos tenere, quibus verbum legis aut [Col. 0487B] Evangelii non ministravit. Idem est secundum Matthaeum, congregas ubi non sparsisti, et secundum Lucam, tollis quod non posuisti. Et est sensus: In tantum omnia tollis et congregas, ut etiam fructum bonae vitae per naturam eorum, quibus non dedisti praedicatores, recipias. Et sicut omnia bona recipis, ita omnia mala punis. Quod mihi videtur magna esse duritia et fera austeritas. Timens ergo gravius periculum judicii, non praedicavi quod te donante intellexi. Hic servus quia stulte loquitur, de ore suo judicatur.
Dicit ei: De ore tuo te judico, serve nequam.
Vere nequam, quia piger ad officium exercendum, superbus ad accusandum Domini judicium.
[Col. 0487C] Sciebas quod ego austerus homo sum, tollens quod non posui, et metens quod non seminavi. Et quare non dedisti pecuniam meam ad mensam, et ego veniens cum usuris utique exigerem illam?
Si me ita crudelem et durum noveras, quare ista cogitatio non incussit tibi timorem, ut scires me mea diligentius quaesiturum? Ad mensam quae intelligitur mens credentium, distribuit Christi pecuniam, qui evangelicam praedicationem promptis paratisque fidelium cordibus digne Deo intimat. Unde Apostolus: Si quis loquitur quasi sermones Dei (I Petr. IV) . Qui autem Verbi pecuniam a doctore emit credendo, necesse est ut cum usuris solvat operando. Vel de accepto Verbi fenore usuras solvit, qui ex eo quod audit, etiam alia studet intelligere.
[Col. 0487D] Et astantibus dixit: auferte ab eo mnam, et date illi qui decem mnas habet. Et dixerunt ei: Domine, habet decem mnas.
Astantes intelliguntur angeli, per quos Dominus malos punit, et bonos remunerat. Recte amittit collatam gratiam, qui eam aliis communicare praedicando negligit. Hinc est quod Saul superbiendo regium chrisma amisit, quod David promeruit obediendo sicut scriptum est: Spiritus Domini discessit a Saul, et directus est in David a die illa et deinceps (I Reg. XVI) . Mystice, cum omnis Israel salvus erit, tunc omnis plenitudo spiritualis gratiae, quam modo torpenter exercemus, doctoribus illius temporis abundanter conferetur.
[Col. 0488A] L. 236[II] M. 271 R. 42
Dico autem vobis, quia omni habenti dabitur ab eo autem qui non habet, et quod habet, auferetur ab eo.
[BEDA.] Ab eo, hic est repetitum, vel propter interpositionem, vel ad inculcationem ablationis. Qui amorem habet Verbi, dabitur etiam ei sensus intelligendi. Alioquin nulla verae sapientiae dulcedine gaudebit, etiamsi videatur sibi callere vel naturali ingenio, vel litterarum exercitio. [HILAR.] Aliter: Habenti usum Evangelii etiam honor legis redditur. Non habenti autem fidem Christi, etiam quod habere sibi videbatur honoris ex lege, auferetur. Aliter: Habenti bonum usum in Dei munere, augebitur [Col. 0488B] gratia. Ab eo autem qui in Dei munere bonum usum non habet, etiam quod habet, auferetur. [BEDA.] Notandum quod Domini redeuntis examen, etiam nunc ex parte celebratur propter gratiae mutationem, quae uni datur, et alteri aufertur; sed in generali judicio universaliter implebitur. Quotidie namque conspicit statum Ecclesiae, et pecuniam negotiatoribus commodat. Prudenterque laborantem ampliori gratia donat, et otia sectantem ab eo quod dederat privat.
L. 231[V] M. 272
Verumtamen inimicos meos illos qui noluerunt me regnare super se, adducite huc et interficite ante me.
[Col. 0488C] Iniquitatem omnium reproborum ad Christum converti nolentium, qui verbum fidei vel nunquam audire, vel male interpretando corrumpere malunt, significat in die judicii puniendam. Per duos servos fideles, utriusque populi doctores; per decem et quinque mnas, credentes populi; per servum nequam, mali Catholici; per messionem ruris non seminati, etiam illi quos verbum Dei nec audire contigit, exprimuntur. His quinque personis omne genus hominum in die judicii discutiendi designatur.
M. 251[X]
Cum autem venerit Filius hominis in majestate sua, [Col. 0488D] et omnes angeli cum eo, tunc sedebit super sedem majestatis suae.
[REMIG.] Hoc est, regnabit super Ecclesiam, in qua tunc apparebit omnipotentia ejus. In majestate divinitatis judicaturus adveniet, qui in humilitate servi judicandus apparuit. Itaque tradendus in proximo cruci, recte praemittit gloriam triumphantis. In famulatu ejus venient angeli tanquam testes humanorum actuum.
Et congregabuntur ante eum omnes gentes, et separabit eos ab invicem sicut pastor segregat oves ab haedis, et statuet oves quidem a dextris suis, haedos autem a sinistris.
In dextris aeternae beatitudinis confirmabuntur, qui amaverunt aeterna; in sinistris vero aeternae miseriae, [Col. 0489A] qui cupierunt praesentia. Nam et ipsa transitoria Dei dona, respectu aeternorum dicuntur esse in sinistra; aeterna vero in dextera, qui sunt potiora. Hinc est illud: Cor sapientis in dextera ejus, et cor stulti in sinistris illius (Eccle. X) . Haedos vocat peccatores, quia pro peccato haedi offerebantur. Non dicit capras, quae possunt habere fetus, sed lascivum animal et petulcum, et semper fervens ad coitum, ponit.
Tunc dicet rex his qui a dextris ejus erunt: Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi.
Rex regum sine strepitu verborum loquetur, id est, manifestabit conscientias et merita. Dicet itaque per collationem gloriae: Venite, benedicti, [Col. 0489B] beneficio Patris mei promoti ad obtinendum regnum vitae, praedestinatum vobis a constitutione mundi.
Esurivi enim, et dedistis mihi manducare; sitivi, et dedistis mihi bibere; hospes eram, et collegistis me; nudus, et operuistis me; infirmus et visitastis me; in carcere, et venistis ad me.
Manifesta sunt opera misericordiae, ad corporis miserias pertinentia. Ad animas vero spectat, ut esurientem et sitientem justitiam pane verbi Dei reficias, vel potu sapientiae refrigeres. Errantem in domum matris Ecclesiae revoca; nudum a bono opere, virtutibus orna; infirmum in fide corrobora. In tribulatione aliqua seu carcere tristitiae oppresso subveni, compatiendo vel consolando vera [Col. 0489C] dilectione.
Tunc respondebunt ei justi, dicentes: Domine, quando te vidimus esurientem, et pavimus? sitientem et dedimus tibi potum? Quando autem te vidimus hospitem, et collegimus te? aut nudum, et cooperuimus te? Aut quando te vidimus infirmum aut in carcere, et venimus ad te?
In conscientiis suis ita respondebunt, non diffidentes de verbis Domini, sed vel stupentes de magnitudine majestatis regis, vel quia parvum videtur eis omne bonum quod fecerunt comparatione praemii. Unde Apostolus: Non sunt condignae passiones hujus temporis, ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) .
[Col. 0489D] Et respondens rex, dicet illis: Amen dico vobis: Quandiu fecistis uni de his fratribus meis minimis, mihi fecistis.
No videtur generaliter haec dixisse de pauperibus, sed de his qui pauperes sunt spiritu. Dicit enim alibi: Fratres mei sunt, qui faciunt voluntatem Patris mei (Matth. XII) .
Tunc dicet et his qui a sinistris erunt. Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus.
Dum mali permisti sunt bonis, videntur esse cum Deo, sed tandem mittentur in ignem praeordinatum sibi a constitutione mundi, nec videbit impius gloriam Dei.
Esurivi enim, et non dedistis mihi manducare. Sitivi, [Col. 0490A] et non dedistis mihi potum. Hospes eram, et non collegistis me. Nudus et non operuistis me. Infirmus et in carcere, et non visitastis me.
[AUGUST.] Christus, caput est Ecclesiae; corpus ejus, Ecclesia. In nostro corpore caput sursum est, pedes in terra. In aliqua constipatione hominum, quando aliquis tibi pedem calcat, nonne dicit caput, calcas me? Quomodo ergo lingua quam nemo tangit, dicit, calcas me, sic Christus caput, quod nemo calcat, dicet: Esurivi, et non dedistis mihi manducare, etc.
Tunc respondebunt et ipsi, dicentes: Domine, quando te vidimus esurientem, aut sitientem, aut hospitem, aut nudum, aut infirmum, vel in carcere, et non ministravimus tibi?
[Col. 0490B] Excusare satagent ex consuetudine, qua solebant homines fallere; sed non habent excusationem, qui converti a malis et agere bona noluerunt.
Tunc respondebit illis, dicens: Amen dico vobis, quandiu non fecistis uni de minoribus his, nec mihi fecistis. Et ibunt hi in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam.
(REMIG.] Quid meretur qui aliena rapit, si aeternaliter damnatur, qui de suo non dedit? Judicium sine misericordia fiet ei qui non fecit misericordiam (Jac. II) . Notandum quia perfectorum unus ordo est in judicio, qui cum Deo judicat, et non judicatur. De his Dominus ait: Sedebitis et vos super sedes duodecim (Matth. XIX) . Alius ordo etiam judicat exemplo [Col. 0490C] suo reprobos, et judicatur cum ei dicitur: Esurivi, et dedistis mihi manducare. Mali vero, qui intra Ecclesiam sunt, utique non judicant, sed judicantur, cum eis dicitur: Esurivi, et non dedistis mihi manducare. De his autem qui extra Ecclesiam inveniendi sunt, dicit Psalmista: Non resurgunt impii in judicio (Psal. I) , ut vel judicent, vel judicentur. Gemina punitur sententia impius, dum aut hic pro suis meritis mentis caecitate percutitur, ne veritatem videat; aut dum in fine damnabitur, ut debitas poenas exsolvat. De igne autem aeterni supplicii quid sancti Patres senserint, in medium proferamus. Ex libro prognosticorum de dictis Augustini: «Ignis ille cujusmodi et in qua mundi vel rerum [Col. 0490D] parte futurus sit, hominem scire arbitror neminem, nisi forte cui Spiritus divinus ostendit.» Ex eodem: «Unus quidem est gehennae ignis, sed non uno modo omnes cruciat peccatores. Uniuscujusque etenim quantum exigit culpa, tantum illic sentiet poenam. Nam sicut in hoc mundo non omnes aequaliter sentiunt ardorem solis, ita illic in uno igne non unus modus est incendii, sed dissimiliter peccatores exurit.» Augustinus in vigesimo primo De civitate Dei: «Nequaquam negandum est, aeternum ignem pro diversitate meritorum aliis leviorem, aliis futurum esse graviorem; sive ipsius ardor pro poena digna cujusque varietur, sive ipse aequaliter ardeat, sed non aequali molestia sentiatur.» Gregorius decimo quinto libro in Job: «Miro [Col. 0491A] valde modo gehennae ignis corporeus est, nec lignis nutritur, nec succensione indiget et est inexstinguibilis creatus a Deo ab ipsa mundi origine.» Idem octavo Job: «Ultrix flamma vitiorum cremationem habet, lumen non habet. Ignis ille ad consolationem non lucet, et tamen ut magis torqueat, ad aliquid lucet. Nam reprobi se visuri sunt in inferno, ut magis doleant; quia et dives in sinu Abrahae Lazarum vidit (Luc. XVI) .» Ex libro Prognosticorum: «Est, ut ait beatus Augustinus, inferorum substantia incorporalis. Et ideo merito quaeritur, unde sub terris dicuntur esse inferi, si corporalia loca non sunt; aut unde inferi appellantur, si sub terris non sunt.» Sed idem doctor dicit: «Ideo sub terris dicuntur inferi vel creduntur, quia congruenter in spiritu [Col. 0491B] per illas corporalium rerum similitudines sic demonstrantur. Ut quoniam defunctorum animae inferis dignae, carnis amore peccaverunt, ad illas corporalium [Col. 0492A] rerum similitudines exhibeantur, quibus carne mortui solent sub terra condi.» Nonnulli ex hac sententia Augustini sentiunt quod ubicunque peccator fuerit, ibi elementa cruciabunt eum et in corpore suo, et ex locis adjacentibus. Est enim probabile ut anima, quae sua sponte sumit a carne fomentum peccandi, nolens ab eadem recipiat fomentum cruciatus. Et quia poenae illae acutissimae ac sempiternae erunt, non improprie ignis aeternus appellantur. Merito quoque infernales et sub terra fore dicuntur, quia miserae animae per lapsum terrenae voluptatis eas incurrent. Augustinus in undecimo [XXXI] De civitate Dei: «Cur non dicamus quamvis miris, tamen veris modis, etiam spiritus incorporeos posse poena corporali ignis affligi? [Col. 0492B] Idem ignis incorporalis cruciabit daemones et homines.» Hieronymus Heliodoro in Epistolam ad Ephesios: «Inferum sub terra esse nemo ambigat.»
Et factum est, cum consummasset Jesus sermones hos omnes, dixit discipulis suis:
M. 274[I] R. 156 L. 269 A. 66
Scitis quia post biduum pascha fiet, et Filius hominis tradetur ut crucifigatur.
[Col. 0491C] Consummatis verbo et opere sermonibus cunctis ab initio Evangelii, vel his completis, de secundo adventu Domini, ubi se venturum in claritate praedixit, passurum se ostendit, ut sacramentum crucis admistum esse gloriae aeternitatis admoneat. Erubescant, qui putant Salvatorem passionis pavore dixisse; Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste (Matth. XXVI) . Nam praescivit se tradendum, nec territus fugit. Post biduum, id est, post duos dies celebraturi erant Judaei suum pascha, videlicet quartadecima luna post aequinoctium. Hoc sane inter vetus pascha et azyma distat, quod pascha solus dies appellatur, in quo agnus occidebatur ad vesperam, hoc est, quarta decima luna primi mensis; quintadecima autem luna, quando egressus est [Col. 0491D] populus ille de Aegypto, succedebat festivitas azymorum. Cujus septem diebus, id est, usque ad vigesimam primam ejusdem mensis diem, ad vesperam est statuta solemnitas. Verum Evangelii scriptura indifferenter et diem azymorum pro pascha, et pro diebus azymorum ponere pascha solet, unde Lucas dicit, dies festus azymorum qui dicitur pascha. Item Joannes, cum primo azymorum die, id est, decima quinta luna res ageretur, ait: Et ipsi non introierunt in praetorium, ut non contaminarentur, sed manducarent pascha (Joan. XVIII) , quia et pascha dies in azymis panibus est celebrari praeceptus. Unum quippe diem, agno immolato ad vesperam, [Col. 0492B] septem ex ordine dies sequuntur azymorum, quia Jesus pro nobis semel passus, per omne tempus quod septem diebus agitur, in azymis sinceritatis et veritatis praecepit esse vivendum.
M. 275[VI] R. 157
Tunc congregati sunt principes sacerdotum et seniores populi in atrium principis sacerdotum, qui dicebatur [Col. 0492C] Caiphas, et consilium fecerunt ut Jesum dolo tenerent et occiderent. Dicebant autem: Non in die festo, ne forte tumultus fieret in populo.
[HIERON.] Qui debuerant vicino pascha victimas parare, parietes templi levigare, pavimenta verrere, vasa mundare, ineunt consilium quomodo occidant Dominum. Ideo autem nolebant in die festo consentire neci ejus, quod tamen fecerunt, ne populus qui diligebat eum, insurgeret illis, et defenderet innocentem.
M. 278[VI] R. 160 L. 264
Tunc abiit unus de duodecim, qui dicitur Judas Iscariotes et locutus est ad principes sacerdotum et magistratibus et ait illis: Quid vultis mihi dare, et ego [Col. 0492D] vobis eum tradam? Qui audientes gavisi sunt, et constituerunt ei triginta argenteos: et exinde quaerebat opportunitatem, ut eum traderet sine turbis.
[REMIG.] Judas unus de duodecim, numero, non merito; corpore, non animo, a principibus non invitatur, nulla necessitate constringitur, sed propria sponte sceleratae mentis iniit consilium. Nec in venditione magistri certam postulat summam de chara re, sed quasi vile tradens mancipium, in potestate posuit ementium. [BEDA.] Multi hodie Judae scelus exhorrent, nec tamen cavent. Nam cum pro muneribus falsum testimonium dicunt, profecto veritatem negando, Dominum pecunia vendunt; cum societatem [Col. 0493A] fraternitatis discordiae peste commaculant, Dominum produnt. Et sicut Joannes baptista pro veritate, et ideo pro Christo qui veritas est, martyrium suscepit; ita e contrario, qui veritatis jura spernit, Christum utique prodit. Sciendum, quia Joseph, non ut multi putant, secundum septuaginta interpretes, viginti aureis venditus est (Gen. XXXVII) , sed secundum Hebraicam veritatem, viginti argenteis. Neque enim poterat servus charior esse domino.
A. 112[X]
Ante diem festum paschae sciens Jesus quia venit hora ejus, ut transeat ex hoc mundo ad Patrem, [Col. 0493B] cum dilexisset suos qui erant in mundo, in finem dilexit eos.
Pascha transitus dicitur, quia Dominus per Aegyptum transiit, percutiens primogenita ejus, et filios Israel liberans, et quia filii Israel transierunt illa nocte de Aegyptia servitute (Exod. XII) . Quod significat Dominum transiturum de hoc mundo ad Patrem, et fideles ejus de temporalibus ad coelestia. In finem dilexit eos, id est, in seipsum. Finis enim legis, ait Apostolus, est Christus (Rom. X) . [AUGUST.] Finis quousque eamus, non ubi pereamus. Vel in finem, id est, in mortem, non quod morte terminetur Christi dilectio, sed in tantum dilexit, quo usque ad mortem dilectio eum perduxit. In quo [Col. 0493C] exemplum dedit, ut omnes in Dei veritate permaneant usque in finem.
A. 115[X]
Surgit a coena, et ponit vestimenta sua. Et cum accepisset linteum, praecinxit se. Deinde misit aquam in pelvim, et coepit lavare pedes discipulorum, et extergere linteo quo erat praecinctus.
Ex magna humilitate non dedignatus est lavare pedes illi etiam, cujus manus jam praevidebat in scelere. Quid mirum si posuit vestimenta: Qui cum in forma Dei esset, semetipsum exinanivit? (Philip. II.) Quid mirum si praecinxit se linteo, qui formam servi accipiens, habitu inventus est ut homo? (ibid.) Quid mirum si misit aquam in pelvim, unde lavaret pedes [Col. 0493D] discipulorum, qui in terram sanguinem fudit, quo immunditiam dilueret peccatorum? Quid mirum si linteo quo erat praecinctus, pedes quos laverat tersit, qui carne qua erat indutus, evangelistarum vestigia confirmavit?
Venit ergo ad Simonem Petrum, et dicit ei Petrus: Domine, tu mihi lavas pedes?
Non est intelligendum quod post aliquos venisset ad Petrum, sed ab illo coepit lavatio. Expavescit ergo primus apostolorum, quod Deus lavet homini pedes.
Respondit Jesus et dicit ei: Quod ego facio, tu nescis modo, scies autem postea. Dicit ei Petrus: Non lavabis mihi pedes in aeternum.
Hoc est, nunquam lavabis. Sicut est Dominus [Col. 0494A] humilis ad serviendum, ita servus non suscipiendo servitium.
Respondit ei Jesus: Si non lavero te, non habebis partem mecum.
Te dicit, pro solis pedibus. Qui non lavatur per baptismum et confessionem poenitentiae, non habet partem cum Jesu.
Dixit ei Simon Petrus: Domine, non tantam pedes meos, sed et manus et caput.
Territus ex Domini responsione de periculo salutis, totum se offert abluendum, turbatus amore et timore.
Dicit ei Jesus: Qui lotus est, non indiget nisi ut pedes lavet, sed est mundus totus.
Intelligendum est praeter pedes. Totus homo [Col. 0494B] abluitur in baptismo, sed tamen cum in rebus humanis postea vivitur, humani affectus, sine quibus non vivitur quasi pedes sunt; quia si dixerimus, peccatum non habemus, mentimur (Joan. I) . Quotidie igitur lavat nobis pedes, qui quotidie interpellat pro nobis. Unde etiam quotidie dicimus: Dimitte nobis debita nostra (Matth. VI) . Et in Cantico canticorum: Lavi pedes meos, quomodo inquinabo llos? (Cant. V.) Timeant inquinare pedes suos, qui subrepente amore humanae laudis, placere hominibus affectant. Notandum quia erravit Petrus, ne nos erraremus, cum se totum lavandum Deo obtulit. Quem Deus correxit, ostendens semel baptizatum, non esse rebaptizandum.
Et vos mundi estis, sed non omnes. Sciebat enim [Col. 0494C] quisnam esset qui traderet eum; propterea dixit, non estis mundi omnes. Postquam ergo lavit pedes eorum, accepit vestimenta sua. Et cum recubuisset iterum, dixit eis: Scitis quid fecerim vobis?
[BEDA.] Nunc vult aperire quod Petro dixerat, scies autem postea. Mystice coena in qua cum discipulis Dominus recubuit, significat tempus universum, quo ipse corporaliter in Ecclesia demoratus, et dapibus verbi salutaris ac miraculorum dulcedine cunctos fideles pavit, et fide ac dilectione audientium ipse pastus est. Surrexit ergo a coena, et posuit vestimenta sua, quando membra corporis deposuit in cruce. Linteo praecinxit se, quando sua membra circumdedit passionis exercitio. Solet [Col. 0494D] namque per linteum, quod multifario labore conficitur, afflictio passionis figurari. Misit aquam in pelvim, et caetera. Defunctus in cruce, aquam cum sanguine de latere suo fudit, quibus credentes mundare et sanctificare dignatus est. Postquam lavit pedes, accepit vestimenta sua, et recumbens, aperuit eis mysterium lavationis; quia, postquam patiendo in cruce lavacrum remissionis nobis, consecravit, accepit membra jam immortalia, et post resurrectionem exposuit eis utilitatem suae passionis.
A. 116[III] M. 59 L. 36
Vos vocatis me, Magister et Domine; et bene dicitis. Sum etenim.
[Col. 0495A] A. 117[X]
Si ergo lavi pedes vestros Dominus et Magister, et vos debetis alter alterius lavare pedes.
Et ad litteram, et ad mysticum sensum hoc debet impleri. Ad litteram, ut per charitatem serviamus invicem, non solum in lavando pedes fratrum, sed in omnibus necessitatibus adjuvando. Ad mysticum intellectum, ut sicut ille nobis poenitentibus peccata dimittit, ita et nos dimittamus fratribus. Et sicut ille lavit nos a peccatis, interpellando Patrem pro nobis, ita et nos oremus pro fratribus.
Exemplum enim dedi vobis, ut quemadmodum ego feci vobis, ita et vos faciatis.
[AUGUST.] Hoc est, Petre, quod nesciebas quando [Col. 0495B] lavari pedes non sinebas. Hoc tibi sciendum postea promisit Dominus. Est consuetudo apud plerosque, ut cum se invicem hospitio suscipiunt, pedes sibi lavent. Ubi apud sanctos haec consuetudo non est, corde faciunt, sed melius est ut manibus fiat, quod Christus fecit. In quo admonemur, ut confessi invicem delicta nostra, oremus pro nobis, sicut Christus interpellat pro nobis.
A. 118[III] M. 90 L. 50
Amen amen, dico vobis: Non est servus major domino suo, neque apostolus major eo qui misit illum. Si haec scitis, beati eritis si feceritis ea.
Non intelligit Judam fore beatum cum caeteris facientibus ea, quae ipse Dominus fecit et docuit. Et [Col. 0495C] hoc est quod sequitur.
A. 119[X]
Non de omnibus vobis dico: Ego scio quos elegerim. Sed ut impleatur Scriptura. Qui manducat mecum panem, levabit contra me calcaneum suum.
Judas levavit contra eum calcaneum suum hoc est, conculcavit eum in quantum potuit. Alia vero translatio psalmi sic habet: Homo pacis meae in quo speravi, qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem (Psal. XL) . Elegit quidem Dominus Judam ad illud, quod de eo factum est in salutem aliorum, undecim vero elegit sibi sequaces, ut beati fierent. Unde alibi: Elegi vos duodecim, et unus diabolus est (Joan. VI) .
[Col. 0495D] Amodo dico vobis, priusquam fiat, ut credatis cum factum fuerit, quia ego sum.
Ac si dicat: Hucusque toleravi et tacui, sed jam noto proditorem antequam fiat, quod cito facturus est, ut postea credatis quia ego sum ille de quo Scriptura illa praedixit. Cum igitur exemplo suo docuerit apostolos humiliationem et calcanei passionem, supponit quo consoletur eos honorem, quod ipse et Pater in eis recipietur
A. 120[I] M. 98 R. 96 L. 116
Amen amen dico vobis, qui accipit si quem misero, me accipit. Qui autem me accipit, accipit eum qui me misit.
In verbis istis non unitas naturae missi et mittentis, [Col. 0496A] sed in misso auctoritas mittentis commendatur. Quisque ergo sic missum accipiat, ut in eo mittentem attendat, ut in Petro Christum, scilicet in servo dominum, in Christo patrem, scilicet in unigenito genitorem. † Acute intuendum est, quia in hoc loco hujus operis ordo Graecos pariter et Latinos docet et corrigit, Graeci quidem juxta Joannis Evangelium rectius quam Latini sentire videntur, quod praedicta coena cum ablutione pedum, fuerit ante diem festum paschae, dum adhuc fermentatum comederetur. Errant autem, quia dicunt Dominum tunc anticipando comedisse cum discipulis paschalem agnum, et tunc instituisse sacramenta carnis sanguinisque sui, ideoque in fermentato sacrificant. Addunt etiam Dominum ipso die [Col. 0496B] paschae crucifixum fuisse ad meridiem, et ad hoc confirmandum inducunt, quia Judaei noluerunt intrare in praetorium, scilicet Pilati domum, ne contaminarentur, sed comederent pascha, non intelligentes pascha nisi esum agni. Cum igitur patenter contrarii sint tribus evangelistis, impudenter dicunt Joannem in hac parte correxisse eos. Sed constat omnes eodem spiritu locutos fuisse, et si in uno errarent, in aliis minus eis crederetur.
† Acute intuendum si praedicta coena fuit eadem quae paulo post commemoratur, quomodo ante diem festum paschae facta est? Sed supradictum est et diem azymorum pro pascha, et pro diebus azymorum, quorum primus et ultimus major cultu habebatur, poni pascha. Unde Joannes dicit: Ante diem festum paschae, [Col. 0496C] vocando pascha primum diem solemnitatis sequentis, id est, sextam feriam. Graeci vero non illum diem, cujus vespere luna quartadecima apparuit, sed solum sequentem vocant diem paschae et immolationis agni, dicentes Dominum quinta feria anticipando comedisse cum discipulis paschalem agnum, et tunc instituisse sacramenta carnis sanguinisque sui, dum adhuc fermentatum comederetur, ideoque in fermentato sacrificant. Dicunt itaque Dominum, etc.
M. 278[I,] R. 160 L. 263
Prima autem die azymorum accesserunt discipuli ad Jesum, dicentes: Ubi vis paremus tibi comedere pascha?
[BEDA.] Non habemus domicilium, non habemus [Col. 0496D] tabernaculum. Audiant hoc, quibus est cura in aedificandis domibus marmoreis et in laquearibus aureis. Cognoscant omnium Dominum quia locum ubi reclinaret non habuit. Prima dies azymorum, dicitur hic decima quarta dies primi mensis, quando abjecto fermento, pascha (id est, agnus) occidebatur ad vesperam. Quod exponens Apostolus, ait: Etenim pascha nostrum immolatus est Christus (I Cor. V) . Quamvis enim sequenti die, id est, decima quinta luna, sit crucifixus, tamen hac nocte qua agnus immolabatur, carnis sanguinisque sui mysteria celebranda discipulis suis tradidit, et a Judaeis tentus ac ligatus, ipsius immolationis (id est, passionis suae) sacravit exordium.
[Col. 0497A] At Jesus dixit: Ite in civitatem, et introeuntibus vobis, occurret vobis homo amphoram aquae portans. Sequimini eum in domum in quam intrat, ad quemdam, et dicetis domino domus: Magister dicit: Tempus meum prope est, apud te facio pascha cum discipulis meis. Et ipse demonstrabit vobis coenaculum grande stratum, et illic parate nobis. Et abierunt discipuli ejus, et invenerunt sicut dixit eis, et paraverunt pascha.
[AMBROS.] Sicut Deus cunctorum praescius cum discipulis loquitur de his quae alibi geruntur. [HIERON. BEDA.] Mystice civitas Ecclesia est, quae muro fidei cingitur. Homo occurrens, primitivus populus est. Amphora aquae, lex litterae. Vel ita: Paraturis pascha, homo amphoram aquae portans occurrit, [Col. 0497B] ut ostendatur mysterium paschae Domini celebrandum pro ablutione mundi. Aqua quippe lavacrum gratiae, amphora mensuram virtutum significat, vel perfectam mensuram expleti temporis, quo dignum erat hoc geri. Aliter: Amphora fragilitatem designat eorum, per quos haec gratia erat ministranda. Unde: habemus thesaurum istum in vasis fictilibus (I Cor. IV) . Consulte et aquae bajuli et Domini domus tacita sunt vocabula, ut omnibus verum pascha celebrare volentibus, id est, Christi sacramentis imbui, eumque suae mentis officio suscipere quaerentibus, facultas danda signetur. Coenaculum magnum, lex spiritualis est, quae de angustiis litterae egrediens in sublimi loco recipit Salvatorem. Nam qui adhuc litteram occidentem servat, et non aliud [Col. 0497C] in agno quam pecus intelligit, iste nimirum in imis pascha facit. At qui aquae bajulum, hoc est, gratiae praeconem in domum Ecclesiae fuerit secutus, hic per Spiritum vivificantem in altitudine mentis Christo mansionem praeparat. [HIERON.] Ideoque, inquit, sequimini eum, qui ducit in altum, ubi Christus cum discipulis sublimium virtutum delectatione reficitur. Unde Rahab exploratoribus mandat, ut non irent per ima, sed per excelsa (Josue II) . Amplius: Coenaculum Ecclesia magna est, quae narrat nomen Domini, strata varietate virtutum et linguarum, unde illud: Circumamicta varietate (Psal. XLIV) , in qua paratur Domino pascha; Dominus domus, Petrus apostolus cui Dominus domum suam credidit, [Col. 0497D] ut sit una fides sub uno pastore. [AUGUST.] Quod vero Marcus lagenam, Lucas dicit amphoram unus vasis genus, alter modum significavit.
M. 279[III] R. 161 L. 121
Vespere autem facto, venit et discumbebat cum duodecim discipulis suis.
Omnia sic agit Judas, ut tollatur suspicio proditoris, nam discumbit cum aliis discipulis. Vespera diei vesperam indicat mundi; circa undecimam namque horam veniunt novissimi, qui primi denarium vitae accipiunt aeternae (Matth. XX) . Ante crucem Abraham erat in inferno, et post crucem latro erat in paradiso. [AUGUST.] Aliter: Vespera erat, quando verus Sol ad occasum properabat, cum diceret: [Col. 0498A] Tempus meum prope est, quo iturus sum de mundo ad Patrem. Cum discipulis discumbebat, quia eis aeternam vitam praeparabat.
Et edentibus illis dixit:
L. 264[X]
Desiderio desideravi hoc pascha manducare vobiscum antequam patiar.
[BEDA.] Desiderat typicum pascha manducare, et sic passionis suae mysteria declarare, quatenus et legalis paschae probator existat, et ultra vetitet exhiberi carnaliter, docendo fuisse figuram veri Paschae. In cujus rei figura defecit manna, postquam comederunt filii Israel de frugibus terrae, nec usi sunt ultra cibo illo (Josue V) .
[Col. 0498B] L. 213[II] M. 286 R. 166
Dico enim vobis, quia ex hoc non manducabo illud, donec impleatur in regno Dei.
[BEDA.] Hoc est, non ultra Mosaicum pascha celebrabo, donec in Ecclesia, quae est regnum Dei, spiritualiter intellectum compleatur. In hoc regno Dominus hodie pascha manducat, quia ea quae Moyses rudi populo carnaliter observanda praecepit, ipse in membris suis spiritualiter exercet.
A. 121[III] M. 289 M. 156
Cum haec dixisset, turbatus est spiritu, et protestatus est, et dixit: Amen amen dico vobis, quia unus ex vobis tradet me.
[Col. 0498C] Protestatur, id est, praedicit occultum crimen, ut videns proditor se latere non posse, poeniteat facti, nec tamen designat eum ex nomine, ne aperte coargutus, impudentior fiat. Mittit ergo crimen in numero, ut conscius poenitentiam agat. Turbatus est Dominus potestate, transfigurans in se affectum nostrae infirmitatis. [AUGUST.] Ergo quando turbamur, non desperemus. Pereant argumenta philosophorum, qui negant in sapientem cadere perturbationes animorum. Turbatur animus Christianus, non miseria, sed misericordia. Quod enim Dominus turbatur spiritu, significat turbandos spirituales ex charitate, cum urgens causa zizania a tritico ante messem cogit separare.
[Col. 0498D] R. 162 M. 288 L. 269 A. 122
At illi coeperunt contristari et dicere singulatim: Nunquid ego sum, Domine?
Noverant undecim apostoli quod nihil tale cogitarant, sed plus credunt magistro quam sibi, et timentes fragilitatem suam, tristes quaerunt de peccato, cujus non habent conscientiam.
R. 163 M. 281 L. 268
Quibus ait: Qui intingit mecum manum in catino, hic me tradet.
Caeteris contristatis et retrahentibus manus, et interdicentibus cibos ori suo, Judas impudentia qua proditurus erat magistrum, manum mittit in paropsidem, ut audacia bonam conscientiam mentiretur. [Col. 0499A] Et notandum quod omnes duodecim de eodem vase in circuitu cibos cum Domino sumebant, in coenaculo strato, quasi jacendo, more antiquo recumbentes. Alioquin proditor per intinctionem manus expresse notatus esset, si nullus de aliis ad escam Domini manum extendisset. [AUGUST.] Quod vero Matthaeus paropsidem, Marcus catinum dicit, unus quadraturam vasis,, alter quia esset fictile designat.
Filius quidem hominis vadit, sicut scriptum est de illo.
M. 153[V] R. 164
Vae autem homini illi, per quem Filius hominis tradetur.
[Col. 0499B] [HIERON.] Poena praedicitur, ut qui pudore non vincitur, timore corrigatur. [BEDA.] Etiam hodie vae illi qui altaribus sacrosanctis malignus accedit, et praecordiis aliquo scelere pollutis.
Bonum erat ei, si natus non fuisset homo ille.
Si in utero matris mortuus fuisset, ne vivus nasceretur, in comparatione mali quod postea promeruit, bonum sibi esset. [HIERON.] Sic dicitur Ponticum mare dulcius quam caetera maria, id est, minus amarum. Vel usitate et simpliciter dictum est, multo melius esse non subsistere, quam male subsistere, ut si de aliquo pessimo diceretur: Melius esset illi si nunquam fuisset.
A. 122[I] M. 280 R. 162 L. 269
Aspiciebant ergo ad invicem discipuli haesitantes de [Col. 0499C] quo diceret.
L. 269[I] M. 280 R. 162 A. 122
Et quaerentes inter se, quis esset ex eis qui hoc facturus esset.
A. 123[X]
Erat ergo recumbens unus ex discipulis ejus in sinu Jesu, quem diligebat Jesus.
[AUGUST.] Quid dixerit in sinu, paulo post ait, ubi dicit supra pectus Jesu. Ipse est Joannes, quem diligebat Jesus non plus omnibus, sed familiarius, ut adolescentem, ut cognatum, ut virginem, in quo formam contemplativorum proposuit. [AUGUST.] Erat enim consuetudo, ut scriptor gestorum cum [Col. 0499D] ad se veniret, tanquam de alio loqueretur. Per sinum significatur secretum, de quo bibit divinitatis sacramentum.
Innuit ergo huic Simon Petrus, et dicit ei: Quis est de quo dicit? Itaque cum recubuisset ille supra pectus Jesu, dicit ei: Domine, quis est? Respondit Jesus: Ille est cui ego intinctum panem porrexero.
Interrogat Petrus Joannem non verbis, sed nutu corporis, Joannes Dominum familiari consilio, cui submissa voce exprimit proditorem.
A. 124[IX] L. 262
Et cum intinxisset panem, dedit Judae Simonis Iscariotis. Et post buccellam tunc introivit in illum Satanas.
[Col. 0500A] Dominus per buccellam tinctam suum exprimit traditorem, fortassis per panis tinctionem, illius significans fictionem. Non enim omnia quae intinguntur abluuntur, sed nonnulla tinguntur ut inficiantur. Si autem bonum aliquod haec tinctio significat, eidem bono ingratum non immerito secuta est damnatio. Nota quia intraverat Satanas in cor Judae, quando pactus est cum Judaeis pretium de sanguine Domini, ut ait Lucas. Venerat ergo ad coenam, habens diabolum in cogitatione; post panem vero intravit in eum, non ad hoc ut alium tentaret, sed ut proprium possideret. [AUGUST.] Intrat enim in cor, immittendo iniquas persuasiones cogitationibus iniquorum. Sed nunc intelligere debemus a diabolo Judam plenius esse possessum, sicut apostoli [Col. 0500B] qui jam post resurrectionem acceperant Spiritum sanctum insufflante Domino et dicente? Accipite Spiritum sanctum (Joan. XX) , postea plenius acceperunt in die Pentecostes (Act. II) .
A. 125[X]
Dicit ei Jesus: Quod facis, fac citius.
[HILAR.] Non praecepit facinus, sed praedixit, dans in se potestatem, ut quia voluntatis crimen pro facto pensatur, invidia perageret re, quod voluntate jam faceret. Festinat Dominus in bonum salutis fidelium, quod Judas operatur, sed non sibi. Multi quippe bonum ut Judas faciunt, sed nihil proficis illis.
Hoc autem nemo scivit discumbentium, ad quid dixerit ei. Quidam enim putabant quia loculos habebat [Col. 0500C] Judas, quod dicit ei Jesus: Eme ea quae opus sunt nobis ad diem festum, aut egenis ut aliquid daret.
[AUGUST.] Habebat Dominus loculos, oblata fidelium conservans suorum necessitatibus. Tunc ecclesiasticae pecuniae forma est instituta, ut intelligeremus, quod praecepit non cogitandum de crastino, non ad hoc fuisse praeceptum, ut nihil pecuniae servetur a sanctis, sed ne Deo pro ista serviatur, et propter inopiae timorem justitia deseratur.
M. 284[X]
Respondens autem Judas qui tradidit eum, dixit: Nunquid ego sum, Rabbi?
[Col. 0500D] [AUGUST.] Ne tacendo se prodere videretur, interrogat sicut alii. In hoc quod ait Rabbi, jungit affectum blandientis, et magistrum vocat, quasi excuset proditionem.
Ait illi: Tu dixisti.
Cogitando aliquid dicitur, juxta illud: Dixerunt apud semetipsos. Constat itaque, quia Judas corde dixit et ratum habuit se esse proditorem. Confutatur ergo cum audit: Tu dixisti; nec tamen aliis aperte exprimitur. Potest enim intelligi quasi Dominus diceret: non ego dixi.
A. 125[X]
Cum ergo accepisset ille buccellam, exiit continuo. Erat autem nox.
[Col. 0501A] [AUGUST.] Quia bono male usus est, haec praesumptio peccata auxit, ut aperte a Domino recederet. Nox autem congruit sacramento: erat enim qui exiit, filius tenebrarum, faciens opera tenebrarum.
Cum ergo exiisset, dicit Jesus: Nunc clarificatus est Filius hominis et Deus clarificatus est in eo. Si Deus clarificatus est in eo, et Deus clarificabit eum in semetipso, et continuo clarificabit eum.
Exeunte Juda pro quo dicebatur, non estis mundi omnes, remanserunt soli mundi cum suo mundatore. In hoc significata est clarificatio Christi, in qua separatis malis, manebit in aeternitate cum sanctis. Cum enim transibit mundus, nemo in populo Christi remanebit immundus. Et quia res significantes tanquam significatae appellantur, ut petra non dicitur, [Col. 0501B] significabat Christum, sed erat Christus; ita non dicit, nunc significata est clarificatio, sed clarificatus est Filius hominis, id est, Deus clarificatus est in eo, quia haec est clarificatio Filii hominis. Quod quasi exponens, subdit: Si Deus clarificatus est in eo, quia non venit facere voluntatem suam, sed Patris; et Deus glorificabit eum in se Deo, et continuo fiet haec glorificatio. Statim namque post mortem resurget humana natura immortali aeternitate, in quo apparebit Deum habere in se, qui eam resuscitabit. Vel quia mox futura quasi jam facta reputantur, potest et ita intelligi: Ecce traditor inducit mercatores mortis, flagella, crucem, sed gloria triumphantis est haec. Nunc clarificabitur Filius hominis, quia sancti qui in tenebris exspectant, videbunt [Col. 0501C] Deum, anima ejus ministrante quam cito exspirabit. Et hoc est, quod dicit Deum clarificari in eo. Si Deus clarificabitur in eo, id est, in membris ejus, ut expositum est, constat quia Deus et glorificabit eum in seipso, et continuo glorificabit, ne differatur ejus immortalis resurrectio ut aliorum.
M. 284[I] R. 165 L. 266 A. 67
Coenantibus autem eis, accepit Jesus panem, et benedixit, ac fregit, deditque discipulis suis, dicens: Accipite et comedite. Hoc est corpus meum, quod pro vobis datur.
[HIERON.] Postquam typicum pascha fuerat impletum, [Col. 0501D] et agni carnes cum apostolis comederat, assumit panem qui confortat cor hominis, et ad verum paschae transgreditur sacramentum, ut quomodo in praefiguratione ejus Melchisedech summi Dei sacerdos panem et vinum fecerat, ipse quoque in veritate sui corporis et sanguinis repraesentaret. Beda in Marcum: «Panem gratia certi sacramenti, priusquam frangeret, benedixit; quia naturam humanam quam passurus assumpsit, gratia divinae virtutis implevit. Benedixit et fregit, quia hominem assumptum ita morti subdere dignatus est, ut ei divinae immortalitatis inesse potentiam demonstraret per citam resurrectionem.» Idem in Lucam: «Finitis paschae veteris solemniis, quae in commemorationem antiquae liberationis de Aegypto agebantur, [Col. 0502A] transiit ad novum pascha, ut pro carne et sanguine agni, suae carnis et sanguinis sacramentum in pane et vino monstraret. Frangit panem quem porrigit. ut ostendat corporis sui fractionem non sine sponte sua futuram. Quod ait discipulis, tale est: Accipite et mente et corpore, comedite et fide et ore, servantes in corde pretium redemptionis vestrae, videlicet corpus meum quod pro vobis datur.»
M. 285[II] R. 166 L. 267
Et accipiens calicem gratias egit, et benedixit et dedit eis, dicens: Bibite ex hoc omnes. Hic est sanguis meus Novi Testamenti, qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum.
[BEDA.] Accipiens calicem, gratias egit. Ob hoc [Col. 0502B] nimirum, quia vetera transitura erant, et nova ventura. Utique Patri gratias egit, nobis tribuens exemplum glorificandi Deum in omni bona inchoatione. Vel ita: Accipiens calicem passionem suam praefigurantem, gratias egit de redemptione humano generi collata per illam. Gratia enim, non meritis salvati sumus a Deo. Pater igitur quid unusquisque facere debeat in flagello propriae culpae, quandoquidem Patri aequalis, aequanimiter tulit flagella culpae alienae. Hinc est quod ait: Bibite ex hoc omnes, et ore et corde, ut sitis participes passionis meae. Unde apostolus: Si compatimur, et conregnabimus (Rom. VIII) . Benedixit Dominus calicem eadem coelesti benedictione qua et panem; quia passionem [Col. 0502C] suam constituit hostiam sufficientem, qua mundus Deo reconciliatur. Unde Apostolus: Mihi absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Galat. VI) . Hic est, inquit, sanguis meus, Novi Testamenti confirmator. Vetus autem Testamentum hircorum et vitulorum fuit sanguine dedicatum. Igitur quia impossibile est sanguine hircorum peccata tolli (Hebr. X) , necessario effunditur sanguis Christi in remissionem peccatorum. Pro multis effunditur, quia non omnes emundat, quamvis emundare omnes sufficeret, si fide ac dilectione et sacramentorum participatione virtutem ejus attingerent.
Dico autem vobis, non bibam amodo de hoc genimine vitis, usque in diem illum, cum illud bibam vobiscum novum in regno Patris mei.
[Col. 0502D] De carnalibus transit ad spiritualia. Testatur Scriptura populum Israel appellatum esse vineam. Dicit ergo Dominus se de hac vinea non bibiturum, nisi in regno Patris sui. Regnum Patris, fidem puto esse credentium. Unde apostolus: Regnum Dei intra vos est (Luc. XVII) . Attendite dictum esse Patris, non Dei. Omnis pater nomen est filii. Cum enim crediderint in Deum Patrem, et adduxerit eos Pater ad Filium, tunc de vino eorum bibet Dominus, et in similitudinem Joseph inebriabitur cum fratribus suis (Gen. XLIII) . Sensus est: Deinceps non delectabor in sacrificiis Synagogae, donec credat in Patrem meum et in me, et in Ecclesia fideliter immolet sacrificium carnis meae et sanguinis mei. Quod cum fecerit, tunc bibam, hoc est, delectabor [Col. 0503A] vobiscum in renovatione sua per fidem Ecclesiae. Beda in Marcum: «Passurus Dominus, ait: Jam non bibam de genimine vitis. Ac si aperte dicat: Non ultra carnalibus caeremoniis delectabor, in quibus carnalis agnus locum tenet. Aderit enim tempus, me resurgente, cum ego sublimatus in gloriam vitae immertalis, vobiscum fungar de salute hujus populi fonte gratiae spiritualis regenerati.» Idem in Lucam: «Potest simpliciter accipi, quod ab hora coenae usque ad tempus resurrectionis, vinum bibiturus non esset. Postea namque manducavit et bibit, ut ait Petrus Apostolus: qui manducavimus cum illo, postquam resurrexit a mortuis (Act. X) .» Multo tamen consequentius intelligitur, ut neget se ultra gustaturum typicum potum, donec manifestata gloria [Col. 0503B] resurrectionis, regni Dei fides mundo adveniat.
L.
Hoc facite in meam commemorationem.
Hoc exponit Apostolus, dicens: Quotiescunque manducatis panem hunc et calicem bibitis, mortem Domini annuntiate donec veniat (I Cor. I) . [HIERON.] Hanc ultimam memoriam nobis reliquit quemadmodum si quis peregre proficiscens, aliquod pignus ei quem diligit, relinquat, ut quotiescunque illud viderit possit et ejus beneficia et amicitia memorari. Quem si ille perfecte dilexit, sine ingenti illud desiderio vel fletu non potest videre. Ideo hoc Salvator tradidit sacramentum, ut per hoc semper commemoremur, [Col. 0503C] quia pro nobis mortuus est. Nam et ideo cum accipimus, a sacerdotibus commonemur, quia corpus et sanguis est Christi, ut non simus ingrati tantis ejus beneficiis. Beda in Lucam: «Panis corpus Christi mystice intelligitur, vinum vero sanguis. Verum quia et nos in Christo, et in nobis Christum manere oportet, vino Dominici calicis aqua miscetur. Unde Joannes: Aquae populi sunt (Apoc. XVII) . Et ideo ne dividamur a Christo, non licet offerri vel aquam solam vel vinum solum, sicut nec granum frumenti solum sine aquae admistione in panem. Quod si quem movet, cum coenatis Salvator apostolis suum corpus ac sanguinem tradiderit, quare nos jejuni eadem sacramenta percipiamus; audiat quia tunc necesse erat typicum pascha consummari, et [Col. 0503D] sic ad verum Pascha transiri, nunc autem in honorem tanti sacramenti placuisse magistris Ecclesiae, primo nos Dominicae passionis participatione muniri, et spiritualibus epulis satiari, deinde terrenis dapibus corpus refici.» [AUGUST.] Lucas de calice praeoccupavit ante benedictionem panis, et postea repetendo ordinavit aliorum ordine. Quod vero post calicem datum, traditorem commemorat, praetermissa recapitulare videtur. Probat enim Hilarius super Matthaeum, proditorem discessisse priusquam mysterium corporis et sanguinis a Domino discipulis daretur. Tunc enim bibentes calicem Domini postea secum habituri erant in regno Patris, ad quod Judas dignus non fuerat. Bibentibus etiam, nullum excipiens, dixit: Sanguis meus effundetur pro vobis. Sed [Col. 0504A] in aliis excepit, dicens, pro multis. Verumtamen quia simul potuerunt fieri quae simul dici non possunt, ordo hujus libri nil repugnat existimantibus Dominum distribuisse sacramentum corporis et sanguinis sui, antequam per buccellam tinctam suum exprimeret traditorem. Nunc autem gratia tanti sacramenti, quod per excellentiam dicitur eucharistia, id est, bona gratia, videamus sacramenta instituta esse propter eruditionem, humiliationem, exercitationem. Eruditio est, quod mens per visibilia promovetur ad invisibilia intelligenda. Magna quoque humilitatis exhibitio est in istis visibilibus et homine multum inferioribus, a Deo salutem quaerere, quam superbia perdidit. Cum enim non possit homo esse sine exercitatione, ut removeretur a mala et superflua, [Col. 0504B] et exerceret se in bona, instituit Deus sacramenta et eorum certa loca, ut in ecclesia audiatur missa, suscipiatur eucharistia et similia. Consistit autem sacramentum in rebus, factis, dictis. Res autem sacramentales sunt, ut aqua, oleum, et similia. Facta, ut baptizandorum submersio, insufflatio. Dicta, velut sanctae Trinitatis invocatio.
Et notandum quanta sit conversio in rebus sacramentalibus ex virtute divinae consecrationis. Indifferenter enim se habent ad communes usus ante consecrationem; sed virtus nimirum divinae benedictionis omnino convertit eas ad spiritualia. Hinc est juxta censuram canonum, quod aqua baptismatis usu spirituali expleto effunditur in diversorio; [Col. 0504C] chrisma et eucharistia pro vetustate cremantur, etiam ligna dedicatae Ecclesiae in laicorum opera non admittuntur: et sic de caeteris. Unitas quoque cujusque sacramenti attendenda est, quia una Ecclesia in unitate fidei unum Deum colit; uno baptismo, licet in diversis locis et diversis temporibus regeneratur; una confirmatione contra adversa munitur; una hostia salutari praecipue Christo unitur, quando sacramentum passionis illius cum ore ad redemptionem sumitur, ad imitandum quoque intenta mente cogitatur. Sic enim sanguine Christi corpus et animam linimus, quia sanguis agni super utrumque postem domus liberavit Hebraeos ab angelo exterminatore (Exod. XII) . Igitur sacramento altaris diligenter attendenda sunt, [Col. 0504D] institutio, causa institutionis, sacramentum, res sacramenti, modus consecrandi, modus sumendi, comestio spiritualis. Institutio est: Hoc facite in meam commemorationem. Causa institutionis triplex est, ut scilicet memoria Dominicae passionis habeatur, ut spiritus hominis purgetur et reficiatur, ut infirmitas humana contra frequentes lapsus roboretur et muniatur. Sacramentum triplex est, quia in pane et vino et aqua. Et est panis, sacramentum Dominici corporis, illud vero incarnatae divinitatis. Est, inquit Apostolus, magnum pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne (I Tim. III) . Unde Augustinus: «Illud corpus visibile et palpabile, sacramentum est invisibilis formae, id est, panis coelestis quo vivunt angeli. Cum enim nihil in [Col. 0505A] corpore gesserit anima Christi, nisi quantum Verbum cui unita est inspirabat, quis non videt corpus esse sacramentum inhabitantis Deitatis?» Vinum autem sacramentum sanguinis est, in quo intelligitur anima. Aqua vero vel illius aquae, quae fluxit de latere Christi, vel fidei Ecclesiae, ut neque Christus sine Ecclesia, neque Ecclesia sit sine Christo, sed ejus carni et animae uniatur et conformetur. Amplius: Panis est sacramentum corporis Christi, quod est Ecclesia. Unde Hieronymus in Marcum: «Accepit Jesus panem, figurans corpus suum pane, quod est Ecclesia praesens, quod accipitur in fide, benedicitur in numero, frangitur in passionibus, datur exemplis, sumitur doctrinis. Format sanguinem suum in calice, vino et aqua mistis, ut alio [Col. 0505B] purgemur a culpis, alio redimamur a poenis. Sanguine namque agni domus servantur a percussione angeli, et aqua maris Rubri exstinguuntur inimici, quae sunt mysteria Ecclesiae Christi. Tres enim testes sunt aqua, sanguis et spiritus (I Joan. V) . Aqua ad lavacrum, sanguis ad pretium, spiritus ad resurrectionem.» Amplius: Panis est sacramentum charitatis, vinum spei, aqua fidei. Sine quibus, scilicet fide, spe, charitate, unitas et conformitas Christi non potest esse. Est igitur res sacramenti haec tripartita Christi conformitas in unitate corporis Ecclesiae, et ipse Christus, qui similiter tripartita ratione comprehenditur, secundum humanam naturam, ex anima rationali et humana carne subsistens; [Col. 0505C] secundum divinam, ex Verbo utriusque in unitate personae conjunctio. Sed hic distinguendum est, quia Christi visibilis forma, nobis modo invisibilis res est visibilis sacramenti altaris; et invisibilis forma coelestis panis, quo vivunt angeli, res est visibilis et palpabilis formae Christi. Est itaque Christus et sacramentum et res sacramenti.
Notandum quia praedicta conformitas Christi et Ecclesiae pariter et caro sanguis Christi appellatur, eo quod sit proprius effectus incarnationis Verbi et finalis causa Dominicae passionis. Hinc Hieronymus Paulae et Eustachio in Epistolam ad Ephesios: «Dupliciter sanguis Christi et caro intelligitur, vel spiritualis illa atque divina, et de qua ipse dicit: Caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est [Col. 0505D] potus (Joan. VI) ; et: Nisi manducaveritis carnem meam, et sanguinem meum biberitis, non habebitis vitam aeternam (ibid.) ; vel caro et sanguis quae crucifixa est, et qui militis effusus est lancea.» Idem ad Ebidiam in libro duodecimo Questionum: «Audiamus panem quem fregit Dominus discipulis corpus ejus, et vinum sanguinem ejus. Dominus ipse est conviva et convivium, ipse comedens et qui comeditur; illius bibimus sanguinem, et sine ipso portare non possumus.» Quotidie in sacrificiis ejus de genimine vitis verae et vinea Soreth, quae interpretatur electa, rubentia musta calcamus, et novum vinum ex his bibimus in regno Patris, id est, in Ecclesia, non in vetustate litterae, sed in novitate spiritus, cantantes canticum novum, quod nemo [Col. 0506A] potest cantare nisi Ecclesia. Quotquot in Christo baptizamur, panem comedimus angelorum, et audimus Dominum praedicantem: Meus cibus est, ut faciam voluntatem ejus qui misit me (Joan. IV) . Faciamus igitur voluntatem ejus qui misit nos Patris, et Christus nobiscum bibet in regno Ecclesiae sanguinem suum. Modus consecrandi pertinet ad gradum sacerdotii, ad locum veri sacrificii, qui scilicet non est extra Catholicam Ecclesiam, et ad ipsius sermonem Domini. Est enim sacerdotis, verba Domini proferre cum intentione consecrandi, et in persona Ecclesiae, dicere: offerimus. Modus etiam sumendi tripliciter dividitur. Comestio enim alia fit ore, et est sacramentalis; alia fit corde, et est realis; alia fit ore et corde: in altero [fit] sacramentum, [Col. 0506B] in altero res sacramenti. Sola sacramentalis, tantum malorum est, qui etsi sub visibili specie elementorum corpus Christi accipiant, tamen quia nec vere credunt, nec diligunt, pani coelesti couniri non possunt. Sola realis, bonorum est tantum, qui etsi sub visibili sacramento carnem Christi non sumant, tamen fide et dilectione panem coelestem manducant, et ei couniuntur. Unde Augustinus: «Quid paras dentes et ventrem? Crede et manducasti. Realis vero et sacramentalis comestio junguntur, cum accipientes in pane quod pependit in ligno, accipientes in calice quod manavit de latere, pertingunt mente usque ad esum panis vitae. Oris, inquam, perceptio et incorporatio, [Col. 0506C] quae est in assumendo eucharistiam, sacramentum est comestionis cordis: qua, sicut verbis Hieronymi praedictum est, manducamus cum Domino carnem suam, et bibimus cum eo sanguinem suum. Hoc est, per efficaciam carnis suae et sanguinis sui manemus in eo, et ipse in nobis. Itaque alii accipiunt corpus Domini ad mortem, quia non attingunt panem vitae, alii accipiunt ad vitam, quia couniuntur cum Verbo vitae. In comestione spirituali septem debent considerari: fides, cogitatio, intelligentia, memoria, amor, imitatio, adhaesio. Homo quippe qui comedit, prius buccellam panis sumit, et inde ponit in os et dentibus terit, et per saiivam de capite descendentem, fit cibus ille glutibilis, et sic in ventrem descendit: inde corpus [Col. 0506D] roboratur, et spiritus sustentatur. Buccella panis est portio fidei, quam ponit Deus in ore cordis. Hanc sequitur cogitatio, quae inquirit, terit, apud se frequenter revolvit. Deinde intelligentia, quae panem tritum glutibilem reddit. Cum auxilio salivae, id est, gratiae descendentis de capite Christo per intelligentiam, transit et descendit in ventrem, id est, memoriam, memoria nutrit amorem, amor ducit ad imitationem, imitatio facit plenam adhaesionem. Unde qui adhaeret Deo, unus spiritus est cum eo (I Cor. VI) . Hoc pane confirmatus homo potest calicem bibere, id est passionem sustinere, et cibum potus sequitur. Calix est passio in manu Domini, et cito transit passionis impetus, sicut potus cito transigitur. Praedicta comestione roboratus [Col. 0507A] occurrit et proponitur calix, hunc videntes desiderant et sitiunt. Primo est calix, deinde sitis, hanc sequitur potus, sitientes enim potant. Felix ebrietas sequitur potum, per quam homo a terrenis alienatus, coelestibus confirmatur. Inebriationem sequitur dormitio, dormitionem quies. Multi enim dormiunt, qui non quiescunt. Quietem sequitur vita aeterna, ut obtineat in ipsa re quod jam habet in spe.
Sane tria distingui oportet, quae et sancti doctores communiter asserunt, et Ecclesia firmiter tenet. Unum est, quod panis et vinum per consecrationem vertuntur in verum corpus et sanguinem Christi. Transit itaque esca corporis in escam animae, cibus ventris in cibum mentis fidelis et spiritualis; [Col. 0507B] quapropter viaticum appellatur. Sed Apostolo teste: Quicunque manducaverit panem vel biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini (I Cor. XI) ; et ita: Judicium sibi manducat et bibit (Ibid.) . Hieronymus supra illud Apostoli. «Si in linteo vel in vase sordido nullus mittere audet, quanto magis in corde polluto, quam immunditiam Deus super omnia exsecratur? Nam et Joseph justus propterea in sindone munda et nova involvit, quia praefigurabat corpus Domini accepturos tam mundam mentem debere habere quam novam. Secundum est, quod visibiles species panis et vini sensibus nostris subjacent aeque post consecrationem ut ante. Oculis enim sine omni delusione cernimus et formam et colorem tam panis quam [Col. 0507C] vini, gustu et odoratu absque fallacia probamus saporem, tactu calidum vel frigidum, molle vel durum sentimus, auribus fractionem percipimus. Unde Ambrosius: «Nihil falsum putandum est in sacrificio veritatis, veluti fit magorum praestigiis, ubi delusione quadam falluntur oculi, ut videatur esse quod non est, omnino.» Praestigium autem quasi praestigium dicitur, eo quod praestingat aciem oculorum, cujus inventor Mercurius dicitur fuisse. Tertium vero est, quia corpus Christi in humana forma impassibili, incorruptibili, localiter et invisibiliter in coelo est, quousque in judicio omnibus appareat. Hinc Hieronymus in minori Breviario psalmo centesimo trigesimo octavo: Exsurrexi et [Col. 0507D] adhuc tecum sum: «Tempus significat, quo adhuc est ad dexteram Patris, donec veniat judicare vivos et mortuos.» Augustinus in Canticum graduum psalmo centesimo vigesimo septimo: «Absens est, qui nobis dedit arrham sanguinis sui, id est, Christus sponsus noster, sed absens corpore, praesens majestate.» Idem septuagesimo quinto capitulo Joannis: «Sursum est Dominus, sed etiam hic est veritas. Corpus enim Domini in eo resurrexit uno loco esse potest, veritas ejus ubique diffusa est.» Idem psalmo septuagesimo quinto: «Si fratrem vel Filium secundum divinitatem cogitas, ubique praesens est. Si autem Filium sic intelligis, quomodo visus est in carne inter homines, et crucifixus, et resurrexit, ascendit in coelum, et in circuitu [Col. 0508A] ejus sunt angeli.» Tenet igitur Ecclesia corpus Domini localiter esse in coelo; tenet verum corpus Domini quod pependit in ligno, super altaria esse. Corpus Christi impassibile est, inviolabile est, mors ei ultra non dominabitur, verum corpus Christi manibus sacerdotum sensualiter tractatur, frangitur, in singulis portionibus totum suscipitur et integre. Corpus Christi incorruptibile est; iterum, corpus Christi dentibus atteritur et transglutitur. Lege fidem Berengarii, quam sibi firmavit Ecclesia sub Nicolao papa, et ita esse invenies. Igitur salubri consideratione veritatis interpretatio perquirenda est: absit enim quod sancta Ecclesia contraria credat, cum talia praedicat: Deus est simplex et incorporea natura, Deus est homo, Deus [Col. 0508B] ipsa aeternitas est, Deus de virgine natus est, Deus est immortalis, Deus in cruce mortuus est, Deus est immensus, Deus in sepulcro jacuit, Deus est immutabilis, illocalis, Deus a morte surrexit, coelos ascendit. Hic ex officio commentatoris, vel ad eligendum, vel ad evitandum plurima proponentis, salva pace Ecclesiae, quorumdam notabimus opiniones. Virtus enim sese diligit, aspernaturque contraria, nec vitare vitium nisi cognitum potest. Sunt nonnulli, imo forsan multi, sed vix notari possunt, qui cum damnato Berengario idem sentiunt, et tamen eumdem cum Ecclesia damnant. In hoc videlicet damnant eum, quia formam verborum Ecclesiae abjiciens, nuditate sermonis scandalum movebat. Non sequebatur, ut dicunt, usum Scripturarum, quae [Col. 0508C] passim res significantes tanquam significatas appellant, praesertim in sacramentis, ut eorum virtutes exprimant. Alii vero latenter imponunt, quod non intelligant tropos et figuratas locutiones, ideoque miserabili morte animae signa pro rebus accipiant. Illud quoque maxime derident quod panis et vini species quidam dicunt in aere apparere; quidam vero sensus corporeos falli, post conversionem panis et vini in carnem et sanguinem Christi. Egregius autem quidam versificator sane sensit, et dixit:
L. 273[X]
Ait autem Dominus Simoni: Simon, ecce Satanas expetivit vos, ut cribraret sicut triticum. Ego autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua.
[BEDA.] Docet Dominus nullius fidem a diabolo tentari, nisi Deo permittente. Satanas expetit bonos ad cribrandum, hoc est, anhelat ad afflictionem eorum. Dominus rogat pro Petro, non ut non tentetur, sed ut post lapsum negationis ad statum pristinum resurgat. Est enim sanctis utile, tentationibus examinari, ut vel tentari quam fortes fuerint, appareant, vel cognita per tentationem sua infirmitate, [Col. 0509C] fortiores fieri discant, et sic cum probati fuerint, accipiant coronam vitae.
L. 274[IX] A. 229
Et tu aliquando conversus, confirma fratres tuos.
Exemplo tuae poenitentiae confirma fratres tuos ne desperent, post peccatum conversi ad me.
A. 125[X]
Filioli, adhuc modicum vobiscum sum.
Antequam moriar, in hac infirmitate carnis vobiscum modicum ero, nam post resurrectionem non ero vobiscum in consortio infirmitatis humanae.
Quaeretis me, et sicut dixi Judaeis, quo ego vado, [Col. 0509D] vos non potestis venire, et vobis dico modo.
Hoc est, modo non potestis. Judaeis autem cum diceret, non addidit, modo. Ut autem aliquando me sequamini, moriendo pro justitia, veniendo ad vitam immortalem, versare mandata.
Mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem, sicut dilexi vos, ut et vos diligatis invicem.
Nonne in veteri lege erat, diliges proximum tuum tanquam teipsum? Cur ergo novum hic dicitur? Quia innovat obedientem ista dilectio, quam Dominus ut a carnali dilectione distingueret, addidit: Sicut dilexi vos. Illud majus mandatum, quo praecipimur diligere Deum ex toto corde, videtur hic praetermissum. Sed bene intelligentibus utrumque invenitur in singulis. Quid enim Deus dilexit in nobis, nisi ut [Col. 0510A] haberemus eum? Nihil diligit medicus in aegris nisi salutem quam cupit revocare.
In hoc cognoscent omnes quia mei discipuli estis, si dilectionem habueritis ad invicem.
(I Cor. XIII.) Alia munera mea habent etiam non mei, naturam videlicet, vitam, sensum, rationem, fidem; sed quoniam charitatem non habent, ut cymbala concrepant, et nihil eis prodest. Hic est fons, in quo alienus non communicat.
A. 126[I] M. 189 R. 170 L. 275
Dicit ei Simon Petrus: Domine, quo vadis? Respondit ei Jesus: Quo ego vado, non potes me modo sequi; sequeris autem postea.
Audita dilectionis via, qua sequendus est Dominus, [Col. 0510B] dicit Petrus ut sequi paratus: Domine, quo vadis? Sed qui totum novit, docet eum ne praesumat, quia nondum est indutus virtute ex alto.
M. 287[IV] R. 168 A. 112
Tunc dicit illis Jesus. Omnes vos scandalum patiemini in me in ista nocte.
Praedicit quod passuri sint, ut cum passi fuerint, non desperent: Signanter addidit, in ista nocte; quia in tenebris scandalizati sunt sicut ebrii. Nos vero dicamus: Nox praecessit, dies autem appropinquavit (Rom. XIII) .
M. 278[VI] R. 169
Scriptum est enim: Percutiam pastorem, et dispergentur [Col. 0510C] oves gregis. Postquam autem surrexero, praecedam vos in Galilaeam.
[HIERON.] In Zacharia propheta scriptum est ex persona prophetae ad Deum: Percute pastorem (Zach. XIII) . Postulat passionem Domini. Pater respondet: Percutiam pastorem. Precibus enim sanctorum Filius a Patre mittitur et percutitur, id est, incarnatur, et patitur, et disperguntur oves, pastore capto. Resurrectio promittitur, ut spes non exstinguatur. Consolatio enim praedicitur, ubi clarificatum resurrectione videbunt, qui moesti locum passionis audierant.
M. 289[I] R. 170 L. 275 A. 125
Respondens autem Petrus, ait illi: Et si omnes [Col. 0510D] scandalizati fuerint in te, ego nunquam scandalizabor, L. qui tecum paratus sum et in carcerem et in mortem ire. A. Animam meam pro te ponam.
[HIERON.] Non est temeritas Petri, sed ardens affectus erga Salvatorem.
Respondit Jesus: Animam tuam pro me pones? M. R. L. A. Amen dico tibi, quia in hac nocte antequam gallus cantet, ter me negabis.
[AUGUST.] Voluntatem suam jactabat infirmus, sed aspiciebat valetudinem medicus. Trina Petri negatio, si post primum galli cantum inciperet, falsum dixisse viderentur Matthaeus, Lucas, Joannes, qui dixerunt quod antequam gallus cantaret, eum Petrus esset negaturus. Rursus, si trinam negationem peregisset, antequam gallus cantare inciperet, superfluo [Col. 0511A] narrasset Marcus ex persona Domini, priusquam bis gallus vocem dederit, ter me es negaturus. Ergo quia ante primum galli cantum coepta est illa trina negatio, non attenderunt illi tres quando compleretur, sed quando coepta esset, quanquam in animo ejus ante primum galli cantum tota possit intelligi. Quanquam enim verbis negantis ante primum coepta, ante secundum autem galli cantum peracta sit tota illa trina negatio, tamen timore Petri ante primum tota concepta est. Nec interest quantis horarum intervallis trina voce enuntiata sit, cum cor negantis ante primum galli cantum tota possederit. Tam magna scilicet formidine imbutum erat cor ejus, ut posset Dominum non solum semel, sed iterum et tertio interrogatus negare. Et quomodo jam moechatus est mulierem in [Col. 0511B] corde suo, qui eam viderit ad concupiscendum (Matth. V) , sic Petrus tantum timorem conceperat in animo, ut perdurare posset usque ad tertiam Domini negationem. Ideo quoque tota trina negatio ei tempori deputanda est, in quo trinae negationis sufficiens timor eum invasit. Ex quo etiam si post primum galli cantum verbis inciperet negare, nihil tamen contrarietatis inesset. Non igitur movere debet, quia trina negatio ante primum galli cantum coepta est, et post primum peracta est, tanquam si alicui diceretur: Hac nocte antequam gallus cantet, ad me scribes epistolam, in qua mihi ter conviciaberis. Utique si eam ante primum galli cantum scribere inciperet, et post primum galli cantum finiret, non [Col. 0511C] ideo dicendum esset falso fuisse praedictum.
M. 290[VI] R. 170
Ait illi Petrus: Etiamsi oportuerit me mori tecum non te negabo. Similiter et omnes discipuli dixerunt.
[HIERON.] Animus sine pennis in altum volare nititur, sed corpus aggravat animam, ut timore humanae mortis Domini timor superetur. Petrus tamen non mentitur, quia verum esse credit quod promittit. Mentitur autem qui falsum significat cum voluntate fallendi.
A. 127[X]
Non turbetur cor vestrum, creditis in Deum, et in me credite.
[Col. 0511D] [AUGUST.] Ne mortem tanquam homines timerent et ideo turbarentur, consolatur eos, Deum etiam se esse contestans. Quasi dicat: Mortem metuitis huic formae servi, non turbemini, quia Deus suscitabit illam.
In domo Patris mei multae mansiones sunt.
Merito turbabantur, quandoquidem fidentiori dictum erat quia negaret Dominum. Sed cum audiunt de mansionibus coeli, a perturbatione recreantur, certi post pericula se apud Deum mansuros pro meritis suis, quod significant multae mansiones. Alia est enim gloria solis, alia lunae, alia stellarum, differt enim stella a stella in gloria (I Cor. XV) . Proinde respuendi sunt, qui putant ideo dictum multas mansiones, quia extra regnum coelorum est aliquid ubi maneant innocentes beati, qui sine baptismo de hac [Col. 0512A] vita migraverunt, haec autem fides non est catholica.
Si quominus dixissem vobis, quia vado parare vobis locum.
[ALBINUS.] Quominus, id est, non. Si alicubi nisi in domo Patris, id est, in justis mansiones essent, dixissem vobis. Sed sciatis quia vado modo locum vobis parare moriendo, resurgendo, et in coelos ascendendo. Hieronymus contra Jovinianum: «Si non mansiones multae essent apud Patrem, dixissem vobis, quia vado parare locum vobis.» Hoc est, si non unusquisque praepararet sibi mansionem ex propriis operibus, dixissem vobis. Et ideo non est meum parare vobis, sed vestrum; Judae nihil profuit paratus locus, quem suo vitio perdidit. Juxta quem sensum [Col. 0512B] etiam illud intelligendum est, quod dictum est filiis Zebedaei: Sedere a dextris meis vel a sinistris, non est meum dare vobis, sed quibus paratum est a Patre meo (Matth. XX) . Frustra, inquit, petitis quod in vobis situm est, et quod Pater meus praeparavit dignis virtutibus.
Et si abiero, et praeparavero vobis locum, iterum venio et accipiam vos ad meipsum, ut ubi sum ego, et vos sitis.
[AUGUST.] Ipse in seipso, ergo illi futuri erant in ipso. Ipse enim est vita aeterna, in qua futuri sumus. Abiit autem per absentiam carnis latendo, veniet in judicio apparendo, sed manet regnando, ut proficiamus bene vivendo, et sic paratur locus. Abiens [Col. 0512C] quidem, sed non relinquens parat; quia subtrahit se et latet, ut sit fides de re quae non est visa, et inde est meritum fidei. Non sunt contraria quod dixit, mansiones multae sunt, et quod hic dicit, se iturum praeparare locum. Nam et istae mansiones jam sunt praedestinatione, et ita non sunt parandae, et tamen parandae sunt in operatione. Sic istud dictum est, quomodo propheta dicit, quia Deus fecit quae futura sunt. Fecit praedestinando, facturus est operando. Parat ergo Deus modo mansiones, mansionibus parando mansores. Per domum accipitur templum Dei, de quo Apostolus ait: Templum Dei sanctum est quod estis vos (I Cor. XIII) . Hoc est etiam regnum Dei, quod Filius traditurus est Patri. Unde Apostolus: Initium Christus, deinde qui sunt Christi in praesentia ejus, [Col. 0512D] deinde finis, cum tradiderit regnum, id est, redemptos suo sanguine, Deo et Patri (ibid.) . Tunc justi fulgebunt sicut sol in regno Patris (Matth. XIII) . Regnum fulgebit in regno, cum regno venerit regnum, quod oramus dicentes: Adveniat regnum tuum (Matth. VI) . Jam vocatur regnum, sed tunc habebit potestatem regnandi, cum audiet: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum (Matth. XXV) , id est, qui regnum eratis, et non regnabatis nisi in spe, venite et regnate in re. Credenti colligitur meritum, videnti redditur praemium. Desiderium visionis, praeparatio est mansionis. Domine, para quod paras, nos scilicet tibi, et re nobis, ut sit multitudo mansionum, quod pro diversitate meritorum, alius plus, alius minus, participes tui erimus.
[Col. 0513A] Et quo ego vado scitis, et viam scitis.
Cum Christus in eadem persona sit Deus et homo, secundum hominem venit ad homines, et secundum hominem glorificatum redit ad se Deum, qui est in Patre veritas, et vita de vita.
Dicit ei Thomas: Domine, nescimus quo vadis, et quomodo possumus viam scire? Dicit ei Jesus: Ego sum via, et veritas, et vita. Nemo venit ad Patrem nisi per me.
Utrumque dixerat Dominus eos scire, quod Thomas dicit nescire. Nescit Dominus mentiri. Ergo sciebant quod se scire nesciebant. Nam si eum sciebant, et ipse est via et veritas et vita, totum istud sciebant. Ibat ad veritatem et vitam, id est, ad seipsum, et ad Patrem per seipsum. Nos etiam imus per ipsum, et [Col. 0513B] ad Patrem, et ad ipsum. Miro et ineffabili modo qui nunquam dimisit se, venit ad se. Accipite impar exemplum, utcunque ad intelligendum. Ego quantum attinet ad animum meum, cum hoc sim quod estis vos: si taceo, apud meipsum sum; si loquor vobis quod intelligatis, quodammodo ad vos procedo, nec me relinquo. Cum autem tacuero, quodammodo ad me redeo; et vobiscum maneo, si tenueritis quod audistis. Si hoc potest Dei factura, quid potest Deus Dei Filius? Ego sum, inquit, via, veritas et vita, quasi diceret: Qua vis ire, ego sum via; quo vis ire, ego sum ibi veritas. Ubi vis permanere? ego sum vita. Veritatem et vitam omnis homo cupit, sed viam non invenit. Ipsa via ad te venit, surge et ambula. Ambula moribus, non pedibus. Multi bene ambulant [Col. 0513C] pedibus, et male moribus. Aliquando bene ambulantes, praeter viam corruunt, ut quidam non Christiani. Bene currunt, sed non in via. Si non tenent viam, quantumvis bene ambulent, dolendum est. Melius in via claudicare, quam praeter viam fortiter ambulare.
Si cognovissetis me; et Patrem meum utique cognovissetis, et amodo cognoscetis eum, et vidistis eum.
[AUGUST.] Notandum quod eorum aliqui eum sciebant, aliqui non, et nescientes argui dicens: Si cognovissetis me, utique et Patrem meum cognovissetis, quia ego sum veritas in vero Patre. Illis autem qui Filium jam noverant, dixisse intelligitur, et quo ego vado, scitis et viam scitis, eisdemque subjungit illud [Col. 0513D] de Patre, amodo cognoscetis eum per me cognitum, et vidistis, inquit, eum propter omnimodam similitudinem, quae illi cum Patre est, quem nondum videbant. Et ad hoc valet quod postea Philippo dicitur: Qui videt me, videt et patrem, non quod ipse sit Pater et Filius, ut dicunt Sabelliani et Patripassiani, sed quod tam similes sint Pater et Filius, ut qui unum noverit, ambos noverit. Solemus enim de simillimis duobus ita loqui, videntibus unum, et volentibus nosse alterum: Vidistis istum? illum vidistis. Ergo qui videt Filium oculis cordis, videt et Patrem ei simillimum. Viderant isti quam simillimum Filium, sed monendi erant ut talem etiam Patrem intelligerent, et non dissimilem. [AUGUST.] Utique summa similitudo est, inter summam veritatem et summe veracem, inter [Col. 0514A] summam sapientiam, et summe sapientem, hoc est, inter Filium et Patrem. Est enim Deus Pater veritate quam genuit, verax; sapientia quam genuit, sapiens.
Dicit ei Philippus: Domine ostende nobis Patrem. et sufficit nobis. Dicit ei Jesus: Tanto tempore vobiscum sum, et non cognovistis me? Philippe, qui vidit me, vidit et Patrem. Quomodo tu dicis, ostende nobis Patrem? Non credis quia ego in Patre, et Pater in me est?
[AUGUST.] Video quo animo dicas ostendi tibi Patrem; non quaeris alterum similem, sed illum putas meliorem esse me. Philippus inseparabiles separatim vult nosse, quaerens in Patre sufficientiam, et non in Filio, quia unus est de nescientibus Filium. [Col. 0514B] Qui et si scirent istum esse Filium, illum Patrem, non putabant Filium ex toto similem, sed Patrem meliorem, et ita nec Patrem nec Filium sciebant.
Verba quae ego loquor vobis, a meipso non loquor. Pater autem in me manens, ipse facit opera.
Ergo et verba sunt opera. Nam qui proximum loquendo aedificat, bonum opus operatur. Hic dicunt Ariani: Ecce inaequalis est Filius Patri, non a seipso loquens. Contradicunt Sabelliani, id est, Patripassiani: Ecce Pater ipse est Filius. Quid est, inquiunt, in me manens ipse fecit opera, nisi in me maneo ego qui facio? Nos autem dicimus, quia sic est aequalis alter alteri, cum sint unum in substantia, ut tamen sit alter ex altero natura, et ei tribuit quod facit, de [Col. 0514C] quo ipse est qui facit.
Non creditis quia ego in Patre, et Pater in me est? Alioquin propter opera ipsa credite.
Si enim separati essemus, nullo modo inseparabiliter operari possemus.
Amen amen dico vobis, qui credit in me, opera quae ego facio, et ipse faciet, et majora horum faciet, quia ego ad Patrem vado.
Majora horum faciet, id est, majora, subaudis virtute horum operum. Vel genitivum lege pro ablativo, more Graecorum. [AUGUST.] Majus fuit sanari umbra Petri (Act. V) , quam fimbria vestimenti Christi (Matth. IX) . Hoc fecit Jesus per se, illud per Petrum. Ergo utrumque fecit ipse, sed quae opera tunc dicebat, [Col. 0514D] nisi verba quae loquebatur? Haec verba illi audiendo credebant, verumtamen ipsis postea evangelizantibus plures crediderunt quam ipsi essent. Et haec sunt sine dubitatione majora. Nec hoc tamen ad solos apostolos dixit, quia non dixit, majora horum facietis, sed dixit: Qui credit in me, majora horum faciet. Quod ita intelligendum est: Non erit major me, qui credit in me; sed ego majora facturus sum per eum, ut ex impio justus fiat, quam nunc faciam sine ipso. Non hic agitur de omnibus operibus Christi, qui omnia fecit. Majus tamen dico salutem animarum, quam coelum et terram; quia his transeuntibus, salus remanebit justorum. Non tamen in hoc audeo praecipitare sententiam, ut dicam majus esse, salutem Christo operante, quam sunt angeli [Col. 0515A] et archangeli, qui sunt opera Christi. Intelligat qui potest, utrum majus sit justos creare quam impios justificare, cum hoc sit majoris misericordiae. De verbis justitiae quae tunc fecit, est hic sermo, non de omnibus operibus ejus.
A. 128[III] M. 216 R. 123
Et quodcunque petieritis in nomine meo, hoc faciam, ut glorificetur Pater in Filio.
Quodcunque petimus adversus salutem nostram, non petimus in nomine Salvatoris. Itaque Dominus non faciens quod videt peti contra salutem, potius se exhibet Salvatorem. Novit enim medicus quid salutiferum, quid contra petat aegrotus. Si volumus ut faciat quod petimus, salutem nostram petamus. [Col. 0515B] Ut glorificetur Pater in Filio; subjecit: Ne quis putaret eum sine Patre aliquid facturum.
Si diligitis me, mandata mea servate. Et ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, Spiritum veritatis, quem mundus non potest accipere, quia non videt eum, nec scit eum. Vos autem cognoscetis eum, quia apud vos manebit, et in vobis erit.
Quomodo mandata servabimus, ut eum accipiamus; quem nisi habeamus, mandata servare non valemus? Audi Apostolum: Nemo dicit Dominum Jesum nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII) . Quis Dominum Jesum dicit eo modo, quo Apostolus intelligi voluit, nisi qui eum diligit? Multi dicunt voce, corde autem et factis negant. Intelligamus ergo Spiritum [Col. 0515C] sanctum habere qui diligit, et habendo mereri, ut plus habeat, et plus habendo plus diligat. Habebant discipuli spiritum minus, et dandus eis erat amplius. Habebant occulte, accepturi erant manifeste. Proinde et habenti et non habenti promittitur, sed habenti ut plus habeatur. Non spiritus dividitur, sed dona ejus. Nam divisiones donationum sunt, idem autem spiritus (ibid.) . Paracletus interpretatur advocatus. Et de Christo dictum est: Advocatum habemus apud Patrem Jesum Christum (I Joan. II) , qui pro nobis rogat obedientiam repraesentando. Mundum hoc loco dixit, dilectores mundi, non habentes scilicet Spiritum veritatis. Quidquid sub tempore est, vanitas est. Spiritus [Col. 0515D] autem veritatis, id est, amor incommutabilis Deitatis, apud sanctos manebit, ita quod in illis erit ad cognoscendum, ad permanendum. Quamvis enim David infirmitate superatus criminaliter peccaverit, sane tamen credidit (II Reg. XI) ; proximum, si non effectu, saltem affectu dilexit; et forsitan Christum habuit in fundamento; habuit, id est, sic dilexit, quod si optio daretur ei, primum permitteret se interfici, quam Deum negaret, licet ad tempus in aliquo eum contemneret. Sancti cum peccant, lapis est motus, non evulsus. Cadat justus, labatur justus, resurgat justus, melior erit. Sanctis enim omnia cooperantur in bonum (Rom. VIII) .
Non relinquam vos orphanos, veniam ad vos.
Hoc ideo adjecit, ne putaretur mittere Spiritum [Col. 0516A] sine se. Orphani pupilli sunt, sed illud Graecum, hoc Latinum. Unde in psalmo ubi legimus: Pupillo tu eris adjutor (Psal. IX) , Graecus habet orphano.
Adhuc modicum, et mundus jam me non videt.
Mundus qui modo videt oculis carnis, post modicum non videbit, quia post resurrectionem noluit demonstrare carnem suam nisi suis. Sed et totum tempus modicum est, quo finito, auferetur impius ne videat gloriam Dei, quam videbunt justi. Modicum autem dixit, quia quod prolixum videtur hominibus, brevissimum est Deo.
Vos autem videbitis me quia ego vivo, et vos vivetis.
Quia ipsius mox futura fuerat resurrectio, posuit verbum praesentis temporis, quoniam illorum differetur [Col. 0516B] in finem, ait, vivetis. Et tunc quando vivent, manifeste cognoscent ea quae modo credunt.
In illo die vos cognoscetis quia ego sum in Patre meo, et vos in me, et ego in vobis. Qui habet mandata mea, et servat ea, ille est qui diligit me.
Qui habet in memoria et servat in vita, qui habet in sermonibus et servat in moribus, qui habet audiendo et servat faciendo, ipse diligit me. Probatio dilectionis, exhibitio est operis. Unde Joannes in Epistola sua: Qui dicit quia diligo Deum, et mandata ejus non custodit, mendax est (Joan. IV) .
A. 129[I] M. 98 R. 96 A. 116
Qui autem diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum.
[Col. 0516C] Nunc ad hac diligit ut credamus, tunc ad hoc diliget ut videamus: et haec visio merces erit fidei.
A. 130[X]
Dicit ei Judas, non ille Iscariotes: Domine, quid factum est quia nobis manifestaturus es teipsum et non mundo? Respondit Jesus et dixit ei: Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus. Qui non diligit me, sermones meos non servat.
Judas iste est, cujus Epistola inter Scripturas canonicas legitur. Et Dominus respondit quia per dilectionem discernitur gens sancta a non sancta. Charitas enim facit unanimes in domo, in qua faciunt [Col. 0516D] Pater et Filius mansionem, qui donant et ipsam dilectionem. Erit itaque interna gloria, visio et mansio non transitoria, sed aeterna. Et haec erit manifestatio, de qua ille quaesierat. Venit autem Deus ad hominem, dum homo venit ad Deum. Venit homo credendo, obediendo, intuendo, capiendo; Deus venit subveniendo, illuminando, implendo. [GREGOR]. Verumtamen in quorumdam corda venit, et mansionem ibi non facit, quia per compunctionem Dei respectum percipiunt, sed in tentatione deficiunt.
A. 131[I] M. 98 R. 96 L. 116
Et sermo quem audistis, non est meus, sed ejus qui misit me, Patris.
[Col. 0517A] [AUGUST.] Non est Filius minor Patre, sed non est a seipso. Nec istud est contrarium ad hoc quod dixit, qui non diligit me, sermones meos non servat. Et fortasse propter aliquam distinctionem pluraliter dixit sermones. Hic autem dixit sermonem esse Verbum Patris quod erat in principio.
Haec locutus sum vobis, apud vos manens.
Adhuc manens corporali praesentia, cito vobis auferenda, dixi haec de spirituali mansione. Illa in aeternum beatificat liberatos, haec in tempore visitat liberandos.
A. 132[X]
Paracletus autem Spiritus sanctus quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret [Col. 0517B] vobis omnia quaecunque dixero vobis.
In nomine meo, id est, in notitia mei, videlicet confitentibus me, mittet Pater Spiritum. Vel ita: Mittet in nomine meo, id est, ad glorificationem mei in dilectoribus meis, vel in nomine meo, hoc est, in nomine Deitatis, quia unus Deus sumus ego et Pater et Spiritus sanctus. [AUGUST.] Ubi docet Spiritus sanctus, docet Pater et Filius, sed quoniam Trinitas est, oportebat singulas insinuari personas. [GREGOR.] Paracletus interpretatur advocatus, quia quos repleverit, exorantes facit. Unde Paulus: Ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus (Rom. VIII) . Non ut minor postulat, sed ut nos ad postulandum inflammet. Idem Spiritus vocatur Consolator, quia, dum poenitentibus veniam [Col. 0517C] praeparat, a tristitia mentem levat. Quare dicit suggeret, cum suggerere soleat minoris esse? Quia aliquando suggerere dicitur subministrare, ut hic: non quod nobis scientiam ab imo inferat, sed ab occulto. Augustinus non habet, suggeret vobis omnia, sed commemorabit vos omnia, et ita exponit: Intelligere debemus, quod jubemur non oblivisci saluberrimos monitus ad gratiam pertinere, qua nos commemorat Spiritus.
Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis. Non quomodo mundus dat, ego do vobis.
Iturus ad Patrem, sequentibus relinquo, pervenientibus do. Hoc est, quod legimus apud prophetam, pacem super pacem. Pacem nobis relinquit in [Col. 0517D] hoc saeculo, qua hostem vincamus, qua nos invicem diligamus, pacem suam dabit nobis in futuro, quando sine hoste et sine dissensione regnabimus. Pacem relinquit nobis, ne de occultis judicemus, pacem suam dabit nobis, cum manifestabit cogitationes cordis. Ipse est pax nostra qui fecit utraque unum (Ephes. II) . Sed quare non addidit meam, dicens, relinquo, sicut ubi ait, do? Quid si pacem suam voluit intelligi, qualem ipse habet, in qua nulla repugnantia est, pacem autem quam nobis reliquit, non sine peccato esse? unde dicimus: Dimitte nobis debita nostra (Matth. VI) . Non est ergo pax hic plena, quia secundum interiorem hominem legi Dei condelectamur, sed videmus aliam legem in membris nostris, repugnantem legi mentis [Col. 0518A] nostrae (Rom. VII) . Itemque pacem invicem habemus, diligentes nos, sed nec ipsa pax plena est, quia cogitationes nostras invicem non videmus, et quaedam quae non sunt in nobis, vel in melius invicem, vel in deterius opinamur. Nec ignoro hoc sic accipi posse, ut repetitio videatur, et meam prius subaudiatur. Mundus autem, id est, homines qui diligunt mundum, propterea dant sibi pacem, ut sine lite non Deo, sed mundo fruantur. Et quando justis dant pacem, ut non eos persequantur, non est vera pax, quia corda disjuncta sunt.
Non turbetur cor vestrum, neque formidet. Audistis quia ego dixi vobis, vado et venio ad vos.
Quia pacem do vobis, ut unum cor sursum habeatis, ne turbemini de eo quod dixi vado, quasi [Col. 0518B] pastoris absentia gregem lupus invadat. [AUGUST.] Et si a vobis corpore vado ut homo, maneo praesens per id quod Deus sum. Objiciunt nobis Ariani Dei Filium esse creaturam ex dictis Salomonis dicentis: Dominus creavit me in principio viarum suarum, antequam quidquam faceret (Prov. VIII) . Sed de humanitate dictum est: Creavit me in initio viarum suarum, id est, ut initium viarum et operum ejus per Evangelium demonstrarem. Subsequens autem Divinitati convenit, ante saeculum fundavit me, quod est dicere, ante omnia tempora genuit me. Item dicunt: Quare carnem quam creaturam esse non negas, cum divinitate adoras? Propterea, quia ita divinitati unita est, ut Dei Filius Dei sit et homo. Denique si hominem separaveris a Deo, nunquam [Col. 0518C] ei servio, velut si quis purpuram aut diadema regale inveniat, nunquid adorabit? Cum vero rex eis fuerit indutus, periculum mortis incurret, qui ea cum rege contempserit adorare. Si quis ergo adorare contempserit carnem Deitati unitam, poenam aeternae mortis patietur
Si diligeretis me, gauderetis utique quia ad Patrem vado, quia Pater major me est.
[AUGUST.] Secundum formam servi, puer Christus etiam parentibus suis minor erat. Gauderetis, inquit, quia humanae naturae gratulandum est, quae levatur ad dexteram Patris, in quo idem sibi sperant caeteri.
Et nunc dixi vobis priusquam fiat, ut cum factum fuerit, credatis.
Praedixit se ire ad Patrem, et hi post mortem visuri [Col. 0518D] erant eum, viventem et ad Patrem ascendentem. Quo viso, credituri erant quod Filius Dei esset qui hoc potuit, Nam fides est rerum quae creduntur et non videntur. Credituri, inquam, erant, Filium Dei non nova fide, quia et prius crediderant, sed aucta fide et refecta; quia et modo cum haec diceret, parva erat; et cum moreretur, pene jam nulla.
Jam non multa loquar vobiscum.
Venit enim princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam.
Princeps peccatorum, non naturarum venit, accepta licentia a Deo, ut me tradat in manus Judaeorum, et ego sponte sequar, cum in me non habeat quidquam, quod ad se pertineat. Noluit Dominus [Col. 0519A] habere quod perderet: pauper venit, ne haberet diabolus quod auferret. Princeps mundi hujus, est diabolus; mundus, mundi amatores. Unde scriptum est: Qui voluerit amicus esse saeculi istius, inimicus Dei constituitur (Jac. IV) .
Sed ut cognoscat mundus, quia diligo Patrem, et sicut mandatum dedit mihi Pater, sic facio.
[AUGUST.] Hoc subjecit, quasi ei diceretur: Cur moreris, si non habes peccatum? Quia Pater mandavit. Notandum sane quia Pater tradidit Filium, Filius seipsum, discipulus magistrum, diabolus Salvatorem, Judaei regem suum gentibus et cruci. Ecce opus commune, sed voluntates valde diversae.
[Col. 0519B] L. 276
Et dixit eis: Quando misi vos sine sacculo et pera et calceamentis, nunquid aliquid defuit vobis? At illi dixerunt: Nihil. Dixit ergo eis: Sed nunc qui habet sacculum, tollat; similiter et peram. Et qui non habet, vendat tunicam suam et emat gladium.
[BEDA.] Informat Dominus discipulos ad discretionem virtutum matrem tenendam, ut alia sit vivendi regula tempore persecutionis, alia tempore pacis. Sunt namque virtutes semper tenendae, ut misericordia, humilitas, castitas, fides, spes, charitas; sunt et aliae pro tempore locoque mutandae, ut fames, sitis, vigiliae, orationes, labor operandi et docendi. Quas si quis semper exsequendas putaverit, non modo se earum fructu privabit, sed et [Col. 0519C] notam incurret stultitiae. Magister itaque virtutum ut insinuaret discretionem, praecepit discipulis ad praedicandum missis, ne quid in via tollerent, sed de Evangelio viverent; tempore vero persecutionis decrevit pecuniam victui necessariam tollere, donec tempus evangelizandi rediret sopita persecutione. Nobis autem iter agentibus per regiones inhospitales, licet viatici causa plura portare quam domi habere. Unde Dominus hic, qui non habet gladium, jubet ut emat, et legentes sciant Domino non deesse facultatem resistendi, sed amorem potius inesse patiendi. In quo ostenditur benefica virtus Salvatoris, ut cum auricula servi amputaretur, ipsius tactu sanaretur, et inimici persequentes eum ad fidem [Col. 0519D] admonerentur. [AMBROS.] Gladius vero spiritualis est, ut vendas patrimonium, et emas verbum quod nuda mentis penetralia vestiuntur. Est etiam gladius passionis, ut exuas corpus, et immolatae carnis exuviis ematur tibi corona martyrii.
L. 277[VIII] R. 216
Dico autem vobis, quoniam adhuc hoc quod scriptum est: Oportet impleri in me; et quod cum injustis deputatus est. Etenim ea quae sunt de me, finem habent.
[BEDA.] Isaias passionem Domini describens, inter caetera ponit quod cum injustis deputatus est (Isai. XXXIII) , latrones utique insinuans. Finem habent, dicit, praedicta de me, id est, impletionem; [Col. 0520A] quia mox descensurus erat ad inferos, ut suos revocaret ad superos, juxta alium prophetam ei decantantem: Tu quoque in sanguine Testamenti tui emisisti vinctos tuos de lacu, in quo non est aqua (Zach. IX) .
L. 278[X]
At illi dixerunt: Domine, ecce gladii duo hic. At ille dixit eis: Sat est.
[AMBROS.] Duo gladii sufficiunt ad testimonium sponte passi Salvatoris, unus, qui amputaret auriculam, in cujus sanatione virtus Domini declararetur. Alter, qui nequaquam evaginatus, ostenderet apostolos non permissos totum facere quod possent pro magistri defensione. Duo gladii promuntur, unus Novi, alter Veteris Testamenti, quibus adversus [Col. 0520B] insidias diaboli muniamur. Et dicitur, satis est; quia nihil deest ei quem utriusque Testamenti doctrina munierit.
A. 132[X]
Surgite, eamus hinc.
[AUGUST.] Adhuc discumbens, discumbentibus loquebatur. Eamus, dixit, ad locum, unde tradendus erat ad mortem.
M. 286[IV] R. 267
Et hymno dicto, exierunt secundum consuetudinem in montem Oliveti.
[BEDA.] De hoc hymno ait Psalmista: Edent pauperes et saturabuntur, et laudabunt Dominum (Psal. XXI) . Quod Domini consuetudo fuerit montem [Col. 0520C] Oliveti frequentare, refert Lucas ducentesimo septuagesimo nono capitulo. Itaque tradendus a discipulo, consueti secessus locum adit, quo facillime reperiri possit. In monte Oliveti tenetur Jesus, et inde ascendit ad coelos, ut sciamus quia inde ascendimus ad coelos, unde vigilamus et oramus et ligamur, nec repugnamus in terra. Pulchre discipulos sanguinis et corporis sui mysteriis imbutos, hymno dicto, in montem educit Olivarum, ut omnes in morte ipsius baptizatos, altissimo sancti Spiritus charismate confirmandos esse designet.
A. 132[X]
[Col. 0520D] Dicit eis: Ego sum vitis vera, et pater meus agricola est.
[AUGUST.] Se dicit caput Ecclesiae, et discipulos membra. Unius naturae sunt vitis et palmes, propter quod factus est homo, ut nostram naturam haberet. Quare addidit, vera, cum per similitudinem vitis dicatur, ut leo, agnus, et non per proprietatem? Quia ab illa vite se discrevit, cui dicitur: Quomodo conversa es in amaritudinem vitis alienae? (Jer. II.) Non fuit vera vitis, quae spinas reddidit pro uvis. Vitis Christus, secundum hoc quod ait: Pater major me est (Joan. XIV) , sed secundum hoc quod ait, Ego et Pater unum sumus (Joan. X) , etiam ipse agricola est, non extrinsecus operando, sed intrinsecus incrementum dando, [Col. 0521A] ut ait Apostolus: Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus (I Cor. I) .
Omnem palmitem in me non ferentem fructum, tollet eum, et omnem qui fert fructum, purgabit eum, ut fructum plus afferat.
Quanto mundiores, tanto fructuosiores. Mundat Deus mundata corda spiritum charitatis amplius infundendo. Qui vero in vite plantati fuerint sed aruerunt, qui scilicet in Ecclesia fide haerent nec tamen charitate pinguescent, excidentur ad ignem.
Jam vos mundi estis propter sermonem quem locutus sum vobis.
Quare non ait: propter baptismum quo abluti estis, sed: propter sermonem, nisi quia et in aqua [Col. 0521B] mundat verbum? Sine verbo non est nisi aqua. Accedit verbum, et fit sacramentum. Hinc quando pedes eis lavit, dixit: Qui lotus est, non indiget ut lavet, sed est mundus totus (Joan. XIII) . Unde tanta virtus aquae ut corpus tangat et cor lavet, nisi faciente verbo? Non quia dicitur, sed quia creditur. Corde enim creditur ad justitiam: ore autem fit confessio ad salutem.
Manete in me, et ego in vobis. Sicut palmes non potest ferre fructum a semetipso, nisi manserit in vite, sic nec vos, nisi in me manseritis.
Vox haereticorum est, quod homo ex se ipso faciat justitiam, sed Veritas contradicit.
Ego sum vitis, vos palmites; qui manet in me et [Col. 0521C] ego in eo, hic fert fructum multum, quia sine me nihil potestis facere.
Non ait: parum, sed: nihil; quia nec parum nec multum possumus sine ipso. Manemus in eo fide et obedientia perseverando, et ipse in nobis, velle ac perficere ac perseverantiam dando.
Si quis in me non manserit, mittetur foras sicut palmes, et arescet, et colligent eum, et in ignem mittent, et ardet.
Digna vitis tanto sunt contemptibiliora, si in vite non permanserint, quanto gloriosiora si manserint. Unde Ezechiel: Praecisa nullis agricolarum usibus prosunt, nullis fabrilibus operibus deputantur. Unum e duobus palmiti congruit: aut vitis, aut ignis. Ut [Col. 0521D] ergo in igne non sit, ex humore vitis fructificet.
A. 133[IV] M. 216 R. 125
Si manseritis in me, et verba mea in vobis manserint; quodcunque volueritis petetis, et fiet vobis.
Verba Dei tunc dicuntur manere in nobis, quando facimus quae praecipit, et diligimus quae promittit. Qui autem verba tangit per memoriam, et non cohaeret illis per obedientiam, non sunt ei in beneficium, sed in damnationis testimonium. Si petimus et non fit, non recte petimus, quia non petitur mansio in Jesu, nec quod habent verba ejus in nobis, sed quod habet cupiditas et infirmitas carnis. In quantum enim manemus in Jesu, non possumus velle nisi quod est salutis.
[Col. 0522A] A. 134[X]
In hoc clarificatus est Pater meus ut fructum plurimum afferatis, et efficiamini mei discipuli.
In hoc est gloria Patris, totum tribuentis, quod homo per ejus gratiam fit discipulus Christi, et in eo manens fructificat per praedicationem et passionem cum illo. Ait Apostolus: Ipsius opus sumus, in Christo creati (Ephes. II) . Sive glorificatus, sive clarificatus dicatur, ex uno verbo Graeco, quod est δοξάζω doxazo, translatum est utrumque.
Sicut dilexit me Pater, ego dilexi vos: manete in dilectione mea.
Id est, perseverate in gratia mea. Ecce unde plurimus fructus, videlicet ex dilectione. Sed unde [Col. 0522B] dilectio? Quia prius dilexit nos. Non aequalitatem naturae ostendit nostrae et suae, sicut est Patris et Filii; sed gratiam, quia mediator est homo Christus. Christus est mediator Dei et hominum, non inquantum est Deus, sed inquantum est homo. Unde illud: Et Jesus proficiebat aetate et sapientia, et gratia apud Deum et homines (Luc. II) . Sensus ergo est: Sicut per ineffabilem gratiam Pater dilexit me hominem, et vos in me: ita ego dilexi vos. Manete ergo in dilectione mea, quia diligo vos.
Si praecepta mea servaveritis, manebitis in dilectione mea.
Id est, scietis vos esse dilectos a me. Nemo praecepta servat qui non diligit, et nemo diligit, nisi qui servat, nec prius servamus praecepta, ut nos [Col. 0522C] diligat Christus; sed nisi nos diligat Christus, ea servare non possumus.
Sicut et ego praecepta Patris mei servavi, et maneo in ejus dilectione.
Per hoc ostendor diligi a Patre ego homo, quia sum ei obediens usque ad crucem [mortem].
Haec locutus sum vobis, ut gaudium meum in vobis sit, et gaudium vestrum impleatur.
Gaudium Dei de nobis, quos praescivit et praedestinavit, semper est plenum. Gaudium nostrum inchoat in fide renascentium, implebitur autem in praemio resurgentium.
Hoc est praeceptum meum, ut diligatis invicem sicut dilexi vos.
Ut quid dilexit nos Christus, nisi ut cum eo regnaremus? [Col. 0522D] Ergo ut Deum habeamus, nos diligamus. Sive dicatur praeceptum, sive mandatum, ex uno Graeco, quod est ἐντόλη entole, utrumque interpretatur. Jam hanc sententiam dixerat ubi ait: Mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem (Joan. XIII) . Ergo repetitio ista est commendatio.
A. 133[IV] M. 204 R. 115
Majorem hac dilectionem nemo habet, ut animam suam quis ponat pro amicis suis.
Dilectionem vocat hic probationem dilectionis, id est exhibitionem operis, transferens nomen de causa ad effectum. Equidem nullum majus dilectionis est argumentum, quam ponere animam pro amicis. [AUGUST.] Consequens est, ut quemadmodum [Col. 0523A] Christus animam suam pro nobis posuit, sic et nos animas pro fratribus ponamus. Hoc est quod legitur in Proverbiis Salomonis: Si sederis coenare ad mensam potentis, considerans intellige quae apponuntur tibi et sic mitte manum tuam, sciens quoniam talia oportet te praeparare (Prov. XXIII) . Mensa potentis est, unde sumitur corpus et sanguis Domini. Sedere est humiliter accedere. Considerando apposita intelligere, est tantam gratiam cogitare. Mittere manum et scire quae oportet praeparari, est quia debemus animam pro fratribus ponere, sicut Christus animam pro nobis posuit. Hinc etiam ait Petrus apostolus: Christus pro nobis passus est, relinquens nobis exemplum, ut sequamur vestigia ejus (I Petr. II) . Haec est in Ezechiele vox super [Col. 0523B] firmamentum sonans, quae alas extensas facit inclinare (Ezech. I) . Si enim martyres non habuissent exemplum mortis Christi in morte sua, tantum facere putassent, quod plus aliquis pro Deo se facere posse nullatenus existimaret, et ideo tanta humilitas non esset. Sed audiunt vocem super firmamentum, vident scilicet Christum, qui omnia in manu sua habebat, universa contumeliarum genera passum, ut Evangelium describit. Vident etiam quod ex voluntate miserendi, non necessitate naturae mortalis erat: ipse enim solus mortuus est voluntate, alii omnes necessitate. Quod autem passio sua prae caeteris difficilior fuerit, idem per Jeremiam testatur, dicens: O vos omnes qui transitis per viam, attendite et videte si est dolor sicut dolor [Col. 0523C] meus (Thren. I) . Huic igitur passioni tormenta martyrum comparata, minora esse videbuntur, et ideo nullus in passione illi se potest aequiparare. Et hoc ideo factum esse constat, ut ostenderet quantam dilectionem in hominem haberet, ut et homo ad sui dilectionem magis accederet. Venit itaque Filius Dei, ut hominem a peccato liberaret, et suam illi dilectionem infunderet. Hoc autem fecit hominem quem assumpsit, Patri offerendo hostiam, et quasi pretium pro homine hominem dando. Haec igitur certa causa incarnationis esse deprehenditur, quam et Apostolus ad Romanos, et Christus in Evangelio docuerunt.
A. 136[X]
[Col. 0523D] Vos amici mei estis, si feceritis quae ego praecipio vobis. Jam non dico [dicum] vos servos, quia servus nescit quid faciat Dominus ejus.
[AUGUST.] Servus per charitatem fit bonus, et ita bonus servus est amicus. Sicut duo timores, sic duae sunt servitutes. Est timor quem perfecta charitas foras mittit, est alter timor castus permanens in saeculum saeculi (Psal. XVIII) . Utrumque junxit Apostolus, et servitutem et timorem, qui non est in charitate, dicens: Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore (Rom. VIII) . De timore casto dixit: Noli altum sapere, sed time (Rom. XI) . De servitute non casta dictum est: Jam non dicam vos servos (Joan. XV) . De altera servitute dicit alibi: Euge, serve bone, intra in gaudium Domini tui [Col. 0524A] (Matth. XXV) . Ergo servi sumus, et non servi. Servi boni, non servi tales, qualis ille de quo scriptum est: Servus non manet in domo in aeternum (Joan. VIII) .
Vos autem dixi amicos, quia omnia quaecunque audivi a Patre meo, nota feci vobis.
Non est contrarium ad hoc quod alibi dicit: Multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo (Joan. XVI) , quia praeteritum posuit hic pro futuro, ut illud: Foderunt manus meas et pedes meos (Psal. XXI) . Daturus erat Dominus eis plenitudinem de qua dicit Apostolus: Cum autem venerit quod perfectum est, tunc evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII) . Hoc erit nota eis fieri omnia, quae scilicet ad beatitudinem sufficient. Ita dicitur: [Col. 0524B] Deus erit omnia in omnibus (I Cor. XV) , id est, unicuique insufficientia.
Non vos me elegistis, sed ego vos elegi, et posui vos ut eatis et fructum afferatis, et fructus vevester maneat.
A. 138[IV] M. 216 R. 125
Et quodcunque petieritis Patrem in nomine meo, det vobis.
Non esset gratia, si praecederent merita. Non ergo Deus elegit bonos, sed quos elegit gratia bonos facit. Ponit eos in seipso tanquam palmites in vite, ut in eo radicati eant volendo (velle enim, mente est ire), fructum afferant operando. Maneat dilectio, quia ipsa est fructus noster. Quae dilectio nunc est in desiderio, nondum in saturitate, et in [Col. 0524C] ipso desiderio quodcunque petierimus in nomine Jesu, dabit nobis Pater.
A. 138[X]
Haec mando vobis, ut diligatis invicem.
Cum sacra eloquia Dominicis sint plena praeceptis, quid est quod de dilectione quasi de singulari mandato hic loquitur Dominus, nisi quia omne mandatum de sola dilectione est, et omnia unum praeceptum sunt? Quidquid enim praecipitur, in sola charitate solidatur. Et sicut ex una radice multi rami prodeunt, sic multae virtutes ex charitatis radice. [AUGUST.] Multa sunt praecepta Domini, propter diversitatem operis, sed unum in radice dilectionis. Hoc est quod Apostolus ait: [Col. 0524D] Fructus spiritus est charitas (Galat. V) . A capite incepit, deinde caetera tanquam ex ipso capite orta contexuit, quae sunt gaudium, pax, longanimitas (ibid.) , et caetera. Est autem charitas motus animi ad fruendum Deo propter ipsum, et se et proximo propter Deum. Id eligere, prudentia est; nullis inde averti molestiis, fortitudo est; nullis illecebris, temperantia est; nulla superbia justitia est. Hic sunt hae virtutes in actu, in aeterna beatitudine in effectu; hic in opere, ibi in mercede; hic in officio, ibi in fine. Cupiditas vero est motus animi ad fruendum se et proximo et quolibet corpore non propter Deum. Quod agit indomita cupiditas ad corrumpendum animum et corpus suum, flagitium vocatur; quod autem agit ut alteri noceat, [Col. 0525A] facinus dicitur. Et haec sunt duo genera omnium peccatorum, sed flagitia priora sunt, quae, cum exinaniverunt animum et ad quamdam egestatem perduxerint, in facinora prosilitur.
Si mundus vos odit, scitote quia me priorem vobis odio habuit.
[AUGUST.] Cur se membrum supra verticem extollit? Recusat esse in corpore, qui non vult odium mundi sustinere cum capite.
Si de mundo fuissetis, mundus quod suum erat diligeret.
Si malus punit scelera mali, ex parte mundus odit quod suum est, dum punit; ex parte amat, quia malus favet malis. Odit mundus in se naturam, diligit vitium; diligit iniquitatem, odit animam [Col. 0525B] suam. Nobis vero de natura dicitur: Diligite inimicos vestros (Matth. V) ; et de vitio: Nolite diligere mundum (I Joan. II) .
Quia vero de mundo non estis, sed ego elegi vos de mundo, propterea odit vos mundus.
Universae hoc dicit Ecclesiae, quam et saepe nomine mundi appellat Scriptura, ut illud: Non venit Filius hominis ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum (Joan. XII) . Et illud: Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi (II Cor. V) .
A. 139[III] M. 110 L. 58
Mementote sermonis mei, quem ego dixi vobis: Non est servus major domino suo.
Hic significatur servus pertinens ad timorem castum, [Col. 0525C] qui permanet in saeculum saeculi.
A. 140[X]
Si me persecuti sunt, et vos persequentur. Si sermonem meum servaverunt, et vestrum servabunt.
Non potest placere servus, cui displicet dominus.
A. 141[I] M. 244 R. 139[I] L. 258
Sed haec omnia facient vobis propter nomen meum.
Hoc est, in vobis me odio habebunt, me in vobis persequentur. Tanto igitur miseriores qui ista faciunt, quanto beatiores qui persecutionem patiuntur. Mali habent odio nomen Christi et justitiam in bonis, ideo eos persequuntur.
A. 142[III] M. 112 L 119
[Col. 0525D] Quia nesciunt eum qui misit me.
Nesciunt ea scientia, de qua scriptum: Scire autem te, sensus est consummatus (Sap. VIII) .
A. 143[X]
Si non venissem et locutus fuissem eis, peccatum non haberent.
[AUGUST.] Ordo est: Si non venissem, et si non locutus fuissem eis. Judaeos ostendit, de quibus dixerat: Si me persecuti sunt, et vos persequentur. Quid est, peccatum non haberent? Nunquid Judaei ante adventum Christi sine peccato erant? Magnum peccatum vult hic intelligi, quia non crediderunt in eum, qui propterea venerat ut crederent. Adventus ejus quibusdam fuit odor vitae in vitam, quibusdam [Col. 0526A] odor mortis in mortem (II Cor. II) . Nunc autem excusationem non habent de peccato suo. Illi, quibus non venit nec locutus est, habent excusationem non de omni peccato, sed de hoc quia non crediderunt in Christum, qui eis non est locutus, si tamen per discipulos non venit ad eos. Unde alibi ait: Qui vos recipit, me recipit, et qui vos spernit, me spernit (Matth. X) . Et Paulus: An vultis experimentum ejus qui in me loquitur Christus (II Cor. XIII) ? Plane habent hanc excusationem, qui mortui sunt antequam Evangelium ejus audirent, sed tamen Qui sine lege peccaverunt, sine lege peribunt (Rom. II) .
A. 144[I] M. 98 R. 97 L. 116
Qui me odit, et Patrem meum odit.
[Col. 0526B] Cum superius dictum sit, nesciunt eum qui me misit, quomodo possunt odisse quem nesciunt? Nesciunt veritatem quae eos damnat. Quam cum oderunt, profecto et eum oderunt de quo nata est ipsa veritas, quam oderunt in eo, quo irrogat poenam. Nolunt enim Judaei sua facta damnari, et hoc habet veritas, ut talia facta damnarentur. Nescientes itaque oderunt Deum, qualis est in operatione justa, et putant eum diligere, quia diligunt qualem mendaci suspicione concipiunt. Ex suspicionibus autem similiter in hominibus evenit. Non visos possumus diligere vel odisse; quia etsi non visi fuerint, tamen fama vel litteris historiarum nota est eorum probitas, vel improbitas. Quod si odimus mala et diligimus bona, non erramus in judicio rerum, sed [Col. 0526C] recta fit improbatio vitiorum virtutumque approbatio. Veniale autem est, si non vera sentimus de occultis hominum, quae est humana tentatio, videlicet si suspicemur aliter esse quam sint. Bonus itaque bonum si putet malum, nesciens diligit eum, quia justus est ille, et hoc diligit iste; errans affligit bonum tanquam malum, ne aliis noceat, et ut ipse correctior fiat. Sic et malus cui displicet bonitas, si bonum putat malum, familiariter colligit illum, et nesciens odit eum.
A 145[X]
Si opera non fecissem in eis quae nemo alius fecit, peccatum non haberent.
[Col. 0526D] Peccatum scilicet magnum, de quo superius dictum est. Sed quid est quod dicit, quae nemo alius fecit? Nulla in operibus Christi videntur esse majora, quam suscitatio mortuorum, quod scimus fecisse Eliam (III Reg. XVII) et Eliseum (IV Reg. IV) . Fecit tamen aliqua Christus, quae non fecit alius: satiavit enim quinque millia hominum de quinque panibus, et quatuor millia de septem. Ambulavit super aquas, quod et Petro praestitit facere (Matth. XIV) . Mutavit aquam in vinum, aperuit oculos caeci nati. Sed respondetur nobis, et alios fecisse quae ipse non fecit, et quae nemo alius fecit, ut Moyses Aegyptios tot plagis percutiens, populum per mare divisum ducens, manna esurientibus impetrans, aquam de petra fundens (Exod. XV) . Quis autem, nisi [Col. 0527A] Jesus Nave, currentem solem frenavit (Josue X) ? Quis, nisi Samson propter suam sitim maxilla mortui asini exundante satiatus est (Judic. XV) ? Quis, nisi Elias, curru igneo in alta subvectus est (IV Reg. II) ? Quis sepultus, nisi Eliseus, mortuum suscitavit (IV Reg. XIII) ? Quidam enim portantes mortuum, cum hostibus irruentibus eo refugissent, ubi sepultus erat, mortuumque ibi posuissent, mox surrexit. Quis, nisi Daniel, inter leones esurientes vixit (Dan. VI) ? Quis nisi, Ananias, Azarias, Misael, in flammis deambulavit illaesus (Dan. III) ? Manifestum est ergo, sanctos etiam quaedam fecisse quae nemo alius fecit, sed qui tot vitia vexationesque mortalium tanta potestate sanaret, nullus legitur antiquorum. Unde Marcus: Quocunque ibat, ponebant [Col. 0527B] infirmos, et deprecabantur eum, ut vel fimbriam vestimenti ejus tangerent, et quotquot tangebant eum, salvi fiebant (Marc. VI) . Quod autem ait: in eis, sic intelligendum est: Non inter eos vel coram eis, sed prorsus in eis, quia sanavit eos. Omnia miracula superat, quod natus est ex virgine. Quisquis altius attenderit quae nemo alius fecit, inveniet Christum fecisse quidquid aliquis homo Dei fecit. Potest ipse cuncta per seipsum, nemo autem potest aliquid sine ipso.
Nunc autem et viderunt, et oderunt et me et Patrem meum, sed ut impleatur sermo, qui in lege eorum scriptus est, quia odio habuerunt me gratis (Psal. XXIV) .
Opera viderunt, et tamen oderunt, et si nescientes [Col. 0527C] Filium et Patrem indivise operantes. Eorum legem dicit non ab ipsis inventam, sed ipsis datam, sicut dicimus: Panem nostrum quotidianum, quem tamen a Deo petimus, addendo: da nobis (Luc. XI) . Gratis odit, qui nullum ex odio commodum quaerit vel incommodum fugit. Gratis diligunt justi aliquem praeter illum qui erit omnia in omnibus (I Cor. XV) .
Cum autem venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit, ille testimonium perhibebit de me.
Venit in die Pentecostes Spiritus sanctus in centum viginti homines congregatos, in quibus et apostoli omnes erant (Act. II) . Qui cum linguis loquerentur, plures ex his qui aderant, tanto miraculo [Col. 0527D] stupefacti, et loquente Petro corde compuncti, conversi sunt, et indulgentiam perceperunt. Hoc ergo intuens Dominus loquebatur, tanquam diceret: Odio me habuerunt, sed tale de me Paracletus testimonium perhibebit, ut plures ex eis faciat in me credere. Venit Spiritus sponte ut Deus: mittit enim Filius a Patre, ad quem refert et quod ipse de illo est, et quod Spiritus ab utroque procedit. [AUGUST.] Si de filio dictum est per prophetam: Coelum et terram ego impleo (Jer. XXIII) , quo missus est nisi ubi erat? Si de Patre, ubi potuit esse sine sapientia sua, quae attingit a fine usque ad finem (Sap. VIII) ? Sed neque sine Spiritu sancto usquam esse potuit. [GREGOR.] Ergo et Spiritus sanctus missus est ubi erat. Unde Psalmista: Quo ibo a Spiritu tuo? et quo a facie tua fugiam [Col. 0528A] (Psal. CXXXVIII) ? Pater nusquam legitur missus. Quaeri solet, cur Spiritus in igne apparuit, cur in igne simul et linguis, cur aliquando in columba, aliquando in igne monstratur, cur super Filium Dei in specie columbae et super discipulos in igne apparuit. Haec quatuor proposita videamus. Spiritus in igne monstratur, quia Apostolus ait: Deus noster ignis consumens est (Hebr. XII) . Verum est, quia per hunc rubigo peccatorum consumitur. De hoc igne Veritas dicit: Ignem veni mittere in terram; et quid volo nisi ut ardeat (Luc. XII) ? Terram dicit corda terrena, quae infima congerendo a malignis spiritibus conculcantur. In igneis linguis monstratus est, quia lingua verbo congruit, et Verbum qui est Dei Filius, una est substantia cum Spiritu sancto. [Col. 0528B] Vel ideo in linguis, quia sicut per linguam procedit verbum, ita qui Spiritu sancto tangitur, Dei Unigenitum confitetur. Vel ideo in igneis linguis, quia quos repleverit, ardentes et loquentes facit. Qui enim Deum amando praedicant, corda audientium inflammant. Aliquando in columba, aliquando in igne monstratur; quia quos replet, simplices et ardentes facit. Non enim placet Deo aut simplicitas sine zelo, aut iste sine illa; unde Veritas: Estote ergo prudentes sicut serpentes, et simplices sicut colombae (Matth. X) . Prudentiam serpentis exponit Paulus, dicens: Nolite pueri effici sensibus. De simplicitate etiam columbae dicit: Sed malitia parsuli estote (I Cor. XIV) . In Domino per columbam, in [Col. 0528C] discipulis per ignem apparuit; quia justus judex noluit peccatores ferire, sed corrigere mansuete. Hi autem qui simpliciter sunt homines, et ideo peccatores debuerunt spiritualiter contra seipsos accendi, et per poenitentiam salvari.
Et vos testimonio perhibebitis, quia ab initio mecum estis.
[AUGUST.] Ab initio scilicet praedicationis meae. Dabit vobis loquendi fiduciam charitas diffusa in cordibus vestris per Spiritum sanctum (Rom. V) . Hanc nondum Petrus habebat, quando negavit Dominum. Spiritus sanctus perhibebit in cordibus vestris; vos autem in vocibus vestris, ut impleatur illud: In omnem terram exivit sonus eorum (Psal. XVIII) .
[Col. 0528D] Haec locutus sum vobis, ut non scandalizemini, absque Synagogis faciens vos.
Exprimit quae passuri erant. Hic denuntiat, quia Judaei non reciperent eum, et ideo expellerent eos, qui de eo praedicarent. Sed praedixit de Spiritu, qui confirmabit ut non sit illis scandalum, quia pax multa diligentibus legem (Psal. CXVIII) Dei, quae est ipsa charitas.
A. 146 M. 244 R. 139 L. 250
Sed venit hora, ut omnis qui interficit vos, arbitretur obsequium se praestare Deo.
Quasi dicat: Extra synagogas facient vos, sed nolite solitudinem formidare. Separati quippe a congregatione eorum, tot in nomine meo congregabitis, [Col. 0529A] ut illi, metuentes ne templum et lex eorum deserantur, interficiant vos, arbitrantes se bene facere. Ecce quod ait Apostolus: Zelum Dei habent, sed non secundum scientiam (Rom. X) .
Et haec facient, quia non noverunt Patrem neque me. Sed haec locutus sum vobis, ut cum venerit hora eorum reminiscamini quia ego dixi vobis.
Ideo praedixi, ne ignaros improvisa turbarent, sed praevisa patienter ferantur, cum venerit hora tenebrosa malorum.
A. 146[X]
Haec autem vobis ab initio non dixi, quia vobiscum eram.
Non dixerat eis de Spiritu sancto venturo ad eos, [Col. 0529B] ut consolaretur eos quando mala paterentur: Christo abscedente, Spiritus sanctus erat eis necessarius, qui eos consolaretur corporaliter a Christo derelictos.
At nunc vado ad eum qui me misit, et nemo ex vobis interrogat me, quo vadis?
Significat se tam manifeste iturum, ut non opus foret eum interrogari quo iret. Videbunt enim in nube ascendentem, certi de gloria qui prius.
Sed quia haec locutus sum vobis, tristitia implevit cor vestrum.
Contristabatur humanus affectus, quia carnalis desolabatur aspectus.
Sed ego veritatem dico vobis, expedit vobis ut ego vadam. Si enim non abiero, Paracletus non veniet [Col. 0529C] ad vos. Si autem abiero, mittam eum ad vos.
Si alimenta tenera quibus vos alui non subtraxero, solidum cibum non esurietis. Si carni carnaliter adhaeseritis, capaces Spiritus non eritis. Sensus est: Non potestis plene capere Spiritum, quandiu secundum carnem sum vobiscum. Unde ille qui jam ceperat Spiritum, inquit: Et si noveramus secundum carnem Christum, sed nunc jam non novimus (II Cor. V) .
Et cum venerit ille, arguet mundum de peccato, et de justitia, et de judicio.
Hoc est: dabit vobis, timore depulso, libertatem arguendi. Inseparabilia sunt opera Trinitatis, sed singulatim commendantur personae, ut sine confusione et unitas intelligatur et Trinitas.
[Col. 0529D] De peccato quidem, quia non credunt in me; de justitia vero, quia ad Patrem vado, et jam non videbitis me.
Si aliquando justus arguitur, de peccato arguitur, non de justitia. Hinc scriptum est: Non est justus in terra qui faciat bonum, et non peccet (Eccle. VII) . Item: Noli effici justus multum [nimium ] (ibid.) . Non est hic notata justitia sapientis, sed superbia praesumentis. Qui enim fit multum justus, ipso nimio fit injustus. Multum autem se facit justum, qui dicit se non habere peccatum; aut qui se putat non gratia Dei, sed sua voluntate, effici justum. Arguitur itaque mundus de peccato, quia non credit in Christum; arguitur de justitia quorumdam credentium: nam fidelium comparatio est infidelium vituperatio. [Col. 0530A] Sensus est: Erit vestra justitia qua mundus arguitur, quia ad Patrem vado: et jam non videbitis me, quia in eum quem non videbitis, credetis. Quando autem me videbitis, non videbitis humilem ut modo, sed excelsum; non mortalem, sed sempiternum; non judicandum, sed judicaturum, et de hac fide vestra, id est justitia, arguet Spiritus sanctus incredulos. Idem in saeculo de baptismo parvulorum. Quae est ista justitia, qua, cum eum non viderent, mundus argueretur, nisi ea qua justus ex fide vivit (Hebr. X) , et qua nos, non respicientes quae videntur, sed quae non videntur, spiritu et fide spem justitiae exspectamus?
De judicio autem, quia princeps mundi hujus jam judicatus est.
[Col. 0530B] Princeps mundi est diabolus; de quo alibi: Ecce venit princeps mundi, et in me non habet quidquam (Joan. XIV) . Mundus accipitur et in bono et in malo. Nam sicut arbor foliis et pomis, area paleis et granis, ita infidelibus et fidelibus plenus est mundus. Judicatus est diabolus, id est judicio ignis aeterni destinatus. Judicio arguitur mundus, quoniam cum suo principe judicatur. Credant itaque homines, ne arguantur de peccato. Transeat in numerum fidelium, ne arguantur de justitia eorum quos justificatos non imitantur. Caveant futurum judicium, ne cum mundi principe judicentur. Beda: «Claret quia Filius Dei, cum esset in mundo, arguebat mundum, id est sectatores mundi, de peccato suae incredulitatis; de justitia, quia eam imitari nolebant; de [Col. 0530C] judicio, quia diabolum, qui jam judicatus et damnatus erat, sequerentur. Sed non sine causa Spiritum, cum venerit, hoc idem dicit acturum; quia per ejus inspirationem corroborandus erat animus discipulorum, ne mundum qui contra se fremebat, arguere timerent. Judicatus est diabolus a Domino, cum et ipse daemonia ejiceret, et discipulis daret potestatem calcandi omnem virtutem inimici (Luc. X) .»
Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo.
[AUGUST.] Non est contrarium ad hoc quod superius dixit: Omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis, quia simile est illi prophetico. Qui fecit quae futura sunt.
[Col. 0530D] Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem.
Quidam codices habent: Deducet vos in omni veritate. Unde illud: Deduc me, Domine, in via tua, et ingrediar in veritate tua (Psal. LXXXV) . Non arbitror hanc veritatem posse compleri in hac vita. Unde Apostolus: Nunc ex parte cognosco, tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum (I Cor. XIII) . Quis enim homo sicut angeli sapit Trinitatem? Quaeritur utrum spirituales homines habeant aliquid in doctrina, quod carnalibus taceant et spiritualibus dicant. Si dixerimus: non, objicietur illud Apostoli ad Corinthios: Non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus (I Cor. III) . Si autem dixerimus: habent, timendum est, ne sub hac occasione [Col. 0531A] in occultis nefaria doceant. Hoc igitur praecognito, quod ea quae simul audiunt spirituales atque carnales, quisque pro suo modo capiunt: illi, ut cibi solidamentum; isti, ut lactis alimentum: nulla intelligitur necessitas, ut aliqua secreta doctrinae taceantur fidelibus parvulis, seorsum dicenda intelligentioribus. Quod enim ait Apostolus, ita intelligendum est: Non potuistis capere quae loquebar quasi spirituales, sed quasi carnales. Unde ait ad Hebraeos: Facti estis opus habentes lacte, non solido cibo (Hebr. V) . Ex quo fit, ut spirituales ista carnalibus non omnimodo taceant, propter catholicam fidem quae omnibus praedicanda est; nec tamen sic disserant, ut volentes eam sic perducere ad intelligentiam, sermonem vertant in fastidium capacibus. [Col. 0531B] Ipse homo Christus, sincerum lac dicitur parvulorum, qui cum bene a spiritualibus capitur, invenitur solidus cibus et Dominus angelorum. Proinde nec sic parvuli sunt lactandi, ut semper non intelligant Dominum Christum; nec sic ablactandi, ut deserant hominem Christum.
Non enim loquetur a semetipso, sed quaecunque audiet, loquetur.
Et Filius et Spiritus sanctus aequales sunt Patri. Quid autem intersit inter procedere et nasci, et longum est disserere, et temerarium diffinire; quia, si quid mens inde comprehenderit, linguae tamen difficillimum est explicare, quantuslibet praesit doctor, quantuslibet adsit auditor. Sensus est: Non loquetur a semetipso, quia non est a semetipso. Ab [Col. 0531C] illo audiet ergo a quo procedit. Audire illi, scire est; scire vero, esse. Nec moveat quod verbum futuri temporis positum est, quia in eo quod sempiternum est, cujuslibet temporis ponatur verbum, non mendaciter ponitur. Quamvis enim natura illa immutabilis est, et non recipit, fuit et erit, sed tantum est; unde illud: Ego sum qui sum (Exod. III) , etc.: Qui est, misit me ad vos (ibid.) ; tamen propter mutabilitatem temporum, in quibus versatur nostra mutabilitas, non mendaciter dicimus, et fuit, et est, et erit.
Et quae ventura sunt, annuntiabit vobis.
Multi habuerunt spiritum prophetiae. Sed quia nonnulli infirmos curant, mortuos suscitant, daemonibus [Col. 0531D] imperant, nec tamen futura cognoscunt: potest sic accipi, quia Spiritus adveniens ventura nuntiaret, reducens ad memoriam gaudia coelestis patriae.
Ille me clarificabit, quia de meo accipiet et annuntiabit vobis.
Quasi dicat: Ista omnia faciet Deus per Spiritum, id est, per bonitatem suam. Me clarificabit, auferendo vobis timorem, et dando amorem ardentiorem. Quod ipsi facturi erant in Spiritu sancto, hoc eumdem Spiritum dixit esse facturum, ut illud: Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis. Verbum Graecum, quod est δοξάζω doxazo, Latini interpretes, alius glorificabit, alius [Col. 0532A] clarificabit posuerunt. Nam doxa, unde dictum est doxazo, et claritas interpretatur et gloria. Et quia gloria facit claros, et claritas gloriosos, quod utroque verbo significatur, idem est. Gloria est frequens de aliquo fama cum laude. Quae Christo de seipso non magnum aliquid contulit, sed mundo. Bonum enim laudari; non laudato, sed laudantibus prodest. Gloria falsa triplex est: in rebus, in hominibus, in utrisque. In rebus fallitur, qui putat id bonum esse quod malum est; in hominibus similiter; in utrisque, quando et vitium virtus putatur: et ipse qui propter hoc laudatur, non habet quod putatur, sive bonus sit, sive malus. Donare quippe suas res histrionibus, vitium est immane, non virtus. Et scitis de talibus, quam sit frequens fama cum laude, ut illud: [Col. 0532B] Laudatur peccator in desideriis animae suae (Psal. IX) . Laudatores talium non in hominibus falluntur, sed in rebus: malum est enim quod bonum esse credunt. Ipsi vero vitiosi tales sunt, quales cernuntur. Laudatores hypocritarum non falluntur in rebus, sed in hominibus. Laudatores autem illorum, qui creduntur liberare patriam magicis artibus, in utroque falluntur. Vera gloria non beatificat justum, sed tamen laudantibus gloriandum est, quia justa diligunt. Vera gloria est in catholica Ecclesia. Unde propheta: Exaltare super coelos, Deus, et super omnem terram gloria tua (Psal. LVI) . De meo, inquit Filius, accipiet Spiritus, quia de Patre accipit Spiritus sanctus, unde accipit Filius. Spiritus sanctus de Patre accipit procedendo, Filius nascendo. Pater de nullo [Col. 0532C] natus est, de nullo processit. Et sicut Pater genuit Filium, vita scilicet vitam: sic ei dedit Pater vitam procedere de illo, sicut et procedit de ipso. Nascitur a Patre veritas, procedit ab utroque charitas ad sanctificandam creaturam. [AUGUST.] Nascitur a Patre sapientia, extenditur ab utroque ad creaturas benevolentia. Nascitur a Patre consilium, exit ab utroque ad creaturas dilectionis beneficium. Nascitur a Patre Verbum, provenit ab utroque benignitatis bonum. Splenduit de Patre splendor aeternus, processit ab utroque bonae voluntatis [bonitatis ] affectus. Cum igitur tota Trinitas sit spiritus, id est incorporea natura, Spiritus sanctus singulatim dicitur spiritus, tanquam Patris et Filii spiramen seu spiraculum. [Col. 0532D] Inspiratur enim Spiritus sanctus a Patre et Filio ad sanctificandum, nec venit sine Patre et Filio, quia Trinitas indivisa est. Procedit aeternaliter Spiritus a Patre et Filio per affectum distribuendi donationes; procedit, inspiratur, mittitur ex tempore per infusionem [effusionem] gratiarum. Haec inspiratio, haec temporalis processio sive missio quotidie fit, dum quotidie diversis diversa dona conferuntur.
A. 149[III] M. 111 L. 119
Omnia quaecunque habet Pater, mea sunt.
[AMBROS.] Sensus est: Idipsum quod Pater est, in me est, et ego ex illo, ita quod Pater Filii est Pater, et Filius Patris est Filius.
[Col. 0533A] A. 149[X]
Propterea dixi, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis.
Dixi quia de eodem habet procedere Spiritus, de quo et ego genitus, ne putetur Spiritus minor me, vel natus de me, sicut ego de Patre.
Modicum, et jam non videbitis me: et iterum modicum, et videbitis me, quia vado ad Patrem. Dixerunt ergo ex discipulis ejus ad invicem: Quid est hoc quod dicit nobis, modicum, et non videbitis me: et iterum modicum, et videbitis me, et quia vado ad Patrem? Dicebant ergo: Quid est hoc quod dicit modicum? Nescimus quid loquitur.
Hoc eos movebat, quia dixit: modicum, sed postea [Col. 0533B] manifestatum fuit. Nam post paululum passurus est, et non viderunt eum: rursus post paululum resurrexit, et viderunt eum. [BEDA.] Vel ita: Modico tempore non viderunt eum, dum requievit in monumento: et modico tempore viderunt eum, quando eis apparuit in quadraginta diebus post resurrectionem. Propterea modico tempore videbitis me, quia vado ad Patrem, deposita mortalitate, humanam naturam coelis inferens. Quod autem ait, et jam non videbitis me, sic accipiendum est quo modo superius, ubi ait: De justitia vero, quia ad Patrem vado, et jam non videbitis me. Quia scilicet eum mortalem non amplius viderent.
Cognovit autem Jesus quia volebant eum interrogare, et dixit eis: De hoc quaeritis inter vos, quia [Col. 0533C] dixi: modicum, et non videbitis me: et iterum modicum, et videbitis me? Amen, amen, dico vobis, quia plorabitis et flebitis vos, mundus autem gaudebit. Vos autem contristabimini, sed tristitia vestra vertetur in gaudium.
Contristati sunt de morte Domini, sed mox de resurrectione laetati. Mundus autem significat hic inimicos, a quibus occisus est Christus.
Mulier cum parit, tristitiam habet, quia venit hora ejus. Cum autem pepererit puerum, jam non meminit pressurae propter gaudium, quia natus est homo in mundum.
Partus gaudio comparatur tunc magis, quando non puella, sed puer nascitur. Gaudium est ipse Jesus, [Col. 0533D] de quo Apostolus: Christus, resurgens a mortuis, jam non moritur (Rom. VI) .
Et vos igitur nunc quidem tristitiam habetis. Iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum, et gaudium ve rum nemo tollet a vobis.
[BEDA.] Dominus exponit paradigma quod de muliere proposuit. Tristitiam enim habuerunt discipuli, passo Domino; sed, peracta resurrectionis gloria, gavisi sunt viso Domino (Joan. XX) . Quod gaudium eorum non tollitur ab eis, quia et si postmodum persecutiones pro Christi nomine ac tormenta passi sunt, spe tamen resurrectionis ac visionis illius accensi, libenter adversa quaeque ferebant, imo gaudium existimabant, cum in tentationes varias inciderent (Jac. I) . Quod autem ait, iterum autem videbo [Col. 0534A] vos, et gaudebit cor vestrum, sic intelligitur: Eripiam vos ab adversariis, coronabo vos victores, probabo me semper vidisse decertantes.
Et in illo die me non rogabitis quidquam.
In die visionis aeternae non petetis, vel non interrogabitis, quia tunc erit plena cognitio et sufficientia. [AUGUST.] Hoc verbum quod est rogare, non solum petere, verum etiam interrogare significat, et Graecum unde hoc translatum est, tale habet verbum, quod utrumque possit intelligi. Ergo ambiguum est. Possunt haec et ita exponi, ut in discipulis universae loquatur Ecclesiae Dominus, velut ibi: Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) . Modicum et jam non videbitis me, ad hoc refertur, quia vado ad Patrem. Eundo scilicet ad [Col. 0534B] Patrem, subtraham corporalem visionem, ut fructuose credat Ecclesia. Et iterum modicum, et videbitis me aeterna visione. Modicum secundum hanc sententiam, intellige spatium hujus pervolantis saeculi. Plorabitis, inquit, quia plorant omnes boni in aerumnis hujus vitae, sed mundi amatores gaudent. [BEDA.] Mulierem dicit sanctam Ecclesiam propter fecunditatem bonorum operum, et quia spirituales. Deo gignere filios non desinit. Quae nunquam mundi tentationibus exerceri desistit, quandiu in mundo spiritualium virtutum profectibus insistit. At cum, devicto laborum certamine, ad palmam pervenerit, jam non meminit pressurae praecedentis propter gaudium perceptae retributionis. Non sunt enim condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam [Col. 0534C] (Rom. VIII) , quando similes Deo erimus, et videbimus eum sicuti est (I Joan. III) , ut ait Joannes in Epistola sua.
[AUGUST.] Nunc parturit Ecclesia gemendo, tunc pariet laetando. Nunc parturit orando, tunc pariet laudando. Et ideo masculum, quoniam ad fructum contemplationis, cuncta officia referuntur actionis. [BEDA.] Et sicut mulier, nato in hunc mundum homine, laetatur: ita Ecclesia, nato in vitam futuram populo, exsultatione repletur. Pro qua nativitate multum laborans et gemens in praesenti, quasi parturiens dolet. Nec novum debet cuiquam videri, si natus dicatur qui ex hac vita migraverit: quomodo enim nasci dicitur, cum quis de utero matris egreditur, [Col. 0534D] ita etiam potest natus appellari, qui solutus a vinculis carnis, ad lucem sublimatur aeternam. Unde mos ecclesiasticus obtinuit, ut dies martyrum sive confessorum Christi, quibus de saeculo transierunt, natales vocitemus, eorumque solemnia non funebria, sed natalitia dicantur. Sequitur: Et vos tristitiam habebitis. Omnis Ecclesia per hujus vitae labores et augustias ad aeterna praemia coelestium gaudiorum tendit; quia per multas tribulationes, ut ait Apostolus, oportet nos intrare in regnum Dei (Act. XIV) . Dicens Dominus: Iterum autem videbo vos, secundum promittit adventum, in quo universam videbit Ecclesiam ad remunerandum ex integro. Et quia in plenitudine illius gaudii non rogabimus, modo petendum est ut illuc perveniamus.
[Col. 0535A] A. 150[III] M. 216 R. 125
Amen, amen, dico vobis, si quia petieritis Patrem in nomine meo, dabit vobis.
Quidquid petitur contra salutem, non petitur in nomine Salvatoris. Cum dicit: in nomine meo, non vult intelligi de sono, sed de soni significatione. Unde qui male sentit de Christo, non petit in ejus nomine, etiamsi ejus proferat nomen. Qui vero recte sentiendo de illo petit salutem sempiternam, vel aliquid pertinens ad illam, accipit quando debet accipere. Nec ideo quaedam negantur, quia ut congruo tempore dentur, differuntur.
Usque modo non petistis quidquam in nomine meo. Petite, et accipietis, ut gaudium vestrum sit plenum.
[Col. 0535B] Quidquid aliud petitur quam vita beata, vel quod ad eam pertinet, nihil est in tantae rei comparatione. Duobus modis intelligi potest: Usque modo non petistis in nomine meo: vel quia non novistis nomen meum sicut cognoscendum, vel quia pro nihilo habendum est quidquid aliud petistis, in comparatione tantae rei quam petere debuistis. Quomodo autem possint petere plenum gaudium, subdit; quia de animalibus, quot sunt, faciet spirituales, ut abjectis imaginationibus corporum, pura mentis acie sincerae luci cohaereant.
A. 131[X]
Haec in proverbiis locutus sum vobis.
Homo animal quaecunque audit de Dei natura, [Col. 0535C] carnaliter cogitat, non spiritualiter. Et ideo sunt illi proverbia quae audit de incorporea Dei substantia: non quod ea tanquam proverbia deputet, sed quia sic cogitat, quomodo illi qui proverbia audiunt, et non intelligunt. Spiritualis autem homo in nomine ejus petit, quia ipsum ejusdem substantiae cum Patre esse intelligit. Spirituales homines vanitatem et figmenta tanquam importunas muscas abigunt, et internis aspectibus utcunque Deum incorporeum cognoscunt.
Venit hora cum jam non in proverbiis loquar vobis, sed palam de Patre annuntiabo vobis.
Illam nimirum horam significat, qua eis Spiritus sancti gratiam daturus erat. Possumus etiam horam quam pollicetur in futura vita intelligere, in qua [Col. 0535D] palam de Patre annuntiabit electis, id est, ostendet Patrem, ubi veraciter in nomine Jesu petunt electi, dum pro nostra fragilitate intercedunt, quatenus ad suae salvationis sortem pertingamus. Bene dicitur in illo die, quia ibi non sunt tenebrae pressurarum, sed lux sempiterna. Possunt idem spiritus electorum in illa coelesti civitate etiam pro se petere, quia tempus universalis judicii venire desiderant, ut etiam corporum beatitudinem recipiant. Unde Joannes ait: Vidi sub altare animas interfectorum propter Verbum Dei, et propter testimonium quod habebant, et clamabant voce magna, dicentes: Usquequo, Domine sanctus et verus, non judicas et vindicas sanguinem nostrum de his qui habitant in terra (Apoc. VI) ? Ubi continuo subinfertur: Et datae sunt illis singulae stolae [Col. 0536A] albae, et dictum est illis ut requiescerent modicum, donec impleretur numerus fratrum eorum (ibid.) . Singulas quippe stolas nunc habent animae, cum sola sua felicitate fruuntur; binas tunc accipient, cum impleto in fine numero fratrum, corporum quoque immortalium receptione laetabuntur.
In illo die in nomine meo petetis, et non dico vobis, quia ego rogabo Patrem de vobis.
Hoc dicit propter consubstantialem Patri divinitatem in qua simul audiunt rogantes, simulque rogata donant Pater et Filius, quod non patet nisi oculis spiritualibus. Quod vero ait Petro: Ego autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua (Luc. XXII) , et quod de illo Joannes ait: Advocatum habemus apud Patrem nostrum, Jesum Christum (I Joan. II) , [Col. 0536B] ad humanitatem respicit. Vel ita: Non rogabo pro vobis, quia potius implebo quod hucusque rogavi. Quomodo rogabat? Quia nondum ascenderat. Si enim non ascendisset, nulla certitudo ascendendi nobis remansisset. Nunc autem sedens humanitas ad dexteram Patris, certitudo et arrha est, quod et nos ascendemus. Hinc Hieronymus in Epistolam ad Romanos: Solent Ariani movere calumniam, dicentes quod qui interpellatur, interpellante sit major. Quibus respondendum est: Deum oblivionem non pati, ut pro ipsis commoveatur semper quos ipse elegit, sed in hoc interpellare eum dicitur, dum semper Patri hominem quem suscepit, quasi nostrum pignus ostendit, et offert ut verus pontifex et aeternus.
[Col. 0536C] Ipse enim Pater amat vos, quia vos me amastis, et credidistis quia a Deo exivi.
Amat nos Pater, quia nos amamus Filium, cum a Patre et Filio accipimus ut amemus Patrem et Filium, data charitate per Spiritum, quem ipsum amamus cum Patre et Filio. Prior amans, facit in nobis ut ametur.
Exivi a Patre, et veni in mundum. Iterum relinquo mundum, et vado ad Patrem.
Exivit a Patre, quia de illo est; et carne assumpta, venit visibilis in mundum, non tamen deserens Patrem. Reliquit mundum corporali discessione, non gubernatione praesentiae. Vadit ad Patrem, quia humanitatem ad invisibilia paternae majestatis adduxit. Reliquit mundum quia ab aspectu amatorum [Col. 0536D] mundi quod viderunt abstulit. Redit ad Patrem, quia amatoribus suis se Patri aequalem credendum docuit.
Dicunt ei discipuli ejus: Ecce nunc palam loqueris, et proverbium nullum dicis. Nunc scimus quia scis omnia, et non opus est tibi ut quis te interroget. In hoc credimus quia a Deo existi.
[ALBINUS.] Palam loqui putabant, cujus mysteria comprehendere non valebant. Aperte ostendunt quia Dominus loquebatur de his quae illos delectabat audire, et quae interrogare volebant. Unde Deum esse credebant. Apertum namque divinitatis indicium, est, cogitationum nosse secreta.
A. 152[IV] M. 287 R. 168
Respondit eis Jesus: Modo creditis? ecce venit [Col. 0537A] hora, et jam venit, ut dispergamini unusquisque in propria, et me solum relinquatis. Et non sum solus, quia Pater mecum est.
Creditis ut parvuli, quibus quaecunque alta adhuc sunt proverbia. Venit hora passionis et jam prope est, in qua solus torcular calcare habeo. Vos autem dispergemini in propria, id est in vestrae infidelitatis timorem, quasi diceret: Ita perturbabimini, ut quod modo credere putatis, postea dimittatis. Hoc apparuit in Cleopha ubi ait: Nos sperabamus quod esset redempturus Israel (Luc. XXIV) . [AUGUST.] Paulo ante dixerat: Vado ad Patrem; nunc dicit: Pater mecum est. Quis vadit ad eum qui cum illo est? Sed hoc intelligenti est verbum; non intelligenti, proverbium. Intelligenti, est verbum veritatis, [Col. 0537B] non intelligenti, proverbium, hoc est, verbum longe a veritate. Ire ad Patrem est secundum humanitatem, Patrem esse cum eo, secundum divinitatem.
A. 153[X]
Haec locutus sum vobis, ut in me pacem habeatis. In mundo pressuram habebitis; sed confidite: ego vici mundum.
Propter hanc pacem tribulationem sustinemus, ut in hac sine fine feliciter regnemus. Haec est pax pro qua Christiani sumus, pro qua sacramentis imbuimur, pro qua omni modo erudimur, pro qua Spiritus pignus accipimus, pro qua in Christum credimus et speramus, et amore ejus accendimur. Haec est in pressuris consolatio et liberatio. In hac ergo [Col. 0537C] sermonem ad discipulos concludit, et ad Patrem verba convertit.
Haec locutus est Jesus, et sublevatis oculis in coelum, dixit: Pater, venit hora, clarifica Filium tuum.
Poterat Dominus orare silentio, sed exemplum dedit nobis orandi. De hac clarificatione ait Apostolus, quae ab ejus resurrectione sumpsit exordium: Deus illum exaltavit, et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum (Philip. II) . Sensus est: Venit hora seminandae humilitatis, fructum non differas claritatis. De hac humilitate ait Apostolus: Factus est obediens Patri usque ad mortem (ibid.) Sequitur:
Ut Filius tuus clarificet te.
[Col. 0537D] Claritas Patris nec minui potest, nec augeri apud Deum, apud homines tamen minor erat, quando in Judaea Deus tantum notus erat (Psal. LXXV) . Nondum enim a solis ortu usque ad occasum laudabant pueri nomen Domini. Hoc autem quia per Evangelium Christi factum est, profecto Patrem clarificavit Filius. Quasi dicat: Resuscita me, ut innotescas toto orbe per me. Sequitur:
Sicut dedisti ei potestatem omnis carnis, ut omne guod dedisti ei, det eis vitam aeternam.
Omnis carnis, id est omnis hominis. A parte totum significat hominem, sicut Apostolus, ubi ait: Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit (Rom. XIII) , id est omnis homo. Potestatem dedit [Col. 0538A] Pater Filio secundum hominem: nam, secundum Deum, omnia per ipsum facta sunt (Joan. I) .
Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum.
Ordo verborum est, ut te et quem misisti Christum, cognoscant solum verum Deum. Consequenter et Spiritus sanctus intelligitur, quia est charitas consubstantialis amborum. Vita est cognitio unius Dei, quae hic est ex Patre, in futuro erit plena. Qui ergo proficit in hac cognitione, magis tendit vivere. Quando autem erit plena cognitio, erit et sine fine laudatio. Et haec est illa clarificatio, sed prius hic clarificatur, dum innotescit fidelibus. Unde subditur:
Ego te clarificavi super terram, opus consummavi, [Col. 0538B] quod dedisti mihi ut faciam.
Adhuc restabat passio, sed se consummasse dicit, quod consummaturum esse certissime novit, ut illud: Foderunt manus meas et pedes meos, etc. (Psal. XXI) .
Et nunc clarifica me, tu Pater, apud temetipsum claritate, quam habui priusquam mundus esset, apud te.
Filius clarificavit Patrem gentibus praedicando, Pater Filium ad suam dexteram collocando: quod ait: clarificavi, consummavi, verbum praeteriti temporis posuit pro futuro, et ut monstraret jam in praedestinatione factum. Quam praedestinationem aperuit, adjungendo: claritate quam habui. Ordo verborum est: Quam habui apud te priusquam mundus [Col. 0538C] esset. Ad hoc valet quod ait: nunc, quasi diceret: Sicut tunc praedestinatione, ita et nunc perfectione. Destinatur quod est; praedestinatur et praeparatur quod non est. Filius ergo secundum divinitatem, coaeternus Patri, praedestinatus est ante mundi constitutionem secundum humanam naturam, et nos in ipso, ut membra ejus essemus, ante omnia tempora sumus electi ac praedestinati. Petit ergo humanitas Christi id habere in te, quod habuit in Patris praedestinatione.
Manifestavi nomen tuum hominibus, quos dedisti mihi de mundo.
Manifestavi dicit, non quod jam sit perfecta manifestatio sine proverbiis, sed quia certissime futura est. Haec omnia de futuris fidelibus dici possent, [Col. 0538D] sed ut de solis discipulis quos tunc habebat, intelligatur, illud urget quod inferius ait: Cum essem cum eis, ego servabam eos, etc. Ab ipso tamen orationis exordio, quod est: Pater, venit hora, usque ad illud: et nunc clarifica me, tu Pater, omnes voluit intelligi suos. Videamus quid velit dicere. Scriptum est: Notus in Judaea Deus, in Israel magnum nomen ejus (Psal. LXXV) . Ergo manifestavi non illud nomen tuum quod est Deus, sed illud quod est Pater meus. Quod nomen non potest manifestari sine manifestatione Filii. Quos dedisti mihi, dicit secundum hominem.
Tui erant, et mihi eos dedisti, et sermonem tuum servaverunt.
[Col. 0539A] Patris erant, praedestinantis eos per Filium propter bonitatem suam, et ita erant individuae Trinitatis. Ab ea [eo] Filius, in hoc quod homo est, accepit eos ad docendum.
Nunc cognoverunt, quia omnia quae dedisti mihi, abs te sunt, quia verba quae dedisti mihi, dedi eis, et ipsi acceperunt, et cognoverunt vere quia a te exivi, et crediderunt quia tu me misisti.
A te sunt omnia, quae dedisti mihi homini. Vel ita: Simul Pater dedit omnia, cum genuit eum qui omnia habet. Verbo scilicet gignendo Pater omnia dedit. Quod vero ait: cognoverunt vere, exposuit subjungendo: et crediderunt, subaudis vere. Idem est: a te exivi, quod est: tu me misisti. Idem est cognoverunt, quod est crediderunt. Crediderunt ideo adjunctum [Col. 0539B] est, ne quis putaret hanc cognitionem esse jam per spem, et non per fidem. Adhuc non erant tales discipuli, quales eos dicit verbis praeteriti temporis, sed quia tales erant futuri accepto Spiritu sancto; ideo positum est praeteritum pro futuro. Hoc patuit, cum princeps eorum ter eum negavit.
Ego pro eis rogo, non pro mundo rogo, sed pro his quos dedisti mihi, quia tui sunt, et mea omnia tua sunt, et tua mea sunt, et clarificatus sum in eis.
Id est, clarificabor in eis, tunc videlicet, cum per eos omnibus credentibus innotescam, quod ad dexteram Patris sim glorificatus. Dicens: mea tua sunt, et tua mea, specialiter ostendit sanctos de quibus hic agitur ejus esse a quo creati sunt et sanctificati, id [Col. 0539C] est, Patris et Filii. Et ita omnia quae ipsis subjecta sunt, necesse est ut sint ejus cujus et ipsi sunt. Nota non esse orandum pro malis perditis, cum dicat: non pro mundo rogo.
Et jam non sum in mundo, et hi in mundo sunt et ego ad te venio.
Jam non sum in mundo, praesentia scilicet corporali. Ostendit certum quod adhuc erat futurum. Dicens: et ego ad te venio, exponit cur dixerit: jam non sum in mundo.
Pater sancte, serva eos in nomine tuo, quos dedisti mihi, ut sint unum sicut et nos.
Ut homo, rogat Patrem pro discipulis; ut Deus, dicit se unum esse cum Patre. Non ait: ut nobiscum sint unum; aut: simus unum ipsi et nos. Ipsi in [Col. 0539D] natura sua sint unum, sicut nos in nostra unum sumus.
Cum essem cum eis, ego servabam eos in nomine tuo, quos dedisti mihi; custodivi, et nemo ex his periit, nisi filius perditionis, ut Scriptura impleatur.
Judas, per imitationem filius diaboli, qui est ipsa perditio, Scripturas de se prophetantes implevit. Non debemus intelligere, quod Pater et Filius alternatim servent, quasi alter post alterum. Simul enim servant Pater et Filius et Spiritus sanctus, qui est unus Deus. Sed Scriptura nos non levat, nisi ad nos descendat. Cum ita loquitur, intelligamus distinguere personas, non separare naturam.
Nunc autem ad te venio, et haec loquor in mundo, [Col. 0540A] ut habeant gaudium meum impletum in semetipsis.
Hoc est: ut sint unum sicut et nos, quod a me conferetur eis. Ecce in mundo loqui se dicit, qui paulo ante dixerat: jam non sum in mundo. Ergo qui nondum abierat, hic adhuc erat: et quia mox abiturus fuerat, hic quodammodo jam non erat.
Ego dedi eis sermonem tuum, et mundus eos odio habuit.
Verbis adhuc praeteriti temporis futura praenuntiat. Deinde subjicit, cur eos oderit mundus.
Quia non sunt de mundo, sicut et ego non sum de mundo.
Hoc eis regeneratione collatum est; nam generatione de mundo erant. Unde alibi: Ego vos de mundo elegi (Joan. XV) .
[Col. 0540B] Non rogo ut tollas eos de mundo, sed ut serves eos a malo.
Hinc habes, quia sancti non debent rogare ut transeant de mundo, si adhuc non est eis conveniens, sicut nec istis adhuc conveniens erat; praedictam repetit sententiam.
De mundo non sunt, sicut et ego non sum de mundo. Sanctifica eos in veritate: sermo tuus veritas est.
Quaeri potest quomodo de mundo non erant, si sanctificati in veritate nondum erant; aut si jam erant sanctificati, cur poscat ut sanctificentur. Sanctificati erant, sed poscit ut sanctiores fiant, et in sanctitate proficiant. Unde Apostolus: Qui in vobis bonum opus coepit, perficiet usque in diem Domini [Col. 0540C] Jesu (Philip. I) . Veritas est Christus, qui dicit: Ego sum via, veritas et vita (Joan. XIV) . Quasi dicat: sanctifica eos in me. Unde sequitur: Sermo tuus, id est, ego consubstantialis tibi, veritas est.
Sicut me misisti in mundum, et ego misi eos in mundum.
Hoc est: quia misisti me, misi eos.
Et pro eis ego sanctifico meipsum, ut sint et ipsi sanctificati in veritate.
Pro eis sanctifico meipsum, id est, eos in meipso sanctifico. Hoc ait, quia membra sunt ejus. Unde sequitur: ut sint et ipsi sanctificati in veritate, id est in me secundum divinitatem, qua etiam homo quo indutus sum, sanctificatus est ab initio creationis [Col. 0540D] suae. Hoc ideo dicit, quia una persona facta est Verbum et homo. Tunc ergo sanctificavit se in se, hoc est: se hominem in se Verbo.
Non pro his autem rogo tantum, sed et pro eis qui credituri sunt per verbum eorum in me.
Hic non tantum intelligendi sunt illi qui apostolos in carne audierunt, sed et omnes ad quos eorum verbum venit, et venturum est, qui crediderunt et credituri sunt. Potest videri Jesus non hic orasse pro quibusdam suis, nisi diligenter scrutemur verba ejus. Pro illis enim non videtur orasse, qui tunc cum illo non erant quando ista dicebat, nec per verba apostolorum crediderunt postea, sicut Paulus apostolus, qui neque ab hominibus, neque per hominem factus est apostolus, sed per revelationem [Col. 0541A] Jesu Christi, ut ipse ait (Galat. I) . Similiter non videtur orasse pro antiquis justis, neque pro illis qui jam crediderant, sive per se, sive quolibet modo, ut Nathanael, et Joseph ab Arimathia, qui corpus Domini petiit a Pilato, et mater ejus et aliae feminae, et illi qui cum ramis clamaverunt: Benedictus qui venit in nomine Domini (Psal. CXVII) ! et quingenti fratres, quibus simul post resurrectionem apparuit (I Cor. XV) . Latro etiam credidit in cruce (Luc. XXIII) , quando doctores defecerunt. Sic igitur intelligamus per verbum eorum, ut ipsum verbum fidei quod praedicaverunt, hic significatum esse credamus. Quod dictum est verbum eorum, quoniam ab ipsis praecipue fuit praedicatum, et primitus inculcatum. Neque propterea non est verbum Dei, quia [Col. 0541B] dictum est eorum, cum Paulus dicat Thessalonicences excepisse a se non ut verbum hominum, sed sicut est vere verbum Dei (I Thess. IV) . Dei est, quia Deus id donavit; eorum est, quia Deus hoc praedicandum illis primitus commendavit. Verbum eorum habuit latro in fide; verbum eorum habuerunt antiqui justi, de quibus constat quia nunquam salvari possent, nisi in mediatorem venturum credidissent. Fideliores ergo reperiuntur, qui jam defuncti, illum resurrecturum non dubitant, quam illi qui visa ejus morte, spem quam habuerant de ejus resurrectione, perdiderunt. Unde et quidam dixerunt: Nos autem sperabamus quia redempturus esset Israel (Luc. XXIV) . Igitur omnes ad orationem Christi credendum [Col. 0541C] est pertinuisse, qui fidem illam habuerunt, quam apostoli post resurrectionem Christi praedicaverunt. Sequitur:
Ut omnes unum sint, sicut tu, Pater, in me, et ego in te.
Subintelligitur: unum sumus. Pater et Filius unum sunt substantialiter; nos autem in eis esse possumus, sed non substantialiter. In eis sumus, ut creaturae in Creatore; in eis unum esse possumus nunc fide et charitate, et in futuro ampliori dilectione. Unde subditur:
Ut et ipsi in nobis unum sint.
Credendo sint unum Dei templum, sicut ostendit subdendo:
Ut mundus credat quia tu me misisti.
[Col. 0541D] Si verbum rogo tertio ponamus, manifestior erit sententia hoc modo: Rogo ut omnes unum sint, rogo ut et ipsi in nobis unum sint, rogo ut mundus credat quia tu me misisti.
Et ego claritatem quam dedisti mihi, dedi illis, ut sint unum, sicut nos unum sumus.
Claritatem, id est, immortalitatem quam dedisti mihi, dedi eis. Propter immobilitatem praedestinationis, significat futura verbis praeteriti temporis.
Ego in eis, et tu in me, ut sint consummati in unum.
Breviter ostendit se mediatorem esse inter Deum et homines, ac per eum Patrem manere in nobis. Quod addidit: consummati, ostendit perfectam beatitudinem.
[Col. 0542A] Et cognoscat mundus, quia tu me misisti.
Aliquando cognoscere ponitur pro credere; sed hic, ubi loquitur de consummatione, intellegenda est cognitio qualis erit per speciem, non qualis nunc est per fidem. Quandiu enim credimus quod non videmus, nondum sumus consummati, sicut erimus cum videbimus.
Et dilexi eos, sicut et me dilexisti.
Qui diligit unigenitum, diligit et membra ejus quae adoptavit. Non ideo pares sumus unigenito Filio, quia dictum est: sicut et me; nam, sicut non semper significat aequalitatem, sed aliquando ponitur pro quia, ut hic et ibi: Sicut me misisti in mundum, et ego misi eos in mundum. Membra Unigeniti perduxit Pater gratia dilectionis ad angelorum aequalitatem, [Col. 0542B] carnem vero Unigeniti sui super excellentiam cujuslibet angeli, cum sit una persona carnis et Verbi. Sunt tamen quidam, qui etiam nos praeferunt angelis, dicentes quia pro nobis mortuus est Christus, non pro angelis. Quod quid est aliud, quam velle gloriari de impietate? Christus enim juxta Apostolum pro impiis mortuus est (Rom. III) , in quo non meritum nostrum, sed Dei misericordia commendatur.
Pater, quos dedisti mihi, volo ut ubi ego sum, et illi sint mecum, ut videant claritatem meam quam dedisti mihi.
Quantum attinet ad creaturam, in qua factus homo hoc dicit. Adhuc tamen non ibi erat, sed cito [Col. 0542C] erat ascensurus. Vel sum, dixit propter unitatem personae in qua et Deus homo est, et homo Deus. Quantum vero attinet ad formam Dei, ubique est. Unde latro audivit: Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII) . Secundum id quod homo erat, anima ejus ipso die futura erat in inferno, caro in sepulcro. Secundum autem quod Deus erat, etiam in paradiso erat. Propterea cum dixisset, et illi sint, addidit, mecum: nam et miseri possunt esse ubi ille est qui ubique est; sed beati soli sunt cum illo, quia beati esse non possunt nisi ex illo. Sumamus qualecunque exemplum. Sicut caecus, etiamsi ibi sit ubi lux est, non est tamen cum luce; ita impius vel pius, sed nondum idoneus, etiamsi nusquam possit esse ubi non sit Christus, tamen [Col. 0542D] non est cum Christo, sicut hic intelligitur voluisse, cum ait: Volo ut ubi sum ego, et illi sint mecum: nam de specie illa omnino dicebat, in qua videbimus eum sicuti est (I Joan. III) . Unde subditur: ut videant, non ut credant. Fidei merces est ista, non fides: videre claritatem Dei sequitur.
Quia dilexisti me ante constitutionem mundi.
In illo etiam dilexit nos ante mundi constitutionem praedestinatione, quia membra ejus sumus: et diligimur in illo, qui totus diligitur, si secundum hoc quod Filius Patri est coaeternus, hoc dictum accipiamus: Volo ut ubi sum ego, et illi sint mecum. In Patre cum Christo erimus. Sed ille sicut ille, nos sicut nos. Volo, inquit, et non potest non fieri quod vult Omnipotens. Omnium quidem potestas [Col. 0543A] ei est, sed illi soli sui sunt quos elegit, ut dicit: Ego elegi vos de mundo (Joan. XV) . Illos Pater sibi dedit, id est traxit ad eum.
A. 154[III] M. 112 L. 119
Pater juste, mundus te non cognovit, ego autem te cognovi.
Mundus injustus non cognovit te; mundus vero reconciliatus cognovit te, non merito, sed gratia.
A. 135[X]
Et hi cognoverunt quia tu misisti, et notum feci eis nomen tuum, et notum faciam, ut dilecto qua dilexisti me, in ipsis sit, et ego in ipsis.
Nomen tuum notum feci per fidem, notum faciam per spem. Notum feci cum fine peregrinantibus, [Col. 0543B] notum faciam sine fine regnantibus. Et ita est gratia quod te noverunt, per hoc quod tu me misisti.
M. 291[IV] R. 172 L. 279 A. 156
Tunc venit Jesus cum illis in villam quae dicitur Gethsemani, trans torrentem Cedron, ubi erat hortus, in quem introivit ipse et discipuli ejus.
[BEDA.] Gethsemani locus est ad radices montis Oliveti, et interpretatur vallis pinguium. Ibi tauri pingues obsederunt Dominum, et vituli multi circumdederunt eum (Psal. XXI) . Appropians morti, venit in vallem pinguedinis, qui per vallem humilitatis et pinguedinem charitatis pro nobis mortem subiit. [Col. 0543C] [ALBINUS.] In horto capi disposuit, ut deleret peccatum commissum in horto deliciarum. Trans torrentem Cedron comprehendi voluit, et juxta Psalmistam: De torrente in via bibet (Psal. CIX) . In via hujus vitae bibit de torrente passionis, propterea exaltavit caput. Cedron genitivus pluralis est in Graeco, qui Latine potest dici cedrorum.
A. 157[X]
Sciebat autem et Judas qui tradebat eum locum: quia frequenter Jesus convenerat illuc cum discipulis suis.
L. 292 M. 292 R. 173
Et cum pervenisset ad locum, M. R. dixit discipulis [Col. 0543D] suis: Sedete hic, L. M. R. et orate, ne intretis in tentationem, M. R. donec vadam illuc et orem.
[HIERON.] Ordo est: Sedete donec vadam et orem, et orate, ne tentatione superemini. Separantur in oratione qui separantur in passione, quia ille orat, illi dormiunt pinguedine cordis oppressi. [BEDA.] Cum in monte orat, tacite nos admonet pro coelestibus bonis orandum esse. Cum in valle orat pinguedinis, insinuat nobis humilitatem servandam esse in oratione, et pinguedinem internae dilectionis.
Et assumpto Petro et duobus filiis Zebedaei Jacobo et Joanne, coepit contristari et moestus esse.
Non aliis hic assumptis quam in transfiguratione, quibus secretiora manifestat. Ut veritatem [Col. 0544A] assumpti probaret hominis, vere contristat eum propassio, sed passio non dominatur ejus animo. Sciendum quia poterat Christus natura non mori, sicut Adam potuit non mori ante peccatum. In eo enim nullum culpae debitum, nullius peccati vestigium fuit. Voluntarie autem assumpsit infirmitates nostras, quae a Deo non separant, velut ignorantia seu concupiscentia separat. Sicut veram humanitatem, ita et humanas infirmitates assumpsit, ut eas cruci affigeret, et nos fortes efficeret. Itaque voluntatem nostram suscepit et tristitiam. Tristitiam confidenter dico, qui crucem praedico. Sed est quaedam tristitia, et quidam timor rationem submergens, et hominem, contempto Dei praecepto, in peccatum ducens, sicut Petrus timore negavit. De [Col. 0544B] hujusmodi loquuntur expositores, quando dicunt Christum non timuisse, qui ad hoc venerat ut pateretur, et Petrum timiditatis arguerat. Est alius timor moderatus, qui naturaliter inest omni homini, et sine peccato est, ut fames, sitis, et ille fuit in Christo. Horruit quippe mortem. Contristabatur etiam propter infelicissimum Judam et scandalum omnium apostolorum, et rejectionem Judaeorum et eversionem Jerusalem.
M. 293[IV] R. 174 A. 107
Tunc ait illis: Tristis est anima mea usque ad mortem.
Hinc alibi dicit: Baptismo habeo baptizari, et quomodo angor usque dum perficiatur (Luc. XII) ? [Col. 0544C] Usque ad mortem tristis est, donec apostolos suos sua liberet passione. Mors quippe corporis, absolutio est doloris in Christo et suis. [BEDA.] Timet Christus, cum Petrus non timeat. Petrus dicit, animam meam pono pro te. Christus dicit, anima mea turbatur. Utrumque verum est et ratione plenum, quia inferior non timet et superior gerit timentis affectum. Ille enim, quasi homo, vim mortis ignorat; iste, quasi Deus in corpore constitutus, fragilitatem carnis exponit, ut eorum qui sacramentum incarnationis abjurant, excluderetur impietas. Sequitur:
Sustinete hic, et vigilate mecum.
[GREGOR.] Sustinete pondus tentationis, vigilantes [Col. 0544D] a somno infidelitatis et torpore mentis. Caeteris quidem jussi sedere ibi, quasi inferiores ab agone isto, servans eos securos; vos autem quasi firmiores usque huc adduxi, sed nolo vos ulterius progredi. Necdum enim potestis. Propter hoc manete hic vigilantes, sicut et ego vigilo, ut unusquis que in gradu suae vocationis consistat, quoniam et omnis gratia, quamvis fuerit magna, habet superiorem. Ad hoc autem adduxit eos, maxime Petrum magna de se confidentem, ut videant et audiant ubi est posse hominis et quomodo impetratur. Videant cadentem in faciem, audiant dicentem: Pater, si possibile est, transeat calix iste a me. Et discant non magna de se sapere, sed humilia aestimare, nec veloces esse ad promittendum, sed [Col. 0545A] solliciti ad adorandum. Ideo et illos duxit, qui videbantur fideliores et fortes, similes Petro, in quibus similiter facile poterat locum invenire jactantia propter fiduciam fidei. Mediocres autem, quantum ad periculum dico jactantiae, ipsa fidei exiguitate muniti sunt.
M. 294[I] R. 175 L. 201 A. 181
Et ipse progressus est ab eis quantum jactus est lapidis.
[BEDA.] Typice innuit, ut in eum dirigant lapidem, id est, usque ad ipsum perducant intentionem legis, quae scripta erat in lapide. Finis enim legis est Christus ad justitiam omni credenti (Rom. X) .
Et positis genibus, procidit in faciem suam, et [Col. 0545B] orabat ut, si fieri posset, transiret ab eo hora, dicens: Pater, si possibile est; Abba, Pater, omnia tibi possibilia sunt; mi Pater, si possibile est, transfer calicem hunc a me.
[HIERON.] Habitu corporis ostendit humilitatem mentis, et praecipuum exaltationis humilitas est. Non enim exaltatur a Deo, nisi qui humiliaverit se propter Deum. [BEDA.] Quod dicit: Abba Pater, utriusque populi Salvatorem Deum ostendit. Idem enim significat abba quod pater, sed abba est Hebraeum, pater Graecum et Latinum. Ergo utraque lingua primus ipse invocat, ut doceat ab utroque populo eum invocandum. Non est enim distinctio Judaei et Graeci. [GREGOR.] Secundum quod coepit [Col. 0545C] pavere et tristari, etiam orat calicem passionis transire a se, ita ut omnino neque gustaret amaritudinem ejus, si tamen possibile esset quantum ad justitiam Dei. Quod enim dicebat: si possibile est, ad potentiam Dei pariter et justitiam referebat, quoniam quantum ad justitiam ejus; quia non solum potens est, sed etiam justus, non sunt possibilia nisi ea quae justa sunt. Habebat autem justitia Patris quod Christus pateretur, et a constitutione mundi sacramentum hoc nostrae salutis in eo erat ostensum. Passus ergo est, non quod vellet pati, imo reformidabat, sed quia Patrem diligebat, quem hoc velle sciebat, et quia per mortem suam salutem proximi fieri cupiebat. Nec sequitur, si propter hoc pati voluit: ergo pati voluit, sicut de infirmo videri [Col. 0545D] potest, qui vult incidi vel coqui ut sanetur, nec vult tamen incidi, potius omnino reformidat. Evenit etiam quod aliquis incarceratus filium suum vult in carcere poni, ut ipse sic evadat; nec tamen vult filium incarcerari, potius inde dolet. Voluntas enim nunquam est nisi cum dilectione, quippe quod delectat volumus; quod vero molestat, illud abhorrere solemus. Unde in futura vita, ubi nulla erit passio, nihil contra voluntatem fiet. Contra voluntatem itaque dolores atque molestias patiebantur martyres, nec aliter aliquod meritum ibi haberetur. Persecutores quidem quantum poterant fugiebant, pati tamen propter dilectionem Christi volebant. Velle autem lapidari vel comburi, si quis velle posset, nullius tamen meriti esset, sed propter [Col. 0546A] Christum pati vene, propter dilectionem Dei velle truncari, meritum habet. Ubi enim Christus in fundamento ponitur, ubi Deus suprema et major causa constituitur, ibi meritum duntaxat habetur. Constat etiam quod martyrium vel aliquod bonum exterius bonam voluntatem sive dilectionem non donat, sed eam habitam et ostendit, et quandoque augmentat. Sed quia in Christo non [non plus] augmentavit, non plus in passione quam ante, promeruit et nobis salutem, et sibi quod post passionem nec tristari nec turbari potest, neque in aliquo pati. Quod autem martyrium per se voluntarium non sit, inde patet quia jucundum non est. Expetibilium enim quaedam sunt jucunda bona, quae propter se expetuntur, ut videre Deum. [Col. 0546B] Alia sunt bona non jucunda, quae propter aliud expetuntur, ut martyrium. Hoc Dominus Petro manifeste aperuit, cum ait: Et ducet te quo tu non vis (Joan. XXI) . Si opponatur quod dicitur, oblatus est Christus, quia ipse voluit: dicimus, quoniam voluit, id est, mortem suam omnibus necessariam approbavit. Sic et Apostolus accipit velle. Quod volo, ait, id est approbo faciendum, illud non ago; quod autem nolo, id est non approbo faciendum, illud facio (Rom. VII) . Manifestans autem Jesus in oratione sua devotionem, quasi dilectus et complacens dispositionibus Patris, addidit:
M. 195[I] R. 136 L. 282 A. 42
[Col. 0546C] Verumtamen non quod ego volo, sed quod tu.
[HIERON.] Quod ex humana infirmitate trepidanter renuerat, revertens in semetipsum, per obedientiam et fortitudinem mentis confirmat. Non, inquit, hoc fiat quod humanus affectus loquitur, sed ad quod missus sum. [BEDA.] Ostendit itaque, ut cum hoc imminet quod fieri nolumus, sic per infirmitatem petamus ut non fiat, quatenus per fortitudinem parati simus, ut voluntas conditoris nostri etiam contra nostram voluntatem fiat. [ORIGEN.] Nam, sicut multum confidere non debemus, ne nostram virtutem videamur profiteri; sic multum pusillanimiter agere et diffidere non debemus, ne Dei adjutoris nostri impotentiam videamur pronuntiare. [BEDA.] Multi tristantur morte futura, [Col. 0546D] sed habeant rectum cor. Vitent mortem quantum possunt; sed si non possunt, dicant quod Dominus dixit: Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste. Ecce humanam voluntatem habes expressam, vide quid dicat rectum cor. Sed non quod ego volo, sed quod tu vis. Unde alibi: Non veni facere voluntatem meam, scilicet quam temporaliter sumpsi ex virgine; sed voluntatem ejus qui misit me (Joan. VI) , quam videlicet habui aeternus cum Patre, et quam semper approbo animae ratione. Orat transire calicem, quia homo est; sed perficit dispensationem, quia Patri obediens est. Sensus est: Si moritur mors, me non moriente transeat calix. Verum quia non aliter fiet, fiat quod tu vis. [HIERON.] Aliter postulat non tam timore patiendi, quam misericordia [Col. 0547A] prioris populi, ne ab illo bibat calicem propinatum. Unde et signanter dixit: Calix iste, hoc est: populi Judaeorum, qui excusationem habere non potest, si me occiderit, habens prophetas qui me vaticinantur. [REMIG.] Si ergo fieri potest, ut sine interitu Judaeorum credat multitudo gentium, recuso passionem. Si vero illi excaecandi sunt, ut alii videant, non mea, sed tua fiat voluntas.
M. 296 R. 177 L. 284
Et cum surrexisset ab oratione, venit ad discipulos suos, et invenit eos dormientes. Et ait illis: Quid dormitis sic? Non potuistis una hora vigilare mecum? Vigilate et orate, ut non intretis in tentationem.
[Col. 0547B] [BEDA.] Liquido demonstrat, quia etiam pro apostolis oraverit, quos sedulo monebat vigilare et orare. Nam magnitudine tristitiae quod eis improperat, somnum vincere non possunt; sed, sicut dormiunt mente, ita et corpore. [HIERON.] Impossibile quidem est hominem non tentari; nec ait: non tentemini, sed: ne intretis in tentationem, id est, ne tentatio vos superet, et intra suas casses teneat. Martyr qui pro confessione Domini sanguinem fudit, tentatus quidem est, sed tentationis retibus non ligatus. Si autem negaret Dominum, tunc tentatio superaret eum.
M. 297[I4] R. 178 A. 70
Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma.
[Col. 0547C] Hoc contra temerarios dictum est, qui quod crediderint, putant se posse. Sed quantum de ardore mentis confidimus, tantum de carnis fragilitate timeamus, sed tamen secundum Apostolum facta carnis mortificemus (Rom. VIII) .
M. 298[VI] R. 179
Iterum secundo abiit, et oravit.
Solus ivit orare pro cunctis, qui solus erat passurus pro omnibus.
L. 283[X]
Apparuit autem illi angelus de coelo confortans eum.
Alibi legimus quia angeli ministrabant ei (Matth. IX) . In documento ergo divinitatis, ministraverunt [Col. 0547D] ei; in documento vero humanitatis confortatus est ab angelo. [BEDA.] Eo modo dicitur confortatus quo tristis, propter nos videlicet, non propter se.
Et factus est in agonia, et prolixius orabat, dicens:
M. 298[VI] R. 179
Pater mi, si non potest calix hic transire, nisi bibam illum, fiat voluntas tua.
In agonia, id est, in certamine mortis, prolixius orabat, ut nos doceret devotius orare in periculoso certamine. Orat autem, ut si Ninive aliter salvari non potest, nisi aruerit cucurbita, fiat voluntas Patris. [HIERON.] Hoc est, si populus qui per Ninivem intelligitur, salvari non potest nisi aruerit cucurbitus, [Col. 0548A] id est, nisi moriatur caro Christi, faciat Pater de eo quod vult.
L. 283[X]
Et factus est sudor ejus sicut guttae sanguinis decurrentis in terram.
Contra naturam est, sanguinem sudare; sed per terram sanguine irrigatam, declarat terrenos sanguine suo redemptos.
L. 284[II] M. 298 R. 179
Et cum surrexisset, venit iterum ad discipulos suos, et invenit eos dormientes prae tristitia. M. R. Erant enim oculi eorum ingravati. R. Et ignorabant quid responderent ei.
[Col. 0548B] [HIERON.] Languescebant apostolorum oculi, negatione vicina.
M. Et relictis illis, iterum abiit et oravit tertio. M. R. eumdem sermonem, dicens.
[ORIGEN.] Propter exitum bonum, qui erat futurus post bibitam amaritudinem calicis, orat toties, ut fiat voluntas Patris. [REMIG.] Ideo enim superius fundendum corporis sui sanguinem in remissionem consecraverat. Tribus vicibus oravit, ut et nos a praeteritis peccatis veniam, et a praesentibus malis tutelam, et a futuris periculis cautelam oremus, et ut omnem orationem ad Patrem et Filium et Spiritum sanctum dirigamus. Item sicut trina est tentatio cupiditatis, ita et timoris. Est enim concupiscentia carnis, concupiscentia oculorum, ambitio [Col. 0548C] saeculi: est et timor mortis, timor vilitatis, timor doloris. Contra quae omnia docet oratione debere nos muniri. Unde et propter trinam tentationem passionis, potest intelligi ter Dominum orasse.
M. 299[IV] R. 180 A. 103
Tunc venit ad discipulos suos, et ait illis: Dormite jam et requiescite.
[HILAR.] Quod ad eos revertens, dormientesque reperiens, primum reversus objurgat, secundo silet, tertio quiescere jubet: ratio ista est, quod post resurrectionem, dispersos eos et diffidentes ac trepidos reprehendit; secundo, misso Spiritu Paracleto, gravatos ad contuendam Evangelii libertatem oculos visitavit. Nam aliquandiu legis amore detenti, [Col. 0548D] quodam fidei somno occupati sunt. Tertio vero, claritatis suae reditu, securitati eos quietique restituet.
Ecce appropinquavit hora, et Filius hominis tradetur in manus peccatorum.
[AUGUST.] Intelligitur post illud dictum, dormite jam et requiescite, siluisse Dominum aliquantulum, et requievisse discipulos. Nam post secundum Marcum, intulit, sufficit, jam quod requievistis, et deinde addidit, venit hora.
Surgite, eamus; ecce appropinquavit qui me tradet.
[HIERON.] Quasi dicat: Non nos invenient timentes; ultro eamus obviam, ut passuri confidentiam [Col. 0549A] videant. Ultro nos offerre debemus, quando non expedit mortem effugere, et non prius.
M. 300[I] R. 181 L. 275
Et adhuc ipso loquente, ecce Judas, unus de duodecim, cum accepisset cohortem, venit: et cum eo turba multa, cum laternis et facibus et armis et gladiis et fustibus, a principibus sacerdotum et Scribis et senioribus populi.
[AUGUST.] Cohors non Judaeorum, sed militum fuit, a praeside accepta, ut nullus tenentibus auderet obsistere. Venit etiam cum Juda a Judaeis tradita turba multa, ut si quis resistere auderet, contra tot non posset. Confidit de virtute saeculi, qui desperat [Col. 0549B] de auxilio Dei. Verumtamen in nocte magistrum tradit, ut sine turbis quae in die frequenter aderant, inveniretur. Cum laternis et facibus veniunt, ut si latere vellet, his quaereretur.
M. 301[II] R. 182 L. 286
Qui autem tradebat eum, dederat illis signum, dicens: Quemcunque osculatus fuero, ipse est, tenete eum, et ducite caute.
[HIERON.] Miser Judas putabat signa, quae fecerat Salvator, facta magicis artibus. Et quia forte audierat Dominum in monte transfiguratum, timebat ne simili transfiguratione elaberetur de manibus ministrorum. Dat ergo signum osculi cum veneno diaboli, sicut Cain obtulit sacrificium subdolum [Col. 0549C] et reprobatum (Gen. IV) . Unde vinum cum aceto in cruce ponunt.
Et confestim accedens ad Jesum, dixit: Ave, Rabbi. Et appropinquavit Jesu ut oscularetur eum. Jesus autem dixit ei: Juda, osculo Filium hominis tradis? Amice, ad quid venisti? et osculatus est eum.
[AMBROS.] Impudens et scelerata conscientia magistrum vocat, et osculum ingerit ei quem tradit. Aliquid tamen habet de verecundia discipuli, quia non palam persecutoribus eum tradidit, sed per osculi signum. Suscipit Dominus osculum, non quo simulare nos doceat, sed ne proditionem fugere videatur, et implet quod scriptum est: Cum his qui oderunt pacem, eram pacificus (Psal. CXIX) . Quod dicit: Juda, osculo Filium hominis tradis? interrogative [Col. 0549D] pronuntiandum puto, quasi amantis affectu corripiat proditorem. Ac si dicat: Amoris pignore vulnus infligis; charitatis officio sanguinem fundis; pacis instrumento mortem irrogas; servus dominum, discipulus prodis magistrum. [HIERON.] Hoc verbum, amice, juxta antiphrasin intelligendum est, ut per contrarium dicatur amicus, qui non erat amicus, sed inimicus. Vel amicus dicitur, quia amicabiliter fuit electus in apostolum a Domino; sicut ille in parabola fuit amicabiliter invitatus ad nuptias, cui dicitur: Amice, quomodo huc intrasti, non habens vestem nuptialem (Matth. XXII) ?
A. 159[X]
Jesus itaque, sciens omnia quae ventura erant [Col. 0550A] super eum, processit et dicit eis: Quem quaeritis?
[AUGUST.] Non ignorat quid vellent, sed mori paratus interrogat, ut scirent eum esse quem quaerebant.
Responderunt ei: Jesum Nazarenum. Dicit eis Jesus: Ego sum. Stabat autem et Judas qui tradebat eum, cum ipsis. Ut ergo dixit eis: Ego sum, abierunt retrorsum, et ceciderunt in terram.
Ubi nunc munimen armatorum? Una vox dicentis: Ego sum, turbam sine telo aliquo stravit. Quid judicaturus faciet, qui judicandus hoc fecit? [ALBINUS.] Quid regnaturus poterit, qui moriturus hoc potuit? Modo ubique per Evangelium dicit Christus: Ego sum, et Judaei exspectantes Antichristum retro abeunt? Et in terrena quae amant cadunt.
[Col. 0550B] Iterum ergo eos interrogavit: Quem quaeritis? Illi autem dixerunt: Jesum Nazarenum. Respondit eis Jesus: Dixi vobis, quia ego sum. Si ergo me quaeritis, sinite hos abire. Ut impleretur sermo quem dixit, quia quos dedisti mihi, non perdidi ex ipsis quemquam.
Faciunt quod jubet, sinunt eos abire, quos non vult perire; et impletur quod dixerat, non perdidi ex eis quemquam. Non quin post morituri sunt, sed quia nondum sic credebant, quomodo credunt qui non pereunt.
M. 301[II] R. 183 L. 286
Tunc accesserunt, et manus injecerunt in Jesum, et tenuerunt eum.
[Col. 0550C] L. 287[I] M. 320 R. 183 A. 140
Videntes autem hi qui circa ipsum erant, quod futurum erat, dixerunt ei: Domine, si percutimus in gladio?
A. M. R. L.
Simon ergo Petrus habens gladium, eduxit eum, et percussit pontificis servum, et amputavit auriculam ejus dextram. Erat autem nomen servo Malchus.
[HIERON.) Petrus eodem ardore quo caetera, amputavit dexteram aurem Malchi. Sciebat enim quomodo Phinees, puniendo sacrilegos, mercedem justitiae et sacerdotii perennis acceperit (Num. XXV) .
A. 161[I] M. 294 R. 175 L. 281
[Col. 0550D] Tunc ait Jesus Petro: Calicem quem dedit mihi Pater, non bibam illum? Mitte gladium in vaginam.
[AUGUST.] Recondi gladium praecepit, ut patientiam nostros doceamus, non vindictam. Vocabulo calicis, passionem corporis declarat. Corpora enim nostra terrenorum et fragilium expressione signantur, quae brevi lapsu praecipitata franguntur. Unde Dominus alibi: Vos, Pharisaei, prius quod deforis est calicis et catini, mundatis (Matth. XXIII) . Facile etiam ea quae mens voluit interna, per corporis gesta produntur, sicut ea quae vitreus calix interius contitinet, foris lucent. Bibit ergo calicem corporis sui, qui corporalem fragilitatem spirituali absorbet affectu; et quasi in mentem animumque transfunditur, [Col. 0551A] ut interioribus exteriorum imbecillitas hauriatur.
M. 303[X]
Omnes enim qui acceperint gladium, gladio peribunt.
Quo? Illo nempe, qui igneus vertitur ante paradisum, gladio spiritus qui in Dei describitur armatura. Vel ita: Quicunque molitur alium laedere, seipsum proprio jaculo percutit, et incidit in foveam quam fodit.
An putas quia non possum rogare Patrem meum, et exhibebit mihi modo plus quam duodecim legiones angelorum?
[HIERON.] Tanquam si dicat: Non indigeo auxilio [Col. 0551B] apostolorum, qui possem habere, si vellem, duodecim legiones angelorum; in quibus sunt septuaginta duo millia. Una enim legio, apud veteres, sex millibus complebatur hominum. Duodecies autem sex millia, reddunt septuaginta duo millia. Et quia in septuaginta duas gentes hominum lingua divisa est, innuit non esse verendum, si contra eum omnes nationes insurgant, cum multo fortiores habere possit exercitus angelorum. Cum ergo posset accipere legiones, nolebat accipere, ut per patientiam ejus implerentur Scripturae prophetantes de ipso, quoniam ita eum pati conveniebat. Et hoc est quod sequitur:
Quomodo ergo implebuntur Scripturae, quia sic oportet fieri? Sinite usque huc.
[Col. 0551C] [AUGUST.] Ac si diceret: Non vos moveat quod futurum est: permittendi sunt usque huc progredi, ut me apprehendant, et impleantur quae de me scripta sunt.
L. 288[X]
Et cum tetigisset auriculam ejus, sanavit eum.
[BEDA.] Nunquam pietatis suae Dominus obliviscitur, qui etiam hostem suum sanat, docens ipsos, si convertantur, posse sanari, qui in sua morte sunt intenti. Juxta allegoriam, servus iste populus est Judaeorum, mancipatus obsequio sacerdotum, adeo ut Barabbam peterent dimitti, Christum vero crucifigi. Qui dexteram auriculam perdidit, id est spiritualem legis intelligentiam, retenta sinistra, id [Col. 0551D] est sola littera. Quae auris Petri gladio deciditur, non quod ipse sensum eis abstulerit, sed quod eis ablatum divino judicio ostendit. Quae auris a Deo est restituta credentibus ex gente illa. Auris itaque restituta et prius amputata, significat auditum amputata vetustate renovatum, ut si in novitate spiritus, et non in vetustate litterae (Rom. VIII) . Cui autem intellectus restituitur, regnabit cum Domino; quod significat servus, cujus nomen interpretatur rex, sive regnaturus.
M. 304 R. 184 L. 289 A. 170
In illa hora dixit Jesus turbis: Tanquam ad latronem existis, cum gladiis et fustibus, comprehendere me. Quotidie apud vos eram docens in templo, et non [Col. 0552A] me tenuistis. L. Sed haec est hora vestra et potestas tenebrarum.
[HIERON.] Stultum est cum gladiis et fustibus quaerere eum qui ultro se vestris manibus offert; et in nocte per proditorem investigare, quasi latentem ac vestros oculos declinantem, eum qui quotidie docet in templo. Sed ideo adversum me in tenebris congregamini, quia potestas vestra, qua contra lucem armamini, in tenebris est. [BEDA.] Quaeritur quomodo Jesus principes sacerdotum et magistratus templi et seniores alloqui secundum Lucam dicatur, cum apud Matthaeum et Marcum, non ipsi venisse, verum ministros misisse, perhibeantur. Sed quia de Domini nece ita agebant, ut quasi innoxii viderentur, cum per discipulum sit traditus, a [Col. 0552B] tribuno et turbis comprehensus, a praeside damnatus, a Romanis crucifixus, a populis etiam Barabbas electus: volens Lucas eos maxime reos ostendere, quorum consilio cuncta gerebant, dicit eosdem venisse ad comprehendendum Salvatorem, non per seipsos, sed per eos quos miserunt comprehendere eum.
M. 305[VI] R. 18
Hoc autem totum factum est, ut implerentur Scripturae prophetarum.
[HIERON.] Foderunt manus meas, ait David, et pedes meos (Psal. XXI) . Et Isaias: Sicut ovis ad victimam ductus est (Isai. LIII) .
Tunc discipuli omnes, relicto eo, fugerunt.
[Col. 0552C] [BEDA.] Impletur dictum Domini, quod omnes scandalizarentur in illo in ipsa nocte. Nam etsi, turba permittente, ad petitionem Domini fugerunt, ut Joannes scribit in centesimo quinquagesimo nono capitulo, pavorem tamen mentis ostendebant, ad fugam promptiores quam ad patientiam cum Domino. Adimpletum est et illud: Elongasti a me amicum et proximum et notos meos a miseria. (Psal. LXXXVII) .
A. 162[I] M. 306 R. 187 L. 290
Cohors ergo et tribunus et ministri Judaeorum comprehenderunt Jesum, et ligaverunt eum.
Adest Joseph vinctus, venditus a fratribus, et ferrum pertransiit animam ejus (Psal. CIV) .
[Col. 0552D] A. 163[X]
Et adduxerunt eum ad Annam primum. Erat enim socer Caiphae, qui erat pontifex anni illius. Erat autem Caiphas, qui consilium dederat Judaeis, quia expedit unum hominem mori pro populo.
[HIERON.] Moyses, Deo jubente, praeceperat ut series generationis in sacerdotibus texeretur. Refert autem Josephus istum Caipham unius tantum anni pontificatum a Romano principe pretio emisse. [AUGUST.] Non ergo mirum est si iniquus pontifex inique judicet. Annas quippe et Caiphas, ut Lucas sexto capitulo refert, ambo principes sacerdotum, per vices suos annos egerunt; et erat annus Caiphae, quando passus est Christus. Unde ductus est Jesus [Col. 0553A] ad illum, sed prius ad Annam, non quia collega, sed quia socer ejus erat. Credendum est, secundum voluntatem Caiphae id esse factum, vel domos eorum ita positas, ut non deberet Annas a transeuntibus praeteriri.
R. 186[X]
Adolescens autem quidam sequebatur eum, amictus sindone super nudo, et tenuerunt eum. At ille rejecta sindone, nudus profugit ab eis.
[BEDA.] Hic subauditur corpore, ut intelligatur corpore super nudo; quia non aliud indumentum habebat superius, quam solam sindonem. Quis iste adolescens fuerit, evangelista non dicit, sed quisquis [Col. 0553B] fuerit, majorem amorem Domini comprobat in se permansisse, quam in caeteris qui fugerunt, quamvis nec ipse perfectam habuit charitatem, quandoquidem postea fugit. Sicut enim perfecta charitas foras mittit timorem (I Joan. IV) , ita timor imperfectam arguit charitatem. Non dicit tamen evangelista hunc adolescentem fugisse a comitatu Domini, sed ab hostibus fugit. Neque aliquid vetat hunc intelligi fuisse Joannem dilectum prae caeteris. Nam illum eo tempore fuisse adolescentem, longa post vita ejus indicio est. Potuit enim fieri, ut elapsus manibus tenentium, mox resumpto indumento redierit, et sub nocte sese turbis ducentium Jesum, quasi unus ex ipsis miscuerit, donec ad atrium pontificis cui ipse erat notus, perveniret, ut ipse commemorat in centesimo [Col. 0553C] sexagesimo quinto capitulo. Sicut autem Petrus qui negationem confessione exstirpavit, exemplum ostendit recuperationis labentibus, et caeteri discipuli fugientes docent minus idoneos ad toleranda supplicia, tutius esse petere praesidia latebrarum, quam se discrimini certaminum exponere; ita etiam iste adolescens qui, rejecta sindone nudus profugit ab impiis, illos designat, qui ut securiores ab incursibus hostium fiant, quidquid in hoc mundo possident abjiciunt, ut Domino famulentur, juxta beatum Joseph, qui relicto pallio in manibus adulterae, maluit foras nudus exsilire, quam meretrici servire (Gen. XXXIX) . Hieronymus in majori Breviario, psalmo tricesimo septimo: Et vim faciebant, qui quaerebant [Col. 0553D] animam meam (Psal. XXXVII) . Judaei faciebant vim vel Petro cum dicerent, nam et tu ex illis es, vel Jacobo [Joanni], qui cum traheretur, relicta sindone, nudus aufugit ab eis.
A. 164[V] M. 306 R. 188
Sequebatur autem Jesum Simon Petrus a longe, et alius discipulus, usque in atrium principis sacerdotum.
[HIERON. BEDA.] Petrus negationi proximus, a longe sequebatur, neque enim negare posset, si Christo proximus esset. Nunc autem vir duplex animo, inconstans est in omnibus viis suis (Jac. I) , et timor retrahit quem charitas trahit. Quod Jesum sequitur, devotionis est; quod timet, naturae; quod negat, obreptionis; quod poenitet, fidei. Significat autem [Col. 0554A] Ecclesiam secuturam quidem, hoc est, imitaturam Domini passiones, sed longe differenter. Ecclesia enim pro se patitur, Christus pro ecclesia:
A. 165[X]
Discipulus autem ille erat notus pontifici, et introivit cum Jesu in atrium pontificis.
[AUGUST.] Quis ille discipulus fuerit, quia hic tacetur non temere diffiniatur. Fortasse Joannes fuit. Solet enim ita loqui de se quasi de alio.
A. 166[I] M. 314 R. 195 L 291
Petrus autem stabat ad ostium foris.
A. 167[X]
[Col. 0554B] Exivit ergo discipulus alius qui erat notus pontifici, et dixit ostiariae, et introduxit Petrum.
A. 168[I] M. 314 R. 195 L. 291
Quem cum vidisset ancilla ostiaria, et eum fuisset intuita, dixit: Nunquid et tu ex discipulis es hominis istius? Dicit ille: Mulier, non novi illum, neque scio quid dicas.
[BEDA.] Quid sibi vult quod prima eum prodit ancilla, cum viri eum potuerint recognoscere, nisi ut et iste sexus peccasse in necem Domini videretur, et redimeretur per Domini passionem? Ideo mulier prima resurrexisse Dominum vidit, ut crederetur veterem praevaricationis errorem abolevisse etiam in sexu femineo. Quidam pio erga Petrum affectu locum [Col. 0554C] hunc ita interpretantur, quasi bene dixerit se illum non nosse, quem nemo perfecte novit nisi Pater Iterum quod inquisitus dixit: O homo, non sum, interpretati sunt, quia maluit se negare quam Christum. Quod et tertio interrogatus, ait: Homo, nescio quid dicis, dicunt se sacrilegia eorum nescire, et reprobando damnare. Sed has expositiones et Dominus frivolas esse contestatur, qui ter negandum se a Petro praedixerat; et ipse Petrus, qui se non de industria haec locutum subsequentibus lacrymis manifestat. Denique non solum negat Christum, qui dicit eum non esse Christum, sed qui negat se esse Christianum, qui se negat ejus discipulum; et ita impletur quod dixit Dominus, Ter me negabis.
[Col. 0554D] A. 169[X]
Stabant autem servi et ministri ad prunas, quia frigus erat, et calefaciebant se. Erat autem cum eis et Petrus stans, et calefaciens se, ut videret finem.
[BEDA.] Est dilectionis ignis, est et cupiditatis. De hoc dicitur: Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut ardeat? (Luc. XII.) De illo ecce vos omnes accedentes ignem, accincti flammis, ambulate in lumine ignis vestri. Iste super credentes in coenaculo Sion descendens, variis linguis Deum laudare docuit. Ille instinctu maligni spiritus accensus, in atrio Annae ad negandum et blasphemandum Dominum linguas perfidorum armabat. Quod enim intus in domo principis maligna synodus sacerdotum [Col. 0555A] gerebat, hoc ignis in atrio foris inter frigora noctis materialiter accensus, typice monstrabat. Frigore torpens ad horam Petrus, persecutorum prunis calefieri cupiebat; quia temporalis commodi solatium, perfidorum societate quaerebat. Sed mox respectus a Domino, cum ignem eorum reliquit, infidelitatem cordis abjecit. [HIERON.] Quod autem in atrio esset ut videret finem, dicit Matthaeus trecentesimo septimo capitulo: Scire cupiebat quid de Domino judicaretur, utrum neci eum addicerent, an caesum flagellis dimitterent.
Pontifex ergo interrogavit Jesum de discipulis et de doctrina ejus.
[Col. 0555B] [HIERON.] Quem exspectabant a longe, non vident prope, sicut Isaac caligantibus oculis Jacob sub manibus non agnoscit (Gen. XXVII) , sed longe futura de eo canit.
A. 170[I] M. 304 R. 184 L. 289
Respondit ei Jesus: Ego palam locutus sum mundo. Ego semper docui in Synagoga et in templo, quo omnes Judaei conveniunt; et in occulto locutus sum nihil.
[AUGUST.] Nascitur quaestio non praetereunda, quomodo dixerit Dominus, in occulto locutus sum nihil, qui post coenam ait discipulis: Haec in proverbiis locutus sum (Joan. XVI) . Si ergo discipulis non loquebatur palam, quomodo palam locutus est in mundo? Praeterea, ut alii testantur evangelistae, manifestius [Col. 0555C] loquebatur discipulis quam turbis. Unde remotus a turbis, aperiebat eis parabolas, quas clausas proferebat aliis. Quid est ergo, in occulto locutus sum nihil? Hoc est, multi me audierunt. Ergo quodammodo palam, quodammodo non palam locutus est. Palam quia multi audiebant; non palam, quia non intelligebant, quod seorsum discipulis loquebatur. Ea etiam quae paucis dixerat, non sunt in occulto; quia ad hoc dixerat, ut praedicarentur super tecta, non ut tacerentur.
A. 171[X]
Quid me interrogas? Interroga eos qui audierunt, quid locutus sum ipsis. Ecce hi sciunt quid dixerim ego.
Quid me interrogas, a quo veritatem audire non [Col. 0555D] desideras? Interroga magis eos, de quorum dictis non habeas invidiam. Ita temperavit responsionem, ut nec veritatem taceret, nec se defendere videretur.
A. 172[I] M. 314 R. 194 L. 294
Haec autem cum dixisset, unus assistens ministrorum, dedit alapam Jesu, dicens: Sic respondes pontifici?
A. 173[X]
Respondit ei Jesus: Si male locutus sum, testimonium perhibe de malo. Si autem bene, quid me caedis?
Male loquitur, qui contra veritatem loquitur. Si male locutus sum, da testimonium quo probes mendacem. Patientiam nos docuit humiliter respondendo, [Col. 0556A] qui jussu percutienti poterat quamlibet irrogare poenam. Hic aliquis dicit: Cur non fecit quod ipse alibi praecepit? Non sic percutienti debuit respondere, sed maxillam alteram praeparare (Matth. V) . Cui respondendum est: Non solum alteram maxillam percussuro, sed totum corpus praeparavit crucifigendum. Praebent namque multi alteram maxillam irati. Beatus est ergo, qui in omnibus quae patitur pro Deo, veraciter potest dicere: Paratum cor meum Deus, paratum cor meum (Psal. LVI) .
A. 174[I] M. 306 R. 187 L. 290
Et misit eum Annas ligatum ad Caipham pontificem.
A. 175[I] L. 315 A. 196 L. 292
Erat autem Simon Petrus foris in atrio stans, et [Col. 0556B] calefaciens se.
Hoc recapitulat quod ante dixerat, deinde quae secuta sunt jungit.
Rursum autem vidit eum alia ancilla, et ait circumstantibus: Et hic erat cum Jesu Nazareno.
Dicto quod Annas misit Jesum ad Caipham, reditur ad narrationem Petri, ut explicetur quid in domo Annae de trina ejus contingeret negatione.
Accesserunt qui stabant, et dixerunt Petro: Vere et tu ex illis es. Nam et loquela tua manifestum te facit, quod sis Galilaeus.
Non hoc dicunt, quod alterius sermonis esset Petrus quam Hebraei, sed quod unaquaeque provincia proprietates loquendi habet.
Et iterum negavit cum juramento, quia non novi hominem.
[Col. 0556C] Plane negavit Christum, quia Christus homo erat, qui dixit donec me ter neges. Nonnulli pio affectu erga Petrum, putant Petrum non Deum negasse, sed hominem. Hoc quam frivolum sit, prudens lector intelligat. Sic enim defendunt apostolum, ut Dominum faciant mendacem, qui dixerat: Me negabis.
[AUGUST.] Antequam secundo negaret, exiit foras ante atrium principis; et ut Marcus solus commemorat, tunc primo gallus cantavit. Petro reverso in atrium, secunda fit negatio. Exeunte autem illo januam, ut ait Matthaeus, animadvertit eum ancilla, et dixit his qui ad ignem stabant, quia hic erat cum Jesu Nazareno. Quibus rediens Petrus jurat, non novi [Col. 0556D] hominem,
Et post pusillum quasi horae unius, dicit unus ex servis pontificis, cognatus ejus cujus abscidit Petrus auriculam: Vere et hic cum illo erat. Nam et Galilaeus est. Nonne ego vidi te in horto cum illo? Caepit detestari et anathematizare et jurare, neque novi eum, neque scio quid dicis, non novi hominem istum quem dicitis; et statim gallus cantavit.
Ecce completa est praedictio Christi, et convicta praesumptio Petri. Primo ait, nescio quid dicis; secundo cum juramento negat; tertio coepit detestari et jurare, quia non novi hominem; quoniam perseverare in peccato, dat incrementum scelerum: et qui minima spernit, in majora corruit. Post tertiam negationem sequitur galli cantus. Sacramenta rerum [Col. 0557A] per statum temporum designantur. Media nocte negat, galli cantu poenitet, post resurrectionem sub luce, quem ter negaverat, ter amare confessus est; quia quod in tenebris oblivionis erravit speratae jam lucis rememoratione [remuneratione] correxit; et ejusdem verae lucis adepta praesentia, plene quidquid nutaverat erexit. Mystice, gallus aliquis doctorum est, qui somnolentos increpans, ait: Evigilate, justi, et nolite peccare (I Cor. XV) . Quod Petrus ante primum galli cantum negat, eos significat, qui Christum ante resurrectionem Deum non putaverunt esse, morte ejus turbati. Quod bis ante secundum galli cantum, illos significat, qui nunc in illo secundum hominem vel secundum Deum in utraque substantia erant, et ideo veritatem negant. Primus galli cantus [Col. 0557B] est Domini resurrectio in seipso; secundus, ejusdem in corpore Ecclesiae.
Et conversus Dominus, respexit Petrum.
[AUGUST.] Videtur illa respectio divinitus esse facta, ut Petro veniret in mentem, quoties jam negasset Dominum, et quid ei Dominus praedixisset: atque ita misericorditer Domino eum respiciente, poeniteret et fleret; sicut solemus dicere, Domine, respice me. [HIERON.] Non enim poterat in negationis tenebris permanere, quem lux mundi respexit.
L. 293[II] M. 316 R. 197
Et recordatus est Petrus verbi Domini, quod dixerat ei: Priusquam gallus cantet, ter me negabis hodie.
[Col. 0557C] Quod dicit hodie, apud Marcum legitur in centesimo septuagesimo capitulo.
Et egressus foras Petrus flevit amare.
[BEDA.] Non solum cum agitur poenitentia, verum etiam ut agatur, Dei misericordia necessaria est, et respicere ejus misereri est. Unde Psalmista: Usquequo exaltabitur inimicus meus super me? respice et exaudi me, Domine Deus meus (Psal. XII) . Hoc est, miserere et adjuva. Ideo Petrus egreditur foras, ut ab impiorum concilio secretus, negationis sordes liberis fletibus abluat; quia inter impios non poterat agere poenitentiam. [HIERON.] Trinam negationem fletu abluit verbi Christi recordatio, postquam gallus cecinit, et decrescentibus tenebris, vicina lux nuntiata est. Tunc autem gallus nobis cantat, cum [Col. 0557D] praedicator corda nostra ad compunctionem revocat. Tunc incipimus flere, cum ignimur intus per scintillam scientiae et foras eximus extra quod fuimus. Petrus, nondum dato Spiritu, voci ancillae cessit; cum Spiritu dato, nec principibus nec regibus dedit [cessit] Cognoscimus autem quae sit ancilla principis, si intellexerimus quae sit ancilla Dei, de qua scriptum est: Ego servus tuus et filius ancillae tuae (Psal. CXV) . Quae sint atria principis, poteris scire, si intellexeris quae sint atria domus Dei, de quibus scriptum est: Ecce nunc benedicite Dominum, omnes servi Domini in atriis domus Dei nostri (Psal. XXXIII) . Puto primam ancillam intelligi Synagogam; secundam vero, congregationem gentium; tertios autem stantes in atriis, ministros esse haeresum diversarum, [Col. 0558A] atque virum tertiae negationis, impulsionem diabolicae potestatis, quae omnia veritatem Christi denegare compellunt.
M. 317[II] R. 198 L. 295
Mane autem facto, convenerunt omnes principes sacerdotum, cum senioribus plebis et Scribis concilium facientes.
Hic enarrari incipiunt, quae apud Caipham gesta sunt, cum Jesus de domo Annae foret ductus, et in praetorium praesidis nondum perductus. Verumtamen quidam minus diligenter attendentes narrationem Joannis, et quid caeteri evangelistae praeoccupando quidve recapitulando dixerint, commentati [Col. 0558B] sunt Petrum negasse in atrio Caiphae.
M. 308[II] R. 189 L. 305
Quaerebant falsum testimonium contra Jesum, ut eum morti traderent, et non invenerunt. Cum multi falsi testes accessissent, nec inveniebant, et convenientia testimonia illorum non erant.
[HIERON.] Mentita est iniquitas sibi, ut regina adversus Joseph (Gen. XXXIX) , et sacerdotes adversus Susannam (Dan. XIII) , sed ignis sine materiae deficit.
M. 309[VI] R. 198
Novissime autem venerunt duo falsi testes, et dixerunt: Nos audivimus eum dicentem: Possum destruere [Col. 0558C] templum Dei hoc manu factum, et post triduum aliud non manu factum reaedificare. Jesus autem tacebat.
[HIERON.] Quomodo falsi testes sunt, si ea dicunt quae Dominum ante legimus dixisse? Sed falsus testis est, qui non eodem sensu dicta intelligit, quo dicuntur. Dominus dixerat de templo corporis sui. Isti mutant dicta Salvatoris quae dixerat: Solvite templum hoc (Joan. II) , et aiunt eum dixisse, possum destruere templum Dei. Vos, inquit Dominus, solvite; non ego, quia ipsi nobis inferre manus non debemus. Deinde vertunt, dicentes, et post triduum aedificare aliud, ut intelligant de templo Judaico. Dominus autem ut ostenderet animale templum, dixerat, et ego in triduo suscitabo illud. Aliud est enim [Col. 0558D] aedificare, quam suscitare.
Et surgens princeps sacerdotum in medium, interrogavit Jesum, dicens: Nihil respondes ad ea quae isti adversum te testificantur? Jesus autem nihil respondit.
Ira commotus princeps, et vesania mentis agitatus, surgit, quia Dominus tacebat. Taciturnitas quidem Christi apologiam Adae absolvit. Quanto autem tacebat ad indignos responsione ejus, tanto magis pontifex furens ad respondendum provocat, ut ex qualibet occasione responsionis, locum inveniat accusationis. Ideo tacet, quia quidquid respondeat, scit illum torquendum ad calumniam.
Et rursum summus sacerdos ait illi: Adjuro te [Col. 0559A] per Deum vivum, ut dicas nobis si tu es Christus Filius Dei benedicti. Dicit illi Jesus: Tu dixisti.
Quid adjuras, impiissime? ut accuses, an ut credas? Si ut accuses, arguunt alii condemnare tacentem [tacentes]. Si ut credas, quare confitenti credere noluisti? [HILARIUS.] Sacerdos legis in qua gloriabatur ignarus, adjurando fidem quaerit, an ipse esset Christus, quasi occulte de eo lex et prophetae loquerentur; sed etiam is ipse Christum confessus est invitus, Domino dicente: Tu dixisti. Omnis enim lex et prophetae venturum Christum praedicaverant, in quibus sacerdos eum esse Christum Filium Dei saepe dixerat.
L. 296[X]
Et ait illis: Si vobis dixero, non credetis mihi. Si [Col. 0559B] autem et interrogavero, non respondebitis mihi, neque dimittetis.
[BEDA.] Saepe illis dixerat Christum se esse, videlicet quando aiebat: Ego et Pater unum sumus (Joan. X) ; et: Opera quae ego facio in nomine Patris mei, haec testimonium perhibent de me (Ibid.) . Interrogaverat quoque, quomodo dicerent Christum Filium esse David, cum ipse David in Spiritu Dominum suum illum vocaverat, et non responderant ei (Matth. XXII) . Itaque nec dicenti credere, nec respondere interroganti, nec eum qui innoxius erat, dimittere volebant.
M. 310[I] R. 191 L. 297 A. 69
Verumtamen dico vobis, amodo videbitis Filium hominis [Col. 0559C] sedentem a dextris virtutis Dei, et venientem in nubibus coeli.
[HIERON.] Sacerdos interrogat Filium Dei. Jesus respondit filium hominis, ut intelligamus Filium eumdem esse Dei et filium hominis, et ne quaternitatem faciamus in Trinitate, sed homo in Deo, et Deus in homine sit. [BEDA.] O Judaee, pagane, haeretice, si in Christo contemptus [contempta], infirmitas et crux tibi contumelia est, vide illum ex virgine natum, ad dextram Dei Patris sessurum, et in sua majestate venturum ad judicium! Unde Apostolus, cum crucis abjecta descripsisset, ait: Propter quod et Deus illum exaltavit, et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu [Col. 0559D] omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum: et omnis lingua confiteatur, quia Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philipp. II) . [ORIGEN.] Qui cum sit sempiterna virtus et dextera Patris, sessio humanitatis ejus, fundationem quamdam et firmitatem regalem significat. Nubes coeli, sunt Apostoli verbis compluentes, et corda fidelium rigantes. In nubibus coeli, id est, in praedicatoribus coelestis verbi, ubi arcana Dei celantur semper, venit: ostendens suum adventum dignis se Deus Verbum, et sapientia, et veritas, et justitia. [HIERON.] Ascendit in nube (Act. I) , veniet cum nube, id est, in corpore solo, quod assumpsit ex virgine, ascendit: et cum multiformi Ecclesia, quae est corpus ipsius et plenitudo, ad judicium venturus est.
[Col. 0560A] M. 311[VI] R. 192
Tunc princeps sacerdotum scidit vestimenta sua, dicens: Blasphemavit.
[HIERON.] Qui in furore surrexerat, in rabie scidit vestes, in quo ostendit, Judaeos sacerdotii gloriam perdidisse. Sed et consuetudinis Judaicae est, cum aliquid blasphemum contra Deum audierint, scindere vestimenta sua. [BEDA.] Quod Paulum quoque et Barnabam fecisse legimus, quando in Lycaonia deorum cultu honorabantur (Act. XIV) . Altiori mysterio pontifex discidit vestimenta, cum tunica Domini a militibus scindi non potuerit. Figurabatur enim scindendum sacerdotium Judaeorum, pro peccatis pontificum, cum soliditas Ecclesiae, quae vestis [Col. 0560B] Dei appellatur, nunquam valeat dirumpi.
M. 312[II] R. 193 L. 299
Quid adhuc egemus testibus? Ecce nunc audistis blasphemiam de ore ejus. Quid vobis videtur? At illi respondentes omnes, dixerunt: Reus est mortis.
[BEDA.] Sententia sua se condemnant, qui eum morti tradunt, quem et oris sui et operis testimonio Deum cognoscere possunt.
M. 313[X] R. 194 L. 294 A. 172
Tunc exspuerunt in faciem ejus, et qui tenebant eum, illudebant ei, et velaverunt faciem ejus, et colaphis eum ceciderunt. Alii autem palmas in faciem ejus dederunt, dicentes: Prophetiza nobis, Christe, quis [Col. 0560C] est qui te percussit. Et alia multa blasphemantes dicebant in eum.
[HILARIUS. — HIERON.] Al consummandam hominis humilitatem, universa in eum contumeliarum genera exercebantur. Exspuerunt in faciem ejus, ut impleretur Scriptura, dicens: Faciem meam non averti ab increpantibus et conspuentibus in me (Isa. L) .
[BEDA.] Velaverunt eum, non ut eorum ille scelera non videat, sed ut a se faciem ejus abscondant. Quod velamentum usque hodie manet super corda eorum. [HIERON.] Qui tunc caesus est colaphis Judaeorum, nunc etiam caeditur blasphemiis falsorum Christianorum. [BEDA.] Dicebant illi, prophetiza, [Col. 0560D] sed stultum erat prophetizare his, quorum patebat insania. [HIERON.] Quod palmas in faciem dederunt, implevit prophetiam quae ait: In virga percutient maxillam judicis Israel (Mich. V) . Sputis susceptis, faciem animae nostrae lavat, velamine faciei suae, velamen cordium nostrorum aufert. Colaphis, quibus in caput percussus est, caput humani generis (quod est Adam) sanat, et alapis expalmatus est, ut maxime laudi ejus manibus et labiis plaudamus. Unde Psalmista: Omnes gentes, plaudite manibus, jubilate Deo (Psal. XLVI) . In contumeliam, quia se prophetam voluit haberi, dicitur ei, prophetiza, in quo nos ad tolerandam pro nomine ejus irrisionem praeparat, qui pro nobis sustinuit. Adhuc hodie quicunque reprobis actibus eum exacerbant, [Col. 0561A] dum suas cogitationes et opera tenebrarum ab illo, videri non putant, quasi illudentes aiunt: Prophetiza, quis est qui te percussit?
M. 318[I] R. 199 L. 300 A. 176
Et adduxerunt eum vinctum in praetorium, et tradiderunt Pontio Pilato praesidi.
Moris eorum erat, ut quem adjudicassent morti, vinctum judici traderent. Adest Samson vinctus a Dalila (Judic. XVI) . [HIERON.] Samson sol eorum erat, quibus occubuit sol in meridie. Dalila, situla interpretatur, id est, Synagoga. Quae situlae more, limpidum liquorem non tenet, et quisquilia immunda colligit. Samson noster maxilla sui verbi, innumeras [Col. 0561B] catervas Judaeorum et daemonum hic sternit, et fontem perennis vitae sitientibus nobis (id est, corpori suo) aperit.
A. 177[X]
Et ipsi non introierunt in praetorium, ut non contaminarentur, sed manducarent pascha.
[AUGUST.] Qui Jesum ducebant, coeperant jam agere dies azymorum: in quibus contaminatio illis erat, in alienigenae habitaculum intrare. O impia caecitas! Alienigenae praetorio contaminari timebant, et innocentis sanguinem non timebant.
M. 319[X]
[Col. 0561C] Tunc videns Judas qui eum tradidit, quod damnatus esset, poenitentia ductus, retulit triginta argenteos principibus sacerdotum et senioribus, dicens: Peccavi tradens sanguinem justum. At illi dixerunt: Quid ad nos? tu videris.
Hoc est, tu vidisti, quid feceris, vel tu videbis et senties te peccasse, sed nihil ad nos pertinet. Professio audax atque caeca est. [ORIGEN.] Emisse se justi sanguinem audiunt, et tamen extra reatum se credunt, et in vendente scelus constituunt. [HILARIUS.] Videns autem Judas consideratione mentis suae exitum rei, quia condemnatus esset Jesus; vel videns de seipso, quoniam qui talia ausus est, sine dubio judicatus et condemnatus est a Deo, retulit argenteos, quasi in sua potestate esset mutare persecutorum [Col. 0561D] sententiam. [ORIGEN.] Voluntatem quidem suam mutavit, non exitum primae voluntatis. Forsitan Satanas, qui post panem intinctum fuerat ingressus in Judam, praesto fuit ei, donec Jesus traderetur Pilato. Postquam autem fecit quod voluit, recessit ab eo, iterum rediturus ad aliam deceptionem. Potuit ergo, a se recedente diabolo, capere poenitentiam, et referre triginta argenteos his, qui dederant eos, ex poenitentia cordis confessus peccatum suum, eo quod tradiderit sanguinem justum. Non autem secundum scientiam poenituit, sicut debuit poenitere; quia nunquam servavit cor suum neque sapienter tristatus est, sed suscepit abundantiorem tristitiam a diabolo sibi submissam, qui voluit eum absorbere in abundantiori tristitia. Praecognoscens [Col. 0562A] itaque Apostolus versutias ejus, consilium Corinthiis dat, ne abundantiori tristitia absorbeatur (II Cor. II) , qui jam tristatus erat tristitia secundum Deum, quae paenitentiam in salutem stabilem operatur (II Cor. VII) . Poenitentia autem Judae, pejus peccatum factum est quando se suspendit, in quo magis Dominum offendit, quam in hoc quod eum prodidit.
Et projectis argenteis in templo, recessit, et abiens, laqueo se suspendit. Principes autem sacerdotum, acceptis argenteis, dixerunt: Non licet eos mittere in corbonam, quia pretium sanguinis est.
[HIERON.] Vere culicem liquantes, et camelum glutientes. Si enim ideo non mittunt pecuniam in corbonam, hoc est, in gazophylacium, quia pretium [Col. 0562B] sanguinis est, cur ipse sanguis effunditur? [ORIGEN.] Aestimo quoniam magnum aliquid de Salvatore intelligens Judas, non alibi projecit argenteos, nisi in templo; quia sciebat Dominum dejecisse de templo oves et boves, et dixisse venditoribus columbarum: Tollite ista hinc, et nolite facere domum Patris mei domum negotiationis (Joan. II) .
Consilio autem inito, emerunt ex illis agrum figuli in sepulturam peregrinorum. Propter hoc vocatus est ager ille Haceldama, hoc est, ager sanguinis usque in hodiernum diem.
Videbant quoniam circa mortuos magis eam pecuniam conveniebat expendi, et circa locum mortuorum et sepulturae, quoniam pretium sanguinis [Col. 0562C] erat, quam in corbonam aut in aliqua necessitate honesta, sed quia et inter loca mortuorum differentiae sunt, quoniam multi quidem secundum votum optabiliter sepeliuntur in monumentis suis paternis, quidam autem propter quasdam calamitates frequenter in peregrinis monumentis sepeliuntur, ideo accipientes pretium sanguinis Jesu, usi sunt eo ad comparationem agri figuli, operantis lutum ad ollas et alia fictilia componenda, ut in agro peregrini mortui sepeliantur. [HIERON.] Nos autem qui peregrini eramus a lege et prophetis, prava Judaeorum studia vertimus in salutem, et in pretio sanguinis Domini requiescimus. [HILAR.] Christi pretio ager emitur, id est, saeculum universum ei acquiritur, et omnis potestas in coelo et in terra datur. Ideo hic [Col. 0562D] ager figuli est (Matth. XXVIII) , quia Dei omnia sunt, cujus in manu est, ex eodem luto facere vas in honorem, vel in contumeliam (Rom. IX) . In sepulturam peregrinorum atque inopum sanguine Christi saeculum emitur, id est, ad permansionem quietis, non utique superbi Israel, sed eorum qui in hoc saeculo peregrinantes, consepeliuntur Christo per baptismum (Rom. VI) .
Tunc impletum est quod dictum est per Jeremiam prophetam dicentem: «Et acceperunt triginta argenteos pretium appretiati, quem appretiaverunt a filiis Israel, et dederunt eos in agrum figuli, sicut constituit mihi Dominus. »
[HIERON.] Hoc testimonium in Jeremia non invenitur, in Zacharia vero pene idem sensus est per [Col. 0563A] alia verba. Videtur itaque hoc testimonium sumptum de Zacharia, vulgato more evangelistarum et apostolorum, qui verborum ordine praetermisso, sensus tantum proferunt de veteri testamento. Unde quidam codices non habent per Jeremiam, sed tantum per prophetam. Hieronymus in majori Breviario, psalmo LXXVII, in Matthaeo: Dicitur, inquit, ut impleretur quod scriptum est in Asaph propheta Sic invenitur in veteribus codicibus, sed ignorantes tulerunt Asaph, nescientes quis fuerit. Et ita scriptor dum emendare vellet, errorem fecit, scribens Isaiam pro Asaph. Unde multi codices habent adhuc, quod scriptum est per Isaiam prophetam. Hoc ipsum proponit adversum nos impius Porphyrius, dicens: Evangelista vester Matthaeus tam imperitus fuit, ut diceret [Col. 0563B] esse scriptum in Isaia: Aperiam in parabolis os meum. Non erravit Matthaeus, sed scriptores imperiti. Denique scriptum est in Matthaeo et Joanne quod Dominus noster hora sexta crucifixus sit: in Marco, hora tertia. Quod diversum videtur, sed non est, quia error fuit scriptorum, et in Marco fuit scriptum, hora sexta; sed multi pro episimone Graeco ( ἐπίσημον ), cujus figura talis est ς et scribitur pro sex, cum non sit littera, putaverunt esse gamma litteram, quae significat tres. Ergo et hic fuit error scriptorum. Similiter etiam fuit error scriptorum in Matthaeo, ubi Judas retulit triginta argenteos. Dicitur enim scriptum esse in Jeremia, quod scriptum est non in Jeremia, sed in Zacharia. Idem in Matthaeum: Legi nuper in quodam Hebraico [Col. 0563C] volumine, quod Nazaraeae sectae mihi Hebraeus obtulit, Jeremiae apocryphum, in quo haec ad verbum scripta reperi. Origenes in Matthaeum: In secretis Jeremiae hoc testimonium reperitur, sicut Apostolus Scripturas quasdam secretorum profert, ut illud: Quod oculus non vidit, nec auris audivit (I Cor. II) . In nullo enim regulari libro hoc positum invenitur nisi in secretis Eliae prophetae. Item quod ait: Sicut Imanes et Mambres restiterunt Moysi (II Tim. III) , non invenitur in publicis libris, sed in libro apocrypho, qui inscribitur Imanes et Mambres. Augustin. de concordia evangelistarum: Est apud Zachariam de triginta argenteis, et nihil de emptione agri (Zach. XI) . In Jeremia trigesimo secundo capitulo [Col. 0563D] legitur, quod emerit agrum a filio patrui sui, et dederit ei argentum, non quidem sub hoc nomine pretii. Utrumque confert evangelista, et ostendit pertinere ad hoc quod in Domino completum est. Quidam codices hanc litteram habent, Quem appretiaverunt filii Israel; in aliis invenitur, Quem appretiaverunt a filiis Israel. Sic ergo lege: Acceperunt Judaei triginta argenteos, quos Judas retulit: pretium videlicet appretiati Domini, quem appretiaverunt, sicut a filiis Israel audierunt eum fuisse venditum. Qui appretiaverunt? Judaei scilicet illi qui non interfuerunt venditioni Domini. Et dederunt eos in agrum figuli sicut constituit, id est, constitutum mihi Dominus revelavit. Omnia verba sunt Jeremiae, ut in apocrypho reperitur, vel juxta Augustinum [Col. 0564A] ex persona evangelistae quaedam accipienda sunt.
A. 177[X]
Exivit ergo Pilatus ad eos foras, et dixit: Quam accusationem affertis adversus hominem hunc? Responderunt et dixerunt ei: Si non esset hic malefactor, non tibi tradidissemus eum.
A. 301[X]
Hunc invenimus subvertentem gentem nostram, et prohibentem tributa dari Caesari, et dicentem, se Christum regem esse.
[BEDA.] Arguuntur impietatis Judaei, quod accusantes [Col. 0564B] Salvatorem, nec falsum aliquid verisimile inveniunt quod ei objicere possint. [ORIGEN.] Falsa quidem testimonia tunc locum habent, quando cum colore aliquo proferuntur. Adversus Jesum autem nec color inveniebatur, qui posset contra Jesum adjuvare mendacia.
A. 177[X]
Dixit ergo illis Pilatus: Accipite eum vos, et secundum legem vestram judicate eum. Dixerunt ergo Judaei: Nobis non licet interficere quemquam. Ut sermo Domini impleretur, quem dixit, significans qua esset morte moriturus.
[AUGUST.] An non occidebant, quem occidendum offerebant. Si malefactor est, cur non licet interficere? [Col. 0564C] Si propter festum non licuit, cur crucifige crucifige, clamavistis? Audite Psalmistam: Filii hominum, dentes eorum arma et sagittae, et lingua eorum machaera acuta (Psal. LVI) . Quia tamen propriis manibus noluerunt eum interficere, ut quasi sic essent alieni a scelere, impletus est sermo Jesu, quem de morte sua praedixit, ut a Judaeis traditus, a gentibus occideretur.
A. 168[I] M. 320 R. 200 L. 302
Introivit ergo iterum in praetorium Pilatus, vocavit Jesum et dixit ei: Tu es rex Judaeorum? Et respondit Jesus: A temetipso hoc dicis, an alii tibi dixerunt de me?
A. 179[X]
[Col. 0564D] Respondit Pilatus: Nunquid ego Judaeus sum? Gens tua et pontifices tradiderunt te mihi. Quid fecisti? Respondit Jesus: Regnum meum non est de mundo hoc. Si ex hoc mundo fuisset regnum meum, ministri mei utique decertarent, ut non traderer Judaeis. Nunc autem regnum meum non est hinc.
Demonstranda erat nobis de regno ejus vana opinio, sive gentium, sive Judaeorum, a quibus Pilatus audierat quod rex esset, quasi propterea fuisset morte plectendus, quod illicitum affectaverat regnum, vel quia solent regnaturis invidere regnantes, et cavendum erat ne ejus regnum sive Romanis, sive Judaeis esset adversum. Poterat Dominus respondisse hoc ad primam interrogationem [Col. 0565A] praesidis, sed per ipsum Pilatum voluit ostendere hoc velut crimen sibi fuisse objectum a Judaeis, apud illum patefaciens cogitationes hominum. Quod si continuo respondisset Pilato, non videretur respondisse etiam Judaeis, sed solis gentibus hoc de se opinantibus. Nunc ergo per haec verba Pilati, Nunquid ego Judaeus sum? gens tua et pontifices tradiderunt te mihi, patet eum id audisse a Judaeis. Deinde dicendo, Quid fecisti? ostendit illud ei pro crimine objectum, quasi diceret: Si regem te negas, quare traditus es mihi? Sic Dominus in sua responsione occasiones invidentium exclusit, dicendo regnum suum non esse de hoc mundo, ut penitus nulla culpa in eo cognosceretur.
[Col. 0565B] A. 180[IV] M. 311 R. 201
Dixit itaque ei Pilatus: Ergo rex es tu? Respondit ei Jesus: Tu dicis quia rex sum ego.
Non timuit se regem confiteri, sed ita dictum libravit, ut nec se regem negaret, nec talem regem se fateretur esse, cujus regnum putaretur esse de hoc mundo. Quasi diceret: Si putas me regem esse hinc, carnalis carnaliter sapis. Quod autem Pilatus etsi interroget, firmiter tamen sentiat Jesum esse regem Judaeorum, illud quoque confirmat, quod etiam alibi suprascribit in titulo: Rex Judaeorum, [tribus linguis,] Hebraice, Graece et Latine; ut et Hebraei, et Graeci, et Romani, cognoscerent quoniam et Pilatus sciebat eum regem Judaeorum esse. Propter quod apparet cum qua reverentia requirebat [Col. 0565C] de Jesu, et provocabat populum, ut Jesum magis ad dimittendum peterent quam Barrabam. Reverentiae autem Pilati illud etiam fuit signum, quod lavans manus suas, dixit: Innocens ego sum a sanguine hujus. Vos videritis. [HILAR.] Nota Dominum sacerdoti quaerenti an ipse Christus esset respondisse, tanquam de praeteritis, Tu dixisti, quia semper ex lege venturum Christum ipse dixisset. Pilato autem legis ignaro, interroganti an ipse esset rex Judaeorum, dicitur, Tu dicis, quia per fidem praesentis confessionis salus est gentium.
A. 181[X]
Ego in hoc natus sum, et ad hoc veni in mundum, [Col. 0565D] ut testimonium perhibeam veritati. Omnis qui est ex veritate audit meam vocem.
[AUGUST.] Ideo non nego me esse regem, quia in hoc natus sum, ut ostendam quod sum. Non est producenda haec syllaba hoc, tanquam diceret, in hac re; sed corripienda, tanquam dixerit, ad hanc rem, vel ad hoc natus sum. In Graeco namque nihil est hujus locutionis ambiguum. Unde manifestum est eum hic memorasse temporalem nativitatem, non aeternam. Quod addit, Omnis qui est ex veritate, audit vocem meam, id est, obedit et credit mihi, commendatio est gratiae, per quam dat veritas credere in se.
Dicit ei Pilatus: Quid est veritas? Et cum hoc dixisset, iterum exivit ad Judaeos.
[Col. 0566A] [ALBINUS.] Non exspectavit audire quid responderet Jesus, quia non fuit dignus, sed iterum exivit.
A. 182[V] L. 303
Et ait ad principes sacerdotum et turbas: Nullam invenio causam in hoc homine.
Hoc est quod ipse, pridie quam pateretur, inter alia discipulis suis ait: Venit enim princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam (Joan. XIV) . Quod autem fuerat objectum, quia tributa Caesari dari prohiberet, quasi apertum invidorum mendacium praeses nihili pendens praetermittit: poterat enim fieri illum audivisse quod Dominus dixerat: Reddite Caesari quae Casaris sunt, et quae Dei Deo [Col. 0566B] (Matth. XXII) .
L. 304[X]
At illi invalescebant, dicentes: Commovit populum, docens per universam Judaeam, et incipiens a Galilaea usque huc.
Hic sermo accusantium et eum qui accusatur docet innoxium, et accusatores perversos. Docuisse enim populum, non criminis, sed indicium constat esse virtutis.
Pilatus autem audiens Galilaeam, interrogavit si homo Galilaeus esset. Et ut cognovit quod de Herodis potestate esset, remisit eum ad Herodem, qui et ipse Hierosolymis erat illis diebus.
Pilatus, ne contra eum quem insontem cognoverat, [Col. 0566C] sententiam dare cogeretur, misit eum Herodi, ut ipse potius, qui ejus patriae tetrarcha existebat, eum vel absolveret, vel puniret. Verum divina providentia, ne qua Judaeis excusatio remaneret, quasi non ipsi, sed Romani Christum crucifixissent, Herodes, qui Judaeus erat, remisit eum Pilato.
Herodes autem, viso Jesu, gavisus est valde. Erat enim cupiens ex multo tempore videre eum, eo quod audiret multa de illo, et sperabat signum aliquod videre ab eo fieri. Interrogabat autem illum multis sermonibus. At ipse nihil illi respondebat.
Tacuit Dominus coram Herode, quia jactantiam declinabat, et Herodis crudelitas non merebatur videre divina. Fortasse in Herode significantur impii, qui si legi non crediderint et prophetis, mirabilia [Col. 0566D] Christi non videbunt in Evangelio.
L. 305[IV] M. 308 R. 188
Stabant autem principes sacerdotum et Scribae constanter accusantes eum.
Accusantibus princibus et Scribis Dominum apud Pilatum, respondit pauca, apud Herodem nulla, ne dimitteretur, et crucis utilitas differretur Et justum erat ut Pilato, qui invitus sententiam ferebat, ex aliqua parte responderet; Herodi vero et caeteris, qui contra legem innoxium damnabant, sicut indignis, nihil. Ubi vero tacet, quasi agnus pro grege immolandus, patientiam praestat; ubi respondet, quasi pastor pro ovibus contra lupos et contra latrones pugnat.
[Col. 0567A] L. 306[X]
Sprevit autem illum Herodes cum exercitu suo, et illusit indutum veste alba, et remisit ad Pilatum. Et facti sunt amici Herodes et Pilatus in ipsa die; nam antea inimici erant ad invicem.
Quod veste alba induitur Dominus, indicium est immaculatae passionis, quoniam Agnus Dei ablaturus sit peccata mundi. In alba veste est illusus, quia in casta carne est passus. Vel ita: Quod hic alba veste illuditur, et juxta alios Evangelistas purpurea vel coccinea, geminum exprimit martyrii genus. Unde Ecclesia dicit admirando: Dilectus meus candidus et rubicundus (Cant. V) , candidus scilicet actione, rubicundus sanguine. Et ipsa Ecclesia variis membrorum [Col. 0567B] suorum flosculis vernans, in pace lilia gignit, in bello rosas Nefandissimum foedus Herodis et Pilati in occisione Christi successores eorum haereditario jure custodiunt quoniam gentiles et Judaei genere et religione dissidentes, in Christianis persequendis, et in fide Christi perimenda in eis, consentiunt.
L. 307[XI] A. 186
Pilatus autem convocatis principibus sacerdotum, et magistratibus, et plebe, exivit ad eos foras, et dixit eis: Obtulistis mihi hunc hominem quasi avertentem populum. A. L. Ecce adduco vobis eum foras, ut cognoscatis quia in eo nullam causam ex his invenio, in quibus eum accusatis.
[Col. 0567C] L. 380[X]
Sed neque Herodes. Nam remisi vos ad illum, et ecce nihil dignum morte actum est ei. Emendatum ergo illum dimittam.
Flagris eum afficiam, quantum jubetis, tantummodo dimittite eum innoxium. Quantum studium dimittendi Jesum quaerat Pilatus, attende. Primo dicit se nihil causae in eo invenisse, deinde mittit eum ad Herodem, postremo confirmat nihil dignum morte esse in eo. Sed tandem quem absolvit judicio, crucifixit ministerio.
L. 310[I] M. 335 R. 204 A. 182
Exclamavit autem universa turba dicens: Tolle hunc, crucifige, crucifige.
[Col. 0567D] A. 189[X]
Dicit eis Pilatus: Accipite eum vos, et crucifigite.
A. 190[X]
Ego enim non invenio in eo causam.
A. 191
Responderunt ei Judaei: Nos legem habemus, et secundum legem debet mori, quia Filium Dei se fecit.
Ecce major invidia, quasi illa parva esset, qua accusabant eum regiae potestatis.
A. 192[IV] M. 321 R. 201
Cum ergo Pilatus audisset hunc sermonem, magis [Col. 0568A] timuit. Et ingressus est praetorium iterum, et dicit ad Jesum: Unde es tu? Jesus autem non dedit ei responsum.
Non semel siluit Dominus apud principes, ut impleretur prophetia de illo: Sicut agnus coram tondente se, fuit sine voce (Isa. LIII) . Quae similitudo de agno data est, ut suo silentio non reus, sed innocens habeatur. Non enim ut conscius convincitur sed ut mansuetus pro aliis immolatur.
A. 193[X]
Dicit ergo ei Pilatus: Mihi non loqueris? Nescis quia potestatem habeo crucifigere te, et potestatem habeo dimittere te? Respondit Jesus: Non haberes potestatem adversum me ullam, nisi tibi datum esset [Col. 0568B] desuper. Propterea qui tradidit me tibi, majus peccatum habet.
Plus peccat livore tradens innocentem occidendum, quam qui occidit timore alterius majoris potestatis. Pilatus autem sub Caesare erat, eumque in Judaeam Romani praesidem miserant. Itaque data erat sibi potestas desuper, videlicet a Romanis: sed in hoc desuper datur universa potestas, quia non est nisi a Deo (Rom. XIII) .
Exinde quaerebat Pilatus dimittere eum.
Prius etiam quaerebat dimittere. Ergo exinde ita expone: Exinde, id est, propter hoc, ne peccaret occidens innocentem, quamvis minus esset peccans quam Judaei, qui eum illi tradiderant.
Judaei autem clamabant, dicentes: Si hunc dimittis, [Col. 0568C] non es amicus Caesaris. Omnis qui se regem facit, contradicit Caesari.
Non sic potuit contemnere Pilatus Caesarem, quemadmodum legem gentis alienae, de qua superius dixerant: Nos habemus legem, et secundum legem debet mori.
Pilatus ergo cum audisset hos sermones, adduxit foras Jesum et sedit pro tribunali, in loco qui dicitur lithostrotos, Hebraice autem gabbatha. Erat autem parasceve Paschae, hora quasi sexta, et dicit Judaeis: Ecce rex vester.
Parasceve praeparatio est Latine. Judaei etiam, qui magis loquuntur Latine quam Graece, liberius utuntur isto Graeco verbo. Parasceve erat, id est, sexta [Col. 0568D] feria, qua praeparabant necessaria Sabbato, qua die praecepit Moyses duplo colligi manna propter Sabbatum. Et erat ille dies tunc temporis Paschae, quia illo die Pascha Judaeorum contigit, ut simul esset praeparatio Sabbati et Pascha, quod incoepit nocte praecedenti. Vel ita potest distingui: Erat autem parasceve Paschae hora, id est, hora diei Paschae quasi sexta: quia nondum erat sexta hora perfecta, sed incoepta, quando Pilatus sedit pro tribunali. Et dum duceretur Jesus, et caetera gererentur, completa est hora sexta, ex qua tenebrae fuerunt usque ad nonam. Marcus autem dicens, Erat hora tertia, et crucifixerunt eum, occulte voluit ostendere eos magis Dominum crucifixisse, qui hora tertia clamaverunt, ut crucifigeretur, quam illos qui principi [Col. 0569A] suo obedierunt Linguis Judaeorum hora tertia est crucifixus, hora sexta manibus militum.
A. 194[I] M. 326 R. 205 L. 313
Illi autem clamaverunt: Tolle, tolle, crucifige eum.
[BEDA.] Quanta crudelitas quae non solum occidere, sed etiam crucifigere eum desiderat. Clavis affigi Dominum ad lignum quaerunt, ne dolor cito finiatur. Quod criminando et quasi ratiocinando facere Judaei nequeunt, postulando et vociferando perficiunt. Hunc ordinem saeviendi monstrat Ecclesiastica historia, etiam tenuisse martyrium persecutores.
[Col. 0569B] A. 195[X]
Dixit eis Pilatus: Regem vestrum crucifigam? Responderunt pontifices, non habemus regem nisi Caesarem.
[AUGUST.] Terrorem quem de Caesare ingerunt Pilatus suparare conatur.
R. 201[IV] M. 321 A. 180
Et accusabant eum summi sacerdotes in multis, Jesus vero nihil respondit.
[ALBINUS.] Accusatur et tacet, qui defensione non indiget, nec accusationem tacendo confirmat, sed despicit non refellendo. Ambiant defendi, qui timent vinci. Melior est causa quae non defenditur et probatur. Susanna tacuit et vicit (Dan. XIII) .
[Col. 0569C] Tunc dicit illi Pilatus: Non audis quanta adversum te dicant testimonia? Et non respondit ei ad ullum verbum, ita ut miraretur praeses vehementer
[HIERON.] Ethnicus quidem est qui condemnat Jesum, sed causam refert in populum Judaeorum. [ORIGEN.] Miratur constantiam ejus, quod exhibitus ad criminale judicium, inturbabilis maneret, et staret ante mortem, quae apud omnes homines terribilis aestimatur.
M. 322 R. 202 L. 309
Per diem autem festum consueverat praeses dimittere populo unum ex vinctis, quemcunque petissent. Habebat autem tunc vinctum insignem, qui dicebatur [Col. 0569D] Barrabas.
M. 323[IV] R. 203 A. 183
Congregatis ergo illis, dixit Pilatus: A. Est consuetudo vobis, ut unum dimittam vobis in Pascha. M. R. A. Quem ergo vultis dimittam vobis? Barrabam, an Jesum qui dicitur Christus? M. A. Sciebat enim quod per invidiam tradidissent eum.
[BEDA.] Consueverat praeses unum ex vinctis dimittere, non imperiali legis sanctione, sed annua gentis illius, cui taliter placere gaudebat, devinctus consuetudine. [ALBINUS.] Haec autem consuetudo dimittendi apud Judaeos remansit ob memoriam liberationis eorum ex Aegypto in Pascha. Volens ergo Pilatus satisfacere populo, dat optionem eligendi, [Col. 0570A] quamvis non dubitaret Christum esse eligendum, sciens per invidiam traditum. Barrabas autem erat vinctus insignis, hoc est, vulgatus in malitia.
M. 325[X]
Sedente autem illo pro tribunali, misit ad eum uxor ejus, dicens: Nihil tibi et justo illi. Multa enim passa sum hodie per visum propter eum.
[HIERON.] Gentilibus saepe a Deo somnia revelantur. Uxor itaque gentilis viri hoc in visionibus intelligit, quod Judaei vigilantes credere noluerunt. Igitur in Pilato et uxore ejus Christum justum confitentibus gentilis populi testimonium est. Sedit autem [Col. 0570B] Pilatus pro tribunali, hoc est, ad judicandum, quod officium est sedentis in tribunali. Est enim tribunal sedes judicum, solium regum, cathedra doctorum.
M. 325[I] R. 204 L. 310 A. 184
Principes autem sacerdotum et seniores persuaserunt populis, ut peterent Barrabam, Jesum vero perderent. Respondens autem praeses, ait illis: Quem vultis vobis de duobus dimitti? At illi dixerunt: Barrabam. A. Erat autem Barrabas latro. L. M. R. Qui erat propter seditionem quamdam factam in civitate et homicidium, vinctus in carcere.
[BEDA.] Egressa est iniquitas a senioribus et judicibus populi, et haeret usque hodie Judaeis sua [Col. 0570C] petitio, quam impetraverunt, ut pro Jesu latronem eligerent: quia in tantum latrociniis ac seditionibus submersi sunt, ut et patriam et regnum perdiderint. [HIERON.] Hi sunt duo hirci, unus emissarius cum peccato populi, in desertum inferni absolutus dimittitur; alter pro peccatis absolutorum, ut agnus occiditur. [HIERON. — BEDA.] Pars Domini semper mactatur, pars diaboli, qui est magister eorum effrenata in tartara praecipitatur. Quia Barrabas in Evangelio Hebraico filius magistri eorum interpretatur, potest antichristi typum gerere, quem illi quibus dicitur, Vos ex patre diabolo estis (Joan. VIII) , vero Dei Filio sunt praelaturi.
[Col. 0570D] M. 326 R. 205 L. 291 A. 188
Dicit illis Pilatus: Quid ergo faciam de Jesu qui dicitur Christus? Dicunt omnes: Crucifigatur. Ait illis praeses: Quid enim mali fecit? At illi magis et magis clamabant, dicentes: Crucifigatur.
[HIERON.] Multas occasiones liberandi Salvatoris dedit Pilatus, et dicendo, Quid enim mali fecit, absolvit eum a malo. Judaei autem nec hoc erubescentes, quod Pilatus Jesum Christum confitebatur, nec modum impietatis servantes dixerunt omnes: Crucifigatur. Hinc Psalmista: Circumdederunt me canes multi, concilium malignantium obsedit me (Psal. XXI) . Et Jeremias: Facta est mihi haereditas mea sicut leo in silva: Dederunt super me vocem suam (Jer. XII) . Et Isaias: Exspectavi ut facerent judicium, [Col. 0571A] fecerunt autem iniquitatem (Isa. V) . O Judaei, quod liberastis nocentem, non reprehendimus, sed quod occidistis innocentem.
M. 327[X]
Videns autem Pilatus quia nihil proficeret, sed magis tumultus fieret, accepta aqua, lavit manus coram populo, dicens: Innocens ego sum a sanguine justi hujus. Vos videritis.
[HIERON.] Ac si dicat: Ego minister legum sum, vestra vox sanguinem justi fundit, unde poenam sentietis.
Et respondens universus populus, dixit: Sanguis ejus super nos et super filios nostros.
Usque hodie perseverat imprecatio hujus criminis [Col. 0571B] et poenae. Unde Isaias: Si levaveritis ad me manus, non exaudiam vos: manus enim vestrae sanguine plenae sunt (Isa. X) . Pilatus juxta illud fecit: Lavabo inter innocentes manus meas (Psal. XXV) , ut in lavacro manuum ejus gentilium opera purgaret, et ab impietate Judaeorum nos alienos faceret, quodammodo dicens: Ego innocentem volui liberare, sed quoniam seditio oritur, et perduellionis mihi contra Caesarem crimen impingitur [Col. 0571] Perduellionis crimen est, hostili animo adversus rempublicam et principem armari. , innocens sum a sanguine justi. Judex qui cogitur ferre sententiam, non damnat oblatum, sed arguit offerentes. Est igitur comparatione eorum innocens, licet in hoc particeps fuerit, quia si omnino vellet, quem justum pronuntiat, eripere posset.
[Col. 0571C] M. 328[I] R. 206 L. 314 A. 196
Tunc dimisit illis Barrabam, Jesum autem flagellis caesum tradidit eis ut crucifigeretur.
[HIERON.] Barrabas latro seditiosus, et homicidiorum auctor, dimissus est Judaeis, id est, diabolus qui regnat in eis. Quare Pilatus tradidit Judaeis Jesum flagellatum, cum prius se dixerit innocentem a sanguine ejus? [AUGUST.] Quia Romanis legibus sancitum erat, ut qui crucifigeretur, prius verberaretur. Ideo quoque credendus est flagellasse Jesum, ut ejus injuriis Judaei satiati, a morte Domini desisterent. Unde etiam permisit cohortem suam illudere ei, aut fortassis jussit. [BEDA.] Columna cui alligatus fuit ille qui solvere compeditos [Col. 0571D] solet demonstrat usque hodie vestigia Dominici cruoris. [HIERON.] Jesus verberatur, ut nos a verberibus liberemur, dicente Scriptura ad justum virum: Flagellum non appropinquabit tabernaculo tuo (Psal. XC) . [AUGUST.] Cur autem Judaei recusaverunt Jesum superius occidere; si nunc acceperunt eum occidendum? Non dictum est ut crucifigerent eum, sed ut crucifigeretur potestate praesidis. Et ideo illis traditum dixit evangelista, ut eos crimine implicitos, a quo alieni esse conabantur, ostenderet.
M. 329[IV] R. 206 A. 185 et 187
Milites praesidis suscipientes Jesum in praetorio, [Col. 0572A] congregaverunt ad eum universam cohortem, et exeuntes eum, induunt eum tunicam purpuream, et chlamydem coccineam circumdederunt ei, et plectentes coronam de spinis, posuerunt super caput ejus, et arundinem in dexteram ejus, et genu flexo ante eum, illudebant dicentes: Ave, rex Judaeorum.
[HIERON.] Illudendo nudant eum vestibus quasi pristinis virtutibus, et induunt eum tunica purpurea, quia rex dicebatur: atque chlamyde coccinea pro rufo lembo, quo reges veteres utebantur; et pro diademate dant ei spineam coronam, et pro sceptro calamum. Haec omnia mystice intelligenda sunt. Quomodo enim Caiphas dixit: Oportet [Expedit] unum hominem mori pro omnibus [populo ], nesciens quid diceret; sic et isti quae mala mente faciunt, [Col. 0572B] sacramenta nobis tribuunt. [BEDA.] Purpura, caro Christi est passionibus rubra, de qua Propheta: Quare rubrum est indumentum tuum, et vestimenta tua quasi calcantium in torculari? (Isa. LXII) . [HIERON. BEDA.] In chlamyde coccinea sustentat cruenta opera gentium, in corona maledictum antiquum. Spineam coronam portat, quia pro nobis mortalis factus, nostra suscepit delicta. Unde praecursor ejus: Ecce Agnus Dei qui tollit peccata mundi (Joan. I) . Quod autem spinae peccata significant, Dominus ostendit, cum, protoplasto in peccatum lapso, ait: Terra tua, et spinas, et tribulos germinabit tibi (Gen. III) . Quod est dicere: Conscientia tua non desistet procreare tibi punctiones et aculeos vitiorum. [ORIGEN.] Calamus autem signum [Col. 0572C] fuit sceptri vani et fragilis, super quem incumbebamus omnes priusquam crederemus. Confidebamus enim in virga arundinea Aegypti vel Babylonis (Isa. XXXVI) , vel cujuscunque regni contrarii contra regnum Dei. Et accepit calamum illum et virgam fragilis regni de manibus nostris, ut triumphet eum, et conterat in ligno crucis, dans nobis sceptrum regni coelestis, et virgam de qua scriptum est: Virga aequitatis, virga regni tui (Psal. XLIV) . Vel virgam, quae corripiat eos, qui opus habent correptione, de qua dicit Apostolus: Quid vultis? in virga veniam ad vos? (I Cor. IV.) Dedit nobis et baculum, ut deponentes virgam calaminam, quam habebamus priusquam celebraremus Domini Pascha, [Col. 0572D] celebremus Pascha, secundum quod scriptum est: Baculi vestri in manibus vestris sint (Exod. XII) . Amplius: Calamum tenebat, ut sacrilegium scriberet Judaeorum, vel in calamo venenata occidit animalia. [HIERON. — HILARIUS.] Amplius: Susceptis omnibus corporis nostri infirmitatibus, deinde sanguine omnium martyrum, quibus regnum secum erat debitum, in cocci colore perfunditur. Pretiosoque honore prophetarum ac patriarcharum in purpura vestitur. Spinis quoque, id est, compungentium quondam peccatis gentium coronatur. Aculeus enim peccatorum est in spinis, ex quibus Christo victoria et corona contexitur. In calamo vero, earumdem gentium infirmitas atque inanitas manu comprehensa [Col. 0573A] firmatur. [BEDA.] Quod autem Dominus apud Herodem alba veste induitur, et a militibus Pilati sub coccineo sive purpureo habitu illusus esse perhibetur: in uno innocentia et castitas assumptae humanitatis, in altero veritas passionis exprimitur. Potest etiam in utroque habitu omnis multitudo electorum intelligi. Alba etenim veste induuntur confessores, purpura sive cocco martyres.
M. 330[VI] R. 208
Et exspuentes in eum, acceperunt arundinem, et percutiebant caput ejus.
Quod tunc fecerunt milites Pilati, usque hodie faciunt milites diaboli, haeretici et pagani, qui caput [Col. 0573B] ejus percutiunt, negando eum esse Deum, et conando errorem suum confirmare auctoritate Scripturae, quae per arundinem intelligitur. Solet enim scribi arundine. Conspuunt in faciem ejus, qui praesentiam ejus respuunt, et eum venisse in carne negant. Illudentes eum adorant, qui certa fide ut Deum verum adorant; sed perversis actibus sua praecepta despiciunt, ac promissa ejus temporalibus postponunt.
Et postquam illuserunt ei, exuerunt eum chlamydem et purpuram, et induerunt eum vestimentis ejus, et duxerunt eum ut crucifigerent, A. bajulantem sibi crucem.
[HIERON.] Hic inducitur Abel in agrum a fratre, [Col. 0573C] ut perimatur (Gen. IV) . Hic adest Isaac cum lignis, et Abraham cum ariete inter vepres haerente (Gen. XXII) . Hic adest Joseph cum talari tunica lita sanguine (Gen. XXXVII) . Hic adest Moyses cum virga, et serpente suspenso in ligno (Num. XXI) . Hic botrus cum ligno portatus (Num. XIII) . Hic adest Eliseus cum ligno ad quaerendam securim, quae in imo demersa est, et natavit ad lignum (IV Reg. VI) , id est, genus humanum, quod ligno vetito in infernum cecidit, per lignum crucis Christi et baptismum aquae ad paradisum natavit. Hic est Jonas; de ligno sortis in mare ventremque triduo ceti missus. Cruce sua cruciatum nostrum solvit, et per mortem suam, nostram necat. Cum forma serpentis serpentem necat, quia serpente de virga facto, alii absorpti [Col. 0573D] sunt serpentes. Unde ait per prophetam: Ero mors tua, o mors; ero morsus tuus, inferne (Ose. XIII) . Opprobria ejus nostrum abstulere opprobrium, vincula ejus nos liberos fecerunt. Corona spinea capitis ejus diadema regni adepti sumus, vulneribus ejus sanati sumus, sepultura ejus resurgimus, descensione ejus ad inferos, ascendimus in coelos. Hic invenitur mel in ore leonis mortui (Judic. XIV) ; hinc Propheta: Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? (Psal. CXV.) Vestimentis suis nudatur Christus, id est, Judaeis, purpura induitur, id est gentili Ecclesia de populis maris collecta. Item, ea scandalizante, exutus in fine, judaica rursus induitur plebe. Cum enim intraverit plenitudo gentium, tunc omnis Israel salvus erit (Rom. XI) .
[Col. 0574A] M 331[I] R. 209 L. 315 A. 197
Exeuntes autem, invenerunt hominem Cyrenaeum venientem de villa, nomine Simonem, patrem Alexandri et Rufi. Hunc angariaverunt portare crucem post Jesum.
Magnae opinionis Simon iste fuisse videtur, cum filii etiam ejus tanquam noti omnibus, ex nomine designantur. Alii quidem per merita patrum suorum commemorantur, ut populus judaicus per patriarcharum et prophetarum merita, alii vero per merita filiorum, ut hic Simon filiorum meritis, qui erant discipuli, commendatur. Per hoc admonemur in praesenti vita parentes adjuvari per merita filiorum suorum. Bene Simon crucem portasse describitur [Col. 0574B] post Jesum, quia ipse pro nobis passus, reliquit nobis exemplum, ut sequamur vestigia ejus (I Petr. II) . Unde alibi: Qui vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me (Luc. IX) . Cyrene, unde iste Simon fuit, Libyae civitas est, sicut in Actibus apostolorum legimus (Act. II) . Significat autem Simon iste gentes quondam peregrinas, nunc autem obediendo factas cives et domesticas Dei, sicut alibi dicitur: Haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII) . Unde pulchre Simon obediens interpretatur, Cyrene vero haeres. Nec praetereundum est quod Simon de villa venisse refertur. Villa enim Graece pagos vocatur, unde pagani nomen trahunt, eo quod a civitate Dei alieni sint. De pago Simon veniens crucem portat post [Col. 0574C] Dominum, cum populus nationum, paganis ritibus derelictis, obedientes amplectitur vestigia Dominicae passionis. [GREGOR.] Aliter: Simon qui portat crucem in angaria, ipse est qui laborat pro laude humana. Cogunt eum homines huic labori, quem non cogit timor vel dilectio Dei.
M. 316[X]
Sequebatur autem illum multa turba populi et mulierum quae plangebant et lamentabantur eum. Conversus autem ad illas Jesus, dixit: Filiae Jerusalem, nolite flere super me, sed super vosipsas flete, et super filios vestros.
[BEDA.] Non eadem mente sequebantur Dominum: nam populus virilis laetabatur in parte magna. Et [Col. 0574D] nunc quasi immolandum Jesum duplex turba prose quitur, cum ejus passionis historiam alii quasi fabulam derident alii lacrymantibus oculis legunt, alii mysteria carnis ejus et sanguinis ut viles escas percipiunt, alii digno pectore ea sumenda decernunt. Notandum est, non solum filias Jerusalem appellari eas, quae cum eo venerant a Galilaea; sed etiam illas, quae ei adhaeserunt de civitate, et quae flebant cum aliis. Nec ideo inducitur solus mulierum planctus, quin et multi viri dolerent, sed quia femineus sexus quasi contemptibilior, liberius poterat praesentibus principibus sacerdotum, quod contra eos senserint ostendere. Quia vere novit Dominus qui sunt ejus (II. Tim. II) , praetermissa populi furentis turba, ad amantes et plangentes feminas [Col. 0575A] oculos et ora convertit. Ne lamentemini, inquit, me moriturum, cujus cita resurrectio mortem solvere potest, cujus mors mortem, et ipsum mortis auctorem destruet, vos potius vestramque progeniem dignis lacrymarum fontibus abluite, ne cum perfidis damnemini in ultionem meae crucis.
Quoniam ecce venient dies in quibus dicent: Beati steriles et ventres qui non genuerunt, et ubera quae non lactaverunt. Tunc incipient dicere montibus: Cadite super nos; et collibus: Operite nos.
Dies venturae obsidionis et captivitatis a Romanis, significat. Josephus refert Judaeos certatim cavernas monitum speluncasque collium petiisse, ita ut semetipsum testetur in quodam munito loco destructae urbis inventum cum quadraginta comitibus, [Col. 0575B] atque captum ab hostibus. Potes autem ex superabundanti intelligi, quod hi qui seipsos in utrolibet sexu castraverunt propter regnum coelorum, dicant montibus et collibus: Cadite super nos, et operite nos, cum suae fragilitatis memores, ingruente tentationum articulo, sublimium virorum vel ipsa virginitate, vel martyrio, vel quacunque alia virtute, quaerunt exemplis, monitis precibusque defendi.
Quia si in viridi ligno haec faciunt, in arido quid fiet?
Viride lignum vocat se et suos; aridum vero, peccatores et impios. Ac si dicat: Si ego mundus a peccato, sine igne passionis non exeo de mundo, quid erit de impiis et peccatoribus?
[Col. 0575C] L. 312[I] M. 336 R. 215 A. 198
Ducebantur autem et alii duo nequam cum eo, ut interficerentur.
Impletur quod dictum est: Et cum iniquis deputatus est (Isa. LIII) . Exsecrabilis in facto iniquitas Judaeorum, quae quasi latronem crucifigit Redemptorem omnium: Bonus tamen in mysterio latro, qui insidiatus est diabolo, ut vasa ejus auferret.
L. 318[I] M. 330 R. 215 A. 197
Et postquam venerunt in locum qui dicitur Golgotha, quod est interpretatum Calvariae locus.
M. 333[IV] R. 211 A. 203
[Col. 0575D] Et dederunt ei vinum myrrathum bibere cum felle mistum, et cum gustasset, noluit bibere.
[AUGUST.] Quod ait Marcus, non accepit, ita intelligitur: Non accepit ut biberet, sicut Matthaeus testatur, dicens: Et cum gustasset, noluit bibere. [HIERON.] Amara vitis amarum vinum propinat. Tunc impletum est illud: Et dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto (Psal. LVIII) . Cum gustasset, noluit bibere, quia gustavit pro nobis amaritudinem mortis, sed tertia die resurrexit, et resurgendo mortem rejecit. Dicunt quidam locum Calvariae esse, in quo sepultus est Adam, et ideo sic appellatum, quia alibi sit conditum caput ejus, et hoc esse quod Apostolus dicit: Surge qui dormis et exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus (Ephes. V) . Favorabilis interpretatio et mulcens aures populi, nec tamen vera. Extra urbem enim loca sunt, in quibus truncabantur capita damnatorum, et inde loca Calvariae, id est, decollatorum dicebantur. Propterea autem ibi crucifixus est Dominus, ut ubi prius erat area damnatorum, ibi erigerentur vexilla martyrum. Adam vero sepultum juxta Hebron, in Jesu filii Navae volumine vicesimo primo capitulo legimus
L. 320[X]
Jesus autem dicebat: Pater, dimitte illis: Non enim sciunt quid faciunt.
Quia Lucas per vituli typum sacerdotium Christi scribere disposuit, recte apud eum pro persecutoribus suis jure sacerdotis Dominus intercedit, et [Col. 0576B] latroni confitenti paradisi januam pandit. Non enim frustra oravit, sed in eis qui post ejus passionem crediderunt, impetravit.
M. 334[I] R. 212 L. 321 A. 201
Postquam autem crucifixerunt eum, acceperunt vestimenta ejus, et fecerunt quatuor partes, unicuique militi partem et tunicam. Erat autem tunica inconsutilis, desuper contexta per totum. Dixerunt ergo ad invicem: Non scindamus eam, sed sortiamur de illa cujus sit. Ut Scriptura impleatur, dicens: Partiti sunt vestimenta mea sibi, et super vestem meam mise runt sortem (Psal. XXI) . Et milites quidem haec fecerunt, et sedentes servabant eum.
[HIERON. — AUGUST.] Diligentia custodiae nobis proficit, [Col. 0576C] ut apertior virtus resurgentis appareat. Per quatuor partes vestimentorum Domini constat quatuor milites crucifixisse eum. Ubi dicitur, et tunicam, subaudiendum est, acceperunt. Quam partiri non potuerunt, nisi scinderetur. Quod ne facerent, ad unum eam pervenire sortitione maluerunt. Lucas dicendo sortes, plurale posuit pro singulari. Marcus solus videtur aliquam intulisse quaestionem, dicendo mittentes sortem super eis, tanquam super omnibus vestibus sors missa sit. Sed brevitas facit obscuritatem, ac si diceret: Divisio omnium vestimentorum completa non esset, nisi sorte claruisset, quis tunicam tolleret. Quadripartita vestis Domini, Ecclesiam significat quadripartitam in quatuor orbis [Col. 0576D] partibus. Tunica vero significat omnium partium unitatem, quae charitatis vinculo continentur. Inconsutilis dicitur tunica fuisse, ne charitas dissuatur. Si enim secundum Apostolum super omnia praecepta est, merito vestis, qua significatur, desuper texta perhibetur. Additur per totum, quia omnes fideles debent habere charitatem in omnibus factis suis. In sorte autem quid nisi Dei gratia commendata est? Sors quippe in uno ad omnes pervenit, cum sors omnibus placuit: et gratia quasi sors mittitur, quia non meritis alicui datur, sed occulto Dei judicio in unitate fidei conceditur. Qualiter autem Dominus in cruce sit positus, quidve eadem sacratissimi corporis positio regalis in se typi contineat, Sedulius in paschali carmine versibus dixit:
Moralem quoque sacrosanctae crucis figuram describit Apostolus, ubi ait: In charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo et longitudo et altitudo et profundum, cognoscere etiam supereminentem scientiae charitatem Christi (Ephes. III) . In latitudine quippe opera charitatis significat, in longitudine perseverantiam [Col. 0577B] sanctae conversationis usque in finem, in altitudine spem coelestium praemiorum, in profundo inscrutabilia judicia Dei, unde ista gratia in homines venit. Et haec ita coaptantur sacramento crucis, ut in latitudine accipiatur transversum lignum, quo extenduntur manus propter operum significationem, in longitudine, ab ipso usque in terram, ubi corpus crucifixum stare videtur, quod significat longanimiter permanere, in altitudine, ab ipso ligno transverso sursum versus, quod ad caput eminet propter exspectationem supernorum, ne illa opera bona atque in eis perseverantia, propter temporalia beneficia credantur facienda, sed potius propter sempiterna speranda, in profundo autem pars illa ligni, quae in abdito terrae defixa latet, sed inde [Col. 0577C] consurgit illud quod eminet, sicut ex occulta Dei voluntate vocatur ad participationem tantae gratiae [gloriae], alius homo sic, alius autem sic. Supereminentem vero scientiae charitatem Christi, eam profecto dicit, ubi pax illa est, quae praecellit omnem intellectum.
A. 199 M. 335 R. 214 L. 324
Scripsit autem et titulum Pilatus causae ejus, et imposuit super caput ejus: Hic est Jesus Nazarenus rex Judaeorum.
[HIERON.] Tres sunt tituli qui inscribuntur. Unus super tumulos mortuorum, alius in liminibus civitatis vel domorum, tertius in victoria regis. Hic de titulo victoriae regis, id est Christi, dicit. Post victum [Col. 0577D] enim diabolum super caput ejus scriptum fuit: Hic est rex Judaeorum. Nequeo satis mirari, quod ideo occiderunt eum, quia rex esset Judaeorum [eorum]. Titulus enim ostendit, quia nec occidendo efficere potuerunt, ut eum regem non haberent. [BEDA.] Pulchre titulus supra crucem ponitur, quia regia majestate fulgebat, licet in cruce doleret, et ut legentibus insinuaretur, quod non per crucis patibulum perdiderit, sed confirmaverit imperium.
A. 200[X]
Hunc ergo titulum multi legerunt Judaeorum, quia prope civitatem erat locus, ubi crucifixus est Jesus, et erat scriptum Hebraice, Graece et Latine. Dicebant ergo Pilato pontifices Judaeorum: Noli scribere rex [Col. 0578A] Judaeorum, sed quia ipse dixit, rex sum Judaeorum Respondit Pilatus: Quod scripsi, scripsi.
[AUGUST.] Rex vero Judaeorum Christus, sed Judaeorum corde circumcisorum; spiritu, non littera Et ideo Pilatus quod scripsit, scripsit; quia Dominus quod dixit, dixit. Impletur prophetia quae dicit: Ne corrumpas tituli inscriptionem. Praefatae autem tres linguae prae caeteris eminebant. Hebraea, propter Judaeos in lege gloriantes; Graeca, propter gentium sapientes; Latina, propter Romanos pene omnibus jam tunc gentibus imperantes. Velint nolint ergo Judaei, diversae linguae testantur quia Jesus rex est Judaeorum, hoc est, imperator credentium et confitentium Deum.
M. 336[I] R. 215 L. 319 A. 198
[Col. 0578B] Tunc crucifixerunt cum eo duos latrones, unum a dextris, et alterum a sinistris ejus.
[HIERON.] Si Golgotha tumulus est Adam, et non damnatorum locus: et ideo Dominus ibi crucifigitur, ut suscitet Adam, duo latrones quare in eodem loco crucifiguntur? [BEDA.] Latrones significant eos, qui sub fide et confessione Christi, vel agonem martyrii vel quaelibet instituta arctioris vitae subeunt. Sed qui pro sola aeterna gloria, fide dextri latronis signantur. Qui vero pro alio, latrone signantur sinistro. De illis quidem dictum est: Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quia ipsorum est regnum caelorum (Matth V) . Pro his vero dicit Apostolus: Si tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem [Col. 0578C] autem non habeam, nihil mihi prodest (I Cor. XIII) .
M. 337[VI] R. 217
Praetereuntes autem blasphemabant eum, moventes capita sua, et dicentes: Vah! qui destruit templum Dei et in triduo illud reaedificat. Salva temetipsum; si Flius Dei es, descende de cruce.
[HILARIUS.] Non erat difficile de cruce descendere. Sed paternae voluntatis explendum erat sacramentum, et majora opera in cruce positus agebat totius commotione naturae. [HIERON. — GREGOR.] Blasphemant autem qui praetergrediuntur viam, et in recto itinere Scripturarum incedere nolunt. Movebant capita, quia antea moverant pedes, nolentes stare supra petram. Omnes quippe haeretici praetereuntes [Col. 0578D] et declinantes, blasphemant Jesum, non habentes caput firmum; sed moventes illud sursum et deorsum, quoniam non sunt prudentes, nec habent oculos suos in capite suo, in quo habere debuerant, Ecclesiaste dicente: Sapientis oculi in capite ejus sunt (Eccle. II) . Pretereuntium ergo est, Filium Dei blasphemare; quia nemo in spiritu loquens, dicit anathema Jesu (I Cor. XII) .
M. 338[II] R. 218 L. 322
Similiter et principes sacerdotum illudentes cum scribis et senioribus, dicebant: Alios salvos fecit, seipsum non potest salvum facere.
[HIERON.] Nolentes confitentur quia alios salvos fecit. Qui ergo alios salvos fecit, se salvasset si vellet.
[Col. 0579A] Si rex Israel est, descendat nunc de cruce, ut videamus et credamus ei. Confidit in Deum? liberet nunc eum si vult. Dixit enim Quia Filius Dei sum.
Pervertunt verba illa Psalmistae. Speravit in Domino, eripiat eum, salvum faciat eum, quoniam vult eum (Psal. XXI) . [HIERON.] Fraudulenta promissio quod ei credant, si descendat nunc de cruce. Quid est majus? de cruce adhuc viventem descendere, an de sepulcro mortuum resurgere? Resurrexit, et non credunt. Ergo si de cruce descenderet, non crederent. Sed mihi videtur hoc daemones immisisse. Statim enim ut fuit crucifixus, senserunt virtutem crucis, et intellexerunt fractas esse vires suas, et hoc agunt, ut de cruce descendat. [BEDA.] Sed Dominus permanet in patibulo, ut eos destruat. Ideo [Col. 0579B] quoque de cruce descendere neglexit, quia etiam quosdam de illis qui eum crucifixerunt, salvare moriendo curavit. Et notandum quod Judaei vocabulum Filii Dei, Scriptura sibi creditum, blasphemantes irrident; milites vero, utpote Scripturae nescii, non Filio Dei, sed regi Judaeorum insultant.
M. 339[II] R. 219 L. 325
Idipsum autem unus de his qui pendebant latronibus, blasphemabat eum, dicens: Si tu es Christus, salvum fac temetipsum et nos.
[HIERON.] Matthaeus et Marcus introducunt latrones conviciantes, Lucas autem nonnisi unum de illis; quia primum uterque blasphemavit, de hinc terra adumbrata, unus credidit. Vel ita: Pluralis [Col. 0579C] numerus est apud illos pro singulari. Quod genus locutionis invenimus in Epistola ad Hebraeos: Clauserunt ora leonum (Hebr. XI) , cum solus Daniel significetur. Et: Secti sunt (ibid.) , cum de solo Isaia dicatur. Et in psalmo: Astiterunt reges terrae, et principes convenerunt in unum (Psal. II) . Reges dicit, propter Herodem; principes, propter Pilatum. Quid enim usitatius, quam ut dicat aliquis, Et rustici mihi insultant, quamvis unus tantum insultet? Pagani etiam dixerunt Phaedras et Clytemnestras, cum singulae fuerint. Non est ergo contrarium Marco et Matthaeo, quod Lucas de uno manifestavit. Sed tunc esset contrarium, si illi dixissent ambos latrones conviciatos Domino. Ita enim non posset sub numero plurali unus tantum intelligi. Quod autem latro conditionem [Col. 0579D] passionis exprobrat, universis etiam fidelibus scandalum crucis esse futurum significat.
L. 326[X]
Respondens autem alter, increpabat eum, dicens: Neque tu times Deum, quod in eadem damnatione es? Et nos quidem juste; nam digna factis recipimus; hic vero nihil mali gessit. Et dicebat ad Jesum: Domine, memento mei cum veneris in regnum tuum. Et dixit illi Jesus: Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso.
[BEDA.] Nihil in hoc latrone liberum erat, nisi cor et lingua, ut confiteretur Domino, juxta hoc quod scriptum est in Apostolo: Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) . [Col. 0580A] Tres virtutes dicit Apostolus manere in cordibus fidelium, quas latro servavit in cruce. Haec autem sunt, fides, spes, charitas (I Cor. XIII) . Fidem habuit, quia Dominum regnaturum credidit. Spem habuit, quia regni ejus aditum postulavit. Charitatem tenuit, quia collatronem de iniquitate arguit. Confitebatur Dominum, quem videbat secum morientem, quem Petrus negaverat, qui viderat eum miracula facientem. Magna est gratia Domini, et plus tribunt quam rogatur. Latro etiam rogabat Dominum ut memor sui fuisset, Dominus autem promisit ei paradisum. Ubi Christus fuit, ibi paradisus fuit. [HIERON.] In duobus latronibus uterque populus exprimitur, quorum gentilis adhuc blasphemat Judaeum. [BEDA.] Quidam autem duos latrones cum Christo crucifixos [Col. 0580B] duobus baptizatorum generibus coaptant. Quicunque enim baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus (Rom. VI; Galat. III) . Sed alii habentes opera fidei de Domino in carne passo coronantur; alii renuentes dono gratiae privantur.
A. 212
Stabant autem juxta crucem Jesu mater ejus, et soror matris ejus Maria Cleophae, et Maria Magdalene. Cum vidisset ergo Jesus matrem et discipulum stantem quem diligebat, dicit matri suae: Mulier, ecce filius tuus. Deinde dicit discipulo: Ecce mater tuo. Et ex illa hora accepit eam discipulus in suam.
[AUGUST.] Moralis insinuatur locus. Facit quod faciendum admonet, scilicet ut a piis filiis cura parentibus [Col. 0580C] impendatur. Ex hac doctrina didicerat Paulus quod docebat, dicens: Si quis autem suis et maxime domesticis non providet, fidem negavit, et est infideli deterior (I Tim. V) . Quid autem tam domesticum cuique, quam parentes filiis, aut filii parentibus? Dominus pro se matri alterum quodammodo filium providebat, Joannem scilicet evangelistam.
M. 340[II] R. 220 L. 326
A sexta autem hora tenebrae factae sunt super universam terram, usque ad horam nonam.
[HIERON.] Qui scripserunt contra Evangelium, suspicantur discipulos Christi solis deliquium, quod statutis temporibus accidere solet, ob imperitiam super Domino interpretatos, cum defectus solis nunquam [Col. 0580D] fiat nisi ortu lunae. Nulli autem dubium est Paschae tempore fuisse plenam. Et ne videretur umbra terrae et luna soli apposita, breves fecisse tenebras, trium horarum spatium ponitur ut omnis causantium occasio tolleretur. Tunc impleta est haec prophetia: Occumbet sol in meridie, et contenebrabitur super terram in die lux (Amos VIII) . Et alibi: Occubuit sol cum adhuc media esset dies (Jer. XV) . Retraxit sol radios, ne aut pendentem Dominum videret, aut impii sua luce fruerentur. [BEDA.] Notandum quod Dominus recessuro a centro mundi sole crucifixus sit. [GREGOR.] Quia ordo poscebat, ut eodem temporis articulo quo Adae peccanti occluserat januam paradisi, panderet eam latroni poenitenti, et sicut Moyse manus extendente in coelum, factae sunt tenebrae [Col. 0581A] super Aegyptios (Exod. X) , tenentes Dei servos in servitutem; ita et Christo in sexta hora manus extendente in cruce ad coelum, super populum qui clamaverat, tolle de terra hunc, et crucifige eum, factae sunt tenebrae, et ab omni lumine sunt privati. Item sub Moyse factae sunt tenebrae super omnem terram Aegypti tribus diebus, omnibus autem filiis Israel erat lumen omnibus locis in quibus commorabantur. Sub Christo autem tenebrae factae sunt super omnem terram Judaeam tribus horis, lumen autem fuit super omnem reliquam terram, quod ubique illuminat omnem Ecclesiam Dei in Christo. Si enim super omnem terram tenebrae tunc factae fuissent, sine dubio inveniretur in historiis aliquibus eorum qui in chronicis conscripserunt nova [Col. 0581B] talia facta. Et si usque ad nonam horam tenebrae fuerunt super omnem terram Judaeam, manifestum est quoniam iterum lumen eis refulsit, quia cum plenitudo gentium intraverit, tunc omnis Israel salvus futurus est (Rom. XI) . Quod autem tribus horis factae sunt tenebrae super omnem terram Judaeam, illud ostendit: quoniam qui ausi sunt Lumini vero manus suas inferre, propter peccata sua privati sunt a lumine Dei Patris et a splendore Christi, et ab illuminatione Spiritus sancti, sicut dicit propheta: Obscurentur oculi eorum, ne videant (Psal. LXVIII) .
M. 341[VI] R. 221
Et circa horam nonam clamavit Jesus voce magna, dicens: Eli, Eli, Lamazabachthani? quod est interpretatum: [Col. 0581C] Deus meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me? Quidam autem illic stantes et audientes, dicebant: Eliam vocat iste.
[HIERON.] Hos arbitror fuisse Romanos, qui non intelligebant Hebraeum. Sin autem hos intelligimus fuisse Judaeos, imbecillitatem Domini volebant infamare. Etenim ut homo loquitur, ut homo fiet, ut homo turbatur, ut homo crucifigitur, susceptae naturae in primis parentibus corruptae deplorans miserias, in quo ostendit quantum flere debeant qui peccant, quando sic flevit, qui nunquam peccavit. Principio vigesimi primi psalmi usus est. Quod enim in medio versiculi legitur, respice me, superfluum est. [GREGOR.] Legitur enim in Hebraeo, Deus [Col. 0581D] meus, Deus meus, quare me dereliquisti? Ergo impii sunt, qui psalmum ex persona David, sive Esther, sive Mardochei dictum putant. Et quia omnis vox Christi filii Dei magna existimanda est, etsi fuerit levis, requirendum est aliquid absconditum magnum, quoniam clamat ad Deum, dicens: Quare me dereliquisti? Sed quantum ad illa in quibus fuerat forma Dei visibilis et imago secundum Patrem, derelictus est a Patre, quando suscepit formam servi; et derelictus est pro hominibus, ut talia et tanta susciperet, ut usque ad mortem veniret et mortem crucis, quae inter homines turpissima esse videtur. Extremum autem derelictionis ejus erat et illud, quod inter latrones crucifixus est; et quod praetereuntes blasphemabant eum, moventes super eum capita sua; et [Col. 0582A] quod principes cum Scribis dicebant, Alios salvos fecit, seipsum non potest salvare. Adhuc autem et illud, quod etiam latrones improperabant ei in cruce. Ergo manifeste intelligere poteris, quid sit quod dicit, quare me dereliquisti? Faciens comparationem gloriae illius quam habuit apud Patrem, ad confusionem quam contemnens sustinuit crucem. Sedes enim illius erat sicut sol in conspectu Dei, et sicut luna perfecta in aeternum, et erat testis ejus fidelis in coelo. Postea autem et pro quibus dicit, Quare me dereliquisti, superaddidit dicens: Tu autem repulisti, et pro nihilo deduxisti, et distulisti Christum tuum. Evertisti testamentum servi tui, profanasti in terra sanctitatem ejus, etc. (Psal. XXI) . Videns ergo tenebras factas, dixit magna voce sua: Quare me [Col. 0582B] dereliquisti? Illud ostendere volens per haec quoniam volens dereliquisti me, Pater, et talibus exinanitum calamitatibus tradidisti, ut populus qui fuerat apud te honoratus, recipiat quae in me ausus est, implens mensuram patrum suorum, et quae super prophetas fecit, ut privetur a lumine tuae prospectionis, et efficiatur in tenebris quasi te Deo nequaquam eis praesente. Sed et pro salute gentium dereliquisti me, ut derelicto Israel, fieret gentium salus. Vel ita: Videns peccata hominum pro quibus patiebatur, dicebat: Quare me dereliquisti? Ut fierem quasi qui colligit stipulam in messe, et sicut qui colligit racemos in vindemia, cum non sit botrio ad manducandum primitiva? Et haec dico, quia periit timoratus a terra: et qui corrigat, inter homines non est. Prius [Col. 0582C] quam finiatur nona, clamavit Dominus voce magna, quasi postulans ut oriatur sol terrae, solvens in ea tenebras trium horarum, secundum quod tradidimus supra. Factus enim pro nobis maledictum, quia maledictus omnis qui pendet in ligno (Gal. III) : cum naturaliter benedictio esset, consumpsit et solvit et dissipavit omnem maledictionem humanam.
A. 203 M. 333 R. 211
Postea sciens Jesus quia jam omnia consummata sunt, ut consummaretur Scriptura, dicit: Sitio. Vas ergo positum erat aceto plenum.
De hac Scriptura dicit, et in siti mea potaverunt me aceto (Psal. LXVIII) . [AUGUST.] Tanquam diceret: Hoc minus fecistis, date quod estis. Judaei erant [Col. 0582D] acetum, degenerantes a vino patriarcharum et prophetarum, et tanquam de pleno vase, de iniquitate mundi hujus impleti. Omnia quidem jam consummata erant quae oportebat fieri, antequam acciperet acetum.
M. 342[II] R. 222 L. 323
Et continuo currens unus ex eis, acceptam spongiam implevit aceto, et imposuit arundini, et dabat ei bibere.
Invenit similitudinem eorum spongiam cavam, infirmam, aridam, ignibus aptam. Implet aceto, hoc est malitia et dolo. [HIERON.] De quo Dominus: Plantavi te vineam Soreth, et quomodo conversa es in amaritudinem vitis alienae? (Jer. II.) Et: Exspectavi [Col. 0583A] ut faceret uvas, et fecit spinas (Isa. V) . [AUGUST.] Judaei cor habebant velut spongiam, cavernosis quodammodo atque tortuosis latibulis fraudulentum. Hyssopum autem cui secundum Joannem circumposuerunt spongiam aceto plenam, quoniam herba humilis est, et pectus purgat, Christi humilitatem accipimus quam circumdederunt. Unde psalmista: Asperges me, Domine, hyssopo, et mundabor (Psal. L) . Christi namque humilitate mundamur. Per arundinem cui imposita est spongia, Scriptura significatur, quae hoc facto impletur. Sicut enim lingua pro sono quem exprimit ponitur, unde Graecam linguam vel Latinam dicimus; sic arundo dici potest littera quae arundine scribitur. Imponunt ergo spongiam arundini, id est eventum rei praemissae [Col. 0583B] prophetiae adjungunt. Acetum ergo erat [erant] et aceto pleni, quia ipsi erant corrupti, et corruptione pleni. Hoc aceto milites potant Dominum, quem illorum suggestione morti tradunt. Hoc aceto succus lethalis pomi abstergitur.
M. 344 R. 223 L. 329 A. 204
Cum ergo accepisset Jesus acetum, dixit: Consummatum est.
Nihil remisit Dominus ad faciendum de hoc, quod oportebat fieri antequam moreretur. Bene igitur dixit, consummatum est, de illo, quod prophetarum erat. [AUGUST. — HILAR.] Vel ideo dixit, consummatum est, qui omne vitium humanae corruptionis hausisset.
[Col. 0583C] M. R.
Caeteri vero dicebant: Sine, videamus an veniat Elias, liberans eum.
Quia vocem Domini male intellexerant, frustra Eliae adventum exspectabant. Marcus dicit illum qui implevit spongiam, hoc dixisse. [AUGUST.] Unde intelligimus et hunc dixisse et alios. Lucas hoc praeoccupavit ante latronis insultationem. Nam semel complecti voluit quod a militibus factum et dictum est. Ubi movere non debet, quod non unum, sed plures dixit acetum obtulisse, sicut Joannes genus locutionis tenuit, de quo supra tractavimus, pluralem pro singulari ponens.
[Col. 0583D] M. R. L.
Jesus autem iterum clamans voce magna.
L.
Pater, in manus tuas commendo spiritum meum.
A.
Et inclinato capite.
M. R. L. A.
Emisit spiritum.
[HIERON.] Infirmata etenim carne, mox divina virtus invaluit, quae dicit: Aperite mihi portas justitiae, ingressus in eas, confitebor Domino (Psal. CXVII) . Nos cum ima voce vel nulla morimur, qui de terra sumus, ille cum exaltata voce exspiravit, qui de coelo [Col. 0584A] descendit. [GREGOR.] Inclinavit caput, et quasi supra Patris gremium repausans, tradidit spiritum, qui poterat illum in sinu suo fovere et confortare Unde alibi dicit: Nemo potest tollere a me animam meam, sed ego pono eam (Joan. X) . [BEDA.] Patrem invocando, Filium Dei se esse declarat; spiritum vero commendando, non defectum suae virtutis, sed confidentiam ejusdem cum Patre potestatis insinuat. Amat gloriam dare Patri, ut nos aedificet gloriam dare Creatori. Spiritum commendat Patri, juxta illud quod in psalmo dicit: Quoniam non derelinques animam meam in inferno, nec dabis Sanctum tuum videre corruptionem (Psal. XV) .
M. 344[II] R. 224 L. 328
[Col. 0584B] Et ecce velum templi scissum est in duas partes, a summo usque deorsum.
[REMIG.] Legis sacramenta quae prius tegebantur, prodita sunt, ad gentiles transierunt. Velum quod dicebatur exterius, scissum est; quia nunc ex parte videmus (I Cor. XIII) : cum autem venerit quod perfectum est, velum interius dirumpetur. In duas partes, videlicet in vetus et novum testamentum scissum est: et a summo usque deorsum, hoc est, ab initio mundi quando homo conditus est, usque ad consummationem saeculi. [HIERON.] In Evangelio Nazareorum, cujus saepe mentionem fecimus, superliminare templi infinitae magnitudinis fractum esse legimus. Josephus quoque refert virtutes angelicas praesides quondam templi, pariter [Col. 0584C] tunc conclamasse: Transeamus ex his sedibus.
M. 345[X]
Et terra mota est, et petrae scissae sunt, et monumenta aperta sunt, et multa corpora sanctorum qui dormierant, surrexerunt, et exeuntes de monumentis, post resurrectionem ejus venerunt in sanctam civitatem, et apparuerunt multis.
Magnitudo signorum juxta litteram demonstrat Dominum suum crucifixum. Mystice autem corda terrenorum mota sunt, quia sicut dicit Propheta: Conturbati sunt omnes qui videbant eos, id est, discipulos Christi, et timuit omnis homo (Psal. LXI) . Qui prius erant saxei et quasi mortui in intellectu, postea cordis emollita duritia, recognoverunt Creatorem. [Col. 0584D] Vel petrae scissae sunt, id est, vaticinia prophetarum, quae petrae dicuntur a Christo petra, ut quidquid in eis duro velamine legis clausum erat, scissum pateret gentibus. Et quomodo Lazarus mortuus resurrexit, resurrexerunt multa corpora, ut Dominum ostenderent resurgentem, et tamen cum monumenta aperta sunt, non ante resurrexerunt quam Dominus, ut esset primogenitus resurrectionis ex mortuis (Col. I) . Sanctam civitatem dicit aut coelestem Jerusalem, in qua visi sunt; aut terrenam, quae ante sancta fuerat propter templum et Sancta sanctorum, et ad distinctionem aliarum urbium in quibus idola colebantur. [REMIG.] Multis apparuerunt, his scilicet qui videre meruerunt. Hi [Col. 0585A] creduntur cum Domino ascendente, ascendisse simul cum corpore.
M. 345[II] R. 225 L. 330
Centurio autem et qui cum eo erant custodientes Jesum, viso terrae motu et his quae fiebant, timuerunt valde, glorificantes Deum, et dicentes: Hic homo justus est vere Dei Filius.
[BEDA.] Centurio confitetur eum esse Dei Filium, et Arius praedicat eum esse creaturam. Non solus autem centurio glorificavit Deum, sed et milites qui cum eo erant custodientes Jesum. Fiunt itaque novissimi primi, quia gentes confitentur; et plebs Judaica caecata negat, ut fiat eis error pejor priore. Unde merito per centurionem fides Ecclesiae signatur, quae velo mysteriorum coelestium per mortem [Col. 0585B] Domini reserato, continuo Jesum et vere justum hominem et vere Dei Filium, Synagoga tacente, confirmat.
L. 331[II] M. 347 R. 236
Et omnis turba eorum qui simul aderant ad spectaculum istud, et videbant quae fiebant, percutientes pectora sua, revertebantur a longe, et mulieres multae quae simul cum eo ascenderant a Galilaea Jerusalem, inter quas erat Maria Magdalene, et Maria Jacobi minoris et Joseph mater et Salome mater filiorum Zebedaei. Et cum esset in Galilaea, sequebantur eum, haec videntes.
[BEDA.] Revertebantur a longe, videlicet a locis aliquantulum longe remotis ab ipso crucis patibulo. [Col. 0585C] Percussio quoque pectorum dupliciter potest intelligi; seu quia dolebant Dominum injuste occisum, qui eum dilexerant; seu quia timebant de glorificatione ejus, qui mortem ejus impetraverant. Comites habuit Dominus Mariam Magdalenam, a qua septem daemonia ejecerat (Marc. XVI) , et matrem filiorum Zebedaei, quae regnum liberis suis postulaverat, et alias quas in Evangelio legimus (Matth. XX) . Consuetudinis enim Judaeorum fuit, ut mulieres de substantia sua victum et vestitum praeceptoribus ministrarent. Hoc tamen, quia scandalum facere poterat in nationibus, Paulus abjecisse se memorat: Nunquid non habemus potestatem sorores mulieres circumducendi, sicut et caeteri apostoli? (I Cor. V) . [Col. 0585D] Ministrabant autem Domino carnalia pro spiritualibus, non quod indigeret, sed ut ostenderet magistros debere esse contentos ex discipulis victu atque vestitu. [BEDA.] Minor Jacobus dictus est Jacobus Alphaei, ad distinctionem majoris Jacobi filii Zebedaei, qui inter primos apostolos vocatus est. Hic minor Jacobus et frater Domini dicebatur, eo quod esset filius Mariae materterae Domini. Ipsa est Maria Cleophae, dicta ita sive a patre, sive a cognatione, vel fortasse quia vir ejus Alphaeus etiam Cleophas est dictus, vel ipsa Maria, defuncto post natum Jacobum Alphaeo, Cleophae nupsit.
A. 205[X]
Judaei ergo, quoniam Parasceve erat, ut non remanerent [Col. 0586A] in cruce corpora Sabbato, erat enim magnus ille dies Sabbati, rogaverunt Pilatum ut frangerentur crura eorum, et tollerentur.
[AUGUST.] Non corpora eorum tollerentur tantum, sed hi, quibus ideo crura frangerentur, ut morerentur, ne diuturni cruciatus horrore festum foedarent. [BEDA.] Parasceve autem Graece, Latine dicitur praeparatio. Quo nomine Judaei inter Graecos morantes, sextam Sabbati appellabant, eo quod in illa die solebant praeparare necessaria Sabbati.
Venerunt ergo milites, et primi quidem fregerunt crura, et alterius qui crucifixus est cum eo. Ad Jesum autem cum venissent, ut viderunt eum jam mortuum, non fregerunt ejus crura, sed unus militum lancea latus ejus aperuit, et continuo exivit sanguis et aqua, [Col. 0586B] ut Scriptura impleatur: Os non comminuetis ex eo (Exod. XII) . Iterum alia Scriptura dicit: Videbunt in quem transfixerunt. (Zach. XII) .
[AUGUST.] Vigilanti verbo usus est evangelista non dicendo, percussit aut vulneravit, sed aperuit, ut illinc quodammodo vitae ostium panderetur, unde sacramenta Ecclesiae manaverunt, sine quibus non intratur ad veram vitam. Hoc praenuntiavit ostium in latere arcae Noae, et prima mulier facta de viri latere. Illis autem praeceptum est: Os non comminuetis ex eo, qui celebrare jussi sunt pascha ovis immolatione in veteri lege.
[Col. 0586C] M. 348[II] R. 227 L. 332 A. 206
Cum sero autem factum esset, venit quidam homo dives, nobilis decurio, ab Arimathaea civitate Judaeae, nomine Joseph, vir bonus et justus, qui et ipse occultus discipulus erat Jesu, propter metum Judaeorum, qui exspectabat et ipse regnum Dei. Hic non consenserat consilio et actibus eorum. Hic accessit ad Pilatum, et petiit corpus Jesu. Pilatus autem mirabatur si jam obisset. Et accersito centurione, interrogavit eum si jam mortuus esset. Et cum cognovisset, jussit reddi corpus.
[HIERON.] Dives erat Joseph, et ideo potuit impetrare a Pilato, ad quem pauperes non erant ausi accedere, corpus Jesu. De ipso putant quidam primum psalmum esse compositum: Beatus vir qui non [Col. 0586D] abiit in consilio impiorum. [BEDA.] Decurio vocatur qui est de ordine curiae, et officium curiae administrat, qui etiam dicitur curialis, a procuratione civili. Arimathaea est Ramatha civitas Elcanae et Samuelis (I Reg. I) . [AUGUST.] Joseph fiducia dignitatis qua praeditus erat, familiariter intravit ad Pilatum, jam minus curans de Judaeis, quamvis antea in audiendo Domino devitaret inimicitias eorum.
A. 307[X]
Venit autem et Nicodemus, qui venerat ad Jesum primum, ferens misturam myrrhae et aloes quasi libras centum.
[Col. 0587A] Non ita distinguendum est, ut dicamus primum ferens, sed primum ad superiora pertinet; ita: Qui venerat ad Jesum nocte primum. Iste Nicodemus postea factus est discipulus Christi (Joan. III) , ut patet in revelatione corporis B. Stephani.
A. 208[I] M. 349 R. 228 L. 393
Acceperunt ergo corpus Jesu, et ligaverunt eum linteis cum aromatibus, sicut mos est Judaeis sepelire.
[HIERON.] Non frustra dixit evangelista Joannes, sicut mos est Judaeis sepelire, sed in officiis mortuorum morem cujusque gentis admonuit servandum. [AUGUST.] Et quia alii dixerunt corpus involutum a Joseph sindone, non ideo prohibuerunt alia lintea potuisse afferri a Nicodemo: quanquam [Col. 0587B] propter sudarium capitis et institas, quibus corpus alligatum est, quia de lino erant, verissime potuit dici, quod una sindon fuit ibi. [HIERON.] Ex simplici sepultura Domini, ambitio divitum condemnatur, qui nec in tumulis possunt carere divitiis. Mystice autem possumus intelligere, quod corpus Domini non auro, non gemmis, non serico, sed puro linteamine obvolvendum sit. Quanquam et hoc significet, quod ille in sindone munda involvat Jesum, qui pura eum mente suscipit. [BEDA.] Legimus esse statutum a B. Sylvestro papa, ut sacrificium altaris celebretur tantummodo in lineo panno, sicut corpus Domini est sepultum in sindone munda.
A. Erat autem in loco, ubi crucifixus est, hortus; et in horto monumentum novum. A. L. In quo nondum [Col. 0587C] quisquam positus fuerat. M. R. L. A. Et posuit illud Joseph. M. R. Et advolvit saxum magnum ad ostium monumenti, et abiit.
Joseph imposuit monumento corpus Jesu, quia per nobilitatem potentiae saecularis illud accipere, et per meritorum justitiam dignus fuit sepelire. In quo obstruitur tergiversatio Judaeorum: nam dicerent non sepultum, quem dixerunt raptum, si apostoli sepelissent eum. [AUGUST.] Acceleratur sepultura, ne advesperasceret, quando jam propter Parasceven facere tale aliquid non licebat. [HIERON.] In novo ponitur monumento, ne post resurrectionem, caeteris corporibus remanentibus, surrexisse alius fingeretur. [BEDA.] Monumentum quoque apud [Col. 0587D] Matthaeum et Marcum de petra excisum fuisse memoratur ne, si ex multis lapidibus aedificatum esset, suffossis tumuli fundamentis, ablatus furto diceretur. Solus tumulo Dominus includitur, ut specialis illius sepultura nostrae dissimilis esset, sicut caetera arcana dispensationis ejus. Unde illud: Singulariter sum ego donec transeam (Psal. CXL) . Et illud: Quoniam tu, Domine, singulariter in spe constituisti me (Psal. XL) . [HIERON.] Potest autem et novum sepulcrum, Mariae virginalem uterum designare, saxumque magnum ostio oppositum ostendere, non absque auxilio plurimorum sepulcrum potuisse reserari. [AUGUST.] Sicut in Mariae utero nemo ante illum, nemo post illum conceptus est, ita in hoc monumento nemo ante, nemo post sepultus est. [BEDA.] [Col. 0588A] Dicitur autem monumentum Domini, quod domus fuerit rotunda, de subjacente rupe excisa, tantae altitudinis ut intus consistens homo vix manu extensa culmen possit attingere. Quae habet introitum ab oriente, cui lapis ille magnus impositus est. In cujus monumenti parte aquilonari sepulcrum ipsum, hoc est, locus Dominici corporis de eadem petra factum est, septem habens pedes longitudinis, trium vero palmorum mensura caetero pavimento altius eminens. Qui videlicet locus non desuper, sed a latere meridiano per totum patulus est, unde corpus inferebatur. Color autem ejusdem monumenti ac loculi, rubicundo ac albo dicitur esse permistus.
[Col. 0588B] M. 350[VI] R. 229
Erat autem ibi Maria Magdalene, et altera Maria, sedentes contra sepulcrum.
Caeteris relinquentibus Dominum, mulieres in officio perseverant, exspectantes Dei promissum. [HIERON.] Et ideo meruerunt primae videre resurgentem, quia qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X) . Sanctae mulieres diem Parasceves celebrant, cum animae humiles Salvatoris vestigiis obsequuntur in hoc saeculo, in quo futura requies est praeparanda.
L. 334[X]
Viderunt quemadmodum positum erat corpus ejus
[Col. 0588C] L. 325[VIII] R. 230
Et revertentes, paraverunt aromata et unguenta, ut venientes ungerent Jesum, et Sabbato quidem siluerunt secundum mandatum.
[BEDA.] Mandatum erat apud Judaeos, ut Sabbati silentium a vespera usque ad vesperam, id est, a solis occasu usque ad solis occasum servaretur. Quod et mulieres fecerunt: quae, visa sepultura Domini, emerunt aromata in Parasceve ante solis occasum, vel in Sabbato post occasum solis, et praeparaverunt ea, ut mane corpus Domini ungerent. Recordantes ergo fideles sepulturam Domini, quasi aromata parant, si ad opera virtutum quibus Christus delectatur, se convertant. Et Sabbato quidem silent, venturi post Sabbatum cum muneribus ad [Col. 0588D] Dominum; quia finita praeparatione praesentis vitae, in requie gaudent exspectare diem resurrectionis, et tunc Christo offerre spirituales actiones quasi aromata redolentes. Sexta die factus est homo, Sabbato quievit Deus. Ideo die sexta Jesu pro homine moritur. Unde et dixit: Consummatum est, id est, sexta die opus pro redemptione mundi expletum est, et in Sabbato quievit in sepulcro. Ita et nos in hac sexta aetate pro Domino pati debemus, et in septima, quae est mortuorum, in secreta pace quiescere, donec octava resurrectionis veniat. In Genesi septima dies vesperam habuisse non legitur, quia in illo saeculo requies animarum nullo moerore consumitur, sed gaudio futurae resurrectionis augetur.
M. 351[X]
Altera autem die quae est post Parasceven, convenerunt principes sacerdotum et Pharisaei ad Pilatum, dicentes: Domine, recordati sumus, quia seductor ille dixit, adhuc vivens: Post tres dies resurgam. Jube ergo custodiri sepulcrum usque in diem tertium, ne forte veniant discipuli ejus, et furentur eum, et dicant plebi: Surrexit a mortuis, et erit novissimus error pejor priore.
Altera die a Sabbato quae est Parasceve, videntur Judaei haec dixisse, Domino jam sepulto. Vel, sicut alii libri habent, altera die quae est post Parasceven, id est in Sabbato, haec dixerunt. Est autem [Col. 0589B] credibile quid haec et alia quae non sunt scripta, dixerint utraque die, manifestata eorum invidia ad famam Domini exstinguendam.
Ait illis Pilatus: Habetis custodiam, ite, custodite sicut scitis. Illi autem abeuntes, munierunt sepulcrum, signantes lapidem cum custodibus.
[HILARIUS.] Metus furandi corporis, et sepulcri custodia, atque obsignatio, testimonium est stultitiae et infidelitatis, cum prius praecepto Domini conspexissent de sepulcro mortuum suscitatum (Joan. XI) . [HIERON.] Quod autem in sepulcro ponendus esset, prophetae testimonium est dicentis: Hic habitavit in excelsa spelunca petrae fortissimae (Isai. XXXIII) . Statimque post duos versiculos sequitur: Regem cum gloria videbitis (Ibid.)
M. 352[I] R. 231 L. 336 A. 209
Vespere autem Sabbati, quae lucescit in prima Sabbati, cum adhuc tenebrae essent, venit Maria Magdalene et altera Maria et Salome ad monumentum, portantes quae paraverant aromata.
[AUGUST.] Nomine vesperis noctem designat, a parte totum intelligens. Vesper enim principium noctis est. Ideo non ait, qui lucescit, sed quae lucescit, secundum intellectum relationem faciens ad noctem, quae in aurora diei Dominicae terminatur. Ea vero causa intelligitur eamdem noctem sic appellasse, quia jam a vespere licebat eis parare et afferre [Col. 0589D] aromata, transacto Sabbato. [BEDA.] Ordinator temporum ultima noctis hujus parte surrexit. Quid est aliud resurgere Dei Filium, nisi reviviscere, id est, ex morte ad vitam redire? Hac nocte per mysterium resurrectionis Domini, temporum ordo mutatus est. Aptissime quondam nox sequebatur diem; quia homo a luce paradisi peccando lapsus, in hujus saeculi tenebras aerumnasque decidit. Aptissime nunc dies sequitur noctem, quando per fidem resurrectionis, a peccati tenebris et umbra mortis ad lucem vitae, Christo largiente, reducimur. [AUGUST.] Illud ergo quod dicitur Dominus fuisse tribus diebus et tribus noctibus in corde terrae, sicut Jonas fuit in ventre ceti (Matth. XII, Joan. II) : restat ut hoc modo loquendi, quo a parte [Col. 0590A] totum intelligitur, accipiamus: videlicet per extremam partem diei Parasceves, quo sepultus est Dominus, totam diem cum sua nocte jam praeterita, et per noctem sequentem, Sabbatum, tertium diem totum. [HIERON.] Prima autem Sabbati vel una Sabbati sive Sabbatorum, dies Dominica intelligenda est; quia omnis hebdomada in Sabbatum et in primam et in secundam et in tertiam et in quartam et in quintam et in sextam Sabbati dividitur. Ipsa etiam hebdomada ex praerogativa Sabbati nonnunquam Sabbatum dicebatur, ut ibi: Jejuno bis in Sabbato (Luc. XVIII) , id est, in septimana.
Et orto jam sole, dicebant ad invicem: Quis revolvet nobis lapidem ab ostio monumenti? Erat quippe magnus valde.
[Col. 0590B] [AUGUST.] Orto jam sole, id est, cum coelum ab orientis parte jam albesceret: quod non fit utique, nisi solis orientis vicinitate. Ejus enim est ille fulgor, qui nomine aurorae appellari solet. [BEDA.] Quod mulieres valde diluculo venerunt, magnus fervor inveniendi Dominum ostenditur. Mystice vero nobis datur exemplum, ut decussis vitiorum tenebris, ad Domini corpus accedamus. Nam sepulcrum altare Dominicum significat, in quo carnis ejus ac sanguinis mysteria celebrantur. Aromata autem quae mulieres deferunt, odorem virtutum et suavitatem orationum significant, cum quibus altari debemus appropinquare.
Et ecce terrae motus factus est magnus. Angelus enim Domini descendit de coelo, et accedens revolvit [Col. 0590C] lapidem.
[BEDA.] Angelus revolvit lapidem, non ut egressuro Domino januam panderet, sed ut egressus ejus jam facti indicium praestaret. Qui enim clauso utero mortalis exiit, immortalis jam factus, sepulcro clauso exire potuit et exiit. Quod autem terraemotus, resurgente Domino, sicut et moriente factus est magnus, significat terrena corda et coelesti spe dejecta per fidem passionis ac resurrectionis ejus concutienda ad poenitentiam, ac saluberrimo pavore permota, ad vitam sublimanda perpetuam. Lapidis autem revolutio, reserationem insinuat sacramentorum, quae velamine litterae tegebantur. Lex enim in lapide scripta est, cujus ablato tegmine, [Col. 0590D] gloria resurrectionis ostensa est.
R. L.
Et respicientes, viderunt revolutum lapidem a monumento, et angelum sedentem super eum. Erat autem aspectus ejus sicut fulgur, et vestimentum ejus sicut nix.
[GREGOR.] Quia Deus et terribilis est peccatoribus, et blandus justis, recte sic angelus demonstratur, ut de sua specie et terreat reprobos, et mulceat pios. In fulgure enim terror timoris est, in nive blandimentum candoris. Candor etenim vestis, et angelicae et nostrae festivitatis gaudia nuntiavit. Illa enim Domini resurrectio et nos ad immortalitatem reduxit, et angelorum numerum restituens, coelestis patriae damna reparavit. Sedebat ergo, regnantem [Col. 0591A] indicans, qui in nativitate stando bellaturum signaverat. [BEDA.] Sedebat super lapidem quo monumentum claudebatur, ut claustra inferorum superata doceret. Sedebat, ut Marcus determinat, in dextris, id est, ad meridianam partem loci illius, ubi fuerat corpus Jesu. Corpus enim quod resupinum jacens, caput habebat ad occasum, dextram habebat ad austrum. [GREGOR.] Quid per sinistram nisi vita praesens, quid per dexteram nisi vita perpetua signatur? Unde illud: Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me (Cant. II) . Quia igitur Redemptor noster jam praesentis vitae corruptionem transierat, recte angelus qui nuntiare perennem ejus venerat vitam, in dextera sedebat. Sinistram Deus, id est prosperitatem vitae praesentis [Col. 0591B] quasi sub capite Ecclesiae posuit, quam intentione summi amoris premit. Dextera vero Dei eam amplectitur, quia sub aeterna ejus beatitudine tota devotione continetur.
M. 353[II] R. 232 L. 337
Prae timore autem ejus exterriti sunt custodes, et facti sunt velut mortui. Respondens autem angelus, dixit mulieribus: Nolite timere vos. Scio enim quod Jesum qui crucifixus est, quaeritis. Non est hic. Surrexit enim sicut dixit. Venite et videte locum, ubi positus erat Dominus.
[HIERON.] Ac si dicat: Si verbis non creditis, vacuo sepulcro credite. Angelus non consolatur custodes, sed mulieres. In incredulis, inquit, perseveret [Col. 0591C] pavor. Caeterum vos, quia Jesum quaeritis, audite quod surrexit. [GREGOR.] Paveant illi, qui non amant adventum supernorum civium; pertimescant, qui, carnalibus desideriis pressi, ad eorum societatem se pertingere posse desperant. Vos cur timetis, quae vestros concives videtis? Non est hic per praesentiam carnis, qui nusquam deest per praesentiam majestatis. [HIERON.] Radix amara crucis evanuit, flos vitae cum fructibus erupit, id est qui jacuit in morte, resurrexit in gloria. [BEDA.] Corpus Jesu non invenitur mortuum, sed vivum evangelizatur. Quia et si cognovimus secundum carnem Christum sed jam nunc non novimus (II Cor. V) .
L. 336[I] M. 352 R. 231 A. 209
[Col. 0591D] Et factum est, dum mente consternatae essent de isto, ecce duo viri steterunt secus illas in veste fulgenti.
Angeli non solum verbo, sed etiam fulgenti habitu gloriam annuntiant triumphantis. Mulieres angelos vident, quae cum aromatibus venerunt, quia illae mente supernos cives aspiciunt, quae cum virtutibus ad Deum per sancta desideria proficiscuntur. [BEDA.] Mente consternatae erant, quia et magnum lapidem revolutum stupebant, et corpus non inventum dolebant. Sciendum quod sicut angeli leguntur exstitisse sepulcro Salvatoris, ita credendi sunt assistere mysteriis corporis Domini tempore consecrationis. Unde Apostolus monet mulieres in Ecclesia velari propter angelos (I Cor., XI) .
[Col. 0592A] L. 337[II] M. 353 R. 232
Cum timerent autem et declinarent vultum in terram, dixerunt ad illas: Quid quaeritis viventem cum mortuis? Non est hic, sed surrexit. Recordamini qualiter locutus est vobis, cum adhuc in Galilaea esset, dicens: Quia oportet Filium hominis tradi in manus hominum peccatorum, et crucifigi, et die tertia resurgere.
Impossibile est non fieri quod dixit, et constat quoniam inter discipulos etiam feminis quae eum sequebantur, Dominus se resurrecturum praedixit. Quare ergo jam resuscitatum quaerunt cum mortuis, id est in monumento, qui locus proprius est mortuorum? Nos exemplo feminarum quoties Ecclesiam intramus, cum omni humilitate ingredi debemus. [Col. 0592B] Ad conspectum angelorum vultum declinamus in terram, cum supernorum civium gaudia contemplantes; nos cinerem esse recolimus, sicut B. Abraham inquit: Loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis (Gen. XVIII) . Nota quod sanctae mulieres non in terram cecidisse, sed vultum dicuntur inclinasse. Unde mos obtinuit ecclesiasticus, ut vel in memoriam Dominicae resurrectionis, vel in spem nostrae, omnibus Dominicis diebus et toto Quinquagesimae tempore, non flexis genibus, sed declinatis in terram vultibus oremus. Non immerito uno die et duabus noctibus in sepulcro jacuit Dominus, quia lucem suae simplae mortis tenebris duplae nostrae mortis adjunxit. Ipse quippe sola carne mortem [Col. 0592C] suscepit, et duas nostras, carnis et spiritus, solvit.
M. R.
Et cito euntes, dicite discipulis ejus, quia surrexit a mortuis. Et ecce praecedet vos in Galilaeam. Ibi eum videbitis: ecce praedixi vobis.
[GREGOR.] Mulieribus dicitur, ut nuntient apostolis vitam resurgentem, quia per mulierem mors fuerat annuntiata. Galilaea transmigratio facta interpretatur, jam Redemptor a passione ad resurrectionem, a morte ad vitam, a poena ad gloriam, a corruptione ad incorruptionem transmigraverat. Post resurrectionem in Galilaea a discipulis videtur; quia resurrectionis ejus gloriam post laeti videbimus si modo a vitiis ad virtutum celsitudinem transmigremus. [HIERON.] Vel ita: Praecedet eos in [Col. 0592D] Galilaeam, hoc est in volutabrum gentium, ubi ante error erat et lubricum, et firmo pede vestigium non ponebant.
L.
Et recordatae sunt verborum ejus.
M. 354[II] R. 233 L. 338
Et exierunt cito de monumento cum timore et magno gaudio, currentes nuntiare discipulis ejus.
[AUGUST.] De miraculi magnitudine timebant, et de desiderata resurrectione gaudebant. Quod ergo Marcus dicit illas timentes fugisse de monumento, et nemini quidquam dixisse: intelligamus ipsorum angelorum nemini ausas fuisse aliquid dicere, aut ipsorum custodum, quos jacentes viderunt.
[Col. 0593A] A. 210[X]
Cucurrit ergo et venit ad Simonem Petrum, et alium discipulum quem amabat Jesus, et dicit eis: Tulerunt Dominum de monumento, et nescio ubi posuerunt eum.
[AUGUST.] Nonnulli codices habent, Dominum meum: quod videri dictum potest propensiore charitatis et famulatus affectu. Erat enim Maria Magdalene caeteris mulieribus ferventior, unde et solam eam commemorat Joannes venisse, tacitis aliis quae cum illa fuerunt, et putavit ablatum corpus Jesu, quia non invenit. Cucurrit ergo et nuntiavit Petro et Joanni, ut aut secum quaererent, aut secum dolerent.
Exiit ergo Petrus et ille alius discipulus, et venerunt [Col. 0593B] ad monumentum. Currebant autem duo simul et ille alius discipulus praecucurrit citius Petro, et venit primus ad monumentum. Et cum se inclinasset, vidit posita linteamino; non tamen introivit. Venit ergo Petrum sequens eum, et introivit in monumentum. Et vidit linteamina posita, et sudarium quod fuerat super caput ejus, non cum linteaminibus positum, sed separatim involutum in unum locum. Tunc ergo introivit et ille discipulus, qui venerat primus ad monumentum, et vidit, et credidit. Nondum enim sciebant Scripturam, quia oportebat eum a mortuis resurgere.
[ALBINUS.] Vidit vacuum sepulcrum, et credidit quod mulier dixerat, scilicet de monumento sublatum. [Col. 0593C] Erant enim adhuc in mentibus eorum tenebrae usque adeo ut cum ab ipso Domino aperte disceretur Scriptura propter consuetudinem audiendi ab eo parabolas, non intelligerent. [HIERON.] Quomodo autem, custodiente turba militum, Petrus et Joannes ingressi sunt? Quia, magno terraemotu facto, perterriti custodes aut fugerunt, aut animo torpuerunt. [GREGOR.] Per Joannem qui praecucurrit signatur Synagoga, per Petrum Ecclesia. Joannes fuit junior Petro. Quia et si prior et Synagoga ad Dei culturam quam Ecclesia gentium, ad usum tamen saeculi prior est multitudo gentium quam Synagoga. Paulo attestante, qui ait: Non prius quod spirituale est, sed quod animale est (I Cor. XV) . Cucurrerunt simul, quia ab ortus sui tempore usque ad occasum [Col. 0593D] pari via, et si non pari sensu gentilitas cum Synagoga cucurrit. Currebant per decursum hujus mundi Judaei per regis litteram, gentiles per legem naturae. Synagoga prior venit ad monumentum, prophetias de passione Domini audiendo, sed minime intravit, quia credere noluit. Linteamina sunt sacramenta Scripturae. Sudarium capitis Domini cum linteaminibus non invenitur; quia attestante Paulo, caput Christi Deus, et divinitatis incomprehensibilia sacramenta, ab infirmitatis nostrae cognitione distincta sunt. Involutum invenitur, quia quod involvitur, ejus nec initium nec finis aspicitur. Celsitudo enim divinitatis nec coepit esse, nec desinit. In unum locum additur, quia in scissura mentium Deus non est. Et quia per sudarium solet tergi sudor [Col. 0594A] laborantium, potest etiam sudarii nomine exprimi labor Dei, qui in se semper est quietus et incommutabilis, sed tamen laborare se denuntiat, cum duras hominum pravitates portat. Unde per prophetam dicit: Laboravi sustinens (Isai. I) . In carne laboravit ex nostra infirmitate. Bene ergo seorsum invenitur, quia Redemptoris passio longe a nostra disjuncta est. Ipse enim sine culpa pertulit, nos cum culpa. Ipse sponte mortem subiit, nos inviti. Post Petrum ingressus est Joannes, quia in fine mundi Judaea convertetur, Paulo dicente: Donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret.
Abierunt ergo iterum ad semetipsos discipuli (Rom. XI) .
[Col. 0594B] A. 211[I] M. 352 R. 231 L. 336
Maria autem Magdalene de qua ejecerat septem daemonia, stabat ad monumentum foris plorans.
[AUGUST.] Discipuli cum crederent corpus ablatum, abierunt ad semetipsos, hoc est, illuc ubi habitabant, et unde ad monumentum cucurrerant. Maria autem plus dolebat, quod fuerat Dominus ablatus de monumento, quam quod fuerat occisus; quoniam magistri cujus vitam perdiderat nec memoria remanebat, et iste dolor ante monumentum eam tenebat. [BEDA.] Haec memoratur in Marco, 233 capitulo, a septem daemonibus, id est, ab universis vitiis curata esse, ut ubi abundavit peccatum, superabundaret et gratia. Septenarius namque numerus [Col. 0594C] pro universitate solet poni. [GREGOR.] Ardenti desiderio quaerebat Dominum, juxta illud: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X) . Et lex jubet offerri caudam hostiae, quod significat ad finem debere bonam actionem perduci. Hinc Joseph scribitur habuisse talarem tunicam (Gen. XXXVII) : nam tunica usque ad talum, bonum opus est usque ad consummationem.
A. 212[X]
Dum ergo fleret, dicunt illi: Mulier, quid ploras? Dicit eis. Quia tulerunt Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eum.
[AUGUST.] Angeli qui, secundum Lucam stantes, locuti sunt mulieribus, hic intelliguntur apud Joannem [Col. 0594D] loqui Mariae, sedentes, unus ad caput, et unus ad pedes, ubi positum fuerat corpus Jesu. Ubi quid aliud quam futurum gaudium nuntiant, lacrymas prohibentes? At illa, vi amoris intentionem inquisitionis multiplicans, causam prodidit lacrymarum, dicens: Quia tulerunt Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eum. Dominum vocat corpus Domini, a toto partem significans. [GREGOR.] Duo angeli sedentes ad caput et ad pedes, significant Evangelium annuntiandum ab initio resurrectionis Domini, usque in finem mundi. Significant illum annuntiandum, qui Deus est ante saecula, et homo, in fine saeculorum. Quasi ad caput sedet angelus, cum per Joannem dicitur: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Quasi [Col. 0595A] ad pedes sedet angelus, cum dicitur: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Vel per duos angelos duo Testamenta accipimus, quae dum pari sensu mortuum et resurrexisse nuntiat, quasi ad caput prius Testamentum sedet, et posterius ad pedes. Unde et duo cherubin quae propitiatorium tegunt, sese invicem aspiciunt versis vultibus in propitiatorium (Exod. XXXV) . Cherubin quippe plenitudo scientiae dicitur. Ergo per duo Cherubin duo testamenta signantur per propitiatorium, incarnatus Dominus, de quo Joannes ait: Ipse est enim propitiatio pro peccatis nostris (I Joan. II) .
Haec cum dixisset, conversa est retrorsum, et vidit Jesum stantem, et non sciebat quia Jesus est.
Retrorsum conversa est, ut videret Jesum, quia [Col. 0595B] per dubitationem suam quasi tergum in Dei faciem miserat, quem resurrexisse minime credebat, et ideo quem amabat, videndo non cognoscebat. Non quo juxta haereticos formam Dominus vultumque mutasset, ut pro voluntate diversus ac varius videretur, sed quo Maria obstupefacta erat miraculo.
Dicit ei Jesus: Mulier, quid ploras? Quem quaeris?
Interrogatur ab ea causa doloris, ut augeatur desiderium amoris; quatenus cum nominaret quem quaereret, in amore ardentius aestuaret.
Illa existimans quia hortulanus esset, dicit ei: Domine, si tu sustulisti eum, dicito mihi ubi posuisti eum, ut ego eum tollam.
Forsitan haec mulier quae Jesum hortulanum credidit errando, non erravit. Nonne enim spiritualiter [Col. 0595C] hortulanus erat, qui in ejus pectore per amoris sui semina virtutum virentia plantabat? Antequam Maria diceret quem quaerebat, dixit: Domine, si tu substulisti eum, quia vis amoris hoc agere solet in animo, ut quem ipse semper cogitat, nullum alium ignorare credat.
Dicit ei Jesus: Maria.
Postquam eam appellavit communi vocabulo, et agnitus non est, vocat eam ex nomine. Ac si aperte dicat: Recognosce eum a quo recognosceris.
Conversa illa, dicit ei: Rabboni, quod dicitur magister.
Prius conversa corpore, putavit quod non erat: nunc conversa corde, quod erat agnovit. [AUGUST.] [Col. 0595D] Nemo calumnietur mulieri quod hortulanum dixerit Dominum, et Jesum magistrum. Ibi enim rogabat, hic agnoscebat. Ibi honorabat hominem, a quo beneficium postulabat, hic recolebat doctorem, a quo discernere humana et divina discebat.
Dicit ei Jesus: Noli me tangere. Nondum enim ascendi ad Patrem meum.
Sensus est: Quem quaeris mortuum, viventem tangere non mereris. Si necdum putas me ascendisse ad Patrem, sed hominum fraude sublatum, meo tactu indigna es. [GREGOR.] Hoc dicebat, ut spiritualiter crederet eum regnare cum Patre. Ille enim Jesum veraciter tangit, qui Patri Filium coaeternum credit. In corde etenim Pauli jam ad Patrem Jesus ascenderat, cum idem Paulus dicebat: Qui [Col. 0596A] cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, esse se aequalem Deo (Philip. II) . [AUGUST.] Mystice in Maria figurata est Ecclesia de gentibus, quae non credidit in Christum, antequam ascenderet in coelum.
Vade autem ad fratres meos, et dic eis: Ascendo ad Patrem meum et patrem vestrum, et Deum meum et Deum vestrum.
Non ait: patrem nostrum. Ergo aliter meum, aliter vestrum. Natura meum, gratia vestrum. Deum meum, sub quo et ego homo sum. Deum vestrum, inter quos et ipsum ego mediator sum.
M. 355[X]
Ecce quidam de custodibus venerunt in civitatem, et nuntiaverunt principibus sacerdotum omnia quae [Col. 0596B] facta fuerant, et congregati cum senioribus, consilio accepto, pecuniam copiosam dederunt militibus, dicentes: Dicite quia discipuli ejus nocte venerunt, et furati sunt eum vobis dormientibus, et si hoc auditum fuerit a praeside, nos suadebimus ei, et securos vos faciemus.
Si audierit praeses quod furtim sublatum sit corpus, suadebimus ei ne quidquam a vobis exigat pro negligentia custodiae. [HIERON.] O stulta insania! dormientes testes adhibes. Si dormierunt, quomodo viderunt? Si non viderunt, quomodo testes sunt? Custodes miraculum confitentur. Qui autem debuerunt converti, persistunt in malitia, et pecuniam quae ad usus templi data fuerat, vertunt in redemptionem [Col. 0596C] mendacii. Omnes ergo qui stipe templi et his quae conferuntur ad usus Ecclesiae, abutuntur in aliis rebus, quibus suam expleant voluntatem, similes sunt Scribarum et sacerdotum redimentium mendacium.
At illi, accepta pecunia, fecerunt sicut erant docti: divulgatum est verbum istud apud Judaeos usque in hodiernum diem.
[HILARIUS.] Pecunia emitur a custodibus qui miracula viderant, resurrectionis silentium et furti mendacium, quae apud Judaeos perseverant, ne in Christum credant. Quia ergo in pecunia saeculi honor est, Christi gloria denegatur.
A. 212[X]
[Col. 0596D] Venit Maria Magdalene annuntians discipulis, quia: Vidi Dominum, et haec dixit mihi.
[GREGOR.] Ecce humani generis culpa ibi absciditur, unde processit. In paradiso mulier viro propinavit mortem, a sepulcro mulier viris annuntiat vitam. Magnam misericordiam Conditoris nostri, fratres, aspicere debemus. Alius contra proximum suum in malitia crudelitatis exarsit? aspiciat latronem (Luc. XXIV) , qui in ipso mortis articulo ad vitae praemia poenitendo pervenit. Alius avaritiae aestibus anhelans, aliena diripuit? aspiciat Zachaeum (Luc. XIX) , qui si quid alicui abstulit, quadruplum reddidit. Alius libidinis igne succensus, carnis munditiam perdidit? aspiciat Mariam (Luc. IX) , quae in se amorem carnis, igne divini amoris excoxit.
M. 355[X]
Et ecce Jesus occurrit illis, dicens: Avete. Illae autem accesserunt, et tenuerunt pedes ejus, et adoraverunt eum.
[HILARIUS.] Dominus mulierculis per angelum adhortatis occurrit, ut nuntiaturae exspectantibus discipulis resurrectionem, non angeli potius quam Christi ore loquerentur. [HIERON.] Quae sic currebant, merebantur Dominum habere obviam, et primae audire, avete, ut maledictum Evae in mulieribus solveretur. Istae accedunt et tenent pedes ejus. Caeterum illa quae quaerebat viventem cum mortuis, et nesciebat adhuc eum resurrexisse, merito audit: [Col. 0597B] Noli me tangere.
Tunc ait illis Jesus: Nolite timere.
Et in Veteri et in Novo Testamento est hoc observandum, quod quando apparuerit aliqua augustior visio, primum timor pellatur, ut mente placida [placata] audiatur quod dicitur.
Ite, nuntiate fratribus meis, ut eant in Galilaeam, ibi me videbunt.
[AMBROS.] Non in Judaea scilicet, sed in multitudine gentium. Gratia enim de Judaeis transmigratura ad gentes, praecedit viam in cordibus eorum praeparando, ibi me videbunt in membris corporis mei, quod est ecclesia. Quia constantiam praedicandi non habet inferior sexus, unde mulieribus in Ecclesia docere nequaquam permittitur, ideo viris officium [Col. 0597C] evangelizandi mandatur. [REMIG.] Fratres autem nuncupat, quos ante etiam servos vocavit, ut et per resurrectionem eamdem humanitatem resumpsisse, et illos idem sperare doceat.
L. 338 M. 354 R. 233
Quae cum abiissent, nuntiaverunt haec omnia illis undecim lugentibus et flentibus, et caeteris omnibus qui cum eo fuerant. Et illi audientes quia viveret, et visus esset ab eis, non crediderunt eis.
Et visa sunt ante illos sicut deliramentum verba ista, et non credebant eis.
L. 339[X]
[BEDA.] Sicut mulier quondam prior in culpa fuit, [Col. 0597D] ita nunc resurrectionem prior vidit. Et ne perpetuum opprobrium apud viros sustineret, sicut tunc culpam transfudit, ita et nunc gratiam nuntiavit. Quod autem discipuli resurrectionem tarde crediderunt, non tam illorum infirmitas fuit, quam firmitas nostra. Ipsa namque resurrectio per multa argumenta eis dubitantibus monstrata est. Quae dum nos legimus, de illorum dubitatione solidamur. Ubi vero Lucas ait: Petrus autem surgens, cucurrit ad monumentum, convenienter potest intelligi quod, postquam ipse et Joannes redierunt de monumento et crediderunt Dominum esse sublatum, iterum audito a mulieribus quod vere surrexit Dominus, licet aliis apostolis videretur sicut deliramentum, quod mulieres referebant, solus cucurrit illuc, et tunc ei [Col. 0598A] apparuit Dominus, quando abiit secum mirans quod factum fuerat. Si vero Lucas et Joannes non duos, sed eumdem cursum Petri commemorant, intelligendum est Petrum primo procumbentem vidisse quod Joannes tacet. Post autem ingressum ante Joannem, ut diligentius interiora dignosceret. Quod si ita est, quare narrat Lucas tacito Joanne Petrum cucurrisse, nisi quia forsan illi primitus Maria nuntiaverat? Notandum quia praesertim ab hora resurrectionis usque ad hunc locum, de serie historiae plurimum dubitatum est. Hinc Hieronymus in Matthaeum: «Quod diversa tempora mulierum in Evangeliis describuntur, non mendacii signum est, ut impii objiciunt; sed sedulae visitationis officii, dum crebro abeunt et recurrunt, et non patiuntur a sepulcro [Col. 0598B] Domini diu abesse vel longius.» Idem ad Ebidiam in libro duodecimo quaestionum: Vespere autem Sabbati, ait Matthaeus, et caetera; Marcus vero: Et valde mane una Sabbatorum veniunt ad monumentum, orto jam sole. «Hujus questionis duplex est solutio: aut enim non recipimus Marci testimonium, omnibus Graeciae libris pene hoc capitulum in fine non habentibus, aut uterque verum dixit. Matthaeus, quando Dominus surrexit, id est vespere Sabbati; Marcus, quando eum vidit Maria Magdalene, id est, mane, ut qui vespere juxta Matthaeum resurrexerat, mane appareret Mariae.» Ambrosius in expositione Lucae partibus novissimis: «Non vesperascente die, sed noctis vespere Dominus resurrexit. Denique Graecus sermo pro vespere [Col. 0598C] habet sero. Sero autem et horam significat in occasu diei, et cujusque rei tarditatem, ut si dicas: Sero venit, id est, tarde. Sic ergo Dominus non vespertino tempore diei, sed sero, id est, profunda nocte, surrexit. «Unde et mulieres ad sepulcrum accedendi habent facultatem, jam custodibus quiescentibus, et ideo magis territis, quod usu venit somno excitis. Id etiam principes sacerdotum nocte confirmant esse factum, [sepulcri dicentes custodibus: Dicite quia discipuli ejus nocte venerunt, et furati sunt eum. Idem post pauca: Ut scias nocte factum, mulieres aliae sciunt, aliae nesciunt resurrexisse Dominum. Sciunt, quae noctibus observant; nesciunt, quae recesserunt. Una Maria Magdalene secundum [Col. 0598D] Joannem nescit, altera Maria Magdalene secundum Matthaeum scit. Nam eadem et ante scire, et postea nescire non potuit. Denique alteram esse cognoscet. Illa admittitur pedes Domini tenere, ista prohibetur. Illa angelum videre meruit, haec primo cum venit, neminem vidit. Illa discipulis Dominum resurrexisse nuntiavit, ista raptum esse. Illa gaudet, haec plorat. Illi Christus occurrit, haec mortuum querit. Augustinus De concordia evangelistarum: Omnia circa tempus resurrectionis facta secundum omnes Evangelistas, quemadmodum potuerint geri, ordinemus. Omnes consentiunt diluculo ventum fuisse ad monumentum, jam factum erat quod Matthaeus commemorat de terraemotu, et lapide revoluto, conterritisque custodibus. Venit autem Maria Magdalene [Col. 0599A] caeteris ferventior. Unde Joannes de ea commemorat, tacitis eis quae cum ea fuerunt. Vidensque lapidem sublatum antequam diligentius inspiceret, putavit ablatum corpus Jesu. Cucurrit ergo et nuntiavit Petro et Joanni. At illi venerunt, et sicuti Maria dixerat, crediderunt sublatum esse Dominum. Unde et redierunt. Maria autem stabat ad monumentum foris plorans, id est ante sepulcri locum; sed tamen intra spatium quod jam ingressae fuerant, hortus quippe illic erat. Tunc viderunt angelum sedentem a dextris super lapidem, de quo angelo narrant Matthaeus et Marcus. Qui angelus, dum loqueretur eis, Maria flens inclinavit se in monumentum, et vidit duos angelos secundum Joannem in albis sedentes. Postquam autem dixerunt ei: Mulier, [Col. 0599B] quid ploras? dicit eis illa, quia tulerunt Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eum. Hic intelligendi sunt surrexisse angeli, ut etiam stantes viderentur, sicut ait Lucas: Post haec vidit Jesum stantem, etc. usque illuc: Vade autem ad fratres meos, etc. Tunc egressa est a monumento, hoc est, ab illo loco, ubi erat horti spatium ante lapidem effossum, et cum illa aliae, quas secundum Marcum invaserat tremor. Tunc secundum Matthaeum Jesus occurrit illis, dicens: Avete. Sic colligimus et angelorum locutionem bis numero eas habuisse, et bis ipsius Domini. Semel scilicet quando Maria hortulanum putavit, et nunc iterum, cum eis occurrit in via, ut eas ipsa repetitione firmaret, atque, a timore recrearet. Tunc ait illis secundum [Col. 0599C] Matthaeum: Nolite timere. Ite, nuntiate fratribus meis, ut eant in Galilaeam. Venit ergo Maria Magdalene secundum Joannem annuntians discipulis, quia vidit Dominum, et aliae quae cum ea erant, quas Lucas commemorat.» Hucusque Augustinus. Cui ergo visum fuerit quod historiam congrue ordinaverit, praeoccupandi et recolendi regulas in lectione hujus operis aptissime assignabit. Verumtamen cum Augustinus plurima retractaverit, et nusquam in dictis suis, ut ipsemet saepe testatur, potioribus sententiis praejudicaverit, non irrationabiliter dici potest seriem historiae in hoc opere diligentius esse relatam. Videtur itaque, ipso diluculo, cum primum mulieres ad monumentum venerint, factum esse quod Matthaeus [Col. 0599D] et Marcus de visione et allocutione unius angeli referunt, et quod Lucas de duobus narrat. Ubi autem mulieres recordatae verborum Domini, recedunt ab angelis, currentes nuntiare discipulis. Si dicamus quod cum aliqua earum credebant resurrexisse, sed Maria non, facile solvitur quaestio, quae compulit nonnullos fingere, duas commemorari Marias Magdalenas. Est autem similis et illa quaestionis solutio: Quo ego vado scitis, et viam scitis. Illis dixisse Dominus intelligitur qui sciebant, et non nescientibus, inter quos erat Philippus cui dictum est: Tanto tempore vobiscum sum, et non cognovistis me? Item postquam discipulis apparuit in multis argumentis, ubi exprobravit incredulitatem illorum et duritiam cordis, simili modo distinguendum [Col. 0600A] est. Nullatenus enim videtur increpatio referri ad Petrum, qui ipso die resurrectionis Dominum vidit, et nusquam legitur quin postea firmiter crederet resuscitatum, sed illi potius increpantur, qui tarde crediderunt ut Thomas. Et notandum quia sicut Thomas prae caeteris dubitavit, ita prae caeteris monetur palpare et videre. Petrus singulariter negavit, et singulariter ei Dominus apparuit. Ita Maria ubi nec per angelos credidit, vehementer incredula resurrectionis exstitit, et ei Dominus singulariter se manifestavit. Graviora siquidem vulnera majori indigent medicina, ut ubi abundavit delictum, superabundet gratia. Cum Maria ad Petrum et Joannem curreret, utrum aliae mulieres ad alios discipulos currerint, et statim reversae fuerint, an alicubi cito [Col. 0600B] Mariam reversuram exspectaverint, incertum est. Hoc autem certo certius est, quia Petro et Joanne discedentibus a monumento, dum Maria ibi flens remaneret, vidit duos angelos ut Joannes commemorat: et conversa retrorsum, vidit Dominum.
R. 254[IX] L. 340
Post haec autem duobus ex eis ambulantibus ostensus est, euntibus hac ipsa die in castellum, quod erat in spatio sexaginta stadiorum ab Jerusalem, nomine Emmaus, et ipsi loquebantur ad invicem de his omnibus quae acciderant.
Narrant Graeci scriptores, gigantem Herculem uno anhelitu centum viginti quinque passus cucurrisse. [Col. 0600C] Quibus expletis, constitit, et a stando, hujusmodi spatium stadium vocavit. Est autem stadium octava pars milliarii, et sexaginta stadia septem conficiunt milliaria et medietatem octavi. Quae in summam redacta, leucas tres conficiunt, et dodrantem quartae. Itaque sexaginta stadia, septem millia passuum et quingentos significant. Quod spatium itineris bene congruit eis, qui de morte ac sepultura Salvatoris certi, dubii de resurrectione gradiebantur. Nam resurrectionem quae post septimam Sabbati facta est, octavo numero contineri quis ambigit? Discipuli ergo qui de Domino loquentes incedebant, sextum coepti itineris milliarium compleverunt; quia illum sine querela viventem usque ad mortem, quam sexta Sabbati subiit pervenisse dolebant. Compleverunt [Col. 0600D] et septimum, quia hunc in sepulcro quievisse non dubitabant. Verum octavum minime peregerunt, quia resurrectionis gloriam non perfecte credebant. Emmaus est Nicopolis, civitas insignis Palaestinae, quae post expugnationem Judaeae, sub Marco Aurelio Antonio principe restaurata, cum statu mutavit et nomen.
Et factum est dum fabularentur et secum quaererent, et ipse appropinquans, ibat cum illis. Oculi autem eorum tenebantur, ne eum agnoscerent.
Fabularentur accipe pro loquerentur. Quaererent vero, hoc est, inquirerent Scripturas de Christo. [BEDA.] Loquentes de se Dominus appropinquans comitatur, ut et fidem resurrectionis mentibus eorum [Col. 0601A] incendat, et quod se promiserat facturum impleat: Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, in medio eorum ibi sum (Matth. XVIII) . Apparuit quidem, sed speciem quam recognoscerent, non ostendit. [GREGOR.] Sicut ipsi et intus amabant, et tamen dubitabant; sic et ipse foris et praesens adest, et quis sit non ostendit. De se ergo loquentibus praesentiam exhibet; sed de se dubitantibus, speciem cognitionis aufert. Hinc Augustinus Paulino episcopo in epistola illa: Quod de perventione tam prospera fratris et compresbyteri nostri: «Inquisitio tua solet multos movere, quomodo Dominus post resurrectionem quibusdam utriusque sexus hominibus et agnitus non sit, et agnitus sit. Ubi primum quaeri solet, utrum in eis corpore, an potius [Col. 0601B] in illorum oculis aliquid factum sit quo non possit agnosci. Legitur enim: Tenebantur oculi eorum, ne agnoscerent eum; et alibi aperte dicitur: Apparuit eis in alia effigie. Sed cur non movet, quod in transfiguratione ante passionem, vultus ejus splendidus fuit ut sol: et post resurrectionem movet, aliquatenus lineamenta mutata esse, ut non possit agnosci; et rursum sicut tunc pristinum colorem, sic et post resurrectionem pristina lineamenta revocasse? Illi tres discipuli, ante quorum oculos transfiguratus est in monte, non eum agnoscerent, si talis ad eos aliunde venisset. Si quis juvenem repente videret, quem nonnisi infantulum novisset, non utique agnosceret. An ad lineamenta mutanda non potest celeriter Dei potestas, quod potest per [Col. 0601C] annorum moras hominis aetas?
Et ait ad illos: Qui sunt hi sermones quos confertis adinvicem ambulantes, et estis tristes? Et respondens unus cui nomen Cleophas, dixit ei: Tu solus peregrinus es in Jerusalem, et non cognovisti quae facta sunt in illa his diebus? Quibus ille dixit: Quae? Et dixerunt de Jesu Nazareno, qui fuit vir propheta, potens in opere et sermone coram Deo et omni populo, et quomodo eum tradiderunt summi sacerdotes et principes nostri in damnationem mortis, et crucifixerunt eum. Nos autem sperabamus quia ipse esset redempturus Israel.
[BEDA.] Socius Cleophae vocabatur Amaon, teste Ambrosio in Lucam. Peregrinum putant quem non agnoscunt, et vere peregrinus erat eis, a quorum [Col. 0601D] fragilitate per gloriam resurrectionis jam longe stabat, a quorum fide resurrectionis ejus nescia, extraneus manebat. Prophetam quippe et magnum fatentur, sed Filium Dei tacent, vel quia id nondum perfecte credunt, vel et si credant, timent tradi in manus Judaeorum, nescientes cum quo loquuntur. Quodammodo etiam redarguunt seipsos, quod in illo redemptionem speraverint, quem mortuum viderant, nec resurrecturum videbant. Et maxime dolebant eum sine culpa occisum, quem innocentem noverant, et ex hoc tristes incedebant.
Et nunc super omnia tertia dies est hodie quod haec facta sunt. Sed et mulieres quaedam ex nostris terruerunt nos, quae ante lucem fuerunt ad monumentum, [Col. 0602A] et non invento corpore ejus, venerunt dicentes se etiam visionem angelorum vidisse, quae [qui] dicunt eum vivere, et abierunt quidam ex nostris ad monumentum, et ita invenerunt sicut mulieres dixerunt, ipsum vero non invenerunt.
Ex hac etiam serie narrationis attende mulieres visionem angelorum prius vidisse, deinde Petrum et Joannem ad monumentum cucurrisse. A mulieribus itaque visionem referentibus territi fuerunt, qui de non invento corpore plus moestitiam susceperunt, quam de nuntiata resurrectione gaudio recrearentur.
Et ipse dixit ad eos: O stulti et tardi corde ad credendum in omnibus quae locuti sunt prophetae. Nonne haec oportuit Christum pati, et ita intrare in gloriam [Col. 0602B] suam? Et incipiens a Moyse et omnibus prophetis, interpretabatur illis in omnibus Scripturis quae de ipso erant.
Hic gemina nos humiliandi necessitas incumbit, qui nec in Scripturis quantum oportet edocti, nec adimplenda quae novimus, quantum decet sumus intenti. Nam si Moyses et prophetae de Christo locuti sunt, et eum per passionem gloriam intraturum praedixerunt, quomodo gloriatur se esse Christianum, qui neque Scripturas quantum ad Christum pertinent, investigat, neque gloriam quam cum Christo habere cupit, per passiones attingere desiderat?
Et appropinquaverunt castello quo ibant, et ipse finxit se longius ire: et coegerunt illum, dicentes: Mane nobiscum, quoniam advesperascit, et declinata [Col. 0602C] est jam dies. Et intravit cum illis.
[GREGOR.] Scripturae sacra mysteria quae de se erant, illis duobus Dominus aperuit, et tamen quia adhuc in eorum cordibus peregrinus erat, a fide ire se longius finxit. Fingere namque componere dicimus. Unde et compositores luti, figulos vocamus. Nihil ergo simplex veritas per duplicitatem fecit, sed talem eis se exhibuit corpore, qualis apud illos erat in mente. Probandi erant, si hunc quem nondum ut Deum diligebant, saltem ut peregrinum diligerent. Et quia extranei a charitate esse non poterant hi, cum quibus veritas gradiebatur, eum ad hospitium ut peregrinum vocant, imo coegerunt eum, ex quo colligitur, quia peregrini non solum invitandi sunt, sed etiam ad hospitium trahendi.
[Col. 0602D] Et factum est dum recumberet cum illis, accepit panem et benedixit ac fregit, et porrigebat illis, et aperti sunt oculi eorum, et cognoverunt eum, et ipse evanuit ex oculis eorum.
Deum quem in expositione Scripturae non cognoverunt, in panis fractione cognoscunt; audiendo illuminati non sunt, sed faciendo, quia scriptum est: Non auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores (Rom. II) . Qui ergo vult audita intelligere, festinet jam intellecta opere implere. Subtrahitur carnalibus oculis species infirmitatis, ut mentibus incipiat apparere gloria resurrectionis. Unde subditur:
Et dixerunt ad invicem: Nonne cor nostrum ardens [Col. 0603A] erat in nobis, dum loqueretar in via, et aperiret nobis Scripturas?
[BEDA.] Exaudito sermone Domini, cor prius torpore incredulitatis et timoris frigidum, igne Spiritus sancti est accensum, ut superno desiderio ardeat, et ad credendam veritatem se extendat. Quot praeceptis instruitur homo, quasi tot facibus inflammatur. Verumtamen non cognoverunt eum donec in fractione panis. Certi mysterii causa est factum, ut eis in illo effigies ostenderetur, quam non cognoscerent, nisi in fractione panis, nec quisquam se Christum agnovisse arbitretur, si ejus corporis particeps non est, quod est Ecclesia. Cujus unitatem in sacramento panis commendat Apostolus, dicens: Unus panis, unum corpus, multi sumus (I Cor. X) . [Col. 0603B] Tunc enim Christum vere cognoscimus, cum per sacramentum Ecclesiae eum pro nobis mortuum esse et revixisse fideliter intelligimus. Non incongruenter accipimus hoc impedimentum in oculis eorum a Satana venisse, ne agnosceretur Jesus, sed tamen a Christo facta est permissio usque ad panem, ut tunc intelligatur a nobis removeri impedimentum inimici, cum in Ecclesia digne intelligimus mysterium sacramenti corporis et sanguinis Domini.
Et surgentes, eadem hora regressi sunt in Jerusalem. Et invenerunt congregatos undecim et eos qui cum ipsis erant, dicentes quod resurrexit Dominus vere, et apparuit Simoni. Et ipsi narrabant quae gesta erant in via, et quomodo cognoverunt eum in fractione panis, nec illis crediderunt.
[Col. 0603C] Notandum quia aliqui fuerunt ibi, qui non crediderunt illis duobus; sed hi quibus Dominus jam apparuerat, profecto crediderunt eis. Sicut ex mulieribus Mariae Magdalenae, ita ex viris Petro visus est primo. Quod et si non dicat Evangelista quando vel ubi factum est tamen quia factum sit non tacet.
L. 261[IX] A. 213
Cum haec autem loquuntur, A. cum esset sero die illo una Sabbatorum, et fores essent clausae, ubi erant discipuli propter metum Judaeorum, A. L. venit Jesus et stetit in medio discipulorum, et dicit illis: Pax vobis. L. Ego sum, nolite timere.
[Col. 0603D] [AUGUST.] Moli corporis ubi divinitas erat, ostia clausa non obstiterunt. Et procul dubio intelligendum est, quod inde Thomas exierat, antequam Dominus apparuisset aliis.
Conturbati vero et conterriti, existimabant se spiritum videre.
[AMBR.] Credebant apostoli, sed tamen turbantur primo, quia paucorum opinionem sententia majoris partis excludit. Denique quia Petrus, et si crederet resuscitatum, turbari potuit, quod clausis ostiis Dominus cum corpore se improvisus infuderit [BEDA.] Putant ergo se spiritum videre, non carnem. Quia nondum credunt vel tertio die potuisse veram carnem de sepulcro resurgere, vel resuscitatam clausis januis ad eos posse penetrare.
[Col. 0604A] Et dixit eis: Quid turbati estis, et cogitationes ascendunt in corda vestra?
Cogitationes illae non desuper descenderunt, sed de imo corde ascenderunt, sicut herba mala de terra. Fidem quam in vobis plantavi, exigo; quod ex vobis ortum est condemno. Si non est veritas resurrectionis, perditus est fructus passionis.
Videte manus meas et pedes, quia ipse ego sum. Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere.
L. A.
Et cum haec dixisset, ostendit eis manus et pedes et latus.
[AUGUST.-BEDA.] Ad dubitantium corda sananda, [Col. 0604B] vulnerum sunt servata vestigia. Multis itaque documentis persuadet resurrectionem, praebendo se et oculis videndum et manibus contrectandum. Qui dum palpanda ossa carnemque monstrat, statum suae vel nostrae resurrectionis significat, in qua corpus nostrum et subtile erit per effectum spiritualis potentiae, et palpabile per veritatem naturae. Unde B. Job: Et rursus circumdabor pelle mea, et in carne mea videbo Deum (Job XIX) . Et sciendum quia sicut discipulis dignatus est Dominus pandere loca clavorum et lanceae, ita in die judicii monstrabit et eadem indicia suae passionis, et ipsam pariter crucem, ut confundat superborum infidelitatem. Ob multas quippe causas voluit cicatrices in corpore suo remanere. Prima causa fuit, ut astrueret discipulis [Col. 0604C] fidem suae resurrectionis. Secunda, ut Patri pro nobis supplicans, quale genus mortis pertulerit pro homine, semper ostendat. Tertia, ut misericordiam suam nobis innovaret talibus indiciis. Quarta, ut in die judicii ostendat perfidis, quam juste damnari debeant in ignibus aeternis. Si quis miles fortissimus, jubente suo rege, pro salute suae gentis hostem interficeret, multis vulneribus acceptis, et spolia suae gentis reportaret ab hoste superato, et interrogaretur a medico, an ita vellet curari ut vestigia vulnerum nulla apparerent, an ita potius, ut cicatrices remanerent sine aliqua deformitate; ipse responderet se velle sanari, ita ut in eo manerent signa triumphi, si hoc absque corporis deformitate posset fieri. Sic profecto fecit Dominus. Non ergo [Col. 0604D] ex impotentia curandi cicatrices servavit, sed ut perpetuum victoriae suae circumferret triumphum.
L. 342[IX] A. 221
Adhuc autem illis non credentibus, et mirantibus prae gaudio, dixit: Habetis hic aliquid quod manducetur? At illi obtulerunt ei partem piscis assi et favum mellis. Et cum manducasset coram eis, sumens reliquias, dedit illis.
Pie sentiendum est quia post resurrectionem Domini cibi, quos sumpsit, nullam saginae adjumentum ei praebuerunt; sed quomodo in ignem missa aqua absumitur, ita mox comesti, spirituali ejus virtute sunt absumpti. Profecto non indiguit cibo post resurrectionem, sicut nec nos indigebimus, sed veram [Col. 0605A] vitam voluit ostendere, non imaginariam. Aliter enim absorbet aquam terra sitiens, aliter exsiccat solis radius candens. Illa absorbet indigentia, iste exsiccat potentia. [GREGOR.] Piscis assus significat mediatorem nostrum, qui latere dignatus est in aquis humani generis, et capi voluit laqueo mortis, et assari tribulatione passionis. Sed qui piscis assus fuit in passione, favus mellis exstitit in resurrectione. Favus est mel in cera, id est, dulcedo divinitatis in humanitate. In cibo suo pisci asso conjungere favum noluit; quia illos in suo corpore ad aeternam requiem suscipit, qui cum hic tribulationes sentiunt, ab amore internae dulcedinis non recedunt. Qui hic pro Deo quasi piscis assantur, illic quasi favo vera dulcedine satiabuntur.
[Col. 0605B] L. 343[X]
Et dixit ad eos: Haec sunt verba quae locutus sum ad vos, cum adhuc essem vobiscum, quoniam necesse est impleri omnia quae scripta sunt in lege Moysi et prophetis et psalmis de me.
[BEDA.] Cum adhuc essem vobiscum, subaudis in carne mortali, locutus sum verba haec, scilicet, quoniam necesse est impleri quae scripta sunt de me. Vide quomodo tulit Dominus omnes ambages. Visus est, tactus est, manducavit, Scripturas proposuit et exposuit.
Tunc aperuit illis sensum ut intelligerent Scripturas. Et dixit eis: Quoniam sic scriptum est, et sic oportebat Christum pati, et resurgere a mortuis die [Col. 0605C] tertia, et praedicari in nomine ejus poenitentiam et remissionem peccatorum in omnes gentes, incipiens ab Hierosolyma.
Commendata sui corporis veritate, commendat unitatem Ecclesiae, vult praedicari poenitentiam et remissionem peccatorum in omnes gentes, ita ut praedicaturi inciperent ab Hierosolymis, non solummodo praedicantes Judaeis, sed etiam praedicatio extenderetur ad gentium errores.
Vos autem estis testes horum, et ego mitto promissum Patris mei in vos.
Vos qui vidistis et audistis horum quae praedicanda sunt, testes estis, et ut sufficiatis ad testandum, mittam vobis promissum Patris, id est, gratiam Spiritus sancti.
[Col. 0605D] A. 214[X]
Gavisi sunt ergo discipuli viso Domino. Dixit ergo eis iterum: Pax vobis.
[AUGUST.] Pacem offert, qui propter pacem venerat. Iteratio confirmatio est. Dat enim pacem super pacem, sicut promisit per prophetam (Isai. XXVII) . Vel ideo iterat, ut monstret pacificata per suum sanguinem, quae in coelo et quae in terra.
Sicut misit me Pater, et ego mitto vos.
[GREGOR.] Sicut misit me Pater Deus Deum, et ego mitto vos homo homines. Pater amando Filium, misit eum pati; et Dominus amans apostolos, misit eos non ad mundi gaudium, sed ad passionem. Mitti [Col. 0606A] etiam a Patre Filium, juxta naturam divinam potest intelligi: eo enim modo a Patre Filius mittitur, quo generatur. Si enim missio solummodo incarnatio deberet intelligi, nullo modo Spiritus sanctus diceretur mitti, qui nequaquam incarnatus est. Sed ejus missio, ipsa processio est a Patre et Filio. Sicut itaque Spiritus mitti dicitur qui procedit, ita Filius qui generatur.
Hoc cum dixisset, insufflavit et dixit eis:
A. 215[IX] M. 185
Accipite Spiritum sanctum: quorum remiseritis peccata remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt.
[AUGUST.] Insufflando significavit Spiritum sanctum [Col. 0606B] non Patris solius esse Spiritum, sed et suum. Ecclesiae charitas quae per Spiritum sanctum diffunditur in cordibus nostris, participum suorum peccata dimittit; eorum autem quia non ejus sunt participes, tenet. [GREGOR.] Et ideo posteaquam dixit: Accipite Spiritum sanctum, continuo de peccatorum remissione ac retentione subjecit. In terra quidem datur spiritus, ut diligatur proximus; et coelo autem, ut diligatur Deus: et sicut una est charitas et duo praecepta, ita unus est Spiritus et duo data. Ante tamen discipulorum mentibus inerat Spiritus sanctus ad fidem, sed non ita manifeste ut post resurrectionem. Unde illud: Nondum erat Spiritus datus, quia Jesus nondum erat glorificatus (Joan. VII) . Unde et per Moysen dicitur: Suxerunt mel de petra, et [Col. 0606C] oleum de firma petra (Deut. XXXII) . Nihil tale juxta historiam legitur, si tota series Veteris Testamenti recenseatur. Sed quia juxta Paulum: Petra erat Christus (I Cor. X) , mel de petra suxerunt, qui Redemptoris miracula viderunt; oleum vero de firma petra, qui post resurrectionem ejus effusione sancti Spiritus ungi meruerunt. In firma petra dedit mel. cum adhuc esset mortalis; firma vero petra oleum fudit, cum post resurrectionem fuit impassibilis.
A. 216[X]
Thomas autem unus ex duodecim, qui dicitur Didymus, non erant cum eis quando venit Jesus. Dixerunt ergo alii discipuli: Vidimus Dominum. Ille autem [Col. 0606D] dixit eis: Nisi videro in manibus ejus fixuram clavorum, et mittam digitum meum in locum clavorum, et mittam manum meam in latus ejus, non credam.
Non casu, sed divina dispensatione gestum est, ut ille discipulus tunc deesset, post autem dubitans palparet, et palpans crederet. Plus enim nobis infidelitas Thomae ad fidem profuit, quam fides credentium; quia, dum ad fidem palpando reducitur, nostra mens in fide solidatur.
M. 217[IX] R. 341
Et post dies octo iterum erant discipuli ejus intus, et Thomas cum eis. Venit Jesus, januis clausis, et stetit in medio, et dixit: Pax vobis. Deinde dicit Thomae: [Col. 0607A] Infer digitum tuum huc, et vide manus meas, et affer manum tuam, et mitte in latus meum, et noli esse incredulus, sed fidelis.
Corpus Domini intravit ad discipulos, januis clausis, quod per nativitatem clauso exiit utero virginis. Nec mirum si in aeternum victurus, ad discipulos intravit, qui moriturus clauso virginis utero exivit. Duo mira juxta humanam rationem sibi valde contraria Dominus ostendit, dum post resurrectionem suam corpus suum incorruptibile et palpabile demonstravit. Nam et corrumpi necesse est quod palpatur, et palpari non potest quod non corrumpitur. Sed miro modo Redemptor noster monstrando se incorruptibilem apparuit, ut nos invitaret ad praemium, et palpabilem se praebuit ut formaret ad [Col. 0607B] fidem, demonstrans corpus suum et ejusdem naturae esse et alterius gloriae.
A. 218[X]
Respondit Thomas et dixit ei: Dominus meus et Deus meus.
[AUGUST.] Videbat hominem et tangebat et confitebatur Deum, quem non videbat neque tangebat.
Dicit ei Jesus: Quia vidisti me, Thoma, credidisti.
Aliud vidit, et aliud credidit. Hominem vidit, et Deum confessus est. Non ait: tetigisti, sed: vidisti. [Col. 0607C] Quia generalis quodammodo sensus est visus. Nam per alios quatuor nominari solet, ut cum dicimus, audi et vide, quam bene sonet, olfac et vide quam bene oleat, gusta et vide quam bene sapiat, tange et vide quam bene caleat. Unde et hic Dominus inquit: Infer digitum tuum huc et vide manus meas, hoc est: tange et vide. Vidit ergo sive solummodo intuendo, sive etiam tangendo, dici enim potest, non ausum tunc fuisse discipulum tangere Dominum. Non enim scriptum est: tetigit Thomas, sed: quia vidit, credidit.
Beati qui non viderunt, et crediderunt.
Commendat fidem gentium, sed praeteriti temporis usus est verbis, ut ille qui id quod erat futurum, in sua noverat praedestinatione jam factum. Sciendum [Col. 0607D] est, illum vere credere, qui fidem complet opere. De his autem qui fidem nomine tenus retinent, Paulus dicit: Confitentur se nosse Deum, factis autem negant (Tit. I) . Et Jacobus: Fides sine operibus mortua est (Jac. II) .
Multa quidem et alia signa fecit Jesus in conspectu discipulorum suorum, quae non sunt scripta in libro hoc. Haec autem scripta sunt, ut credatis quia Jesus est Christus Filius Dei, et ut credentes, vitam habeatis in nomine ejus.
Quasi finem libri ponit evangelista, ad magnum commendationem sacramenti secutae narrationis, faciens ei quodammodo eminentiorem locum.
A. 219[IX] L. 30
Postea manifestavit se iterum Jesus ad mare Tiberiadis, manifestavit autem sic: Erant simul Simon Petrus et Thomas, qui dicitur Didymus, et Nathanael, qui erat a Cana Galilaeae, et filii Zebedaei, et alii ex discipulis ejus duo. Dicit eis Simon Petrus: Vado piscari. Dicunt ei: Venimus et nos tecum. Exierunt et ascenderunt in navem, et illa nocte nihil prendiderunt. Mane autem jam facto, stetit Jesus in littore. Non tamen cognoverunt discipuli quia Jesus est. Dicit ergo eis Jesus: Pueri, nunquid pulmentarium habetis? Responderunt ei: Non. Dixit eis: Mittite in dexteram navigii rete, et invenietis. Miserunt [Col. 0608B] ergo, et jam non valebant illud trahere a multitudine piscium.
[GREGOR.] Sine peccato manserunt Petrus et filii Zebedaei piscatores post conversionem. Matthaeus vero ad telonii negotium non rediit. Sunt enim negotia, quae sine peccatis aut vix aut nullatenus esse possunt. [AUGUST.] Illi autem nunquam prohibiti fuerunt arte sua licita victum quaerere a populis, sui integritate servata, cum unde viverent non haberent. Et sic eis laborantibus adjecit Deus necessaria quae promiserat, primum quaerentibus regnum Dei et justitiam ejus: nam quis alius pisces qui caperentur, apposuit? Qui non ob aliud credendus est eis ingessisse penuriam qua compellerentur ire piscatum, nisi dispositum volens exhibere miraculum, [Col. 0608C] ut simul et praedicatores Evangelii sui pasceret, et ipsum Evangelium tanto sacramento, quod erat de numero piscium commendaturus, augeret. Septem discipuli qui in ista piscatione fuerunt, finem temporis quod septem diebus volvitur, significant. [GREGOR.] Quaeri etiam solet [potest] cur Dominus discipulis in mari laborantibus post resurrectionem suam in littore stetit, qui ante resurrectionem coram eis super mare ambulavit; sed mare significat praesens saeculum, in quo adhuc discipuli laborabant; soliditas autem littoris, perpetuitatem quietis in qua jam Dominus erat. Bis in Evangelio legitur Dominum jussisse retia mitti ad piscandum, ante passionem et post. Sed ante, utrum in dextra [Col. 0608D] vel sinistra, non jubet. In illa piscatione prae multitudine piscium retia multa sunt, in ista non. Ergo illa piscatio praesentem Ecclesiam significavit, bonos et malos colligentem. Haec autem piscatio significat solam Ecclesiam electorum, quae nullis haeresibus scinditur, in continua pace sui auctoris requiescens. [AUGUST.] Quid est autem, quod discipuli rete non valebant trahere, nisi quia illi qui pertinent ad resurrectionem, et ponendi sunt ad dexteram, non apparebunt nisi cum resurgent? Hos enim habet Ecclesia post finem vitae latentes in somno pacis velut in profundo, donec appareant in littore, id est, in saeculi fine.
A. 220[X]
Dicit ergo discipulus ille quem diligebat Jesus [Col. 0609A] Petro: Dominus est. Simon Petrus, cum audisset quia Dominus est, tunica succinxit se: erat enim nudus; et misit se in mare. Alii autem discipuli navigio venerunt. Non enim longe erant a terra, sed quasi cubitis ducentis, trahentes rete piscium.
Quod alibi duabus naviculis propter circumcisionem et praeputium, hoc in isto loco ducentis cubitis existimo figuratum, propter utriusque generis electos, circumcisionis et praeputii, tanquam centum ac centum; quia de sinistra centenarii numerus ad dexteram transit.
A. 221[IX] L. 341
Ut ergo descenderunt in terram, viderunt prunas positas et piscem superpositum et panem. Dicit ei Jesus: [Col. 0609B] Afferte de piscibus quos prendidistis nunc.
Non est intelligendum: etiam panem fuisse superpositum prunis: sed viderunt; subaudiendum est: ita. Viderunt prunas positas et piscem superpositum, Viderunt et panem.
A. 222[IX] L. 30
Ascendit Simon Petrus, et traxit rete in terram, plenum magnis piscibus centum quinquaginta tribus. Et cum tanti essent, non est scissum rete.
[GREGOR.] Petrus rete trahit ad terram, quia ipsi commissa est Ecclesia. Unde specialiter audivit: Simon Joannis diligis, me? Pasce oves meas. Ipse pisces ad soliditatem littoris trahit, quia stabilitatem [Col. 0609C] aeternae patriae ostendit verbis, Epistolis, miraculorum signis. [AUGUST.] In alia captura piscium, quae est praesentis Ecclesiae, magni et parvi capti sunt, hic autem per magnos tantummodo significantur boni, in resurrectione mortuorum futuri. Hoc in alio loco aperuit Dominus, scilicet ubi dedit similitudinem de sagena missa in mare, dicens: Sic erit in consummatione saeculi (Matth. XIII) . Sciendum est quod docentes et non facientes, in numero magnorum piscium non erunt. Sed qui fecerit et docuerit, magnus erit in regno coelorum, ubi faciens et non docens, etiam minimus non erit. In alia piscatione non exprimitur numerus piscium; quia, ut ait propheta, multiplicati sunt super numerum (Psal. XXXIX) . Hic vero est certus numerus, [Col. 0609D] cujus ratio haec est. Decalogus legis in decem praeceptis existit. Quae lex nisi gratia Dei adjuvetur, praevaricatores facit, ut ait Paulus: Littera occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III) . Septenario numero significatur Spiritus sanctus. Unde Isaias: Spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini (Isa. XI) . Cum itaque legis denario Spiritus sanctus per septenarium accedit, fiunt decem et septem. Qui numerus ab uno usque ad seipsum computatis omnibus crescens, ad centum quinquaginta tres pervenit. Omnes ergo ad gratiam pertinentes, hoc numero figurantur; quia in centum perfectio est, inter quinquaginta trinitas, in tribus similiter. Trinitas autem hic geminatur [Col. 0610A] propter fidem utriusque populi. Quinquagenarius vero, multiplicatis septem per septem, perficitur cum unitatis adjectione. Quae unitas additur, ut ea significetur unus esse Spiritus, qui per septem propter operationem septenariam demonstratur. Vel septem computatione ab uno usque ad seipsum, ita pervenit ad centum quinquaginta tres. Unus et 2, et 3, et 4, et 5, et 6, et 7, et 8, et 9, et 10, et 11, et 12, et 13, et 14, et 15, et 16, et 17, sunt insimul centum quinquaginta tres.
A. 223[IX] L. 142
Dicit eis Jesus: Venite, prandete.
A. 224[X]
Et nemo audebat discumbentium interrogare eum, [Col. 0610B] Tu quis es, scientes quia Dominus est.
[AUGUST.] Tanta erat evidentia veritatis, qua illis Jesus apparebat, ut nullus eorum auderet non solum negare, sed nec dubitare, et ideo stultum esset interrogare.
A. 225[IX] L. 342
Et venit Jesus et accepit panem, et dedit eis, et piscem similiter.
Fecit Dominus prandium septem discipulis de pisce superposito prunis, et de aliis quos ceperant. Piscis assus, Christus est passus. Ipse est et panis qui de coelo descendit. Piscem et panem comedit, ut nobis ostenderet, quia et passionem in humanitate pertulit, et refectionem [resurrectionem] nobis [Col. 0610C] ex divinitate procuravit. Huic concorporatur Ecclesia ad participandam beatitudinem. Propter quod dictum est: afferte de piscibus, ut omnes qui hanc spem gerimus, per illum septenarium numerum discipulorum, per quem potest nostra universitas intelligi, tanto sacramento nos communicare possemus, et eidem beatitudini sociari.
A. 226[X]
Hoc jam tertio manifestatus est Jesus discipulis, cum surrexisset a mortuis.
Quod non ad ipsas demonstrationes, sed ad dies referre debemus. In die resurrectionis non semel visus est tantum, post dies octo apparuit ubi Thomas fuit, hodie etiam quando hoc de piscibus factum [Col. 0610D] est, apparuit, sed post quot dies apparuerit, evangelista non determinavit. Apparuit etiam quoties voluit postea infra dies quadraginta.
Cum ergo prandissent, dicit Simoni Petro Jesus: Simon Joannis, diligis me plus his? Dicit ei: Etiam, Domine, tu scis quia amo te.
A. 227[IX] M. 274
Dicit ei: Pasce agnos meos.
[ALBINUS.] Sciscitante Domino an Petrus eum plus aliis diligeret, non est ausus respondere: plus. Ac si diceret: Tu scis quia integro corde te diligo, quantum vero alii te diligant, nescio. Caute respondet Petrus, quia meminit se pridem imminente [Col. 0611A] passione plus sibi constantiae tribuisse quam haberet, respondendo se esse paratum et in carcerem et in mortem ire cum illo. [AUGUST.] Ubi dicitur Petro, diligis me? et ipse respondet, amo te: monstratur, unum idemque esse amorem et dilectionem.
A. 228[X]
Dicit ei iterum: Simon Joannis, diligis me? Ait illi: Etiam, Domine, tu scis quia amo te.
A. 229[IX] L. 274
Dicit ei: Pasce agnos meos.
[AUGUST.] Quid est aliud: Pasce agnos meos, quam si diceret: si me diligis, pasce oves meas? Gloriam meam in eis quaere, non tuam. Ne sis in eorum societate, qui seipsos amantes, pertinent ad [Col. 0611B] tempora periculosa. Haeretici et schismatici de furtis Dominicis peculia fecerunt, et greges non Christi, sed suos, contra Christum pascere voluerunt. Plane in ipsis depraedationibus suis titulum illius posuerunt, ut praedae ipsorum quasi defenderentur per titulum potentis. Quid facit Christus, quando tales convertuntur, qui foris ab Ecclesia, titulum ejus baptismatis acceperunt? Ejicit praedatorem, titulum non deponit, possidet domum, quia ibi invenit titulum suum. Quid enim opus est ut mutet nomen suum?
A. 230[X]
Dicit ei tertio: Simon Joannis, amas me! Contristatus est Petrus, quia dixit ei tertio: amas me? et dicit ei: Domine, tu omnia scis, tu scis quia amo te.
[Col. 0611C] A. 231[IX] L. 274
Dixit ei: Pasce oves meas.
Trinae negationi redditur trina confessio, ne minus amori lingua serviat quam timori. Et sicut fuit indicium timoris negare pastorem, sic officium amoris pascere oves Domini. Oves autem pascere, est credentes confortare ne deficiant; terrena subsidia, si necesse est, subditis providere; exempla virtutum praebere, adversariis obsistere, peccantes corrigere.
A. 232[X]
Amen, amen, dico tibi, cum esses junior, cingebas te, et ambulabas ubi volebas. Cum autem senueris, extendes [Col. 0611D] manus tuas, et alius te cinget, et ducet quo tu non vis. Hoc autem dixit, significans qua morte clarificaturus esset Deum.
Extendes, inquit, manus tuas, hoc est: crucifigeris. Ad hoc autem alius te cinget et ducet quo non vis. Prius dixit quod fieret, deinde quomodo fieret. Nam in alterius cinctione exprimitur impositio vinculorum a persecutore. Utique crucifigendus quo nollet est ductus: nam crucifixus non quo nolebat abiit, sed potius quo volebat, id est, ad Christum. Quod si fieri posset praeter mortis molestiam, vitam concupisceret aeternam. Cum igitur vis amoris graves vincat molestias mortis, profecto martyres morte sua clarificant Deum, ostendentes ea, quantum colendus et amandus sit.
[Col. 0612A] Et cum hoc dixisset, dicit ei: Sequere me.
His dictis, coepit Jesus abire, et nondum intellecto quod audivit: sequere me, coepit Petrus incessu pedum sequi. Secutus est Joannes, quem commendat privilegium amoris Domini.
Conversus Petrus, vidit illum discipulum quem diligebat Jesus, sequentem: qui et recubuit in coena super pectus ejus, et dixit: Domine, quis est qui tradet te? Hunc ergo cum vidisset Petrus, dixit Jesu: Domine, hic autem quid?
Quia audierat Petrus se crucifigendum, voluit etiam fratris exitum cognoscere.
Dicit ei Jesus: Sic eum volo manere donec veniam, quid ad te? Tu me sequere.
[AUGUST.] Cur dicitur Petro sequere me, et non [Col. 0612B] caeteris qui simul aderant et magistrum sicut discipuli sequebantur? Nunquid solus Petrus passus est? Nonne in illis septem erat Jacobus filius Zebedaei, qui post ascensionem ab Herode fuit occisus? Verum aliquis dixerit, quoniam non est Jacobus crucifixus, merito dictum esse Petro: sequere me, qui crucem expertus est. Sit hoc, si nihil aliud convenientius poterit inveniri.
Exiit ergo sermo iste inter fratres, quod discipulus ille non moritur: et non dixit Jesus quia non moritur, sed sic eum volo manere donec veniam, quid ad te?
[ALBINUS.] Nolo eum per martyrium consummari, sed exspectare eum placidam absolutionem carnis suae, donec ego veniens recipiam eum in aeternam [Col. 0612C] beatitudinem. Quod autem non esset ita intelligendum, sicut fratres crediderunt qui aderant, ut scilicet non esset moriturus, sed in vita semper mansurus, ipse Joannes aperit, dicens: Et non dixit Jesus, non moritur. Non ergo putandum est, quod Joannes non sit mortuus in carne, sed licet antea multos tolerasset labores, in pace senium finivit, specialiter eum Domino visitante. Non enim magnum erat, dare dilecto non mori cum dissolvi et esse cum Christo melius sit.
Hic est discipulus qui testimonium perhibet de his, et scripsit haec, et scimus quia verum est testimonium ejus.
Hic aperte suam designat personam ex officio, [Col. 0612D] quam noluit designare vocabulo.
Sunt autem et alia multa, quae fecit Jesus, quae si scribantur per singula, nec ipsum arbitror mundum capere eos qui scribendi sunt, libros.
[AUGUST.] Non spatio locorum credendum est mundum capere non posse, sed capacitate legentium. Potest etiam hoc salva fide videri dictum per tropum, quem Graeci vocant hyperbolen, qui modus in divinis libris saepe invenitur, ut hic: Posuerunt in coelum os suum, et lingua eorum transivit in terra (Psal. XXVII) . Et illud: Verticem capilli perambulantium in delictis suis (Psal. LXVII) . Quaeri solet cur Joannem plus dilexerit Dominus, cum ipsum Dominum plus dilexerit Petrus. Joannes enim, tacito nomine suo, voluit intelligi se prae caeteris dilectum, [Col. 0613A] quod absit ut dicatur esse mendacium. Quod autem majus indicium dilectionis potuit ei dare Jesus, quam ut supra pectus ejus recumberet? Porro quod Petrus plus dilexerit Dominum quam alii, evidenter apparet ubi dicitur: Diligis me plus his? Quod utique sciebat qui omnia scit, et tamen interrogabat, ut etiam nos legentes Evangelium, nosceremus amorem Petri erga Dominum. Sed ideo Petrus respondens se amare Dominum, non addidit plus, quia cor alterius videre non poterat; si ergo quaeramus quis sit melior, utrum qui plus, an qui minus diligit Christum, quis dubitabit respondere, eum esse meliorem, qui plus diligit? Item videtur melior quem plus diligit Christus, quam qui minus diligitur ab eo. Quod si conferendo adinvicem quaeratur quis [Col. 0613B] de duobus melior est, qui minus diligit Christum et plus ab eo diligitur, an quem minus diligit Christus, cum ipse eum plus diligat, dubia est responsio. Propositae autem quaestionis videtur haec esse enodatio. Passim videmus certis ex causis fieri quod filio quem pater magis diligit, minus familiaritatis impendit; et econtra quem minus diligit, majori dilectionis exhibitione amplectitur. Similiter dici oportet, quia Dominus Petrum magis dilexit affectu quam Joannem, et e converso, familiaritatis exhibitione dilexit magis Joannem quam Petrum. Petrus quidem, quia plus caeteris dilexit, ut Evangelium multis in locis explicat, metuit ampliori affectu diligi ab eo qui dicit: Ego diligentes me diligo (Prov. VIII) . Joannes vero, quoniam adolescens et Domini consobrinus [Col. 0613C] erat, familiaritatis accessum habebat. Cum igitur de nuptiis ab eo vocatus fuerit, et a pueritia castissimus vixerit, praerogativam familiaritatis tanquam privilegium amoris prae caeteris meruit. Et ita dilexit Dominus Joannem prae caeteris, id est, familiarius ac majoribus indiciis manifestavit se illum diligere. Petrum itaque et si magis affectu, minus tamen exhibitione dilexit. Nec vacat a mysterio, quod in Petro minor, et in Joanne major dilectionis ostensio adhibita est. Ad quod videndum paulo altius ordiamur. Non a Petro petra, sed Petrus a petra nomen accepit, sicut nec Christus a Christiano, sed Christianus a Christo nominatur. Ideoque, ait Dominus, super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam [Col. 0613D] (Matth. XVI) . Super hanc petram, scilicet quam confessus est Petrus, dicens: Tu es Christus Filius Dei vivi (ibid.) . Petra enim erat Christus (I Cor. X) . Super fundamentum etiam ipse Petrus aedificatus est. Fundamentum quippe aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus (I Cor. III) . Ecclesia ergo quae fundatur in Christo, claves ab eo regni coelorum accepit in Petro, id est potestatem ligandi et solvendi peccata. Quod enim est per proprietatem Ecclesia in Christo, hoc est: per significationem Petrus in petra. Qua significatione intelligitur Christus petra, Petrus Ecclesia. Haec Ecclesia dum degit in malis, amando et sequendo Christum, liberatur a malis. Magis autem sequitur in eis, qui certant pro veritate usque ad mortem, sed [Col. 0614A] universitati dicitur: sequere me. Pro qua universitate mortuus est Christus, relinquens nobis exemplum, ut sequamur vestigia ejus (I Petr. II) . Ecce quare dictum est: sequere me. Est autem alia vita immortalis, ubi videbimus facie ad faciem, quod hic per speculum videtur (I Cor. XIII) . Duas itaque vitas novit Ecclesia, unam in fide, in labore, in via. Alteram in specie, in requie, in patria. Ergo una bona est, sed adhuc misera, altera melior et beata. Ista cui dicitur: sequere me per imitationem perferendi temporalia mala, significata est per Petrum; altera quae finem non habet, et plenitudinem exspectat, per Joannem. Unde ait Dominus: Sic eum volo manere, id est, sic volo ut Ecclesia coelestis exspectet, donec veniens ad judicium perimplebo illam. In hac vita diligit nos [Col. 0614B] Deus, ut nos liberet a malis, in illa nos amplius diligit, in qua non est quod ei displiceat. Hac ratione ostenditur, cur amplius Joannem quam Petrum amaverit Christus, non cur amplius Petrus quam Joannes amaverit Christum. Nam si Joannes vitam significabat, in qua amplius diligendus est Dominus, cur eum Joannes minus diligebat? Propterea scilicet quia dictum est: volo eum manere, id est, exspectare donec veniam, et propterea quia ipsum amorem, qui tunc amplior erit, nondum habemus. Quocirca quoniam universae viae Domini misericordia et veritas (Psal. XXIV) , misericordiam Domini qua de miseria liberari volumus, plus amamus. Et hoc per Petrum significatur. Veritatis autem contemplationem qualis futura est, minus amamus, quia nondum novimus [Col. 0614C] eam nec habemus. Et hoc per Joannem significatur. Nemo tamen istos insignes apostolos separet; quia et in eo quod significabat Petrus ambo erant, et in eo quod significabat Joannes ambo futuri erant. Significando sequebatur iste, manebat ille. Credendo autem ambo mala hujus miseriae tolerabant, ambo futura bona exspectabant. Nec ipsi soli, sed universa hoc facit Ecclesia. Omnibus igitur sanctis propter hujus vitae gubernaculum, ad liganda et solvenda peccata claves regni coelorum Petrus accepit, eisdemque sanctis propter vitae aeternae quietissimum sinum super pectus Domini Joannes discubuit. Quod virgo est Joannes, futurae vitae convenit, ubi neque nubent, neque nubentur.
M. 355[X]
Undecim autem discipuli abierunt in Galilaeam, in montem ubi constituerat illis Jesus, et videntes eum adoraverunt, quidam autem dubitaverunt.
[BEDA.] In monte apparuit, ut significaret corpus assumptum, jam super omnia terrena sublevatum. Quare autem specialiter se in Galilaeam praecessurum, et ibi videndum praedixit, cum neque ibi solum, neque ibi primum visus sit? Quia Galilaea transmigratio facta vel revelatio dicitur, et utraque interpretatio ad unum finem respicit. Significat autem, quod sicut Christus de morte venit ad vitam, ita sequaces ejus de morte transmigrant ad vitam. Et [Col. 0615A] in specie suae divinitatis eum contemplantes, sine fine collaudant. Cui congruit revelatio; quia quicunque modo revelamus ad eum viam nostram, et ejus vestigia sequimur, gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transformamur (II Cor. III) . Quidam autem dubitaverunt, propter hoc quod Lucas ait: Conturbati vero et conterriti, existimabant se spiritum videre.
R. 235[X]
Et exprobravit incredulitatem illorum et duritiam cordis, quia his qui viderant eum resurrexisse non crediderant.
[GREGOR.] Increpavit discipulos, cum eos corporaliter foret relicturus, ut verba quae revertens dicebat, [Col. 0615B] in corde audientium arctius impressa remanerent. [HIERON.] Exprobrat incredulitatem et duritiam cordis, ut succedat credulitas et cor carneum charitate plenum. Hinc est quod catervae martyrum mortem hujus saeculi libenter affectant, quia volunt pro temporali interitu perpetuo se esse victuros. Beatissima transmigratio ex hoc saeculo in aeternitatem.
M. 355[X]
Et locutus est eis, dicens: Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra.
[BEDA.] Quod Psalmista de Domino resurgente ait Patri: Omnia subjecisti sub pedibus ejus (Psal. VIII) , hoc ipse Dominus nunc ait discipulis. Inter omnia etiam mors ipsa, quae ei ad tempus praevalere visa est, ejus pedibus substrata est. Illi enim data est omnis [Col. 0615C] potestas, qui paulo ante crucifixus, sepultus jacuerat. In coelo autem et in terra data est potestas, ut qui regnabat in coelo, per fidem credentium regnaret et in terra. Priusquam a morte resurgeret, noverant angelicae virtutes se subditas homini assumpto, sed caeci homines dedignabantur ei subjici quem mortalitate cognoverant indutum. Contemnebant ejus virtutem divinam, cui infirmitatem in passionibus inesse cernebant humanam. Propter quod ipse mediator motum fieri volens, quia data sit ei omnis potestas, misit doctores qui cunctis per orbem nationibus verbum vitae praedicarent.
R. 235[X]
[Col. 0615D] Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae.
Omni creaturae, non dicitur pro insensatis vel brutis animalibus, sed omnis craturae nomine signatur homo, habens esse cum lapidibus, vivere cum arboribus, sentire cum animalibus, intelligere cum angelis, constare ex calido et frigido, humido et arido, quia minor mundus homo dicitur. Cum ergo omnis creaturae aliquid habeat homo, omni creaturae praedicatur Evangelium, cum homini praedicatur, propter quem cuncta creata sunt et cui cuncta sunt aliquo modo similia. Vel per omnem creaturam potest designari omnis natio gentium: antea enim dictum erat: In viam gentium ne abieritis (Matth. X) . Dum discipulos ad praedicandum Veritas mittit, [Col. 0616A] grana seminis in mundo spargit. Et pauca mittit in semine, ut multarum messium fruges recipiat ex nostra fide.
M. 315[X]
Docete omnes gentes, baptizantes eas in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis.
In professione Patris, et Filii, et Spiritus sancti baptizare, ut quorum est una divinitas, sit una largitio. Ordo praecipuus, ut primum doceant, postea credentes baptizent, deinde observanda praecipiant. [BEDA.] Non enim fieri potest, ut baptismi virtutem recipiat, qui fidem non habuerit, et sicut corpus sine spiritu mortuum est, ita etiam fides sine operibus [Col. 0616B] mortua est (Jac. II) . Quanta autem merces piae conversationis, quale pignus futurae beatitudinis, etiam in praesenti fideles maneat, subsequenter insinuat, dicens:
Et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi.
[HIERON.] Qui hoc promittit, non ignorat eam diem, in qua se scit futurum judicem cum apostolis.
R. 23[X]
Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit. Qui vero non crediderit, condemnabitur.
[BEDA.] Quid hic dicimus de parvulis, qui per aetatem adhuc credere non valent? De majoribus [Col. 0616C] nulla quaestio est. Per alios ergo parvuli credunt in Ecclesia, sicut ex aliis trahunt peccata, quae illis in baptismo remittuntur.
Signa autem eos qui crediderint, haec sequentur: In nomine meo daemonia ejicient, linguis loquentur novis, serpentes tollent. Et si mortiferum quid biberint, non eis nocebit. Super aegros manus imponent, et bene habebunt.
[GREGOR.] Nunquid quia haec signa non facimus, non credimus? Haec in exordio Ecclesiae fuerunt necessaria, ut fides credentium miraculis nutriretur. Nos enim cum arbusta plantamus, tandiu eis aquam fundimus, quousque in terra convaleant. Hinc Paulus: Linguae in signo sunt non fidelibus, sed infidelibus (I Cor. XIV) . Sancta tamen Ecclesia quotidie [Col. 0616D] spiritualiter facit, quod tunc per apostolos corporaliter faciebat. Sacerdotes enim per exorcismi gratiam manum credentibus imponentes daemonia ejiciunt, et fideles saecularia verba deponentes, Conditoris sui laudes insonant, quod est, linguis novis loqui. Qui etiam, dum bonis exhortationibus malitiam de alienis cordibus auferunt, serpentes tollunt. Et dum pestiferas suasiones audiunt, sed tamen ad operationem pravam minime pertrahuntur, mortiferum bibunt, sed non eis nocet. Dum autem vitam infirmorum in fide exemplo suae operationis roborant, super aegros manus imponunt. Ergo tanto majora sunt miracula, quanto per haec non corpora, sed animae suscitantur.
[Col. 0617A] L. 343[X]
Vos autem sedete in civitate quoadusque induamini virtute ex alto.
[BEDA.] De qua virtute Lucas apertius dicit in Actibus apostolorum: Praecepit eis ab Hierosolymis ne discederent, sed exspectarent promissionem Patris (Act. I) . Et paulo post: Accipietis virtutem supervenientis Spiritus sancti in vos, et eritis mihi testes (ibid.) . Notandum quia sunt quos a praedicationis officio vel aetas prohibet vel imperfectio, et tamen eos impellit praecipitatio. Qui monendi sunt ut considerent facta Salvatoris, qui repente quos vellet, roborare posset. Sed ne imperfecti praedicare praesumerent, postquam discipulos instruxit, adjunxit: Sedete in civitate quoadusque induamini virtute ex alto. [Col. 0617B] In civitate sedemus, si intra mentium nostrarum claustra nos constringimus, ne loquendo evagemur, ut cum divina virtute induemur, a nobisipsis foras exeamus, et alios instruamus.
Eduxit autem eos foras in Bethaniam, et elevatis manibus suis, benedixit eis.
Benedicturus discipulos eduxit in Bethaniam, quae domus obedientiae dicitur; quia qui propter inobedientiam descendit, propter obedientiam juxta Apostolum ascendit. Mortuus est, inquit, propter delicta nostra et resurrexit propter justificationem nostram. Deinde situs ejusdem villae in latere montis Olivarum esse narrantur, et domus obedientis Ecclesiae non alibi quam in ipsius summi montis, id est, [Col. 0617C] Christi latere locavit fundamenta suae fidei, et spei, et dilectionis. De cujus vertice uberrimo, id est, apice divinitatis, munera spiritualis unctionis desiderat, et promissa lucis ac perpetuae pacis exspectat. Tertio, sicut Joannes scribit, erat Bethania juxta Hierosolymam quasi stadiis quindecim. Qui profecto numerus propter septem et octo quibus constat, Scripturarum mysteriis est accommodus, insinuans ut vel vitam quae nunc est et futuram, vel Vetus et Novum Testamentum, propter Sabbatum et carnis resurrectionem
Et factum est dum benediceret illis, recessit ab eis, et ferebatur in coelum, R. et sedet a dextris Dei.
Quia Redemptor noster nunc omnia judicat, et tandem judex omnium venturus est; Marcus eum [Col. 0617D] sedere describit. Stephanus vero stantem vidit quem adjutorem habuit. Sedere namque judicantis est, stare vero pugnantis vel adjuvantis.
L.
Et ipsi adorantes, regressi sunt in Jerusalem cum gaudio magno.
Ideo redeunt in Jerusalem, quia ibi jussi sunt exspectare promissionem Patris. Inde gaudebant, quia Dominum suum coelos penetrasse cognoverant.
Et erant semper in templo laudantes et benedicentes Deum.
[BEDA.] In loco orationis adventum sancti Spiritus exspectabant, laudantes eum de beneficiis suis, [Col. 0618A] et benedicentes, id est, magnificantes de promissis divinis. Nos autem discipulorum exemplo post celebrata solemnia Dominicae passionis et resurrectionis, domus obedientiae curemus existere, illius vestigia sequentes, qui ut formam vivendi nobis tribueret, factus est obediens usque ad mortem (Philip. II) . Sic enim quotidianam illius benedictionem merebimur, si quotidie memores erimus illius triumphalis ascensionis, laudantes et benedicentes Deum in Jerusalem, id est, in visione supernae pacis, sperando similes hominibus exspectantibus dominum suum, quando revertatur a nuptiis.
R. 235[X]
Et profecti praedicaverunt ubique Domino cooperante, et sermonem confirmante sequentibus signis.
[Col. 0618B] [GREGOR.] Praeceptum obedientia, obedientiam signa comitantur. Legimus quod Elias sit raptus in coelum (IV Reg. II) , sed aliud est coelum aerium, aliud aetherium. Illud enim terrae est proximum, quia per illud aves volitant. Ergo raptus est Elias in aerium coelum, ut repente duceretur in quadam secreta regione terrae, ubi usque ad finem mundi vivat, et tunc inde redeat [et] ut moriatur. Non enim evasit mortem, sed distulit. Redemptor autem noster non distulit, sed superavit, et gloriam resurrectionis ascendendo declinavit. Currum ascendit Elias, ut homo purus indigens adjutorio, per angelos enim facta sunt illa adjumenta et ostensa. Redemptor autem noster nec curru nec angelis legitur sublevatus, sed propria virtute. Enoch quoque [Col. 0618C] translatus ad aerium coelum (Gen. V) , Dominicam ascensionem designavit, sicut Joseph venditionem (Gen. XXXVII) . Ascensionis ergo suae Dominus testes habuit, unum ante legem, et alterum sub lege. Ordo in utrorumque sublevatione per quaedam incrementa distinguitur. Nam Enoch translatus, Elias subvectus memorantur, ut postmodum veniret, qui nec translatus, nec subvectus coelum aetherium sua virtute penetraret. Pensate, fratres, quomodo crevit munditia sanctitatis, quod aperte ostenditur in famulis et domino. Translatus est Enoch, et per coitum genitus, et per coitum generans: uxorem enim habuit, et filios. Raptus est Elias per coitum genitus, sed non per coitum generans: nec enim uxorem [Col. 0618D] habuit, nec filios. Assumptus est vero Dominus, neque per coitum generans, neque per coitum generatus. Beda in illa homilia: Si diligitis me, mandata mea servate: «Quinquagesima die post occisionem agni data est lex (Exod. XIX) , et quinquagesima die post resurrectionem nostri Redemptoris data est gratia Spiritus sancti centum viginti discipulis in coenaculo (Act. II) .» Merito per hunc numerum summa pax indicatur, quia quinquagesimus annus in lege jubilaeus (Levit. XXV; Num. XXXVI) , id est dimittens sive mutatus, appellari jussus est, in quo populus ab omni opere quiesceret, omnium debita laxarentur, servi liberi redirent, annus ipse majoribus solemniis ac laudibus divinis eminentior caeteris existeret. Ideo numerus [Col. 0619A] quinquagenarius significationi aeternae quietis aptatur quia ex septem septimanis et monade perficitur. Sex diebus in lege populus operari, septima quiescere; sex annis arare, metere, septimo jussus est cessare (Exod. XX; Levit. XXV) , quia et Dominus sex diebus mundi ornamentum perfecit, septimo requievit. Quibus omnibus mystice admonemur quod qui in hoc saeculo, quod sex aetatibus constat, bonis operibus pro Domino instant, in Sabbatum in futuro, id est, in requiem a Domino inducuntur aeternam. Quod autem septem dies vel anni septies ducuntur, multiplicem ejusdem requiei abundantiam designant, in qua primum illud sublime datur electis, de quo Apostolus ait: Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, [Col. 0619B] quae praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II) . Bene sancti Spiritus gratia septiformis describitur, quia nimirum et per ejus inspirationem ad requiem pervenitur, et in ejus plena perceptione vera requies possidetur. Porro ipse dies vel annus quinquagesimus, qui septem septimanis superest, et majore solemnitate prae caeteris erat venerabilis, tempus futurae resurrectionis indicat, in quo illa requies, qua nunc animae fruuntur, electorum corporum aeque gloria cumulabitur. Augustinus De concordia evangelistarum: «Invenimus apud evangelistas, decies Dominum visum esse ab hominibus. a resurrectione [Col. 0620A] usque ad ascensionem. Primo, Mariae Magdalenae, flenti ad monumentum; secundo, eidem et aliis mulieribus regredientibus de monumento; tertio, Petro, ut ait Lucas, licet non sit determinatum ubi; quarto, Cleophae et socio ejus euntibus ad Emmaus; quinto, discipulis in Jerusalem, ubi Thomas defuit; sexto, post dies octo, quando erat cum eis; septimo, piscantibus ad mare Tiberiadis; octavo, in monte Galilaeae, sicut constituerat eis; nono, in die Ascensionis; decimo, eadem die jam elevatum in aera viderunt.» Conferatur ergo et Paulus, ut nihil remaneat quaestionis. Resurrexit, inquit, tertio die secundum Scripturas, et apparuit Cephae (I Cor. XV) . Non dixit, primo apparuit Cephae: nam esset contrarium, quod primum mulieribus apparuit. [Col. 0620B] Postea, inquit, undecim quibuslibet ipso resurrectionis die. Deinde plus quam quingentis fratribus. Sive isti cum illis undecim erant congregati, clausis ostiis, propter metum Judaeorum, unde cum exisset Thomas, venit ad eos Jesus; sive post octo dies, nihil habet adversari. Postea Jacobo, non tunc primum accipere debemus, visum esse a Jacobo, sed aliqua singulari manifestatione. Deinde apostolis omnibus. Nec illis tunc primum, sed ut jam familiarius conversaretur cum eis usque ad diem ascensionis suae. Novissime visus est et mihi. Hoc non post parvum tempus ascensionis.
Monitum
In nullam non partem me versavi ut quis hic Zacharias fuerit, aut qua aetate, quoque in loco floruerit, exploratum haberem; verum nullibi quidquam reperi in quo acquiescerem. Novi Zachariam cognomento Chrysopolitanum sive Goldsborough ex ordine canonicorum Praemonstratensium, qui circa annum 1157 in monasterio S. Martini Laudunensis, teste Alberico monacho in Chronico, claruit, et eodem anno Commentarium in Concordiam evangelicam Ammonii Alexandrini libris IV perfecit. Sed is Zacharias episcopali dignitate, qua praesentis sermonis auctor fulsit, conspicuus nusquam legitur. Alios, qui tamen perpauci apud scriptorum ecclesiasticorum nomenclatores occurrunt, Zacharias de industria silentio praetereo, quod aut scriptores Graeci, aut ejusmodi saltem loco ac tempore fuerint, ut hujus sermonis auctores esse aegre potuerint. Omnium qui in suspicionem saltem venire possint, occasionem maximam praebere videtur Zacharias XXIII episcopus Sabionensis, nunc Brixinensis, de quo ita Hundius a Gewoldo auctus tom. I Metropolis Salisburg. pag. 441: «Zacharias XXIII Sabionensis episcopus sub Ludovico Caesare, Arnulphi filio, ac Joanne IX pont. circa annum 902 magna nominis celebritate vixit. Interfuit expeditioni praedicti Ludovici imp. contra Ungaros, in qua apud Anaspurgium cum Dietmaro archiepiscopo Salisburgensi, Ottone Frisengensi episcopo, et Leopoldo marchione Austriae occubuit anno Domini 907, secundum Aventinum in Annalibus lib. IV, fol. 480. Amplius de eo nihil compertum est, nisi quod cum aliis quinque episcopis Bojariae, nempe Diethmaro Juvaviensi archiepiscopo, Waldone Frisingensi, Erekhanbaldo Eichstetensi, Tutone [Col. 0621] Ratisbonensi, Richario Pataviensi ipse tertius in ordine ad praedictum Joannem summum pontificem epistolam scripsit, conquerentes in ea de defectione episcoporum Moraviae ac Sclavorum a sua dioecesi, episcopo videlicet Pataviensi. Et licet nihil obtinuerint, tamen haec epistola, quia rara et antiqua ecclesiastici status in Bojaria cognitione referta, lectu non indigna, cujus copia in archivis praedictarum ecclesiarum adhuc exstat, et apud Wolffgangum Lazium in lib. XII, Commentariorum Reip. Rom. hic brevitatis causa omissa.» Haec Hundius. Ex quibus facilis nobis ad conjectandum locus aperitur, hunc Zachariam eum ipsum esse episcopum, qui prolatum a me sermonem posteris reliquerit. Conjecturam firmat quod eum in una bibliotheca S. Emmerammi Ratisbonae offenderim, quo et alia plura metropoli Salisburgensis vetera monumenta a diligentissimis ejus loci coenobitis jam olim comportata fuere, tametsi codex membraneus quo usus sum, saeculum duodecimum aetate nequaquam excedat. Sed quisquis demum hujus de S. Georgio martyre sermonis parens fuerit, nemo quisquam negaverit, eum gravem, doctum, elegantem atque adeo luce publica dignissimum esse.
Sermo de S. Georgio
[Col. 0621A] I. Hodierna festivitas, dilectissimi, Paschalis gloriae laetitiam geminat, et velut pretiosa gemma aurum, cui imprimitur, decore proprii splendoris illustrat. Aptum nimirum hoc potissimum tempore beato Georgio concessum est triumphare, quando transacta hiemalis inclementia turbinis Austri fomite resoluta, laeta terra alacriter parturit, et erumpentibus diversis herbarum atque arborum floribus, tanquam adolescente, ut ita loquar, aetate pubescit. Georgius siquidem Graece terrae cultor Latino sonat eloquio. Qui nimirum juxta praesagium nominis non modo suae mentis agrum spiritalis exercitii disciplinis excoluit; sed et sanctae exhortationis, et piae correptionis vomere terrena multorum corda proscidit, vitiorumque vepribus erutis fecunda [Col. 0621B] in eis virtutum arbusta plantavit. Merito igitur beati hujus martyris hodie anima post cruentam furiosi principis rabiem, post carnificum feraliter saevientium immanitatem, post dilacerati corporis exquisita supplicia, post ignis ac ferri, picis et sulphuris iniqua tormenta, post verberum denique plagas, post carcerum tenebras, tanquam post hibernas furentium ventorum, niviumque procellas, oraculum hoc divinae meruit vocationis audire: «Veni, inquit, columba mea, sponsa mea, formosa mea; jam hiems transit, imber abiit, et recessit; flores apparuerunt in terra nostra, tempus putationis advenit (Cant. II, 10) .»
II. Plane de militia translatus est in militiam, quia terreni tribunatus, quo fungebatur, officium, Christianae [Col. 0621C] militiae professione mutavit, et ut revera strenuus miles prius omnia sua pauperibus tribuens, sarcinam terrenae facultatis abjecit, sicque liber, expeditus, ac fidei lorica praecinctus, in ipsius densi certaminis aciem fervidus Christi bellator immersit, servato scilicet ordine, ut rerum pondus ante deponeret, atque ita postmodum ad campum certaminis imperterritus prosiliret. Unde est, quod in lege praecepitur, ut homo formidolosus, et corde pavido non egrediatur ad bellum, sed «Vadat, inquit, [Col. 0622A] et revertatur in terram suam, ne pavere faciat corda fratrum suorum sicut et ipse perterritus est. (Deut. XX, 8.) » Quibus nimirum verbis liquido perducemur, quia pro defensione fidei dimicare fortiter, et idonee nequeunt, qui adhuc nudari terrenis operibus pertimescunt. Tolerabiliusque est, ut domum quodammodo redeuntes ignobiliter, et imbelles vivant, quam secum et alios a triumphandi gloria per degeneris exempla timoris avertant
III. Beatus vero Georgius sancti Spiritus igne succensus, et vexillo crucis inexpugnabiliter praemunitus sic cum iniquo rege congressus est, ut et iniquorum omnium principem in satellite vinceret, et ad agendum fortiter Christi militum animos incitaret. Et quidem Diocletianus tunc imperator, sicut [Col. 0622B] in descripta passionis ejus reperitur historia, «cujus os, juxta Psalmistam, maledictione plenum erat, et amaritudine, et sub lingua ejus labor, et dolor, qui sedebat cum divitibus in occultis, ut interficiat innocentem, insidians quasi leo in spelunca sua (Psal. X, 7) ,» primo quasi vestimentum ovis subdolus induit, et sic quadam arte versutiae, ac fucatis blandimentorum coloribus illum suadere tentavit. Sed, cum insignis athleta Christi spumantia ex antiqui serpentis ore venena contemneret, et non jam primi parentis originem, sed secundi potius in se vivere titulos demonstraret, protinus ille, tanquam sagitta de Satanae pharetra prodiens, immanem lupum, qui latebat, aperuit, et ad inferenda diversa poenarum supplicia cruenta bestia feraliter [Col. 0622C] ebullivit. Glomeratis itaque carnificibus beatus Martyr extenditur, verberibusque tunditur, duris caedibus laniatur. Dehinc rota gladiis armata praefertur in medium, ut circumligatum martyris corpus tanto crudelius, quanto multiplicius perforetur. Artifex nimirum feritas nova, et exquisita poenarum invenit argumenta, et ad satiandum sui furoris rabiem philosophatur in excedenda crudelitatis humanae mensura, ignorans scilicet, quia pretiosum nitoris conspicui margaritum vivis atque supernae Hierusalem [Col. 0623A] lapidibus inserendum, quanto asperioris limae scabredine, vel mallei tunsione politur, tauto praeclarius redditur.
IV. Aderat plane supernus et invisibilis arbiter, qui ad suae dispensationis arbitrium et hinc manus impiorum saevire permitteret, et inde gemmam suam inviolata propriae soliditatis integritate servaret. Qui etsi martyris sui membra carnificum manibus tradidit, animam tamen inexpugnabili fidei arce subnixam, indefesso protectionis suae munimine custodivit. Nec ad hoc eos permisit attinere, quod latebat, idolum eis objiciens, quod intrinsecus apparebat, et tanquam aquae diluvii in arcam quidem undique circumfluere, nec tamen poterant intima penetrare. Dicat itaque beatus Georgius, dicat: «Nisi [Col. 0623B] quia Dominus erat in nobis, cum exsurgerent homines in nos, forsitan vivos deglutissent nos: cum irasceretur furor eorum in nos, forsitan aqua absorbuisset nos (Psal. CXXIII, 2 et seq.) » Hae sunt videlicet aquae, de quibus per Psalmistam Salvator ait: «Salvum me fac, Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam (Psal. LXVIII, 2) .» Et per Jonam: «Projecisti, inquit, me in profundum in corde maris, et flumen circumdedit me: omnes gurgites tui, et fluctus tui super me transierunt (Jon. II, 4.) » Sed his aquis, et mari juxta Scripturam Dominus terminum circumposuit, quia secundum dispensationis suae mensuram, non secundum perversitatis humanae concupiscentiam reprobos in electos suos saevire permittit. Hinc est enim, quod in mundi [Col. 0623C] nascentis exordio mare Deus divisit ab arida. Quid enim per mysterium mare, nisi reprobos homines, et infideles insinuat? Qui nimirum quadam carnatis ingenii salsugine calidi, sed odiis, et simultatibus invicem inveniuntur semper amari, et velut mare diversis tentationum flatibus intumescunt, cupiditatumque carnalium procellis, ac tempestatibus quatiuntur. Quid vero arida, nisi animam designat, fontem fidei sitientem, vel ad Creatorem suum ardenti desiderio, tanquam sitibundis faucibus anhelantem? Unde et quaedam anima siti hac feliciter arida, aestuans clamat: «Sitivit anima mea ad Deum vivum: quando veniam et apparebo ante faciem Dei (Psal. XLI, 3.) » Ab arida ergo mare dividitur, [Col. 0623D] quando Deus omnipotens a se sitientibus reproborum impetus reprimit, et tanquam littus marinis fluctibus objicit, dum conatibus fervescentis insaniae sui moderaminis limitem figit. Quod profecto illa Dei vox probat, qua dicit: «Quis conduxit ostiis mare, quando erumpebat quasi de vulva procedens?» (Job XXXVIII, 8) . Et paulo post: «Circumdedi illud terminis meis, et posui vectem, et ostia, et dixi: Usque huc venies, et non procedes amplius, et hic confringes tumentes fluctus tuos (ibid. 10) .»
V. Enimvero recte per mare cor pravi hominis designatur, quod videlicet furore est turbidum, rixis amarum, elatione superbiae tumidum, et caligine [Col. 0624A] malitiosae fraudis obscurum. Separavit ergo tunc Deus mare, et minaces fluctus ab inundatione terrae compescuit, ut terra virentes herbas, et ligna pomifera germinaret, ac deinde segetum fructus afferret. Separat etiam nunc ab electis suis reproborum turbines persequentium, et quasi furentes coercet impetus tempestatum, quos, etsi furere usque ad infligenda corporis tormenta concedit; ne tamen animas laedant, invicta eos atque pervigili brachii sui protectione custodit, quodammodo dicens mari: «Hucusque venies, et non procedes amplius, et Lic confringens tumentes fluctus tuos;» ac si patenter dicat: Usque ad inferenda corporibus tormenta relaxo; ne autem usque ad animam cumulis intumescentibus profluas, legis meae tibi littus oppono; ut [Col. 0624B] dum furori fluctuum tuorum mina [Col. 0623D] L. anima; deest aliquid. libera relinquatur. Et quia Georgius, ut superius diximus, terrae cultor exprimitur, recte hoc allegoricae figurae mysterium eidem beatissimo martyri coaptatur. Cui scilicet, etsi hucusque ad littus carnis persecutionis fluctus efferbuit, solidissimam ejus animae terram procella tempestuosi turbinis non involvit, nec eum vorago pelagi furentis absorbuit, qui spei suae non in putris arenae subsicivio, sed in soliditate petrae, quae Christus est (I Cor. X) , fixit. Hinc est profecto, quod Veritas ait: «Qui audit verba mea, et facit ea, similabo eum viro prudenti, qui aedificavit domum suam supra firmam petram; venerunt flumina, flaverunt venti, et impegerunt in domum illam, et non cecidit; fundata enim erat supra petram (Matth. VII, 24) .» Vere insignis hic miles Christi supra petram fidei suae fundamenta constituit, qui praemii coelestis intuitu minas principum sprevit, male blandientium promissiones irrisit, carnificum tormenta contempsit, ferrum, ignes, gladios, ac diversa suppliciorum genera invictae patientiae majestate calcavit.
VI. Hunc coelestis militiae bellatorem, fratres charissimi, non tantum admiremur, sed etiam imitemur; in illud coeleste praemium jam spiritus erigatur; ut, dum in ejus contemplatione cor figimus, non moveamur, utrum mundus lenocinator arrideat, an certaminum adversitatibus fremat, dicentes cum Psalmista: «Sicut tenebrae ejus, ita et lumen ejus [Col. 0624D] (Psal. CXXXVIII, 12) .» Mundemus itaque nos, juxta Pauli praeceptum, ab omni inquinamento carnis et spiritus (II Cor. VII, 1) ,» ut in illud beatitudinis templum, cui nunc aciem mentis intendimus, quandoque etiam ingredi mereamur. Hinc est, quod Aaron prius aqua lavatur, et sic postmodum tabernaculum sacrificaturus ingreditur. De quo nimirum bene ad Moysen divina voce praecipitur: «Tunica, inquit, vestietur, feminalibus lineis verenda celabit, accingetur zona linea, cidarim lineam imponet capiti. Haec enim vestimenta sunt sancta, quibus, cum lotus fuerit, induetur (Lev. XVI, 4) .» Quisquis enim in tabernaculo Christi, quod est Ecclesia, semetipsum [Col. 0625A] Deo sacrificare contendit, necesse est ut, postquam lavacro sacri fontis abluitur, diversis etiam virtutum vestibus induatur. Sacerdotes tui induantur justitia (Psal. CXXXI, 9) ; quatenus qui in Christo per baptismum novus homo renascitur, non jam pelliceas tunicas, mortalitatis videlicet indices vestiat; sed deposito veteri homine novum induat, et in eo per mundae conversationis studium innovatus vivat.
VII. Et notandum quod omnes illae vestes lineae describuntur. Linum quippe ad candorem cum labore perducitur, et virtutum vita non acquiritur sub torpore desidite, sed in laboriosae potius exercitio disciplinae. Purificati igitur, dilectissimi, per novi baptismatis sacramentum, induamus nos linea tunica, [Col. 0625B] ut candor nos sanctae conversationis exornet; feminalibus verenda tegantur, ut dum honestae vitae tegmen assumitur, praeteritorum criminum ante Dei oculos turpitudo celetur. Unde David: «Beati, inquit, quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI, 1) .» Zona, inquit, linea constringamur, capiti quoque cidaris imponatur, ut praecincti in veritate lumbos mentis protegamur, galea salutis. Si sic nimirum et veteris peccati squalore purgati, et novae conversationis nitore conspicui digne celebramus paschale mysterium, et beatorum martyrum veraciter imitamur exemplum. Nec desperetis, frater mei, licet adhuc infirmi, licet exterioribus fortassis adhuc actibus implicati, non desperetis ad martyrum vos consortium pertinere, qui martyrum victorias recognoscitis vos ex corde [Col. 0626A] diligere. Quinque certe Salfaath filiae inter fratres suos noscuntur haereditatem, Moyse constituente, sortitae (Num. XXVII) . Quinque nimirum et feminae, ut per quinarium numerum filiarum exterior occupatio; per muliebrem vero sexum infirmitas designetur. Jonatha quoque in quodam inter utrumque meditullio positus, nec cum Saul remansit in malis; nec David aequiparari potuit in bonis. Sed, quia dilecto Dei Prophetae fuit amicus, et de futuro ejus gavisus est fraterna benignitate successu; hic creditur ab ejus consortio nunc in spiritu non esse divisus, cui, dum in carne viveret, unanimiter exstitit in amore conjunctus.
VIII. Nos autem, dilectissimi, qui exagitantem Saul spiritum malum, auxiliante Deo, post terga dimisimus, imo, qui Pharaonis exercitu in mari Rubro [Col. 0626B] dimersum per virtutem paschalis sacramenti evasimus, pro carnis tamen infirmitate adhuc versamur in eremo, transeamus ad vitae perfectionem, ad terram scilicet lacte et melle manantem; egressi de Sodomis non in Segor diutius immoremur; sed liberati cum Lot montis verticem celeriter ascendamus, quatenus qui inter ipsa tirocinii rudimenta jam beatorum martyrum coepimus adgaudere triumphis, quandoque ad hoc etiam provehamur, ut discamus et ipsi triumphare cum sanctis; et ipse sit fortitudo nostra, dum protegit, cum factus est pretium, cum redemit, Jesus Christus Dominus nostor, qui cum Deo Patre, et Spiritu sancto vivit, et regnat in saecula saeculorum. Amen.
Epistola dedicatoria
ILLUSTRISSIMO ECCLESIAE PRINCIPI LUDOVICO HENRICO DE GONDRIN ARCHIEPISCOPO SENONENSI GALLIARUM AC GERMANIAE PRIMATI.
En Phoenicem quondam incidioso funere functum, archipraesul illustrissime, sed non impari gloria tuis nunc primum radiis redivivum. Quod felicitati publicae tandem reddendus a te vitam amaverit auspicari, virtutis [Col. 0627] tuae privilegium est, cui vel semel arrisisse, certa est ad securitatem via; nec timebit interituram apud secuturas aetates sui memoriam, quam ipse commendabis tui nominis fama; quae quantum apud posteros vulitura sit, ex eo conjicere liceat, quod jam apud omnes obtinuit, quibus ex animo sedet virtutem colere, vel mirari. Quem enim renascentem et novis implicitum cunis fortuna melior excepisset, quam ut illius foveretur sinu, in quo cum Musis omnibus pietas adolevit; cui a puero sapientia comes, nec animi praestantia minor indoles virtutis?
Ita est, archipraesul illustrissime, erga nullum liberalior natura fuit, nullus fuit fortunae charior; sed infra te fuit quidquid infra sapientiam esset. Sciebas nasci principem, fortunae plerumque ludibrium esse; magnum fieri et illustrem, partum esse sapientiae, et gloriae fructum. Hinc licet splendore natalium sis eminentior, ita tamen quaesisti ex moribus claritatem, ac si nullam ex genere contraxisses. Eminere te splendore natalium dico, cui vetus Hispania sanguinis propinquitate cohaeret, ex inclyto nuptiarum foedere Cardonensium ducum in Catalaunia (a quibus originem ducis) cum regiis stirpibus Arragonensium principum comitumque Fuxensium et Armeniacorum. Cui non imparem generis splendorem adfundit, duplici tuorum aucta connubio Castillonensium domus apud Medulos, Cypriorum regum ex serie Lusignianorum, generosa propago. Cui etiam novis foederibus addicti cum Terminensibus Bellogardii duces, summi Galliae hippocomi, marescalli, ipsoque patriciatu insignes. Sed is titulus quo magis eminet ingenita tibi nobilitatis apex, regum est in tuos antiquissimus amor, favor assiduus; quos ut sibi nusquam degeneres, pene haereditariis honoribus auctos, ad ipsius etiam secundae in Gallia dignitatis gradum evexere; eo tamen fortunae genio ut virtuti non secius quam amori indulserint. Quod enim parens, avus et atavus tui Bearnensium ac Navarrae proreges fuerint, prudentiae illud singularis. Quod regi a corporis tutela praecipuus, ejusque Machaerophoris praefectus, pater, fidelitatis notissimae; quod denique omnes, utriusque ordinis Conchyliati et S. Spiritus, Milites Torquati, eximiae fortudinis insigne fuit. Cujus, ut avitae, specimen produnt satis in gentilitio stemmate succisa illa Maurorum capita, quae pro symbolo scutoque Ludovicus IX testis oculatus concessit praestantissimo illi equiti De Gondrin, qui singulari apud Syros certamine totidem exstinxerat, circumstantibus utrinque copiis, ipsoque sanctissimo rege. Haec, inquam, archipraesul illustrissime, quaedam tuae nobilitatis decora, quae cum aliis ad gloriae cumulum suffecerint, vix tuae rudimentum fuere.
Tot majorum ceras, quibus recensendis alii pene toti incumbunt, illustrare maluisti quam lustrare; eo solo lumine delectatus quod emitteres, non quod admitteres. Unde major tibi ad pietatem impetus, jugisque cura divinis dotibus mentem informandi. Testis ille litigantium inter se virtutum felicissimus ardor, quae prior tuum pectus impleret, ornaret animum. Tantis virtutibus tuis, clerus amplissimus; curae, populus; doctrinae, cathedra; prudentiae, virga pastoralis; fidei, annulus; auctoritati, infulae; crux ad exemplum; sapientiae tandem tuae, sedes illa debebatur, ut regendo Ecclesiae clavo tua manus.
Et haec quidem, archipraesul illustrissime, eximia animi tui decora celeberrimo cardinali tui nominis invidiam fecerunt, ut hic supplicem haberes illius purpuram. Sed quem posteritati sacrabis tuis auspiciis, etiam tibi habebis immortalem gratitudinis jure et obsequii voto. Ibit liber per omnes orbis provincias suo nomine securus, sed auctoritate tui prope inflatus, suaeque famae, quam habet sincerissimam, tuam addet, in cujus aeternitatem pene omnia consentiunt.
Hujus muneris, ut gloriae (serio scilicet tuis laudibus incumbendi) non mediocrem partem familiari atque haereditario fato mihi videor posse vindicare. Nec enim tui apud nos levis est cura; nemini sanctior; nemini charior archiepiscopus Senonensis quam monachis Sancti Petri Vivi, apud quos, quidquid habetis dignitatis initiatur; quidquid sanctitatis, in nos refunditur. Scis enim antecessorum exemplo hic vigere vestrarum Infularum encaenia sedisque natalem; hic emicare vestrae lucis auroram; nec nisi clavibus Petri aditum patere in Stephani domum. Sed sanctior adhuc tuorum ad nos regressus, quam egressus illustrior; utque sol quam in ortu major est in occasu, quos tantum pontifices emisimus, recipimus sanctos; et quibus initiandis, cathedram, ut mos est, aptavimus; redeuntibus ad nos ereximus altaria. Ita est, archipraesul illustrissime, quot fere sanctos colitis, quot illustres inter antiquos, numeratis vestrae metropolis antistites, propemodum sunt nostri educationis titulo et sacri lycaei auctoritate, quia hic litteras et pietatem edocti; monasticae interdum professione vitae, sedis inauguratione, jure sepulturae. Sed magis adhuc erimus tui, quod tam facilis ingenitaque tibi ad amorem propensio sit nobis non impar stimulus ad aemulationem affectus in nos et pietatis majorum, quibus (ut ipsi ex summa erga nos benevolentia judicabant) nulla religiosior domus quam nostra; nulla familiarior, acceptior aut sanctior nulla. Quanta eorum in nos arserit flamma, vel ex cineribus satis conjicies, quibus in quadraginta et amplius tumulos nostra humus assurgit. Sub hisce nobilibus amoris exuviis avitum ignem fovebis; nec deerunt incentiva dum aeternum agnosces in nobis mutuas grati animi, obsequii et reverentiae vices. Cujus equidem apud nos juratae fidei manum hic obsidem damus, non hujus tantum operis nuncupatione, sed eo quo se potissimum obligat sacramento,
Illustrissimae tuae Dominationi, devotissimus F. HUGO MATHOUD monasterii Sancti Petri Vivi, congregationis Sancti Mauri Benedictinus asceta.
Scholiastes ad lectorem
[Col. 0629A] Dudum est, Benevole, quod eruditorum votis fecissem satis, hujus Pullini fetus natalem efflagitantium, nisi certus ex amicorum relatione quasdam alias auctoris elucubrationes delitescere in Anglia, unam in Suecia, studuissem prius, oppidoque impensius, nullum non movere lapidem toto triennio, si vel unam ex illis nancisci possem, qua in justam voluminis amplitudinem opus excresceret. Urebat animum rei litterariae bono deditissimum ingens desiderium restituendi Musis Apollinem suum; nec inutiles rebar moras, quamvis ingratae forent plerisque, si saltem provocarem ad exemplum diligentiam Anglorum, a quibus repulsam passus, id unicum extorquere potui spem, eos operam daturos ne diutius vili silentio apud suos intereat vir apud omnes [Col. 0629B] immortalitatis laurea coronandus.
Par fuit in Suecos conatus. par etiam votorum meorum excidium; licet eruditione viri cl. Valesii fratres, quorum humanitati plura debeo, non semel sollicitaverint apud illam gentem sibi notissimos, ut ms. codicem, qui Roberti nostri sermones continet (aut illius saltem apographum) invitis olim dominis, nempe Floriacensibus coenobitis, ereptum cum pluribus aliis, remitti curarent.
Isthaec obiter commemorata volui, ut scires, lector, cur tandiu dilatus operis istius partus; quod jam ab anno millesimo sexcentesimo quinquagesimo primo cum nostris in illud observationibus excepisses, nisi tantumdem temporis destinassem [Col. 0629C] revocaturus ab exsilio codicem illum praecipiti manu mulctatum.
His igitur frustra perfunctus curis, ut aliis praestantissimi ingenii fetibus, nec minus lucem aventibus possem obstetricari; unam solum tibi, lector, offero, at nobilissimam illius studiorum partem, quam secutus ipse sui saeculi fatum, Sententias inscripsit. Codicem habuimus ab celeberrima nostra Sancti Remigii Remensis abbatia, optima manu exaratum, et calamo ipsi auctori vel dictanti vel scribenti, coaevo.
Feliciter inciderat in manus unius ex nostris, reverendi Patris D. Alexii Edouard, lycaei apice et eruditionis variae fama suos inter percelebris; qui ex assidua lectione genium auctoris assecutus, miratusque [Col. 0629D] liberalem in eo scribendi indolem, ubique operis sparsa vividae rationis lumina, Sententiarum pondus, jugemque ex SS. Patrum placitis, Augustini potissimum, texturam; doluit invisos hactenus publicae luci tanti sideris radios, quos ut explicaret, jam propria manu codicem exscripserat, caetera dubio procul in finem operis gnaviter impensurus: sed ad sacrum pulpitum Corbeiam evocatus, indeque [Col. 0630A] Compendium, ubi philosophiam publice summa est cum laude professus, gratissimo sibi munere defungi non potuit.
Urgebant interim hujus operis editionem doctissimi quique, Parisiensis praesertim Academiae, ad quos tanquam ad solares radios Pullum hunc probandum, aquilarum instar, adduxerat noster Lucas Dacherius; quorum precibus parere jussus, rem aggressus sum viribus meis imparem, et, ni fallor, eorum votis indignam. Quid tamen curae studiique impenderim, paucis enuntio.
Primo. Veritus in auctore non sponte facili, alioqui Christianissimo, quosdam obices qui incautos possent remorari; et praesertim in difficillima quaestione de ordine assumptionis partium humanitatis, [Col. 0630B] animae scilicet et corporis, a Verbo divino, suspicatus ejus sententiam prorsus, singularem nec fore tutam apud eos qui verbo tenus fidei dogmata norunt, nisi facem quis praeferret e littore, cunctaque reducerentur ad juris apices, puta ad sacrae Scripturae sensum ab Ecclesia aut unanimi Patrum ex professo scribentium consensu firmatum; ad oecumenicorum conciliorum canones; et ad summorum pontificum decreta; quae tria funiculum triplicem nectunt, ruptu difficilem: postquam plures sincerissimae famae theologos cum eminentissimae, domus, tum regiae Navarrae scripto ac voce conveni, quibus nihil dignum obelo visum est, eorum tamen ductus consiliis, notas quasdam et observationes adjeci, quibus quae difficilia, explanantur; quae obscura, [Col. 0630C] revolvuntur; delibantur alia; caetera illustrantur; ubi potissimum sacri fori methodum et praxim Pullus expendit.
Secundo. Sanctorum Ecclesiae Patrum auctoritates, et inhaerentem eorum scitis mentem auctoris nonnunquam produximus in notis, adjectis, eruditionis gratia, dum libuit, plurium aliorum sententiis ad quas etiam potuit intendisse: idque frequentius in gratiam Augustini, cujus doctrinae deditissimus vix paginam habet ubi non collimet ad ejus dictata. Sed, ne quid fictionis obrepat aut ingrati silentii, multo certe plures praetermisimus, huic diligentiae impares et labori; vel quod destinata prius studia, identidem alio revocarent. Cujus peccati (nisi praestet [Col. 0630D] ignoscere) nobiscum luent poenas qui juvenili calamo operam injunxere nonnisi viribus adultis idoneam.
Tertio. Cum id Pullo cedat in cumulum laudis quod prius theologiam evulgaverit, quam scripserit suam Magister Sententiarum; uti praeter alios adnotavit P. Jacob a S. Carolo in ejusdem Pulli panegyrica synopsi, operae pretium ideo duximus ejusdem [Col. 0631A] Petri Sententias ad Pullini textus oras indigitare; et ubi rei momentum exigebat, adhibitis utrinque asteriscis Lectori velut indicibus quam mutuo conspectu invicem cohaererent haec duo nascentis scholasticae theologiae sidera; et (si forte mutuati luminis suspicio sit) uter alteri prior illuxerit.
Quarto. Ex conscripto ab auctore operis prologo certum est plures singulis capitibus appositos fuisse numeros seu notas arithmeticas; totidemque rursus praefixas illis capitum lemmatibus quae ipsi Prologo proxime subjacent. Verum desideratas in nostro codice, supplere non licuit ob defectum alterius. Ididem causae est cur in quaedam errata, et forte mutila, Lector, incides, praeter alios typographiae [Col. 0631B] naevos; quibus mederi facillimum, si praesto fuissent alii codices: nec in his sensui nostro standum esse duximus, rati eruditum quemque, ut in aliis sic in istis consultius opem laturum.
Quinto. Hic paucis aperienda fuisset methodus et via cui Pullus institit hocce toto opere; praemittenda etiam Librorum seu singularum partium synopsis. Sed huic posteriori occurrit ipse, delineata in operis fronte cujusque capitis epigraphe summaria.
Alterum sat digestum habes in observationibus, ubi se potissimum dedit occasio leviter perstringendi primos impetus lascivientis scholastices tunc temporis vix cunas egressae, quibus licet parcissime concesserit Pullus, aetati tamen illi nonnunquam [Col. 0631C] indulsit, in qua vix credebatur illicitum rationi curiosius introspicere in ipsum fidei sacrum penetrale. Suffecerit monuisse ex dictionum metathesi quam frequentiorem habet, obscurum reddi contextum illius, ut proinde rudioribus serio visu sit opus dum in illas tricas inciderint.
Nec damnabit opinor, nisi rigidus quispiam Aristarchus, quam non semel ferre prae se videtur speciem dubitantis sub hujus involucro vocis fortasse, in rebus quas certo fideque divina credimus. Hanc enim disputantium larvam germanis veritatis obtutibus nec infensam nec invisam ostendimus in notis, quin theologis familiarem peneque necessariam, a quorum proinde Scholis nusquam exsulavit problematica [Col. 0631D] ratio disputandi: non ut liberum sit pro innata sibi libidine utrique problematis parti assentiri, sed ut ea quaerendi methodo fidei splendor, quae unice placet uberius elucescat. Hoc Pullus, hoc Thomas, aliique scholae antistites, sed ille subtilius (quae scrupuli causa) iste patenti mendacii fuco sic veritati suffragium parant. Quare mihi praeclare Petrus Pictaviensis noster part. III, cap. 21: Licet [Col. 0632A] tanta sit certitudo fidei, tamen licet nobis dubitare de articulis fidei, et inquirere et disputare. Non dico quod dubitemus an veri sint articuli fidei, sed de modo, etc.
Quod ad nostras in Pullum observationes attinet, nihil te monitum lectorem velim, nisi quod promiscuo librorum apparatu usus, antiquioris praesertim editionis, quae quandoque discrepat a recentiori tam librorum lemmatibus quam divisione capitum, tibi forte moras aut nauseam pariturus sim, vel (quod tetrius) male fidei suspicionem, cum illius experimentum facturus eris, nisi occurrerem hoc gestae rei brevi signaculo. Ad illam variantium codicum tumultuariam congeriem me adegit vacuum illa suppellectili monasterium Senonense in quo ultra [Col. 0632B] integrum annum huic fovendo Pullo incubui; ut proinde extraneis libris mihi fuerit opus, et antiquae, ut dixi, lectionis; nisi quos apertissima manu suppeditavit illustrissimus ac reverendissimus D. Ludovicus Henricus de Gondrin, archipraesul Senonensis, plurimis a me titulis commendandus, sed post insitas vigilantissimo pastori dotes, pari cum nobilitate munificentia notissimus.
Sed ut alios, per quos profecerim, lector, non nescias; praeter jam a me memoratos in observationibus, DD. de Sainte-Beuve, et Joannem de Launoy, qui caecutienti lucem pluribus affuderunt; in partem etiam laudis ut oneris succedent doctissimi viri D. Carolus de Hanniques de Benjamin, archidiaconus Stampensis in Ecclesia Senonensi, nec non [Col. 0632C] ejusdem ill. D., archiepiscopi vicarius generalis, et officialis; D. Pereyret, regiae Navarrae praefectus; et R. P. Hilarion Le Febvre, meus in theologia magister: quorum litteris aut presenti eruditione refectus, plura sum ausus quam quae sponderet animus. At, ne recensionis ordo displiceat, nullum me tenuisse sincerissimus profiteor.
Ab hac gratiarum serie discretum volo, cui certe potissimam totius elucubrationis partem, Lector debes, R. P. D. Lucam Dacherium, monasterii S. Germani a Pratis bibliothecarium, cujus ope, hortatu, privatis et publicis pro me studiis, et crebra litterarum ac schedularum transmissione, quae nullus poteram, hic utcunque confecta vides. Sed [Col. 0632D] (quae votorum summa erat) me Senonis pertinaciter commorante, praelo currenti praeses adfuit, et benignissima manu corrector; quamvis aegra semper valetudine, et melioribus Musis (quibus pene annuis frueris) detentus, vix tanto muneri potuisset esse satis, nisi tibi studuisset mihique. Vale.
E Monasterio S. Petri Vivi Senonensis. Idibus Maii MDCLV.
Testimonia
[Col. 0633A] Varie nominatum Pullum legimus apud auctores. Quidam enim, ut Guilielmus a S. Theodorico familiaris sancti Bernardi, et Pulli synchronus, ac Joannes prior Hagustaldensis, Pullanum eum nominant. Alii Pulleinum, Pulleinium, Polenium, scribunt, ut Joannes Pithsaeus; Balaeus et Gesnerus Polenum, Pollen, Pulcy, Pully. Ciaconius Pullenum, alias Pully, et etiam Bullenum, cum Claudio Hemeraeo lib. De Acad. Parisiensi, cap. 5, pag. 41. Sed mendose, sicut et apud Franc. Amboesium in Apologia pro Petro Abaelardo sub finem, ubi legitur Robertus Polonus, pro Polenus. Bernardus vero Pullum vocat; velut et codex noster optima manu exaratus, et quem ipsi Pullo coaevum credimus, in cujus fronte distinctissime legitur, Incipit Prologus Sententiarum magistri ROBERTI PULLI. Post quem, Incipiunt Sententiae MAGISTRI ROBERTI PULLI S. Romanae Ecclesiae cardinalis et cancellarii. A quo non discrepant auctores Angli Balaeus et Gesnerus, qui [Col. 0633B] Pully scribunt.
In Gallia Christiana Claudii Robert nominatur alter Robertus Pullus LIII Rothomagensis archiepiscopus, qui anno Christi 1208 creatus est archiepiscopus, et obiit 1221, vulgo Robert Poullain. Et tomo II Histor. Jacobi Thuani lib. XXIX, pag. 88 fit mentio alterius Roberti Pulli. In indice item Thuano Robertus Pullus, Poulain, qui vivebat superiori saeculo, anno videlicet 1562. Num propinquitate sanguinis Robertum nostrum contigerint, sit penes alios conjectura.
Non inanis ille gloriae titulus dignum fuisse Pullum laudibus Bernardi, cui soli illi acceptissimi erant qui virtutis aut probatissimae doctrinae merito et apice eminerent. Epistolam illam, quia solum spectat auctorem, et sanam illius doctrinam non mediocriter commendat, hic integram exhibemus. [Col. 0633C] Causa autem Bernardo scribendi ad episcopum Roffensem Pulli dioecesanum ea erat, ne virum de litteris et academia Parisiensi meritissimum, in eaque futurum adhuc utilem, tam cito reverti cogeret in Angliam.
Ita se habet Epistola:
«Dure scribitis non merenti. Quid peccavi? Si monui magistrum Robertum Pullum aliquantum tempus facere Parisiis ob sanam doctrinam quae apud illum esse dignoscitur, id putavi necessarium, et adhuc puto. Si rogavi sublimitatem vestram ut permitteretis, etiam nunc idipsum rogarem, nisi eam de priori prece indignatam sensissem. Si dixi hominem fultum gratia amicorum, quorum in curia non minima auctoritas est, id dixi quod vobis formidavi et adhuc formido. Nam quod post appellationem factam, extendistis manum (ut accepimus) ad res appellantis, nec laudavi nec laudo. Verumtamen voluntati vestrae in aliquo contradicere nec [Col. 0633D] consului ei nec consulo. De caetero vestri sumus coronam vestram suscipere et colere semper digna et debita veneratione parati. Hujus testimonio conscientiae [Col. 0634A] audemus adhuc ad vos (prece duntaxat atque consilio) ut magister Robertus cum integritate gratiae vestrae per aliquantum tempus possit Parisiis demorari. Retribuat vobis Dominus in vitam aeternam quod viscera nostra refovistis, filios nostros loquor quos misimus in Hyberniam.»
Caeterum hujus auctoritate epistolae certa redditur et indubitata fides nostri codicis in quo pariter auctor vocatur Robertus Pullus, licet alii scriptores cognomen tantisper inflectant, ut jam ostendimus.
«Ut ad haec specialiter capitula, quae in manibus sunt, revertamur; nunquid non audientibus haec tam nova dogmata considerandum fuerat, quantos sapientes et litteratos viros non longe ante haec tempora habuisset Ecclesia sanae opinionis et doctrinae, qui manifeste contraria senserant et docuerant? [Col. 0634B] Dico autem insignes illos Laudunenses Anselmum et Radulphum; magistrum etiam Albericum Rhemensem, prius Bituricensem archiepiscopum; et fidelissimum divini verbi tractatorem Hugonem de S. Victore, sed et Robertum Pullanum, apostolicae sedis cancellarium, caeterosque quamplures quorum aut praesentia adhuc, aut memoria recens in benedictione est. Quorum communis exstat sententia, quidquid est in Deo, Deum esse. Hinc magister Radulphus Laudunensis quadam scriptura sua sic ait [per illa nomina Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, nullas intelligimus poni proprietates (sicut de Justo, Pio, superius dictum est) quae sint aliud quam ipsae personae, etc.]»
Hocce Guillelmi a S. Theodorico testimonium indicio ac benevolentiae debeo doctissimi Philippi Labbe, societatis Jesu presbyteri.
«Praeeminuit his diebus in clero Romano Robertus Pullanus, cancellarius apostolicae sedis, in omni sapientia et doctrina experientissimus; Britannia oriundus; ab ineunte aetate philosophiae deditus; ejusque obtentu episcopalem honorem ab Henrico rege oblatum respuens, victum et vestitum habens his contentus fuit.» Scribebat iste Joannes sub Henrico II, Angliae rege, nec diu post Pulli aetatem.
«Robertus Pulleinius seu Pulleinus in Anglia natus, et ibidem usque ad juventutem educatus. Postea fugiens civiles qui fuerunt sub rege Stephano tumultus, ut ex Bostono Buriensi colligi potest, studiorum causa Galliam petiit, et Parisiis [Col. 0634D] multo tempore strenuam operam litteris dedit: omnesque scientias tum sacras tum profanas, tum divinas tum humanas et didicit et ex parte docuit. [Col. 0635A] Erat enim ad bonas litteras non solum discendas, sed etiam docendas, et omni ratione promovendas quodammodo factus, et a natura comparatus. Cum itaque ad singularem doctrinam accessisset aetatis maturitas, judicii firmitas, et patriae juvandae zelus, jam sacerdos ordinatus, demum ad suos reversus est. Et contemplatus miseram academiarum faciem bellis domesticis deformatam, statim commiseratione motus, Oxoniensem Academiam jam pene collapsam, denuo erigere et Musis restituere deliberavit. Ipse ibi scholas aperuit, optimas scientias gratis docuit; auditores et discipulos, professores et magistros ex aliis regni partibus illuc evocavit, ex quibus non paucos suis sumptibus aluit: alios omnibus humanitatis officiis sibi et Musis obstrinxit. Ipseque interea multa docere, dictare, scribere perseveravit.
«Quibus suis actionibus plane generosis magnam famam acquisivit, quae usque ad curiam Romanam [Col. 0635B] et ipsius summi pontificis aures pervenit. Romam igitur vocatus creatus est S. R. Ecclesiae cardinalis et cancellarius. At ne tum quidem a studiis cessavit, sed multa scripsit: Hoc enim testimonium illi perhibet Joannes Rossus in libro de Academiis: et non dissimilia scribit Joannes Lelandus.
«Ex scriptis autem Pulleinii, saltem haec sequentia monimenta invenimus.
«Sententiae de sancta Trinitate lib. VIII [Col. 0635D] Ipsum est opus quod nunc evulgamus. . Ut in hoc volumine lectori facile, etc. Exstat ms. in privata bibliotheca Gualteri Copi.
«In Apocalypsin Joan. lib. I [Col. 0635D] Hujus meminit Balaeus in Indice auctorum qui in Apocalyp. scripserunt. . Sopitam plerumque concupiscent.
«Super aliquot Psalmos. lib. I.
«De contemptu Mundi. lib. I. Chare Frater, considera, etc.
«Super doctorum dictis. lib. IV. Hostis humani generis undique.
«Sermonum suorum [Col. 0635D] Exstabat nuper ms. apud clar. S Petavium. sed [Col. 0636D] pari fato cum multis aliis antiquis codicibus mulctatus exsilio, invitis Gallis ereptus, tenetur a Suecis. lib. I.
«Praelectionum suarum lib. I et alios multos.
[Col. 0635C] «Floruit anno post adventum Messiae 1146. Stephano et Mathilde hostiliter de regno Angliae contendentibus.» Haec Pithsaeus.
In Prolegomenis vero seu proscenio operis, in cap. 2 de antiquitate Academiae Oxoniensis pag. 28 et 29, scribit idem Pithsaeus quae sequuntur:
«Porro post annos non adeo multos, primum Dani milites, deinde rex ipse Haraldus, cognomento Levipes, ita in civitatem Oxoniensem ferro flammisque saevierunt, ut usque ad regem Guilielmum primum et Normannorum adventum, quasi desolata manserit. Sed tum saltem reflorescere coepit. Nam circa annum Domini 1070 constat Ingulphum doctissimum monachum ibi floruisse. Item Stephani regis tempore licet alioqui calamitoso, studia quasi de novo revixerunt, et paulatim ad pristinum florem venerunt, industria maxime Roberti Polenii, qui multos tum discipulos et auditores, tum etiam magistros et professores eo vocavit, [Col. 0635D] ibi aluit, ipse denique docuit, nullique pepercit labori vel sumptui ut rem litterariam ibi pene collapsam restitueret. Postea non mediocriter pium hoc opus promovit rex Henricus II et post eum filius ejus Richardus in eadem civitate natus. Atque ita Polenii conatus felicem sortitus est effectum.»
Haec iterum Pithsaeus, qui rursus ejusdem Roberti Pulli meminit in Indice illustrium Angliae Scriptorum qui fuerunt de ordine cardinalitio, numero 29: Robertus Pulleinus S. R. Ecclesiae cardinalis Oxoniensis, etc., 1146.
«Robertus Polenus, alias Pully, cardinalis Anglus, [Col. 0636A] edidit sententias quasdam, libros VIII. De contemptu mundi lib. I. In Apocalypsin Joan. lib. I. Super Psalmos aliquot lib. I. Super doctorum dictis lib. IV. Opus suorum sermonum lib. I. Praelectiones aliquot lib. I. Vixit anno 1146.
In Indice auctorum qui in Apocalypsin scripserunt ponitur apud Balaeum, inter sacerdotes non regulares Robertus Pully, Anglus.
Anno Domini 1134, pontificatus Innocentii papae II quinto, mense Decembri, secunda creatione scribit sex factos esse cardinales, quartum vero ordine Robertum, quem factum postea cancellarium dicit.
Robertus presbyter cardinalis titulo S . . . . . . . post cancellarius, defuncto VIII Cal. Octobris anno 1143 Romae Innocentio PP. convenere XXXI cardinales qui Coelestinum II pontificem appellarunt ( e quorum [Col. 0636B] numero noster Robertus ). Quo e vivis sublato post menses quinque et dies XIII anno 1143 eligitur a XL cardinalibus Lucius PP. II; quos inter iste Robertus censetur, poniturque hoc anno cancellarium egisse. Subtracto Lucio II successit Eugenius III anno 1145, 3. Cal. Martii et inter electores reponitur Robertus, vocaturque archipresbyter et cancellarius ad annum Eugenii tertium qui est Christi annus 1147.
Ex quibus apparet Robertum Pullum per duodecim annos vel circiter, cardinalis munere functum. Non autem renuntiatum esse cardinalem anno tantum 1144, ut scripsit quidam nuperus, alioqui doctissimus; cujus opus insigne De poenitentia dum prelo supponeretur hoc anno, mihi raptim ostensum est ab eodem auctore.
«Robertus Pullenus ( mendose Bullenus), alias Pully, Anglus, presbyter cardinalis t . . . . . . . Vir in [Col. 0636C] omni genere litterarum instructissimus, eruditione varia et rerum divinarum scientia plurimum valuit. Multis nominibus magnam gloriam tum hoc praecipue consecutus, quod eversis olim ab Haraldo, Anglorum rege, Oxoniensis gymnasii scholis, pro iis restituendis strenue laboravit: et Parisiis in Angliam rediens, ex omni regni parte studiosos illuc convocavit; ubi omnis generis scientias proponens optimarum artium disciplinas gratis docuit, et in scientiis promovendis cuncta humanitatis officia exhibuit. Multa opuscula pro litterarum instauratione scripsit, quibus nomen suum late ibique vulgavit. Ab Innocentio II ad Urbem vocatus, ab ejus successore Coelestino cardinalis, et a Lucio II cancellarius apostol. sedis institutus, obiit sub Eugenio III, de litterarum studiis optime meritus: scripsit, etc.» Ut apud Pithsaeum, sed non sine mendis apud Ciaconium.
«Non obstitere tamen jura praerogativaeque Ecclesiae Parisiensis, quin alios eruditos sibi collegas Canonici plerosque aliquando asciverint in eadem arena gloriosissime certaturos; quales extitere Anselmus Laudunensis, Roscelinus qui fuit canonicus Turonensis, Gilbertus Porretanus, Petrus Abailardus, Fulco Diogillensis, Robertus Bullenus, etc.»
Ejusdem meminit praeclaro encomio Ludovicus Castanaeus Rupipozaeus episcopus Pictaviensis in suo Nomenclatore cardinalium; et illius operum Indicem texit.
Auberius etiam in Historia generali cardinalium, [Col. 0637A] Gallice edita an. 1642, hujus Roberti elogium habet nulla in re diversum ab illo Pithsaei supra relato, nisi quod ex Goduvino Landavensi illi titulum S. Eusebii assignat, obitumque ejus ponit ad annum 1150, sed non bene stabili conjectura, cui ideo non adhaeret. Scribit insuper eum publici magisterii laurea donatum fuisse Parisiis, ubi diu docuit; et anno 1134 ad secundae dignitatis infulas assumptum.
In pluribus monasteriis Benedictini ordinis habentur originalia bullarum quarumdam quibus ipse Robertus Pullus cancellarius datam apposuit. Ut in abbatia S. Germani Parisiensis, cujus jura, privilegia et immunitates approbans et confirmans Eugenius III bullatas litteras dedit sic a nostro subscriptas: Datum Lateranni per manum Roberti S. Romanae Ecclesiae card. et cancellarii, VI Id. Jan., indict. VIII, Incarnat. Dominicae anno 1145, pontificatus vero domini Eugenii III papae anno primo. In [Col. 0637B] monasteriis item Cluniacen. Floriacensi, S. Remigii Remensis, et in cartulariis Majoris Monasterii prope Turones, B. Mariae Rotundae foris muros Antissiodorenses, et Bituricensi similes legimus subscriptiones ab eodem Roberto factas, sed omnes intra annos sedis Eugenii III.
His omnibus subjiciam, gratitudinis ergo, praeclarum Pulli elogium, quod amica manu transmisit ad nos illius auctor R. P. Ludovicus Jacob a S. Carolo, Cabilonensis Carmelita, iisdem, ut sequitur, conceptum verbis.
«Robertus Pulleinius vel Pulleinus, vulgo Pollen, seu Pulley, aut Pulcy, et nonnunquam Bullen, natione [Col. 0637C] Anglus, in alma Facultate theologica Parisiensi toto orbe celeberrima publicus professor; deinde in Angliam reversus Oxoniensem academiam (ait Pithsaeus) jam pene collapsam denuo erigere, et Musis iterum restituere deliberavit. Ipse ibi scholas aperuit, optimas scientias gratis docuit, auditores et discipulos, professores et magistros ex aliis regni partibus illuc evocavit; ex quibus non paucos suis sumptibus aluit, alios omnibus humanitatis officiis sibi et Musis obstrinxit. Cum iste praestantissimus doctor esset litterarum et litteratorum fautor et Maecenas munificentissimus, multa publice docuit et dictavit, nec non privatim ad aeternam ejus memoriam et reipublicae litterariae utilitatem scripsit. Hunc ob ejus summas ingenii et naturae dotes, eximium animi candorem, singularem morum probitatem et exquisitam scientiarum cognitionem, Henricus I Anglorum rex maxime dilexit; cujus commendatione S. R. E. presbyter cardinalis tituli S. Eusebii ab [Col. 0637D] Innocentio II Romano pontifice anno Christi 1134, mense Decembri Romae, (Onuphrio) pisis creatus; postea cancellarius apostolicus a Lucio II ordinatus. Vir longe doctissimus, sacrarum Scripturarum Interpres excellentissimus, Theologus sublimis, qui ante Petrum Lombardum Sententiarum Magistrum, ac episcopum Parisiensem theologorum facile principem, Theologiam scripsit. Concionator etiam suo aevo magnus extitit. Tanquam Musarum decus et delicium scripsit.
« In Psalmos aliquot lib. I.
« In S. Joannis Apocalypsin lib. I. Incipit: Sopitam plerumque concupiscentiam.
« Sententias de S. Trinitate lib. VIII. Incipiunt, Ut in hoc volumine lectori facile, etc. Exstant mss. Angliae in bibliotheca privata Gualteri Copi, ut indicat Thomas James in sua Ecloga Oxonio Cantabrigiensi Londini 1600, in 4 edita. Vidi Parisiis in amplissima bibliotheca Patrum Benedictinorum regalis [Col. 0638A] monasterii S. Germani de Pratis in folio, beneficio R. P. D. Lucae Dachery ejusdem monasterii Bibliothecarii eruditissimi. Hoc egregium opus avide ab omnibus Musarum cultoribus exspectatur.
« Super doctorum dictis libros IV. Incipit. Hostis humani generis.
« De contemptu Mundi lib. I. Incip. Chare frater, considera, etc.
« Praelectionum suarum lib. I.
« Sermonum lib. I. In bibliotheca illustrissimi viri Alexandri Petavii Pauli, filii senatoris Parisiensis, reperiuntur mss. Sermones ejusdem cardinalis Pulleinii De communi sanctorum, num. 1434, et in Puteana. Ejusdem etiam opusculum ibidem habetur ms. (sed cujus materiae, mihi hactenus est in obscuro) num. 1223.
« Et alia nonnulla.
«Ex hac vita migravit circa annum Incarnationis Dominicae 1150, sub Eugenio III pontifice maximo.
[Col. 0638B] «De Roberti Pulleinii meritis et scriptis, Onuphrius Panvinus Augustinianus, in Innocentio II. Alphonsus Ciaconus Dominicanus, ibid. Bostonus Buriensis, Anglus, Benedictinus in Catalogo Scriptorum Ecclesiae. Joannes Lelandus De scriptoribus Angliae. Joannes Balaeus, ibid. Franciscus Goduvinus episcopus Laudavensis De cardinalibus Angliae; Joannes Rossus Anglus, De Academiis Britannicis. Jacobus Middendorpius De academiis universi orbis. Josias Simlerus in Epitome Bibliothecae Gesnerianae. Antonius Possevinus Mantuanus S. I. in Apparatu sacro. Henricus Ludovicus Castaneus Rupipozaeus episcopus Pictaviensis in Nomenclatore cardinalium. Franciscus Maria Turrigius, De eminentissimis cardinalibus Scriptoribus. Fabianus Justinianus presbyter congregationis oratorii Romae, postea episcopus Adjacensis in Corsica, lib. III De sacra Scriptura. Antonius Aubery Parisinus tom. I Historiae generalis cardinalium. Angelus Manrique, Burgensis, ordinis Cisterciensis, episcopus Pacis Augustae in Hispania [Col. 0638C] tom. II Annalium Cisterciensium anno 1446, cap. 3, num. 12. Gabriel Naudaeus Parisinus in Additionibus ad Historiam Ludovici XI, Francorum regis, pag. 162. Petrus Angelus Spera Romaricanus l. III De nobilitate professorum grammaticae et humanitatis utriusque linguae. Haec Ludovicus Jacob.
Sed omnium quos supra commemoravimus, nullus mea sententia videtur certiora suppeditare et uberius, quam quidam scriptor Anglus, Benedictini ordinis alumnus, scientiarum fama apud suos celeberrimus (sed qui hic nominari noluit) cujus epistolam ad nos pariter transmissam, vice coronidis adteximus.
«Ut particularius ad vestra quaesita respondeam, dico.
«1. Roberti istius cognomen plurimum variat apud auctores: ut enim de Latina nominis declinatione nihil dicam, ipsum vernaculum nomen multipliciter effertur: nunc Pollen, nunc Pullen, nunc [Col. 0638D] Pulley, nunc Pulcy, nunc Pudsy sive de Puteaco, quorum nominum pleraque etiam ad haec tempora apud nos perdurant in familiis non ignobilibus, nec penitus interciderunt. Quod si Goduvino assentimur, qui etiam Bollenum eum appellatum voluit, erit in nomine non nobilitas tantum, sed insuper majestas, et regnum aliquid.
«2. Anglum eum fuisse Goduvinus, etiam cum pertinacia, asserit, tam patria quam genere, quasi expresse pugnandum putaret ne suspicarentur homines eum ad nos venisse ex Galliis, unde illo tempore Northmanni recenter victores, multos litteris et probitate praestantes viros traducebant in Angliam.
«3. Patrimonium ei fuisse lautum et amplum vel inde colligas, quod post accisas Normannorum praedationibus et bellis Anglorum opes, sufficiebat tamen Poleno unde conjunctis cum rege operis et facultatibus, Studium Oxoniense restauraret, et se virosque eruditos, quos sibi ad illud opus in auxilium [Col. 0639A] asciverat, aleret. Nec dubium quin patrimonium hoc ei a parentibus venerit; ipse enim Christianae philosophiae deditus non alia conquirebat bona quam quibus animus excoleretur.
«4. Omnibus qui de eo scribunt, convenit domi in patria primae litteraturae fundamenta posuisse; deinde peregrinatum in Gallias Parisiis melioribus magistris operam dedisse; ac demum in patriam reversum Oxonii ludum aperuisse, et Henrici primi (qui quod litteris faveret, et litteratus ipse esset Ben Clerte, id est bonus clericus dictus est) favore et gratia usum instaurasse Academiam quae ibidem penitus collapsa fuerat.
«5. Hariolatio itaque est, non ex vero dictum, quod quidam nostratium fingunt, Pullenum spontaneo exsilio patriam mutasse sub Stephano rege bella fugientem; ac tunc demum pacatis rebus, Oxonii docere coepisse cum a Parisiensi peregrinatione rediisset. Verius est reditum ei fuisse in patriam [Col. 0639B] et ad Academiam Oxoniensem sub Henrico primo. Nam qui Henrici I beneficia, et Pulleni labores in restauranda academia Oxoniensi divulserit, et in diversa tempora conjecerit, difficile ei erit Historias et tempora conciliare.
«6. Henrici ergo I auspiciis, et Roberti Polleni maxime industria Oxonii reflorere coeperunt studia circa annum Domini 1129, renuitque Pullenus Oxonii cathedram per decennium et ultra: postea ab Innocentio II Romam accersitus, a Coelestino ejus [Col. 0640A] successore [Col. 0639B] Sed in hoc praeferenda videtur Onuphrii Panvini sententia. cardinalis creatus tituli S. Eusebii anno 1144 ac demum per Lucium II cancellarius S. Romanae Ecclesiae constitutus. Erat quippe Pullenus omni quidem litteratura instructissimus, ea vero in primis quae in interpretandis Patrum et pontificum scitis versatur. Nec solertiam ejus in rebus agendis impediebant speculationes theoricae. Unde merito quidam suspicantur ab illo concepta Innocentii II et Eugenii III responsa de rebus sacris.
«7. Discessit Pullenus e vita plenus dierum et honorum, quibus eum cumulaverant, domi quidem Henricus rex, Romae vero pontifices summi Innocentius II, Coelestinus II, Lucius II et Eugenius III.
«8. Hic omnium primus fuit ex Anglia Romanae Ecclesiae cardinalis; nisi forte Ulricum quemdam ei praetuleris. Sed de Pulleno res certa est, de Ulrico dubia.
«9. Oxonii ad nostra usque tempora celebratur Pulleni memoria non annuis tantum et solemnibus [Col. 0640B] scholarium panegyricis, sed testimoniis etiam multo gravioribus. Et certe qui Oxoniensis studii natales qui paulo magis formati sunt, ultra vel supra Robertum Pullenum efferunt et depraedicant, nae illi vix fabulas effugiunt.
«10. Scripta ab eo per Balaeum et Pithsaeum saeculo XII in Pulleno, et a Nomenclatore cardinalium sub Coelestino II, pagina 15, enumerantur ista, etc.,» ut supra. Haec ille.
Sententiae
Ut in hoc volumine lectori facile quod quaesierit occurrat, hae praemittuntur, distinctiones, in quibus summatim praelibantur, quae in sequentibus latius tractantur. Liber autem iste in VIII partes est divisus, quarum totidem sunt hae praenotationes: singulae vero partes in capitula sunt decisae. His autem distinctionibus numeri crebro inseruntur, qui postea singulis capitulis praenotati inveniuntur ut sic evidenter comperiatur, quis hic locus sequentibus competat tractatibus.
[Col. 0639C] CAP. I. In prima parte ostenditur Deum esse, et initium subsistendi non habere: non esse contrariorum susceptibilem, et per se, non per aliud existentem.
CAP. II. Ibidem etiam interseritur contra idololatriae caecitatem; quae et quanta sequerentur inconvenientia, si dii plures essent, et sic tantum unum Deum esse evincitur.
[Col. 0640C] CAP. III. Tres esse personas subjungitur: quod diligenter investigatur et subtiliter; et proprietates pertinere ad substantiam, sed non efficere personam. Nulli quoque formae Deum esse conjunctum: et cur in unitate tres personas tantum fateamur. Et de Deitatis incomprehensibilitate. De vera Christi divinitate et humanitate. De Spiritus sancti ab utroque processione. Et de scientia, et revelatione, [Col. 0641A] et cognitione fidei. Et personas proprietatibus non esse affectas. Et quae sunt proprietates. Et qualem Pater Filium genuerit, ab eo alium, non aliud.
CAP. IV. Ibidem etiam demonstratur Deum accidentibus non esse subjectum, vel qualitatibus, vel relationibus, et hujusmodi: 2 Et sapientiam, bonitatem et hujusmodi, in Deo non esse aliud quam Deum.
CAP. V. Deinde autem ostenditur quid designamus cum Deum, justum, omnipotentem, et similia enuntiamus: et quod divinam essentiam varie intelligimus, et de ea loquimur: et de his quae Trinitatem in personis distinguunt; et quid sint proprietates personas distinguentes; et quid sint formae; et de unitate Trinitatis; et quot conficiantur proprietates; [Col. 0641B] et quid notent haec tria vocabula Pater, Filius et Spiritus sanctus: et quid persona; et de operatione Trinitatis in tribus personis, et qualiter caeterae res ab aliis differant.
CAP. VI. His autem continuatur duas esse processiones; et quid sit Filii, et quid Spiritus sancti processio: et quod aliquid attributum personis, aut absque differentia eis inest omnibus commune, aut differenter. Ut persona, tribus; processio et principium, duabus: et quomodo creaturarum et ad invicem, Trinitas dicatur principium; et principium et procedens ad se referri: et Patrem quaedam sibi propria habere, sicut communia.
CAP. VII. Deinde vero dicitur Patrem, Filium et Spiritum sanctum; Filium autem, tantum Spiritum [Col. 0641C] sanctum mittere; et sic Filium mittentem et missum suscipere; et ut circa principium et processum, ita et in missione se habere. Et quid sit Filium et Spiritum sanctum missos esse. Quid item Patrem; Utrumque; Filium, alterum misisse. Quid item quod Pater, quid quod Spiritus sanctus dicitur misisse.
CAP. VIII. Additur autem Patrem esse alium quam Filium, non aliud, et similia. Quidquid enim est Pater in Deitatis unitate, non personae proprietate, hoc et Filius est: genus siquidem masculinum insinuat distinctionem personae; neutrum vero, unitatem substantiae. Et quod licet tres fecerint mnndum, non tamen esse dicendum esse tres factores, [Col. 0641D] et similia.
CAP. IX. De caetero autem adjicitur Deum in nullo loco divisum vel coarctatum, ubique esse totum, non solum potentialiter, sed etiam essentialiter.
CAP. X. Similiter animam in suo mundo, scilicet corpore, ubique esse totam, diligenter probatur; et quod careat partibus, quae corpus dum vivit, semper comitatur.
CAP. XI. Supradictis adjicitur quod Deus nihil eorum odit quae fecit, et qualiter omnes diligat; et quod ejus dilectio non variatur, et quod supra dicta exposita non obviant huic: Odisti omnes qui operantur iniquitatem; et Deum malos, et ipsos eum odio habere. Et qualiter malos, bonos futuros diligit; et unde sit quod quosdam a malitia eripit, [Col. 0642A] quosdam non. Et quid fieret de malo quem diligit, si malus moreretur; et utrum bonum futurum malum, odio habeat. Et quod damnandum etiam antequam esset oderit; et quod praescit, praevult, et perdendum dum bonus est, amat: non e contra, iniquum semper odit.
CAP. XII. Subsequitur autem de ira et de furore Dei; et quid sint disseritur. Quomodo etiam judicat et miseretur, odit et diligit. De voluntate ejus aeterna. Utrum velit mala fieri, et an ea sibi placeant. et qui faciunt ea? Et si peccatorem quem nolit converti, velit non converti; et quae velit et quae nolit: et si voluit Christum occidi, et an voluit ut quis eum occideret; et quod vult hominem posse malum.
CAP. XIII. Deinde contenditur damnandum dum [Col. 0642B] bene vivit, salute esse dignum. Econtra, salvandum, si in peccatis moreretur, morti addictum. Et utrum Deus malum diligat, 3 cum ei malum infligat? Et quod juxta illud: Universae viae Domini misericordia et veritas, cum salvandis et damnandis agat. Quaeritur etiam quomodo juxta opera reddantur bona futura?
CAP. XIV. Annectitur his, nos esse constitutos hic inter coelum et infernum, ubi meremur in coelum ascendere, vel in infernum descendere. Et quae merita et quae sint praemia: et quod hujus vitae est actio, alterius cogitatio. Et cur parvulus damnationi deputetur? Et cur hos salvat; illos damnat? et quod aliquando tantum justitiam, aliquando tantum misericordiam sequitur. Et quod ejus voluntas et actio sit eadem. Et quos Deus odit, homo diligere non debet; dum [Col. 0642C] tamen latet ejus voluntas, sequenda est charitas. Et quod non credentes damnabantur et quod audientes huic: Deus vult omnem hominem salvum fieri, non obviamus.
CAP. XV. Subditur autem praemissis Deum omnipotentem esse, et qualiter omnia scit et praescit; cujus sapientia ut augmenti, est nescia principii. Et quod necessario contingit quidquid praescit. Et utrum providentia et potestas sint aequales et voluntas? Et utrum aliter posset res providisse? Et an ita necessario eveniant? Et quae tunc ejus justitia vel gratia, diligenter quaeritur? Et an plura possit quam velit?
CAP. XVI. De caetero autem subscribitur Deum [Col. 0642D] potuisse aliud providisse, sicut constat aliud potuisse. Et quod ejus providentia ut initio, fine carebit; et ejus praenotio et dispositio ex quo praescitum evenerit, desinunt sic vocari, non tamen quod sunt, esse desinunt. Et quid sit notio et dispositio: et quod ejus scientia stabilis instabilia comprehendit, cui praeterita et futura qualiter sunt praesentia, diligenter disquiritur. Et quod mala tantum videt, bona vero et scit; sed cum faciente facit, nec tamen cogit. Et utrum simul contraria possit providere? Et quod non possit facere in quolibet praesenti, quod ad illud non attinet. Et quod de potentia Dei timide est disputandum. Et quod principie et fine caret. Quaeritur etiam quomodo voluntas providentiae sit causa?
[Col. 0643A] CAP. I. In secunda parte monstratur Deum, mundum quando voluit condidisse; et quod prius et plures, si vellet, posset fecisse. Et cur unum tantum, et cujus causa eum fecerit? Et quomodo juxta Moysen sex diebus; quomodo juxta aliam Scripturam: Qui vivit in aeternum creavit omnia simul. Quod, ut ostendatur evidenter, investigatur diligenter. Et quomodo Deus die septima quievit ab omni, non quidem opere, sed rerum novitate.
CAP. II. Subsequenter etiam dicitur, quorum terra et quorum coelum est, et erit. Et quando angelum Deus creavit. Et quod Moyses simul dicere non potuit, qualiter Deus simul operatus. Et cur coelum firmamentum appelletur. Quaeritur quoque utrum coelum sit volubile necne? et si est, utrum [Col. 0643B] superius sit stabile? ubi sancti quiescant, juxta illud: Ascendens super omnes coelos. Et utrum coelum sit corporale, an spirituale? Si corporale, quomodo spiritibus; si spiritale, quomodo corporeae naturae sit conveniens habitatio? Et si est corporeum, eadem ratione et infernus; et sicut coelum sursum, sic et infernum deorsum credendum est.
4 CAP. III. Manifestatur autem postea, angeli quales sunt conditi, et quandiu pro hominibus Deo sint deservituri, et quando cessabit potestas, et cur sit inventa?
CAP. IV. Annectitur vero praedictis quanta angelis sit data libertas. Quibus etiam sit necesse, ut sit libertas arbitrii, et qui ea careant. Et quomodo primus homo arbitrio floruit, et defloruit; et quod [Col. 0643C] ipsum est depressum, non exstinctum; et qualiter operetur divina favente gratia; et quando homo bonus conditus consummabitur. Et cur angelus errans non meruit revocari ut homo? Et quod posse errare bonum quidem est; et cur bonus meruit confirmari?
CAP. V. Quaeritur autem, post praemissa, quae sit confirmatio, quaeve conversio: dicitur etiam quis locus credentibus, et quis Deum videntibus deputatur; et quae maxime mentem impediant. Quaeritur etiam utrum Spiritus conditi, statim Deum cognoverint; et si casum praescierint quomodo vitam aeternam amiserint? Dicitur etiam de cruciatibus hominum post judicium, et quomodo interim sint in hoc aere. Et quod fidem unde mererentur [Col. 0643D] acceperunt Et quomodo boni persistentes, fidem mutaverint; et quod casu malorum profecerint, et quales a Deo sint conditi, et unde maculam contraxerint? et quod mox sunt consummati; homo vero adhuc consummandus.
CAP. VI. Continuatur autem supradictis auctoritas Augustini, quod nec angelus post conversionem, sive consummationem, nec homo post resurrectionem possit peccare. Cui videtur obviare Hieronymus, dicens: Solus Deus est in quem peccata non cadunt. Quos non dissentire monstratur. Et quod angeli ante casum a peccato naturaliter remoti, [Col. 0644A] post longe sunt remotiores, non tamen licet non contingit, peccare posse. Et utrum sicut boni possunt peccare, et sic damnari; similiter mali possunt poenitere, et salvari. Et si juxta Apostolum omnis creatura Dei bona est, quomodo diabolus malus sit. Quod si bonus, subduntur multa quae sequerentur inconvenientia.
CAP. VII. De caetero autem adjicitur unde Deus protoplastum, et cur unus unum formaverit. Et quando infunditur Spiritus. Et quomodo semen liquidum per membrorum varietatem distinguatur. Et quomodo seminarium ut per se existat ab utroque parente separetur. Et quomodo materno conceptui formam et modum ante vitam vis naturae dispensat. Et quod corpus morti debetur, anima [Col. 0644B] vero non; sed in moriente patitur. Et quod tunc anima corpori addatur cum jam sensificatim digne debeat homo nuncupari, necessariis evincitur rationibus et variis.
CAP. VIII. Quaeritur etiam unde anima veniat, et falsis refutatis, ostenditur ejus vera origo.
CAP. IX. Dissertur etiam ubi anima sit creata, et falsis amotis, in corpore creari tandem ostenditur; et qualis sit, et unde ei corruptio. Et quomodo bene condita, cum a corpore molestetur ab initio. Et quod animae primorum, non a corporibus, sed ab ipsis corpora esse corrupta.
CAP. X. Subjicitur autem quid sit homo, et primo quorumdam sententia ponitur, quam stare nullatenus posse ostenditur, et quid sit tandem monstratur [Col. 0644C] evidenter.
CAP. XI. Annectitur etiam quae ad animam pertineant, et eorum effectus circa ipsa. Et quod bono vel malo merito remuneratur. Et quod sensus animae et instrumenta 5 sunt corporis, unde et ab illis utraque diversa recipiunt. Et omnes sensus animam complecti. Et cur dicuntur corporei. Et si sensus animalis non sunt, quomodo sensibile. Et si nec animae, nisi in corpore, quomodo extra potest sentire. Et quid cui tribuatur, cum dicitur animal sensibile.
CAP. XII. Deinde autem ostenditur omnes sensus deservire rationi, et ipsam omnia procurare, nisi a subditis impediatur. Et ubi est ratio, tantum discretionem esse, quia tantum meremur. Et quae [Col. 0644D] retributione carebunt. Et an exterior vel interior an totus homo discernat. Et quod omnia vitia sunt animae, et cur quaedam dicantur carnalia. Et quod merito anima et in se et in corpore cruciatur, et licet ad ipsum non debeat pertinere, ex corpore sibi anima laetitiam vel moerorem exaggerabit. Et qualis in futuro erit noster status.
CAP. XIII. His subjungitur quando ratio suis cum comitibus animae adveniat. Et quomodo anima pueri sit ad imaginem Dei. Et si rationem habet, cur ea non utitur. Et quod eorum Spiritus brutorum clarescunt praestantiores.
[Col. 0645A] CAP. XIV. Subditur etiam brutorum Spiritus quando intereant. Quod si non esset, ostenditur quae sequerentur inconvenientia.
CAP. XV. Adjicitur etiam quid sit imaginatio, et in quibus vigeat, et quomodo, et quod brutis, Spiritus praesideant
CAP. XVI. Ostenditur etiam quid sit homo per naturam. Et qualis sit conditus primus homo. Et si perseverasset, quid sibi et suis esset. Et quales de transgressoribus credibile est nasci. Et quod damnatione malorum proficiunt boni. Et quot sint ab errore reducendi. Et unde sit copia cadentium angelorum recompensanda. Et utrum nisi angelus rueret, homo fieret. Et si fieret, utrum damnandus vel salvandus. Et quod futurae vitae status est perfectus. [Col. 0645B] Et quandiu sanctorum numerus augmentabitur, et quot sancti sint subrogandi. Et quod minor est lapsorum quam persistentium, licet plures sint homines mali quam boni. Et quantus sit beatorum numerus.
CAP. XVII. Subscribitur etiam angelos, si non offendissent, cadentium loca replesse, et quomodo sibi substitutos aequipararent. Et quod homines erraverint. Et quod quosdam Deus eripuit. Et ereptos quomodo summae praedictae praetulit. Et per culpam Adae hominem crevisse, sicut et boni, malorum lapsu angelorum. Unde non eorum culpa, sed Dei laudabitur misericordia. Et invectione facta in diabolum, eum sibi tantum nocuisse. Et coelestis Hierusalem detrimentum, ad auctoris spectare praeconium.
[Col. 0645C] CAP. XVIII. Dicitur etiam si non peccasset, quomodo homo viveret. Et quomodo mulier pareret, et conciperet. Et quomodo opera fierent.
CAP. XIX. Describitur etiam paradisus, et quantae sit efficaciae, et cur homo inde ejectus et quo, et quod fuerit extra creatus. Et cur sit difficilis aditus. et cur flamma versatilis, cum nullus possit eo venire nec etiam praesumere dicitur.
CAP. XX. Praetaxatis annectitur, qualis in paradiso erat homo a se et a Deo. Et qualis post transgressionem, et quomodo moriturus. Et quod animalis, erat obediendo futurus spiritalis, et a Deo munitum, graviter deliquisse; non vero resistentes a [Col. 0645D] Deo debilitatos multum mereri.
CAP. XXI. Quaeritur etiam nisi per vetitum fructum, utrum aliter libertate posset abuti. 6 Et quod mulier seducta sit potissime. Et, cur tamen mari insultaverit Dominus, dicitur. Et cur gravius peccaverit. Et de crimine interiori et exteriori. Quaeritur etiam cur solus esus sit interdictus. Et cur tanta poena tali commisso sit inflicta. Quaeritur etiam an propter solum esum, an etiam propter praecedentia mala, mors sit secuta.
CAP. XXII. Postea vero ostenditur verba comminationis, licet viro tantum sint dicta, mulierem etiam contingere, totamque familiam. Et cur praevaricationis lignum sicut et vitae, medium paradisi locum [Col. 0646A] obtinet. Disquiritur etiam diligenter quousque haec obedientiae abstinentia mandata esset.
CAP. XXIII. Adjicitur quod si auctor protoplasto dedisset, ad illicita flecti non posse, frustra mandaretur abstinentia. Et de mercede tunc indebita. Et quod hic filiis non prodesset, licet aliter quibusdam videatur, quorum sententiae subduntur.
CAP. XXIV. Quaeritur autem postea utrum Deus juste praecipiat, unde novit malum eventurum. Et diligenter monstratur, quod etiam hujusmodi juste praecipit.
CAP. XXV. Supponitur etiam cur primi homines vestibus non eguerint? et quando nuditate sint confusi, et maxime genitalium. Et quare? et cur crebro membra habemus enormia? et quod primi parentes [Col. 0646B] suae creationis nitorem peccato decoloraverint.
CAP. XXVI. De caetero autem dicitur in qua specie Dominus in paradiso post meridiem videatur deambulasse. Quantum etiam decreverint post peccatum, et deciderint.
CAP. XXVII. Ostenditur etiam quod vir peccando mulieri succubuit. Et quod, nisi prius depravasset interius, uterque tentationi restitisset exterius. Et si sola mulier peccasset, quid fieret. Et qualiter uterque punitus est. Et quando haec poena posteritati diffusa, exstinguetur. Et quanta utilitas inde proveniat.
CAP. XXVIII. Ibidem etiam reperitur cur tales oportebat nasci a primis parentibus, quales ipsi erant. Et quod propagatio corrupta ex origine, corruptior [Col. 0646C] sit ex generatione. Et an quisque tanto sit corruptior, quanto a primo parente remotior. Et si homo generaret absque libidine, qualis fieret conceptus. Quare etiam natura suam, libido sordem importat alteram. Et si accidentales maculae parentum, filiis transfundantur. Et his vitiato ex semine, qualis homo nascatur. Et unde macula originalis succedat. Et quid sequatur, si nec macula libidinis nec originalis, naturae est imputanda. Et unde sumpserit initium, totum successionis vitium.
CAP. XXIX. Supradictis jungitur, ut carnem, animam esse corruptam. Et an juste et quomodo. Et tandem dicitur, solo participare originali.
CAP. XXX. Unde etiam angelo et homini sit origo mali quaeritur? et quales eos Deus condiderit? [Col. 0646D] et cur tales? et quid cui si peccaverit, debeatur. Et de eorum posse et velle. Et de poena malo debita. Et unde malum primo originem traxit? et unde post? et de iniquo cum ad illicita tendit. Et cujus sit facultatis impius regredi. Et quod judex sontem illaesum non dimittit. Et cur?
CAP. XXXI. Quaeritur etiam unumne sit an plura. Unde omnes corrupti, ipsa quasi ex radice depraventur. Et quod unum sit, quo omnes in Adam, in paradiso sorduerunt, auctoritatibus evincitur. Et quod in primis, actuale in filiis dicitur originale. Et utrum 7 caeterae transgressiones sicut originale actuale, posteris non imputentur. Dicitur etiam de gustu vetiti pomi, quomodo posteris imputetur. Et [Col. 0647A] de morte inde nata. Et de reliquis parentum peccatis. Et quomodo parvulos insontes contingat poena. Et de fomite peccati. Et de concupiscentia quae esum vetitum non praecessit. Et quomodo ligamur alieno [Col. 0648A] peccato. Et quomodo puniantur peccata parentum in filios. Et filius non portet iniquitatem patris. Et omnis reus sit mortis, licet non etiam comestionis. Et de originali singulorum.
[Col. 0647A] CAP. I. In tertia parte ostenditur, humanum genus, iter coelo debitum, ad inferos retorsisse. Et quis et quomodo eos reduxerit; et cur tam tarde. Et quid nuntii praemissi fuerint, et quare? Cur etiam lex sit lata, et quid attulit, et quid non? Et quod quibusdam profuit. Et de ei resistentibus. Et qui ante legem, et sub lege, et tempore gratiae. Et quantum fide venturi fuerint illustrati, dicitur. Et quod quanto plus extremo tempori acceditur, tanto plus [Col. 0647B] fidei exigitur.
CAP. II. Dicitur etiam quid ante legem, et quid sub lege pro parvulis intercesserit, et majusculis. Et quod licet actu proprio reatum non contraxerint, originaliter sordidi eguerint remedio. Et cur licet posset auctor absque remediis naturam salvare, noluerit? et quod jure singulis temporibus remedia sint statuta, etiam parvulis.
CAP. III. Subditur etiam quo die circumcidebatur. Et utrum, si incircumcisus quis moreretur, damnaretur? et quod mulieres non circumcidebantur. Et qui ante diem circumcisionis moriebatur, utrum antiqua praevaricatione tenebatur? Et quomodo intelligenda sit auctoritas, omnis anima quae circumcisa non fuerit, de populo peribit. Quaeritur etiam [Col. 0647C] quid sit tenendum apud nos, et ante legem apud gentiles, et sub lege apud Judaeos, de illis quibus licuit animari in utero, et non nasci?
CAP. IV. Reperitur ibidem Deum puritatem patris respicientem, iram genitis remittere debitam. Et quod non ex foeditate parentum, probra augescunt puerorum, et quid natis probitas parentum conferat, et quid non. Et quod sicut nunc aequalitas baptismi parvulos sibi pares facit, et sicut sub lege indifferens circumcisio aequaliter expiabat, ita credendum est gentilium pueros per reconciliationem pares, nisi potius inter eos varia patrum merita distinxerint.
CAP. V. Jungitur autem supradictis cur filii tam parvuli quam adulti parentum flagitiis exurantur? [Col. 0647D] Et cur econtra filiis nonnunquam bona importat religio parentum? Et quod vice versa bonorum patrum mala natis dispensentur improbatione, et bona malorum in de . . . . . . . . . Et quod hujusmodi obviare videtur: Anima quae peccaverit, ipsa morietur. Et illud: Reddet unicuique juxta opera sua; et solvitur.
CAP. VI. Post haec autem ostenditur, cur lex et circumcisio Hebraeis tantum sit posita, et quod nova veterem legem sit secuta. Et cur omnibus mandatur, et non vetus? Et quod ante legem et sub lege gentibus erat salus, sicut et Judaeis. Et quod una est fides, quae per dilectionem operatur, ex qua omni tempore salus.
[Col. 0648A] CAP. VII. Subditur autem, cur infirma infirmis sint permissa; ita tamen ut aliquas perciperent 8 emendationes multis vitiis remanentibus. Et cur facilia bona mandabat, mala dissimulabat?
CAP. VIII. Deinde autem quaeritur utrum populus ille merito damnari an ex misericordia salvari debuit? Tandem autem monstratur cum perditis esse deputandum, nisi si qui paucissimi Christiana perfectione eminebant, ut patriarchae: et cur gravissima [Col. 0648B] flagitia divina tunc dissimulabat censura.
CAP. IX. Ostenditur etiam quod sicut prius minor gratia minores, ita in adventu Christi major informavit majores. Et cur nuntios praemiserit? Et quod Dominus, misericors et justus apud antiquos fuerit. Et cur eis gravissima erat lex operum data? Et quod jugum Christi suave, et onus ejus leve. Et secundum quid, lex vetus sit intolerabilis et tolerabilis? Et cur eam ita disposuerit? et qui tantum tunc temporis salvabantur.
CAP. X. Supradictis adjicitur multos in illo populo Deum colentes, pro terrenis merito periisse. Et quod in eis erant quidam boni, sed non perfecti, et etiam quidam perfecti, et quidam minus perfecti, Deo serviunt non mammonae. Et quod sicut [Col. 0648C] multo nobis imputantur quae non antiquis, sic et nostram aliam esse charitatem quam illorum. Et quod illorum perfecti, nostram habuerint. Quaeritur etiam cur lex vetus dicitur servitutis, nostra vero libertatis, cum utrobique sint servi.
CAP. XI. Ibi ostenditur quis timor a Deo processerit et quis non? Et cur lex vetus servitutis, nostra autem sit gratiae? Et quod tunc plerique boni, nonnulli perfecti. Et quomodo tunc erant perfecti, cum illam tolerarent vetustatem.
CAP. XII. Dicitur etiam cultores sub lege, ad inferos descendisse, et quare? et quod ibi melius aliquid, quam hic degentes habuerint.
CAP. XIII. Conceditur quoque Christum tandem venisse. Et cur tunc et non prius, et quare; cum [Col. 0648D] suos aliter salvare posset? et cur legem in parte susceperit? et quod postea honeste cum mora sepelierit. Et quod illius temporis figurae spiritualiter nunc implentur.
CAP. XIV. His additur veterem et novam legem, tria complecti; sacramenta cum promissis, et praecepta, ut ostenditur in singulorum prosecutione: et quod sacramenta cessare debent, et quare? et quod cibi non sunt distinguendi, vel circumcisio tenenda. Et quod pro legalibus sepultis majora successere sacramenta. Et quod pro significantibus significata. Et quae lex promiserit; et quae prophetae, et quae bonis nunc promittuntur. Et qualiter Christus legem [Col. 0649A] finierit. Et quod quaedam mandata servantur. Quaeritur etiam, si lex et prophetae usque ad Joannem, quomodo usque ad Domini passionem, etiam solvitur.
CAP XV. De caetero autem dicitur quando novi Agni immolatio coepit. Quem qualiter Virgo conceperit, et cur sic dicitur? et quod licet in Deitate, in humanitate tamen non oportere patrem habere. Et qualiter de Spiritu sancto sit conceptus? et cur ejus conceptio et incarnatio, potius Spiritui sancto attribuatur? et quod Filius tantum sit incarnatus. Quaeritur etiam cur Incarnatio, cum opus sit Trinitatis, soli tribuatur Filio?
CAP. XVI. Subsequenter autem quaeritur et ostenditur, [Col. 0649B] quando duae naturae sint unitae, et quod virgo Deum concepit. Et quid sit hominem, quid sit Deum concipere? et quando utrumque concepit. Et quid est, 9 ipsum ex matre de Spiritu concipi. Et quid fit quod descendit. Et quomodo descendit inde, ubi remansit illuc ubi fuerat. Et quid sit ejus descensio. Et quod non sit factus caro versibilitate naturae, sed conjunctione. Et quod consuevit Scriptura, et rursus quandoque quod est alterius alteri attribuere, quod in exemplis est manifestum. Et quod licet duae essentiae, tamen est unus, et licet duae naturae, una tamen est persona.
CAP. XVII. Praemissis autem subinfertur cur homo Deus, et Deus dicitur homo, et qualiter sit intelligendum. Et quod Christus animam habuerit, et unde [Col. 0649C] subsistat non compositus. Et quod secundum diversa dicitur homo et Deus. Et quid significatur cum dicitur Christus est homo, vel Christus est Deus, vel Christus est Deus et homo, et qualiter intelligatur homo est Deus. Et quod non per naturam homo est Deus, homo est Deus vel Deus homo; qui aequalis secundum divinitatem, minor est Patre secundum humanitatem. Et qualiter dicitur et quod divinitas non est humanitas, nec e converso, et tamen Deus et homo, et homo Deus, Deus et homo unus Christus. Et quomodo intelligendum est, Deus factus est homo. Et quod Deus homo non est essentialiter, est tamen personaliter. Et quid sit Deus est homo, et homo Deus. Et homo est unitus [Col. 0649D] Deo.
CAP. XVIII. Praescriptis supponitur Christum ante tempora, Deum in tempore hominem factum. Et quod duarum est substantiarum, manens quod erat, assumensque quod non fuerat. Quarum altera coepit, altera non. Unde et mori poterat et non, Filius Dei et persona. Et sic de ea multa dicuntur contraria, et tamen diversis respectibus convenientia: quod prolixe prosecutum, diligenter disquiritur, ne hinc vel inde error oriatur. Et quod duarum in connexione naturarum aliter persona accipitur quam in sancta Trinitate. Et utrum magis proprie dici possit, personam in Trinitate esse persona trium substantiarum, vel potius id quod semper erat, esse unitum humanitati. Et quod in morte Jesu manifestum [Col. 0650A] est, unam personam trium fuisse substantiarum vel divinitatis, animae et carnis; consuevit tamen Augustinus, naturam divinam attendens et humanam personam duarum dicere substantiarum. Et quid hoc nomen Christus significet. Et quod licet Christus creatrix substantia et creaturae duae, id est, anima et caro, mortuus est pro nobis, non tamen mortua est Deitas, sed humanitas; non tamen tota, quia non anima, sed compassa. Quaeritur ergo quod supradicta sibi velint verba; et dicitur.
CAP. XIX. Additur etiam quare dicatur Deus homo passus et sepultus. Et quod licet non sit periculum, inusitatas usurpare locutiones esse vitiosum. Et quod dum Christus erat in sepulcro et in [Col. 0650B] inferno, Deitas cum anima una subsistebat persona et corpore, licet corpus et anima una interim non essent persona. Et quod non sicut eadem manet persona, idem manet nomen personae, ut subsequenter ostenditur.
CAP. XX. Explicitis continuatur, quando timide et per aestimationem de articulis fidei sit loquendum. Et quando fuerit incarnatio celebrata, et ipsum uniri quid sit, investigatur? Quaeritur et quomodo quarta in Trinitate inducitur persona ex Deitate subsistens et carne et anima? et si ut quarta Trinitas sit annumeranda, vel potius eadem existens cum tertia una sit in Trinitate persona, prius unius tantum; postea vero trium existens substantiarum. Quod diligenter exquisitum, sic [Col. 0650C] esse evincitur.
CAP. XXI. Adnectitur etiam Christum omnes defectus 10 praeter peccatum suscepisse. Et utrum etiam ignorantiam habuerit diligenter inquiritur, et quod non, tandem evincitur. Et de ipsius puritate et perspicacitate quam habuit a creatione? Quantae sit etiam excellentiae. Quaeritur, etiamsi interemptor defuisset, an lege mortalium moriendo decessisset?
CAP. XXII. Quaeritur etiam unde Christus accepit quod clauso utero exivit, quod neque ex nostro statu habuerit, neque ex illo qui fuerat in paradiso? Unde videtur ex statu immortalitatis hoc mutuasse, in quo clausis januis est ingressus. Et [Col. 0650D] quod adhuc mortalis, sicut duos terrenos, tertium coelestem habuit statum.
CAP. XXIII. Subjungitur etiam quosdam illustres viros ignorantiam puero Jesu ascribere. Alios autem plenam sapientiam, qui quidem sunt praeferendi. Auctoritates etiam quae contra videntur, ut non contrariae exponuntur. Et quod post resurrectionem ejus scientia vel sanctitas non est aucta sed felicitas ascita.
CAP. XXIV. Quaeritur autem postea utrum operibus charitatis insistens Jesus, meritum non auxerit, et se Deo meliorem non reddiderit? Dicitur etiam quomodo puer fuit plenus gratia, et quomodo tamen proficiebat sapientia, aetate et gratia. [Col. 0651A] Et quod a principio omnia praescivit, quae de eo futura erant et praevoluit.
CAP. XXV. Ostenditur similiter quod secundum affectum bonum sive malum judicatur. Et quod sancti in hac vita per opera charitatis semper crescunt; sed non ita Jesus puer, qui in primis tantum per charitatem enituit, ut in ea nihil accreverit. Unde quaeritur quomodo Patri obediens, juxta Apostolum meruit exaltari? Quod diligenter investigatur.
CAP. XXVI. Cum autem constet Christum continuatione boni operis non fuisse meliorem, sicut nec homines vel angelos consummationem adeptos, subditur de daemonibus quid sit sentiendum, et quod cuipiam fortasse videtur bonorum merita angelorum [Col. 0651B] accrevisse, donec, completo fratrum numero, compleantur simul et eorum merita. Et quod lapsum humani generis utique malum, bonus Deus vertit in bonum. Et quod bonus et malus angelus, uterque quidem est consummatus, alter in bono, alter in malo.
CAP. XXVII. Quaeritur autem postea, quomodo puer Jesus fuerat sapientia plenus et gratia, cum [Col. 0652A] haec viro magno conveniant? et utrum sub specie pueri latebat vir adultae aetatis? et quod parvitatem pueritiae debitam, praeter ignorantiam et peccatum, assumpsit, licet facile etiam triginta annorum magnitudinem in ventris arcto posset concludere, et quare? Subditur. Et quod, licet ut puer nostro more creverit, tamen modo nobis inusitato natus fuit et conceptus.
CAP. XXVIII. Ibidem etiam reperitur, Christum verbo et exemplo bene vivere homines docuisse. Et cur miracula fecerit? Quaeritur etiam si in Christo homine est scientia, ei quae est in Deitate sit coaequanda? et utrum miracula fecerit homo vel Deus in homine? Quod ut ostendatur evidenter, investigatur diligenter.
[Col. 0652B] CAP. XXIX. Quaeritur quoque utrum omnia quae potest Deus, ejus dono possit et homo? Quod diligenter disquiritur, et sic esse tandem evincitur.
CAP. XXX. Quaeritur quoque si potestatem, et sapientiam, et bonitatem tantam habeat ille homo, ut Deus, quod si est, minor tamen Deo est, quia ejus munere.
[Col. 0651B] CAP. I. In quarta parte ostenditur quod sicut ille homo caeteris creatis est superior, ita Deo vel plus est inferior, cujus respectu nec etiam bonus est dicendus.
CAP. II. Dicitur etiam quod sicut hominem Deus [Col. 0651C] in bonitate, excedit quoque in potestate. Quod in nonnullis ostenditur exemplis.
CAP. III. Inducitur etiam quod objici posset, et solvitur. Si scilicet eadem potestas Dei et hominis non est, quia potest Deus quod non homo; quomodo eadem est potestas Patris et Filii et Spiritus sancti, cum Pater gignat, quod non reliquae; Filius gignatur, quod non reliquae; Spiritus sanctus procedat quod non reliquae personae? Et quod Christus qui majorem potestatem habet quam homo, non eamdem, sed diversam habet.
CAP. IV. Ostenditur etiam nullam trium personarum plus posse quam aliam. Et quid sit Patrem gignere et Filium gigni. Spiritum sanctum procedere, [Col. 0651D] et quid sit esse Patrem? Et quantum sit esse Deum habentem Filium. Et quantum sit etiam esse Deum habentem Patrem sibi coaequalem. Et quid inveniemus, si personas distinguere intendimus, et quid? si personarum substantiam consideravimus? Quaeritur etiam cum proprietas quae Dei est, personarum quoque est, et e converso, cur aliae Deitati, aliae quoque attribuantur Trinitati? et quod gignere et gigni et ab utroque procedere proprietates sunt personarum, non actiones. Earum autem secundum opera, eadem est potestas; secundum proprietates, aliquid potest una quod non alia; nec tamen divisas habent potestates.
CAP. V. Data est etiam omnis potestas homini [Col. 0652B] assumpto. Et quomodo dicitur, cum major danti reservetur. Et quod sicut potentia, sic Deo inferior est scientia.
CAP. VI. Innectitur etiam quod Christus adhuc moriturus, quod oportuit, voluit, et quod voluit potuit. [Col. 0652C] Cujus secundum divinitatem etiam amplior fuit scientia potestate, potestas operatione. Et cur nonnulla quae facta enitescerent, maluerit Deus infecta esse. Et quid de malis nostris faciat, et cur ea esse sinat vel non sinat? Quaeritur etiam quomodo quidquid oportuit voluit, cum contra divinam voluntatem sciens non crucifigi petiit, dicens apud Marcum: Pater, omnia possibilia tibi sunt, transfer calicem hunc a me. Quod diligenter disquiritur, et evidenter dilucidatur. Et hoc: Non sicut ego volo, sed sicut tu.
CAP. VII. Quaeritur etiam si, sicut mori, et inferno detrudi Christus formidavit. Et si non, cur ut non perderetur rogavit, dicens: Ne simul tradas [Col. 0652D] me cum, etc. Et quomodo replevit eum timor de quo dicitur: Initium sapientiae timor Domini. Et quomodo rationabiliter oraverit ne damnaretur, cum de salute esset certus.
CAP. VIII. Subditur quod gehennalis timor ante veniens locum praeparat charitati. Et quomodo dicitur: qui ea regnante, expellitur. Et quod neutrum est sine altero. Et quod est alius timor sanctus, permanens in saeculum saeculi, qui hic nascitur, in futuro consummatur.
CAP. IX. Subsequenter autem dicitur, quos effectus in nos habere debeat fides, spes et charitas. Et quod caeteris evacuatis, charitas nunquam excidit.
[Col. 0653A] CAP. X. Quaeritur etiam si Christus haec tria habuerit. 12 Et si omnes per charitatem dilexit, quomodo malos dilexit, quos si poterat, a perditione non liberavit.
CAP. XI. Deinde disquiritur diligenter utrum et Christus fidem habuerit? et quod loco fidei fruebatur visione, tandem evincitur.
CAP. XII. Ostenditur siquidem Christum etiam in hac vita Deum sicuti est vidisse, unde animam Christi mole carnis et peccati minime gravatam, inter molestias carnis Deo unitam, prima stola ornabat; secunda, scilicet corporis, propter redemptionem ad tempus dilata.
CAP. XIII. Monstratur etiam cur adversa tulerit [Col. 0653B] Christus? Et cur morte turpissima voluit condemnari? Et si Judaea Dominum suum crucifigere expavisset, quaeritur an ipse frustra homo factus fuisset? Dicitur etiam cur a Judaeis voluit occidi?
CAP. XIV. Quaeritur etiam utrum diabolo an Deo se obtulerit hostiam? Et quod Patri, manifestatur, et si quid fuerit pretium hujus hostiae. Et cur ignominiosa tulerit et aspera, dicitur. Et qualiter in passione se habuerit?
CAP. XV. Postea vero passione Christi et morte praecedentium delicta sanctorum et sequentium esse condonata reperitur. Et quomodo et quod passio sine fide vel fides sine passione, nihil prodest. Et quod antiqui et moderni sancti, fide sint salvati. Et quomodo.
[Col. 0653C] CAP. XVI. His continuatur, perfectos antiquos non solum fuisse sanctos, sed justis nostri temporis pares. Et plerosque plerisque majores. Et cur ad infernum descenderint? et quomodo illis ibi fuerit?
CAP. XVII. Subscribitur infernum tam deteriorem esse terra quam inferiorem. Et quod tamen antiquis sanctis ibi melius fuerit, quam hic, id tantum anxietatis habentibus, quod visione Dei carebant. Et cur ea caruerint? Et cur interim bona illis non retribuerit, nec mala condonaverit, nec punierit? Et quod ipsi nunquam ante adventum Christi coelo fuerint digni. Nostri vero semper sunt digni.
CAP. XVIII. Dicitur et meritum antiquorum adventu Christi esse impletum. Ostenditur quoque [Col. 0654A] eos non tantum fuisse justos, sed et quosdam eorum valde justos exstitisse.
CAP. XIX. Sequitur vero quod anima Christi a corpore separata, divinitate tamen utrique unita, ad infernum descendit, ut inde sanctos liberaret. Et quod ibi quidem perditi obtinent inferni novissima, justi vero superiora.
CAP. XX. Adjicitur etiam plures mansiones esse in inferno. Et quod infernus juxta Isaiam est subter, in inferioribus terrae. Unde non omnes sed partem animarum eruit Dominus. Ad quas videntur quidam pertinuisse, qui poenitentes hinc decesserunt, aliquandiu tamen purgandi, de quibus quaeritur ubi tunc fuerint?
CAP. XXI. Deinde dicitur quod noc nomine infernus, [Col. 0654B] licet sit nomen totius, quandoque inferiorem, et sinu Abrahae, plerumque superiorem significari partem. Quaeritur etiam ubi purgandi tempore fuerint antiquo?
CAP. XXII. Ostenditur etiam quod qui hic minus se castigant, postmodum purgatoriis deputantur. Qui ubi sunt quaeritur et quandiu ibi morentur!
CAP. XXIII. Ibi etiam reperitur peracta poenitentia purgatas coelo donari, et non resurrectionem exspectare, evidentissimis rationibus evincitur. Et quod magnum chaos erat 13 inter bonos et malos juxta verba Abrahae. Unde videtur quod purgandi extra sinum Abrahae ab Adam usque ad Christum, [Col. 0654C] sunt commorati.
CAP. XXIV. Auditur etiam quod sicut inferioribus inferni quies disconvenit, sic superioribus afflictio dissentit. Et quod tertius purgandis locus, ibi facile non reperitur. Quaeritur ergo utrum sicut in terra boni et mali loco permisti, meritis discreti, sic et in inferno habitaverint.
CAP. XXV. Quaeritur etiam quando Christus ad inferos descendens, suos eduxit; de nondum purgatis quid fecit. Quod et per mortem Christi sunt reconciliati. Et quando reconciliatio coepit, dicitur.
CAP. XXVI. Praemissis conjungitur inventos in inferno purgandos secum Christum abduxisse. Et quo monstratur, et etiam quousque pervenerit. Et extractis suis, dispicitur quibus usibus necessariam superiorem reliquerit partem.
[Col. 0653D] CAP. I. In quinta parte dicitur quod anima Christi cum tota multitudine sanctorum ab inferis regressa, corpus suum, die tertia ingrediens, donavit resurrectione. Et sic factus est homo impassibilis et immortalis. Et quantae fuerit claritatis dicitur. Et cur propriam celans, pristinam speciem discipulis ostenderit. Et quomodo mortalis immortalitatis, et immortalis mortalitatis formam induerit, quaeritur.
CAP. II. Quid etiam sit sentiendum de his quos [Col. 0654D] Christus secum ab inferis eduxit. Et quid illi potius videantur etiam fuisse dicitur.
CAP. III. Quadraginta etiam diebus Christum discipulis crebro apparentem sub coelo moratum esse, cum spoliis inferi. Et quid etiam tunc de eis fecerit dicitur. Et quod ipse nonnisi completo quadragenario conscendisse, nec nisi in die judicii descensurus creditur. Et quomodo iterum sanctis appareat, dicitur: et sanctis hominibus.
CAP. IV. Christum quoque ad dexteram Dei sedentem, [Col. 0655A] Spiritum sanctum discipulis subjungitur misisse. Et quid sit ipsum mittere. Et quod tota Trinitas, ut quibusdam placet, vel Pater et Filius, quod videtur melius, Spiritum sanctum miserit: tertia enim persona tantum missa fuit. Et quomodo illa species circa Spiritum sanctum se habuerit. Et quid sit ejus venire, et inhabitare. Quaeritur etiam Spiritu sancto in specie columbae super Dominum, in igne super discipulos apparente, an utrumque quod videbatur vere erat.
CAP. V. Quod autem non fuerit columba, sed species columbae, quae super Dominum apparuit, subditur; et similiter, quod illae igneae linguae non fuerint verae; sed aereae, quae (ut columba et homo qui apparendo cernitur) in aerem peracto officio rediere. [Col. 0655B] Quaeritur etiam quomodo qui apparet, verus homo esse possit, et cur in columba, et in igneis linguis Spiritus apparuerit, dicitur.
CAP. VI. Deinde quos vita commendabat, doctrina illustrabat, merito aliis praedicasse dicitur. Et quod Judaeis primitus, et quare et cur tandem ad gentes sint conversi. Et quod tandem praedicatione Heliae et Enoch, omnis Israel salvus fiet, et quae sit intentio praedicationis, et origo religionis
CAP. VII. Fidem autem quam largiri potest, Deus 14 absque sermone, raro, aliquando tamen, ipsum hoc facere, ut paulo post subditur. Et quod quae sunt necessaria omnibus, singulis sunt divisa. Et quare: et quod non pro meritis suis, vel parentum fides datur; Dei enim donum est, ne quis inde glorietur. [Col. 0655C] Et quod ipsa non ex operibus nata, pariat opera, quae ante ipsam nihil sunt. Et quod nullus propter genus vel meritum suum, vel parentum, eligitur vel salvatur, sed gratiam tantum.
CAP. VIII. Unde quaeritur cur parentes pro filiis, imo tota Ecclesia pro convertendis orat. Quod diligentius discussum aperitur.
CAP. IX. Filios etiam in dolorem parentum misere torqueri, aut in jucunditatem gloriose magnificari, dicitur, et quare. Et quod fides licet et salus ex gratia oriantur, tamen fides vitaeque correctio, proprie gratiae; salus vere, meritis ascribitur.
CAP. X. Cum autem ex fide justitia, ex justitia vero beatitudo procedat, quaeritur; nisi quis renatus [Col. 0655D] fuerit ex aqua et Spiritu sancto, quomodo non intrabit in regnum coelorum? Et quod sicut Abraham prius ex fide justificatus, post circumcisionem in signum acceperit, sic et nos baptismum.
CAP. XI. Fidem etiam charitati mistam, necessario tamen commissa deflere, et deflenda cavere, quantum amat subditur, ac per hoc remissionem peccatorum impetrare: quantae siquidem efficaciae sit fides, dispicitur.
CAP. XII. Asseritur etiam non baptismum, sed Spiritum, scilicet per fidem, comitari justitiam et salutem. Et quod ex martyrio est salus, absque baptismo. Sed, si dicitur martyres in sanguine baptizari, quaeritur, quid si in igne vel alia absque sanguine violentia moriantur. Et quod sicut vice baptismi est [Col. 0656A] martyrium, fidem quoque a qua sumit vires et ipsum vicem baptismi obtinere, non esse mirandum cum a lavacro voluntas non excludit, sed necessitas. Quomodo ergo sit intelligendum: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum coelorum, exponitur.
CAP. XIII. Sin autem ex fide justitia habetur ac per hoc remissio peccatorum, quaeritur quod opus sit in remissione peccatorum, aqua lavari.
CAP. XIV. Recte etiam in remissionem peccatorum baptisma sumi docetur, et quid sit Spiritum sanctum quibusdam quasi gradibus suscipere. Et quid ipse efficiat. Quomodo etiam baptismus sit institutus.
CAP. XV. Quis etiam sit baptista vel baptizatus [Col. 0656B] dicitur; et quod nihil nocet ad baptismi perfectionem, aut lavantis aut loti perversitas. Et quod loto non nocet nisi propria.
CAP. XVI. Exterius siquidem sacramentum non diminuitur, licet irrisio vel error hinc inde versetur: munditiae vero intrinsecus, interius error et proprius nocet. Exterius etiam si erratur, sacramentum periclitatur, nec tamen animae nocetur fide sincera curatae. Quaeritur etiam de balneantibus si se jocando baptizent. Dicitur etiam cur super Christum baptizatum Spiritus sanctus descendit. Et quid significet exterior ablutio. Et cur ignis lavacro apponatur. Et cur aqua huic sacramento apponatur, caeteris liquoribus praetermissis et elementis. Et quid aqua lavans, et corpus lotum significet.
[Col. 0656C] CAP. XVII. Dispicitur autem deinde, quid in baptismo morti, quid sepulturae, quid demum comparandum sit resurrectioni. Et cur ante Christum dies cum sequenti nocte computabatur, post vero e converso. Et 15 cur trini dies in sepultura Domini, sequuntur tres noctes. Et quod aqua significat Spiritum sanctum.
CAP. XVIII. Differtur vero baptismus usque ad aliquam, et praecipue paschalem festivitatem, et cur, dicitur. Et cur ante baptismum catechizantur parvuli. Et quod stare debet lex catechizandi.
CAP. XIX. Puerum etiam, quoniam credere nescit, sacramentum credendi quaerere dicitur. Et quod in hac aetate opus est patrinis, ostenditur. Et quod patrinis [Col. 0656D] laborandum est, ut quod pepigerunt pro parvulis, fiat in adultis.
CAP. XX. Patrinis vero dirigitur sermo, et quis et quomodo sit intelligendus, dicitur. Et quod sicut catechizatio necessaria est magnis, potestque deesse parvulis; sic patrinorum officio quo egent parvi, carere possunt magni. Et quod etiam absque omni patrino stare possit baptismus.
CAP. XXI. Cur etiam hoc sacramentum catechumenis differatur usque ad solemnitatem dicitur. Et quod majores natu prius catechumeni, dum regenerantur, si abrenuntiant diabolo, interrogantur. Nam nisi et facto abrenuntiant, indigni lavacro accedunt absque commodo.
CAP. XXII. Mors Christi cum sepultura et resurrectione, [Col. 0657A] quod in nobis significat, per baptismum operatur. Unde sicut nec mors, baptismus non iteratur. Quibus etiam committitur, et quod nec confirmatio repetitur. Et cur confirmatio originem sumpserit, ostenditur.
CAP. XXIII. Subditur etiam parvulos in parvitate sua debere confirmari. Unde negligentia accusatur, cum differtur. Quaeritur etiam quid opus sit manus cito imponi nunc vel antiquitus, cum sacramentum jam perceptum usque ad discretionem sufficiat. Et quid per confirmationem conferatur. Et quod ipsa dignior est baptismo; unde et tantum episcopis conceditur, et quod sacramentum cum difficultate adeptum magis est dignum, minusque necessarium.
CAP. XXIV. Sicut non licet quaedam sacramenta [Col. 0657B] iterari, sic quaedam alia, nisi saepius percepta, non sufficiunt. ut confessio et Eucharistia. Dicitur etiam quod in spirituali templo ex baptismo constet virtus aedificii; quod dum Christus baptizaretur, nobis est insinuatum. Caetera autem decorem faciunt sacramenti.
CAP. XXV. Ostenditur etiam quales sancta Trinitas baptismo assistens, efficiat. Et quod licet adulti per fidem virtutes habuerint, tamen per baptismum cumulantur Et ex baptismo capitis comperitur, quid inde, proveniat membris. Quaeritur etiam cur baptizatis aperiatur coelum. Et quale fuerit baptisma, et quomodo circumcisioni praevalebat, quod mortuis ante passionem, licet baptizatis coelos non aperiebat.
[Col. 0657C] CAP. XXVI. Dominum etiam post resurrectionem de baptismo, et prius de catechizatione decretum sanxisse dicitur, dicendo: Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, et cur subdatur: Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi. Et cur ante resurrectionem baptisma coram Domino publice sit celebratum. Et quod licet ante passionem baptismati aliquid a perfectione defuerit, tamen circumcisioni praevaluit.
CAP. XXVII. Quaeritur autem postea quid sit, quod baptizatis aperiuntur coeli. Et quod Spiritus sanctus super catechumenos descendens 16 culpam, super baptizatos vero descendens, condonat [Col. 0657D] poenam.
CAP. XXVIII. Pronuntiatur etiam baptizatis et non ante coelum patere, et cur. Et ubi fuerint fideles, qui inter resurrectionem et ascensionem mortui sunt. Et quando, et quibus coelum aperiatur. Et quod non secundum providentiam, sed praesentia merita, coelum aperitur vel clauditur.
CAP. XXIX. Dicitur etiam cur sicut in baptismo, non dicuntur coeli aperti in confessione. Et quod quamvis mystice intelligatur coelos aperiri, tamen corporales oculi corporaliter dissolutos conspexerunt, et quid sit videre coelos apertos. Quid et item sit quod Dominus ascendens de aqua, vidit coelos apertos, et prius Spiritum sanctum descendentem.
CAP. XXX. Additur, post fractum baptismi pactum, [Col. 0658A] confessionem secundum esse refugium. Et quod sicut ore, ita peccatum debet evomi corde. Et qualiter, ostenditur. Et quid erit de confitente et non poenitenti, vel etiam de peccato gaudente. Et quis vere gemat. Et quis gemitus ante Deum sordeat. Et quod vere poenitens, nullum post se debet retinere peccatum.
CAP. XXXI. Dicitur etiam cum Deus condonat, non partim, sed penitus peccata remittere. Et quod cui timor poenitentiam generat, malus est: vir enim bonus plus horret culpam quam gehennam. Et quod qui dat timorem unde poenitentia, dabit etiam amorem ut sit dignus venia. Et quod absque charitate et poenitentia nihil est, et opera. Et quod dum iniquitas diligitur, praemium non habetur. Et qualiter [Col. 0658B] debeat attendi, quae sint bona, et quae mala.
CAP. XXXII. Ostenditur etiam quod licet quandoque videantur bona nocere et mala prodesse, nunquam tamen sic esse. Et quod sola charitas virum in bonitate creat, caeteris virtutibus natura virtutem accumulantibus. Et quibus vitiis interim carere non possit. Et quid contra ea remediat
CAP. XXXIII. Subditur autem deinceps de concupiscentia post baptismum derelicta. Et venialibus et eorum reatu. Et venia. Et eorum ortu. Et invincibilium. Et quomodo increscant. Et erga mentem et corpus se habent. Et quod in singulis peccatis quiddam est invincibile, quiddam veniale. Et habitu mentis in primo motu. Et de deliberatione. Et qualis quislibet sit, dum dubius deliberat. Et quod non [Col. 0658C] semper praebetur assensus. Nam bonus affectus tolerat invitus. Et quod qui pravo motui favet, licet dissentiat actioni, malus est. Quem si statim repressisset, victor exstitisset, tantum confusionis habiturus, quam mollius se habet. Et quid erit ab amore vitii, et voluntate peccandi, se abstinenti. Et quid sit consensus?
CAP. XXXIV. Dicitur etiam de bonis mortuis, et malis mortuis, et efficacia bonae arboris et malae. Et quod neutra alterius usurpat fructus.
CAP. XXXV. Quaeritur autem hic, quae bona hic et quae in futuro valeant. Et quae non sunt bona. Et quando sit malum opus. Et quando nec bonum nec malum dicitur. Et utrum prosint vere mortua bona.
[Col. 0658D] CAP. XXXVI. Dicitur etiam quae bona remunerationis, et quae sint munera. Et quem locum tenent merita. Et quod meritum est Dei donum. Et quandoque praemium.
CAP. XXXVII. Adnectitur justum cadere. Et unde sit quis justus. Et quomodo charitatem habens cadat. Et quomodo charitas tunc sit fons, cui non communicat alienus. Et 17 quomodo charitas nunquam excidat.
CAP. XXXVIII. Quem etiam providentia judicat alienum, judicium quandoque probare, subditur. Et quomodo sit intelligendum, Charitas nunquam excidit. Et qualis sit terrena charitas, qualis maturitatem nacta. Et qualem gradum perfecta videatur hic mereri.
[Col. 0659A] CAP. XXXIX. Perfecta etiam charitas inter quos reperiatur, ostenditur, nisi et ipsa cadat, non tamen excidat. Et quod cum fugit, radicem relinquit, unde peccator redeat. Et quod non est alienus. Licet enim titubet, non corruit. Et utrum damnaretur, si interim moreretur. Et de ejus merito.
CAP. XL. Subditur de peccatis damnabilibus. Et quod quaedam eorum sunt in mente tantum. Et quod consensus majoris est culpae, quam negligentia. Et quae negligentia redarguatur. Et cujus opus plus accusatur. Et quando sit mors in domo, in porta, in tumulo.
CAP. XLI. Quomodo etiam negligentia mors sit, [Col. 0660A] etiam cum actum non pariat, dicitur. Et quot mortuos Dominus suscitaverit, et ubi, et quomodo, et cur sic.
CAP. XLII. Cur quartum mortuum Dominus non suscitavit, dicitur postea. Et unde omnis culpa post baptismum damnatione digna judicatur. Et de eo qui habitum delinquendi omnino non habet, et ideo a malo tardatur. Et ideo qui totus haeret delicto, sola praepeditus necessitate. Et quod perfecta voluntas, pro facto reputatur. Et quod extrinsecus et bene et male agitur. Et unde nomen utrumque sortitur.
[Col. 0659B] CAP. I. In sexta parte scribitur, alteram esse considerationem ante baptismum, alteram post: ante, ut in fomite peccati. Et quomodo post imputatur. Et quid efficiat virtus baptismi.
CAP. II. Bina se nobis bona vel mala inferre adjicitur. Et quomodo. Et cur ipsa dominatur unum et alterum. Et utrum sit culpabilius prava voluntas, an ejus effectus. Et de ignorantia quae reatum non trahit. Et quod homines et bestiae eadem plerumque committunt. His criminalia, illis naturalia. Et quomodo et de illis quos natura sensu privavit.
CAP. III. Quaeritur etiam sicut hominibus, brutis nihil imputatur, utrum minus imputetur minus peritis. Et de ignorantia nostra, et ejus effectu. Et de simpliciori turba. Et de eo quod Dominus ait: [Col. 0659C] Omni cui multum est, multum ab eo quaeretur.
CAP. IV. Dicitur etiam Judaeos non excusari, eo quod in Christum non credunt. Et utrum gentiles excusentur. Et an Deo displiceant.
CAP. V. Adjicitur etiam ignorantiam ex culpa defensione carere. Et quid ipsius et oblivionis sit causa. Et quid comitentur. Et quando veniant. Et quando abeant. Et utra ignorantia magis sit rea, an ex alieno, an ex proprio vitio procedens. Et de ignorantia gentium et Christianorum. Et utrum gentes ex nescienter gestis debeant accusari. Et de imperitia ex actuali culpa et originali et mole carnis procedente.
CAP. VI. Dicitur, postea, unde proveniat ignorantia. 18 Et unde aggravetur. Et quod differenrentia [Col. 0659D] est inter haereditarium et proprium, et etiam inter propria. Et de haereditatis infirmitate et complexionis corruptione, et animi dissolutione.
CAP. VII. Deinde diversi casus interponuntur, ut ostendatur homo judicandus, non secundum operis eventum, sed secundum mentis propositum. Et primo de parentibus opere filii interfectis.
CAP. VIII. Secundo de servo, vocante domino cultro interfecto.
CAP. IX. Tertio de filio a matre nutrici commisso, et inopinato infortunio mortuo.
CAP. X. Quarto de marito ancilla ab uxore supposita nescienter fruente
[Col. 0660B] CAP. XI. Quinto de filio matri conjugato, utroque parentelam ignorante.
CAP. XII. Ostenditur etiam exemplo consanguineorum ignoranter conjugatorum, aliisque multis modis, dum animus non est deceptus, opus non esse malignum, et e converso, mens sordida opus vitiat. Quod sicut qualitatem, ita ex corde trahit quantitatem.
CAP. XIII. Quaeritur etiam qua ratione ex supradictis eventibus et similibus praedicti, et hujusmodi debeant judicari nocivi, et quod non rationibus et exemplis evincitur. Et quod bona dimitti non debeant, licet inde mala proveniant.
CAP. XIV. Deinde ostenditur quomodo eventus se habeant erga illos unde originem trahunt. Et [Col. 0660C] quod sine crimine illorum contingere possint, diligenter evincitur, per necessarios usus manducandi et dormiendi, et per ruricolam qui laborat necessario, ut victum quaerat. Et quod neglecto quid infortunii possit contingere, quod usus audet et ratio, sic agendum quando etiam dimittendum.
CAP. XV. Dicitur etiam quando negligentia oboriatur. Et quando poenalis ignorantia. Et quando infirmitas. Et quando ipsa sit rea. Et quando sit absoluta. Et unde haec infirmitas et ignorantia eveniant. Et quod eis obviat gratia Christi. Et an post fidem maneant, et an noceant ut poenae vel culpae. Et unde fiant. Et quomodo homo primus sit factus, et peccaverit, et sit punitus.
CAP. XVI. Adjicitur ignorantiam et infirmitatem [Col. 0660D] poenas esse, non culpas. Et quomodo in eas incidatur. Et quomodo homo gravatus ex origine, deprimatur dum peccat ex se. Et cur hominum data sit hebetudo, et aegritudo. Et de ignorantia proveniat culpa. Et quae non sit exsecrabilis ignorantia. Et de ignorantia et infirmitate ante baptismum et post.
CAP. XVII. Deinde dicitur omne genus afflictionis esse a Deo, et quae mala, et quod homo male sequitur et male comprehendit, Deus bene tribuit.
CAP. XVIII. Dehinc ostenditur quomodo his quae male prosequimur, Deus viam paret acquirendi. Et quomodo possidemus. Et an faciat Deus in nobis ignorantiam, et infirmitatem. Et quomodo. Et an [Col. 0661A] imputetur quod his delinquimus. Et quales sint quando a Deo, et quando non, sed naturaliter. Et de his quae naturaliter nescimus vel nequimus.
CAP. XIX. Ostenditur etiam in bellis quid Deo, quid homini sit imputandum, exemplo Romanorum qui Judaeos vastaverunt. Et quod eorum passio non Romanorum actio, ei placuit.
CAP. XX. Ponitur etiam malum non esse in civitate 19 quod Deus non fecerit. Et quod actio injusta malum est, nec tamen a Deo est. Quod non esse inconveniens diligenter monstratur et subtiliter.
CAP. XXI. Sequitur, cum Deus cedat, quorum ministerio utatur. Et quod operetur tam per bonos quam per malos ministros, et quomodo. Et quorum ministerio bonae, quorum malae transferantur animae.
[Col. 0661B] CAP. XXII. Subscribitur quomodo daemones in suos saeviant. Et quomodo ad bonos se habeant. Et cur Deus permittat, ut eos quandoque laedant.
CAP. XXIII. Annectitur etiam principes daemonum satellites suos, et Deum eosdem mittere. Et quomodo. Et utrum possint mortem infligere, et cujusmodi incommoda inferant. Et ne quantum volunt noceant, crebro interdicitur. Et quos torqueant mali angeli, et homines. Et quod boni angeli malos homines torqueant, reperitur. Et quod non semper a ministro torquetur homo.
CAP. XXIV. Supponitur quibus de causis flagellum Dei veniat. Et si quando evenerit, bonum a bono hominem angelo caedi, qua ratione fiat. Et quomodo animabus praesint angeli, et regnis.
[Col. 0661C] CAP. XXV. Subjicitur Michaelem qui fuerat Judaeorum custos, ad nos migrasse, cum illis quos ibi custodiebat. Et quod similiter singulis regnis singuli deputantur angeli. Et quomodo in mutuis certaminibus se habeant.
CAP. XXVI. Additur Raphaelem morbos curare, quod ostenditur per Tobiam et centurionem. Et quod archangelus ut caeteri duo, sub quo principe est copia medicorum.
CAP. XXVII. Et quibus praesit Gabriel cum suo exercitu.
CAP. XXVIII. Et quod Michaeli legatio expiationum commissa est.
CAP. XXIX. Et quod suum est animas sanctorum [Col. 0661D] producere in paradisum. Et suorum preces Deo perducere, sicut et alii singuli suorum perferunt.
CAP. XXX. Omnes etiam alios bonos angelos in negotiis hominum Deo servire monstratur.
CAP. XXXI. Quos quoque ordines cherubim ac seraphin dicitur ministrare. Et quod opinari potest ex nominum interpretatione, eorum immissione rubum arsisse, et civitates illas periisse.
CAP. XXXII. Quod de Ezechiele conjicitur cherubin officiis mancipari, apponitur. Et quid etiam ex verbis Dionysii datur intelligi. Et quid apud Ezechielem cherubin faciat. Et quod apud Isaiam seraphin delet iniquitatem.
CAP. XXXIII. Quae etiam sint omnium communia nomina, dicitur. Et unde Spiritus et unde angeli [Col. 0662A] dicantur, et cur omnes dicantur angeli, et cur omnes credantur missi.
CAP. XXXIV. Quot angelorum ordines Deus distinxerit. Et quibus officiis eos addixerit, post hoc dicitur. Et quando officia et actus eorum cessabunt.
CAP. XXXV. Quot etiam sint angelorum officia, et quot eorum nomina, subjungitur. Et cur pluraliter exprimantur. Et quid cum plurale, quid cum singulare dicitur, intelligatur.
CAP. XXXVI. Qui etiam angeli mittantur ad annuntiandum, et qui ad agendum, dicitur. Et quomodo et unde dicantur angeli. Et qui sunt archangeli. Et quod plures, quam tres, dicantur archangeli.
[Col. 0662B] 20 CAP. XXXVII. Ordini quoque archangelorum subdi ordinem angelorum dicitur. Et quod quandoque propria habent officia. Et quomodo, et de caeteris quid agant.
CAP. XXXVIII. Quae sint virtutes, et quod earum ministerium.
CAP. XXXIX. Postestates, et cur sint constitutae, dicitur.
CAP. XL. Ostenditur et quare revocatur principatus.
CAP. XLI. Quae sint dominationes, et quibus praesint, dicitur. Et quibus et principatus et dominationes.
CAP. XLII. Dicitur etiam qui sint throni, et quod eorum officium.
[Col. 0662C] CAP. XLIII. Quomodo etiam cherubin et seraphin Deo astent, monstratur. Et quid secundum Dionysium, et quid secundum Danielem et Apostolum de eis sentiatur.
CAP. XLIV. De interpretatione etiam nominum cherubin et seraphin ponitur. Et quomodo juxta nominum interpretationem, humanis invigilent commodis.
CAP. XLV. A novem etiam ordinibus daemones corruisse, dicitur non esse absurdum credere. Et quod novem sunt spirituum diversitates.
CAP. XLVI. Ostenditur etiam postea malignos spiritus singulos suis in ordinibus principi daemoniorum deservire, quosdam ut angelos, quosdam [Col. 0662D] ut archangelos, alios ut virtutes, alios ut potestates, alios ut principatus et dominationes, alios ut thronos, quosdam ut cherubin, quosdam ut seraphin. Et daemones tot modis nocere, ut vix, vel impossibile sit novem includi modis.
CAP. XLVII. Unde etiam novem ordines sumpserunt vocabula dicitur. Et quot modis homines adjuvantur, veldeludantur, totidem fere modis aut adjuvare aut deludere. Et cur fere apponitur. Et quod interdum quae sine daemone ab hominibus perverse fiunt, sine eo etiam contingunt. Et quod credi potest aeternam liberalitatem per se corporalia nonnunquam conferre beneficia. Et quod aliquando per homines, aliquando aliis modis. Et quod a quocunque homo juvatur aut vexatur, minister Dei est.
[Col. 0663A] CAP. XLVIII. Quaeritur autem postea de qua multitudine sit princeps daemoniorum. Et tandem ostenditur. Et quod licet magnus esset, plus de se sensit, quam esset. Et cui caeteri obediant. Et unde quidam cunctis efficacius debacchantur. Et quantum sint debilitati, et juxta quosdam quando ceciderit.
CAP. XLIX. Et quod inimicus cum suis foeditate cogitationis, et postea actionis maculat, dicitur, et quomodo. Et quod malae voluntati malum opus addens, nocentior fit. Et de eo qui in malo sibi undique placet, et illo qui male vivit, ratione tamen consulta inde dolet. Et quod Deus bona, quot et quae, et quare largitur. Et quod omnium naturae inest quodammodo malum odire, quod bonum est [Col. 0663B] amare. Et qualis sit ista voluntas. Et de voluntate quae gratia Dei inspiratur. Et quomodo sit agendum in malo degenti.
CAP. L. Et quod voluntas, et sermo, et operatio bona a Deo sint, dicitur, inde in his nonnihil esse hominis. Et quod gratia Dei omnibus proposita, ab aliis repulsa, ab aliis est suscepta. Et quod gratia suscepta, quidam in bono perseverant, et quidam recedunt: et quaeritur quid nobis a gratia, et quid a libero 21 arbitrio. Et quod aliquod sit meritum liberi arbitrii, et quare. Et quod omne bonum quod facimus, non solum nos, sed cum ipso facimus.
CAP. LI. Ostenditur postea qualis per gratiam Dei vitam corrigens quomodo poenitens, et virtutibus [Col. 0663C] pollens concivis sanctorum possit ascribi. Et quid de eo fiet si morte fuerit praeventus. Et eo qui facinora non vult confiteri. Et eo qui ad confessa redit. Et utrum ante reditum fuerint indulta. Et quod ipsum confiteri, donum Dei est. Et penes quem est opus bene vel male fieri. Et de poenitentia cordis et de confessione. Et quomodo sacerdos se habeat erga sibi confessos. Et de anathematizatione sine nomine. Et de illo anathemate quod fit nominatim. Et quando sit faciendum. Et de intentione sacerdotis in hoc opere. Et de illo genere excommunicandi quo injuria latenter illata, tacitis nominibus, feritur. Et quomodo via hominis Deo sit revelanda. Et quomodo sacerdoti offensa sit detegenda. Et de eo qui vitam non corrigit, et veniam sperat. Et quod confessionem sequenda [Col. 0663D] est poenitentia. Et de onere a presbytero imponendo.
CAP. LII. Sequitur quomodo sacerdos poenitenti debeat consulere. Et quod Deus aliqua anxia satisfactione est placandus. Et quomodo se habeat erga oves alienas. Et de his qui suam horrentes maculam, ignotos expetunt presbyteros. Et his qui ut melius consulantur haec agunt. Et quid agendum poenitenti, qualiscunque sit sacerdos. Et quod quidquid minus fit a presbytero, impletur a Deo. Et quid est quod [Col. 0664A] charitas operit multitudinem peccatorum, et eleemosyna exstinguit peccatum
CAP. LIII. Adjicitur, aliter agendum cum aegro, aliter cum sano. Et inter sanos, aliter cum mundum, aliter cum Deum timente. Et quomodo. Et spreto convenienti sacerdotis consilio, reoque in perjurium lapso, quid agendum sit presbytero.
CAP. LIV. Dicitur etiam quomodo qui causa injuriae sibi oblatae reum usque ad perniciem prosequitur, sit reus. Et de eo qui ut similis habeatur accusatio, in reum jurat. Et quomodo debeat poenitere.
CAP. LV. Sequitur judicem vel ejus ministrum innocentium persecutoribus non debere consentire. Et ne sinant impium hominem vivere. Et quod cavendum [Col. 0664B] est ne vel odio vel gratia, vel hujusmodi causa hoc fiat.
CAP. LVI. Monstratur etiam Ecclesia duobus egere gladiis. Et quibus ipsi deputentur. Et quomodo inter eos debeant dividi. Et ad quem debeant tendere finem. Et injurias sibi illatas considerare. Et quod justitia non est vendenda. Et quomodo utraque potestas se habeat adinvicem.
CAP. LVII. Adjungitur quomodo agendum sit cum aegro, qui peccatis territus Deum tantum timet. Et de presbytero qui securos facit illos, qui vel unum in se vel in alio, non cessant fovere peccatum. Et quid his sit consulendum. Et quae peccata a presbytero, quae sint curanda ab episcopo. Et cur ista publice, illa [Col. 0664C] curentur occulte.
CAP. LVIII. Subnectitur onus viventibus debitum, morituris non esse imponendum. Et quomodo decessurus sit a presbytero alloquendus, quomodo etiamsi convaluerit. Et quid maxime sit procurandum a sacerdote.
CAP. LIX. Postea dicitur quid sit opus confessione, quid denique fructus poenitentiae.
CAP. LX. Additur quomodo homines ligantur et quid sit poena peccati, et quando 22 absolvuntur, et quandiu vinculo peccati constringuntur, et unde contrahat homo ut ad vitam per se moveri non possit, et unde a malo se subtrahat. Et qualis sit qui a morte peccati ad vitam redit, et quod justitiae restitutus, ad viam veritatis sacerdotali confessione praeparatur, [Col. 0664D] et quare sit necessarium nullum ad confessionem esse pigrum.
CAP. LXI. Sequitur, unde veniat obligatio et absolutio, et quod sacramentum ligandi atque solvendi est penes sacerdotes. Et cum solius sit Dei peccata dimittere, quid sit homines peccata remittere, aut inde absolvere. Et quod sacerdos nihil agit, nisi liget ligandum, et solvat solvendum.
[Col. 0663D] CAP. I. In septima parte dicitur, quibus sit opus post confessionem et absolutionem, et quibus impetretur [Col. 0664D] visio Dei. Et quomodo dupliciter culpa dimittatur. Quomodo etiam et quare cito vitia condonantur. [Col. 0665A] Et de remissione Dei apud sacerdotem se accusare proponenti. Et qui modo, qui in futuro a delicti poena solvantur. Et quae delicta post mortem veniam consequuntur. Et de trifaria participatione a peccatis.
CAP. II. Dimissionem etiam trinam mereri disciplinam cum oratione et eleemosyna, supponitur. Et quomodo, et quod ad salutem proficiunt.
CAP. III. Disciplina etiam opus esse monstratur. Et quod est disciplina exterior et interior, et unde homini proveniat. Et quod tanto agit praeclarius, quanto eas fert gravius. Et quid sit disciplina interior. Et quando disciplinam exterius habemus. Et quod conveniens est contrariis vitiis, contraria apponi remedia virtutum. Et de satisfactione virgarum, et jejunii, et de modo jejunandi.
[Col. 0665B] CAP. IV. Qualis etiam oratio prodire debeat dicitur, et quid sit, si interim mens vagatur, et quod ne vagetur certans, ipso certamine beatus est; et qualis debeat esse qui petit, et quod petit, et cur verbis utimur.
CAP. V. Cum etiam eleemosynam damus, dicitur, quid nobis providemus, et quod id unde opus non est, aut tantum ut modum excedat dari non debet, et quod magis insistendum est valere animae quam corpori. Et quomodo debeamus proximo viventi prodesse, et pro quibus defunctis exorare, et cur in agendis mortuorum pro parvulis et poenitentibus exoramus: et quid agendum his qui corporaliter proximis subvenire volunt et quomodo et unde subveniendum.
[Col. 0665C] CAP. VI. Cur etiam decimam offerimus, et novem nobis retinemus, subditur, et de quibus persolvenda sit decima, et quibus et cur illis. Et cui eorum vita linquitur discutienda: et quod clerus, qualiscunque sit, semper est venerandus, nec a re debita spoliandus, et qualiter decimandum, et cui sit persolvendum, et quid ad laicos, quid vero ad episcopos pertineat, ordinandum.
CAP. VII. Cur etiam potestates a Deo sint constitutae dicitur, et quod eos imponat modo tranquillus, et quare? et quod obediendum est potestati, et quod una potestas providet corpori, altera menti? et quare? et cur gladio Petri gladius regis sit additus? et quid rex debeat Ecclesiae? et quantum potestas [Col. 0665D] episcopi sit praeferenda regis? et quam sit necessaria regnis; 23 et de eminentia utriusque adinvicem?
CAP. VIII. Quomodo etiam rex terrenis potestatibus curam impendere debet, dicitur; et quales sunt qui ambitiose concedunt, et quando operis merces crescit, et quando opus ad Dominum mercedem habeat, et quales ministros rex debeat providere, et quomodo eas debeat instruere.
CAP. IX. Milites etiam quare sint sub rege dicitur: et quare ab hominibus tributa solvuntur, et quid subditi dominis debeant, et e converso; et quomodo subditi dominis debeant esse fideles, et e converso.
CAP. X. Ad clerum transire cupientem, liberum esse oportere monstratur, et litteratum, et quod ei supersedendum est militia negotiatione et saecularibus [Col. 0666A] judiciis, et quare; et quod tamen hujusmodi multi non statim admovendi sunt choro; et quod nemo per se ad Dei gradus accedere praesumat, et quod sub certo titulo debeat quisque ordinari, et quomodo ibidem ministrare.
CAP. XI. Citra subdiaconi gradum nuptias celebrari dicitur, et cur postea prohibetur, et cur hoc in veteri lege non observabatur: et quod quandoque, tamen tunc, continebant, et quare? et quod nullo modo sacerdotes gratiae veteres debent imitari.
CAP. XII. Et vero qui in suo gradu bene conversari quaerit; quid sit agendum, subditur; et quid mereatur qui gradum suum usurpat, et ei qui in Ecclesia ordinatur, vel beneficium accipit, vel in ea praeficitur, quid sit cavendum, et quid considerandum [Col. 0666B] acceptori et datori, et quid praesul debeat cogitare in distribuendis Ecclesiae officijs, et quid qui promovetur, et qua intentione clericus mundi negotia agat.
CAP. XIII. Quare Simon Magus Petro pecuniam obtulit subditur, et quod spiritalis potestas non sit emenda vel vendenda, neque possessio quae haberi non potest sine ministerio spiritali, et quid agendum ministro in ovile Christi male ingresso.
CAP. XIV. Quandiu etiam sacramentum semel impositum permaneat, dicitur; et de ordinatorum suspensione, et degradatione, et de his qui interdicto utuntur officio.
CAP. XV. Bonum vero introitum habenti quid sit agendum, dicitur; et quomodo se debeat habere curiae [Col. 0666C] capellanus, quomodo sacerdos parochianus.
CAP. XVI. Quare autem sacerdos doctrina et vita pollere debeat, subditur, et quid vel quo interdicatur; et qualis doctor debeat esse judex, vel hic desinere.
CAP. XVII. In quibus etiam continetur doctrina sacerdotis, adjicitur; et quale debeat esse ejus studium, et de parvulis baptizandis, cum de eorum vita desperatur, qualiter eis debeat succurri, et cur cum antiquitus adulti, modo omnes parvuli baptizantur, et quod post baptismum oblatio debet fieri, nec tamen extorqueri.
CAP. XVIII. In doctrina vero morum quid antecedat, et quid sequatur postea monstratur, et de doctrina, et flagello, et quando opus sit sola exhortatione, [Col. 0666D] et quod ratio disciplinam moderetur.
CAP. XIX. Tres esse partes Ecclesiae, et praelatos, continentes, conjugatos, per Noe, Daniel, Job significatos, in agro, lecto, molendino ostenditur; et quomodo ii tres ordines per hos tres viros, et in his locis, significentur, et de officio castitate praelatorum.
24 CAP. XX. Quid etiam Danieli, id est continentibus sit agendum, subditur, et quod ipsi nec fornicatores, nec conjuges esse possunt, et quod illud consilium: Si vis esse perfectus, etc. non respicit conjugatos; et quomodo conjugatus erga familiam et Deum se debeat habere.
CAP. XXI. Sub praelatis autem continentes et conjugatos esse postea reperitur, et quid ab eis sortiantur, [Col. 0667A] et quod praelatos subditi non reprehendant, et qualis debeat esse doctor, et cur talis, et quid inde mereatur.
CAP. XXII. Deinde vero reperitur ubi transitus esse possit inter molendinum, et lectum, et agrum; ubi non; et si praepropere fiat transitus ad continentiam, quid fiet? et quod molendinum inhabitantes, lectum subire possunt; et quod de neutro ad agrum est transeudum, nisi Ecclesia vocante, et qua necessitate sublimatus ad privatum transeat. Et de hoc quod dicitur: Duo in agro, duo in lecto, duo in molendino, unus assumitur et unus relinquitur. Et quomodo boni et mali omnes nonnisi in his locis manent.
CAP. XXIII. Quas etiam vitas tres Ecclesiae ordines profitentur subditur, et qualis sit activa, qualis contenplativa [Col. 0667B] vita, et quid actio, quid contemplatio faciat; et quod Rachel et Lia, Maria et Martha has significant vitas, et quod historia harum mulierum his aptatur vitis.
CAP. XXIV. Quae autem sit pars Noe dicitur; et quod praelatum oportet utriusque vitae habere experimenta; et quod aliter nullatenus est idoneus, et quod ipse activus et contemplativus tantum praeemineat, ut quasi uxorem regat plebem
CAP. XXV. Quaeritur autem postea de activa vita quae, cui sit praeferenda, et quod melior sit contemplativa, et quod dum labores Christi, et anxietates, et suorum attenduntur, activa praecellere videtur, et quod tamem quantum ad futura, contemplativa sit melior et quod hic sicut activa superatur; quandoque [Col. 0667C] superat contemplativa, et quod praelatus utraque uti debeat.
CAP. XXVI. Dilectiones quoque duas esse sicut et vitas, subditur: et quomodo ad illas se habeant.
CAP. XXVII. Quod etiam non sit vita qua possit homo Deo placere, nisi in alterutra istarum, subditur: et ideo qui solitudini se includit, nec statim religionis studiis perfruitur; et de his qui solitariam vitam, usurpative autem intrant, aut ingressam servant, et de his qui negligenter omnia faciunt, et de his qui superbia vel invidia laborant, et de his qui peccatis specie decepti, excessus fratrum reprehendere non audent, vel etiam fovent, et his qui praepositis suis sunt inobedientes, et quid boni bene [Col. 0667D] subditis erit; et qui sint boni subjecti; et quomodo potestates debeant esse sollicitae, pro subditis rationem redditurae; et quando sit bonus a saecularium conversatione separatus, et quando perfici incipiat. Et de eo quem mundi circumagit mola, et quomodo quisque in suo officio se debeat exercere, et de aedificatione super fundamentum auri, et argenti et lapidis pretiosi, et de superaedificatione ligni, foeni, stipulae; et quomodo circa res mundi se habeat homo. Et quomodo sint amandae; et de earum amissione quomodo dolendum, et de his qui ad inferos descenderunt, et quod divinum examen quandoque consuetudinem mutans insolita interserat, ubi de resurrectione mertuorum.
CAP. XXVIII. Deum autem primo viro, primam [Col. 0668A] 25 uxorem condidisse et dedisse postea dicitur; et quomodo sunt duo in carne una, et quod si homines non peccassent, lex conjugii binos tantum copulasset; et quod mulier viro sit subdita. Et quod patriarchis plures concessae fuerint uxores, et quare, et cur de cognatione non alienigenae vel idololatrae essent ducendae. Et quod multis de causis dimittebantur, et quare: et quod prius concessae in lege prohibitae sunt concubinae, nec tamen plures uxores.
CAP. XXIX. Apud gentes etiam pellices et conjuges fuisse ibidem reperitur. Et quod praedicatio Christi in copula inventos, non ab ea, sed in ea vocavit; et quod vitium non officium tollere venit: et de conjugio inter fidelem et infidelem, et quid sit quod lex prohibet, infideles suscipi matrimonio vel teneri: [Col. 0668B] Apostolus vero monet idololatram tenere.
CAP. XXX. In quo etiam decreto Christi prima lex conjugii redit, monstratur. Et quare fiat divortium, et quid postea agendum, et quod vir provideat tam corpori quam animae uxoris, et quod cur vir in aliis praesit, in reddendo debito uterque par est, et cum longe melius esset cessare, cur indulgetur nuptiae, et quando coitus non imputatur. Et quod melius est hujusmodi coitus culpam incurrere, quam se ab uxore subtrahere; et de studentibus exsaturandae libidini, et mutuo appetitu se contaminantibus.
CAP. XXXI. Quod etiam concubitus actus naturalis sit, et quod non nisi ex adjunctis depravatur, [Col. 0668C] subditur; et quod sicut quidam actus facile, quidam difficulter sine culpa transigi possunt; sic concubitus nullatenus, et quod hujusmodi actus naturales in natura sunt boni, aliunde decolorantur. Et quod non crebro nisi ex adjunctis accusantur, et quod nihil culpae important, si repellantur quae importune comitantur.
CAP. XXXII. Conjuges vero semper posse continere, subditur, et quomodo id agant, et quod mutari non debet. Et de hoc quod occulte vovetur, et hoc quod manifeste. Et hoc quod levitate et contra rationem, et quid generaliter de omni voto sit tenendum, et quid agendum conjugibus continere malentibus.
[Col. 0668D] CAP. XXXIII. Quando etiam separat homo quod Deus conjunxit, dicitur; et quod fornicantem tenere, et dimittere licet; et quomodo sit intelligendum Qui tenet adulteram stultus et impius est. Et quod uterque adulter neutrum accusare potest, et quod ex susceptione non divertatur; et quomodo dimittens, et dimissa vivant, et cur propter fornicationem carnis, dissidium Deus permiserit, et non propter aliud.
CAP. XXXIV. Adjicitur etiam libere posse rumpi conjugium, aut pro cultu daemonum, vel abominatione morum, priusquam consentiatur, vel si talis non possit ferri conversatio, et quod tamen contineatur, et de disponentibus uxores dimittere, illo propter fornicationem carnis, isto propter fornicationem [Col. 0669A] mentis: et quid sit quod Dominus unam, hic vero duae excipiantur fornicationes.
CAP. XXXV. Quod etiam post conjugium multa contingunt ut ejus usus stare non possit, nec tamen ipsum desistat, subditur. Et quod multa in conjugio vel ante fiunt, quare ipsum non sit vel esse desistat, et quae sint illa, et quod Dominus quaedam docuit, caeteris docendis suae Ecclesiae relictis.
CAP. XXXVI. Quos etiam statuta Ecclesiae a conjugio arceant, subditur; et de connexione baptizantis et baptizati, et cur talis sit modus baptismi: et de affinitate viri et feminae, 26 et quid fiet, si causae illae quae praeveniendo conjugium impediunt, post factum accidunt.
CAP. XXXVII. Sequitur autem de eo quod quis [Col. 0669B] fide interposita alicui conjugium promiserit, et interim aliam duxerit. Et quod pejerando potius est quam quid contra legem fiat, et quae jurare, bonum; et quae facinus sit, et quando juratum dimittere bonum sit. Et quod nemo delinquit ut alterius scandalum caveat, et de juramento quod fieri non potest sine peccato, neque dimitti sine scandalo. Et de sponsione conjugii, juramento autem fide fulta, et matrimonio aliunde interim contracto.
CAP. XXXVIII. Ostenso autem quae personae conjungi non possint, nec conjunctae remanere, dicitur, [Col. 0670A] quae possunt simul esse, et etiam separari. Et de conjugio liberi et ancillae, et invalentis debitum reddere.
CAP. XXXIX. Quo vero oculo nuptiae sint subeundae, et quid boni quidve mali secum ferant, dicitur. Et quae causae interdum occurrant in conjugio, quae Deo pervalde displicent, et cujusmodi considerationem debeat habere nupturus, et quae sint causae praecipuae matrimonii. Et quae tria bona connubii, convenientes suscipiant, et quare, et quod absque fide et sacramento, conjugium esse non possit, sed absque prole esse potest, et quod conjuges nullatenus faciant, quin filios suscipiant, et quod fides quandoque est sine sacramento, et sacramentum absque fide. Et de his qui tali animo conveniunt, ut undique [Col. 0670B] fornicentur; et quid fieret si conjungendi bona conjugii abdicarent; et quid, si in conjugio non nisi divitiae vel voluptates, et hujusmodi quaerantur; et de illo qui voluptate ad amplexus fertur, et de eo qui bonis conjugii, sua propter desideria, voluntate Dei praetermissa consentit. Et de illo qui legem Dei attendit; sed nihilominus carnalem voluptatem affectat, et quod dum conjux vivit, omnia cum ea sint toleranda, et de libertate superstitis post mortem alterius.
[Col. 0669C] CAP. I. In octava parte dicitur refectione corporis et sanguinis sui Christum Patri suo mundum reconciliare, et cur id hoc modo maluit facere, et de hoc pane quem significet, et qui eum manducent, et de Sacramento corporis et sanguinis Domini in veteri populo, et de figura et umbra et rei veritate.
CAP. II. Quis vero panis et quis liquor, et cur non alius ad mensam Domini admittatur, subditur, et cur conficitur corpus et sanguis, et cur ibi multa grana conveniunt, et quod hunc panem comedendo, Domino conjunguntur, et quod corpus carnem, sanguis animam recreat, et quare, et de efficacia corporalis cibi et spiritualis, et quod spiritualis, aliis in vitam, aliis in mortem sumitur, et quid in ultimis agendum sit sceleroso, et cujusmodi bonus possit [Col. 0669D] communicare, et qualis sit dignis et indignis Eucharistia.
CAP. III. Cur etiam aqua immisceatur, dicitur, et quid significet, et quod participantes significatae rei memores esse debemus, et quare: et qualiter presbyteri, qualiter laici participare debeant, et quare sic laici: et quod caro sine sanguine non est, vel e converso, et quod panis intinctus non est tribuendus.
CAP. IV. Quale autem corpus suum Dominus tradiderit manducandum discipulis, adjicitur, 27 et quod nihil inde erat passurus, et quod in passione completum est, quod in Christi agebatur mortali corpore. Et quod modo in ejus mensa geritur, in [Col. 0670C] passione praecessit, et quod templum Christi sumus dum ipsum suscipimus, et quid mensa Domini designet, et quod hoc Sacramentum sit praecipuum.
CAP. V. Quomodo autem Dominus panem in corpus, vinumque in sanguinem suum vertat, subditur, et quibus verbis sit utendum de hac versione; et quod nemo aliud astruat, quam quod verba Domini indicant voluisse, et quod utrumque est in utroque, et neutrum est sine altero, et quod non potest sumi nisi totum, et de fractione dentium et de contritione, et quod substantia mutata, proprietates remanent, et quod nulla sit ibi sensuum delusio, et quid illae species exhibent tractandum.
CAP. VI. A quibus etiam tantum, licet indignis, si tamen constitutio servetur, possit Eucharistia confici, [Col. 0670D] dicitur, et quorum sit dare vel negare, et quibus et quando et quare, et quomodo sit reus aliter faciens, et quid indignis sit agendum, et de occulte flagitioso.
CAP. VII. Quoties vero statuta Patrum sanciunt communicandum, subditur, et quod presbyteri crebrius debeant participare, et quod quisque caveat, ut obnixe accedat.
CAP. VIII. Quare autem Dominus nostros cibos non renuebat postea dicitur, et quod agebat id quos suos acturos decreverat, et quomodo vivant qui solitariam eligunt vitam, quomodo vero qui de loco ad locum migrant, et quod nullum hominum genus sancte se habenti noceat. Et quod exemplo Domini [Col. 0671A] etiam inter malos conversari debemus, ut eis prodesse possimus, et quod mutandus est locus ubi non potes mortem animae effugere.
CAP. IX. Veterem etiam coenam cum discipulis sumpsisse Dominum ibidem reperitur, et quare, et quod ipsa non sit reducenda, et quod extrema pars ipsius, id est participatio corporis et sanguinis, saepius sit repetenda, et quod Dominus lavit pedes discipulorum, et hoc eis aliis facere praecepit, et quod figuras imminuit, et terminavit, et de responsione ejus facta Judaeis discipulos de convulsione spicarum accusantibus, et quod vetera nullatenus sunt tenenda post novam Christi institutionem, et cur Apostolus quandoque ad illa redit, et quod coena Domini nullatenus sit repraesentanda.
[Col. 0671B] CAP. X. Quando etiam Dominus libertatem ciborum restituerit, subditur, et quod nihil debemus comedere cum offendiculo fratris, et de idolothyto et de quibusdam cibis quandoque non utendis, et de hoc, quod intrat in os non coinquinat hominem, etc. Et de hoc si licentiam ciborum a Domino restitutam Ecclesia prohibuisset, et de Judaeis qui modo quaedam quasi illicita excipiunt, et quaedam nova quasi acrosancta adjungunt, et quibusdam cibis quasi immundis abstinere praecipiunt, et non causa corporalis castigationis.
CAP. XI. Additur de alternatione Judaeorum et Gentilium in fide, et quod quidam praeclari ex gentibus Antichristo resistent, et quod nonnulli Judaeorum obedient. Et de illis quos Antichristus sibi [Col. 0671C] seduxerit, et quid sit, Cum plenitudo gentium introierit tunc, etc.
CAP. XII. Quando etiam Elias et Enoch in paradisum sunt assumpti, subditur, et quid ibi exspectent, et quod melius creduntur habere quam nos, melius habituri, et quid triennio et amplius praedicantes, 28 credantur acturi, et quid de Judaeis tunc temporis sit futurum, et quid interim et quid sit. Et nos non cognoscet amplius, et de interfectione Eliae et Enoch, et cur sepeliri prohibebuntur, et de statu Antichristi post mortem illorum, et quot annis praedicabunt, et quotannis Antichristus tyrannidem suam exercebit, et quare, et de abbreviatione persecutionis ipsius, et ubi occidetur.
CAP. XIII. Quae vero praecedent hujus nequissimi [Col. 0671D] adventum, subditur, et quare Apostolus locutus sit timentibus ne dies Domini instaret, et quomodo intelligatur: Qui tenet nunc teneat donec de medio fiat. Et quod operatione Satanae sit ejus adventus, et secundum quam operationem.
CAP. XIV. Illo autem interfecto, quot dies electis ad poenitentiam concedentur, antequam Christus veniat, subditur, et quod nulla seductio sit futura electis, et quod nulla venia ministris Antichristi speretur, et quomodo repentinus eis superveniat interitus, et quis: et quod putatur ignem judicis, judicem praecedere, et quomodo in conspectu ejus exardescet, postquam apparuerit, et de fluentis aquarum, et de nostro igni, et quod coelum et terra [Col. 0672A] in melius vertentur, et duo omnino non erunt ignis et aqua, et de avibus perituris, et quantum ignis ascendet, et de superioribus coelis, et quare orbis sit mutabilis, et cujus mutationem ejus immutatio sequitur, et quantum.
CAP. XV. Ultimus etiam ignis quamdiu durabit, subjicitur, et quod in eo vivi morientur, et per quem mortui resurgent, et incorrupti, et de incorruptione et immutatione, et quales omnes resurgent, et quo: singula membra ad sua redibunt nomina, et quod resurrectio Christi et certitudo, et causa et exemplum sit nostrae resurrectionis.
CAP. XVI. Unde etiam juxta communem omnium sententiam procreatio filiorum originem trahat, subscribitur. Et quod plerisque placet aliunde incrementa [Col. 0672B] venire, et unde non natis, et unde natis, et de portione juxta hoc, a parentibus in homine, et unde remotiores secundum hoc sint faeti, et quod alii dicunt semen parentum usque ad virilem adolescere quantitatem, et secundum istos fomenta interiora in humanam non vertuntur substantiam, et quid juxta hanc sententiam resurgat, et quid juxta aliam.
CAP. XVII. Quaeritur autem postea si cum omnibus membris resurgemus, an costa ad Adam redibit, et de filiis, si semina redibunt ad parentes, aut si nihil habebunt filii in substantia sua, quod parentes habuerunt in sua et quod omnes in lumbis Adae exstiterunt, et quod unum est principium, et quod fili de materia parentum constant tantum, et quod quaedam [Col. 0672C] sunt in homine ad remanendum, quaedam vero ad recedendum, et quae; et quod homo superflua in vita abjecta in resurrectione non resumet, et quod necessaria quae humanus subtraxit status, tunc sint resumenda, et de hoc quod capillus non peribit, et quantae staturae quisque erit in resurrectione.
CAP. XVIII. Cujusmodi vero qualitatem nanciscentur homines post resurrectionem subditur; et quod in transfiguratione fuit exemplum futurae charitatis, et quod in ea sancti veste carebunt, et quod ut Christus ab eis, sic sancti ab invicem distant claritate, et quod sic similiter et resurrectio mortuorum, et quod duplex est resurgentium claritas.
CAP. XIX. Quando etiam ignis sit venturus, et Dominus descensurus, subditur, et quare tunc tandem, [Col. 0672D] et quando tuba habeat 29 locum, et quare tunc, et qui prius resurgent, et qui postea, et quanta erit levitas resurgentium corporum, et quomodo descendet Dominus, et quare vox quae audietur, dicitur tuba, et quae mora erit in resurgendo, et de tuba, per quam resurgent, et quomodo in ictu oculi alii prius, alii posterius resurgent, et de quorumdam assertione quod reliqui vivi cum prioribus resuscitatis in raptu ad aera morientur, et sic resuscitabuntur. Quaeritur etiam quomodo resurgent mortui et quali corpore vivent et de descensu Domini et resurrectione, et quod in igne erit, et quare.
CAP. XX. Postea vero agitur de tuba et adventu Domini, et si simul fient, et post ignem quomodo judicabit [Col. 0673A] vivos et mortuos, et saeculum per ignem, et quod quibusdam placet, Dominum in tuba descendentem, ignem inducere, et in eo mortuos resuscitatos sublevare.
CAP. XXI. Quantum etiam ultimus ignis durabit, dicitur, et quid oporteat esse, si animae tunc ut nunc extra corpora sunt purgandae, et quid hi in corporibus luent, quod in corporibus deliquerunt, et quid potius est tenendum, si emundatorum et mundandorum simul erit resurrectio, et quod Dominus in aere usque dum sui congregentur ad se, exspectabit, et si cuiquam id absurdum videtur, quid de judicio dicet, quare et ponitur, et quod obesse videtur.
CAP. XXII. Quamvis etiam tempora incendii et judicii lateant, subjicitur certum esse repentinum superventurum [Col. 0673B] interitum, et quare, et quod sol et luna privabuntur lumine, et quare et de hoc quod dicitur, erunt signa in sole et luna, etc.
CAP. XXIII. De mora etiam post signa usque ad incendium subditur, et quod in eo fiet resurrectio, et de ascensu sanctorum, ea facta et quod nubes eos suscipiet, et cum facultas per se non deerit, cur Angeli ministrabunt et nubes, et quod tunc omnis caro videbit salutare Dei et post non. Et quid est quod Dominus revelabitur in flamma ignis.
CAP. XXIV. De verbis etiam Domini, quae post signa solis et lunae et stellarum sequuntur, subditur, his scilicet: Et tunc parebit signum filii hominis in coelo, etc.
CAP. XXV. Qui etiam prius boni an mali, suis in [Col. 0673C] locis recipientur, dicitur; et quod utrique in domo Patris recipient diversas mansiones, juxta merita; et de statu justorum, et quare omnes ibi aderunt homines et Angeli, et quomodo Dominus ad judicium veniet, et de regno ejus super Ecclesiam, et quod oculi carnis eum videbunt, et unde, et quo congregabuntur, et quid dicendum de indignis.
CAP. XXVI. Quod etiam ignoratur super quam mundi partem Dominus apparebit, adjicitur; et tamen quid arbitrandum, et quid sit facturus, et quo [Col. 0674A] merito. Et quod spiritualiter et corporaliter debemus proximis subvenire, et quod sit majus, et de utilitate pietatis.
CAP. XXVII. In die etiam judicii bona et mala omnium esse manifestanda omnibus, subditur, et quare; et de peccatis per poenitentiam tectis, et bonis et malis, abolitis.
CAP. XXVIII. Quomodo etiam tunc unius conscientia omnium capiet gesta, dicitur, et quatenus corda iniquorum dilatabuntur; et cujus virtute, et cum quod est singulorum sit trium, quomodo Pater omne judicium dedit Filio.
CAP. XXIX. De malis et bonis quomodo Deum tunc 30 videbunt, postea reperitur; et quid significet transfiguratio Christi cum Moyse et Elia, interseritur.
[Col. 0674B] CAP. XXX. Ordinem quoque salvandorum et damnandorum duplicem esse futurum, adjicitur; et qualiter, et cum quidam sanctorum judicabuntur, quomodo omnes judicabunt, juxta illud. Judicabunt sancti nationes, et illud: Dominabuntur eorum justi in matutino.
CAP. XXXI. Quaeritur autem deinceps quid sit mundum judicare, et quod Dominus more mortalium judiciariam proferet sententiam, et poenam sive praemium per ministros inferet, et quod sancti sub Domino judices erunt, et quomodo, et quod Dominus judicaturus est bonos et malos, sancti vero tantum malos.
CAP. XXXII. Post judicium autem, malos in supplicio [Col. 0674C] permansuros, et bonos in voluptate, subditur; et quod sanctos non latebit malorum status, et quare; et quod miseri sanctorum gloriam scient, nec tamen cernent, et quare; et quod horum bona vel illorum mala nemo possit exponere, et quare. De miseria tamen gehennali subditur, et quod in neutro statu, tunc erunt opera, et quare; et de habitu mentis, et quod mali nullum habebunt remedium, vel boni casum.
[Col. 0673D] Magister sent., lib. I, dist. 3. Irrationabilium rationabilis progressus, et indefessus in se recursus, dispositorem suae praesidere machinae indubitanter evincit. Qui vero suum rebus [Col. 0674D] ordinem indidit, num ipse existendi initium habuit? Sed quae esse incipiunt causam necessario subsistentiae prosequuntur. Nam quis intelligit, de eo quod esse caret, quo modo ad esse veniret, nisi aliquid tale praecederet, unde exordium subsistendi haberet? [Col. 0675A] Quod autem alii causa est ut sit, quis eo excellentius esse negabit? Aut igitur Deus existendi principio carebit, aut excellentius se et antiquius aliquid habehit. Constet itaque Deum esse, et initium subsistendi non habere.
Quidquid autem est, vel substantia, si Aristotelem sequimur [Col. 0675D] Praedic., c. 2 et 4. , vel accidens est, utrum horum est Deus? Si accidens est, per aliud est, qui caeteris esse confert; si substantia est, susceptibilis contrariorum est: qui invariabilis, et immutabilis est. Substantia enim dicta est, quia accidentibus subjecta est. An dicemus substantiam, non quia alii se subjiciat, sed quia per se et non per aliud existat? Si ita est, inter nobis notas non reperitur substantias, quas non aliter novimus nisi subjectas accidentibus. [Col. 0675B] Si ita est, nullo designatur nomine; quia omne nomen significat substantiam cum qualitate, atque ideo dissyllabum hoc, Deus, pars orationis non est; quia de quo magis videtur nomen, non est. Aut si est, quae est ejus substantia qualitati subjecta? Nomen enim, ut de genere et specie perhibet Aristoteles, circa substantiam qualitatem determinat.
Idololatriae caecitas pluralitatem deorum profano ore conatur astruere. Sed quae plura sunt, alia aliis aut praestantiora invenientur, aut aequalia. Deus autem nulli subesse potest. Ac per hoc, dii plures si sunt, pares utique sibi sunt. Nimirum Deus quoniam [Col. 0675C] initio caret, nec finem habere valet. Quaecunque 32 enim terminantur fine, exordium sortiuntur existentiae. Fieri quidem potest ut res esse incipiat, beneficioque ejus per quem coepit, finem nesciat. Verum quae ab esse ad non esse, nativo properat defectu, a non esse quoque ad esse, munere venit auctoris, quoniam id proprio contingere nequibat conatu: nam si semper exstitisset, id utique obtineret virtutis, ut nunquam deficere posset. Quamobrem Deum, quoniam propagatur aeternitate, nihil aliud decet, nisi ut intransgressibili, imo, inaccessibili decoretur bonitate, scientia, immensitate, potentia. Quare si dii duo sunt, aut plures, neque alius alio, salva Dei majestate, potest esse inferior, procul dubio quotquot sunt, indifferenti, ut dictum est, aequalitate reverendi [Col. 0675D] sunt. Erubescat ergo idololatriae vanitas, confingens deos alios juniores, alios seniores, alios quoque majores, alios autem minores.
Sed et illi confundantur, si qui diis pluribus aequalitatem ascribant. Namque sicut divinitatis aevo congruere videtur, ut nunquam coeperit, ejusque potenti artificio, ut res quasque materia formaque consummaverit, ita quoque rationi placet, cordique bene sedet, ut tanta excellentia, singularitate majestatis, admiranda habeatur. Quomodo enim Deus plus est quam unus, si Creator quoque non est nisi unus? Unus autem et solus Creator esse cognoscitur, quoniam una et sola mundi fabrica invenitur. Si enim [Col. 0676A] plures dii essent, sicut unus et praeter quem non est alius, nativa bonitate opus bonum incoepit, et quoniam perfectissimus est, consummavit: ita quoque alii alia eisdem de causis suum quique opus bonum incoepissent, et consummassent. Nam sicut sancta et gloriosa Trinitas, quoniam unus est Deus, una voluntate eademque potentia, indivisa facit opera, ita pluralitatem deorum pluralitas prosecuta supradictarum conscientia rerum divisa produceret opera. Quisquis enim sibi sufficiens, ac per se subsistens, frustra alteri communicaret opus, quasi opis indigus alienae. Quod enim alius alii cooperatur, aut naturae est, unde in sancta Trinitate, nec voluntatum, nec scientiae neque potentiae, imo neque operationis, ulla omnino potest esse distantia: Quaecumque [Col. 0676B] enim Pater facit, haec Filius similiter facit (Psal. XVII, 1) ; aut beneficii est, unde cum sancto sanctus est Dominus; aut necessitatis ut cum ope egemus aliena.
Sed dices: Alternam hic exigere charitatem, ut et cum opus non est, communicet operationem. Sed inter hominem et hominem ita est: at inter Deum et Deum, ita esse non potest. Filius carnem suscepit, Pater amat Filium, et tamen quia opus non erat, Pater cum Filio incarnari recusavit. Et sicut Pater ac Filius cum Sancto Spiritu, propter unitatem divinitatis opera facit una; ita si multi Dii essent, multiplicitas deitatis, quoniam cooperatione opus non esset, multiplicitatem et divisionem produceret operationis. Et [Col. 0676C] quoniam hujusmodi investigandis, noster minus viget sensus, ubi ratio deficit, fides auctoritate fulta, succurrit, affirmans unum esse Deum.
[Col. 0676D] Magist., I. sent., dist. 2. Sed si unus est Deus testante Moyse, Audi, Israel, Dominus Deus tuus unus est (Deut. VI, 34) ; quomodo est tres, juxta illud: Tres sunt qui testimonium dant in coelo Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt (Joan. I, 5, 7) . Ergo unum id est. Deus, est hi tres. Horum autem trium singulus est Deus bonus, sapiens; quare non tres dii boni, sapientes, sed unus? Sicut horum trium Abrahae, Isaac et Jacob, quisque singulatim est homo bonus, sapiens. Similiter autem tres homines boni sapientes [Col. 0676D] non unus. Unam in Deitate substantiam, docente Domino, Ego et Pater unum sumus (Joan. X) , confitemur. Quomodo ergo tres personae? aut si tres personae, cur non totidem substantiae, sed tantum una? In creaturis enim unitatem 33 substantiae comitatur identitas personae, diversitatemque personarum, multiplicitas sequitur substantiarum. Petrus ut una est substantia, ita et persona, Petrus Jacobus et Joannes, sicut sunt tres personae, ita et substantiae.
Dicet dialecticus: Species est tota substantia individuorum, totaque species, eademque in singulis reperitur individuis. Itaque species una est substantia; [Col. 0677A] ejus vero individua, multae personae, et hae multae personae sunt illa una substantia. Nam secundum Porphyrium, omnes homines participatione speciei sunt unus homo.
Dialectice, obscuro obscurum, incredibili creditum, solvere quaeris; nihil proficis. Nam quod tantummodo unum est, tu vides qualiter tres est. Nonne domus una est? et tamen tectum, paries et fundamentum est? An similiter Deus unus est, et tamen Pater, et Filius, et Spiritus Sanctus est? Nulla pars integralis suscipit nomen sui totius, sicut nec paries, nec tectum, domus. Pater autem est Deus, nec aliquid plus est Pater quam Filius: nec uterque, quam Spiritus sanctus. Simplicem igitur essentiam, Deum, nemo pervidit personis compositam.
[Col. 0677B] Utrumne sicut genus quod in se est unum, assumptis differentiis transit in multa, et est illa, ita Deus, qui est una substantia, paternitate, filiatione, ab utroque processione formatus, est plures, non dii, sed personae; quemadmodum et genus est plura, non genera, sed species?
Sed Deus si ex illis tribus est tres; ex intelligentia, immensitate, pulchritudine, omnipotentia, dulcedine et coeteris fit multo plures, fit inquam ex innumerabilibus innumerabiles.
Sed dices: Sunt nonnullae formae generum, quae ea nequaquam ducunt ad esse specierum. Sunt quoque proprietates pertinentes ad substantiam, sed non efficiunt personam. Aut dices: Hae idem quoniam Deus sunt, ac per hoc diversitatem personae non faciunt, illae idem [Col. 0677C] quod Deus non sunt, ac per hoc id possunt. Sed quid intercessit ut istae sint, illae vero idem quod Deus, non sint? Item si substantia quae Deus unus est, atque ideo una est, quia tribus illis afficitur, tres personae est, videtur ipsa personarum materia; videntur ipsae ex ea et afficientibus compactae: ac per hoc substantia major videtur, quia prior; personae minores, quia posteriores. Et erit Pater, qui Deus est, minor Deo, quae materia est, minor paternitate, quae Deus est: similiter Filius et Spiritus sanctus. Item, si Deus et forma sunt conjuncta ut sit persona, quis conjunxit ea? Nonne quaecunque conjuncta, et disjungi possunt? Item, si sicut tres sunt personae, ita et ex quibus conficiantur tres sunt formae; nonne [Col. 0677D] cum hae, sicut et personae, aeternae sint, et ut diversae sint personae, Deus non sint (idem enim se non posset diversificare, personae autem Deus unus sunt, nonne, inquam, tres res Deo reperiuntur coaeternae, et sex sibi coaevae?
Creator ergo Deus in substantia unus, in personis trinus, nullis partibus tenditur, nullis formis variatur, ut ipse et in unitate propter trinitatem, sit admirabilis, et in trinitate propter unitatem inexplicabilis. Etiam in unitate personas cur tres non plures fatemur nisi quia auctoritati credimus? Nec enim fides habet meritum, cui humana ratio praebet experimentum [Col. 0677D] Gregor. hom. 26. . Dicit enim in Moyse Deus: Non videbit [Col. 0678A] me homo et vivet (Exod. XXXIII, 20.) Et in Evangelio dicitur: Deum nemo vidit unquam (Joan. I, 18) : ergo dum homo mortali statu vivit, Deum videre nequit; corporeis quidem oculis nunquam, spiritualibus poterit post hanc vitam; nam tantummodo menti promittitur visio Dei, dum dicitur: Beati mundo corde quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) . Nota futurum quia nunc nec cordi patet Deus. Si Deum nemo novit, nec Patrem; nam si Patrem novisset, utique et Deum: Pater enim est Deus; si autem nec Patrem, nec Filium novit. Nunquid tamen utrumque Deum esse intelligit? Nunquid Unigenitum ab ingenito genitum scit, sicut duos quoslibet homines esse ex aspectu nosti, neutrum tamen apud se nosti? Ita quoque plerumque alter alterius ratione 34 aliqua, [Col. 0678B] Pater quodammodo cognoscitur, uterque tamen ignotus respondetur.
Sed contra primum Dominus dicit: Haec est vita aeterna ut cognoscat te, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3) , unum esse Deum. Quare si Patrem et Filium Deum esse callet, jam vitam aeternam habet. Contra secundum propheta de Unigenito ait: Generationem ejus quis enarrabit? (Isai. LIII, 8.) Si genitum a Patre callet, generationem ejus nobis enarret.
Sed dicet aliquis: Quamque personam singulatim esse scio; omnes simul personas Deum unum esse nescio; sed credo. Similiter: Filium genitum esse non ignoro, attamen Deum esse credo. Vere credis: ea enim credimus quae fides nobis insinuat; ea videmus [Col. 0678C] quae species nobis manifestat: et est fides secundum Apostolum: Argumentum non apparentium (Hebr. XI, 1) ; species autem comprehensio cognitorum. Fidem autem describere intendit, qui dicit: Fides autem catholica haec est [Col. 0678D] Athanasius in Symbolo , etc. interpositis quibusdam subjunxit: Singulatim unamquamque personam Deum ac Dominum confiteri Christiana veritate compellimur. Quid est quamque personam Deum confiteri, nisi quamque personam Deum esse fateri? Quomodo autem id fatendum sit? Fidene an specie, tractatus ipse indicat, qui fidem et exponendam in capite suscipit, et expositam in fine concludit? Ibidem et inferius sic habetur: Est ergo fides recta, ut credamus et confiteamur quia Dominus noster Jesus [Col. 0678D] Christus Dei Filius, Deus et homo est. Astruente igitur fide credimus Dominum Jesum esse Deum, Dominum Jesum esse hominem. Nam, sicut discipuli quem fide Deum credebant, sensibus hominem sciebant, ita nos ex ascensione perpendimus utrumque fide, neutrum cognitione; fide tamen absentia, quam cognitione praesentia firmius tenemus, eisque mentis assensu inconvulsi haeremus.
Forsan supradictum tuens errorem, supradictum oppugnare capitulum, iniqua conabitur explanatione, sic: Dominus Jesus secundum humanitatem creditur Deus, secundum divinitatem scitur esse Deus. Sed si vere creditur, secundum est Deus. Si [Col. 0679A] autem Dominus est secundum humanitatem et Deus (cum qua Pater ipse sit alius) secundum humanitatem est Patri aequalis. Nam secundum quod est Deus, minorem quoque dicere inconveniens est; contra quod est illud: Aequalis Patri secundum divinitatem, minor Patre secundum humanitatem. Male igitur secundum humanitatem creditur Deus, qui secundum humanitatem potius est Dei servus, sicut secundum divinitatem est servi Dominus. Cum ergo fides arguat Filium Dei esse Deum (nec enim Dominus Jesus inquantum filius hominis, imo quia Filius est Dei, est Deus), eumdem esse a Patre natum, persuadebit me fides, an indicabit nobis ipsa res? Sed si a Patre genitum esse scimus, ipsum esse Deum nescire non possumus. Nam, teste Augustino [Col. 0679D] De verbis Dom. in Evang. Joan., fer. 51, homil. 43, inter. 50, lib. II, cont. Max., cap. 6. , omnis [Col. 0679B] res gignit id quod ipsa est, equus equum, homo hominem; Deus ergo Deum. Sed quia Dominum Jesum ignorantes, esse credimus Deum, eum a Patre gigni ignorantes credamus, secundum illud: Credo in Deum Patrem omnipotentem. Et post pauca: Et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei Unigenitum; et ex Patre natum ante omnia saecula. Credo ergo Dominum Jesum esse ex Patre natum, non scio. Nam generationem ejus quis enarrabit? (Isai LIII, 8.)
Similiter utique et processionem Spiritus ab utroque, nemo poterit declarare. Si igitur non solum unamquamque in se, sed et omnes simul personas unum Deum esse, et non solum Patrem genuisse, sed et Spiritum sanctum ab utroque processisse, firma tenemus fide; fides autem est argumentum non apparentium [Col. 0679C] (Hebr. XI, 1) , compellimur credere quod in terra nulli nostrum licebit apparere.
Nemo nos arguat quasi ignorantes scientiam, revelationem, cognitionem, in eis quae ad fidem pertinent, saepius replicari. Ut scitote quoniam Dominus, (id est Jesus) ipse est Deus (Psal. CXIX, 3) . Item: Beatus es, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi (Matth. XVI, 17) : Et 35 rursus: Nunc cognosco ex Patre (I Cor. XIII, 12) . Sed aliud est proprie uti dictionibus, aliud improprie, nusquam tamen reprehensa auctoritate. Si vero ita est ut personae proprietatibus affectae non sint, quomodo est illud ecclesiasticum: Ut in personis proprietas, et in essentia unitas, et in majestate adoretur aequalitas, [Col. 0679D] et illud in Trinitate [Col. 0679D] In explanatione Symboli ad Damas. inter opera Hieronym. authenticum: Non solum nomina, sed et nominum proprietates confitemur. Quae sunt personarum proprietates, quae nominum? Pater ingenitus Filium genuit, Unigenitus a Patre est natus, Spiritui sancto ab utroque est processus [Col. 0680D] Magist., I, dist. 25, § M. . Hae sunt proprietates, quas praedicamenta nesciunt, quae sensum nostrum omnino excedunt. Nam cujus ingenium comprehendit, Pater Filium ex sua substantia genuit, cum nec illi uxorem, nec huic matrem ascribere fas sit? Cum Patris et Filii una et eadem substantia sit, ac per hoc ex Patris totali, [Col. 0680A] Filii particularis non separetur substantia naturalibus incrementis informanda; cum Pater Filium sicut nec tempore, ita nec aeternitate antecedit. Si enim Filio Pater coaetaneus est, quomodo Pater est? Si autem ut sit Pater, Filio prior est, Filius, quia incoepit, Deus non est? patet quod Filius Deo Deus est coaequalis, aequalis autem non idem sibi, sed alius alii dici solet. Ergone duo dii? Nam non quia est Deus, sed quia est Filius creditur aequalis. Nam quia est Deus idem est cum Patre; quia est Filius, alius est a Patre similiter Deo; alius nisi aequalis non potest. Si enim inaequalis foret, alterutrum horum contingeret, aut ut major Patrem haberet non Deum, aut ut minor, Filius esset non Deus: nam nec quisquam major poterit esse Deo, nec poterit [Col. 0680B] Deus minor esse aliquo. Non igitur dii duo, sed Pater et Filius duo. Sic credimus: Ex Patre natum ante omnia saecula, Deum de Deo. Natus est ergo de Deo Deus, sed nonnisi quia est Filius. Quod si de Deo natus est Deus, cum inaequalis nasci nequiverit, indubitanter de Deo Deus natus est aequalis; sicut ergo de Deo Deus natus est, ita Deo Deus aequalis est.
Habet igitur quaeque persona quod sic sibi est proprium, sicut nobis est incognitum. Habent nomina proprietates, singulatim significationes. Pater est Deus; Deus autem est Filius: quidquid enim Deus est, et Filius est: Pater igitur est Filius. Absit! Quia nequaquam si Petrus est homo, homo autem est Paulus, Petrus est Paulus. Sed potius sic: Pater est [Col. 0680C] Deus, quicunque autem (non quodcunque) est Deus, est Filius; Pater igitur est Filius. Consequentia est vera, assumptio falsa.
[Col. 0680D] Magist. I, dist. 8, paragr. 3 et seqq. Deum cum magnum seu pulchrum enuntiamus, ipsi (quippe nullum habet accidens) non attribuimus. Sed magnum dicimus et pulchrum sine ratione, si potest intelligi, et quantitate. Non enim ad modum hominis, intelligitur Deus qualis. Nam secundum Isidorum [Col. 0680D] Isidorus, lib I, Sent. cap. 1. , sicut in Deo idem est quod Deus magnitudo et pulchritudo, ita in homine aliud est quam homo. Nam sicut omnis creatura, ita et [Col. 0680D] homo sibi insufficiens, externo indigens, quod magnus, quod pulcher, quod qualiscunque est, formis obnoxius debet, formaeque impressori. Deus autem, quia summum bonum est, non aliunde imo ex se est, quantus quantus, qualis qualis est? An sicut Deum sine quantitate magnum, sine qualitate bonum; ita hominem omnemque rem vere informem discretione cogitatuum, non varietate formarum distinguimus? Haec enim est vis mentis, ut concipiat diversis modis rem, licet formis non diversam. Quod dico, difficile est videre, difficilius explanare. Nam [Col. 0681A] concolores per quid inter se conveniunt, per quid a discoloribus differunt, si accidentia non sunt? An, ut quidam aiunt, conveniunt et differunt, sed in nullo, ut albi similantur 36 sibi, sed in quo? An in participata specie? sed ratio evincit universalia non esse. An in dividua albedine? sed singuli cernuntur suam, non alterius habere. Verumtamen sibi similes esse liquet, quia licet diversas, habent tamen albedines. Sed si formas tollimus, unde similes? Si sic dico, in consuetudine loquor, auctores tam divinos quam mundanos videor habere adversos.
Si tamen ita fateri decet, per formas non variatur Deus, nec Dei aliquod opus, ergone factura a factore varietatis non dissidebit dissimilitudine? [Col. 0681B] Creatura crescit, decrescitque, gaudet et dolet, sperat et timet, modo calet, modo friget, et omnino alterationi subjacet; et si quae sui Conditoris beneficio solidior est, eo privata dissolubilis est. Patetne igitur Conditoris conditaeque rei firmitas infirmitasque?
Si corpus, quia caluit, modo autem tepet, mutatur; cur Deus idem est mundum prius creans, post a creatione cessans, Judaeis primum ut hostes vincerent gratiam largiens, postmodum ut vincerentur eamdem tollens? Qui ab aeterno erat solum Dei Filius, ex tempore factus est et hominis filius, scilicet non incarnatus prius, post est incarnatus, si quod sine informatione est, incarnatus non mutatur. Cur homo alteratur de nigro albus, et de aegro [Col. 0681C] sanus sine forma factus? An factoris factique ea distantia est, quod opifex etsi ut opus actibus distinguitur, non tamen ut opus in essentia mutatur? Actus enim divinitati vicissim accidentes, eunt, veniunt, ipsa in se immutata; quia non talia penes eam meant ut alterari inde debeat, ut dolor laetum, aegritudo sanum, melius minus bonum valde permutat.
Si igitur Deus actuum ac per hoc accidentium est susceptivus, ut in Deo modo adsint, modo absint; quemadmodum substantiae corruptioni subjectae, incipit in se habere quo prius caruit, carere quod prius habuit. In substantiis hoc omnibus certum, in sibi accidentibus, multis est dubium; si, inquam, [Col. 0681D] actus Deo accidentes quod sunt, permaneant; cum ante mundum sapuisset, justitiam amasset, contrarium odisset, et aliis modis se habuisset, constat quia non solus, imo actuum familia stipatus, Creator creaturam antecessit.
Si vero ita est, sapientia, bonitas, pulchritudo, immensitas in Deo non aliud est quam ipsa divinitas? sic enim clamat auctoritas [Col. 0681D] Patrum auctoritates indigitat, quas vide in notis. ; quae, inquam, causa est, ut sapere in Deo aliud sit, sapientia idem quod Deus sit? Quamobrem sicut nec substantia, quae una eademque trium est personarum; ita nec personae quae, cum sint tres, unius tamen sunt substantiae, [Col. 0682A] quippiam habent in natura diversum ab habente, a quibus nec agitur, nec habetur, unde vel modicum mutabilitatis suscipiatur: creatura autem sive informis sit, quod minus; sive formata, quod videtur amplius, eo modo se habet, vel habere valet ut mutetur.
[Col. 0681D] Magist., I. dist, 8. Hujusmodi ergo quasi formas Dei, sane mentis nemo aliud arbitretur quam ipsum, juxta incomprehensibilem majestatis amplitudinem, aliter atque aliter attendendum: nimirum quoties Deum omnipotentem, justum, sapientem dicimus, divinam solum essentiam designamus, quam tamen juxta suos [Col. 0682B] se habendi modos, modis diversis meditamur: meditatio autem hujusmodi, variis vocum expressionibus demonstratur; expressiones autem hujusmodi non solum ea complectuntur, quae circa divinae amplitudinis unitatem intelligimus: verum et illa quae Trinitatem in personis distinguunt. Quae cum multa sint, variisque se modis mentibus infundant humanis, nihil tamen, ut dictum est, aliud potest esse bonitas Dei, quam Deus bonus; neque caetera (quae tanquam formae divinitatis simplicitati videntur cohaerere) 37 aliud possunt esse quam Deus, aliis et aliis dignitatibus insignitus; nihilominus tamen simplex et unus.
Proprietates quoque quibus personarum admiramur distinctionem, quid commode dicemus, nisi [Col. 0682C] personas naturaliter ab invicem distinctas? distinctas utique ut a se alias, non tamen separatas: Alia est enim persona Patris, alia Filii, alia Spiritus sancti [Col. 0682D] Symbolum Athanas. . Nihilominus tamen et semper et ubique simul sunt. Est quoque Filius in Patre, et Pater in Filio, Spiritusque sanctus in utroque, et uterque in ipso: Nam qualis Pater, talis Filius, talis Spiritus sanctus [Col. 0682D] Ibidem . Atque ideo singuli in singulis, tanquam simillimi in simillimis, conspiciuntur; unde: Philippe, qui videt me, videt et Patrem (Joan. XIV, 9)
Quas formas, ut supra dictum est, ideo idem aut cum unitate divinitatis, aut cum qualibet personarum dicimus, ne si nostro more, singulae aliud sint ab eo in quo sunt, plurima sit rerum copia veneranda, [Col. 0682D] aeternitas magnitudinis infinitae. Quod alii, et non Deo soli, ascribere nefas est; hujusmodi autem rerum copiam copia, ut dixi, designat vocabulorum; alia enim ornamenta unitatis, alia comprehendunt insignia Trinitatis. Trinitas autem sicut in Deitate unum est, omnibusque ejus ornamentis; ita quoque in personis est trina, omnibusque earum insignibus. Pater namque et Filius cum sancto Spiritu sicut in Deitate sunt unum; ita quoque in sapientia, immensitate et cum caeteris in bonitate sunt unum; unde: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) . Eaedem autem tres, tametsi plurimis distinguantur [Col. 0683A] modis, non tamen amplius quam tres conficiuntur proprietates. Quotquot enim sunt, tres tantum personas distinguere intendunt. Proprietates autem personarum vocabula quaedam designant discrete, alia confuse: Discrete singulas, confuse autem binas vel ternas. Eae [Col. 0683D] Haec habet ex August., tract 9, in Joan., circa medium. sunt hydriae capientes singulae metretas binas vel ternas (Joan. II, 6) . Pater et Filius, et Spiritus sanctus tria haec vocabula, tres quoque distincte suas notant proprietates; persona vero, easdem tres indiscrete notat. Non enim aliquid commune, sicut Omnipotens, bonus, et caetera, tribus attribuit personis, verum unamquamque a reliquis insinuat distinctam; idque indistincte facit, quia nullam discretionis certitudinem ponit. Simili modo de Deo dicitur: Qui appendit molem terrae tribus [Col. 0683B] digitis (Isa. XL, 12) : una enim divinitas tribus in personis operatur. Sic cum unaquaeque res ab aliis sit alia, diversa et differens, cumque differre communiter conveniat unicuique, nihil ex differentia, qua differunt, communitatis sortiuntur aut convenientiae.
[Col. 0684D] Magist. I, dist. 10-14, 29. Sunt quoque duae processiones. Una est Filii ex Patre, juxta illud: Ego enim a Patre processi. Altera Spiritus sancti ex utroque. Neque enim una et eadem potest esse processio ea quae est ab uno solo, et ea quae est ab uno et altera. Nam si una processio communis inesset duabus, sicut una v. g. omnibus tribus communis inest omnipotentia personis; [Col. 0683C] procul dubio quemadmodum indifferenter tribus convenit omnipotentia, ut in ea sint unum; ita quoque processio conveniret duabus. Nunc autem quoniam aliter et aliter habetur, alia et alia convincitur. In omnipotentia, qualis Filius, talis et Spiritus sanctus. In processione autem non qualis Filius talis et Spiritus sanctus. Quid namque processio Filii, nisi generatio ejus? Quid item Spiritus sancti processio, nisi sua a caeteris distinctio? Quamobrem quoties personis aliquid attribuitur, aut similiter et absque ulla differentia inest, et erit commune in omnibus, aut differenter, ut persona tribus; processio sive principium, duabus; et erit quoddam commune solum nomine, non etiam re: tamen si [Col. 0683D] ad creaturam spectantes, praerogativa principii Creatorem veneramur, utique toti commune est principium Trinitati. Ipsa enim principium 38 est omnis creaturae, a qua tanquam creatrice, propriae munus subsistentiae, creaturarum sortitur universitas.
Verum si sanctam apud se contemplamur Trinitatem, sicut Filius, atque Spiritus sanctus, uterque est procedens, Filius tantum ex Patre, Spiritus sanctus ab utroque; ita Pater et Filius uterque principium est; Filius solius Spiritus sancti, Pater autem et ipsius et Filii. Pater namque, ut tradunt, origo est in Trinitate. Non enim quod secundum locum, sed quod secundum substantiam alicunde est, [Col. 0684A] id unde est principium habet sui; unde Filius de Patre, principium est de principio, nisi forte quis dicat non sui sed creaturarum. Sed eadem ratione Spiritus sanctus principium est de principio. Quod si ratio habet, usu caret.
Quemadmodum ergo quisque trium persona est, verum quoniam aliter et aliter non omnes simul una, sed tres; ita quoque duorum uterque procedit, uterque principium est, verum quoniam aliter et aliter, duo simul nequaquam sunt unus procedens, principiumve unum, verum duo et procedentes et principia. Pater principium est tantum, Spiritus item sanctus procedit tantum; Filius autem et procedit et principium est. Qui alterum solummodo habet, respectu duorum habet. Qui autem utroque [Col. 0684B] participat, in uno ad unum, in altero refertur ad alterum. Pater, auctoritate teste, principium est sine principio, quoniam et est qui ab ipso procedat, et non est unde ipse proveniat, atque ideo principium est alii, et non habet principium sibi. Filius autem principium est de principio, quoniam et principium est alii, et principium habet sibi [Col. 0684D] Richard. a S. Vict. l. V, de Trinit., c. 25. . Nos autem hoc unitati dare possumus. Spiritum sanctum ab alio procedere, neminem vero a se; Filium autem et ab alio procedere, et a se procedentem habere: sed a se procedentem habere, et ab alio procedere, hoc est principium de principio esse; ab alio autem procedere, neminem vero a se, hoc est de principio esse, principium autem non esse. Principium autem sine principio esse, est a se procedentem habere, et [Col. 0684C] a nullo procedere. Unde patet quod principium et procedens referuntur ad se; principium namque procedentis ex se principium est, procedens vero a suo principio procedit. Atque ideo quoniam simul natura sunt, similia in utroque tenenda sunt.
Pater, sicut Filius et Spiritus sanctus, alia quaedam habet quoniam est Deus, alia item quoniam est persona: ex unitate enim divinitatis, ut dictum est, omnia habet eadem Pater cum Filio, et Spiritu sancto; persona autem distinctionem exigit. Unde Pater, quoniam Deus est, omnipotentiam habet, bonitatem habet, aliaque quam plurima; Filius autem, atque Spiritus sanctus, quoniam et ipsi Deus, et non alius, sed omnino idem, habent omnipotentiam, habent [Col. 0684D] bonitatem, et non aliam atque aliam, sed omnino eamdem: ita quoque quoniam est persona distincta, quaedam et alia habet quam Filius atque Spiritus sanctus: Pater enim ex personae distinctione, Filium habet, ingenitus est, principium est, principio caret. Quod Pater est, exigit Filium habere. Quod ingenitus est, exigit Patrem non habere. Spiritus sanctus tamen Patre caret, et ingenitus non est, quoniam id solius Patris nomen est. Cum autem principium dico, neque quod Filium habeat, neque quod Patre careat designo; verum quod sit qui ab eo procedat. Constat autem quod Patri minime convenit principium, ideo quod Deus est, quia [Col. 0685A] Spiritus sanctus quoque ipse est Deus, principiumque non est. Quare quod principium est, ex aliqua distinctione personae est: ut autem distinctio fiat (siquidem ex ea communio nulla est) aliter Pater, aliter Filius principium est. Pater namque, et Filii, et Spiritus sancti principium est, Filius vero solius Spiritus sancti: sed aliter Filii, aliter Spiritus sancti principium est Pater: Filii, ut a se nati, Spiritus sancti, ut a se procedentis. Pater autem et Filius uno eodemque modo, uterque Spiritus sancti principium esse videtur, quemadmodum 39 Spiritus ipse indifferenter ab utroque procedere videtur. Num ergo quoniam sicut Pater et Filius, uno eodemque modo uterque omnipotens est, imo non duo omnipotentes sed unus est; ita quoque quoniam [Col. 0685B] uterque Spiritus sancti uno eodemque modo principium est, ideo non duo principia sunt Spiritus sancti, sed unum? Sed unam et eamdem constat esse omnipotentiam, sicut et divinitatem duorum; atque ideo recte dico Unus est omnipotens, sicut aeternus Deus.
Relatio autem tametsi similis, non una fortasse est ea quae inter Patrem et Spiritum, et illa quae inter Patrem ac Filium, et eumdem Spiritum sanctum; aut si est, non jam fortasse duo, Pater et Filius Spiritus sancti principia sunt, sed unum, ut jam dici possit, quod sicut sunt quaedam communia tribus, ita quoque alia sunt vere communia duobus: quorum pars differenter inest, ut processio Filio atque Spiritui sancto; aut principium quoquo [Col. 0685C] modo habitum, Filio atque Patri. Pars autem (more tribus communium) uno et indifferenti modo habetur, ut principium in Patre et Filio respectu Spiritus sancti; atque ideo, sicut tres sunt unus Deus, et unus omnipotens, ita duo sunt unum principium. Et item duo, procedens unus est; quod non adeo credibile videtur. Convenit enim ut personae sint unum in omni eo quod ex natura divinitatis suscipiunt, et non sint unum in eo quod ex natura distinctionis assumunt. Nam divinitas exigit singularitatem; distinctio autem desiderat pluralitatem. Personae ex divinitate habent multa, et tamen ex multis multae non sunt: sunt quidem tres; verum aliunde. Nam ex multis illis non sunt nisi unus [Col. 0685D] Deus. Si enim distinctiones personarum non essent, cum modo propter eas tres sint, tunc unus solus in multis maneret. Et quoniam is omnipotens, is bonus, is sapiens, atque immensus, idem utique plura haec esset, quoniam plurima hujusmodi haberet; non tamen plures, quoniam ipse unus solus esset. Sic omnia Caesar erat, unus tamen solummodo existebat. Quod si sancta Trinitas, tametsi quamplurima suae habeat insignia substantiae, nihilominus tamen in omnibus illis quia una est substantia, una quoque est natura; cur non duae personae, licet illis una concedatur personalis convenire proprietas, attamen quia ad distinctionem pertinet, potius in ea sunt duae quam una, ut Pater et Filius non unum principium sint sed duo, itemque [Col. 0686A] Filius et Spiritus sanctus procedentes duo sint, non unus? Utique sicut Pater, ita Filius principium est; sed cum Pater sit duorum principium, Filius est unius principium. Item Pater est principium Filii ut Filii; Filius autem Spiritus sancti, non utique ut Filii, atque ideo fortasse aliter hic quam ille principium est, idcirco principia duo.
Sed licet uterque eodem modo Spiritus sancti principium esse videatur, nihilominus tamen duo principia Spiritus sancti esse possunt; sic gemelli (magna parvis conferre si qua ratione licet) sororis suae fratres eodem sunt modo, et tamen ejus duo sunt fratres. Filius est ex Patre, Spiritus sanctus ex utroque: et cum sit alius Filius, et alius Spiritus sanctus, num aliter est hic ex Patre, aliter [Col. 0686B] ille ex utroque? Video gemellos uno eodemque modo ex Patre suo esse, nihilominus tamen a se distare. Quod si, quemadmodum Spiritus sanctus uno eodemque modo videtur esse ex Patre et Filio; ita quoque et Filius, non alio, sed eo ipso modo est ex Patre (si tamen unus modus potest esse ejus, qui generando, et illius qui aliter est ex principio suo) nihilominus tamen Filius atque Spiritus sanctus vere duo sunt, duo quoque procedentes esse possunt; sicut apud nos plura saepe ex uno, aut pluribus principiis similiter procedunt, et tamen non unum, sed plura procedentia sunt, et a se certa ratione distincta.
Sin autem aliter et aliter (ut credibilius fortasse videtur) Filius est ex Patre, Spiritus ex utroque; [Col. 0686C] jam inter duos manifestior apparet distinctio, et sua utriusque distinctius cernenda 40 videtur processio. Sic quoque Pater atque Filius, si uterque uno solum modo principium esse concedatur; in persona tamen a se differre nullatenus negentur, duoque principia sic quoque esse posse dicantur, sicut apud nos sunt quaedam a se diversa, et principia separata, quamvis a se diversa non diverse producant.
Sin autem Pater et aliter quam Filius, quod verius putatur, in natura principii se habet; quanto magis aliud hic, aliud ille, si ita est ut videtur, principium esse debet? Si enim (quod esse non potest) divinitatis unitas abscederet, personarumque [Col. 0686D] Trinitas remaneret, personae quoniam jam non essent unus Deus, utique nec unus omnipotens, nec essent unus omnisciens, nec in caeteris convenirent unitate, quam substantiae singularitas dissipata secum absque dubio dissiparet: nihilominus tamen personae id totum tunc essent quidquid modo sunt ex natura pluralitatis. Unde patet quod Pater et Filius duo tunc principia; itemque Filius atque Spiritus sanctus duo procedentes forent, quoniam tunc nihil esse unum possent. Nunc autem salva divinitatis singularitate, salva item personarum pluralitate, cur non uterque jus suum servet integrum, ut personae sicut sunt ex natura singularitatis quid unum, v. g. unus Deus, unus Omnipotens; ita sint quoque ex distinctione pluralitatis [Col. 0687A] plures, ut personae tres, principia duo, procedentes et duo, nisi forte arbitretur quis principium atque processum propria professione singularitati dicata. Quod plane falsum patet; nam, si in divinitate una, una quoque foret persona, utique principio atque processui, quorum utriusque natura duorum ad minus pluralitatem exposcit, nullus ibi posset esse locus.
[Col. 0687D] Magister, I, dist. 16, 17. Mittit autem Pater, mittit et Filius; sed Pater Filium atque Spiritum sanctum; Filius autem solummodo Spiritum sanctum. Econtra autem missus est Filius, missus quoque Spiritus sanctus; sed Filius a Patre, Spiritus sanctus ab utroque. [Col. 0687B] Unde liquet Patrem mittere, Spiritumque sanctum mitti, Filium autem solum, utrumque suscipere. Quemadmodum ergo se habent ii tres circa principium atque processum aeternaliter, ita quoque se habent in missione temporaliter.
Sed quid est Filium atque Spiritum missos esse, nisi invisibilem naturam visibili effectu apparere? Quid est item quod Pater utrumque misit, Filius vero alterum; nisi quod nutu Patris itemque Filii missio celebrata est? Sed sic tota Trinitas Filium misit ac Spiritum, quia nutu totius Trinitatis missio facta est. Quod nonnullis placet, sed locutio variatur, ut personae dintinguantur. Quia igitur Filium sive Spiritum sanctum a se, aut Filium a Spiritu [Col. 0687C] mitti, minus convenienter dictum videtur, dici poterit, utique nec absurde intelligi, alter mitti ab altero, procedens a principio suo. Is ergo solus mittitur, qui suae praesentiae qualibet manifestatione apparens ab alio est, cujus nutu hominibus monstratur. Dicit autem Dominus Jesus in Isaia: Et nunc Dominus Deus misit me et Spiritus ejus (Isa. XLVIII, 16) . Quid est Pater misit, nisi incarnari constituit? et quid est a Spiritu missus, nisi de Spiritu sancto conceptus? humanitas suscepta, merito dicetur a Spiritu quoque missa, sicut doctor bonus a Deo confirmatur missus.
Pater non est is qui Filius. Alia est enim persona [Col. 0687D] Patris, alia Filii [Col. 0687D] Mag. I, d. 24, § 9 et seqq. . Verum id est Pater quod Filius; quoniam ambo unus Deus: Pater enim est Deus, Pater omnipotens, sapiens, bonus, haec atque plura alia: omnia eadem est Filius; unde Dominus in Evangelio: Omnia quaecunque habet Pater, mea sunt (Joan. XVI, 15) , quod ut expositio illius loci exigit, de his 41 dicit, quae ad ipsam pertinent divinitatem Patris, in quibus ille aequalis est, omnia quae habet habendo. Quidquid ergo est Pater, est et Filius, unde ait: Ego et Pater unum sumus [Col. 0688D] Glossa ordinaria, ibid. . Sed Pater est genitor; et hoc aliud, ingenitus; et hoc tertium principium sine principio, nihil horum [Col. 0688A] est Filius, quomodo ergo quidquid est Pater, est Filius? Sed ex divinitate sua quidquid est Pater, est quoque Filius; in persona vero sua, aliquid est Pater, quod non est Filius. Pater enim sicut plura est communiter cum Filio, ita quoque plura est per se absque Filio. In illis, quidquid est Pater et Filius; in istis non quidquid est Pater est Filius; unde patet locutionem hanc: Quidquid est Pater est Filius, falsam esse sub sensus sui amplitudine; posse autem veram esse ex restrictione.
Nisi quis acutius asserat hujusmodi locutiones recipiendas esse: Pater est aliquis qui non est Filius; non autem, est aliquid quod non est Filius. Pater est alius quam Filius, non autem aliud. Pater item non est is aut ille qui Filius, et est id aut illud [Col. 0688B] quod Filius. Pater demum fortasse talis qui dicendus est, qui non est Filius, et non tale quid quod non est Filius; ut masculinum genus insinuet distinctionem personae, neutrum vero unitatem substantiae.
Non tamen ita est ubique; unde: Et in hac Trinitate nihil prius aut posterius, etc. Pater est principium sine principio, illud non est Filius, sed aliud. Quod? Principium de principio: quid inde consequitur? num quod Pater sit aliud, et aliud Filius? num quod Pater sit tale quid vel aliquid, aut illud quod non est Filius? Non. Pater enim et Filius sunt unum et idem. Quid ergo? quid aliud est Pater quam Filius? quod Pater non est ille qui Filius: quod item Pater est aliquis, aut si ita dici potest, talis [Col. 0688C] quis qui non est Filius: Pater juxta naturam personae suae plura est quae Filius non est. Num ideo aliquid est quod Filius non est? Non. Imo propterea alius est quam Filius, sicut Pater juxta naturam divinitatis suae plurima est, quae eadem et Filius est. Num ideo is ipse est qui Filius? Non. Imo propterea idem est quod Filius. Pater est aliquis, sive quidam, Pater est quiddam sive aliquid: aliquid quia Deus; aliquis, quia Persona. Aliud dicitur de Patre quam de Filio; quod si est, non quidquid dicitur de Patre, dicitur de Filio. Unde consequi videtur quod Pater dicatur aliud quam Filius, et non quidquid dicitur Pater, dicatur et Filius. Verum quocunque modo se habeant haec, nunquam Pater ob hoc aliud; est imo alius quam Filius, et semper quidquid est [Col. 0688D] Pater, non qui est Pater, est Filius.
Nonne autem unaquaeque res id est, quod ea vere dicitur, ergone si Pater vere aliud dicitur quam Filius, nonne idem est quod dicitur, ac per hoc aliud est quam Filius? Pater dicitur genitor Filii; Filius autem genitus a Patre; et utrumque vere. Aliud est plane esse genitorem, itemque genitum; unde videtur Pater aliud dici quam Filius. Nisi acutius sit intelligendum, quia aliud dicitur de Patre quam de Filio, aut quia aliud est esse genitorem, quod Pater dicitur, quam esse genitum, quod Filius intelligitur. Sicut e contra cum et de interiori homine aliud dicatur [Col. 0689A] quam de exteriori, non tamen ideo alius dicitur quam exterior, sed aliud. Nam anima rationalis et caro unus est homo, tamen aliud est haec quam illa. Quoquo autem modo quis quid dicatur, aut quid de quo, nunquam tamen Pater est aliud propterea quam Filius, sed alius nonnunquam. Illud autem aliud quod de Patre enuntiatur et non de Filio, utique Pater est, et dicitur; Filius vero non est, nec dicitur: non tamen ideo aliud est, aut dicitur Pater, quam Filius. Aliud est omnipotentem esse, aliud omniscientem, atque ideo aliud et aliud de Deo dicitur, cum omnipotens aut omnisciens enuntiatur, Nulla tamen ratione aliud est aut dicitur Deus omnipotens, quam omnisciens.
Item aliud est districtio, aliud misericordia: et [Col. 0689B] cum proprie haec conveniat Salvatori, illa judici; judex tamen et is, et id est, et dicitur, qui et quod Salvator est, et dicitur, et non alius aut aliud.
42 Sancta Trinitas ait: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26) ; recte ergo dicitur quod ii tres hominem, imo totum mundum fecerint. Unde consequi videtur, eosdem tres eumdem mundum aliquando fuisse facientes, quem si quando facientes fuerunt, quot tunc facientes exstiterunt? Num juxta pluralem numeri naturam plures? et quot nisi tres? sed si tres creantes aut facientes orbem, quomodo Unus factor aut Creator orbis? Quare dum illi tres mundum fecerunt, unus faciens mundum ex una operatione exstiterit? [Col. 0689C] sic idem tres utique existunt, regnant, quod bonum est volunt; et tamen propter unam existentiae essentiam, unus est existens, unus indiviso imperio regnans, unus in una voluntatis immutabilitate volens. Si qua tamen ratione, si qua auctoritate tres regnantes, tres creantes, ob personarum pluralitatem dicere cogimur, nullatenus tamen tres reges, tres creatores, quod unitas substantiae prohibet, mentiamur.
Ubi est Dominus? an secundum litteram: In coelo sedes ejus? (Psal. X, 4.) An secundum sententiam: Spiritus Domini replevit orbem terrarum? (Sap. I, 7.) Quia Replebitur majestate ejus omnis terra (Psal. LXXI, 19) . Dicente Propheta ad ipsum: Si ascendero in coelum, tu illic est, si descendero in infernum, ades (Psal. CXXXVIII, 8) [Col. 0689D] Magister Sent. I, d. 37, § 1. . Ut non sit locus ubi non sit Deus, non solum potentialiter, sed et essentialiter; non per partes divisus, sed ubique totus; non in puro puritatem, non in sordido sordem contrahens.
Sed nonne Spiritus effugiet fictum? (Sap. I, 5.) In ficto quidem est per substantiam, at non est per inhahitantem gratiam. Nam si Deum ponam alicubi, ut non sit alibi, videbitur inclusus loco, et circumscriptus, et contra Prophetam: Magnitudinis ejus non est finis (Psal. CXLIV, 3) . Cum de eo dicat Isidorus [Col. 0690A] [Col. 0690D] Lib. I Sent. cap. 2, sent. 3. : In mundo est, sed non inclusus, extra mundum, sed non exclusus. Si igitur quia partibus caret essentiae, amplitudinem ignorantes, mundum replere negamus, simplicem locum, simplicem quippe Dominum obtinere asseramus.
Sed brevi habitaculo magnum habitatorem coarctabimus; quia licet partes non habeat, Magnus Dominus et laudabilis nimis, et magnitudinis ejus non est finis (Psal. CXLIV, 3) . Nec eget loco postquam factus est, quo non eguit antequam fieret.
Sicut imago Dei, anima, in minori mundo corpore suo, ubique est tota. Aut enim simplex est anima, aut composita; si composita, aut pluribus [Col. 0690B] quam corpus, aut paucioribus, aut totidem partibus: sed ad quid pluribus? ad quid paucioribus? potius totidem partibus videtur constare. Quare? ut singulas partes corporis singulae obtineant spiritus; alioquin unde perspicacitas sentiendi? unde assiduitas crescendi? unde tandem integritas perseverandi? quae nec nisi cum ea esse possunt, nec ipse nisi cum eis est in membris, nisi violentia turbaverit accidentalis: unde quia ut decedentem prosequuntur, se ejus pedissequas non diffitentur.
Sed si ita est, dum crescit corpus, crescit et spiritus, dum mutilatur corpus, curtatur et spiritus; corpus in frusta secatur, et jam non est corpus; cum corpore secatur anima, nec jam est anima, sed particula: [Col. 0690C] quod ita esse convincitur, dum animalis partes a se per sectionem discretae dissilire cernuntur. Nam corpus exanime jacet immobile, perit igitur anima, remanet ejus particula. Quamobrem Scriptura veritatis, rea arguitur falsitatis, dum reipsa mortalem spiritum, praedicat immortalem. Item, si singulae partes animae singulas comitantur in corpore, ita ut et pars parti, et totum toti adaequetur (ut enim quantitas corporis animetur, quantitas animae requiritur) constat, quod qualis in corpore partium conjunctio 43 praecedit, talis et in Spiritu succedit; habet ergo suum Spiritus caput, suaque reliqua membra: nonne ergo in singulis bina sunt capita, ut sint bicipites; quatuor pedes, ut sint quadrupedes; [Col. 0690D] quaeque membra duplicia, ut sint multiplices? Sed cur non sicut in integro videtur, nec in conscisso reperitur? Cur, inquam, Spiritus est invisibilis, cur incorporeus? nam qualiter incorporeus spiritus incorporeis partibus distendatur, nondum videmus: simplicem ergo interim asseremus, id enim et rationi est congruum, et auctoritati amicum.
Si vero simplex est, dum in corpore est, aut ita est in ipso, ut vinum in dolio, scilicet ut in nulla ejus parte sit, aut ita, ut omnibus seu pluribus, sive soli insit parti: et illa erit aut dividua, aut individua; sed si dividuae parti hinc inde haeret, cur non et dividuo toti undique adhaereret? Quod enim res [Col. 0691A] simplex et indivisibilis, rem multiplicem et secabilem, sive magnam, sive parvam inhabitet totam, non habet ratio cur neget in majori, si non negat in minori. Si autem anima humanae machinae regina, regiae excellentiae decreta subditis mandatura, suae non immemor simplicitatis simplex sibi solium elegit; quomodo, si ipsa non est in reliquis regni partibus, quae fiunt, sentire potest? Quomodo eisdem crementum, et in cremento statum subministrare valet? Ubi enim vita neci cedit, et hanc abesse nemo nescit. Quare? Quia illa totius vegetabilitatis administratrix desit: quod si illud insigne regium aliqua (ut fit) violentia concussum corruerit, suo regnatrix solio humi dejecto, utrumne exsulabit? alteram enim in regno sedem non habuit: [Col. 0691B] vel si habuit, habuerit et tertiam, eadem ratione et quartam. Aut igitur sicut homo per humum, ita anima per hominem de loco in locum movetur, aut si tantummodo unam et illam individuam habuerit mansionem, si contingat ut homo careat illa, carebit simul et anima: nam homo desinet esse homo.
Sed, sicut hominis omnia, aetatum successione usque ad virum accrescunt; ita viro vergente ad senium, decrescunt, et ita crebris in aegrotando exhalationibus homo et extra et intra ubique attenuatur, ut dum convalescit accumulatur.
An dicetur aliquam in toto particulam habere anima immobilem? Sed quis hoc novit? Quam ergo stabilem in homine anima habebit sedem; si vero [Col. 0691C] in homine anima non unam, sed plures inhabitat partes, cur non et omnes? cum sicut his eam per sensum inesse convincimus, sic illam per crementum sive integritatem eamdem adfore probare debeamus. Contingit et ut ubi anima prius fuerat ad sentiendum, non sit postea, sed solum ad permanendum, ut in illis quorum unum membrum, adhuc viventibus caeteris, praemoritur. Inde enim omnino abit, et si non mox patentem, attamen corruptionem post se derelinquit: nam quasi praesagium faciunt futurae dissolutionis membra jam exsanguia, ac per hoc quodammodo marcentia.
Quod autem anima sit in homine ut liquor in vase, quomodo intelligetur, nisi aliqua ejus in vacuitate [Col. 0691D] cogitetur? Sed si ventri inclusa tenetur, vir potius praegnans quam animatus videbitur; si in ore est, verendum ne cum sputo excutiatur, et ubicunque taliter fuerit, violentiam exclusionis sperare debebit, hujusmodi enim deliramenta jucundius est, quasi sub cachinno deridere, quam acumine rationis inventum directo confodere. Tum sicut praedictum est, unde aberit, ibi vires exercebit; forsan ut sagittarius procul agens instrumentis.
Dicet aliquis: Spiritus ita est in corpore, ut sensibilitas et rationalitas in homine, quae, ut aiunt, ita sunt in toto, ut nequaquam reperiantur in parte. Sed utcunque sit de accidenti, qualiter substantia erit [Col. 0692A] alicubi ut ipsa nusquam sit ibi? qualiter, inquam, frigus in capite, calorem sentiat in pede, nisi sit in utroque? Sed et alia jam dicta huic loco adversantur. Nullus ergo in carne erit locus, ubi non sit carnis spiritus, et quia ipse est individuus, ubicunque est, est totus.
Sed quomodo una indivisibilis substantia, 44 tot a se distincta occupabit loca? An sicut ipse, cujus imago est, Deus? Utrumque miror. Truncatur manus, nonne cum in ea sit totus, cum ea recedit et spiritus? Non. Quis enim recedit, nisi locum loco mutaverit? Nam qui omnino locum deserit, nec alterum resumit, potius perit quam recedit. Sic contrarium altero superveniente, deficit potius quam fugit. Spiritus quidem rescissa manu exit, sed nusquam [Col. 0692B] abit, quia nova sede [Col. 0691] Melius sic; quia novam sedem non ingressus, etc non ingressa caeteris omnibus in membris, ut prius inest. Ita igitur decrescente homine ab eo quod tollitur, egreditur, nec aliquo ingreditur; sicut dum crescit, id quod adjungitur ingreditur, nec alicunde egreditur.
Sed cum vivens per partes dissipatur, partes ipsae saltitare cernuntur. Si anima deest, motus unde adest? an quia anima recenter inde abiit, ipsum post se derelinquit? Sed si, dum adfuit, quietem dedit, cum defuit, quomodo commovit? Nonne potius cum anima est agile, sine ea jacet animal immobile? utrumne post animae expulsionem paulisper remanet vita, propter violentiam turbata, et turbans membra?
Sed si ita est, nonne in cadavere propter motum [Col. 0692C] est vita, propter animae discessum est mors, ut simul idem duo contraria informent. Saepe enim videmus post a pecore direpta tergora, hinc inde particulas dissilire; est ergo anima in ipsis ut vivant; vivunt autem, aliunde enim non est impulsus ut se moveant. Caedatur animal ut anguilla in multas partes; angelica agilitate (ut Habacuc in Babylonem) deportetur per orbis climata, tanto intervallo disjunctae, haud secus ac conjunctae, dissultu animae praesentiam evincent. Erit igitur anima non per partes, quibus caret, divisa, sed eodem tempore tota in oriente et occidente, ab aquilone et mari. Quod ergo non habet ex se, totum mundum occupat ex carne; totumne mundum, an solum corpus suum? [Col. 0692D] Corpus comitatur sive coarctatum sive dilatatum: cum igitur subita molis ruina homo, ut fit, obruendo comminuitur, aut in ictu oculi a singulis minutiis anima separatur, quia in ictu oculi corpus ipsum frustatim dissipatur; aut mirabimur impetum abeuntis, cum morientium membris astricta vix eluctando absolvatur: et mirabimur, ut diximus, unde conscissis motus, aut singulis infusa prosequetur et disjuncta, invehens admirationem, quod a se tot tantisque intervallis divisa, indivisa simul occupet anima, nec tamen media complens spatia.
Videmus homunciones et mediocres, videmus et gigantes: quid si adhuc distendatur corpus secundum [Col. 0693A] quod dilatatur mundus (qui enim minus, poterit facere et majus) nunquid sicut Creator, ita creatus spiritus a Deo Creatori assimilatus, mundanam fabricam suo ambitu continebit? An potius sicut examinator Deus humanae crementi metas indidit naturae, citra quas resistere non liceat, ita terminos fixit, quos excedere nefas sit?
[Col. 0693D] Magist., lib. III, dist. 32. Deus nihil horum odit quae fecit: si enim odisset, quis omnipotentis odium sustineret? aut quid ejus voluntati resistere valeret? (Sap. X, 25.) plane ergo periret, si quid odisset: quem enim alium digne haberet effectum Cunctipotentis odium? Si ergo nihil odit quae fecit, nunquid nec diligit? At [Col. 0693B] indicium diligentis, vel perseverantia est existentis. Ergo quod fecit, non solum non odit, sed et diligit?
Conversum itaque et subversum tam hominem quam angelum diligit. Sed aut pariliter aut dispariliter: si dispariliter, magis bonum, minus malum: nam e converso dicere nimium disconvenit. Amat ergo Deus magis et minus; sed quia magis et minus in Deo est, inaequalitas ibi et diversitas est: ac per hoc Deus non est, qui sibi inaequalis et diversus est. Pariliter igitur diligit, quos, ne non sit Deus, dispariliter diligere nequit: unde patet Deum amare Judam, quantum Petrum, inimicum quantum amicum, Filii traditorem, quantum 45 ipsius confessorem; Filii vili pro pretio venditorem, quantum confessionis [Col. 0693C] gratia pretiosae animae effusorem. Patet, inquam, quod Deus amat Satanam sui contemptorem, servorum oppressorem, non minus quam Michaelem divinitatis cultorem, Ecclesiae adjutorem. Si vero Satanam, constat quia et Filium suum amat unigenitum: amaretne adversarium, et non consubstantialem Filium? amat igitur Filium, sed non plus quam adversarium; non plus, inquam, Deum quam diabolum, ne si plus diligeret, Deus non esset.
Aut igitur coactus incompetenter amat, coactione nefaria a dominatione, ac per hoc divinitate destitutus; aut spontaneus amorem male ordinat in se, quem bene ordinat in homine, qui ait: Ordinavit in me charitatem (Cant. II, 4) ; quia prudens ipse imprudenter [Col. 0693D] agit, dum diabolum sanctumque hominem, imo Dominum et daemonem aequaliter diligit. Si vero sic est, imprudens et injustus est; sed talis Deus esse non potest.
Nonne sciens plus, suos docet minus? An, ne plus minusve sit penes eum, mentiemur, non plus scire quam docere? An, ut plus sciat quam doceat, mentiemur per plus et minus in aequalem sibi et a se diversum esse? Fatebimur ergo plus scire, cum suos minus doceat, plus reddere, cum suis minus debeat. Itaque plus hunc diligere, cum illum minus diligat. Nec quia hic plus minusve agit, major minorve erit, non ob hoc mutatus, sed potius justus: nam sicut melior est quam alius, ita amantior hujus [Col. 0694A] quam illius, id est, sicut magis est bonus, ita magis diligit. Quis enim negaret factorem factura meliorem? quid enim si explicare nequimus, et expedire quae sentimus, num ideo fidei nostrae, inconcinna, nova, inusitata praecipitabimus? cum ex parte nunc cognoscamus, cum per speculum in aenigmate videamus? (I Cor. XIII, 12) , cum melius sit pie ignorare, quam stulte definire, cum, inquam, Fides non habeat meritum, cui humana ratio praebet experimentum [Col. 0693D] Gregor., hom. 26, in Ezech. . Fides enim juxta Apostolum, est Sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Hebr. XI, 1) .
An non possunt apud Deum secretiora esse, quam noster intuitus valeat penetrare? homo nondum novit terrena, et jam comprehendet coelestia? [Col. 0694B] anima nondum novit se, et eum cujus ad imaginem facta est, agnoscit?
Si homo unum plus habet cordi quam alterum, quae mutatio est? non quia hunc habet chariorem, ideo in se suscipit alterationem. Quid si semper chariorem habuit, nonne semper in intensa charitate quievit? quid vero hoc ad alterationem pertinuit, quae non est nisi cum ab affectione in affectum movetur? manet igitur homo, dum hunc et illum et minus diligit; at Deus non manebit? At si quemquam prius minus charum, quis postea chariorem habet, procul dubio movetur, quoniam in charitate augmentatur. Nunquid similiter et Deus? accedunt sani, accedunt saucii oculi ad intuendum solem; delectatur sanus, offenditur saucius oculus, [Col. 0694C] diversitas haec solis est, an potius oculorum? sol enim aequaliter utrisque coruscat, aequaliter calet; sed ex aequaliter calente non aequaliter irradiata calefiunt. Quare? quia haec quam illa calefieri habilior materia.
Sic Deus in se unus, immutatus varietati meritorum se accommodat, ut amet pium plus minusve, oderit impium prout qualitas est vitae: amorem maxime contrahens ex suo; odium autem tantum ex alieno. Memorat enim Scriptura quod nihil eorum odit quae fecit (Sap. XI, 35) ; non tacens quod pravos odit, sic ad ipsum dirigens sermonem: Odisti omnes qui operantur iniquitatem (Psal. V, 6) . Estque haec sententia in Scripturis creberrima, [Col. 0694D] prior vero rara.
Ne ergo sacrae Scripturae sacris scriptoribus a Spiritu sancto inspiratae, cum injuria Dei sibi relinquantur contrariae, alterius alteri contemperare decet rigorem, non illius quae saepissima repetitione nitet, quae repetitionum varietate quid velit sine ambiguitate docet: Nihil ergo eorum odit quae fecit. Sed potius diligit justum quem fecit, et hominem et angelum. Odit autem 46 injustum quem fert errans homo et angelus. Injustitia est nihil: ergo implicans se injustitiae juxta auctoritatem efficitur et ipse nihil: et Evangelium de Deo ait: Sine ipso factum est nihil (Joan. I, 3) . Aut ergo sic exponemus: Nihil eorum odit quae fecit perstantium in ordine [Col. 0695A] assignato. Aut sic: id quod est, nihil odit eorum quae fecit, id est, inter ea quae fecit. Quippe cum inter ea quae fecit existentia nihil offendit, illud solum tanquam alienum ab amore suo excludit: nisi si quando libeat quod ad non esse desipiendo erravit, ad esse revocare, ut amet ad se conversum, oderit autem omnino aversum. Argumentum odii poena est miseri; quia qui odit Deus est aeternus, qui punitur miser est perpetuus: quem enim aeternaliter odit, quia ille sine fine iniquitatem diligit: (non enim emendationis gratia ad inferos descendit) sine fine et punit. Nam hic in spe veniae conversionisque, quodammodo diligunt conversorem; ibi poenarum finem mitigationemque desperantes, necesse est juxta naturam affectuum oderint irrogantem: [Col. 0695B] nam si sunt hic qui oderunt, unde illud: Superbia eorum qui te oderunt, ascendit semper (Psal. LXXIII, 13) , quanto magis ibi: Et si qui minor est in regno coelorum, major est Joanne (Luc. VII, 28) . Nonne e contra apud inferos, in malitia minores excedunt et flagitiosos apud nos morantes? utique, aut est verum aut verisimillimum.
Si vero, sic Deus diligit justum, ut oderit injustum, injustus autem nisi ex Deo non fiat justus; quomodo justificabit quem non diligit? aut quomodo diligit quem odibilem novit? Diligit profecto malum: Quoniam ipse prior dilexit nos (I Joan. IV, 10) . Alioquin non faceret bonum. Diligit, non quia est malus ille, sed quia ipse est bonus; diligit autem malum ut faciat bonum; diligit [Col. 0695C] profecto, non solummodo, sed ab aeterno. Quae enim ratio ut iniquum amet modo, non prius; aut cur modo et prius, non autem ulterius? Nonne Dominus Jesus eos qui nondum erant, vel si erant, nondum credebant, credituros tamen amabat, cum orabat non solum pro his qui tunc credebant, sed et pro his qui credituri erant? (Joan. XVII, 20.)
Sicut vero aeternaliter, ita aequaliter, prius reum, post sanctum diligere videtur: amat enim reum ut convertat, conversum ut sanctificet, sanctificatum ut salvet: hoc vult inimico, quid amplius volet amico? Sic Jacob dilexit, Esau autem odio habuit (Rom. IX, 13) . Utrumque totius massae macula inquinatum aequaliter; unum per misericordiam elegit, [Col. 0695D] alterum per justitiam reprobavit, et quod utrique debuit, alteri per misericordiam non exsolvit.
Quid vero si quem amat adhuc reum, ante reconciliationem morte praeveniretur, non quidem erit, sed quod potest fieri, si eveniret, quid contingeret? alterutrumne necesse foret, aut ut ex amore impium coronaret, aut ut ex impietate, sibi charum damnaret? praemortuum utique perderet; nam non ita amat ut in reatu, sed a reatu absolutum sanctificet.
Si tamen sic contingeret, quem nunc amat ut salvet, non salvaret, quia tunc non amaret, quippe quem ab aeterno damnationi adjudicasset. Constat enim certissime divinam nunquam falli praenotionem, [Col. 0696A] nunquam frustrari voluntatem. Num si diligit malum, sed futurum bonum; similiter odit bonum, sed futurum malum, et in malo perduraturum? An dicetur talis nunquam fuisse bonus juxta illud: A nobis exierunt; sed de nobis numquam fuerunt? (I Joan II, 19.) De numero sanctorum nunquam fuerunt praedestinatione, fuerunt necne similitudine? Sed et quem odit Deus Esau, ab illa, quam solam habebat, originali macula in circumcisione, et omnis improbus in infantia regeneratione purgatur. Si vero omnino mundatur, quomodo est malus, quem odit Deus? aut si est bonus, quomodo eum odit Judex justus? praesertim cum sit infra annos discretionis, id est, dum adhuc est bonus, obiret; et si eum nunc odit, tunc charum salvaret Deus, quia est [Col. 0696B] justus. Damnandum igitur, non solum dum innocentia nitet, sed et antequam fieret, Dominus 47 odit; quia semper animum damnandi habuit. Quare? ob culpam quam praenovit. Non enim personam accipit, sed merita praescit, et secundum ea damnare disponit. Sic antequam fieret Esau, odio habuit. Annon odio habuit quem aeternis poenis deputavit, quem scilicet damnare voluit? Nisi enim prius voluisset, non post puniret.
Annon ipse punit? certe malos male perdet (Matth. XXI, 41) ; quia ipse dicit: Reddam ultionem hostibus meis (Deut. XXXII, 41) : nam et sanguinem servorum suorum ulciscetur; et vindictam retribuet in hostes eorum (Deut. XXXII, 43) . Utique sicut praescit, ita praevult quae facturus est: quia Quod factum est in ipso [Col. 0696C] vita erat (Joan. I, 4) . Qui sic fecit, quae futura sunt.
An quod de iniquo antequam fieret, de bono dum in bonitate staret, nequaquam voluit; malis post meritis provocatus velle coepit, quod postmodum fecit? Nec enim quidquam nolens, imo volens facit. At modo velle, modo nolle divinae non competit constantiae: nam Sapiens non poenitebit.
Sed sic refragari Scripturae videbimur, quae asserit Deum punire neminem ante reatum, neminem coronare ante meritum. Annon est Dei odium gravis poena; ejus amor desiderabilis corona? Dicemusne igitur nec odisse quemquam ante meritum, nec dilexisse? Sed angit nos Dominus in judicio bonis dicturus: [Col. 0696D] Venite, benedicti Patris mei; percipite regnum quod paratum est vobis ab origine mundi (Matth. V, 25) . Quomodo ab origine non dilexit, cui ab origine regnum paravit, aut quomodo sine odio diabolo et membris ejus ignem aeternum praeparavit? Profecto sicut piis coelum, et impiis infernum destinavit, ita e converso fecisset, nisi quia cui vult miseretur, et quem vult indurat (Rom. IX, 18) . An praetaxatae satisfaciemus quaestioni, poenam coronamque asserentes tantummodo existentis esse et permanentis, et vel de dolore gementis, vel de gaudio jucundantis.
Non absurde tamen dicetur Deus perdendum quoque diligere, dum manet is in bonitate. Annon amaret, cujus sancta vita sibi placet? Nonne et in [Col. 0697A] perdendo sanctam vitam amplectitur, quomodo in salvando malam persequitur? Verum quomodo vel sancte agentem amat, dum in animo volvit, ut post depravatum perdat? amat, quoniam se ita interim erga eum habet, quemadmodum erga virum bonum oportet, sed hic amor abit quoniam malitia subit. Non autem econtra, iniquum semper odit, cui mitius quam sint merita, plerumque retribuit.
Sicut auctoritas dilectionem Dei, odiumque commemorat, ita ejus iram et furorem manifestat. Ira autem et furor habentis est passio et conturbatio, minor et major juxta illud: Turbatus est a furore [Col. 0697B] oculus meus (Psal. VI, 8) . Et illud: Ira enim viri justitiam Dei non operatur (Jac. II, 20) . Non minus autem odium amorque ab intuitu rectitudinis aciem mentis avertunt. Unde Sallustius [Col. 0697] Sallustius De conjurat. Catilinae, pag. 58 edit. Genevens., 1615. ab ira et odio, ab amicitia et misericordia judices esse vacuos decere censet; si per iram, multo magis odio mens affligitur. Deus autem in tranquillitate judicat; nullis enim affectuum perturbationibus, mutabilitati subjectus aestuat.
Solito igitur nobis more, nec odit, nec diligit, nec irascitur, nec miseretur. Miseretur tamen, sed cordis sine anxietate, cum misero subvenit. Irascitur, sed cordis sine tumore, cum poenam ingerit. Odit cui vult gehennam; diligit cui vult vitam, utrumque tam juste quam occulte volens absque [Col. 0697C] aestu, voluntate non commota; quia non est subita, sed aeterna; transeunt quidem tempora non transeunte ipsa: nam quod voluit ut esset modo, vult ut sit modo, volet ut fuerit modo.
Sed dices: Multa voluit prius quae non vult modo, sicut Dominum Jesum mori voluit olim, non autem modo, sed vivere. Sed quem olim voluit mori tunc, et nunc vult mortuum fuisse tunc, non autem mori nunc: nam 48 nunquam voluit Dominum mori nunc, semper autem voluit eum mori tunc; sic semper vult Dominus quae fiunt, fieri quando fiunt, nunquam vult fieri, quando non fiunt
Sed nunquid ita vult fieri quae fiunt, ut etiam velit quae male fiunt: nam si eum ea nolle dixerimus, quomodo esse poterit quod is noluit, qui solo nutu [Col. 0697D] quidvis facere suffieit? Nonne sicut omnia quae voluit esse, fecit; ita omnia quae nolit non esse, facit? Si igitur quid nolit Omnipotens, cur non impedit ne fiat quod displiceat, atque ideo unde doleat? Quomodo namque quidquam quis noluerit, nisi sibi displicuerit? quomodo vero displicebit, nisi si fiat piguerit, plus minusve, prout displicuerit? Nonne quicunque nolunt quid esse, volunt id non esse: quod autem volunt, nonne faciunt si queunt? nolentem itaque voluntas comitatur: nam non aliud aestimaverimus nolle, nisi ad quod pertinuerit et velle. Aut igitur nihil, aut parum differunt, nolle quid esse, et velle id non esse.
[Col. 0698A] Non est autem idem nolle, et non velle: nam quod non velint quidquam inanimata, recte dicimus; quod autem nolint, non recte. Quae ergo fiunt in mundo inique, patet Deum nequaquam nolle; nam si nollet, esse non sineret; si enim nollet fieri, vellet non fieri. Et quia voluntas ejus inefficax nunquam est, procul dubio non fierent. Quae ergo Deum nolle non licet dicere, dicemus licenter ipsum ea velle? Et quidem ad eum quotidie sic oramus: Et ne nos inducas in tentationem (Matth. VI, 13) . Nequaquam id rogaretur, nisi inducturus timeretur. Et in Propheta ad eum de servo dicitur: Destruxisti eum ab emendatione (Psal. LXXXVIII, 45) , id est, per flagella mundum fecisti. Et item de inimicis: [Col. 0698B] Pone illos ut rotam (Psal. LXXXII, 14) , id est, quantum retrosurgentes, tantum ante cadentes, in eis quae ad mundum, quae postponenda sunt, proficiunt; in eis quae ad Dominum, quae praeferenda sunt, deficiunt: Et sicut stipulam ante faciem venti (ibid.) , id est, redde eos tales qui non obsistant tentatori: non id peteretur a milite, si sciret id regi suo displicere.
Si ita se habent supradicta, fieri Deus vult mala; quae autem vult fieri, profecto placent sibi: placeant ergo Deo qui inique agunt, quippe ejus voluntatem ita faciunt, ut in nullo dissentiant. An in hoc arguuntur Deo contrarii, quia Dei voluntatem facientes non proficiunt, dum non ipsi, sed sibi placere quaerunt? Hoc autem quaerere, plane est male agere; qui [Col. 0698C] autem male agunt, Deo, secundum praedicta, ita volenti obediunt; quare qui dum male agunt voluntatem Dei faciunt, dum in malo actu gloriantur, voluntatem Dei perficiunt. An igitur qui iniquus esse non potest Deus, iniquus est, dum sibi ante placentes, punit male agentes, auf qui apud nos male agunt, apud eum bene faciunt, ac per hoc falso mali glorificantur ut boni?
Sed nos auctoritate et ratione ducti, pleraque certi sumus inique agi. Quae autem inique aguntur, Deo placere non possunt, dicente Propheta ad eum: Non Deus volens iniquitatem tu es (Psal. V, 5) ; et alibi inducit Deum arguentem iniquum: Existimasti inique, quod ero tui similis (Psal. XLIX, 21) . In quo certe similis esset, si sibi ut iniquo iniquitas placeret: [Col. 0698D] sermo igitur divinus quoties Deo videtur injurius, quoniam, ut putatur, Deo iniqua conciliat, sic circumspecta vestigatione contemperandus est, ut et sibi nunquam dissonet, et honestati per omnia concordet. Quare intentator malorum Deus neminem inducit in tentationem, adjuvans in malo, sed non juvans in bono. Justum quippe est ut Qui in sordibus est, sordescat adhuc (Apoc. XXII, 11) : [Col. 0697] Aug., ep. 105, l. I ad Simpl., q. 2, etc. nulli impertit malitiam, sed retinet gratiam, sine qua nihil nisi ruina restat. Itaque Dominum nostrum scelera nostra velle, omnino, nolle autem, non omnino negabimus: nam tametsi non nolit sanctos peccare, quod fit ad humilitatis provectum; attamen [Col. 0699A] non vult eos in peccato perseverare: sicut enim, eo nolente, non contingeret peccare, ita, eo volente, a malo contingit enatare. Bona quippe summe bonum velle, voluntatemque ejus efficacem esse, nulli dubium puto, nisi qui nesciat Omne donum perfectum desursum esse, descendens a Patre luminum (Jac. I, 17) . Quicunque 49 igitur subversus corruit, ipsum erigi non ille voluit, cujus voluntas frustrari nequit.
Sed quoniam id nequaquam eum velle videmus, num nolle asseremus? Sed si peccatorem nolit converti, velit non converti? utrumque vero nequissimum, utrumque quis dubitet diabolicum? Sceleratum namque non converti tam est iniquum, quam converti aequum. Qui enim pio, quia converti elegit, [Col. 0699B] ipse impio, quia non converti maluit, sortis suae vicissitudinem aequa lance appendit.
Constat itaque Deum non velle omnia, quae si fierent, bona apparerent; sed ea quae vult nondum existentia, facit subsistere; vel jam subsistentia, non sinit perire. Similiter ea solum mala ipsum nolle novimus, unde suos providus ne accidant servat, vel si acciderint, misericors ipse liberat.
Non tamen ignoramus quaecunque probat ratio, quaecunque divinus praecipit sermo, Deo placita; caetera vero quae vel rationi vel auctoritati adversantur, ingrata reputari, consuetudines judicio non improbando. Haec nimirum Deo displicentia, quia prohibet et displicere facit mentibus sanctorum; [Col. 0699C] illa dicuntur chara quia praecipit et sanctis facit esse amabilia.
Nonne Deo Jesum mori placuit, cujus in sanguine redimendum orbem instituit; aut quomodo Patri factus est obediens usque ad mortem (Philip. II, 8) , nisi quia paternae memor voluntatis patienter omnia tulit usque ad crucem? Quod [Col. 0699D] Magister, lib. I Sent. dist. 48, § 3. si Patri Filium mori placuit, nonnisi a Judaeis occidi voluit, ne aliud frustra voluerit, quia non aliud evenit [Col. 0699D] Vide Aug. in psal. XCIII. . Dicemusne Patrem de Filio tantum ut moreretur voluisse, in voluntate autem qualiter id fieret non habuisse? At improvidae fuit hoc voluntatis, non divinae, praesertim cum non occidi, sed occidere saepius vitio soleant deputare; ergo quem mori voluit, cum nulla culpa sit, voluerit et occidi. Si autem a Judaeis Jesum [Col. 0699D] occidi voluit, nonne ut Judaei Jesum occiderent velle oportuit? Nam quomodo id perfidi potuissent, nisi ipse voluisset, dicente Jesu Pilato: Non haberes in me potestatem, nisi tibi datum esset desuper? (Joan. XIX, 11.) Patrandi ergo sceleris potestatem perfidis dat Deus; nec daret nisi vellet. Quare etiam dicitur Pater Filium tradidisse, nisi quia voluit ut traderetur? A persecutoribus quolibet modo occidi, nunquam est culpa; plerumque vero virtus digna coelo, quia pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus (Psal. CXV, 15) . At occidere sanctos nemo nescit esse flagitium, qui cruciamenta [Col. 0700A] praevidet occidentium. Velit igitur Deus ut occidatur Christus, quia sanctissimum; nunquam autem velit Deus ut quis occidat Christum, quia est nequissimum. Sicut enim ille cujus sine voluntate nihil fit bene, omnia autem fiunt male, vult ut a malis occidantur boni, ut coronetur patientia; ita non vult ut bonos occidant mali, ut requiratur injustitia. Vult quidem hominem posse malum, quia posse malum non est vitium, sicut nec posse bonum virtus; potius malum posse bonum est illi, qui potuit transgredi et non est transgressus: nam qui quia non potuit non fecit, nec in bono est vituperandus, nec in malo laudandus. Similiter qui cum posset non fecit, aut de malo jucunde est bonus, aut de bono inique malus. Sic ergo mali placeat, nempe [Col. 0700B] potentia bona, ut et mali displiceat voluntas et effectus.
Diximus baptismi sacramento lotum, ante discretionem a reatu liberum, dicemus et adultum, licet gehennae praescitum, dum bene vivit, salute dignum. Quod vero is aliquando bene vivit, testatur Scriptura, asseverans quod si justus suam deseruerit justitiam, in injustitia sua morietur (Ezech. XVIII, 24) . Quod vero et quandoque sit bonus, et dum bonitas durat coelo dignus, aperte Dominus docet, dicens: Ecce nomina vestra scripta sunt in coelo. Quorum plures [Col. 0700C] post abierunt retrorsum (Luc. X, 20) .
50 Providentia exitus rerum complectitur, judicium praesentem vitam metitur [Col. 0700D] Ambr. in cap. IX ad Rom : unde Dominus: Ubi te invenero, ibi te judicabo, quasi diceret: Nec qualis fueris, nec qualis futurus sis, imo maxime qualem te invenero attendam dum judicabo. Quem ergo praescientia inferis secundum futura addicit, judicium coelo secundum praesentia plerumque inscribit: nam si interim mori contingeret, debitum salutis indubitanter reciperet. Sicut quem jure praedestinavit, si in flagitiis nondum emendatum mors praeriperet, patria indignus in inferno exsularet cum diabolo, a quo inemendate superbo, indeficiens ira Dei interminata exigit tormenta.
[Col. 0700D] Ergone Creator summe bonus, prudens creaturam suam, at summe malam, factoris sui totiusque boni perosam, paterna quasi motus pietate diligit, cum argumentum odii exhibitio sit facti? An dicam amare, quem non sinit perire; sed sic potius odit quem ad tormenta custodit? An in his patet dilectio, quia poenam quam infert per justitiam, temperat per misericordiam, secundum illud: Universae viae Domini misericordia et veritas? (Psal. XXIV, 11.) Sed si diligit, cui per lenitatem poenam laxat, profecto magis odit, cui per rigorem aeternam miseriam prorogat: tormenta enim magis districtus irrogat, quam mansuetus mitigat: Judicium enim sine misericordia [Col. 0701A] ei qui non fecit misericordiam (Jac. II, 13) .
Si vero Universae viae Domini misericordia et veritas, id est, judicium, quomodo haec via, id est, impio poena illata, est judicium cum misericordia? Dicamne adesse misericordiam, sed quasi sopitam, quasi tepidam? Quia in impios divina vigilanter ferveat severitas, ac per hoc judicium sine misericordia, quia adeo est modica, ut sit quasi nulla. An potius Dominica haec sententia plane est tenenda juxta litteram? unde in Propheta: Cum exarserit in brevi ira ejus, etc. (Psal. II, 12) [Col. 0701D] Glossa ordinaria ibidem ex Cassiodoro. . Ira quippe Dei in reprobos, teste expositione hujus loci, dicitur in judicio exarsura, quia nulla apud eum tunc patientia: Si autem in puniendo nihil habebit patientiae, quis locus reliquus misericordiae? Cui [Col. 0701B] autem non miseretur, miserum quomodo diliget? Si autem perditum hominem non diligit, multo minus diabolum.
Illam autem propheticam Scripturam, qua dicitur: Universae viae Domini misericordia et veritas. Auctoritas super istum versum: Prope es tu, Domine, et omnes viae tuae veritas (Psal. CXVIII, 51) , sic exponit [Col. 0701D] Glossa, ibid., ex Aug. in psal. CXVIII. : Erga omnes quos Deus liberat et damnat, omnes viae misericordia et veritas, quia ubi non miseretur, vindictae veritas merito datur; quia nullum immeritum damnat, sed multos immeritos liberat. Itaque Universae viae Domini misericordia et veritas. Quia nulla sunt ejus opera, nisi ab harum alterutra, ut fiat hic iniquorum per misericordiam exspectatio, conversorum emendatio, et in futuro [Col. 0701C] per justitiam utrorumque aequa retributio; quia reddet unicuique juxta opera sua (Psal. LXI, 13) .
Si autem: Non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis (Rom. VIII, 18) : quod enim non invenerunt opera, supplet misericordia: Quoniam in aeternum misericordia ejus (Psal. CXXXV, 1) , quomodo juxta opera reddit Deus bona futura? Haec bona nemo plus minusve acciperet, nisi prius differenter meruisset. Sic: Regnum coelorum non est dantis, sed accipientis (Joan. XIV, 2) ; sic: In domo Patris mansiones multae sunt (ibid.) ; sed quia nullius sufficerent merita, utpote parva, utpote temporalia; misericors Deus perficit quod meritum incipit.
[Col. 0701D] Si vero hujus saeculi bona vita, quia est et brevis et parva, nisi largitoris benignitate, non rependeretur aeternitate, cur saecularis culpa perpetua exigitur poena [Col. 0701D] Greg., l. IV,. Dialog. c. 44. ? An quod non meruit culpa, supplet justitia? Sed hoc non est justitiae, quae cuique quod suum est reddit, imo tyrannidis, quae violenta dominatione premit. At sicut praesens bonum acquirit futurum, Deo miserante, et justo, licet latenter, judice; ita scelus mundi finiendum infinita sibi vindicat cruciamenta justissimo judicante, sed justitiam nobis celante, nisi testante Domino: Qui minor est in regno coelorum, major est Joanne (Matth. XI, 11) . [Col. 0702A] Charitas post hanc vitam et sanctitas perficiatur, ut sit digna beatitudine, 51 et perfecta perseveret, ut sit digna aeternitate juxta illud: Qui in aeternum diligit, in aeternum meretur habere quod diligit; quod super illum locum quaere: Justificationes tuas in aeternum propter retributionem (Psal. CXVIII, 112) .
[Col. 0702D] Glossa ordinaria ex August. Contra autem malitia hic inchoata, ibi accumulata, nec exinde diminuenda meretur flagellum, et hoc interminatum: sicut enim bonitas munere Dei, ita quoque malitia reatu sui meretur ampliorem, et modo, et maxime in futuro pro meritorum quantitate librata recompensationem. Ad quae quia ad malum proni sumus sufficit culpa; quia vero in bono infirmi sumus, non sufficiunt merita. Sufficit illa et non sufficiunt ista, quia his rependitur longe [Col. 0702B] amplius quam debeatur, illi id solum quod promeretur. Si ita est, perdito et salvo constat merces; non solum pro eo quod gessit in corpore, sed et quod post corpus, alter in coelo, alter in inferno.
Sed huic contrarius videtur Apostolus asserens quod in judicio Unusquisque referet propria corporis prout gessit (II Cor. V, 10) . Propria, quia non judicabitur quis propter aliena; corporis, quia non propter ea quae aguntur extra; prout gessit, quia ante acta discutit Deus, non futura.
In hac discussione voluntas maxime inquiritur, cujus juxta naturam quaecunque fiunt, aestimantur. Sed mirum valde est, si voluntas hujus saeculi meretur rependi, non et futura, cum tunc longe et in [Col. 0702C] bono melior, et in malo comprobetur pejor. Quippe si ut angeli ita homines nunquam mutati voluntate, nec unquam mutandi morte, ii miseriam, illi reciperent felicitatem, et utramque continuam propter voluntatis continuationem, profecto omnes rite fieri dicerent in hominibus, quod rite factum non negant in angelis. Nunc quod mortem voluntas praecedit, et utrique ea de qua agimus voluntas aeterna succedit, ideone carebit retributione? An potius temporalis aeternae voluntas vindicabit voluntati recompensationem? Transiens namque manentis causa est. voluntas voluntatis.
[Col. 0702D] Vide librum Different. Isidori Hispal. Sciendum itaque nobis est hunc nostrae statum [Col. 0702D] mortalitatis medium inter luctum et gaudium idoneum sibi locum obtinuisse hunc mundum, qui et ipse medius inter coelum et infernum est constitutus. Hic nec inferni moerore cruciamur, nec jucunditate coeli exhilaramur; potius comparatione inferni quasi in coelo regnamus, comparatione coeli quasi in inferno exsulamus; hinc nobis praesto est descendere et ascendere; per nos descendere, per Deum ascendere. Utramlibet harum extremitatum adeptus fueris, inibi permanebis, nec alterutram vitare poteris: haec ergo vita est ad promerendum, futura ad accipiendum. In corpore agimus, ut post [Col. 0703A] corpus, et item recepto corpore, condigna recipiamus. Solum igitur illa hominum merita apostolica memorat sententia quae aut requiem, aut aerumnam introducerent (licet introducti non cessent promereri perseverantiam aerumnae aut requici). Quae enim in hac vita agimus digne merita, quae vero in altera vita volumus, dignius meritorum praemia nuncupari solent. Praesentia quippe futurorum sunt causa. Huic vitae actionem, alteri do voluntatem. Nam defunctis operum cessante opera, sola cogitatio erit reliqua.
In adultis ergo merito perseverat poena, quia non recedit culpa. Verum parvulus qui solum ab origine, at nullam proprio maculam contraxit ab actu, cur sempiterno affligetur cruciatu? Num et hoc inter [Col. 0703B] occulta filii? Si vero adeo conteritur qui peccatum non fecit, quid fiet ei qui tota die offendit? Apud districtum originalis culpa judicem licet occulte, tamen juste regioni proscribit pereuntium. Pereuntibus autem perpetuitatem, ut dixi, poenae perpetuitas importat culpae: quod forsan [Col. 0703D] Vide notas sub finem cap. 6, hujus part. et in parvulos cadit. Parvulus 52 enim a carnis carcere eductus, jam sui compos, aut in liberam evadit rationem, aut velut in carne et adhuc arbitrii carebit libertate; igiturne spiritus rationalis usum nunquam habebit rationis? sed corpus aggravat animam, et terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. IX, 15) . Anima ergo corpore et anima inhabitatione exuta, exuetur et aggravatione, quam caro importat et sensu post hominem expeditus intellecta [Col. 0703C] cogitabit. Quod in parvulo ita esse salvando constat, constet quoque quia ita decet et in perdito. Aut ergo charitatem habebit, et coelo dignus in merito, tenebitur inferno. Aut non habebit, et nemo jam dubitet quin jure careat gaudio.
Si ita se habent praedicta, procul dubio constat cum clementia in sanctos Dei justitia; sine clementia in reprobos sola justitia. Sed si ejus misericordia nunquam est sine justitia, quomodo ejus justitia reperitur sine misericordia? Sicut enim non miseretur injuste, ita indecens est ut crudeliter judicet.
Notandum tamen quod cum virum impium, nullius bonae conversationis habentem respectum, Dominus sua bonitate convertit; cumque infantiae innocentiam [Col. 0703D] Deo regeneratione pacatam, sua salvare miseratione disponit, non videtur justitiae sequi examen, verum misericordiae dulcedinem. Si enim libram judicii attenderet, neque aliud impio quam quod meritis suis dignum est, videlicet infernum, neque infantiae quoniam nihil promereri valet, recompensaret coelum. Nunc autem bonitatem suam utriusque cum inopia librans mavult miseratione uti quam judicio; atque ideo fatendum est, quoniam ita vere est, quaedam prout justitia postulat minime punire, quoniam mitius res tractatur per misericordiam; quale est quod impius justificatur: justum enim erat ut quoniam in sordibus est, sordesceret [Col. 0704A] adhuc; verum misericorditer a sorde purgatur. Sicut autem hujusmodi severitatem justitiae blandimenta misericordiae excludunt, ita quoque alia libram justitiae admittunt, mansuetudinem non inveniunt, unde: Judicium sine misericordia ei qui non fecit misericordiam (Jac. II, 13) . Quaedam vero ex misericordia pariter et justitia proveniunt, sicut quod pro meritis datur; verum quoniam non sufficiunt, gratia opitulatur, hac ratione justi vitam aeternam consequuntur.
Praesumptionem fortasse putabis asserere Deum quid facere quod opus justitiae non sit, praesumptionem ergo judices affirmare Deum quid facere quod opus misericordiae non sit; ipsum enim arbitrari aut immitem aut injustum, utrumque nefas est. [Col. 0704B] Quod si facit illud ubi non utitur misericordia, sed tantum justitia, quid mirum si id agit ubi non utatur justitia, sed tantum misericordia? Habet [Col. 0704D] Mag., l. IV Sent., dist. 46, sub finem. enim semper utramque, verum gerenda quaedam producit ab una, quaedam ab altera; alia autem, ut dictum est, ab utraque.
Quid ergo dicemus? nonne quidquid Deus facit, justum est; et quidquid facit, est pium? certum utique est, quia nihil agit injustum, nihil impium. Estne igitur id quoque certum quod quidquid facit justum est et pium, sicut illud videtur velle: Universae viae Domini misericordia et veritas? (Psal. XXIV, 4.) Quod si ita est, quomodo dictum est aliud prodire a justitia solummodo, aliud a misericordia? Si, inquam, omne opus Dei justum est et pium, [Col. 0704C] quomodo alterum a judicio alterum procreatur a pietate, et non potius utrumque ab utroque? Sed fortasse quidquid a Deo fit, ideo justum dicitur et pium, quoniam sanctum est et bonum, non autem ideo justum ut nihil fiat, nisi quod judicium requirat, ne flagitiosus non convertatur, neque parvuli salventur. Item non ideo pium ut ubique utatur pietate, ne nusquam fiat judicium sine misericordia, ei qui non fecit misericordiam, quod cum fit, sine crudelitate nullam impertit misericordiam, quoniam sceleratos torquet per justitiam: quae enim duritia, meritis reddere condigna? aut si dedecet ut reus patiatur, judex vero non misereatur, profecto quam meruerant illi sua iniquitate iram, lenit ipsa sua [Col. 0704D] bonitate; lenit, inquam, quia est 53 benignus; punit autem quoniam est justus; lenimine quidem minimo, quia misericordiam non fecerunt, poena vero maxima quia sic meruerunt.
Utique parcere poterat vel pessimo, sed facto prius justo. Verum secundum aequitatem non fieret, nisi perseveranti iniquo pro merito recempensaret. Tamen qui praefert justitiam et huic parcere poterat per misericordiam, sed non vult ne iniquorum auctor aestimetur, unde ait: Existimasti inique quod ero tui similis, arguam te, etc. (Psal. XLIX) .
Sed quoquo modo misereatur, miseratio qualis erit, unde amor deerit? num sicut studiosis irascitur [Col. 0705A] quos flagellat, et non odit; ita flagitiosis miseretur quibus aliquatenus parcit et non diligit? Hanc certe iram propheticus ille poenitens expavescit, cum sic orat: Domine, ne in furore tuo arguas me, id est, in judicio ne perdas, nec in ira tua corripias me (Psal. VI, 1) , post hanc vitam purgatorio igne rubiginem vitiorum ne excoquas, hic potius seca, ure; futuram emendationem nequeo tolerare. Haec ira medicinalis est curando, cujus salus exspectatur, illa misericordia vel huic exhibetur aegroto, cujus de curatione desperatur; non quod impotens sit medicus, sed quia indignus refutatur aegrotus. Si enim vellet, sanaret; vellet autem si amaret; nam si amaret, amato bene vellet, alioquin quomodo diligeret cui vel non bene vel etiam male vellet? si [Col. 0705B] vero bene ei vellet, bene etiam eidem esset, alioquin Omnipotentis voluntas inefficax foret, imbecillemque calamitas torqueret, cum quid cuperet, at effectu deficeret. Sed omnia quaecunque voluit fecit (Psal. CXIII, 3) . Voluntas autem ejus non est alia, et actio alia, ne imbecillitatis merito arguatur, si voluntas non sufficiat efficiendis, sine patrocinio operationis, at sufficit: Quoniam ipse dixit et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt (Psal. XXXII, 9) . Constet ergo si summus judex damnato bene vellet, damnato etiam bene esset.
Quomodo vero quis, cui semper male est, bene velit, si cum liberare possit nunquam velit? Nam si quem amat a miseria liberare non potest, quomodo sine dolore est? an in tantum bene velit, non ut [Col. 0705C] omnino liberet, sed ut afflictionem minoret? Sed quae reliqua est, adhuc tanta est, ut bene ei esse non possit, qui nihil boni sentit, nihil boni penes se unquam reperit, quem mors depascit. An dicam bene ei esse, sed ipsum nunquam sentire? At tale bonum quid prodest? Bene igitur sibi est et male; si bene, gaudeat; quia vero male, doleat, sed gaudium in gehenna non novit Scriptura, imo luctum: Nam ibi erit fletus et stridor dentium (Matth. VIII, 12) . [Col. 0705D] Mag. IV, d. 46. Quare fatendum aestimo non bene esse misero. Misere autem esse damnato praesertim nequissimo, minus tamen male quam exigunt merita nec pertinaciter negabo [Col. 0705D] Dubitat cum Aug. in psal. CV. Quoniam in saeculum misericordia ejus, et lib. XXI De civit. Dei c. 24: Rigorosae justitiae libram agnoscunt, etiam in damnatis. Hieron. in fine libri II, super Ezech. 7; auctor hom. de verbis David: Quis sum ego, inter opera Chrysost. nec parum faciunt plures script. [Col. 0706D] auctoritates. August. tamen, XXI De civit. c 24, censet Deum punire citra condignum. nec praecipitanter affirmabo.
[Col. 0705D] Verum si malo minus male sit, bonus Judex ei minus male voluerit; non tamen bene, quia huic non est nisi male. Quae tamen ratio cogit fateri Deum damnato minus male, vel velle vel facere, cum reddat unicuique juxta merita; nam si reddit citra, reddendo non pervenit usque ad merita; quomodo igitur secundum ea? Bonis reddit, secundum ea, quia quantum meruerunt, et addit ex gratia. Cui ergo minus male, ac per hoc male voluerit, illum [Col. 0706A] non amaverit. Sed sicut cui bene vult amavit, ita cui male vult oderit; patet male velle quem destinavit incendiis gehennae.
Quem ergo odit Deus num diliget homo? equidem de diabolo evangelica dicit auctoritas: Nemo potest duobus dominis servire: aut enim unum odio habebit, id est diabolum; et alterum diliget (Matth. VI, 24) , id est Deum; et hic ab auctoribus commendatur. Aut uni adhaerebit, scilicet daemoni, et alterum contemnet, scilicet Dominum, et hic vituperatur. Merito igitur oderit quisque humani generis adversarium quem odio non ignorat addixisse Deum. Constet itaque Dominum odisse quem non liceat servo diligere; namque illum si Dominus amaret, servus voluntatem Domini et non faciens vapularet (Luc. XII, 47) . Ipse quoque Dominus servum male falleret, cui odium dilecti sibi persuaderet et invide diligeret, quem caeteros odisse mallet. Quem ergo odit Dominus, odero ego servus; cui male vult Dominus, 54 male velim servus, cui vult ut male sit modo, pejus autem in futuro, velim similiter et ego; unde in Psalmographo: Qui diligitis Dominum, odite malum (Psal. XCXVI, 10) , scilicet diabolum. Nam quomodo diligam? optem conversum coelo revocari? Scienter divinae resistam voluntati? Desiderem vel ex parte ejus leniri cruciamenta? In vanum; obdurata non sinit malitia. Malitiaene veniam flagitabo? Impoenitens est, non impetrabo; potius mihi justum exacerbo dum quantum in me est exsecrabili precum devotione, nefandaque devotionis oblatione, de jure [Col. 0706C] ad injuriam inflecto. Potest utique, quod et saepe ad tempus agit, ab indignorum cessare poena, sed animo impoenitenti nulla ratione debetur venia. Quod de daemonibus dicendum puto, et de hominibus; sed quos in inferno jam novimus esse receptos, flagitiis praegravatos, morte pessima praeoccupatos.
[Col. 0706D] Mag. IV. d. 45, § 2 et d. seq. Aug. in Enchirid. c. 110 ad 2. Dulcitii. quaest. Damas. oratione pro mortuis. Chrysost. hom. 3. in ep. ad Phil. Prudentius, etc., ut in notis. Nam fortasse queant viventium merita in aliquo perditorum laxare supplicia, si tamen ut quidam opinando perhibet, id anteacta vita meruerit. De in hac vita pravis, et pro pravitate post hanc vitam perdendis, quid dicam? Constet utique in eis Dei odium, constabitne et nostrum? Fratres nostri sunt; communem habemus in coelo patrem; ad quem communiter clamamus: Pater noster qui es in coelis (Matth. VI, 9) , scilicet Deum: communem in [Col. 0706D] terra, unde omnes nati sumus, hominem videlicet primum. Fratrem odero? at qui odit fratrem homicida est (I Joan. III, 15) . Non diligam? at qui non diligit fratrem, manet in morte (I Joan. III, 14) . Fratrem meum factum mihi inimicum abjiciam? at praecipit Dominus diligere inimicos (Matth. V, 44) . Monet Apostolus in omnibus probare quae sit voluntas Dei (Rom. XII, 2) , hoc enim solum inter omnia debet [Col. 0707A] servo placere, quod probaverit Dominum suum velle. Dominus autem vult malos male perdere (Matth. XXI, 41) ; nonne igitur placebit servo malorum perditio? quomodo autem fratres diliget si eos damnari volet? aut si id fratribus nolit, nonne Dominum contemnit cujus voluntati contradicit?
Dum in terra vivimus, in terra viventium, quantumvis nefariorum finem, qui Deo notus est, quia ignoramus, perditioni [Col. 0707D] Aug. XXI. De civit., c. 24. non praejudicamus, quorum vitam in melius convertendam speramus. Secundum Apostolum dicentem: Tu quis es, ut alienum servum judices? Domino suo stat aut cadit, stabit autem (Rom. XIV, 4) . Nam si eorum exitus non lateret, divino dissentire judicio non deceret; nec omnimode dissentimus; cum ipse velit ut sic dissentiamus: [Col. 0707B] Qui vult omnes homines salvos fieri et neminem perire (I Tim. II, 4) [Col. 0707D] August. lib. de corrept. et gr., c. 15; XXII, De civ. cap. 1, etc. , non in se, quia quaecunque voluit fecit; sed in cunctis, quos ita facit velle, ut pius affectus pium moveat judicem, impium expiare, quemadmodum legimus beatum Stephanum in ipsa lapidantium trucidatione, orando persecutori Paulo veniam promeruisse.
Providit quidem Deus ab aeterno mundare immundum, sed et penes se praeparavit emendationis causam, intercessionem sanctorum.
Dum igitur latet voluntas Dei, id velimus quod fratrum consonet charitati: voluntas Dei patefacta omnium ad se trahat corda: unde in coelo erit perfecta beatitudo ubi non aliud Dominus et aliud volet servus, juxta illud: Placebo Domino in regione [Col. 0707C] vivorum (Psal. CXIV, 9) . Quasi diceret: Hic in regione morientium non placeo, ubi cum ignorantia, tum infirmitate, aliud quam ipse volo; sed ibi placebo, quia in voluntate sua, non displicebo in mea: unde Pater Abraham pacatus in quiete, turbatis in igne dicit: Magnum chaos firmatum est inter vos et nos (Luc. XVI, 26) . Non quia [Col. 0707D] Ita Aug. XX de civ., c. 22. Greg. XXXIII. [Col. 0708D] Moral., c. 19; et XXXIV, c. 16. D. Th. in IV, dist. 50, q. 2 et 4. ibi boni malos non videant, sed quia ad eos per compassionem non transeant; quoniam pater vel mater in coelo, filio vel filiae, in inferno non condolebit; quia justissima Dei vindicta justissimis non displicebit; alioquin quomodo absterget Deus omnem lacrymam ab oculis eorum (Apoc. VII, 17) , si nec inde deerit miseria? dolor enim miseria est, quae lacrymae dici solet causa: [Col. 0707D] verum ibi neque dolor neque luctus.
Qui non credit jam judicatus est (Joan. III, 18) . Unde constat tam Judaeos quam gentiles sine fide hinc migrantes, sine spe tormentis deputandos; teste etiam Domino: Multi vocati, pauci electi (Matth. XX, 16) . Quia inter Christianos multiplicati sunt super numerum; nonne multos illos odimus quos Dominum reprobasse novimus?
55 Sed jam supradicta non stabit sententia quod Dominus sanctis inspiret ut velint: Omnes homines salvos fieri, et neminem perire (I Tim II, 4) , [Col. 0708A] et egebit littera expositione alia. An dicemus in Ecclesia ab inchoata quidem usque ad completam, multos vocatos, paucos electos, simul autem viventes utrum praedestinati sint universi ad vitam necne, nobis incertum fore; ac per hoc liceat, imo oporteat eorum exoptare salutem, et sic supradicta littera expositione non egeat alia? Quod si, ut magis videtur, omni tempore Ecclesiae multi sint vocati, pauci electi, ita exponemus: Deus vult omnes salvos fieri, id est, neminem perire; non utique in se, sed, ut dictum est, in suis: quippe nemo est quem velint perire, quia nullus est cui salutem non velint. Sed cum Ecclesia (licet quando, ignoretur) continere tamen plurimos non dubitetur, tandem evomendos, si eorum aliquos, ut fortasse contingit, multos nos [Col. 0708B] eveniat nobis amare contemporaneos, nonne quam odimus cum Domino reproborum multitudinem nescientes odimus, quos scientes diligimus? Sic eminus exercitum prospiciens notos inter ignotos video, sed quos indiscrete cerno, cernere me ignoro. Sic floribus prata vernare, segetes aura undare cernentes miramur, et cum fiores hic, spicas illic videre non ambigamus, hanc tamen vel illam vidisse dubitamus. Sic pleraque scimus, quae nos scire nescimus, et possumus, quae nos posse ignoramus; quod experimento utrumque probaverimus; piis impiorum corporis ad tumulum, animae ad infernum prophetico spiritu saepius patefacta est ruina.
Sed an noluerunt quod Dominum velle senserunt? Certe voluerunt, quos perdendis crebro legimus imprecatos, [Col. 0708C] non animi veneno, sed consentientes Deo. Nec enim peccantem puto diligere, nisi cum nescitur Deus odisse; vult quippe virum bonum omnes diligere, praeter quos noverit Deum odisse.
Vult itaque omnes homines salvos fieri, et neminem perire saeculi. Id est, sanctos suos facit velle, omnes quidem, nisi si cui quempiam ad populum sinistre innotuit pertinere. Quid si quis morti a Deo praescitos, homini autem dum vivunt fere incognitos sic diligat, non ut coelo donentur, sed ut charitatis merito tolerabilius crucientur, forsan rarus erit qui apprehendat. Attamen perexilis amor est qui nec bonum tribuit, nec malum tollit, sed tantum imminuit: nam vis amoris reservanda est praedestinatis. [Col. 0708D] Sed sic accidit eosdem scienter diligere et odisse. Ego autem difficile crediderim quemquam amare, cui beatitudinem nolit, velit autem sine fine miseriam; facile autem acquieverim condolere. Nam quemadmodum irasci amicis, contingit nonnunquam misereri inimicis; unde Dominus: Videns civitatem flevit super eam (Luc. XIX, 41) , duplici contritione conterendam.
[Col. 0708D] Magister I, dist. 42-44. Omnipotens est Deus. Et tamen, ut ratio habet, [Col. 0709A] cum innumera sint, ut mentiri, se negare, et hujusmodi quae nequit, ideo omnipotens est, quia haec nequit. Ita igitur omnipotens est, ut omnino nihil possit quod irrationabiliter et male fiat. Omnino nihil nequeat, quod ab ipso decenter administrari queat: praerogativa potestatis conspicuus, ut quidquid decet, queat, ne qua imbecillis notetur; quidquid dedecet, nequeat, ne qua boni valentiam mali potentia obfuscet, et tanto decrescat quanto pravitati accedat. Unde quantalibet creatura, collatione Dei est infirma.
Verum ne omnipotentia nusquam proruat in illicita, decet Omnipotentem omnia non solum scire, sed et praescire: nam Sapientiae ejus non est numerus (Psal. CLXVI, 5) . Haec autem sapientia sicut augmenti, [Col. 0709B] ita nescia est principii: nam si quando cresceret, vel inciperet, in scientia processisset; quae autem ratio ut quidpiam post, non autem prius sciret? dicente evangelista: Quod factum est, in ipso vita erat (Joan. I, 4) [Col. 0709D] August., tract. in psal. XLIV, et alibi. . Quasi diceret: Quidquid fit in tempore, 56 ante tempus vivebat in ipsius cognitione. Oportet ergo ut quidquid absque principio providentia Dei simul complectitur, hoc suis quoque temporibus veritas ejus exsequendo prosequatur; quoniam si quod providendo futurum promisit, inexpletum negligeret, fidelis Dominus in omnibus verbis suis (Psal. CXLIV, 13) , mendax fieret. Et quia omne Dei institutum merito suae constantiae nuncupatur juramentum, si quid mutaret, et mendax et perjurus, ac per hoc Deus non foret. Quocirca [Col. 0709C] quidquid divinae providentiae sinceritatem praecipitanter actum evacuaret, illud malum et irrationabile videretur; quidquid autem irrationabiliter fieret, illud Deum non posse supra dicebatur.
Si ergo quidquid aliter se haberet, quam Deus ordinavit, irrationabile esset, nullum autem irrationabile potest, liquet ipsum nihil posse nisi quod veritas habet providentiae; sed nihil providit nisi quod contingit: nihil igitur potest nisi quod fit. Imo nihil potest, nisi quod vult et facit. Id enim solum facere disposuit, quod per voluntatem effectum reddit. Haec ergo quatuor tali sibi vinculo connectuntur, ut nec se deserant, nec excedant, quippe et providentiae divini actus aequalis est potestas, et potestati adaequatnr [Col. 0709D] cum actione voluntas, unde aiunt voluntate Dei potestatem non esse majorem.
Quod si dixerim quae Deus, ut modo sunt, providet, aliter providisse potuit, ut juxta illam providentiam aliud quam nunc velit et agat, libere potuerit; quod quidem secundum id quod tunc providentia sic haberet, bonum et rationabile esset: verum secundum id quod nunc est, malum et irrationabile est.
Respondes: Alteri providentiae apud Deum locus praecessisse non potuit, quia sine hac quam nunc habet, nunquam exstitit; nec ambas simul (secum quippe [Col. 0710A] decertantes) habuisse convenit. Si ergo dispositio Dei res aliter ac fiunt, nec prius ordinare, nec post ordinatas immutare valet, quomodo sanctorum studium, et pro studio salus; impiorum perversitas, et pro ea infernus rite deputatur, inde gratiae, hinc divinae justitiae? Quae enim gratia, quaeve justitia, dum vel disponit, vel dispositum efficit, cum neutra ex parte quidquam mutare possit? Gratiam et justitiam agnosceremus, si cum hoc mallet, non minus alterum posset. Nunquid aliud videam nisi necessitatis violentiam, cum nec unquam Petro negare, nec Judae conferre potuerit perseverantem gratiam? Et quidem utrumque in sordibus reperit, sed utrumque liberare non potuit. Judam infixum in limo vidit, sed extrahendo nihil prodesse potuit. [Col. 0710B] Petrum ad se traxit, quia eum in luto relinquere nequivit. Nihil eorum quae feci vel facturus sum, unde cessavi vel cessaturus sum, bona malave sint, aut juvare ut sint, aut impedire ne sint penes illum ulla potestas cst.
Quomodo ergo omnipotens est cui ea virtus non est, ut cuipiam ita adsit, ut adjutus bonum faciat, quod erat dimissurus, aut malum omittat quod erat facturus? Unde fit, aut ut omnino ingratus, aut ut minus exstiterim gratus auctori meo, dum id mihi tribuit quod negare nequit.
Sed dices: Agendum tibi gratias est, quia licet aliud non possit: at quod potest non invitus facit. Sed sic, non tam de facto, quippe quod vitare non potest, quam de voluntate gratias ago: sed nec de [Col. 0710C] ea obnixe, quia nec ipsam valet cavere. Illi siquidem gratias agere consuevimus qui ita nobis praestat beneficium, ut si libeat queat retrahere manum. Nam qui coactus dedit, nec rem retinuit, nec gratiam promeruit.
Dices forsan: Et Deus, si velit, aliter agat ac facit; sed, etiamsi velit, voluntati effectum habere non licuerit, alioquin ratio providentiae in anima ruitura vacillet, et Deus nota falsitatis turpatus, non amplius queat esse Deus. Sed nec velle quid tale decebit quod futurum providentia abdicavit; abdicavit autem quidquid non fit; nihil ergo velit nisi quod evenerit, de quo constat, quod omnia quaecunque voluit fecit (Psal. CXIII, 3) [Col. 0709D] Aug., l. XIV, De civit., c. 19; IV, contra Julian; c. 14; lib. De corrept. et gra. c. 11; De bono [Col. 0710D] persev. c. 7; Enchirid., c. 107; V contra Julian., ca. 16. Item De corrept. et gr. c. 12, et ad art. 5. sibi falso impositum. , humana autem natura [Col. 0710D] ita condita est, ut cum nullo ad vitium provocetur incitamento, tamen mali per se compos exstiterit: verum nec malum vitare, nec bonum velle, nec cum voluerit 57 perficere queat, nisi opitulante Domino; nam quia malum per se vitare non sufficit, solus in Domino confidens ait: Viam iniquitatis amove a me (Psal. CVIII, 29) . Quod vero affectus boni a Domino Deo est, addit: Inclina cor meum in testimonia tua (ibid.) , bona voluntate jam praeventus, sed adhuc bono opere consummandus fusa ad Deum prece inquit: Statue servo tuo eloquium tuum in timore tuo (ibid.) Eloquium quippe [Col. 0711A] per Dominum statuitur, dum per ipsum eloquii sensus in opere completur; cum vero timorem sui Dominus incussit, quasi stimulum contra acediam adhibuit. Primus ergo homo abutens arbitrii libertate praevaricatus est; sed num Deus illum ne transgrederetur defendere potuit? non potuit, quippe nihil potest nisi quod contingit. Cum igitur homo, nisi cooperetur Deus, a natura non habeat, ut culpam caveat (vitatio siquidem culpae grandis virtus est, praesertim malae voluntatis) omnis autem virtus a Domino Deo est, descendens a Patre luminum (Jac. I, 17) , dicente Domino discipulis: Sine me nihil potestis facere (Joan. XV, 5) , nihil utique boni, sed quod est malum; cur Adam reatum contraxit, dum prohibitum admisit, quando ex se efficaciam vitandi [Col. 0711B] noxia nunquam habuit; nisi defendente Deo: defendendi autem quia aliter praenoverat, posse Deus non habuit. Aut igitur hominum nulla culpa est, aut si qua est, in Conditorem refundenda est.
Sed fortasse dices: Licet divinae non fuerit facultatis peccantem ne peccaret praemunire; attamen gratiam contulit qua usus persistere quiret illaesus. Mira res! beneficium potens est Deus inchoare, inchoatum impotens consummare; et quod monstri instar reputo, parvulus jam regnaturus, adulta vero aetate delicturus, ac per hoc tandem damnandus, modo tamen gratiam percepit, qua sancte vivendi compos exstiterit, ac per sanctitatem cum Deo regnandi. Vide mirum, cum Deus nec velit nec possit sanctum servare, servatum beare, ne, ut saepius dictum [Col. 0711C] est, fallatur praescientia: potest ergo parvulus ille, et in innocentia perseverare, et vitam aeternam obtinere, velit nolit Deus. Similiter licet procedere de eo qui a Deo angelus, a se diabolus factus est. Fons totius boni Deus summe beatus, cujus omnipotentiae constat nihil obstare, sic humanae naturae ruinam per justitiam pertulit, ut et reparationem per misericordiam providerit, reparationem, per Verbi incarnationem, quam dum sola gratia praedestinaverat, misericordem se exhibuit; misericordiorem, dum penes se praevisa consolando promisit; misericordissimum dum redimendo promissa implevit. Si autem, ut dictum est, nec praescientia nec praescita valent alio deflecti, Deus nec aliter quam incarnatione hominem [Col. 0711D] a jugo Satanae quivit absolvere; neque hominem quem assumpserat, vel a contumelia irridentium, vel a saevitia crucifigentium potuit defendere; cum tamen homini ipsi effugisse haec praesto fuerit. Quocirca grati simus servo quam Domino. Servus potuit, Dominus non potuit nobis salutem negare: qui potuit quia voluit, beneficium tulit; qui noluit nec potuit quasi necessitati morem gessit; nam, sicut esse, ita mundum redimere necesse erat Deum; volebat quidem et esse et redimere, sed nec hoc nec illud poterat vitare.
Mira miseria, si passionem adeo probrosam, [Col. 0712A] mortem denique turpissimam, qui Deus erat, evadere nequibat. Mira impotentia, si nisi moriendo hominem perditum restaurare non potuit. Sed potuit, quoniam juxta [Col. 0711D] August. l. XXVIII, contra Faustum; De agone Christi cap. 10, et seqq. lib. XIII. De Trinitate. c. 18. auctoritatem, erat et alius modus Deo possibilis, sed nullus nostrae fragilitati convenientior; potuit namque justissima utens potestate diabolum tyrannica privans praelatione, suos servos quos ille lusoria pollicitatione fugitivos abduxerat, solo jussu revocare [Col. 0711D] Athan. orat. 3, cont. Arian. Leo, ser. 2. De [Col. 0712D] nativit. Bernardus, ep. 190, etc. ; nisi quia maluit affectantibus potentiam, humilitatem obtendere, servituris affectum suum intimare, factus homo tanquam viator strenuus sequacibus ducatum praebens, verbo eos et exemplo praestruens. Deus ergo qui hunc modum praetulit, et alios in promptu quamplures habuit, Dominus Jesus monstrans duodecim [Col. 0712B] 58 apostolis sibi opus non esse sui ad defensionem, testatur se posse Patrem suum rogare, exhibiturum sibi pro duodecim apostolis duodecim legiones angelorum (Matth. XXVI, 53) , pro se contra saevitiam Judaeorum decertaturas. Frustra hoc Filius dicit, si Pater suus id non possit. Si vero id potest (ut vere potest) tale quid potest, quod nec unquam vult nec facit.
Quocirca auctoritate evangelica fulti, de particulari ad particularia similitudine ducti procedentes, asseveremus Deum innumera posse et non velle; sed quia nobis in hac vita aut difficile aut omnino impossibile est, ratiocinando expedire, qualiter Deus quidquam possit, quod non velit, magnus [Col. 0712D] Aug., c. 95 Enchiridii. aliquis de futura non quidem de ista vita ait: Tunc videbimus quam multa possit Deus, et non velit. Constat [Col. 0712C] namque divinae providentiae, constat et nobis, Scriptura docente, quod Antichristum Christus est perditurus. Quocirca si Antichristum salvaret, procul dubio secundum quod res modo se habent, providentiam suam falsaret: unde videtur, quod si Antichristum potest salvare, providentiam potest falsare. Antichristum quippe salvare, providentiam esset falsare; atqui Antichristum potest salvare; siquidem constat ipsum omnia posse: num igitur potest se ipsum fallere? Absit! Hujus quippe collectionis propositio et verisimillima et dolo est plena. Antecedens enim verum consequens infert falsum.
Ita respondendum puto: Quoties dicitur: Si Deus potest aliter facere quam providit, tunc potest falli, [Col. 0712D] quod videtur sequi, quia aliter facere esset falli; potest utique aliter facere, quoniam potest et aliter providisse: nam si alia providentia esse non posset, nec aliter fieri posset; alioquin si poterat quid fieri quod non poterat ante provideri, poterat certe a Deo quid improvide, ac impraemeditate factum esse: sed opus Dei omne incipit, operis autem praemeditatio ipsius incoeptionem antecedit, quoniam quod factum est in ipso vita erat, (Joan. I, 4) . Potest ergo aliter facere aliam sequens providentiam quae semper fuerit; non tamen hanc quae est falsare, quae tunc nunquam exstiterit. Non [Col. 0713A] ergo ita facere aliter potest ut ista fuerit, et incompleta relicta sit, quod impossibile est. Verum ita ut absque hac alia exstiterit, et non eo quod est, sed quod esse potest completa sit, quod impossibile non est.
Quocirca hujusmodi districtione utendum puto, quod nihil eorum dignum est Deum posse, quae in se noscuntur indecora, quales sunt superbia, invidia, gula, luxuria. Verum ea tantum quae honeste fierent, etsi horum quamplurimis divini circumspectio consilii supersedendum censeat; quod genus est, Judae perseveratricem gratiam contulisse, Petro negasse; quod utrumque et bene fieri potuit, et bene infectum cessavit. Hujusmodi potest Deus et velle et facere, sed nunquam volet aut faciet, quia [Col. 0713B] male vellet et faceret, propter hoc solum quod constanter penes se proposuit, quod nihil horum vellet aut faceret. Potest itaque talia, quia quantum in se honeste fierent; sed non vult, quia contra propositum essent. Potest utique talia et bene et honeste facere, quia ab aeterno potuit, et bene et honeste facienda providere. Verum si potest velle et facere contra propositum: contra propositum autem facere et velle plane est male velle et male facere, nonne igitur potest male velle et male facere? et hoc absit! Argumentatio subdola verisimilitudine palliata, interius rimanti turpitudinem suam denudat, dum per vera concessa falsum concedi intendit.
Miraris forsan si quid potest Deus velle vel facere [Col. 0713C] contra propositum: velle autem vel facere contra propositum, quid est nisi idem quod velle vel facere aliud quam propositum sit. Quod constat Deum posse; quod si agere contra propositum, est cassare propositum, non id utique decet Deum.
Audacius dixerim et hodie Deum posse diabolo compunctionem infundere, et poenitenti veniam dare, satisfacientique salutem indulgere. Audacissime adjecerim, in una persona quae est Christus divinitatem humanitate posse se disjungere, et 59 disjunctae gratiam suam retrahere, ut jam purus homo sine Deo ruat in vitium, de vitio in infernum, quod ne unquam fiat beneficium quidem contulit, sed beneficio potentiam suam non inclusit. Salva enim justitia revocare potest beneficium quod non [Col. 0713D] ex merito accipientis, sed affectu largitoris noscitur commendatum: multum quidem meruit homo ille, sed virtute Dei non sui, ut si reddat Deus quod homo promeruerit ex se, retineat autem quod ipse fecit in homine, nec homo ille habeat unde gaudeat. Si salutem quam adversario misericorditer contulisse potuit, aequissima negavit severitate et negabit. Nonne gloriam quam filio hominis Filius Dei unicus contulit, adhuc gratiam dicis? quomodo autem gratia est, si resumi non potest? sed potest; nam Propheta humanitatem ad sibi unitam divinitatem inducit sic loquentem: Deus meus, ne sileas a me, et assimilabor [Col. 0714A] descendentibus in lacum (Psal. XXVII, 1) . Ne sileas, ne a me divinitatem separes, quam dum mecum habeo ipsa docente nihil ignoro. Etenim si silueris, dum personaliter unito mihi te disjunxeris, assimilabor descendentibus in lacum, descendentibus in iniquitatis et inferni profundum, ut non disconveniam in poena, quibus convenerim in culpa. Omnia sciens homo Jesus nequaquam id peteret, si divinitati impossibile foret; sed quia fieri potuit, ne fieret obediendo impetravit, nunquam timens lapsum fastigii sui sine dubio praenovit constantiam, quam se promeriturum sanctissimo militiae suae obsequio nullo modo dubitavit.
Plura ergo Dei complectitur potestas quam voluntas; licet ad plenum id minime liqueat, quia, si quid [Col. 0714B] potest Deus quod non velit, neque providit, videtur, ut dictum est, posse sibi contrarius esse; non tamen potestas major est quam voluntas: etenim potestas et voluntas eadem est; quia utraque idem quod Deus est, sic Deus cum plura sciat quam doceat, in ipso tamen doctrina non exceditur a scientia; utraque enim est Deus.
[Col. 0713D] Mag. I, d. 35. Providisse quoque aliud potuit quem et aliud liquet potuisse, ac egerit. Nam, quemadmodum potestas libere pro arbitrio operatur, ita providentiae libertas sponte elegit hoc aut illud, ut sicut potentia sola voluntate, ad hunc quem novimus [Col. 0714C] perducitur effectum, sic praescientia nulla necessitate coacta, hunc quem videbimus ordinem maluerit eventuum. Unde Dominus: Non vos me elegistis, sed ego elegi vos (Joan. XV, 16) . Quid est enim electio, nisi quaedam de diversis pro libito facta portionis assumptio?
Haec praenotionis voluntaria dispositio, ut supra diximus, initio caruit et fine carebit; praenotio quidem, et dispositio ex quo id quod praescitum est evenerit et transierit, desinunt utique sic vocari, sed non desinunt esse quod sunt; nam quid est praenotio, quid vero dispositio, nisi praescientia futuris suum rebus ordinem assignans? praescientia autem omnino est scientia; scientiam autem Domini vel in minimo deficere, et ad metam deduci existentiae, [Col. 0714D] nefas est etiam cogitare; quippe dum res variantur, instabilia stabiliter ipsa comprehendit:
Bona autem Deus non solum scit, sed et cum faciente [Col. 0715C] facit: unde ad Deum per Prophetam dicitur: Cum sancto sanctus eris (Psal. XVII, 26) , id est sanctitatem operaberis.
Sed quem in bono vult juvare, non vult cogere, ne hominis nullum sit meritum, pereatque liberum arbitrium: flagella et varias naturae vices ita praecogitat, ut praecogitata et sine nobis compleat, quoniam ipse percutiet et sanabit (Ose. VI, 2) . Ipse sicut lac mulsit me, et sicut caseum me coagulavit (Job X, 10) . Et quia neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat (I Cor. III, 7) , ipse incrementum dat. Futura itaque Deus ita scit, aut ut sine eo fiant, qualis est culpa; aut cum eo fiant, qualia sunt rationis consilia, aut per ipsum fiant, qualia sunt naturae opera.
[Col. 0715D] Haec futura si Deus ita provideret, ut provisionem, quandoque inchoaret, inchoationem deliberatio antecederet; quid inter multa, electione dignissimum judicaret? Verum quia ipsum sua providentia antiquiorem esse ratio non sinit, difficile est apud Deum, alii providentiae locum invenire. Et quidem aliam providentiam nunquam habuit, sed quod habuisse potuerit ratio evincit. Nam quae necessitas omnipotentem cogeret, ut hanc viam, non aliam disponendo teneret? quod si angelus ex quo est, aliud facit, et aliud potest; cur non Deus quoque, qui interminabilis est, ex quo est aliud providet, nihilominus tamen aliud providere potest?
Quod si potest providere quod nunquam providit, ac per hoc scire quod nunquam scivit (quod cum nobis, [Col. 0716A] multo potius ipsi est notum, non enim nostra more quidquam ignorat, ex omnibus quae potest facere aut scire), num potest incipere ut quidquam provideat aut sciat? Sed, sicut potentia ejus nequit incipere, ita nec scientia: quidquid namque potest providere, quod nunquam providit, aut scire quod nondum scit, ita potest, non ut incoeperit, sed ut ab aeterno providerit, scierit, voluerit.
Quod si rationis fautores et auctoritatis (eadem enim auctoritas quae cogit, et plura Deum posse, et pauciora fecisse, requirit ut quidquid potest facere, potuerit providisse: nam, quia facere potest quod non facit, consequens est providere posse quod non providet; plane enim desiperet qui diceret Deum quid posse ad actum ducere, quod nequiverit ante [Col. 0716B] actum praenosse), si, inquam, tali ratione persuasi Deum ita dicamus ea quae sunt praescisse, ut quae nunquam sunt, nihilominus providendo potuerit ordinasse; hanc potentiam adjudicandi subsistentiae quae nunquam subsistunt: profecto semper habet, cum immutabilium discretione eventuum. Sicut dum Antichristum adjudicat perditioni, posse etiam habet adjudicare saluti: nam quia illum indesinenter damnationi addicit, aut nunquam ejus potest providere salutem, aut interim dum providet damnationem, ecce simul cum providentia contrariae providentiae continet potentiam: sicut tu in somno potentiam 61 retines vigilandi, sed nullam habes potentiam, ut, dum dormis, vigiles. Num nec Deus habet posse, ut, dum cujuspiam providet damnationem, [Col. 0716C] ejusdem provideat salutem? Tu non habes posse ut, dum dormis, vigiles, id est, ut utrumque simul agas; posse tamen habes ut tunc vigiles quando dormiturus es, te enim somno trahit sola voluntas, nulla necessitas. Nec Deus ergo posse habeat, ut utrumque simul provideat: id enim nulla ratione fieret honeste, habeat tamen potentiam ut tunc provideat alterum, quando provisurus est alterum: libertas quippe arbitrii qua ductus, hac taliter hora providet, duxisse etiam potuit ut eadem hac hora non sic, sed aliter provideret. Idem de praeterita, idem dixerim secure de futura hora. Sed: Qui prius posse habuit aliter nunc providere quam providet, num et nunc idem posse retinet aliter nunc [Col. 0716D] providendi quam providet? Sed cum nunc unam habeat providentiam si cum ea et oppositam habere potest, potest duas simul habere adversas. Quod igitur prius potuit, modo non potest; ita quidem ante potuit privatum me, regem constituere nunc; non potest autem modo. Nam quomodo id queat effici, ut idem eodem tempore sit et non sit, utpote me in instante hoc, regem et esse et non esse? Similiter paulo ante Deo possibile erat meam nunc vitam finire; verum et modo et postmodo impossibile est ut inteream modo.
Fateor quidem Deum illius efficaciae, ut ante praesens, possibile sibi sit in ipso praesente quidquid libuerit efficere: verum ubi praesens, ipsum ordinante Deo, jam est, vel praeteriit, Deum nego hoc [Col. 0717A] in praesenti ad actum perducere posse quidquam eorum quae ad idem praesens non pertinuerint [Col. 0717B] Aug., l. XXVI, contra Faust., c. 5. . Dum hoc dico divinae potestati non derogo, verum ordinatissimam demonstro: confusioni enim simile foret, quasi chaos rite videretur, si cum ordinatione sua quid esset vel non esset, contrarium statum inducere posset; nec igitur quod fit non fieri possit, nec quod est factum non esse factum. Unde juxta Hieronymum [Col. 0717] In ep. ad Eustoch. De servanda virg. Aliter legitur in excusis. Consule notas. : Cum omnia possit Deus, non potest virginem suscitare post lapsum: potest quidem liberare a culpa, sed non potest facere quin fuerit corrupta. Quare? quia, ut dictum est, quod factum est non potest non fieri.
Dei tamen de potentia timide disputandum puto, nec quid ipse valeat penes se, verum quid de eo [Col. 0717B] senserimus asserendum. Nam cujusmodi sit apud se propter quod fide capitur, quasi in caligine opinamur: quid enim a sensu nostro remotius, quam corpus Christi integrum in coelo perseverare, et tamen quotidie non particulatim, at integerrimum super multa altaria, a fidelibus in terra sumi? Quid hac re humano sensui incredibilius? attamen fidei nihil est verius.
Sicut scientia Dei et voluntas, ita etiam potentia, [Col. 0718A] nec initium habet et fine caret: quare quidquid potest semper utique potest; sicut enim antequam res existat, habet potentiam ut eam ad esse perducat; ita postquam exstiterit, eamdem potentiam retinet ut rem eamdem ad esse perduxerit. Sicut enim antequam contigerit quid, possibile est ei impedire eventum; ita postquam evenerit, nihilominus possibilius habet ante impedisse ne fuerit.
Sed dices: Postquam res evenit, non potest facere quin evenerit. Respondeo: potentiam nunquam habuit voluntatem suam cassare, aut provisa inexpleta relinquere: hanc potentiam nunquam habet, et hac alia nunquam caret, ut voluntate aeterna et scientia interminata, non hoc quod fit simul, verum aliud solum velit, provideat, agat. Sic quoque nunquam [Col. 0718B] ei possibile est quod semel contingit, postea efficere ut id factum non sit; semper autem potentiam habet quod quovis tempore fit, vel factum jam est, id antequam fiat, impedire ne eveniat. Sic quod factum est non fieri potest, vel non potest. Divinae providentiae divina voluntas, quomodo, ut supra assertum est, causa est, si neutram neutra existendo antecedit? Sicut vita in corpore effectus est animae, non praeventus ab efficiente.
[Col. 0717D] Magister II, dist. 12. Deus ergo quando voluit mundum condidit, potens et hunc prius condidisse, et huic alios quotquot cogitaveris adjecisse. Nam summae facultatis artifex unde prius vocationi astringeretur, aut si unum mundum ex nihilo creare potuit, unde factura multorum arceretur? Unus ergo unum, bonus bonum, aeternus sempiternum componere maluit, quanto antiquior, tanto et immensior, eo et melior, in nullo egens mundo: ante quem sicut nusquam erat, ita beatus, ut beatior esse non posset, existebat. Liquet itaque Deum, non ut sibi bene esset, sed ut bono suo alii participarent, operatum fuisse, secundum Moysen, sex diebus quidquid coeli ambitu [Col. 0717D] continetur, secundum alteram Scripturam: Qui vivit in aeternum creavit omnia simul (Eccli. XVIII, 1) . Mora tamen temporali opus erat, ut terra inanis et vacua, vaporali aquarum raritate obducta, ut appareret arida, detegeretur, et virore vestita animantibus ornaretur. Nec jure de limo perhiberetur factus homo, nisi limus praecesserit unde homo prodierit. Prius ergo informem creaverat terram sub aquis, quam detectam; postmodum multiplicibus [Col. 0718C] depinxit formis [Col. 0717D] Mag. l. II, dist. 2, § 7. . Omnia ergo simul condidit, quia post quietem nil dissimile aut de nova materia adjecit. Nam quae diversarum specierum permistione generantur, ut mulus; vel quae de corruptione erumpunt, ut vermium quoddam genus; vel quae naturae repugnantia de occultis Dei ideo prodeunt, ut mirabilem Deum rememorent, quales sunt enormes partus, succedunt quidem quantum ad formam, inter prima tamen opera fuerunt quantum ad materiam. Vetus igitur materia recente induitur forma, cum quid de insolito in mundum nascitur. Verum naturalia se primis operibus profitentur cognata, inde substantiae originem, inde sortita qualitatem. Omnia igitur corpora ex prima materia; animae vero omnes primis illis similes. Quievit itaque [Col. 0718D] Deus die septima (Gen. II, 4) : non ab opere, quia Pater usque modo operatur (Joan. V, 17) , sed ab operum novitate: quae enim prius condidit, et ante fecit, aut materia praejacente, aut similitudinis expressione: vel certe omnia simul creavit, quia informem corporum materiam, et [Col. 0718D] Aug., VII De Genes. ad litt. c 24 et seq. Magister hic. Adae animam, omnemque in coelo angelicam naturam in creatione conjunxit: quae ideo omnia dicuntur, quia quaecunque ea prosequuntur (de substantiis loquor), inde [Col. 0719A] contrahunt 63 aut originem, aut similitudinem: omnia corpora originem, omnes animae similitudinem; originem ab informi materia, similitudinem a prima anima.
[Col. 0719D] Mag., l. II. dist. 2, § 6. Terram igitur hominibus, coelum vero spiritibus, demum et hominibus habitationem instituit. Angelum mox cum coelo, et in coelo condidit, quia In principio creavit Deus coelum; et: Angelus principium est viarum. Quae Deus simul fecit, homo dicere non potuit; unde Moyses post aliqua separatim adjunxit, qualiter inter aquas coelum firmavit, unde et firmamentum dici promeruit.
[Col. 0719B] Sed si coelum volubile est, num cum ipso circumeunt habitatores? Quod philosophorum potius est quam Christianorum. Quomodo autem inerunt volubili nisi simul voluti? non plane liquet. Stat ergo firmamentum [Col. 0719D] Legatur August., II De Gen. ad litt. c. 10. , non tamen stantibus stellis, ut sit habitatio idonea sanctis. Quod fieri posse non negat ratio; vel certe si coelum moveri verius est, aliud stabile ulterius inquiratur, quo Dominus ascendens juxta Apostolum super omnes coelos, migraverit ad se omnes sanctos tracturus (Ephes. IV, 10) ; nam ubicunque fuerit corpus, illuc congregabuntur et aquilae (Matth. XXIV, 28) . Dicente Domino: Si quis mihi ministrat me sequatur: et ubi sum ego, illic et minister meus erit (Joan. XII, 26) . [Col. 0719D] Initio Hexameron. Nam secundum Bedam coelum, quod in principio [Col. 0719C] fiebat, mox supernis civibus repletum, ab omni volubili statim separatum est.
Hanc autem patriam spirituum, spiritualemne decet esse an corporalem? Spiritualis autem natura ad quid corporeo egeat loco; aut corpora eorum qui sunt sancti quomodo habitent in regione spirituali? nec enim divisam patitur ratio mansionem angelis futuram et sanctis: nam sanctos, ruinam suppleturos angelicam, ab angelis dissociari minime decet; ipsos enim nemo inglorios rite negaret, si in quo Salvator esset cum sanctis penetrale, angelos non includeret. Verum coelum esse spiritum quis dicere? quis tantam novitatem, imo errorem inducere audeat? Nemo equidem nescit angelos [Col. 0719D] tam bonos quam malos similiter et animas post Deum, spirituum nomine nuncupandos, praeter hos autem nec meminit usus nec Scriptura, tali quidquam reverentia honorandum. Restat ergo coelum esse corpus, nam accidens aestimare deliranti relinquitur. Quod si glorificata caro gloriosa animae est mansio? non querantur spiritus aula coelesti contenti, cum artifex Deus admiranda depingens varietate conspicuam fabricavit, aut si videri non contingit, credi tamen fas non est tantos inhabitatores, habitaculo declarari minus apto. Si ergo coelum tali ratione fatemur corporeum, econtra [Col. 0720A] infernum aequali ratione corporalem non diffiteamur locum; alioquin tormenta caloris quomodo contineret et frigoris? Carcerem ergo intelligimus deorsum quomodo regiam sursum; unde in Symbolo apostolorum sic habetur: Descendit ad inferna, ascendit in coelos.
[Col. 0720D] Mag., l. II. dist. 9. Angeli omnes boni conditi sunt et sapientes: alii tamen aliis in utroque praestantiores. Unde quos dignitate creationis praeter caeteros nobilitaverat, officii majestate reverendos, minoribus praefecit, hominibus promovendis, in legionibus suis duci suo deservituros, usquequo sancti angelis aequandi de castris in palatium, [Col. 0720B] de exsilio in regnum, mirandi venustate provehantur: jam tunc, juxta Scripturas, praelationis cessabit omnis potestas (I Cor. XV, 24) . Et quia hominibus consummatis praelatio evacuatur, patet quod causa consummationis instituta est infirmis. Unde Apostolus de angelis: Nonne, ait, omnes sunt administratorii 64 spiritus in ministerium missi propter eos qui haereditatem capient salutis (Hebr. II, 14) .
[Col. 0720D] Mag., II, d. 5, 7 et 23. Angelis sicut hominibus arbitrii indulta est libertas; homini quidem valde potens; angelo autem longe potentior; libertas autem arbitrii ut sit, opus est discretione, voluntate, potestate. [Col. 0720C] Discretione, ut quid bonum, quidve sit malum calleas, inter bona autem quid potius, inter mala vero quid deterius tuo modo distinguas. Voluntate, ut alterutri discretorum pro libitu animum admittas. Potestate, ut quae elegeris, si libeat, sine impedimento percipias. Unde et liberum de voluntate judicium dicunt: judicium quippe quo singula pensantur, tum demum de voluntate est liberum, cum quod voluntas amplectitur, nulla ab actu difficultate tardatur. Liberum ergo arbitrium nec est sine discretione, nec cum discretione sine voluntate, nec cum utraque sine efficiendi facultate: tanto absolutius, quanto absolutiora tria haec invenerit. Quo carent pueri, carent [Col. 0720D] sicut bruta insensati. Et non est homo qui non alicubi careat eo, nunc deficiens arbitrii excussione, nunc discussae rei appetitu, aliquando rei appetitae obtentu.
Et cunctis quidem natura adest; naturae autem exercitium nonnullis deest. Primus homo hac vi floruit, dijudicans singula vere, pronus velle bona, et quae voluerit nullo obnitente relinquens infecta. Talis homo est ex creationis natura, ita tamen ut nihil queat absque cooperante gratia. Sed qui in his nascendo floruit, praevaricando male defloruit, ut flebili alteratus vicissitudine, arbitrii sentiret [Col. 0721A] partes in contrarium immutatas. In judicio praeceps, illicita affectans, piger et invalidus ad utilia, impetuosus ad inhonesta; liberum ergo arbitrium illiberabiliter est depressum, non tamen exstinctum. Nam quemadmodum scintilla multo cinere pressa, quibusdam fomentis excitata, similis eluctanti, erumpit demum in flammam; ita mens nostra onere corruptae carnis gravatur quidem: attamen intenta sibi, nonnihil virium sibi restitisse residuum, in investigatione rerum demonstrat. Verum cum divina juvatur opitulatione, licet difficulter, operatur tamen potenter. Nam poenae peccati debetur, ut qui facile bonis studiis haesisse poterat, quia sponte recessit, cum molestia redeat, cum labore bene agat, miserante tamen Deo, multa magnaque [Col. 0721B] ad unguem perducat. Vigor igitur naturae per hominem depravatur, per Deum emendatur, maximeque tempore gratiae, exspectans consummari in resurrectione, ubi corpus mirifice emendatum animam non aggravabit.
Quippe terrena inhabitatio facta coelestis: non jam oneri, sed erit animae honori; adeo ut humana tunc natura angelicae parificetur excellentiae. Homo igitur primus ut in terra bonus est conditus, in coelo tandem consummandus. Magnus igitur homo in terra satus, major angelus in coelo creatus. Magnus quidem homo, sed terrestris, utpote terrenis indigens alimentis; major autem angelus, quia totus spiritualis, ac per hoc liber ab exteriorum adminiculis. [Col. 0721C] Unde homo errans redimendo meruit revocari. Angelus non meruit: siquidem et nemo male suasit, et ipse longe robustior exstitit; habuit nimirum in natura posse delinquere: qui enim postmodum deliquit, constat quia et ante, ex quo scilicet creatus est, delinquendi potentiam obtinuit, quam bonam esse compertum est, et in Deo qui eam indidit, et in angelo qui perseveravit. Qui enim potuit transgredi, nec voluit, confirmari promeruit. Praemio quippe non satis dignus diceretur, si quia praevaricari nequiret, culpa cessaret. Reverentia utique propter dignitatem sui honorandus, mercede autem aut parva aut potius nulla pro bono suo donandus. Bonum igitur fuit quod delinquere potuit, malum 65 autem quod deliquit: habuit enim quod [Col. 0721D] deliquit ex se, quod potuit ex Conditore: ipse igitur sibi causa exstitit mali, Conditor autem boni. Unde ergo miraris, si quod potuit Spiritus ille fecit. Potuit malum, fecit malum. Quod malum? Auctori ingratus excellenti de natura intumuit, intantum ut Domino aequari voluerit. Bonus ipse propter bonum naturae sponte se extulit: jam non bonus; quia per elationem est malus, qui ante erat bonus [Col. 0721D] Mag., l. II, d. 5, § 4, 5 et seq. . Et ita gratiam quae utrique proposita imminebat, [Col. 0722A] ipse securus est aspernatus, alter gratanter amplexus. Alter divinum contemnens auxilium merito cecidit, alter eo veneranter arrepto in veritate stetit: sine quo uterque corruisset, cum quo uterque perstitisse posset. Qui autem perstitit, quia exemplum recusavit aversi, auctori suo obnoxius meruit converti, et propter [Col. 0721D] Isid., l. I Sent., c. 12, sent. 12. ruinam alterius ipse est in veritate confirmatus.
[Col. 0721D] Magister, l. II, d. 4. Quae est autem haec confirmatio, quae vero conversio? An angelum Deus faciendo beavit sui cognitione? videtur quidem quia de diabolo dicitur: In veritate non stetit (Joan. VIII, 44) . Quae? in qua fuit, sed non perduravit. Veritas autem hoc loco [Col. 0722B] maxime intelligenda videtur cognitio veritatis illius, quae de se dixit: Ego sum via, veritas et vita (Joan. XIV, 6) . Nam, sicut haec pars mundi inferior credentibus cognoscitur deputata, ita illa superior quam vocant coelum, videntibus potius videtur ascribenda.
Duo sunt quae maxime aciem mentis retundunt, testei corporis moles, unde dicitur: Corpus aggravat animam (Sap. IX, 15) . Et iniquitas, juxta illud: Fregit ad numerum dentes meos (Thren. III, 16) . Quippe juxta numerum culparum imminuit Deus vires intelligentiae. Spiritus ergo rationalis, et ab onere carnis liber, et a sorde sceleris, utpote bene conditus, et ad intuendum Conditorem destinatus, utquid, ex quo exstitit, cernere Deum non debuit? Aut si [Col. 0722C] mox novit, nonne [Col. 0721D] Greg., l. II. Dialog., c. 35 et inferiora novisse oportuit, ut juxta aliquem auctorum, eum qui Creatorem noscat in creaturis nil lateat.
Quod si est, qui Deum vidit et casum praeviderit, damnationem autem sui praenosse qui potuit, nisi aut cum stultitia sine dolore, aut sine stultitia cum moerore? Ergo ex quo fuit et Deum vidit, aut stultus aut miser exstitit. Sed quomodo stultus intuendo Deum, aut cur miserante meritum? [Col. 0721D] Dionys., l. VII coelest. Hierarch. Mag., l. II, [Col. 0722D] dist. 11, § 5. Notitia fortasse Creatoris non patitur secum ignorantiam de creatis? Sed non ideo de cunctis certum facit [Col. 0722D] Hieronym. in c. 3 ad Ephes. . Nam Spiritus Trinitatis inspectores, dies ille judicii latet, sicut et Christus coelos etiam conscendens quosdam eorum latuit quaerentes: Quis est iste rex gloriae? (Psal. VIII, 10.) En egregium totius creaturae [Col. 0722D] Christum, aliqui nondum comprehendebant angelorum [Col. 0722D] Aug., XI de Genes. ad litt. c. 17 et seqq. De corrept. et gr. cap. 10, post med. Anselm., De casu diab., cap. 2. : potuit ergo diabolus, dum adhuc erat angelus, et ruinam sui non praenosse, et nihilominus Deum nosse.
Sed si novit, cum nosse Deum sit vita aeterna, alterutrum esse oportet, aut ut quam acceperat vitam aeternam peccando amiserit (sed quomodo tunc aeternam ac non potius horariam vitam accepit, nisi forte quia quam meruit horariam obediendo [Col. 0723A] retineret aeternam; et quia licet sibi transeat, alteri perdurat. Quod si, testante lectione Evangelii, vita aeterna est visio Dei (Joan. XVII, 3) , qui vitam aeternam perdidit, visionem Dei non retinuit: Beati enim mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) , aut si admittendo culpam vitam minime amisit aeternam, quid nocuit illi casus qui non destitit esse beatus? nullatenus enim congruit quemquam Deum videre, simulque miserum ex impietate esse. Unde dicitur: Tollatur impius ne videat gloriam Dei (Isai. XXVI, 10) ; nam necesse est gloriam Dei videntem, simul gloriosum fieri per hanc visionem. Deus enim adeo est gloriosus, ut eum intuens nequeat esse inglorius: unde Dominus Jesus, dum custodiebat vias duras ex passione, [Col. 0723B] tamen ex visione nihilominus fruebatur beatitudine. Verum si visio Dei 66 est vita aeterna, vita autem aeterna nihil aliud quam beatitudo est; harum autem utraque summi boni indeficiens perfruitio est, profecto Deum nunquam inspexerunt daemones, quos etiam miseros et miseriores constat esse futuros. Nam ut reliquas taceam poenas, satis superque ira torquentur et invidia. Nam quos apud inferna [Col. 0723D] Aug., l. XIII et XXI, De civit., l. De natur. boni cont. Man., c. 33. simul cum impiis calore credimus simul et frigore, juxta illud: Ibi erit fletus et stridor dentium (Matth. VIII, 12) ; fletus de calore, stridor de frigore, peracto judicio, mox licet incorporeos, corporeis tamen poenis plectendos [Col. 0723D] Mag., l. II, d. 6, § 5 et 6; et IV, d. 44, § 6. : inde jubemur conjicere diversis jam aeris qualitatibus graviter cruciatos, reservari longe gravius postmodum cruciandos: [Col. 0723C] et tanto gravius quanto ab aere distat infernus. Hoc quippe aere quasi ergastulo religantur tandem [Col. 0723D] Aug., Enchirid. c. 28; III De gen. ad litt., c. 10; VIII De civit., c. 22, etc. inferis tradendi, inibi quasi damnatorum loco tormenta reatu condigna, longam licet post dilationem excepturi [Col. 0723D] Hieron., ad ca. 6 Ep. ad Ephes. . Quos ergo liquet captivos, liquet et miseros, ac per hoc contuendo Deo imparatos. Unde apostolica dicit auctoritas: Daemones credunt et contremiscunt (Jac. II, 19) [Col. 0723D] Cassian., coll. VIII, c. 12, etc. . Credere enim longe est a visione, atque ideo fidem daemonum fidei hominum otiosae comparavit, dicens: Tu credis quoniam unus est Deus; bene facis (ibid.) . Quasi diceret: Fidem tuam, o homo, non improbo; sed quod otiosa est arguo; quia tali fide similaris diabolo. Unde subditur: Et daemones credunt. Si ergo ita se habent praedicta, procul dubio [Col. 0723D] fidem in creatione sua spiritus recipiunt, ut jam credentes mereantur et esse videntes. Nam nimis a vero dissonat eos in creatione non nosse Deum, videlicet fide, quos dubium non est etiam daemones factos credidisse. Si ergo conditi crediderunt, credentes, ut dictum est, visionem Dei debuerunt promereri. Nam qui vel semel gloriam Dei intuendo [Col. 0724A] gustaverit, videtur ab appetitu malo, gustu ipso, in postmodum solidari [ al. subtrahi].
[Col. 0723D] Mag., l. II, dist. 5. Ergo si in fide sunt conditi, merito persistentiae mutaverunt fidem visione. Quia vero, elatis caeteris, factori suo subjici maluerunt, beata in subjectione solidari meruerunt. Atque ita et de fide ad videndum Deum sunt conversi, et in videndo eum confirmati. Quod si a natura viderunt, in casu aliorum ipsis Domino junctius astrictis, nequando in tale forsan incommodum irruant, vinculo charitatis auctori suo, arctius inhaesuri convertuntur, conversionisque merito, ne quid simile amplius vereantur, in bonitate confirmantur.
[Col. 0723D] Mag., l. II, d. 3, § 4 et seqq. Potest tamen acutius dici, ita spiritus a Deo factos, ut mox et semper boni esse queant, nisi [Col. 0724B] aliunde corruptionem trahant; unde ab ipso ortu apparuerunt alter nequissimus aut saltem malus, diabolus scilicet et anima nostra; alter optimus aut saltem bonus, angelus itemque et anima, sed prima: ut illi non prius [Col. 0724D] Consule notas. sortiti sunt esse, quam male esse; esse ex auctore, male aliunde; alter ex proprio, alter ex habitaculo. Isti quam cito susceperunt existentiam, nacti sunt et pretiosam; alter adhuc consummandus, alter mox consummatus. Ergo in principio tenebrae erant super faciem abyssi (Gen. I, 2) , in diabolo; et lux facta est in angelo.
[Col. 0724D] Mag., l. II, d. 5, § 2, impeccabilitatem angelorum docet; Aug., l. XI De Gen., c. 7 et 13; l. XII, c. 9, De corrept. et grat., c. 10; Enchirid., c. 57 et 105; l. XI, De civit., c. 11 et 13, etc. Refert Augustinus nec angelum post conversionem sive consummationem, nec hominem post [Col. 0724C] resurrectionem, labe peccati posse contaminari: ut quemadmodum posse mori, soli indictum est in factura homini, in regeneratione tamen immortalitate mutandum; sic posse peccare, quod utique noscitur naturale, alteri jam constet sublatum, alteri adhuc exspectetur tollendum. Hieronymus dicit [Col. 0724D] Hieronym. Lucae XV in tomo I, epist. 21, ad Damas. PP., in fine tract. De filio prodig. : Solus Deus est in quo peccatum non cadit; caetera cum sint liberi arbitrii, in utramque partem possunt flecti; quod est, peccare Deum non posse, caetera quae liberi arbitrii sunt posse. Nam quae carent libero arbitrio, necesse est careant et peccato. Aut ergo 67 Hieronymo contrarius erit Augustinus, aut ideo coelestes peccare non posse astruxit, quia ipsos nolle peccare constat. Et quoniam longe longeque [Col. 0724D] a peccandi distant voluntate, reputatur penes eos peccatum quasi impossibile. Loquentes enim communiter in morem duximus, ut quod nullatenus volumus, id non posse dicamus. Hunc usum in divina etiam pagina [Col. 0724D] Marci VI, et X, 45; Gen. XXXIV, 4, etc. Vide Nazianz., orat. De theol. non semel offendes. Liquet itaque quia ante casum a voluntate prava naturaliter remoti sunt, post casum longe remotiores gratia solidationis effecti sunt.
[Col. 0725A] Sic tamen solidati, natura adhuc retenta, peccare possunt, secundum illud: Qui serviunt ei, non sunt stabiles, et in angelis reperit pravitatem (Job IV, 18) . Nam qui Deo serviunt angeli, stabiles non sunt, peccare quippe possunt, quod patet in his qui cadentes peccaverunt. Quod si angelos praevaricari posse fateamur, consecutive autem, ut decet, etiam posse damnari non diffiteamur. Num daemones converti, conversos autem posse salvari jure inficiemur? Nam si angeli non indecenter queant perire, scilicet ex suo, nunquam perituri? cur daemones convenienter nequeant salvari, scilicet ex Deo, nunquam tamen salvandi? Quantum enim isti malo indurati, tantum illi bono sunt innixi.
Sed, si juxta Apostolum: Omnis creatura Dei [Col. 0725B] bona est (I Tim. IV, 4) , diabolus autem Dei creatura est juxta illud: Aquilonem et mare tu creasti (Psal. LXXXVIII, 13) , diabolum videlicet et malos homines, quomodo malus est? num bonus pariter et malus est; bonus quidem de creatione, malus autem de propria voluntate? Sed si vere est bonus, quomodo etiam malus? Diligas ergo bonum, quem odisti malum, sed super illum locum Evangelii: Aut enim unum odio habebit et alterum diliget (Matth. VI, 24) . [Col. 0725D] Glossa ordinaria. Expositio dicit: Nemo diligit diabolum. Fortasse respondeas: Illius substantiam omnino eximiam, voluntatem vero solam, cum actione pravam. Illius autem substantia nihil aliud est quam ipse. Diabolus ergo omnino est bonus, ac per hoc Deo diligendus, et hominibus majestate sui venerandus. Mira res! [Col. 0725C] Si qui semper male agit, et pejus cupit, malus non est. Justus ergo judex omnino bonum non damnet, imo nec ad horam cruciet: totam ergo suam effundat iram in id quod malum est, ipsius scilicet voluntatem et actionem. Sed quae rationalis ira in irrationabilia? quali autem poena laedi poterunt insensibilia?
Sed dices: Puram quidem naturam puniri, sed propter impura adjuncta sibi. Utique nunquam recte nocet mali vicinia, nisi cum sui lue inficit vicina. Si ergo diabolum, ut verius est, malum dicis, quomodo substantiam ejus aut naturam bonam asseris? num in ipso praeter ipsum, altera substantia est, aut natura, quae et jure bona, et Dei nuncupatur creatura? [Col. 0725D] Sed quis consentiat penes ipsum duplicem esse substantiam, alteramque non Dei esse creaturam? Et quidem pro certo novi in ipso quiddam boni, ut scientiam remansisse: sed de substantia mihi sermo est. Diabolum ergo si primordia naturae revolvas, non solum opus Dei bonum, sed et optimum invenias; si sequentia consideras, jam nec substantia ejus bona, nec Dei creatura. Sed proprium opus, ac per hoc diabolus. Quare? [Col. 0725D] Consule notas. qui a Deo optime erat creando formatus, a se pessime est peccando foedatus. Quanquam Augustinus [Col. 0725D] Aug. plurib. in locis, sed nominatim, l. [Col. 0726D] Enchiridii cap. 14. velle videatur eum qui malus est, semper [Col. 0726A] in natura manere bonum, et duo contraria in eodem inveniri. Transeamus hoc pro cognito, quod si quam sonat Augustini littera sententiam praeferri oporteat, quasi violenter exponendo distorquebitur quidquid adversari cernetur.
[Col. 0726D] Mag., II, d. 16 et 17. Protoplasto contra insolentiam consulitur, dum de limo formatur; dum autem formaliter nobilitatur, artificiosa figuli manus celebranda indicitur, addens operi quod deerat origini. Unus unum finxisse maluit, imprimens plasmati signaculum 68 sui, ut sicut Deus rerum, ita homo hominum, amica imitatione unus omnium origo fieret. Sumpta [Col. 0726B] enim de viro muliere tota pullulat successio: quippe dum de uno sumus omnes, et auctoritas unius principii commendatur, ut praeceptori uni multi auditores obtemperemus, et per mutua cognationis vincula copulati, parentaliter nos amemus.
Viro jam formato anima inspiratur, ideo forsitan et discamus in capite quid rite teneatur in successione: nam quod ante consummationem palatii regnatura haud inducatur anima; intelligenti insinuatur, dum in lege dicitur, percussorem praegnantis, et de percussione abortientis, si abortivus plena forma excutitur (Exod. XXI, 22) , daturum animam pro anima; si semiplenus, multandum pecunia. Quare? nisi quia non infunditur spiritus ante formatum corpus. Nam [Col. 0726C] tum demum praesentia animae praedicatur, cum natus jam sentit et movetur.
Sed quomodo liquidum semen in soliditatem quamdam coagularetur, in membrorum varietatem distingueretur, nisi dispensatione spiritus his augmentis absolveretur? Num paritura suam huic etiam machinationi commodat interim animam? sed si etiam parvulo personaliter jungitur, nonne duo homines eadem communi anima vegetantur, ut parvulus homo sit antequam propriam animam receperit? Sin autem pariendo non unita inest, quid formationi prodest? quomodo vero anima una binis, imo etiam pluribus non modo membris, verum etiam corporibus simul insit integris, si forte, ut fit, simplici praegnans ex concubitu, non simpliciter [Col. 0726D] conceperit? Liquet ergo non solum a substantia, sed ab anima utriusque parentis seminarium vi generationis separatum, ut jam per se subsistat exanime, quod prius ipsam continebat in corpore: nam, sicut quod per genituram a parte defluit, et a patris corpore, et a corporis mente, ambiguitate pulsa, disjungitur; ita similitudinis exemplo persuasi, quod a matre eadem genitura emulget, eodem modo dissociatum asserimus, ne spiritus matris portionem etiam patris advena incolat.
Quod si herbarum universitas et arborum parva ab origine naturalem ad usque altitudinem exsurgit, [Col. 0727A] et in sibi debitam diffusionis amplitudinem distenditur, suoque statui accommodam coloratur in distinctionem, integram sui nacta absolutionem, animae tamen dedignata accire adminiculum, cur non eadem vis naturae et formam materno conceptui, et modum, et ante vitam dispenset? Nam si anima statim effuso semini fomentum praestatura infunditur, aut personaliter unitur ei qui homo non est, aut adhuc altera manens persona, nullum praestat vegetationi beneficium, quomodo mens nondum nati nihil facit mortuae praegnanti. Quare? quia licet contineatur in illa, tamen personaliter est dictincta. Sic aer capit animum, sic coelum, sic denique infernus, non tamen ab animo vegetabiliter moventur, quia animo personaliter non uniuntur: unde videtur [Col. 0727B] anima incrementis nihil profutura; si locata in semine altera manet. Aut igitur inanis conjunctio ejus videtur, si personalis non est; aut absurda si personalis est. Nam quod anima et homo deputetur unus, et ratio habet et usus. Quod vero animus cum non homine sit unus, nec ratio habet, et abusus est. Quoquo autem modo anima in hoc liquido sese receptet habitaculo, si quo casu ante sui integritatem receptaculi violenter extruditur (quales saepe! semiplenos miramur partus), quale corpus habebit in generali universorum concilio? [Col. 0727D] Magist., IV, dist. 44, § 7. Nam corpus habere opus erit, utrum quod sit homo? nam aliud non decebit, sed homo quomodo tunc erit: qui in hoc saeculo homo non fuit? [Col. 0727D] Aug., Enchirid., c. 85, l. XX De civit. c. 12 [Col. 0728D] et 13. qualis autem homo erit, nisi cum caeteris resurrexerit? nam juxta [Col. 0727C] Apostolum: Omnes quidem resurgemus (I Cor. XV, 51) : resurgere autem qui poterit nisi prius morte ceciderit? quomodo vero morte decedit qui nunquam vixit? ea enim mortua dicuntur quae aliquando vixerunt. Fatemur fide Dominum vivos et mortuos judicaturum, id est 69 quos ille ignis mundi peremptorius repererit, vel adhuc vivos, vel jam mortuos. Ergone homo iste novus, et inconsuetus judicabitur, qui nec inter caeteros vivus, nec invenietur mortuus? Quod autem resurrectio non sit nisi ubi mors praecesserit, et in libro Machabaeorum Judas indicat, dum eos qui ceciderant, resurrecturos sperat (II Mach. XII, 44) ; nec Apostolus ignorat, dum crebro resurrectionem mortuorum memorat, [Col. 0727D] post caetera subjungens: Si quo modo occurram ad resurrectionem, quae est ex mortuis (Philip. III, 11) . Idem non solum in veteri sed et in novo saepissime suadetur Testamento.
Corpus sibi infusam originaliter maculans animam indubitatae debetur morti, tanquam primordialis causa peccati. Nam primi propria poena peccati, mors est; unde Deus primo ait homini: In quacunque die comederis, morte morieris (Gen. II, 17) . Cuicunque ab eo originaliter traducitur culpa, traducitur et culpae poena, ut sicut anima sordem trahit de corpore, ita pro sorde mortem ferat in corpore. Ipsa quidem non moritur, sed in moriente patitur. Quod [Col. 0728A] autem ubi originalis anteit praevaricatio, mortis sit subsecutura punitio, et Apostolus testatur: Stimulus, inquiens, peccati, mors (I Cor. XV, 59) . Peccatum quasi veneno inficit, mors quasi dolore venenata depungit. Ubicunque ergo venenum peccati infunditur, punctio mortis exspectetur. Unde si anima seminali in corpore constituta, seminali ex corpore contaminatur, jure videri queat corporis sui morte crucianda, ut sicut dictum est, unde trahit culpam, trahat et poenam. Ut autem ipsum moriatur, ut dictum est, prius vivere necesse est; omne autem quod vivit, aut sensibiliter aut insensibiliter vivit. Insensibiliter autem vivere non oportet, nisi quod radicitus soliditati suae haeret, quomodo enim congruit insensibilitati, quod anima vivet rationali? [Col. 0728B] aliundene vitam sumeret, nisi ab anima quam continet? Licet quis ponat partes insensibili vita degere, ipsi tamen toti propter animam sentientem sensus solet addici: quod autem sensibile est, animal esse necesse est; origo igitur illa humanitatis sine dubio animal est, si ita vivit ut insensibilis non sit.
Sed male animal videtur, dum sentire non creditur: nam quis seminario sensum tribuat? aliud enim animal quam homo esse non poterit; ne animal quod homo non est, homo fiat, omnisque homo ante sit animal quam homo. Sed nec adhuc homo est, quippe humanitas deest, unde et membra, et forma, et quantitas humanitati debita absunt. Si ergo nec sensibile est, quia nec homo; nec aliud [Col. 0728C] animal est, nec insensibile, quia nec herba, nec arbor est; profecto liquet quia vitam non habet, ac per hoc mori non valet.
Dicet fortasse aliquis: Inductam fluidae animam materiae, ejus primo non temerari contagio, quia in se manens, personalem adhuc dedignatur unitionem. Unde sordido quasi inclusa tugurio non faedatur, foedanda tandem consummato humanae fabricae palatio. Si ergo antequam machina haec ad summum educitur, violentiam ejectionis injuria, ut fit, oblata inferat inhabitanti; quae rationalis et munda a Deo est creata nec postmodum cuipiam maculae obnoxia (unicum quippe corporeae contagionis evadens periculum) non modo tempore gratiae, verum et ante, [Col. 0728D] quomodo debeatur inferno absque reatu, aut quomodo coelo absque Redemptoris adventu? ut quid egeat Redemptore, qui nulla victus teneatur captivitate?
Ad haec itaque intendentes fateri monemur, tunc demum animam corpori tradendam, cum jam sensificatum digne debeat homo nuncupari, ut animationem primi parentis tota repraesentet successio procreationis. Et quidem de anima quando ad corpus veniat, dictum est.
[Col. 0728D] Mag. II, d. 17. Nunc addendum puto unde veniat inquirere [Col. 0729A] utrum ex traduce, an solum ex Deo creante. 70 Et quidem parentes carnis nostrae intelliguntur traduces, quia ex utroque parentum, dolabro generationis, origo nostri exterioris hominis recisa traducitur. Num similiter iidem parentes et interioris hominis nostri sunt traduces, ut sicut corpus ex corporibus, ita anima una descendat ex duabus? anima an ex duabus originem ducat, vestigo; quia alteram solummodo ortum praebere minime puto. Nam cur unam et non alteram traducem appellem? num genitum alteri gignentium lege parentelae propinquiorem aestimem, ut longe magis sit obnoxius illi unde sortitur et mentem, quam unde et solam carnem. Nec dicere possum quod de uno corpus, de altero nascatur spiritus. Relatio enim evangelica de [Col. 0729B] electis: Qui non ex sanguinibus, inquit, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 13) . Primam praemittit nativitatem, quae est ex sanguinibus, secundum quam non electi, sed nascuntur dejecti. Secundam mox subdit, quae est ex Deo, per quam renascuntur electi. Sed cur prima ex sanguinibus non ex sanguine pronuntiatur, nisi quia auctoritate [Col. 0729D] August., tract. 2 in Joan. ad hunc locum: Qui non ex sang. teste, utriusque sanguis carnali voluptate mutatus colorem, in unum coit procreandae sobolis seminarium: unde videmus prolem ab utroque parentum indifferenter sortiri quantitatis, formae, complexionis imitationem [Col. 0729D] Beda, ibid. . Quare sicut absque dubio novimus carnem unam de duabus profluere, ita verisimilius puto utrumque animum, aut neutrum, procreare nasciturum. Unde duo animi praejacens [Col. 0729C] esse videntur materia tertii, sicut antequam personaliter sit filius, materialiter cognoscitur in parentibus. Omnis autem materia aut tota, aut diminuta in novam transfertur appellationem, ut massa aenea in statuam, ut truncus in trahem, ligna et lapides in domum (quanquam non illa domus forsan fiant, potius ipsa fiat ex ipsis), anima vero cum parte careat, nihil ex se per partem creat. Duae autem animae quomodo totae formando, fiant tertia, praesertim cum ipsa jam procreata adhuc praestant duae quales et ante? Nam quod utraque tanquam pars conveniat, ut ex ambabus tertia consistat, quomodo fieri queat? juxta quorumdam traditionem, sicut candela candelam sui sine detrimento accendit, [Col. 0729D] ita anima animam illaesa parit, non tamen tradi puto assertionem, sed opinionem.
Item, si animae animam, duae scilicet unam, ut dictum est, profundunt, profusio ista aut fiet inter generandum, aut post, aut ante. Nam moram hac in re fieri, incongruum forsan videatur. Universorum Conditor mundo suo originales indidit causas, quibus confluentibus naturalium rerum progressio emicaret. Auctore Augustino [Col. 0730D] Lib. IV. De Genesi ad lit. c. 24; l. VI, c. 10, 17 et 18; XI De civit. c. 27, et insigniter l. VIII, De Genesi, cap. 7. etiam quasdam penes se latentes reservavit causas, quibus non naturae, sed potentiae suae effecta de improviso eminerent. Nunc autem non inquirimus potentia artificis quanta [Col. 0730A] sit, verum natura quid possit. Quae ergo vis naturae exigeret, ut aut post, aut ante generationem hominis illae duae animae et non aliae, tali tempore et non alio, tertiam ederent? credibilius forsan reputetur, ut genitalium voluptuosa agitatione corporibus resolutis, animisque resolutione deliciosa captis, hinc praesens integritas, inde integritatis futurae origo certa excudatur. Unde libidinis incentivo, et corpori corruptela, et spiritui concupiscentia, prout utrique competit suo de principio similiter infecto, propagetur. Et hoc est quod nullis vel paucis displiceat, quibus secundum materiam animae ortus complaceat. Integritas ergo integritatis initio aut mox immiscetur, contra quod jam tractatus processit, aut reservatur extra, donec scilicet consummato inducatur [Col. 0730B] tabernaculo. Neminem enim tam impudentem aestimo, qui vel animam incorporandam contradicat, vel alii quam quocum nata est, corpori addicat. Quod si extra reservatur, atque interea parens casu aliquo de medio tollatur (sicut procul dubio fieri novimus, dum simul et parentes praemori, et semiplenos partus praenasci videmus) aut habitaculo diruto incorporanda perseverabit, et miraberis longe plures 71 animas esse quam homines, cum debeat potius anima rationalis et caro unus esse homo; aut aliorum soboli parentum copulabitur, ut eadem quatuor sit parentum: horum mente, illorum carne; imo ut unam sortiatur animam ex generatione, alteram aliunde. Quapropter nec in generatione, nec post, nec ante; longe autem minus, aut his duobus, aut [Col. 0730C] omnibus tribus, anima descendere videtur ex traduce.
Quod tamen si est, fortasse cuipiam videatur animus animi filius tanquam ejus de substantia natus: nec quidquam coitus absentia officit, scienti quod virgo peperit (Isa. VII, 13) , quod Deus sua de substantia unicum sibi Filium genuit. Si ergo animum animi, imo animorum constat esse genituram, qualiter unus erit duorum, nisi alterum quasi matrem, alterum reputemus quasi patrem? Nec immerito fortasse; nam quemadmodum ex ambobus parentibus genitalium hinc inde collato foedere per utriusque carnem caro nostra progreditur; ita quoque per utriusque Spiritum spiritus noster procreatur. Quapropter [Col. 0730D] nostri non sine causa parentes, sicut corporeae, ita et incorporeae substantiae in nobis videantur genitores. Sed Apostolus ad Hebraeos ait: Patres carnis nostrae habuimus eruditores, et verebamur eos. Num multo magis obtemperabimus Patri spirituum? (Hebr. XII, 9.) Cur patres carnis nostrae distinxit nisi quia alterum spirituum nostrorum esse voluit? cur Deum Patrem dixit spirituum, nisi ne alterum cogitemus patrem animarum?
Carnem ergo suscipimus a parentibus; anima enim ex traduce non descendit, quae naturalium concursui causarum obnoxia non est, potenti tamen Deo debens [Col. 0731A] quod existit. Quod enim anima filii animae parentum mores persaepe repraesentat, animam ex anima traduci non arguit, cum potius corpus a corpore derivatum, originis suae servans naturam, suo modo sibi infusam afficiat animam. Et: Judicia Dei abyssus multa (Psal. XXXV, 7) .
[Col. 0731D] Mag., supra. Adhuc opportunam inquisitionem puto. Utrum intra corpus, an extra animae sit intelligenda creatio. Quod si extra, ubi extra? an juxta corpus? quod autem ejus officium juxta corpus? an ut sibi habitaculum praeparet antequam intret; quod aliis reservamus. Nam nos nihil tale praesuminus, quoniam auctor Job, a Deo sicut lac mulgemur, sicut caseus [Col. 0731B] coagulamur, carne et pelle vestimur, ossibus et nervis compingimur. Quanquam haec juxta decretum Dei opera sint naturae, ut diximus, nullatenus animae. Ad quid ergo corpori assistat? num ut tempus exspectet sine difficultate quasi de prope introeat? at spiritualis agilitas mentis velocitatem mutuata, nihil locorum spatio retardatur. Num ergo spiritualis natura nondum onere carnis gravata, an [ fort. ac] per hoc angelicae aequanda, simul cum angelo locum habet in coelo? At tunc omnis anima de coelo descendit incorporanda, quod potius philosophorum est. Dominus enim Jesus de coelo solus descendit, non solus ascendit; quippe captivitate gloriosa laureatus: unde et dixit: Nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit Filius hominis qui est in coelo [Col. 0731C] (Joan. III, 13) . Id est, nisi tanquam membrum capiti unitus illi qui descendit de coelo. Suum est de coelo descendere, nostrum est illuc ascendere. Suum propter nos, nostrum per illum. Utrique ergo quod suum est servemus, alterius jus non usurpemus.
Item, si anima extra corpus condita creditur, condita qualis credetur? Et quidem omnia opera ejus intelligimus valde bona (Gen. I, 31) ; rationalia autem, nisi sint terrea obductione depressa, non solum ratione utentia (quod et in corpore habent), sed in singulos discussione perpicacissima putamus; quod sensit qui dixit: Corpus aggravat animam, et terrena inhabitatio 72 sensum multa cogitantem (Sap. IX, 15) . Hac ergo sublata aggravatione, si etiam [Col. 0731D] cum ea multa cogitat, sine ea innumera penetranter investigat. Angelicam ergo nacta celsitudinem, quippe ad imaginem Dei facta et similitudinem, dum in suae creationis manet dignitate: nullo, puto, obloquente, et optima reputabitur propter Dei similitudinem, et prudentissima propter Dei imaginem. Sancta Trinitas, post caetera inito consilio, ait: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26) . Post caetera consilium iniit, quasi egregio intendens operi. Homini suam impressit similitudinem, quod non secundum carnem intelligendum est, sed mentem: nam penes ipsam membra quaelibet, corporeumve quid, nefas est vel cogitare. Spiritus ergo creatus Creatori Spiritui assimilatur: hanc assimilationem [Col. 0732A] unde corrumpat non habet, donec luteo habitaculo sordescat; corpori ergo infusus, et culpam contrahit, et oblivionem imbibit: sed hinc quid distant gentilium figmenta, de cratere Bacchi, lethaea potione animas ad oblivionem priorum inebriari? nihil ergo novi studio addiscimus, tantum praecognita recordamur.
Item, animae suam ante incarnationem, aut Deum ignorant, sed tunc quomodo, cum expeditiores sunt quam in carne, ubi vel fide Deum comprehendunt? aut si eum noverunt, vel non diligunt; sed tunc auctori beneficiorum ingratae non in corpore sordescunt; imo et ante longe vilius sorduerunt; vel diligunt, sed tunc Deo suo obsecutae nequaquam sunt otiosae. Imo quanto novere quem diligunt, tanto ferventius [Col. 0732B] in amore ejus inardescunt, ipsa notitia boni ingerente saporem. Cumulatiori ergo flammescunt charitate adhuc incorporandae, quam cum jam carnis sarcina tam ab amore quam a cognitione retardantur. Quippe minus diligunt, dum cur diligant minus norunt. Si ergo apud nostrae mortalitatis fragilitatem, charitas bene adulta et perfecta, quem semel arripit perire nunquam, aut vix sinit. Hic enim est fons in quo alienus damnandus, aut potius iniquus [Col. 0732D] August., tract. 6. in Ep. Joan. non communicat (Prov. V) . Quomodo animae quae, ut praefati sumus, longe praestantius charitate vigent nondum incarnatae, post incarnationem non solum a tanta charitate decidunt, sed et pro casu pereunt. Charitas enim nunquam excidit (I Cor. XIII, 9) , utique quia ut in futuro cumulatius habetur; [Col. 0732C] nunc quoque radicata, nunquam aut vix eruitur. Nam irruant venti, irruant flumina, non movebitur domus illa, quae super ipsam fuerit fundata (Matth. VII, 25) : utique super ipsam innitens non movetur, verum si inde dilabatur. Quae ergo per corpus pereunt, non ante corpus charitatem habuerunt: si enim habuissent, ut praediximus, Deo suo obsecutae nequaquam otiosae fuissent. Sed Apostolum sequentes libere fatemur animas ante partum, nec boni aliquid egisse nec mali: loquens enim de Jacob et Esau ait: Cum nondum nati fuissent, aut aliquid egissent boni vel mali, ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operibus, sed ex vocante dictum est, major serviet minori (Rom. IX, 11) . Intendit probare [Col. 0732D] Apostolus reprobato Esau, Jacob sola gratia electum, nullo modo ex operibus: quippe nulla praecesserant, cum nondum nati fuissent, nec in utero, vel ante quidquam meruerant, cum nihil egissent boni vel mali. Nam si animae amborum, saltem ante corpus, bene egissent: propter merita juste videretur judicare uni, injuste alteri; sin autem male, alteri misericordia, alteri de malo opere exhiberetur vindicta. Quod si opus bonum inter se divisissent et malum, ex operibus rite bona assumeretur, mala repelleretur. Nam si ordine converso fieret, utrumque inspecto altero vilesceret. Itaque liquet si vel in utero, vel ante aliquid meruerunt, posse videri non secundum electionem propositum Dei impletum; [Col. 0733A] sed ex operibus, cum gemellos adhuc in utero habenti dictum est: Major serviet minori (Gen. XXV, 25) Id est filius tuus minor melior erit.
His itaque consideratis fortasse cuipiam videatur animam in corporibus fieri. Unde forsan in Genesi inducitur Deus, formato homini spiraculum 73 vitae, id est anima inspirasse. Inspiravit, quia spirando indidit (Gen. II, 27) ; spirando, quia de sinu providentiae, unde spiretur eduxit. Liquet itaque cum Spiritus a spirante sit, nec tamen substantiae ejus sit, quod animae quoque prodeunt ab auctore, alteriusque sint naturae. Nec dicitur spirasse prius, postmodum inspiraturus. Quare? nisi quia animae non ante creantur, ut post hospitiolo inducantur. Ergo inspiravit dum intus spiritum condidit.
[Col. 0733B] Quod si in carne duntaxat animae fiunt, et a sorde peccati sincerae, et ab ignorantiae nubilo serenae (ut potius competere videtur ad imaginem Dei factis), dum tales sunt, quid sibi opus est mediatore? nimirum ubi per culpam discordia nata est, ibi mediantis reconciliatione opus est. Sin autem ab ipsis subsistendi primordiis, propter corpus quod aggravat animam utroque modo molestantur; quomodo bene intelligentur conditae? Opifice bono non bona in materia operaturo, aliud opus ab auctore, aliud trahit a materie, a materie quidquid foeditatis, ab auctore quidquid est decoris; pari modo Conditor naturam, corpus corruptelam animae infundit. Dat Deus esse; corpus male esse. Quantum ad Deum pertinet, subtilis est anima et proba; quantum autem [Col. 0733C] ad corpus obtusa est et prava: de Creatore enim suscipit unde merito conspicuae dignitatis judicetur, nisi sibi aliunde vituperium violenter incutiatur. Quod quidem solis tollitur primis, quoniam ipsae non a corpore acceperunt, sed corpori ingesserunt corruptionem.
[Col. 0733D] V. Mag., III, Sent., d. 6, etc. Nunc videamus homo totus qualis est conditus, qualis per culpam factus: quid homini, quid conveniat menti. Ac primum quid homo sit intueamur. Est igitur homo, ut quibusdam placet, quiddam ex anima et humano compositum corpore, ab utroque et natura diversum, et numero tertium; [Col. 0733D] quod nec unius partis additione augeatur, et alteri quantitati aequetur, cum potius soleat pars integritati corporum incrementa praebere: integritas autem ipsa infra amplitudinis suae ambitum propriam partem continet; unde penes unumquemque sunt duo, alter homo, alter non homo inter se persimiles, quippe et humanam formam et humanitatis membra omnino communia habentes, more tamen nobis inusitato similes, quoniam in nullo cernere est dissimiles. Quomodo enim dissimilitudo cernatur, quando identitas obtutibus ubique obtenditur? [Col. 0734A] qualiter igitur videntur duo, cum nec similes, nec sibi dissimiles videntibus cernantur? Sed fortasse quod latet exteriores, non latet oculos interiores. Quomodo tamen alter duorum non homo pronuntiatur, cum non homo non videatur, qui et humanam plenam exprimit formam, et formae animam per totam infusam certis indicat argumentis? homo ergo aut iste solus est, aut si et alter cum ipso est, recte videantur penes singulos homines bini, non alter spiritus, sed uterque corpus.
Si tamen tertium illum, quem de corporea diximus et incorporea constare substantia, verius est fateri hominem per se: verum quoque et illud erit, quod qui nunc est homo mortuus, non ante fuit vivus, sed pars duntaxat ejus. Sic parvulus in utero [Col. 0734B] ante animam inanimatus, nunquam transit in hominem, sed in hominis partem.
Fides catholica habet [Col. 0733D] Athan., in Symb. , quod sicut anima rationalis et caro unus est homo, ita Deus et homo unus est Christus: quare quemadmodum Deus et homo unus, sic anima et caro unus; Deus et homo unus, non quidem unum: nam substantia creatrix et creata semper sunt bina, licet personali modo unita. Sic anima et corpus unum esse non possunt, conjungi possunt. Deum et hominem in Christo personaliter convenire fides est. Compositum 74 quid efficere nefas est: nam Deus, Augustino in libro [Col. 0733D] III, cap. 10. contra Maximianum haereticum teste, nullius pars esse potest, parti quippe a perfectione sui totius semper aliquid deest: Deo autem nihil deesse potest, [Col. 0734C] non est ergo Christus res ex diversis substantiis composita, sed eodem Augustino ibidem teste, una geminae substantiae persona: sicut ergo Deus et homo, homo totus, anima et corpus unus est Christus, tribus substantiis non conficientibus quartam, sed convenientibus in unam personam; pari modo anima et caro unus est homo conventu quidem naturarum [Col. 0734D] Vide notas. non partium. Nugis itaque supersedentes, naturas in homine duas personaliter cohaerere asseramus; duabus autem ex naturis hominem quasi tertium constare velut frivolum recusemus. Quatenus sit homo non ex duobus tertius, sed ex anima rationali et humana carne subsistens: humana tamen caro dum animatur dici solet homo, qui et de [Col. 0734D] inanimato per animationem fit homo, et id permanet dum menti cohaeret [Col. 0734D] Melius sic: In animatione tandem redeunte futurus mortuus, etc. ; inanimatione, futurus, tandem redeunte mortuus; et quidem non homo est.
Nunc quid ad animam pertineat videamus, ut postmodum quid proprie sit hominis facilius perpendamus. Animam igitur tribus munitam viribus, ratione scilicet, ira et concupiscentia artifex Deus insignivit. Rationis est inter bona et prava discernere. Ira vero debet quae ignava patuerint aestuante zelo [Col. 0735A] refutare. Nec absurde forsan dicatur munio concupiscentiae digna appeti debere: cujus ad officium sine dubio pertinet, cura alendi corporis, ut, dum ratio investigandis instat, concupiscentia carni necessaria quaerat. Nec impudenter addi puto quod ira corpori nocitura repellat. Nam certum esse reor, quod debeat ira spiritui damnosa recusare, et concupiscentia corpori salubria appetere. Quis tamen pertinaciter neget, utraque utrique officium propriae administrationis debere? Concupiscentiam tamen juxta quod curando corpori est obnoxia, vocari aestimo sensualitatem, quia sensuum famulatum suo acciat ministerio. Sensualitas quippe, per se valitura corpori optare potest, obtinere autem nisi sensuum occursu non potest.
[Col. 0735B] Sensus autem sunt quinque, visus, auditus, odoratus, gustus, tactus. Quibus deficientibus in quantis destituatur appetitus facile compertum est. Quod si sensibus, qui quidem corporei sunt, indubitanter juvatur et spiritus, cur non sensualitas, licet corporalis, menti quoque officiosa ministret? Hanc sensualitatem animae insitam merito praedicamus: quippe dum per ipsam desideriis carnalibus fruitur, non immerito ipsis pro desideriis cruciatur. Nam quod ipsa non sit hominis, sed solius mentis, indicat expositio illius capituli: Caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem (Gal. V, 17) . [Col. 0735C] In Glossa ad hunc locum Apostoli. In qua habetur, quod caro, id est, spiritus secundum carnalitatem agens, concupiscit adversus se agentem, secundum rationem. Spiritus quippe consulens sensualitatem, [Col. 0735C] quae quia carnem alit, alimoniae nomen accepit, devia affectat quae ratione improbat: ex alieno illicita cupit; ex proprio tamen cupita spernit. Propria est ratio quam natura ingessit. Sensualitas aliena, quam gratia carnis contraxit. Expositio talis in vanum fit, exterior si homo concupiscit. Ubi autem concupiscentia est, ibi et sensus esse verisimile est. Sensus enim, ut dixi, concupiscentiae obsequuntur. Unde merito animam per corpus luituram, ratio asserit, quoquoversum per corpus inordinata sensuum promotione modum excedit. Praeterea dum sensuum petulantia pervagatur, nonne qui concupierat, concupito is adepto perfruitur? Et quis est ille nisi idem qui sensu jam prehendit quod voto [Col. 0735D] prius expetiit? v. g. spiritus, ad quem solum pertinet desiderium, ipse desiderat corpori suo 75 cibum; quo assecuto consequens est eumdem delectari, nec alium gustu saporum affici: qui enim saporum irritamentis hilarescit, sensum necesse est idem gustandi obtinuerit: cui enim epulum sapiat, nisi ei gustus vigeat? Spiritui ergo inest gustus, quem sequi oporteat, et caeteros sensus, quippe cum naturam habeant fieri [ for. ferri] circa idem.
Sed licet sensus sint animae, sensus tamen instrumenta corpori deputantur: unde aliud per instrumenta corpus, aliud anima per sensus excipere solet: corpus enim corporis cuilibet objicitur collisioni, anima vero pro qualitate collisionis, aut oblectamento [Col. 0736A] fruitur, aut anxietate torquetur: v. g. inter edendum, corporis est quati, animae oblectari, in certamine corpus conteritur, animus anxiatur. Per reliquos quoque sensus pertinere comperies aliud ad hominem, aliud ad spiritum.
Quod autem sensuum universitatem anima complectatur, Platonem non latuit; nempe id de visu solito sibi involucro insinuat sciscitanti, dum interiorem refert ignem per oculos effluere, et exteriori adjunctum, ad oppositum usque corpus transvolare; unde repercussum per eosdem oculos ad animam recurrere, et sic sensum efficere, qui visus appellatur. Quid haec sibi volunt? nisi quia visio haec interior ignis est; interior, quia in anima habitat; ignis, quia videndo dilucidat: visio, inquam, per [Col. 0736B] oculos ad exteriora meat, non mutatione loci, sed efficacia videndi, et quae cooperante jubare discit, mittenti dominae renuntiat, ac per hoc illam sensu quae ipsa est, informat. Tali igitur itu, talique reditu dum anima quaeque corporalia dijudicat, sensum sibi inesse quae visio dicitur, manifestat. In eodem tractatu idem Plato instrumenta adminiculari providis animae motibus praemisit. Oculos autem inter instrumenta primos ordinavit. Qui sunt ii motus, quibus oculi reliquis cum instrumentis cooperantur? nisi quinque sensus. Utique ipsi quinque sunt sensus. Unde Plato, ut supra memini, qualiter visui coadjutores oculi sunt disseruit. Similem itaque famulatum praestare putavit instrumenta sensibus, reliqua reliquis. Quinque igitur sensus animae appellat [Col. 0736C] motus. Motus, quia suo quodam motu anima movetur, dum exteriora sensibus dijudicantur.
Hos tamen sensus corporeos asserimus, quos et animae prius astruxeramus: sensus enim, Aristotele teste, circa corpus et in corpore sunt. Ergo sensus corporeos dicimus, non equidem quod informent corpus, verum quod animae adesse nequeunt nisi per corpus: animali enim perempto peremptus est sensus. Quare? simul enim animal fit et sensus: per animam namque animal fit, per animal autem sensus in anima fit. Sensus ergo tantum sunt in corpore, quoniam extra corpus desunt animae: sunt ergo circa corpus, quoniam jus sensuum evadit spiritus. Quamobrem merito hos animae motus, sicut [Col. 0736D] et sensualitatem eorumdem motuum imperatricem duplici ex causa corporeos dixeris, quia solo in corpore et mansionem sortiuntur et operationem. Si ergo sensus animalis non sunt, quomodo est sensibile? animae quoque si non sunt nisi in corpore, quomodo extra poterit sentire? utique anima gehennae intrusa poenam quidem sentit: verum non molestia sensuum, imo qualitate culparum. Animalia autem quoties sensibilia dicuntur, contenti, quod est datur continenti.
[Col. 0736C] Mag., II, d. 24, § 6. Infra animam ergo omnes sensus sensualitati; sensualitas autem et ira deserviunt rationi, ratione [Col. 0737A] per omnia procurante, ne quid nimis, ne quid minus: nisi si inquietae famulae, dominae suae infidae regnum sibi usurpant. Ubi autem ratio est, ibi quoque et non alibi, discretionem quoque inesse necesse est: qui autem discretione boni et mali utitur, hic profecto alterutri consentiens, poenam aut coronam meretur. Unde bruta animalia, 76 rationalia quoque, sed naturaliter insensata, quia in his quae agunt judicio carent mentis, penso quoque carebunt retributionis: Deus enim non judicat opera nisi secundum corda, propter quod dicit: Bonus homo de bono thesauro profert bonum; malus homo de malo thesauro profert malum (Matth. XII, 33) . Cum igitur nullus thesaurus est in corde, nullum judicium erit in opere. Nisi verius est Deum, quoniam [Col. 0737B] et in his qui sensu carent judicat originalia, multo rectius actualia judicare; leniter tamen, quia nihil fit contra rationis examen. At qui rem a re distinguit, is juxta opera judicari severe debebit. Quis autem est qui distinguit? Uter duorum? Exteriorne homo an interior? num et uterque? Et quidem animam vim habere constat discretivam, quam profecto mutuatur, dum Dei sui vultu signatur. Num homini quoque suam decet astruere rationem?
Sed quomodo aut una et eadem inerit tam diversis, aut duae astruentur personaliter conjunctis? nam si ratio mentis ipsa est et hominis, restat ut perempto homine remaneat ipsa in mente: peremptionem ergo fundamenti, peremptio non sequitur fundati, si tamen eadem duorum est ratio, et eamdem decet [Col. 0737C] esse rationalitatem amborum: rationalitas quippe potentia est ratiocinandi; ratio autem vis et efficacia ejusdem rei: ergo et tenera infantia rationalitatem habet, quia potestatem tempore suo ratiocinandi jam obtinet; non tamen adhuc rationem habet, quia uti ratione nondum valet: quantus autem numero est cujusque actus vigor, tanta quoque esse solet ejusdem actus potestas: una enim est cuilibet pugnandi virtus, una etiam pugnandi potentia, una luctandi industria, sicut et una potentia; peritia disputantis una est; potentia ejusdem rei apud eumdem, ipsa quoque una est. Ubi ergo sola est vis discernendi quae ratio appellatur, ibi quoque sola erit potentia discernendi, quae rationalitas nuncupatur: [Col. 0737D] quocirca si hominis et suae mentis una est ratio, una quoque sit rationalitas.
Sed auctore Aristotele: Oppositorum generum oppositae sunt species, oppositae et differentiae: opposita autem sunt genera, corpus, et spiritus: oppositae et eorum species homo et anima; oppositae ergo erunt eorum differentiae; generum quidem divisivae, specierum autem constitutivae. Rationalitas ergo quae animae substantialis est, homini quoque substantialis non est; aut si est, altera est, ut penes singulos rationalitates sint duae, quare et rationes duae: binae quoque irae, binae et concupiscentiae, ut sicut anima sua, ita et homo ipse rationalis sit, et discernat, irascatur quoque, et cupiat. Frustra ergo hae tres vires animae per se, et non hominis solent nuncupari. [Col. 0738A] Consequentur quoque hanc duplicitatem virium, singularum duplicitas scientiarum, duplicitas reatuum, duplicitas in re qualibet cogitationum, ut, cum solus credar meditari, bini potius meditentur, bini binas eodem in facto contrahamus culpas, binas quoque adeptus sum grammaticas, caeterasve scientias.
Quod si hominem rationalem concesserim, vires autem illas habere negaverim, absurdum fortasse videatur illum rationalem dicere qui nequeat uti ratione, qui demum nihil male agat aut bene.
Verum rationi familiarius cito putaverim, et tres vires illas et earum comites, cogitationem scilicet et scientiam, virtutem et vitium animae tantummodo [Col. 0738B] ascribere. Unde Aristoteles in Cathegoriis suis postquam animali suas dederat qualitates, suas et animae subjunxit, justitiam et injustitiam, iram et dementiam; harum tamen denominationes animali commodat, dum subdit: Dicimur secundum eas iracundi et dementes. Quamobrem quia omnia hujusmodi usum sequens animali assignat, dum non tantum animalis, sed animae ea esse sentiat, hic nequaquam peccat. Ex quo enim animal et anima una est persona, mos est ascribere animali in sermone, quae tantum solius sunt animae in re. Unde cum de quolibet dicimus, grammaticus est, musicus est, castus est, quod est animi, damus 77 homini. Hunc morem loquendi et Dominus noster Jesus habuit: cum enim dicit: Antequam Abraham fieret, ego sum [Col. 0738C] (Joan. VIII, 58) ; humanitas loquitur pro divinitate. Cum autem ad filios Zebedaei ait: Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum? (Matth. XX, 22) humanitas loquitur pro sese.
Sed movere potest: Si vitia, ut diximus, animae sunt universa, quid est quod auctores, alia spiritualia, alia autem dicunt carnalia; spiritualia, ut superbiam, invidiam; carnalia, ut fornicationem, ebrietatem? Sed carnalia dicuntur quia solum per carnem geruntur. In homicidio gladius vitalia penetrat, caput amputat, non tamen ipse, sed homo peccat. Gladius quidem agit, sed qui gladium movit ipse offendit. Sic caro potat, caro fornicatur, mens autem rea est quia ipsa delectatur: actus ergo carnis, culpa est mentis; nec immerito, carne quippe [Col. 0738D] utitur pro instrumento.
Nec me movet, quod carnalium meminit Scriptura desideriorum. Carnalia quippe sunt (I Petr. II, 11) , quia a carne spiritui ingeruntur, quia per carnem administrantur. Et quia anima tum ex se, tum ex carne contaminatur, tam in se quam in carne torquenda speratur. Verum ad hominem, quia nec virtus pertinet, nec vitium, pertinere nec jucunditas debet, nec aerumna. Utramque tamen anima sibi etiam ex corpore in regeneratione exagerabit; quoniam homo tunc quam modo aut longe pulchrior et firmior, aut longe foedior et corruptior; quippe medius hic noster status, ibi mirum in modum aut ascendet aut descendet, animae praeter propria, [Col. 0739A] cedet in majorem aut voluptatem, aut dolorem.
Mag. supr. Et quidem in anima rationem suo cum comitatu jam locavimus. Nunc autem quando dux ipsa ratio suis cum subditis ira et concupiscentia adveniat, scrutandum puto. Utique concupiscentiam ipso hominis ab ortu adesse evincit, quod mox quaedam affectat refugitque contraria; iram autem aetatis accessus secum apportat. Has vero duas singulatim praeeuntes; ratio tandem prosequitur: Sicut enim quique ex quo causis accidentibus praesto est irasci, ira veraciter praesens est, licet plerumque incommota lateat; ita ratio advenisse merito aestimabitur, [Col. 0739B] cum quispiam, quamvis ad horam quiescat, in promptu tamen habet quoties opus fuerit, rerum in judicio exerceri.
Sed si aetas puerilis rationem nondum adepta est, anima talis quomodo interim ad imaginem Dei est? aut si rationem jam habet, cur ratione uti nondum valet? quomodo ratio sopita, ratio otiosa, ac per hoc indiscreta, Deo quemquam conformabit, praesertim cum sine intelligentia id efficere non possit? Sive ergo parvulis adsit ratio, sive desit, nihil ad imaginem Dei pertinebit. Certius autem ejus tunc astruemus adventum, cum multis experiendam signis suam nobis tradiderit praesentiam. Sed anima haec rationalis ab irrationabili brutorum spiritu quid distat? nunquid ipse certis se argumentis in omnibus [Col. 0739C] velociorem declarat? Certe si exteriora attendimus, illum longe superiorem invenimus [Col. 0739] Hinc illud poetae:
Spiritus autem irrationalis cum animali subsistit, post animal subsistere desistit. Sed et si remaneret, idem permaneret, quoniam, sicut nec prius, nihil rationis obtineret. Affirmat fortasse quispiam a tramite devians auctoritatis, animas etiam brutorum superata nece eorum, nihil debere defectui, nempe obnoxias perpetuitati. (Dicacitatis enim nec audiendae existimaverim, vitae prius animalis assertas, [Col. 0740A] non negare demum perituras.) Sed ubi erunt, ad quos usus remanebunt? male ne sibi erit in aevum, an bene? Sed cur alterutrum, cum absque ratione meruerint neutrum? quis earum cogitet statum? sensus corporeos jam non habent, irasci fortasse adhuc possunt, concupiscere non nequeunt.
Sed quod ob facinus tanto ac perpetuo addicantur tormento, utrumne gaudent an dolent? quod si est, unde est? num de exspectatione futurorum, aut de susceptione praesentium, aut de recordatione praeteritorum? Sed quae in carne gesta recolere queant, digna interminatione aut exsultationis aut moeroris? Occasione autem praesentium quomodo contrahant utrumlibet duorum, quod nec sensus qui jam deest administret; nec ratio, quae nunquam [Col. 0740B] adest, dijudicet; nec pro meriti debito, quod sine ratione nullum est, judex dispenset. De futuro quoque qualiter aut jucunditate exhilarentur, aut moestitia consternentur? num novi aliquid semper exspectant? sed novitatis tam continuae quae ratio? irrationabilibus autem haec unde consideratio? num sopitis viribus jugi deduntur somnolentiae? sed natura spirituum pervigil perseverat, nisi cum necessitas carnis somnum importat. Forsan sicut ex animato animali transformando in inanimatum proficit in pejus, ita anima prius irrationalis acta ab exitu rationalis deficit in melius, mutata ad imaginem Dei natura? Quod si est, quam non contaminavit culpa, restat beatificanda gloria. Et quoniam futura creditur resurrectio hominum, cur negetur [Col. 0740C] et bestiarum? num quia ratione carent et merito? sed et homines plerique eis carent, et tamen resurgent. Quidquid autem ad haec astute respondeatur, respuentes, auctorum dogma teneamus, et animas brutorum perire cum ipsis asseramus.
Supradictis imaginationem adjungamus. Est enim imaginatio: Rerum sensibus subjiciendarum interior quaedam et absentium imitatione signata repraesentatio: quae etiam in somnis viget et in brutis, dormienti et vigilanti reducens memoriae, tam quae sunt, quam quae non sunt, objectis animae utrorumque simulacris. Cum ergo, ratione excepta, reliquis animae [Col. 0740D] viribus plerumque nobis irrationalia praeesse nemo ambigat, plane mentiuntur illi, qui spiritus praesidere brutis nullos contendunt, nisi forte corpora ad tempus mutuantur jura spiritus. Sed si nec ipsi concessa sunt homini, quomodo congruant pecudi? Convenientius fortasse videatur, sicut non hominem, sed hominis mentem; ita nec pecus, sed pecoris praesidem tantis donari insignibus. Quod autem bruta animas habent, ibi invenitur, Auferes spiritum eorum (Psal. CIII, 29) . Et post: Emittes Spiritum tuum (ibid.) . Et alibi: Neque enim est Spiritus in ore ipsorum (Psal. CXXXIV, 17) . Et quidem quod [Col. 0741A] suum hominis, quid vero suum sit mentis, jam praediximus.
[Col. 0741D] Magister, II, dist. 16 et 19. Superest autem dicendum quid sit homo per naturam, quid vero 79 per culpam. Natus est ergo primus homo statui tam superior nostro, quam inferior futuro. Qui si suam servasset medietatem, nec sua cum successione nostram erat experturus miseriam, inhibito lethi accessu, peracta obedientia, mox erat aeternam assecuturus gloriam [Col. 0741D] Greg., l. IV Moral., c. 28. . Nam, sicut ejus corruptio per omnes sine dubio est diffusa, ita ejusdem per obedientiam, si contigisset, omnes credibile est, et quidam imitatione digni [Col. 0741B] autumant, obeditioni confirmandos, nascentibus tunc tantum illis qui modo praestant filii lucis [Col. 0741D] Anselm., I Cur Deus, c. 18. . Nec enim alios nasci deceret, nec eosdem sive plures seu pauciores. Nam si Adam post culpam idem perstitit, de exsilio ad patriam, Dei per misericordiam tandem reducendus, nonne sicut de obediente nascerentur obedientes, ita vicinius fidei est nascituros de trangressore transgressores, de redimendo redemptionem sperantes, de eodem scilicet eosdem?
Nec perdendorum certissimam nego nativitatem; tantum salvandos, et per justitiam divinam et per misericordiam conor astruere identitatem, quippe [Col. 0741D] Aug., ep. 157 ad Optat., ante med nisi essent post culpam perditi, minus circa se misericordiam Dei agnoscerent electi, nec numero plures, nec, ut dictum est, pauciores. Nam si pauciores, [Col. 0741C] semiplene per Redemptorem ruina restauratur humana; si autem plures, opportuna videbitur culpa, per quam coelestis excrevit curia. Maxime, quoniam totidem videntur de errore reducendi, quot si non errassent creandi fuerant saluti: nec numero plures, nec convenit esse pauciores.
[Col. 0741D] Magister, Sent. lib. II, dist. 9, §. 7 et seqq., [Col. 0742D] et dist. 1, § 9. Sed quoniam angelicae multitudinis damna, hominum erant numerositate reparanda; et credere decet, et usus plurimum sic habet, cadentium copiam paritate compensandam, ut quantuscunque numerus est daemonum, par speretur inter homines et bonorum. Ergone natura, nisi rueret angelica, non fieret humana? Nonne sine homine semper erat mundus? In vanum terra, mare frustra, aer et stellae pro [Col. 0741D] nihilo, luminaria ipsa de superfluo; nimirum universa haec, auctoritate teste, nonnisi nostris usibus deputantur. Verum quoniam terminatis tandem his usibus ad decorem mundi meliorata manebunt, ipsos quoque praeter usus simili ratione fieri potuerunt, mundo absque homine utique minus perfecto, attamen suo ex ornatu etiam sic honesto. Quod si stante angelo fieret et homo aut ipse omnino periret, sed unde casus cum non esset diabolus; et quare fieret, si omnino periret?
[Col. 0742A] Et quidem utrumque contingere potuit; sed minus et videtur illud, et convenit istud, aut superna Jerusalem cive longe plurimo fecundaretur, quam fecundanda mox exspectetur. Quippe exercituum integritatem spiritualium, superaddita exaggeraret quantitas sua hominum. Civitas ergo illa, quoniam damna suae diminutionis reparanda ex parte sperat, ex parte et gaudeat: sperat enim cives tot sibi futuros, quot angelos novit factos, non autem illum numerum sperat, quem habitura procul dubio erat, si angelus perstaret, et homo perstanti cohaereret. Sed Apostolus futurae vitae perfectionem, huic dat imperfectionem. Ex parte enim, ait, cognoscimus, et ex parte prophetamus; cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII, 9) . [Col. 0742B] [Col. 0742D] Vide Aug., Enchir., c. 29; et XXII, De civit. c. 1. Anselm. l. Cur Deus homo, c. 18 Nec ergo futuro in saeculo aut restitutio erit, aut jucunditas imminuta: num tam diu numero sanctorum augmenta debentur, quoad diminutio angelorum redintegretur, et redintegrata de hominibus debitis incrementis accumuletur, ut et tota Sabaoth multitudo quanta creata est, hominibus subrogatis restauretur, et insuper illi homines non desint, quos defuisse minime forsitan oporteret, licet angelus non corruisset? Nam sine homine fabrica Dei fortasse inconsummata foret. Sed jam major copia sanctorum, quam quorum vices complebunt daemonum: quod inconveniens est nullum, nisi quia contra usum. Sed nec fortasse contra usum omnino; nam Scriptura cui obloqui nefas est: Statuit terminos 80 gentium juxta numerum angelorum Dei (Deut. XXXII, 8) . [Col. 0742C] [Col. 0742D] Greg., hom: 34, super Evang. Quidam cui in Scripturis fides certa debetur, hunc locum elucidans, astruit tunc demum salvandarum multiplicationem gentium terminandam, cum numerum angelorum sanctorum, id est, qui perstiterunt, fida paritate expresserit.
Utique potuit fieri ut plures perstiterint, ceciderint autem pauciores. Sancti ergo pluribus pares pauciorum loca possunt parte sui explere; parte quae superat numerum qui de angelis licet nulli cecidissent, et de hominibus in unum utrisque connumeratis consummandus erat. Sed haec sententia bonis de hominibus, si angeli permansissent numerum requirebat minorem; quoniam vero erraverunt, majorem. Sed non est absurdum: id quippe casus poscit angelorum.
[Col. 0742D] Me autem nunquam audisse recordor inter angelos numerosiorem turbam daemonum, sicut inter homines, longe major noscitur turba reproborum. Quod tamen cui placuerit, aut sancti plures erunt quam angeli, si loco daemonum pari sunt numero subrogandi; aut siderea mansio imparem damno recuperat emendationem, si nonnisi incolis parem recipit hominum multitudinem. Horum autem utrumlibet [Col. 0743A] fuerit, quae sine casu erat, de homine et angelo summa deerit.
Quod si illa praefertur sententia quae homines (de perditis nihil ago) tot constituit quot angelos, totidemque quot daemones, procul dubio par erit numerus tam in angelis quam in daemonibus, quod quidem nonnullis placet. Sed haec paritatis sententia in paritate civium videtur incusanda: supernorum enim summa spirituum casu nullo diminuta, homine sibi aggregato crevisset quidem; nunc autem paritate restaurato lapsu, jam dicta restauratur et summa; sed quae de homine erant non redeunt crementa. Quod fortasse non displicet dicenti utramque summam perfectioni obnoxiam, tam priorem plurium quam posteriorem pauciorum.
[Col. 0743B] Sed mirandum satis, nisi summa tanto sit perfectior, quanto civium reverentia multiplicior. Mirandum vero magis, nisi perfectissimus Deus perfectiorem quoque maluerit, maxime quoniam summa subjectione servata talis futura erat: nec enim ignoro Deum summam quantolibet majorem seu minorem creasse potentem. Sed haec, ut videtur, placuit; quae tumore sublato futura fuit, nisi forte quod numero est defuturum, merito est supplendum: nam potest esse ut multitudo sit paucior, par tamen merito, aut etiam major.
Nam si angeli non homines offendissent, cadentium stantes loca utique replerent. Et si ita placeret [Col. 0743C] Deo, merito virtutum parti utrique prorogandi, si non numero, vel pretio totam aequiparent summam illam quae de hominibus erat colligenda, et angelis illis qui erraverunt si minime erravissent. Sed et homines erraverunt. Verum de errore quotquot voluit Redemptos eripuit; ereptorum autem summam summae modo dictae non solum aequavit, imo etiam praetulit, licet forte non paritate numeri, et transcensu meriti. Si enim sancti, angelis etiam confirmatis, sunt, ut aiunt, in regeneratione parificandi; angeli vero, ut ratio videtur, reliquis elatione foedatis, quoniam exemplum malitiae recusaverunt, tam meruerunt propter statum augeri, quam illum propter casum minui (hoc profecto carituri augmento isti, nisi [Col. 0743D] deliquissent illi), dubium non est quin longe immensioris meriti sint homines futuri, quam angeli exstitissent, si nulli corruissent. Angeli quippe jam tanti, et homines in futuro, ut dictum est, sibi sperantur coaequales. Quare? quia et homines sua culpa viam justitiae deseruerunt, sed Dei gratia reduces, jam experti jacturam longe vivacius forsan arripuerunt: nimirum nisi praevaricati essent, 81 futuri feliciores, nunc autem nihilo facti deteriores. Transgressio ergo miseriam importavit, misericordia Dei sanctimoniam reparavit, aut, si ita credi oportet, auxit. Nam juxta Apostolum: Virtus in infirmitate perficitur (II Cor. XII, 9) . Ergo quies bene agens meretur [Col. 0744A] vitam; at militia, dum triumphat, gloriam: nam militiae irruit, hinc suggestoris illecebra, inde tribulantis vesania. Sed utique fortitudine fulta obluctans concuti potest fragilitate mundana, subrui non potest Dei sublevante gratia. Nihil ergo damnationis est, licet titubet pro passione, dum dissentit ratione; aut etiam si humana fragilitate tacta cadit, quid nocet dum deinceps cautior, imo et humilitate melior resurgit? Nam Spiritus omnia cooperatur in bonum (Rom. VIII, 29) . [Col. 0743D] Et palma gloriosior non consensisse tentatum, quam non potuisse tentari. Aug, I De Genes., [Col. 0744D] c. 6. Si ergo defuisset lucta, defuis set palma. Tolle stadium, tolletur et bravium; agonista jam non est: cautela prior sua cum humilitate deperiit, patientia recessit, et si quae sunt caetera exercitio dependentia, quibus sine, si quietem agas, potes esse vir bonus, non potes esse miles bonus. [Col. 0744B] Arripe haec arma, jam utrumque es, melior ergo es.
Ista eo spectant, ut sicut homines servata fierent obedientia perfecti, ita modo post perditam, miseratione Dei fieri sperent perfectiores. Neque enim sinimur ambigere sit ne sancta Sion post excessum Adae majoris excellentiae, cum [enim ( al. etiam)] bis ejus unum, imo summum, id est, caput totius corporis noverimus Salvatorem nostrum Jesum, secundum reginam angelorum, matrem ejusdem intemeratam Mariam virginem [Col. 0744D] Consule notas. . Mater vero [sicut] tanta fecunditate decorata, tantaeque sobolis pretio redempta, nisi Redemptore eguisset, luminaribus his tanquam sole et luna irradiata non fuisset, atque ideo nisi peccato inficeretur, curari non egens, longe inferior existeret salute servata, quam [Col. 0744C] nunc restituta.
Nec solum civitas illa in se illustrius nitet, sed et cives illustriores obtinet. Namque semper virgo Maria, facta mater Salvatoris, ultra quam dici queat, crevit. Nonne ergo et sancti facti fratres Christi similiter crescunt? Utique crescunt, sed ut mater ipsa, ut fratres ipsi. Quomodo ut fratres? utrum solo honore? honor vero quid est nisi vanitas absque comite utilitate? facti igitur videntur et merito meliores, et fratre Deo digniores; nimirum fratrem se declarabat dum Patri de fratribus per Prophetam aiebat: Narrabo nomen tuum fratribus meis (Psal. XXI, 23) .
Adhuc per Adae noxam mihi crevisse videtur homo, dum hominis originem et angeli attendo. Ponamus [Col. 0744D] enim utrumque servasse quod factus est: et si angelus quam modo, ut dictum est, invenitur minor, nec decet ut homo angelo sit major: quod utique patet modo, ad plus enim nonnisi par est angelo, procul dubio angelo ut multum aequabitur homo, et minor apparebit quam modo. Sicut e converso, si humanus homini, miserante Deo, lapsus contulit augmentum, et angelus angelicum remunerante Deo crevisse aestimandus est per lapsum, ne si crescat homo et non angelus, emineat homo, si absque cremento par erat. Non tamen laudo culpam in angelo aut homine, licet per culpam accreverit [Col. 0745A] majestas utrique; culpam accuso, Deum praedico. Mirabilis Deus, dum mirifice ambos creat, mirabilior dum creatos sed imminutos mirum in modum emendat. Si enim quod geniti erant bonos in bono servasset, magnum utique erat. Nunc quia in bonum malitiam convertit, majus pro certo fecit. Licet enim Deo difficile nihil sit, possibilius tamen videtur quod non est ad esse, quoniam nihil obnititur adduci, quam quod male est, et per hoc obluctatur, emendari.
O misericordiam ineffabilem! auctorem deseruimus, ad proditorem deviavimus, nec tamen nostram irritatus per vecordiam misericors exacerbatur: verum misericordior comprobatur, dum profugos non tantum reducit, verum morte sua redimit. O [Col. 0745B] judicem reverendum! angelus libertate abusus corruit. Alter de corruente pretium suscepit. 82 Quid est ergo, Satana, quod fecisti, collegio te tuo abrupisti, hominem tergiversando seduxisti; cui autem nocuisti? humana natura per te melior, angelica est major, coelum te perdidit, imo se indignum expulit, dignior te pro te successit: Universae viae Domini misericordia et veritas (Psal. XXIV, 11) . Veritas in angelo et in te, misericordia emicuit in homine. Nam justitiae est impoenitenti tibi et tuis; imo, ut verius loquar, tecum miseris, poenam; illi contemplatione Dei vias tuas respuenti conferre gloriam, ad misericordiam plane pertinet humana in natura fugitivos, non solum sibi conciliare; verum pietate [Col. 0745C] insolita quasi post triumphum coronare: haec omnia per te tibi cedunt in dolorem, auctori et auctis in honorem. Cui ergo nocuisti? tantum tibi.
Et quidem propter haec ad auctoris praeconium spectat, quod Jerusalem coelestis decrevit, quia ipso operante ad summum recrevit, aut redintegratione numeri, aut supplemento meriti. Quod si civium numerus ad aequalitatem necessario est reversurus, nec plures possunt homines ascendere, quam daemones cecidisse, procul dubio nisi illa civitas ex parte ruitura foret, ex toto homo non fieret; imo nec aliquid, quo nonnisi homo indigeret, essetque perfectio, verum minor quam modo, cum Deus non solum casum rerum relevat, verum mire exaltat, ita suam liquido intimans et potentiam et misericordiam. [Col. 0745D] Providus namque Deus, et damna spirituum praenovit, et reparationem meditatus, hominem, et homini quidquid opus erat condidit, quem condi, ut paulo ante jam diximus, fortasse non oportuisset, nisi curia numero suo cassa, hominum autem supplemento reficienda decrevisset. Sed curia haec tandem numero restituta, quomodo dignitate quoque erat aequata? nimirum homo minor est angelo, utique in hoc saeculo, non etiam in futuro.
[Col. 0745D] Mag., II, d. 19 et 20. Longius digressi revertamur, atque, ut coeperamus, [Col. 0746A] primordia humanitatis revolvamus. Igitur homo primus nisi exorbitasset, poenam cum sobole nullam, ut dixi, meruisset. Innocentia namque cur feriatur, cum non sit causa feriendi quod est peccatum: sicut enim stimulus peccati mors (I Cor. XV, 55) infunditur, ita et poena qua mors anticipatur; unde praevaricatione peracta promittitur mulieri in labore partus (Gen. III, 16) , in actione servitus, viro autem, in sudore victus, aerumnosaque vita, donec revertatur in terram unde sumptus est (ibid.) .
Homines ergo molestia nulla inquietaret, nisi foedus beneficio creationis ictum auctori [Col. 0745D] Aug. XIV, De civit., c. 26. impetus praeproperi consilii rupisset, atque modo virginis maris mulier pareret sine dolore, virili semine suscepto [Col. 0746B] absque ardore: nullum enim opus fieret cum iniquitate, nullum absque jucunditate: nam religio undique circumspecta ablegaret et taedium: vita enim quae nihil erat nisi obedientia, lababat, si sibi sui vel pertaesum erat.
[Col. 0746D] Mag., II, d. 17 et 29. Fastidium incolis tollebat paradisus voluptatis, fructuosis lignis opacatus, fonte immenso ut Aegyptus Nilo rigatus, ad Orientem, ut quidam dicunt, situs, ultra reliquum orbem in tantum elevatus, ut ab aquis diluvii perstaret omnino intactus: qui situ suo immensam nativae planitiei amplitudinem omni defendens ab intemperie, pestiferas nostri [Col. 0746C] aeris vices omnes transcendit, habens pro capacitate quantaelibet numerositatis fructum ad esum, 83 fructum quoque ligni vitae contra morbum, mortem et senium; cujus, Deo dante, vis tanta fertur, ut etiam post noxam, molestiam ab homine omnem propulsaret, si adhuc uti liceret. Unde noxium divina ultio depulit, ne de ligno vitae sumeret, contraque meritum vi illata morti in aeternum viveret.
Pulsus ergo est ut moriatur, et sententia comminantis impleatur secundum quod ait: In quocunque die comederis ex eo, morte morieris (Gen. II, 17) . Dubium tamen non est, quin aut prohibito usu ligni aut ligno, sublata hac virtute, intus mori, extra autem vivere quiverit, nisi quia alium aequitati, alium [Col. 0746D] praevaricationi locum utrique condignum justus judex providerat. Pulsus autem circa speluncam duplicem (ubi et sepultus reliquis cum patriarchis creditur) exsulasse videtur, ubi et creatus a quibusdam aestimatur; quoniam a Domino audivit, quod jugem post calamitatem moriendo reverteretur in terram unde est sumptus (Gen. III, 19) , id est in illam unde est creatus. Nam quod extra paradisum sit psalmatus, certum facere videtur Scriptura, inducens Deum tulisse hominem, quem formaverat, in paradisum (Gen. II, 8) .
Et ne de reditu praesumptio humana cogitaret, plurimo locus ille aut maris aut deserti tractu nostra [Col. 0747A] putatur evasisse commercia. Et ne labor improbus mediis (si tamen id fieri potest) superatis, quasi jam voti compos aditu arduo obnitens moliatur, flamma versatilis angelico ministerio in limine continuatur (Gen. III, 25) , inconsultum omne frustratura conamen. Sed quid opus igneo gladio ante paradisum collocato custodiri viam ligni vitae, si nullus eo usque est accessus? Num res gesta solum spectat ad mysterium, videlicet quoniam non est reditus ad paradisum, id est quietem, nisi medium per gladium, id est anxietatem? Quod si medii interruptione spatii licet vasta forte et aspera, haudquaquam tamen insuperabili, nisus noster ab accessu loci illius disterminatur; cur nullus flammeo gladio ab ingressu repulsus, gloriose rediit inglorius? [Col. 0747B] Ideone quia suam regionem paradisus nondum cuipiam nostri status innotuit?
Sed iterum quamobrem custoditur, si quidem pro custodia satis est, quod intercapedine dura semotus ignoratur? Aut si, ut plerique autumant, ad orientem est, tantum iter aggredi nemo est ausus? aut si quis prolixa intervalli asperitate territus, paradiso incognita temeritatem incoepti reprehendit? Sed quamvis Deus intellectu, quo nihil sibi relinquit ignotum, neminem eo humano novit conatu propinquaturum, maluit tamen vel significationis gratia, vel ad inobedientiae reatum mentibus humanis inculcandum, et paridisiacam amissionem vigili munire custodia, et munitam pro scriptis scribendo transferre.
[Col. 0747D] Mag. dist., 24 et 29. Sed redeamus in paradisum ad hominem nondum transgressorem. Mori ergo et non mori poterat, peccare, et peccati exsors permanere: nimirum fomite haudquam incitabatur ad culpam, nec a culpa vis quaelibet detinebat, utrinque liber, neutra in parte difficultatem patiebatur; sufficiens sibi ad illicita, opitulatione Dei assistente sibi ad honesta [Col. 0747D] Magist., II, dist. 18, § 2 et seqq. . Sed transgressio, transgressioni pronum, auxilio Dei indignum effecit, ut malum cordi sedeat, bonum displiceat.
Sed mors futura erat, aut cum peccato si vitae careret fructu, aut et sine peccato si abstineret ab [Col. 0747D] esu. Nam, sicut jam noxius non mori poterat [Col. 0747D] Pseudo-Aug. l. qq. Veteris et Novi Test. q. 19; Irenaeus lib. III adversus haeres.; Hilar. in psal LXVIII; Nazianz. orat. 2 in Pasch.; Hieronyn. in cap. 65 Isaiae. B Th. q. 97, art. 4. vitali cibi curatus remedio, ita ante noxam non in vita duraret, si se vitae ab alimento submoveret. Quid est quod ante noxam, dico quasi innoxius esse possit, qui ut moriatur non comedit? plane ergo animal erat qui absque alimento durare nequibat! factus sum etenim animalis, futurus obediendo spiritualis. Nam juxta Apostolum: Non prius quod spirituale, sed 84 quod animale (I Cor. V, 46) . Ut sit homo gloriosior percipiendo beatitudinem quodammodo [Col. 0748A] sui merito debitam, Dei gratia cumulatam. Quapropter indicitur abstinentia unius fructus, atque plena gratia mandantis, nec difficilis, concessis reliquis: ex omni enim ligno paradisi comedere licuit (Gen. II, 16) ; de ligno autem scientiae boni et mali ne comedat, vetuit (Gen. III, 3) . Et si difficultas mandaretur, utique recusari haud decebat; quanto magis perfide servitutis incurrit nequitiam, qui et Domini praecepta suscipit, et suscepta absque necessitate postponit: primus ergo homo quanto natura firmior, loco superior; tanto de casu foedior. At nobis de hoste gloriosus debetur triumphus, qui et fomite ad ruendum proni, et inter Babylonios ejus regnum, exsilio relegati astutam tergiversantis virulentiam ad nihilum Deo auctore [Col. 0748B] deducimus, ruptisque captivitatis vinculis alacres repatriamus.
Sed qui vetitum fructum usurpavit, potuitne abuti et aliter libertate? Mortiferum ante esum mulier abominanter seducta serpenti credidit esus prohibitionem malo dolo factam, mortis comminationem non solum falsam, verum etiam invidam, ne comedentes divinam exprimerent similitudinem. Unde patrato scelere per amaram Trinitas subdit ironiam: Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est (Gen. III, 22) [Col. 0748D] Mag. II, d. 22, § 5. . Quanquam ipse non ita speravit, quoniam juxta Apostolum Eva sola, non etiam eo modo Adam est seductus tanquam perspicacior creatus. [Col. 0748C] Mari igitur aut in dolorem mulieris est insultatum, aut quia inferioris sexus temeritatem non repressit, aut demum, quod potissimum videtur, quia quod impossibile noverat, inconsiderate appetebat: et quia Ante ruinam exaltatur cor (Prov. XVI, 18) , aut pollicitatione serpentina, quanquam vanam noverit tumide, ut dixi, delectatus, aut femineo [Col. 0748D] Aug. XIV; De civit. c. 11. Credendum est illum usum suae feminae, uni unum hominem homini, conjugem conjungi, ad Dei legem transgrediendam, non tanquam Virum loquenti credidisse seductum; sed sociali necessitudine paruisse. tractus impetu, haud inscienter contra auctorem vir praevalde uxorius, prius se insolentia maculavit latenter in animo, ut postmodum ruinam mereretur, crimine jam manifestato. Uterque ergo graviter; at femina gravius, antequam ruerent, offendit; ambo enim nequiter contaminantur corrupti interius, sed contaminatio aggeratur erupta exterius.
[Col. 0748D] Si tamen secundum se scelus utrumque attentius pensatur, paruisse interior macula deterior videtur; fructus namque in se quidem bonus, tantum quia prohibetur nocivus; impudenter sumptus generat utique offensam, dum mandantis contemnit sententiam. Sed Adam damnosius antea desipuit, si, ut dixi, libidine mala se in majestatem armavit; sed longe rabidius Eva insaniit, cum mendacium atque invidentiam, quae sunt diaboli, detorsit ambitiosa auctori, cujus et benevolentiam creando jam ingrata, [Col. 0749A] quoniam majestatis aemula, ante experta erat; et veritatem ratio indita, sed falsitate jam delusa (verum prius nativo fulgore irradiata) praetendebat. Unde alia de aliis conjectanti, primos homines extrinsecam ante offensam plane liquet et multiformiter deliquisse, et multiformius potuisse.
Ad quid ergo esus ille solus debuit interdici? nunquid non erant caetera experiendo nocitura, quia non vetabantur? Annon omnia simul vetuit, qui liciti et illiciti sequestra hominem ratione illustravit? Ergone non caderet homo agens contra conscientiam, et cecidit angelus ambitionis incusans conscientiam? Quoniam ergo quae per se mala sunt vetari non oportuit, quod in se licebat futurum prohibendo, illicitum interdixit: forte nobis volens [Col. 0749B] insinuare Deus, illam demum gratissimam sibi abstinentiam, quae non solum mala fugit, verum et licita alia cum modo sumit, alia contemplando Deum omnino dimittit. Aut a malo prohibitus non est homo, ne, quia malum, non quia prohibitum, nocuisse videretur.
85 Sed quoniam lex circumscripte lata, et praemium sanxit ut ametur, et poenam ut timor incutiatur, post prohibitionem cibi fit comminatio lethi, forte ut rationi intimetur, quia si quod non erat malum, quoniam erat vetitum, tanta erat animadversione feriendum; multo minus quod naturaliter erat malum, nihilominus media ratione vetitum, si fieret, impune erat ferendum; sed aut majori [Col. 0749C] aut pari poena plectendum. Unde forsan culpae unius poena praedicitur, quatenus idipsum ex reliquis timeatur. Sed praedicta poena praevaricantis, ex opposito praemium notat obedientis: divina locutio enim consuevit parte dicta, caetera relinquere subaudienda: unde mortem minata, molestias quae antecedunt innumeras praetermisit, quod subsequebatur exsilium inferni subticuit. Similiterque fieri potest, ut mortem quam uni culpae ascripsit, et caeteris ascribendam voluerit. Nisi quis responderit saepius dictam comestionem, nonnisi praecedentium pro pondere facinorum letho fuisse multandam: ergone, nisi praecessissent, sola pro comestione reo mors erat minime infligenda? sed verba Dominicae comminationis sic esum videntur [Col. 0749D] induxisse inhibitum tanquam solus suffecerit ad lethum.
[Col. 0749D] Mag. II, d. 21, § ult Quae si verba consulimus, solum ad virum, si sequentia attendimus, et ad mulierem videbitur pertinuisse: namque ipsa serpenti pluraliter respondens et sibi quod viro mandatum innotuit. Nisi enim viro suo communicasset in praecepto, haud rea criminis a poena mansisset immunis. Auctor ergo loquens mari, in mare loquebatur et feminae; an toti quoque familiae, ut doctrina capiti infusa, inde quoque diffunderetur per membra? utique sic videtur. Nam, sicut obedientia ei augmento meriti [Col. 0750A] necessaria erat parentibus et in signum subjectionis, ita quoque et filiis: nam quia et inobedientia punitur et in filiis, obedientia quoque videtur proposita et ipsis; forsitan enim ideo medium paradisi lignum praevaricationis sicut et vitae legitur obtinuisse, ut indigenae advertant usum tam illius sibi communiter illicitum, quam istius concessum. Igitur haec obedientiae abstinentia usquequo erat mandata, Dominus metam non posuit: nam neque in coelo cibus omnino ullus erat sumendus, neque unquam iste in paradiso sumi est promissus, unde Dominus eodem de cibo homini ait: In quocunque die comederis ex eo, morte morieris (Gen. II, 17) ; id est de mortali moriturus efficieris. Quamobrem quoniam edenti mortem substituit, patet quod dum [Col. 0750B] mori potest homo, esum interdicit: quoniam autem in quocunque die, ait, tempus nullum quo mori queat homo, excludit. Mori autem interim videtur possibile, donec obedientia peracta de paradiso migraret in coelum, de loco meriti in locum praemii, statum exuens mortalem militanti necessarium, induens immortalem triumphanti idoneum, tempore jam transacto munerandus aeternitate, tam ab omni corruptela extraneus, quam ab esu corruptifero alienus.
Sed adhuc verba praeceptoris discutiamus. Igitur, dum diei meminit, tempus, non aevum declaravit: supervacanea enim prohibitio fieret, quando prohibitum placere non posset. Dum autem [Col. 0750C] signum universitatis praemisit, diem nullum excepit, dum ergo universitati diem adjecit, dicens: In quocunque die comederis, etc. Praemonet auditorem tandiu parcere esui, quandiu penes se reditus est diei. Quamobrem tam parentes, quam omnes si in paradiso nascerentur filii, quandiu inibi habitarent, praeceptum hoc (secundum quod videtur) custodire deberent, consecuturi praemium, si cum possent transgredi, nollent.
Nam si gratia auctoris tantum vigorem libero arbitrio contulisset, ut inflecti ad illicita facultatem non haberet, et frustra mandaretur abstinentia, et [Col. 0750D] abstinenti merces foret indebita. Quare non sicut voluntaria parentum vitia, vitiis filios ex necessitate obnoxios reddiderunt, ita illi sponte perseverantes istis necessariam facturi erant perseverantiam; aut si erant nonnisi sibi lex abstinentiae directa est.
Sed cuipiam fortasse absurdum hoc videatur. Convenientius fortasse dicatur, non plus virium natos accepisse quam creatos, aeque subdendos legi, genitos et ingenitos, cui omnes obsecutos, omnes quoque munerandos: tunc, juxta auctorum traditionem, his, ut diximus, solis nascentibus, quos nunc adoptat Christiana salus, virtute Dei faciente, ut qui boni reprobis parentibus nascuntur non ab [Col. 0751A] ipsis, qui tunc non fierent, sed ab ipsorum parentibus bonis, et ut magis videtur non remotioribus, imo proximis nascerentur. Sin autem pars legi, pars pareret libidini, bonos numero fuisse videtur augendos, quo ad summa a Deo provisa plena absolutione constaret. Seditiosos autem non amplius revocandos, inferni exsilio mancipandos, nisi forte pia auctoris humilitas, quae nostrae ruinae universitatem prosecuta, cavens ne funditus tam digna deperiret creatura, quos et quot oportuit in patriam reportavit, sanctos quoque, paucitatem propriis quae poterat expleri incrementis, ex profugorum reductu diffusa benevolentiae largitate consummare maluerit.
Si tamen divinum penes examen illa praeponderat [Col. 0751B] sententia, qua primorum hominum innocentia posteris refundenda astruitur, sicut et ipsorum flagitio posteritati traducto sub noxa omnes tenentur. Haud absurde fieri potuisse dicemus, parentes primos, hoste debellato, merito obedientiae quoad Deus providerit promoto, securitatem in posterum suae suorumque perseverantiae obtenturos, non necessitate bene agendi data, verum in bono voluntate firmata. Nisi quia nonnulli verisimilius autumant, progressum parentum eadem via filiis tribuendum: qui aut obsequio completo more nostri temporis viritim, aut potius, quoniam perpetes vita erant, exspectantes modicum usquequo adimpleretur numerus confratrum nostrorum (Apoc. VI, 11) , tandem, sicut et nunc futurum speramus, generaliter paradisum [Col. 0751C] coelo mutarent.
[Col. 0751D] Mag. II, d. 23. Sed praescius omnium Deus jurene praecipit, quod praeceptum malo cedit? Dominus servo cur non praecipiat, quod jure fieri debeat, tametsi noverit, a lege autem ex nequitia aversurum. Dominus ergo, sicut Dominum decet, decenter praecipit, servus autem nequam sicut contumacem decet, impudentiam luit. Quid hic fit injusti? Juste est quod praecipitur, juste quod punitur. An quod in se erat justum, respectu futuri fiebat injustum? ergone quod Domini erat obsequium servo non mandaret, quoniam sciebat quia [Col. 0751D] servus qui servierat Domino suo non serviret? Nonne satius est ut Deus quod suum est praecipiat, praecepti contemptor quod suum est luat? postremo officium cur non imponeret recusaturo, quo perniciose erectum salubriter humiliaret aerumnis permotum, vesanum damnare consilium [Col. 0751D] Videtur deesse verbum doceret aut aliud simile. divinae propriam subdere voluntatem, summo expertum periculo, summam fore vecordiam, niti factum adversus factorem liquido jam perpendentem, impendere tendenti ad ipsum vitam, ab ipso mortem? lapsus ergo non tam factus est infirmior, quam in his quae ad Deum certior, in his quae ab hoste cautior. [Col. 0752A] Nam infirmitas insolentiae medicinaliter opposita fovet humilitatem, gratia medicantis fulciendo nutantem, confortat debilitatem, ut neque 87 levetur jactantia circumdatus infirmitate, neque succumbat in pugna Domini fultus benignitate. Infirmitas ergo dum morem sedat, dum charitatem inflammat (quippe torpori indignans quasi stimulata insurgit) non naturae languor, imo commodum reputari debet [Col. 0752D] Aug. ep. 105 ad Sixtum; ep. 157 ad Optat. ante med. et ser. 254 De temp . Quid enim si quidam libidinum illecebras prosecuti, morbo paulatim ingravato, perniciosissimis involuti flagitiis, ex torpidis paralytici, imo ex aegris fiunt mortui; nonne summae aequitatis judex, et tales aut piissimus renovandos immutat, aut de subversis suos districtius exercitat, aut demum in vasis irae vasa instruuntur misericordiae, et [Col. 0752B] quid sibi per culpam debebatur, et quid in laude miserantis impenditur. Quare recte sinit fieri mala, quia et de malis novit facere bona.
Primos homines vestiri non oportuit, quibus nihil dedecoris inerat, nec caloris aut frigoris vehementia nocitura erat: quas aeris vicissitudines, tum natura contra hujusmodi munita, tum loci quae sua amoenitatis videtur temperies, repellebat. Foeditatis autem nihil sinebat in opere suo decus auctoris, maxime in homine, quem caeteris animantibus forma quoque corporis praeferebat. Sed quid non ante, post noxam nuditate confusi sunt, maxime genitalium. Quare? quoniam mutuo de conspectu mutua exaestuans [Col. 0752C] lascivia ruborem insoliti gratia ministratura, titillationeque carnis latebras quaesitura tunc primum invaserat.
Quidquid enorme in membris obtutibus se nostris ingerit, constat ab ira plasmatoria profluxisse, juxta illud: Percussus sum ut fenum (Psal. CI, 5) : nam pace servata naturalius se gererent omnia hominum absolutionem primorum, absolutione prosecuta reliquorum. Auctor ergo aut sinit aut facit inter membra vitia coalescere iratus, quae utique propulisset placatus: facit dum aut carnem nostram verbi gratia lepra variat, aut quaevis una saltem incongruentia reliquum decus decolorat; sinit dum, ut exemplum ponam, aut incuria genitorum menstruatae concipiunt, [Col. 0752D] aut rationabiliter concepto injuria qualibet praegnantes officiunt talem pariturae fetum: unde? merito praesumptionis utrumvis parentum; per omnia dispensatione Dei tam apud se justa, quam apud nos plerumque occulta. Quare si ab ira Dei, plaga aut filiali ad humiliandum, aut crudeli ad deponendum, nativa specie admodum fuscata hujusmodi incommoda toti successioni infliguntur, quid est absurdi primam quoque nostrum originem autumare, creationis suae nitorem praevaricando decolorasse, ut se tam invenerit deformiorem, quam deteriorem?
[Col. 0753A] Sed dices: Offensam spiritualiter maculare; carnem nihilominus integri decoris permanere. Utique offensa pleraque carnem nihil conficit, et nonnulla facit. Nam invidia macie, venus pallore, arrogantia indignatione, alia item aliter humanae speciem serenitatis interturbat, et tamen natura uti antea erat, et postmodum perseverat. Quanto magis ergo primordialis noxa quae ex quo invaserat usque adeo naturam immutabat, ut qui paulo ante mori non poterat, jam mortuus existat: deformitatis quoque offensam oculis obtulisse videtur. Quomodo enim ex vita ad mortem, ex salute ad integritatem, ex integritate demum incorruptionem, complexione irreparabiliter dissipata permutatus perfectioni obnoxiam deceris congruentiam, caeteris amissis, solam reservasse [Col. 0753B] credatur? quomodo, inquam, tibi cito suadeam ad tantam contritionem hominem offendisse, cum tanto sui damno corruisse, absque prioris detrimento decoris? Si tamen ita placuit Deo, utique et homo cecidit, et decor permansit. Sin autem species quoque flagitio percussa contabuit, quid mirum si sese inspecto jam noxius confunditur, qui in decore suo nihil confundebatur? 88 Maxime autem obstupescebat, cum sua comparisque genitalia attendebat, veritus verecundum in pudendis notari motum: unde perizoma ficulneum contexuisse perhibetur, fortasse genitalium fugiens ita deformitatem ut motum: quae foedissimus ipse foedissima fortasse assiduitate sua non toleranda visu, prae caeteris membris foedabat. [Col. 0753C] Quamobrem conspectum sexus ex duobus offendebat, motu importuno, indeque nata deformitate.
Mirum nisi specie visibili et maxime humana Dominus sese intuendum exhibuerit, cum veritos faciem deambulantis homines humane post culpam quoque compellaverit. Quippe deambulatio visibilem, locutio hominem exigebat: tale enim decuisse videtur colloquium, quasi hominis ad homines, licet non ipse Deus, sed loco Dei angelus humana in specie a nullo apparuisse nesciatur: locutionem enim illam spiritualem, quae inter se et ad Deum spiritalia loquuntur, nondum capere valebant, alioquin audibili visibilis [Col. 0753D] verbo hominis opus non erat. Ambulabant ergo per fidem, nondum per speciem, fidem originali macula caligaturam, gratia remediante postmodum illustrandam. Speciem expleto obsequii numero percipiendam. Unde liquet paradisum colonos obtinuisse mediocres, longe inferiores sese coelestibus, longe superiores sese exsulibus. Peccantes igitur merito decreverunt aetate, viribus ingenii, puritate interiori, decore exteriori, gratuita reformandi auctoris misericordia quantum ad animam, etiam in hoc saeculo; quantum ad corpus, nonnisi in futuro, Haec est resurrectio prima et secunda. In secunda tamen consummabitur et prima.
Sed adhuc ruinam parentum intueamur: quippe vir dum in caput suum, qui est Christus, sese elatus erexit, uxori, cujus caput esse debuit, prava machinanti succubuit. Nisi enim tumore, lapsu reprimendo, se intrinsecus depravassent, procul dubio extrinsecus tentanti ille uxori, illa daemoni vivaciter restitissent: verum namque est, quod ante gloriam cor humiliatur (Prov. XVIII, 12) : servata ergo humilitate, gloriam obtinuissent victoriae. Quod si solus vir viriliter egisset, muliere ut metus aliis cautelaque incuteretur damnata, altera viro socianda, exemplumque prioris figurata, plasmanda erat. Sin autem id [Col. 0754B] minime oportuisset, juxta sententiam Domini, morte datis poenis, prima viro resuscitanda videtur, ut sancta cum sancto generaret in paradiso, ne id contra meritum fieret aut a malo ibi, aut a bono alibi. Quippe absque connubio quae erat nascentium propagatio? Sed quia uterque peccavit, uterque poenas dedit: nam quoniam carnem puram impurus spiritus lue propria infecit, infecta caro infectori suo vicem jugiter rependit, desideriisque suis illum jam inquieta illicit, qui se quietam gustu mortifero permovit: antea namque has inter naturas pax omnimoda fuerat; caro nihil illiciti suadebat, quia nihil injuriae acceperat; verum ubi spiritus initum rupit foedus, carnique suos infudit defectus; quoniam [Col. 0754C] aegritudo illata urere nunquam cessat, quasi minus ultam se semper ulciscendam putat. Nec immerito: nam qui suo suum imperatori subtraxit obsequium, cui imperabat jure mancipatur, noluit auctori obedire, cogitur mancipio deservire.
Quo spectant ista? dicam clarius. Animus obedientia Domini spreta, corpore tanquam instrumento abutens, ad prava corpus firmum flebiliter labefecit et ex labefacto incommoda 89 multa suscepit. Corpus labefit, aut etiam cadit, quoniam sibi variis morbis maciem, variam interdum foeditatem, nonnunquam vero partium aut attritionem aut abscissionem, atque demum totius quoque necem reliquis cum defectibus venenato praevaricationis poculo, mens arrepta furore, [Col. 0754D] solum ut temperetur sibi, ut et crucietur, seminaliter causaliterque infundit. Mens quippe id praevaricando effecit ut, orta occasione, supradicta vitare caro non possit, et quod omnium miserrimum, spiritum sibi infusum ex necessitate [Col. 0753D] Vide notas ad cap. seq. reddat impurum. Utique miserrimum, non tamen injurium; nam quia corpori maculam accivit ultroneus, ex illa illam merito jam tolerat et invitus; quoniam nec infans unius diei sine peccato: Omnis enim homo mendax (Psal. CXV, 11) . Nam post patratum originale peccatum, ut sit homo sine peccato, posse homini deest, Deo non deest. Id homo non potest, et plerumque quaerit: Deus potest [Col. 0755A] et nunquam [Col. 0755D] Ex lege ordinaria. facit; eo tendit homo salubriter; pertingere non datur, et hoc salubriter; dum vel laborat, satisfit religioni; dum retardatur, humilitati.
Deus dat sanctis suis pondus, ne facilitate agendi insolescat, et corruat animus: peccato namque quod orginale dicunt, omnis homo detinetur, cujus jugo quia nec quisquam nec unquam se expedit, actualium oppressionem, utpote famulantium originali, ad unguem nemo evincit. Potes enim charitatis expiatione totam actualium vel ad horam effugare catervam, quamvis tam purgato in statu, originali morbo revocatus ad morem, diu consistere nequeas. Sed originis radix nociva (unde nocivior actualium pullulatio succrescit) vi nulla exstirpatur, [Col. 0755B] nisi forte cum vita. Reatus ergo originis, licet non habeat unde diluatur [Col. 0755D] Vide notas ad cap. seq. 31. , habet unde excusetur: nam gratia Mediatoris, remedio est infirmatis, ut languor nihil obsit saluti, prosit humilitati. Ergo a mente sibi apta corruptio inferebatur, a carne quoque menti non indigna se, refundebatur. Unde anima et contagium sumit, et robur amittit, ratio quam decebat toti familiae per prudentiam providere, per principatum regere, et regno privatur et consilio, ut plerumque aut veritas lateat, aut cognita torpescat. Ira dum effrenatur, conturbat; concupiscentia dum inflammatur enervat, utraque modestiae limen excedens, in heram irreverenter insurgens; dum assensu pellicit, servitio innectit.
[Col. 0755C] Sensus etiam quinque suis cum instrumentis, imaginatio quoque inde nata vanitati communiter prona, rationi captivandae jugiter intendunt, et persaepe proficiunt, nisi cum ex gratia ratio roboratur, pars hostilis reprimitur.
Quid est quod dico? summam audi. Quod ergo spiritus per rationem comprehendit quantumlibet bonum, si non juvat, aspernatur; quod per reliqua attingit quantumlibet malum, si juvat, amplexatur, caligine per hoc obductus, excessu impurus, nisi cum suffragia auctoris utrobique defectibus humanis remediantur. Liquet ergo spiritu corpus labefactari, et ex labefacto quamplura sibi incommoda referri.
[Col. 0755D] Mag., II, d. 31. Sed quoniam primis in parentibus tota filiorum numerositas in arctum contracta sese cohibebat, non quod singuli singulas obtinerent inibi particulas (nec enim capacitati tantae homines bini videntur suffecisse) verum quod seminalem omnium causam admodum utique paucam, duo illi in sese continebant (paucissimos quippe filios ex se procrearunt) unde propagata reliquorum multitudo dilatatur [Col. 0756D] Consule notas in hoc et seqq. cap. ubi de peccato originali. . Quales erant duo primi, tales ab ipsis oportebat nasci. Nam portiunculam corruptae [Col. 0756A] massae detractam, ipsam quoque necesse est esse corruptam; ex qua quasi vitiato ex semine vitiatus exsurgit fructus, homo, sed suis assimilatus 90 parentibus. Quae portio, cum corrupta sit ex origine, corruptior fit ex generatione. Nam generatio quoque ex peccato maculam trahit lasciviae, ardore cujus elicitum semen et effusum, materiam procreandis aestu malo decoloratam administrat. Unde Propheta ait: Et in peccatis concepit me mater mea (Psal. L, 7.) Et Job: Quis potest facere mundum de immundo conceptum semine (Job XIV, 4) . Si ergo semini corruptio ex massa debetur, ex generatione cumulatur.
Num quoniam massa portio corruptior videtur, ex portione quoque natum corruptius recte dicatur, [Col. 0756B] ut sit quisque tanto corruptior, quanto a primo parente remotior? Nam si quia causa seminalis est corrupta, corruptum requirit effectum, cur non quia corruptior est, corruptiorem requirat? atqui pars quod est semen, suo impurius esse toto videtur: licet enim homo concutiatur totus libidine, praecipua tamen ejus vis eo tendere cernitur, ut pars a toto separata, alteram se vertat in faciem. Et quoniam sibi maxime intendit, maxime et tabefacit.
Quod si homo per caetera foedatus absque libidine generaret, hujusmodi partus conspicuusne foret puritate, quoniam conceptus processisset absque ardore? Sed fluxa quomodo ex materia firma constaret fabrica? Maxime cum Dominus Jesus [Col. 0756C] singulariter modo praedicto genitus, maxime concedens naturae reliquos accivit defectus a natura discedens, naturae maculam exclusit, ut sic veritatem susciperet, hominis ne quid obesset consilio redemptionis humanae: siquidem naturae universalis dum Domino in Jesu locum sibi non reperit, violentia ex insolito illata est, haud indebita auctori, at necessaria peccanti. Intactam namque Spiritus sanctus superveniens in Virginem, atque ipsi ab aestu conceptui obnoxio obumbravit, atque conceptum usque eo propagavit, ut causa relicta moriendi, causa pelleretur delinquendi. Ideoque quod nascebatur sanctum, personaliter uniri meruit Filio Dei.
Si ergo filius hominis non natura, sed virtute [Col. 0756D] Altissimi immunis factus est a peccato, tantum ideo, ut digna fieret hostia pro peccato, quomodo quis, licet absque venere genitus ponatur, sola natura absque causa purus ex impuris procreetur; si tamen expers culpae conceditur, expers quoque poenae concedatur? Quis enim merito crucietur poena, nisi praecesserit inquinatio ex culpa? Unde Dominus, quae non rapuit exsolvit, dum non ob sua, sed nostra percussus est facinora; paulo minor illo, qui quia a lue conceditur alienus, a poena quoque debet esse intactus. Donec enim Adam [Col. 0757A] recte se habuit, bene sibi fuit; ex quo se inflexit ad injuriam, indilate excepit poenam. Cuicunque parentalis culpa traducitur, culpae quoque debita poena irrogatur; poena autem speratur tollenda, cum in homine locum non invenerit culpa. Si quis ergo forte foret absque culpa nasciturus, foret quoque poena cariturus, nisi forte mors Adae admittendo culpam, ascisceret et poenam.
Caeterum talem virum, quippe vitiorum incentivis haud perculsum, profecto restat nulla ex parte impotem, nativa in puritate perpetem perseverare. Quoniam vero interminatae compos sit innocentiae, sit et vitae. Sed tamen extra paradisum situs, ac per hoc a ligno vitae seclusus, vitam absque morte in manu habet, quam nec primus homo in paradiso [Col. 0757B] absque ejusdem beneficio ligni obtineret. Nimirum ex quo ejectis primis januam paradisi igneus munivit gladius, neminem, reor, reatu primo prohibente, in eum more primi ferendum, nisi forte duos Eliam et Enoch, quibus id contulit meritum vitae, et praecipue ratio divinae dispensationis.
Aut ergo praedictus homo vivit absque usu ligni vitae; aut moritur absque merito poenae. Sed quoniam neutri videtur ratio praebere assensum, et hunc, unde tractamus, fatendum puto totius massae naturam attraxisse sibi, ut conceptio caste licet ex lumbis parentum egressa, ideo tamen morbum trahat, quoniam ex morbidis prodeat. At cujusmodi 91 morbum? talem unde homo sit peccato pronus, [Col. 0757C] sit letho lethique praenuntiis obligatus. Huic autem conceptioni, cujus modo castitas fetum parentalis expressit corruptionis, si libido immunda accedit, immundam reddit, adeo ut juxta quaerimoniam Job, ex natura nequeat fieri mundus qui de immundo semine sit conceptus, quippe dum seminis cum germine immunditiam deplorat, libidinem unde immunditia defluit accusandam insinuat. Quare natura suam, libido alteram importat sordem: nam utrique unam imputare, aut alteri suam derogare, ignoro competenter [Col. 0757D] Non haec auctoris est sententia. . Neque enim dicendum puto, aut ex massa corrupta incorruptam prodire portionem, licet lasciviam semoveas; aut ex libidinis foeditate, foeditatis nihil emanare, licet naturae [Col. 0757D] vitium seponas: maculam autem eamdem quomodo ambabus nisi cum damno pudoris astruxerim, quoniam ratione duce alteram alteri repererim? particula ergo a suo disjuncta toto vi generationis praeter maculam, quam habet ex origine, alteram excipit ex generatione. Neque enim sinit ratio, quod libido superveniat vitiumque non augeat, vel quod descendat nihil ab origine, derivetur autem totum ex libidine.
Dum ad haec specto, proprio corruptior videtur pars toto, eo usque ut tota parentum naturalis corruptio, sese causaliter infundat semini, generationem corrumpendo. Nam quia parentes accidentaliter inquinantur, vel ex arbitrio, et crapula, et petulantia, [Col. 0758A] vel depravata complexione, ut lepra, ratio maculam non cogit transfundi successioni, licet persaepe id fieri consentiat. Sed bis vitiato ex semine formatus quoque homo bis vitiatur; bina autem haec inquinamenta reputantur, aut utraque in naturam, aut neutra, aut singulatim alterum inest per naturam, alterum vero non, sed per accidens. Si ergo naturale filio constat utrumque, constat quoque ipsum naturaliter suis corruptiorem parentibus generaturum sobolem, se quoque in natura foediorem: ipse enim ad maculam naturae parentalis comitem, ut persaepe diximus, ex immunditia conceptionis, alteram recipit. Utramque autem suae naturae comitem sibique naturalem propriae proli transmittit: tertia quoque adjecta quam libido infligit, crescit [Col. 0758B] macula originalis, viresque acquirit dum transit. Unde, ut jam praefati sumus, tanto quis natura corruptior convincitur, quanto a primo parente remotior invenitur. Quod si verum est, inde evenit fortasse quod humana natura sicut succedendo procedit, ita quoque quantum ad corpus, aetate, robore, quantitate decrescit; quantum ad mentem in dies fit in vetita propendentior, in dijudicando tardior tempestate utique nostra mirum in modum hebes dum profutura indagat, ingeniosa nimis dum vana attrectat: et quidem nostra per se natura in ruinam festinat, festinantem vero Deus dum irascitur praecipitat. Nihil tamen damnationis inest sanctis, quibus quantumlibet infirmatis, et gratia remediatur, et virtus in infirmitate perficitur (II Cor. XII, 9) .
[Col. 0758C] Et quidem si inquinamentorum utrumque in naturam assumitur, quae diximus videbuntur consecutura; sin autem neutrum deputari naturae debet, neutrum putetur, vel a praedecessoribus traductum, vel a successoribus traducendum. Nan id solum quod naturale est, naturae propagationem relinquere incomitatam nefas est; cur ergo languorem generantium generatis quasi haereditarium, nec unus evadit? quod si alterutrum jus sibi defendit, quod totam nascentium numerositatem suae adigat conditioni, utrum duorum? at quod libido parit ante libidinem defuit: nam si et antea infuisset, immerito ex libidine ortum pronuntiaretur: quod autem naturam minime comitans ex tempore accedit, quoniam [Col. 0758D] ex avis minime profluit, ad usque nepotes minime profluxerit, oriens autem ex generatione generatis, ita eos maculat, ut ad ab eisdem generatos maculam haud perferat, nisi forte quasi illud ideo generale astruxerit, quoniam nemo nascitur, nisi immundo de semine contaminatur.
92 Sed jam homines primi nostra haud lege nati, quoniam carent generatione, carent et generandi inquinatione. Sed humani generis corruptela, ab ipsis et in ipsis orta, totam debuit propagari in posteritatem, et quod superius quoque diximus, praeter maculam quam libido foedat, alteram natura importat. Unde dum unum humani generis vitium inquirimus, geminatum reperimus. Solum est [Col. 0759A] ergo quod et primum homines ante coitum depravet, quodque totam ad procreationem transmigret. Ipsi namque, ut jam dicta paucis repetamus, carne emarcuerunt, atque anima utrobique viribus pene ad usque defectum infirmatis, adeo ut nequeant spiritus expetendam contingere puritatem in corpore, quoniam nequeat corpus in tantum mundari ut nihil retineat, unde hospitem laedat. Unde duplex contagio nascentibus subrepit, altera carni, altera molesta est menti: contagio quidem duplex, sed peccatum simplex, quae inhaeret carni solum contagione, contagione autem ex hac quae inest menti: contagio pariter ac peccatum est. Tales jam erant innati, tales quoque ab innatis procreati.
[Col. 0759D] Magist., II, dist. 30, 31 et seq. Sed caro merito fortasse edat corrupta corruptam. Verum anima unde corrumpatur, fortasse satis liquet: sed an juste corrumpi debeat, non satis liquet, nisi et ipsa a parentibus prodeat. Sed et si quis inde prodiisse contendat, quomodo jure ex peccato contaminetur, nisi ex contaminatione quoque puniatur? Quomodo autem aut ex macula reatum, aut reatu supplicium, in infantia jure suscipiat absque ratione? quod si rationis ex culpa puerilis macula, seu consentiendo procedit, seu negligendo, non jam originaliter sed delinquitur actualiter: quod quidem auctoritati inimicum refutatur. Quamobrem anima usque ad discretionem actualium exsors, solo participat originali, inde rea aeque [Col. 0759C] juste quam occulte: Judicia enim Dei abyssus multa (Psal. XXXV, 7) . Sed cum nos praesentia sua dignabitur, et abyssus aperietur. Nam tunc: Misericordiam et veritatem quis requiret? (Psal. LX, 8.) Et Dominus ait: In illo die me non interrogabitis quidquam (Joan. XVI, 23) . Interim autem ignorantiam nostrae fragilitati debitam pie recognoscentes, nihil de occultis filii contendamus, quoad usque manifestet occulta cordium et abscondita tenebrarum.
[Col. 0759D] Mag., II, d. 34, 35 et 36. Sed quoniam certissimus auctor omnium tam corpori quam menti expetendorum Deus est, eisdem unde origo mali? Angelum et hominem [Col. 0759D] Deus tales fecit, ut si vellent et peccarent; peccantes autem poenam subirent; angelus casum, homo mortem et infernum. Posse peccare dedit, ut merito coronetur quisquis peccare possit, nec tamen velit. Rationi objecit poenam, ut et circumspecti terreantur ad propriam custodiam, et improvidi, ut par est, torqueantur ad justorum cautelam. Tales ergo sunt facti, ut possint peccare, poenamque excipere. Quare mirum non est, ut et antea dictum est, si id agunt quod possunt: nam ex posse, quod utique naturae bonum, veniunt ultro ad velle, quod est naturae vitium. Voluntas autem mala suos sibi conformat [Col. 0760A] actus; sed promotio talis ex Deo non est: quod autem ex culpa ingruit poena, absque Deo non est. Equidem culpa quasi vipereum est semen, unde tota dolorum seges emerserit, et quos naturae importat corruptio, et quos auctoris indignatio. Placet quippe Deo ut hinc inde metamus dolorem, quia nobis haud displicuit seminasse iniquitatem.
Iniquitas, quia foeda est, nunquam Deo placet; poena, quia justa est, nunquam displicet; et hoc est quod absque eo est culpa, per eum poena. Si 93 ergo ex potentia quod bonum Dei est, prodit peccatum, et ex peccato poena, plane liquet originem traxisse primum [Col. 0759D] Aug., l. II, De nupt. et concup. c. 28, etc. [Col. 0760D] Enchirid., c. 14, sub finem. ex bono malum, deinde ex malo malum. Quoniam enim natura iniqui impos non est, suae autem voluntatis compos est, dum libet [Col. 0760B] ad illicitum ex sese declinat, inevitabili jam obnoxia culpae: quippe auctoris munere obtinuit, ut in sua integritate perseverante sui juris foret. Quod si de perfectionis culmine labi in praeceps mallet, regredi suae facultatis minime aestimaret, potius se hanc haberet quam creasset, unde nihil mirum, siqui absque necessitate peccato se implicuit, necessario detineatur in peccato: sontem autem effugere impunitum, judicis aeque contraibat severitati; non quia reo parcere non poterat, verum quia magis castigare oportebat. Ex homine ergo reatus, ex Judice prodiit cruciatus.
[Col. 0760D] Mag., ubi supra de peccati trad. Sed quoniam peccatum parentum toti suae [Col. 0760C] propagationi paulo ante diximus esse transfusum, unde forsan et originale nuncupatur; inquirendum autumo unumne sit an plura, unde hominum tota multitudo haereditario jure corrupta, ipsa quasi ex radice depravetur?
Illud enim Apostoli capitulum (ubi de Adam loquens subjungit: In quo omnes peccaverunt ) [Rom. V, 12] , consulentes, hujusmodi videmur referre responsum, quod tota hominum massa simul et semel sorduit, dum Adam in paradiso (adhuc enim omnes erant ille) unus peccavit. Ergone homines peccaverunt antequam exstiterunt? Sed vir primus cum conjuge in paradiso deliquit, unde extra paradisum rea proles tenetur universa. Omnes ergo simul et [Col. 0760D] semel peccaverunt, quoniam ille solus, in quo adhuc causaliter omnes seminaliterque coarctabantur, peccavit, cujus de peccato semel admisso, pariter omnes reatum contraherent. Unde secundum illum locum in Joanne: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi (Joan. I, 29) , hujusmodi expositio reperitur: [Col. 0760D] In Glossa ordin. Peccatum mundi dicitur originale peccatum, quia est commune totius mundi, quo tota humana natura simul et semel condita, leges divinas per inobedientiam transgressa est in paradiso, quod originale singulorum superaddita gratia relaxat. Quod ergo primis in hominibus, veluti ab ipsis [Col. 0761A] commissum merito actuale appellatur, hoc in sequentibus, quoniam et ipsis ex origine noceat, originale nuncupatur.
[Col. 0761D] Magist., II, dist. 33. Sed Adam praeter illicitum esum et ante et post nondum procreatis liberis multiformiter deliquit: num totum simul postmodum natis imputabitur? Quod si conceditur, nonne et reliquorum post delicta parentum, geniti eisdem erunt obnoxii delictis? Quae enim re sibi conformia videntur, quaenam ratio rite dissimilet, praesertim cum, teste Scriptura, Deus puniat peccata parentum in filios? Si ergo totam Adae transgressionem quae genituram praevenisse cognoscitur (nam quae sequitur qua ratione jam natos maculaverit?) exigendam a filiis usque in finem arbitramur, cur peccata parentum [Col. 0761B] puniuntur in filios usque in tertiam tantum et quartam generationem? (Exod. XX, 5) nisi forte summae pietatis judex reis suis misertus, parentali culpae metam objecerit, ut quam parentum importabat culpa, filiorum modificaretur poena. Sed inhibitum pomi gustum nascituris detestabilem crebra repetitione Scriptura declarat. Cum enim ex transgressione parentum reos arbitremur filios, parentes autem tunc aut solum aut praecipuum transgressionis crimen commiserunt, quando prohibitum esum usurpaverunt, merito gustus genitoribus noxialis, peccatum originale deputatur genitis cum praesertim mors, quam exsecrati in poenam gustus protoplasto constat esse illatam, ab ipso in omnes derivata, hoc profecto videatur exigere, ut praetaxati gustus sint [Col. 0761C] quidem omnes rei. Quam necem nemo effugiat, quam dubium non est ex gustu natam quasi ex culpa poenam. 94 Generis ergo humani generalis culpa solum videtur ille gustus, quippe quam solam exposcit poena lethi mundo toti debita; sed tunc reliqua non puniuntur peccata parentum in filios, nisi paternam imitantes malitiam; unde ultionis metam tertia aut quarta statuit generatio: parentes quippe eo usque superstites pravi, solent fieri natorum eruditores; sed adulti propriis ex actibus foedati merito fortasse perierint.
Verum parvulos quos nulla inficit culpa, quomodo insontes contigit poena, et qui ex se nihil sordis suscipiunt, quomodo ex alio tam praesertim [Col. 0761D] remoto sordescunt? nempe minus mirarer si quod ab ipso excepissent peccatum, unde merito infunderetur contagium; nunc vero miraculum mihi exaggerat, quod penes illum tota culpa restitit, qui nimirum solus male comedit, ad nepotes tamen mala ex comestione contagio pervenit. Soli deliquerunt parentes, cur ergo rei nepotes? Anne in se quodcunque habent parvuli vitium, unde merito contraxerunt reatum? Sed juxta Apostolum nondum egerunt aliquid boni aut mali (Rom. IX, 11) .
Sanctorum namque Patrum crebra traditione eruditi, audacter fatemur parvulos ita solo originali [Col. 0762A] obligatos, ut ego ante usum rationis nefas rear actualibus assignari noxis.
Ex primo igitur patre maculam trahunt parvuli ac per hoc reatum. Sed animae macula quid est nisi culpa? Ei ergo quomodo inhaereat macula, cui deest culpa? at quae caret macula quomodo rite rea? anne igitur anima pueri ab omni sorde pura? ab omni crimine aliena merito deputetur tormentis? sed auctoritate teste, nec infans unius diei absque peccato. Qui exempli gratia (Job XIV) [Col. 0761D] Aug., l. I, De nupt. et conc., cap. 26. fornicatus est, nec jam fornicatur, caret utique actu fornicationis, sed nondum poenitens, tenetur crimine fornicantis: et quantumcunque loci seu temporis intercapedine disjungitur ab actu, fornicator atque sordidus, ac demum reus merito judicatur. Sic infans [Col. 0762B] forsan peccator non ex eo quod adsit, sed quod in Adam praecessit jure vocitatur. Quisque enim tandiu peccatum habet, quandiu ejusdem peccati venia caret. Ac per hoc licet peccatum non habeat actu, habet reatu. Sed si baptismi remedio infanti subveniatur, nonne is infans jam absque eo est, cum nec peccatum habeat actu, atque jam eareat reatu. Sic quoque adulti, licet non diu, attamen quantulumcunque cordis contriti compunctione, pravis actibus omnino vacui, atque ipsis impetrata venia prorsus expiati, interim haud ullum inveniuntur habere peccatum.
Quid est ergo quod dicitur, nec infans unius diei absque peccato? an dicitur non quod homo culpa nequeat carere, sed caruisse? parvulus enim quamvis [Col. 0762C] culpam non habeat, tamen habuit. Adultus aliquando forsan totam mali turbam armis poenitentiae castris eliminat; sed talis nec antea perstitit, nec semper postmodum perseverabit. Quid est ergo mortales nunquam derelicturus fomes peccati, languor naturae, nisi peccatum? de quo Apostolus: Jam non ego operor illud, sed peccatum quod in me est (Rom. XVII, 20) . Num dicitur peccatum non culpae: verum unde contingat peccare.
Quod si verius est protoplasti post casum, hoc in statu mortalitatis neminem neque ad momentum adeo expurgari, ut omnino nulli subjaceat peccato, talis utique culpa exquirenda est, quae aut baptismo aut poenitentia excusari queat, tolli nequeat: [Col. 0762D] [Col. 0761D] Vide Notas. quod fortasse Scriptura sentit dum nec infans unius diei absque peccato conceditur, atque omnis homo mendax (Psal. CXV, 11) , pronuntiatur.
Igitur infans duorum criminum reus, originali culpae implicatur et propriae, originali quia de Adam, inquit Apostolus: In quo omnes peccaverunt (Rom. V, 12) . Propriae, quia dicit Augustinus [Col. 0762D] Lib. VI, contra Jul., c. 19; lib. II, De pec. merit., c. 4; De nupt. et concup., c. 26, etc. concupiscentiam cum parvulis nasci, in baptismo a reatu solvi, ad agonem relinqui. Concupiscentiam ergo quoniam egeat venia, liquet esse noxam, quoniam eum parvulis nata, et post baptisma remanet, [Col. 0763A] liquet esse assiduam. Sed cum ratio non sinat citra discretionem, aliquid boni fieri vel mali, 95 concupiscentiam necesse est accipi noxam, non utique actualem, verum quia cum parvulis nascitur, naturalem, haec est enim fomes peccati, reliqua fovens promovensque peccata. Haec est quae aetate puerili quasi latibulis excubat, ut tempore suo in palam prosiliat, ad male agendum pronos redditura, unde declives propendeant ad vitia. Agonistas ergo aut decoros efficit aut inglorios, dum aut resistitur male incitanti aut consentitur. Adam dum nequiter concupivit hanc sibi invexit, nobisque haereditariam dereliquit. Merito igitur concupiscentia nuncupatur; quia concupiscendo est edita, et concupiscere movet illicita: quam si quis (quoniam in [Col. 0763B] Adam praecessit, et ab ipso ad posteros defluxit) originale appellare malit, nec devius fortasse videatur nec absurdus; nisi forte quoniam dum et istud originale peccatum pronuntiatur, bina originalia contra usum Scripturae inducuntur. Anne Scriptura, dum alterum memorat, alterum subticendo negat? Est etenim illud originalis culpa, et dicitur: Est fortasse et illud, sed non adeo dicitur. Nonne tamen quodammodo dicitur, dum cum parvulis nasci perhibetur; quippe cum parvulis non nasceretur, si parentes, et primi in nativa puritate perstitissent; non autem innasceretur omnibus, nisi omnium esset? Nonne igitur originalis convincitur, eo quod omnes invadit ad quos a parentibus [Col. 0763C] etiam primis profluit? Alterum tamen sibi nomen hoc quasi proprium vindicavit. Sed quare? Ignoro, nisi forte quod et concupiscentiae et totius mali origo fuit. Nam quamvis concupiscendo ad esum ventum sit mortiferum, non antevenisse concupiscentia esum videtur, sed subsecuta; quippe si postquam perperam cupitum est, ab esu mortifero temperatum fuisset; nec mors erat inferenda forte, nec quae ejus comes est, concupiscentia. Nam nimirum ut mors, ita ipsa, non inobedientiae causa est, sed poena. Cum tamen parvuli originaliter dicuntur rei, concupiscentia aut sola aut maxime videtur incusanda. Nam si parvulus duorum est reus, alterius in se, alterius in parentibus, nonne ratio est magis quemque obligari proprio quam alieno? [Col. 0763D] quomodo tamen alieno, cum filius non portet iniquitatem patris? (Ezech. XVIII, 20.) Portant fortasse [Col. 0764A] posteri iniquitatem antecessorum, tamen filius non portat iniquitatem patris. Ex quo enim hic pater, ille filius appellatur, neuter neutri culpa obligatur; sed anima quae peccaverit ipsa morietur (ibid.) . Quid est tamen ipsa morietur, nisi sola absque alia proprio de crimine puniatur? Judex enim justus cuique quod suum est reddit, non alterius onus alteri imponit, Apostolo enim teste: Unusquisque onus suum portabit (Galat. VI, 5) .
[Col. 0763D] Magister, II, dist. 33. Quod si Scripturae obstat nec rationi placet alterius ex reatu in altero persequi innocentiam, peccatum etiam Adae exigi nefas est in successione, nisi forte puniantur peccata parentum in filiis, sed ante baptismum; filius vero non portet iniquitatem patris, sed post baptismum. Unde videtur [Col. 0764B] propheticus sermo metam proverbio fixisse illi, quo dicebantur patres acerbam uvam comedisse, indeque filiorum dentes obstupescere (Jer. XXXI, 29) : [Col. 0763D] Aug. Enchirid., c. 46 et 47. patres acerbam uvam comederunt, dum, unde laederetur natura, admiserunt; dentes filiorum obstupescunt, si ex culpa parentum ad bene agendum tardiores fiunt. Sed proverbium hoc si ante baptismum stat, post cessat.
Quod si haec quam altera veritati est sententia proprior, nostra tamen a capacitate longe est remotior. Parvulis ergo originaliter reis concupiscentia aut maxime, aut sola [Col. 0764D] Consule notas. originalis est macula; maxime, si et alieno tenemur peccato; sola, si soli obligamur proprio. Quippe concupiscentia [Col. 0764C] a prima origine procedens ad finem usque perveniens, foedum post se ubique relinquens vestigium, rectius macula filiis deputatur originalis, quam quae ipsa in origine desedit, eamque solum inquinavit. Sed quoniam mors quam prohibiti esus constat esse poenam, per omnes pertransiit, nemo fortasse, merito videatur moriturus, nisi ejusdem comestionis habeatur reus. Sed tamen haud injuria is letho debetur, 96 quisquis ex ipso esu ad concupiscendum infirmatur, potest illud primum solum proprie singulorum dici originale peccatum, non quod filius portet iniquitatem patris, verum quod illius judicantur rei, dum inde natae sunt concupiscentiae subjecti; quod in baptizatis dimitti [Col. 0764D] Aug. l. I, De nupt. et concup., c. 26. dicitur, dum quae ex ipso est concupiscentia condonatur.
Humanum ergo genus in parvulis originaliter decoloratum, in adultis ex iniquitate originis et [Col. 0764D] actualiter depravatum, iter quod coelo natura debebat interdicto retorquens, ad infernum celerato gradu transmigrabat, repatriaturum nunquam, nisi visitasset nos oriens ex alto (Luc. I, 78) , scilicet [Col. 0765A] Dominus servos, medicus aegros, utrisque oriens ex alto suo visitavit, atque curatos jam reserata coeli janua domum reduxit. Non quidem statim: quippe diu distulit, ut invaletudinem suam experti minus ingrati suo existerent liberatori. Nam, ne nimis in libero arbitrio confisi praesumptuose sibi arrogarent, quod per se declinare a malo ac facere bonum atque utramque rem nosse valerent, cum frontis sit nimium attritae, haec alii quam Deo imputare; ut quid possent per se, experimento discerent, longo sibi tempore relicti sunt: jugiter ergo in deteriora prolapsi mirum in modum vita sorduerunt, ratione caligaverunt.
Sed ne indigentes curatore, praesentem ex ignorantia recusarent, praemissi sunt prophetae, qui et [Col. 0765B] saepe et multis modis, eumque, ejusque facta atque dicta multiplici descriptione explicarent: unde aegroti et futurum sperarent, et venientem cupidi susciperent; suscipere autem si nollent, jam excusationem non haberent in peccato suo.
Item ne homo, licet corpore sopitus, excitante doctrina melius ad studium facile videretur per se experrecturus, lex est lata quae bene quidem doceret, sed auxilium non ferret. Tendimus in vetitum semper. Quod minus ante placuit, cum prohibitione coepit magis placere: gratia quippe destitutis proprium est, ut in prohibita inardescant, unde sese gratiosi refrenant. Lex utrisque proponitur. Sed hi gratia promoti, dum obediunt, meliores fiunt. Illi eadem gratia derelicti, dum resistunt deteriores [Col. 0765C] necessario recedunt. Ergo homines tempore rationis mali, post tempore legis pejores sunt facti: non tamen omnes; siquidem quasdam sibi reliquias in utroque tempore Dominus reservavit, fide venturi 97 illustrans mentes. Ante legem pauciorum atque minus; sub lege plurium atque plus; sicut tempore gratiae longe plurimorum atque copiosius.
Fuere tamen nonnulli et ante legem ut Abraham, et extra legem ut Job, plerisque sub lege constitutis veritatis futurae longe capaciores: sicut et in lege prophetarum chorus nostrae veritatis plus multo hausit, quam nos nostra in lege minus eruditi vix summam Christianae doctrinae capientes: Deus [Col. 0765D] quippe tunc locutus est in visione sanctis suis (Psal. LXXXVIII, 20) , quoniam quae praedicebant, revelante Deo, prophetae intelligebant. Unde propheta: Lingua mea calamus scribae velociter scribentis (Psal. XLIV, 2) , id est Spiritus sancti sine cruciatu studii me loquentem docentis. Non omnino tamen prophetis defuit studium eodem Propheta testante: Os meum loquetur sapientiam, et meditatio cordis mei prudentiam (Psal. XLVIII, 4) . Noverunt itaque secreta inspirati eo qui notas fecit vias suas Moysi, filiis Israel voluntates suas (Psal. CII, 7) ; non quidem ipsis tollendo studium, sed in studio cruciatum, [Col. 0766A] ut prudentiae mens intenderet, intentam Deus veritate illustraret. Horum ergo trium homines temporum quantum postremo accedunt, tantum pro studii qualitate aut foediores aut illustriores agunt: quippe cui plus committitur, plus ab eo exigitur (GREGOR.) singulis, fide, temporibus triumphante, teste enim Apostolo: Sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. II, 6) . Nam et juxta Prophetam: Justus ex fide vivit (Rom. I, 17) . Tempore enim quocunque, quem Deus elegit, fide nostra, ut dictum est, insignivit, ut ex fide justus ex justitia fieret beatus: via quippe alia ad vitam nulla est, scilicet adultis.
[Col. 0766B] [Col. 0765D] Magist., IV, dist. 1. Nimirum sicut parvulis et nostro tempore sola remediatur regeneratio, ita ante legem, tempore quoque legis apud illos quibus lex lata non est (ut nonnulli [Col. 0765D] Greg., lib. IV Moral., cap. 3, Cyprian., lib. De Circumcis. Aug., l. IV cont. Jul., cap. 5. Bernard., [Col. 0766D] ep. 77. tradunt) majorum natu intercedebat, aut sola fides pro parvulis, aut sacrificium pro majusculis, quemadmodum in domo Abrahae circumcisio: nam quamvis aetas puerilis ante usum rationis nihil tale committat, unde reatum trahat, unde miramur, illi qui nihil egerit mali quid opus sit remedii, in tantum ut absque eo, perpetuis debeatur tormentis. Quod utique ignoramus modo, sciemus tamen in futuro, originaliter usque adeo sorduisse, ut absque actu proprio, nisi remedialiter subventum fuerit, jure debeatur gehennae.
[Col. 0766C] Sublato tamen vitio sine remediis, poterat auctor naturam salvare; sed noluit, ne aut parva, aut potius nulla culpa videatur, si pro ea recompensatio nulla exigatur. Quod tamen si fieret, nec unus periret, essetque lucrum malis, damnum bonis. Lucrum malis, quia non perirent; damnum bonis, quia minus boni existerent quam modo, cum experti fragilitatem fiunt humiliores, cum cernentes justam impiorum perditionem de sua liberatione Salvatori fiunt gratiores. Sed Domini consilium est bonorum damna magis fugere, quam malorum lucra quaerere. Jure ergo singulis sunt statuta remedia temporibus etiam parvulis; unde susciperent aut cassi perniciem, aut consecuti salutem.
[Col. 0766D] Magist., IV, Sent., dist. 1. Sed circumcisio octava die suscipienda indicitur. Nam prius circumcidi nefas reputatur (Levit. XII, 3) . Qui ergo inter natalem et octavum praemoritur diem, num quia caret remedio subjacet supplicio, sicut nostro tempore cui baptisma deest? Sed quotiescunque opus est baptizari licet. Verum circumcidi, ut dixi, nonnisi octava. Sicut ergo ab ortu in postmodum apud nos absque baptismo salus non est, quoniam tempus remedii semper adest; ita apud illos 98 ante octavam, nulla ut videtur damnatio [Col. 0767A] inerat, quoniam lex circumcisionis nondum agebat.
Baptismus generalis est quoniam omnibus indicitur, circumcisio non est quoniam solis Judaeis mandatur, nec eis omnibus, quoniam muliebrem sexum circumcidi non est inveniri. Virilis ergo sexus debet se circumcisioni, scilicet ex octava: unde fit ut ante octavam mortuus, hujus debiti nihil teneatur reus.
[Col. 0767D] Mag., supra § ult. Sed dices: Utique reus non est circumcisionis futurae, sed praevaricationis antiquae: et quoniam non accepit remedium, nec evadit cruciatum. Sic posse fieri non negem; sic autem fieri non facile putem, praesertim cum parvulae non pereant, et circumcisione careant; cur pereant parvuli dum nefas [Col. 0767B] est circumcidi? Quod si quid est unde subveniatur illis, sit quoque aliquid unde succurratur et istis: nam quis tantam horum et harum multitudinem addixerit perditioni, cum misericordiae fuerit divinae; ut licuerit praesumi potius sacramentum, quam tot hominum consequi periculum. Sed nec mulieri circumcisio competebat, nec ante tempus viro, quoniam sacramentaliter fiebat. Nam, cum omnis anima, quae circumcisa non fuerit, de populo peritura pronuntiatur, more Scripturarum quod est partis toti datur, quoniam de solis intelligitur maribus illis quos mors praepropera non subripuit.
Quid est ergo tenendum de illis quibus in utero licuit animari, nec licuit nasci? Et quidem apud nos sanctorum Patrum eruditione certum est, suis [Col. 0767C] natis seu innatis, baptismo tamen cassis, nihil sperandum nisi supplicium: unde caesis matribus extractos, licet mortui sint reperti, mater Ecclesia more debito a communi fidelium gremio eliminat coemeterio; suo quippe sinu minime dignatur, quos tametsi in hominis specie, in sacramenti non novit perceptione, dumque eos suo gremio depellit, suos minime intelligit. Quod si quando sepelit in utero habentem non recipit tamen gentilem, ecclesiasticae nimirum disciplinae est, materno utero qualibet occasione exceptos, si caruerint baptismo, non honorare coemeterio: maternae autem pietatis est, praegnantis filiae quamvis jam mortuae viscera nequaquam confodere, nisi forte speretur partus posse [Col. 0767D] exsiccari vivus. Necessitas ergo compellit jam jam moriturum, de oppressione ventris jam mortui eximere, alioquin humanitas non sinit obstrusa viscerum secando rimari, tolerabilius putans intra mortuam mortuum loco non sibi debito inhumare, quam naturae secreta latere volentia nimis inhumane aperire. Justitia exigit a matre jam separatum, matrisque consortio indignum, suo collocare loco.
Quoniam ergo pereunt innati tempore novitatis, nunquid et perierunt tempore vetustatis? Sed cur perierint innati qui non perirent nati, nec apud Judaeos, quippe nec dum circumcidendi, nec apud gentes fide majorum excusati. Cur non potius ea [Col. 0768A] causa profuerit in utero si quae ab utero valebat, aut apud Judaeos adhuc incircumcisis, aut apud gentes paulo ante natis, nisi forte hujusmodi ponas remedia infantium, quae ante partum fieri nequiverint; alioquin praesens remedium intra ventrem, haud secus ac extra valuisse putabitur.
Quod si ex Judaeis modo editos nullis aestimas remediorum egere subsidiis, quoniam illius unici remedii (cui soli, Deo praecipiente, se debent, scilicet circumcisionis) se tempus nondum obtulit; temerariumque putas aliud interim ex te remedium fingere, quod non didiceris ex lectione, qua ratione a reatu natos liberes, non natos obliges, nisi his noceat includi ventre, illis valeat ex utero processisse? Sed cur valeat alterum, noceat alterum, cum [Col. 0768B] nec sit vitium istud, nec virtus illud?
Gentium vero parvulos, si parentum fides natos salvat, nonne consequitur et priusquam nascantur morte praeventos, a morte secunda eadem fide eximendos? Si enim penes se nihil salutiferum obtinentes solam parentum fidem exspectant, quomodo in nullo circa se mutati (quippe 99 nascentes locum mutant, se non mutant): quomodo, inquam, quam exspectabant suscipiunt, modo opitulaturam, modo nihil profuturam? Si ergo parvuli gentium absque remedio pereunt, cur non et Judaeorum! Si autem fides parentum remedio est istis, cur non et illis, praesertim cum ante circumcisionis districtionem, pares inter se reputentur, quoniam Deus personam hominis non accipit?
[Col. 0768C] Quod si fides parentum pro pueris apud Judicem interpellat, num proximorum, an etiam ulteriorum? Nam si quotuscunque parens pro nascituris Deo astare perhibetur, nemo puerorum usque ad diluvium periit, quoniam Noe vir arduus fide ad omnium opus anteivit. Sed nec ante diluvium debuit quis interire, quoniam et ipse Adam insignis exstitit fide. Sin vero, ut potius aestimo, contemporaneorum est pueris credendo, majusculis sacrificando subvenire: nec mirandum unde manaverat periculum, inde emicuisse subsidium. Procul dubio apud gentes innumeros, apud Judaeos fortasse nonnullos, perfidia parentum obligavit miseriae; forsan non quia nocuit, sed quia non profuit. Fidem parentum [Col. 0768D] dixi prodesse filiis, num ergo qui cura etsi non natura parentem se exhibet, alumno quem suscipit credendo succurrit? nescio, non tamen nego
Vide quantum genitis puritas valet patris. Deus genitos profligaturus erat, eorum abominatus maculam, sed ex quo patris puritatem respexerat, debitam genitis iram remittebat: generositatem parentum intuitus, natorum ignominiam est oblitus. Num similiter ex foeditate parentum probra augescunt puerorum? Haudquaquam ita constat. Nam nec genitoris probitas modo geniti munditiem sacramento procuratam accumulare aestimatur. Si ergo, [Col. 0769A] ut plerique autumant, parvulis suis paterna probitas utilis erat, fortasse ideo ne de periculo innocentium pietas patrum consternaretur, in tantum procul dubio valebat, ut insontes peccato originis expiati non perirent; in tantum fortasse non valebat, ut expiati tanto praecellerent, quanto ex praecellentioribus nati fuissent. Nam, sicut parvulos nostri temporis, aequalitas baptismi sibi certissime coaequat, sicut sub lege differre non poterant inter se quos indifferens circumcisio expiabat; ita similitudinis ratio postulare videtur, ut antiquo in tempore gentium, lactentes inter se autumemus pares per reconciliationem, quos haud dispares credimus per originis inquinationem. Nisi forte apud nos et in lege identitas sacramenti assistentis infantiae pariat [Col. 0769B] aequalitatem; apud gentes varia sanctorum Patrum merita, quae intuens Deus pueritiae pepercit, ingesserint varietatem. Parentum ergo honestas parvulis quondam suis causa, ut aiunt, salutis exstiterat.
[Col. 0769D] Mag. II d. 33. Sed nunc quoque sicut tunc filios tam parvulos quam adultos, etiam bonos, patrum flagitia exurunt: unde immeritos miseris modis torqueri dolentes miramur, donec introeuntibus in sanctuarium Dei liber vitae consultus respondeat, filios caedi in dolorem parentum, in proprii meriti augmentum. Nam et dignum est scelestos patres sic [Col. 0769C] quoque flagitiorum argui; et salubre est, coelestes filios in commodum patientiae flagris atteri. Unde forsan dicitur: Puniam peccata parentum in filios, quod de malis intelligitur filiis: [Col. 0769D] Aug. in Ps. CVIII, ad hunc versum, etc. unde et Propheta in tormentum Judae filiorum ait: Nutantes transferantur filii ejus et mendicent, ejiciantur de habitationibus suis (Psal. CVIII, 10) . Et item: Fiant nati ejus in interitum (ibid.) . Vulgata enim sententia, 100 mortuorum increscere cruciatus, ex vivorum quos amaverunt cruciatibus; quos ab inde venientibus discere sinuntur, ut hinc quoque tortiones exaggerentur. Aut si quando mortui quid patiantur, viventes chari minime sentiunt: nihilominus tamen vivi in terrorem viventium flagella forte ferunt pro [Col. 0769D] sceleribus decessorum. Ergo ex peccatis parentum filii persaepe puniuntur, aut parentibus in cumulum malorum, aut in terrorem aliorum: unde filii Heli merita animadversione intereunt (I Reg. IV, 4) , ipsi quoque in perniciem.
Econtra quoque filiis, ut videtur, bona nonnunquam importat parentum religio, in alacritatem ipsis in exemplum aliis. Cur enim sub lege fusa Deo prece, posteri sibi propter Abraham postulant subveniri, nisi quia sentiunt Deum, dum respicit bona patris, bona conferre filiis? Ordine quoque verso, patrum natis aut bonorum mala dispensantur in probationem, unde filiis Job mala inferuntur, [Col. 0770A] ipsi quoque in frugem; aut malorum bona in detractionem; quippe patres natorum et mali bonis efferuntur, et boni malis exercentur: nam dum ingruunt adversa vir fortis contra onus insurgit, roboraturque rerum in contemptu mortalium. Intemperans autem dum affluunt optata, falsa jucunditate captus, a contuitu veri boni cupidine mala quasi inextricabili unco retorquetur.
Bona aut mala filiorum quid pariant sum partim exsecutus, quippe sciens iisdem ex causis alios et alios provenire effectus: illos tamen maxime prosequendos, quos usus objicit, aut ratio exposcit. Sed dum bona parentum seu mala ad natos reflectimus; objacere capitulum illud videtur: Anima quae peccaverit ipsa morietur (Ezech. XVIIII, 4) . Item illud [Col. 0770B] quo redditurus enuntiatur Deus unicuique juxta merita sua. Si ergo statum futuri saeculi attendimus, et malorum unusquisque onus suum portabit, et bonorum nemo meriti recompensatione carebit. Verte oculos ad praesentariam conversationem nostram, bona malaque aliorum aliis aut prodesse aut nocere videbis: nec ex tali permistione quoquo vertas oculos acceptionem personarum cogites apud Deum (Galat. II, 6) ; Deus enim personam non accipit, sed ad commodum reipublicae, quam proponendo suscepit, modo aspera, modo lenia disponit. Nam cum filios propter parentes malos quidem, hunc flagellat, bonos autem, illum honorat; si sola parentum merita distinguit, ut istum amplexetur, [Col. 0770C] illum aspernetur, acceptio fortasse est personarum; sin autem dum dura dividit et mollia, non adeo patribus intendit, quam fructum quaerit, quis locus calumniae restat? praesertim cum proprie acceptio personarum non sit, nisi quando pompam saeculi intuitus, quem levat admiraris quem nescit dedignaris.
Quod autem varietas paterni meriti, varietatem statuum non pariat in filiis, patet, dum ex identitate paterni meriti, alternationem suscipiunt filii; dum ex diversitate paterni meriti, similitudinem suscipiunt filii, nunc miseriae aut virtutis nunc vitii aut jucunditatis: quippe ex patre, tam bono quam malo, indifferenter prodeunt filii boni atque mali, felices et miseri.
[Col. 0770D] Non est tamen abnuendum quin propter patres filiis aut bonos bene, aut malos male plerumque cedat; acceptionem personarum, altrinsecus Deo semovente, quoniam summae religionis dispensator, dum singula merito modo disponit, haud unquam morbo nobilitatis favorem suum accommodat. Nobilitas quippe mundialis dum desipit, elationi attinentia venerari, humilitati obnoxia abominari, ordine subverso consuevit.
[Col. 0770D] Mag., III, d. 40. Sed digressi longius, redeamus, sciscitantes [Col. 0771A] cur legem et circumcisionem uni tantum familiae, 101 videlicet Hebraeis, proponi oportuit. Nam si absque lege non esset salus, latio legis proposita fuisset universis. Sed suffecit quibusdam institui, ut in paucis instruerentur universi quantae fuerit infirmitatis: Lex enim neminem ducit ad perfectum (Hebr. VII, 19) : quanti oneris, quod neque nos, neque patres nostri portare potuimus; atque ideo ad illum alacres confugerent, cujus jugum suave est et onus leve (Matth. XI, 30) ; cujus intentio est, legis initia consummare. Lex ergo legem, nova veterem secuta est, tanto perfectior quanto a perfectiore lata est; sine qua quia salus non est, omnibus mandatur.
Nam sicut Veteri Testamento stante et extra salus erat, ita Novo dato nonnisi intra. Unde lex prima [Col. 0771B] omnibus indici non debuit, ut in ea omnium salutem minime quaeramus, quae mundo non toti, sed parti deputatur. Sed secunda, dum mundo toti imponitur, mundo toti salutifera insinuatur. Et ante, et Mosaicae legis tempore, salus est ex gentibus. Unde? utique non ex lege salus est et Judaeis, sed quoniam juxta Apostolum: Impossibile est sanguine taurorum et hircorum auferri peccata (Hebr. X, 4) : quamvis ritus sacrificiorum inter legalia primatum obtinuerit, neque Judaeis salus est ex lege. Unde ergo? utrisque ex fide; nam teste Apostolo: Sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI, 6) . Sed una est fides sicut, et baptisma, procul dubio nostra quae per dilectionem operatur. Haec est lex nova: Mandatum [Col. 0771C] novum do vobis, ut diligatis invicem sicut dilexi vos (Joan. XIII, 34) . Charitas quippe non est extra fidem. Nam si charitatem habet, justus est. Justus autem ex fide est. Unde illud: Justus ex fide vivit (Rom. I, 17) . Lex ergo nostra perfecta est, ex qua omni tempore salus est, utique perfecta: nam quod vetus lex inchoavit, nova perfecit.
[Col. 0771D] Magist., III, dist. 37. Ibi quoniam parvi magnificum omne recusarent, infirma infirmis promissa sunt; ita tamen ut ex beneficio auctoris, aliquas vel factu faciles vitae susciperent emendationes, nonnullis vitiis, quorum prohibitionem facere nondum poterant, remanentibus. Unde amicos diligere mandatum est; [Col. 0771D] inimicum odisse prohibitum non est; poterant fenerari alienis, non licebat proximis (Matth. V, 43) . Laesis talionem exigere permittitur, excedere paritatem non conceditur. Conjugem quibusdam de causis dimitti fas erat, imo et plures simul habere nefas non erat. Dissidium permittitur, ne homicidium incurratur; conjux conjugem dimittebat, quod utique malum, at permissum erat, ne tenere coactus jugularet invisam, quod procul dubio longe deterius foret. Ac per hoc non licebat, unus multas ducebat, ut multiplicata generatio populum multiplicaret, quem gentium circumfusa multitudo ex omni parte contundebat. Unam mulierem multis nubere nefas est, quoniam sola de multis concipere non valebat. [Col. 0772A] Sic Dominus factu facilia, attamen bona mandans, mala quoque at nondum resecanda dissimulans: populum adhuc tenerum cultui suo attrahebat, nunc terrore, nunc promissione eorum, quae inter molles aut commoda putantur aut incommoda.
[Col. 0772D] Mag., ubi supra. Populum ergo qui damnis territus, lucris captus serviebat, pauca parvaque bona agens, multa magna malaque committens, utrumne ex merito damnari, an ex misericordia salvari oportuit? Sed cum judex sit justus, unde sceleratis salus? quoniam autem haec scelera lex non prohibet, faciuntque nihilominus quod ipsa jubet, si judex [Col. 0772B] est justus, quomodo obedienti negetur salus? Nam si praedicta vitia habentibus erant periculosa, nonne male decepit, qui quasi nihil nocitura aut subticendo aut scribendo concessit? Si ad reatum est solo aut timore, 102 aut cupiditate temporalis, aut commodi, aut incommodi Deum colere, cur voluit ab impietate damnis absterrere, ad pietatem lucris incitare?
Et quidem religio perfectionis, quae utique Christianorum est, hujusmodi sordes non recipiens, apud quos et Ignorans ignorabitur (I Cor. XIV, 38) , alio timore, ejus scilicet, Qui potest corpus et animam mittere in gehennam (Luc. XII, 5) , inchoatur; alio desiderio, ut scilicet videatur Deus Deorum in Sion [Col. 0772C] (Psal. LXXXIII) , consummatur. Firmis et infirmis alia et alia proponenda sunt, nec enim eadem prosunt; firmis solidatur salus, aliis autem languor aut lenitur aut curatur.
Num ergo qui sub lege erant spiritualiter aegroti mandata acceperunt non ad restitutionem salutis, verum ad lenimentum damnationis, ut Non sit haeres filius ancillae cum filio liberae (Gal. IV, 30) : videlicet populus Synagogae cum populo Ecclesiae: ut sit judex et justus dum perdat sceleratos; et pius dum poenam temperet cum temperamento delinquentibus? Sed jam totus ille populus cum perditis est deputandus, nisi si qui, inter multos paucissimi, Christiana perfectione eminebant. Verum adversari videtur, quod peculiaris ille populus Dei legem sibi [Col. 0772D] latam, necdum terminandam, secundum instituta sua observans jure perierit, cum ventilata et faventibus scriptis fulta sententia contineat, legem tempore suo obtemperanti valuisse ad salutem. Unde Apostolus: Circumcisio quidem prodest, si legem observes (Rom. II, 25) . Nam si circumcisi lege servata periissent, malum fortasse minuisset, non tamen profuisset. Dominus quoque ad apostolos et in apostolis ad nos ait: Nisi abundaverit justitia vestra plusquam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum (Matth. V, 20) . Ergo Christianorum major esse debet justitia quam Judaeorum: quod si major Christianorum, aliquam necesse est esse et Judaeorum; unde quoniam salutis justitia [Col. 0773A] causa est, si servantes legem adepti sunt justitiam, adepturi procul dubio sunt et salutem; alioquin et patriarchas, quorum salus dubia non est, infernus miseros teneret, qui in ipso religionis fastigio, non unam sed plures conjuges, non succedenter, sed simul sine poenitentia habuisse videntur contra statutum Creatoris: Erunt duo in carne una (Matth. XIX, 5) , contra legem Christianae perfectionis. Utique nihil tale viri, vel parvae sanctitatis admisissent, si inibi periculum animae aestimarent: saluti autem intentos damnabilia latuisse, imo et legem fefellisse, dum facinora aut praetermittit aut permittit, nefas est [Col. 0773D] Chrysost., hom. 56, in Genes. 30. Ambros., lib. I. De Abrah., c. 4. . Quae ergo apud nos tanquam flagitia gravissima animadversione feriuntur, ut sit Christiana undique versum defaecata religio, apud [Col. 0773B] antiquos divina maluit dissimulare censura, dispensans utrique tempori, pro modo quem dabat ut competebat gratiae, nondum quoque vitae.
Decebat namque ut minor gratia minores informaverit, adventu Christi major informatura majores. Qui tamen, ut suas declararet vires, antequam veniret, aliquot praemisit dignitate meriti insignes, et ob hoc baptizatis bonis praeferendos quamplurimis. Igitur Dominus noster misericors erat, dum antiquis onus portabile imponebat. Justum nihilominus se exhibuit, dum quae non prohibuerat vitia, nec punivit [Col. 0773D] August. ep. 163. Hic revera vidit quod videndum erat; alia tunc licuisse justis. Haec enim prophetico spiritu auctoritate Dei faciebant, qui [Col. 0774D] procul dubio novit cui etiam prosit occidi, etc. . Unde sceleribus non paucis foedatos, nec vita comite emendatos, imo nec foedos [Col. 0773C] nec emendandos (quippe permissione excusatos) legem nihilominus pro posse, quoniam nemo plene, implentes, sinus Abrahae ex misericordia Dei excepit, imo et coelum jam habet. Namque onus quod, ut Petrus de gente sua docuit, Neque nos, neque patres nostri portare potuimus omnes (Act. XV, 10) , docente Moyse: Maledictos omnes qui non fecerint omnia quae scripta sunt in libro legis (Gal. III, 10; Deut. XXVII, 26) : quod quia nemo potuit, sub maledicto conclusit; hac causa, ut tempore gratiae deserentes laetissime gravissimam legem operum, confugerent ad onus leve Christianae legis; in qua voluntas sancta, et sine opere beata aeternitate donatur, ut per Moysem inchoati, 103 per Christum [Col. 0773D] mererentur consummari.
Sedisti ad mensam divitis, scito quia similia oportet te praeparare (Eccli. XXXI. 12) [Col. 0774D] Aug., ser. 45, De sanctis. . Dives Christus, cujus est terra et plenitudo ejus; mensa divitis, refectio corporis et sanguinis; sedere, a vitiis cessare, rectis studiis quiescere: haec est feriatio Christiani. Divitis ergo ad mensam sedisti, dum conviva dignus eucharistiam percepisti. Eucharistiae autem perceptio, Dominicae passionis est commemoratio. Unde Dominus eadem in mensa discipulis ait: [Col. 0774A] Hoc facite in meam commemorationem (Luc. XXII. 19) [Col. 0774D] Gregor., hom. 22. in Evang. . Ergo, dum sanguis tibi infunditur de calice, memineris pro te sanguinem Christum fudisse ex latere; dum corpus Christi quasi conterendum ore sumis, Christum pro te tribulatum reminiscere, verum autem reminisceris, si duras Christi vias imitaris, quoniam Christus passus est pro nobis, relinquens nobis exemplum, ut sequamur vestigia ejus (II Petr. II, 21) . Quod si dum sumis Eucharistiam, Dominicae passionis ita memor es, ut etiam imiteris, tunc sedens ad mensam divitis, vere scis quia similia oportet te praeparare.
Sectans ergo duram et arctam viam quae ducit ad vitam, quomodo jugum Christi tibi suave est et onus leve, si scandala quae supra numerum juxta iter posita [Col. 0774B] sunt, intueris, quae per hanc vallem lacrymarum via ducit ad vitam arcta cernitur, quia laboriosa simul est et periculosa. Idem tamen iter quod propria asperitate vix quidem toleratur, interminabilis quo ducit jucunditatis consideratione, jugum suave est et onus leve. Et quoniam quidem Spiritus promptus est, caro autem infirma (Matth. XXVI, 41) : quod rationem mire delectat, carnem valde gravat Charitas omnia sustinens, quantumlibet onus portabile reddit; sensualitas suavia quaerens, quidquid est diversum fastidit; unde vir magni meriti convincitur, qui quod injustum, quantum in se est, odit, quod justum est requirit.
Lex quoque vetus, si attendis universitatem mandatorum, importabilis est. Si eorum qualitatem contemplaris, [Col. 0774C] qua multa conceduntur infirmis, tollenda perficiendis, jam tolerabilis est. Itaque Dominus noster mandati numerositate testamentum vetus oneravit, ut novum quaereretur, onus multiplicitatis qualitate praeceptionis temperavit, ut vetus teneretur, dimittens quod offenditur per numerositatem, reddens, quod bene agitur per temporationem. Ille Miserationes cujus super omnia opera ejus (Psal. CLIV, 9) . Quis enim calumnietur, si prudens Deus, quaedam factu facilia, introducens proposuit, quaedam autem, licet pretiosa aut foeda, sed solum docenda promotos subticuit? Quae autem hac ratione non fuerant mandanda praeceptori, utique nec erunt exigenda judici, An oculus tuus nequam est, [Col. 0774D] quia ipse bonus est? (Matth. XX, 15) nonne cui vult miseretur (Rom. IX, 18) .
[Col. 0774D] Hugo Victor., lib. I, De sacr. parte X, c. 6, etc. Fortasse [Legatur] tamen quos Deus ex illo populo saluti destinavit, eos quoque ante finem vitae evangelica institutione consummavit. Hoc utique dici potest, sed non est necesse. Verum qualescunque fuerunt hic morantes, hinc recedentes, illius ad quam tendebant patriae moribus honorati sunt. Quod utique nunquam obtinuissent, nisi prius Decalogum servassent; servari autem non poterat, nisi tria ex [Col. 0775A] dilectione Dei, septem autem servarentur ex dilectione proximi, legis ergo impletio, Dei et proximi dilectio: unde qui charitatem habuerunt, ii solum legem implentes sinum Abrahae meruerunt.
Erant enim in illo populo quamplurimi, dum Deum colerent, terrena attendentes, haud amantes justitiam, solum timentes poenam: ii quidam omnes, quoniam charitatem amplexi non sunt, merito perierunt. Inter quos quasi dumos, rari boni velut rosae redolebant; quibus primum quaerentibus regnum Dei, quem magis amabant, licebat quaerere et amare quae sunt mundi. Nonne ergo Deo serviebant et mammonae? (Matth. VI, 24) potius Deo serviebant [Col. 0775B] propter 104 ipsum, Deo serviebant et propter mundum. Boni utique, sed nondum perfecti. In quantum Deo serviebant propter ipsum boni erant, quia Deum diligebant; in quantum Deo serviebant propter mundum, nondum perfecti erant, quia vanitatem amabant. Perfecti inter eos erant qui temporaliter felices esse non curabant, ut is qui dixit Deo: Da nobis auxilium de tribulatione, quia vana salus hominis (Psal. LIX, 13) .
Minus ergo perfecti Deum diligebant et mundum. Verum si plus mundum, aut aequaliter amarent utrumque, Deo servirent et mammonae; nunc autem quoniam si in arctum ventum sit, ut scilicet in alterutro offendendum sit, id plane respuunt quod duxerant amoenum, antequam vel in minimo offendant [Col. 0775C] Deum, Deo absque ambiguitate serviunt, non mammonae: haec est Charitas quae operit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 8) in minus perfectis. Aliam in aliis utriusque Testamenti. Nam quamplurima a nobis vitia exiguntur, quae antiquis non imputabantur, sicut charitatem necesse est esse aliam in nobis quam in illis; illis amplectentibus Deum, et vitia quaedam [Col. 0775D] Scilicet quae jam apud nos talia sunt. , ut dixi, amplecti licebat, quae jam tunc perfecti aspernari malebant. Qui diligit iniquitatem odit animam suam (Psal. X, 6) . Illi diligentes amicum, oderant absque periculo adversarium, quem quoque sibi amandum, et tunc putabat vir plene bonus. Nos autem jubemur non modo amare, verum et benefacere inimicis (Matth. V, 44) . [Col. 0775D] Unde patet, licet Christiani praefulgeant religione, obsequentes tamen legi bonos fuisse. Nam lex legem insinuat, quam Evangelium declarat; lex mores instruit, quos tempus illud requirit, et lex nostra consummat. Legem ergo circumcisionis servantes, necesse est fuisse bonos, ut pote fide instructos; moribus nitidos, illos praesertim, qui se Christo conformabant, quem prophetico spiritu praenoscebant.
Cur ergo lex vetus, lex appellata est servitutis et mortis, nova autem libertatis et gratiae, secundum illud: Si Filius vos liberaverit, tunc vere liberi eritis (Joan. VIII, 36) . Cum in utraque abundent servi, tandem proscribendi, rari sint liberi patris haereditate donandi. Nam sicut verba veteris, ita et novae legis, [Col. 0776A] frustra instrepunt auribus nisi operetur intus gratia Dei. Littera enim occidit, spiritus vivificat (II Cor. III, 6) . Sed Dominus per Moysen veteri populo veterem imposuit legem, in qua initia quidem edocuit bonae vitae, sed implendi auxilium non tulit. Quibus ergo? omnibus fere. Nam licet gratia reconciliationis, omnibus ex circumcisione fuerit impensa, foedus tamen initum aetate rationis plerique diruperunt, quibus merito Dominus auxilium in lege non tulit, nisi si quos, ut fit, ex errore revocavit. His omnibus lex erat servitutis et mortis. Lex servitutis, quia ex ejus accipiebant, et minis timorem ut qualitercunque servirent, et promissis cupiditatem ut id obnoxius agerent, sed per minas. Deus timorem dedit, ut caverent mala commoda autem multa obedientibus promisit, ut quae [Col. 0776B] sibi chara erant bona mundi accipientes, amarent largitorem, eique ex amore servirent. Et cum boni minantem timerent, promittentem amarent, malos solum timentes, charitate spreta cupiditas commodi invasit. Ergo pavore territi, cupiditate rapti ex sese, cupiditate ex Deo, timore ex lege, legem servitute tolerabant, legem mortis, quoniam qui secundum legem agunt nec charitate id faciunt, pereunt rectissime, nec placere quaerentes Domino, nec prodesse conservo.
Quis timor a Deo, et cur Vetus Testamentum servitutis, Novum sit gratiae.
[Col. 0776D] Mag. III, 37 et 40. Timor ex Deo dictus est prodiisse. Sed quis timor? utique non ille quem Dominus prohibet, [Col. 0776C] dicens: Nolite timere, eos qui corpus occidunt (Matth. X, 28) . Num ergo ille quem subdit, dicens: Illum autem timete qui corpus et animam potest mittere in gehennam (ibid) . Qui procul dubio donum [Spiritus est; unde illud: Initium sapientiae timor Domini (Psal. CX, 10) . 105 Et illud: Replebit eum spiritu timoris Domini (Isa. XI, 3) . Timetur quoque Deus, quoniam et in hoc saeculo molestias potest irrogare. Num et hic timor a Deo? sed si Deus facit se timeri propter futuram afflictionem, cur non pariter propter praesentem? Non enim ideo indecens est timere Deum, propter hujus saeculi mala, quoniam dedecus est timere hominem propter mundi damna. Sicut nec quia nefas est timere diabolum, ne in infernum [Col. 0776D] trahat, minus bonum ob hoc est timere Deum ne in gehennam mittat. Qui Satanam timet, aut malum hominem propter adversa quae praemitti possunt, mortiferam quaerit pacem cum quo dissensio aptanda erat. Timor ergo per se foedus, pacem parat foediorem. Est tamen quidam timor naturae, quod horremus ex necessitate tortorem, non quidem accusandus, sed dolendus.
Lex ergo vetus servitutis est et mortis; nostra autem libertatis et gratiae; sub lege enim circumcisionis, tametsi gratia conferatur, longe tamen major baptizatis, quibus praesto est caduca parvipendere, manentia praeferre cum illis opus sit, ut quoquo saltem modo Deum colant, praeter gratiam [Col. 0777A] circumcisionis terreri damno rerum, ne ad prohibita devient, attrahi largitione temporalium, ut Domini jussa vel sic ament. Nos ergo liberi gratis servientes; illi servi pretio conducti. Quod si nec sic amant, sub lege mortis degunt. Nos autem in nostra vivere possumus sanctissime. In ea enim datur gratia, unde vivatur libere. Nam quamvis timor Dei cultum praeveniat, at charitas consummat. Unde Apostolus inter utriusque testamenti homines differentiam ponens, quales nos esse oporteat declaravit dicens: Non accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed spiritum adoptionis filiorum (Rom. VIII, 15) . Quod vetustatis est, negat, quod novi hominis est, postea affirmat. Tunc enim spiritus timore turbavit, ut vel sic cogeret servituti. Nunc autem charitate [Col. 0777B] donat, qua instructi tanquam filii obediant patri. Illi populo quoniam ante Christum non erant consummandi, timore dato religionem inchoavis, apud nos, quoniam Christum jam suscepimus, inchoatam consummavit: quippe tempus illud institutum erat timori, nostrum autem charitati.
Fuere tamen tunc temporis plerique boni, et inter plerosque nonnulli perfecti: qui omnes plus minusve, prout meritum erat vitae, ex jure nostri temporis fidem, spem, charitatem hauserunt, ex jure circumcisionis legalia decreta toleraverunt. Isti sub lege militabant gratiae, sicut econtrario quamplures tempore gratiae degentes ad tempus vetustatis potius pertinere cernuntur, dum intentione caducorum Deo [Col. 0777C] deserviunt: faciunt quidem quod debent, quia Domino serviunt, sed non quomodo debent, quia non propter ipsum, ac per hoc mali, licet collatione pessimorum boni, pessimi enim sunt, quia nec sic Deum colunt.
Sed cultores Dei sub lege quoque ad inferos (unde et Dominus descendit ad inferos) descenderunt: non utique torquendi, nisi si quid restabat adhuc exurendum, sed visione Dei, unde solum consternarentur, carituri. Nihil enim aut parum de loci qualitate fuerat curandum, si et inde contigisset videre Deum, et minori sine dubio aestu Salvatoris adventum exspectassent. Susceperunt enim ibi melius [Col. 0777D] aliquid, quam apud nos degentes; non quidem de natura loci (quo noster licet in se malus, tanto est tolerabilior, quanto situ superior), imo de qualitate meriti, nam quoniam bene hic promeruerunt, nihil mali ibi perpessi sunt, vacui a peccato, certi de praemio. Et quoniam carne exuti carnis quoque obligationum liberi.
Quoniam vero haec interim solatia fides Christi administrabat, tandem administratura beatitudinem, et quoniam eadem eamdem mundo erat justificato collatura; venit Christus cum jam de experto constaret nec naturam sibi relictam, nec praeceptis [Col. 0778A] monitam in id vigere, ut a malo saltem cessaret, re dicam bona gereret. Venit ergo, ut oracula implens prophetarum, vota quoque expleret exspectantium. Hic est Propheta de quo Moyses populo suo ait: Suscitabit vobis Deus Prophetam de fratribus vestris, tanquam me; ipsum audietis (Deut. XVIII, 15) . Venit itaque in carne, non quia non aliter suos salvare poterat, sed quia decentius salvabat. Sic enim sua nobis (qua praecipue egemus) praecipue misericordia declaratur, nos quoque admiranda, imo stupenda, Auctoris pietate inspecta, auctori nostro humili imo insolubili, devotione astringimur.
Venit autem ut legem finiret; sicut ipse in propheta ad Patrem loquens testatur: Holocaustum et pro peccato non postulasti; tunc dixi: Ecce venio (Psal. XXXIX, 7) ; quasi diceret: Cum tibi placuit ut legis sacrificia cessarent, cum quibus et sacerdotium, cujus in eis erat officium, et legem quae inter utrumque posita sacerdotes instruebat, sacrificia tractabat, cessare oportuit; tunc veni in mundum, ut facerem voluntatem tuam, unum pro multis, novum pro veteribus, rem pro figuris, sacrificium scilicet mei corporis inducens, dignumque tanto sacerdotium sacrificio, legemque sacerdotum, jura sacrificii perdocentem.
Cum ergo Christus venit, lex terminanda fuit; non mox quidem tota, quoniam et ipse circumcisus est ex lege, juxta Apostolum: Factus sub lege (Gal. IV, 4) , sed paulatim desitura. Quoniam bona erat, [Col. 0778C] merito bonam suscepit ut authenticam defenderet: quoniam non sufficiebat merito, minus validam terminavit, ut perfectam subrogaret. Figuralia ergo legis quasi quibusdam gradibus recusavit; dummodo contra jus Sabbati [Col. 0777D] Gratian., XXV, qu. 1, post cap. 116. sabbatis operatum, modo contra rigorem legis lapidandam liberasse adulteram legimus (Joan. VIII, 6) ; caeteraque in hunc modum; donec omnino legalibus metam fixit institutis, circa finem inquiens: Non bibam amodo de hoc genimine vitis, donec illud bibam novum in regno Patris mei (Matth. XXVI, 29) . Vitis est populus Israel, secundum illud: Vinea Domini Sabaoth domus Israel est (Isai. V, 7) . Genimen vitis, religio illius gentis; bibere de genimine, delectari de religione; genimen innovatum, obsequium emendatum. [Col. 0778D] Sensus ergo talis est, non amplius sicut hactenus quidquam hujusmodi mihi placuit culturae: placet autem novum quod vetus illa designabat obsequium. Prima adeo ad tempus data, honeste et cum mora sepulta est. Non sicut idololatria irreverenter et quantocius abjecta; cessant enim officia, sed non doctrina, ut quae populus ille figuraliter est exsecutus, nos spiritualiter adimplere studeamus.
Lex quippe vetus imo et nova tria complectitur, sacramenta cum promissis, et praecepta. Sacramenta futuri praesaga, ut diversa in lege sacrificia, [Col. 0779A] ut circumcisionem, ut contra exteros bella. Illo jugi conflictu nostra designatur sine intermissione lucta contra spiritualia nequitiae et vitia: qui modo victores sumus, dum virtutibus armati fautore Deo contra oppugnantes terram repromissionis, regionem scilicet vivorum, veri Judaei nobis defendimus: modo autem victi cum irato propter vitia Deo, aut tentationi succumbimus, aut quasi a gentibus in exsilium, a daemonibus captivamur in infernum. Circumcisio 107 januae qua corruptae propagatio generationis procedit, octavo die celebrata, in octava communis resurrectionis circumcidendam praenuntiat omnem primae nativitatis contagionem. In sacrificiis modo passio nostri Redemptoris designatur, ut in agno, ut in holocausto; modo diversorum [Col. 0779B] consumptio vitiorum, ut in tauro arrogantiae, in hirco petulantiae.
Scio tamen figuras, ut dictiones, alias et alias habere interpretationes. Sic quoque immunditia cibi prohibetur, ut delectatio peccati fugiatur. Sacramenta igitur legis futura promittebant. Sed jam cessent promissiones quoniam promissionum successit res. Mentitur qui adhuc promittit, quoniam promissum jam implevit. Non judaizemus cibos a cibis distinguentes, quoniam in lege Christi, teste Apostolo, Omnia munda mundis (Tit. I, 15) . Potius ut Christiani per abstinentiam castigare corpus nostrum et in servitutem redigere debemus.
Circumcisio quoque carnalis recedat, quoniam [Col. 0779C] vera circumcisio interioris hominis, ex bona parte per mortem Christi jam coepta, in ipso quoque consummata, ac per hoc et in nobis certissime speratur consummanda. Quantum autem significantia displiceant post significata, in uno declarat Apostolus, dum dicit: Si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit (Galat. V, 2) . In Psalmista quoque Dominus omnia par partem respuens sacrificia ait: Non accipiam de domo tua vitulos, neque de gregibus tuis hircos (Psal. XLIX, 9) .
Et quidem bellare cum Judaeis si ratio postulat, possumus; judaizare autem nulla ratione nisi cum periculo possumus. Non enim Apostolus judaizavit, cum seditione compulsus, discipulum circumcidit. Nam nullam facto impendens reverentiam, ita praeputium [Col. 0779D] quasi digitum propter pacem amputavit. In tantum autem judaismum vitemus, ut et sabbatismum caveamus; quoniam quam figurat quietem, a vitiis aut animae post mortem praeferimus.
Legalia ergo sistuntur sacramenta, quorum loco succedunt aut alia quasi majoris meriti sacramenta, ut pro circumcisione baptisma; aut significata, ut pro animalium sacrificiis, sacrificium justitiae et laudis.
Lex habet promissa, ut dixi, bonorum quae non sunt, minas quoque malorum praesentium. Prophetae quoque, sed ad nos maxime spectantes, plerumque coelestia promittunt; ut Habitabunt recti cum vultu tuo (Psal. CXXXIX, 14) . Et item: Torrente voluptatis [Col. 0780A] tuae potabis eos (Psal. XXXV, 9) . Quippe ad Deum Propheta sermonem dirigit. Plerumque minantur gehennam; ut: Sicut oves in inferno positi sunt; mors depascet eos (Psal. XLVIII, 15) . Christianis autem non bona sed mala promittuntur modo cum bonis futuris, dicente Domino: Si quis vult venire post me, abneget semetipsum et tollat crucem suam (Matth. XVI, 24) , ecce mala hujus saeculi: Ubi sum ego, illic et minister meus erit (Joan. XII, 26) ; ecce bona futuri. Dura quippe irrogantur perfectis, ne capti caducis, minus aeterna appetant. Incommodorum ergo minas praesentium parvipendunt. Unde timore gehennae, sed magis offensae quatiuntur.
Sed praecepta Moysi recipimus. Verum quoniam lex neminem duxit ad perfectum, supplementa [Col. 0780B] Christi more debito venerantes amplexamur: ipse enim, Non venit solvere legem, sed adimplere (Matth. V, 17) . Christus ergo finis legis et prophetarum, in fine suo legem quoque finivit, eo pacto ut figuralia in opere cessarent, in doctrina permaneant: Quaecunque enim scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt (Rom. XV, 4) . Promissa quoque nunc respuuntur legalia, quoniam praeferuntur coelestia. Verum mandata servantur moralia, nisi quod quaedam permissa teneris excipiuntur Christianis; quaedam tacenda parvulis, proponuntur adultis.
Sed si lex et prophetae usque ad Joannem (Matth. XI, 13) , quomodo stetit usque ad Domini passionem? quippe non ante, sed a Joanne lex plane labefieri [Col. 0780C] coepit, qui contra paternam traditionem publice novum induxit morem baptizandi in poenitentiam. Paschalis quoque agni sacrificium, quod inter legalia obtinebat primatum, 108 jamjam terminandum, neque unquam sustulisse peccatum insinuans, viso Domino Jesu, ait: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29) ; quasi diceret: Veterem agnum cum reliquis hostiis fugite, quoniam qui solus sequendus est, ecce Agnus Dei. Victima vetus peccati mundum expiare nequivit, quoniam, ecce solus qui tollit peccata mundi. Nec impetu levitatis hoc creditum eminuit, vox enim Patris audita est: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui; ipsum audite (Matth. XVII, 5) .
Ut ergo veri perpendant Judaei, quis ille sit propheta, [Col. 0780D] quem de fratribus natum, mandat Moyses audiendum; vox paterna modo audita intonuit, dum enim ipsum audite, auditur. Idem est ac si: Hic est quem Moyses praedicavit audiendum, audiretur. Unde uterque ipsum audire praecepit. Lex ergo usque ad Joannem, nihilominus tamen et usque ad Dominicam passionem. Unde et post Joannem cum discipulis Dominus, imminente cruce, pascha vetus manducavit: in qua coena idem pascha cum adjunctis terminavit caeremoniis, substituens novum corporis et sanguinis sui usum.
[Col. 0779] Magist. III, Sent. ab initio. Aug., Enchir., c. 41. Ergo agni immolatio veteris cessavit, novi [Col. 0781A] coepit: quem intacta viro concepit de Spiritu sancto. Intacta viro,ne ex libidine conceptus necessario nasceretur corruptus, qui a corruptione reliquos liberaturus veniebat. Quod si Deus potens est, ut vere est, ab omni aestu foeditatis maris et feminae commistionem nunc quoque expurgare, more quidem inusitato nobis: verum parentibus primis ante reatum debito. Non tamen oportet in Deitate Patre Deo venerandum, in humanitate quoque hominem patrem sortitum, eumdem duos habere patres; verum unum patrem, alteram matrem; matrem ex natura hominis, sed absque officio patris; patrem in natura Deitatis, sed sine cooperatione matris,ut sit ipse idem homo ex matre sine patre: Deus ex Patre sine matre, filius mirabiliter matris, mirabilius [Col. 0781B] Patris. Ergo generationem ejus quis enarrabit? (Isai. LIII, 8.) Pater castus gignit, mater virgo parit, impletur Isaiae vaticinium: Ecce virgo concipiet et pariet filium (Isai. VII, 14) . Quid est concipere, nisi semen de viro susceptum retinere? Non sic ergo, sed aliter virgo concepit, utique non de viro, sed de Spiritu sancto.
[Col. 0781D] Mag., III, d. 4. Quomodo tamen de eo? Sicut ex coitu viri utrinque semen elicitur, sed turpiter, quia ardenter [Col. 0781D] V. Aug. Enchirid. 38-41. Et XIII, De Trinit. c. 18. ; ita per Spiritum sanctum ex Maria virgine portio illa, quae in hominem formanda erat, personaliter separata est; procul dubio venerabiliter, quia absque libidine. Parum dico,quia et absque originali omni labe. Nimirum ita illum decebat, qui [Col. 0781C] hoc gerebat. Is enim homo de Spiritu sancto concipiebatur, non ut de patre, verum ut de conceptionem procurante. Quippe Spiritus sanctus non hominem illum genuit, sed genituram ejus, imo totam humanitatis seriem procuravit; non tamen solus, sed Pater et Filius. Opera quippe Trinitatis indivisa, divisim solent tractari propter personarum distinctionem. Unde dicitur: Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal., XXXII, 6) , quasi coeli singulariter sint opera Verbi, virtus autem eorum Spiritus sancti. Et plura in hunc modum, ut per opera quae diversorum diversa non sunt, tamen, dum diversis diversa assignantur, perpendamus in personis diversos, quos alibi docemur in substantia unitos. Unde ter dicto Sanctus, [Col. 0781D] sanctus, sanctus propter Trinitatem; semel subjungitur Dominus Deus Sabaoth, propter unitatem. Pleraque Spiritui sancto ascribuntur, maxime quae nobis salubria Trinitas sancta ex amore largitur. Amor medius diversos inter se connectit, et Spiritus Patris communiter et Filii ex utroque procedit. Merito igitur quae ex amore proveniunt Spiritui sancto, quia amori comparatur, specialiter conveniunt.
109 [Col. 0781D] Concil. Tolet. VIII et XI. Quocirca quoniam opera Trinitatis eadem esse necesse est, incarnationem Filii tota Trinitas operata est; incarnatus tamen nonnisi Filius [Col. 0782A] est. Et quoniam ubique est Trinitas Deus, in utero quoque Virginis erat, imo et in carne quae ibidem homo fiebat. Solum tamen Verbum caro factum est (Joan. I, 14) . Pater et Spiritus sicut ubique, ita et in illa carne. Filius et aliter in carne quam ubique; ubique est, sed nusquam unitus. In carne est, et personaliter unitus.
Verum hoc uniri sive incarnari, seu carnem sumere, quid est nisi opus Dei? quomodo autem id fieret, nisi Deus faceret? Quod si Dei est, atque ideo totius Trinitatis, quare soli Filio datur incarnatio? Sed tota Trinitas instituit, solus Filius carnem accepit. Aliud est facere, aliud est in facto esse; est enim Deus in factura, quam non modo facit, quia jam fecit, quorum utrumque ita est singulorum, [Col. 0782B] ut si pariter trium. Est tamen Filius tali modo alicubi, ut nec Pater nec Spiritus eo modo sit ibi. Est enim in humanitate assumpta, unitate personae Filius, quo modo nec Pater est ibi, nec Spiritus.
Opus ergo et mansio totius Trinitatis humanitas; sed in humanitate solius Filii personae unitas: haec unitas est susceptio humanitatis, mysterium incarnationis, Verbum carnem factum esse: et si quo alio modo benignitas et humanitas Salvatoris nostri designatur. Quod totum nihil aliud est, quam Deum esse in homine unitate personae. Sed a Patre et a Spiritu alienandum est istud unum, ergo et illud totum: Filius ergo unitur solus.
[Col. 0782D] Magist., III, dist. 2. Quando tamen unitur? Num in ipsa conceptione, id est dum originalis portio separatur a massa, an hominis effigie completa? Quod si homini formato Deitatem cum anima contendimus unitam, utique ratio non obstabit, nisi quia super illud capitulum, quo veneranda Virgo coelesti respondit nuntio: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I, 38) . Plerique dicunt, [Col. 0782D] Aug., ser. 18. De sanctis Greg., XVIII, Moral., c. 27. Damasc., III De fide, cap. 2. Consule notas pro hoc et seqq. cap. IV. non quidem absurde, simul cum hac concessione Filium Dei advenisse. Si ergo cum conceptu, qui vere exstitit quando Gabrieli Virgo assensit, Filius Dei accessit, seque concepto conjunxit; fortasse [Col. 0782D] miraberis unam substitisse personam, ex Filii majestate et humanitatis semine: sed mirari desiste, recogitans post separationem corporis ad invicem et animae, haud secus ac prius divinitatem unitam utrique. Vita ergo corpus cum anima, non autem cum Deo conjunxit; quoniam mors corpus ab anima, non autem a Deo disjunxit. Sicut enim post mortem, ita ante vitam, vivus cum non vivo; Deus cum corpore jungi facilius creditur. Unde plerique fideles pleraque per loca ad generale fragilitatis nostrae subsidium, orationem ita inchoant: [Col. 0783A] Sancta Dei Genitrix, quae digne meruisti concipere, Quem totus orbis nequivit comprehendere, etc. Ergo Dei Genitrix illum concepit Quem totus orbis non comprehendit, attingentem a fine usque ad finem, majestate cujus repletur omnis terra. Unde patet quoniam Dei Genitrix Deum concepit: nam quomodo Dei Genitrix esset, nisi Deum concepisset? Quid est hominem concipere, nisi seminarium humanitatis suscipere? Quid ergo est Deum concipere, nisi seminario personaliter unitum Deum suscipere? alioquin, quomodo concepit quem nihilominus et ante habuit, quoniam nusquam deesse poterat.
Concepit itaque hominem, quando quam corporis sui portionem habuerat, habere coepit separatam [Col. 0783B] ut alterius hominis materiam; concepit quoque Deum, quando quem communi aliorum modo habuerat, habere suo singulariter modo coepit in utero incarnatum. Unde in Symbolo quoque confitemur eumdem Filium Dei conceptum de Spiritu sancto quoniam a matre est conceptus de 110 Spiritu sancto. Unde et alibi de eodem cantamus: Descendit de coelis; et incarnatus est de Spiritu sancto ex Maria virgine, et homo factus est. Igitur quoniam virgo Maria Deum concepit, quando concipiebatur nisi cum incarnabatur? quid enim aliud est Deum concipi, quam incarnari? unde fortasse pro eo quod in Symbolo dicitur: Conceptus de Spiritu sancto [Col. 0783D] Symbol. Const. , alibi habetur: Incarnatus de Spiritu sancto. [Col. 0783C] Quippe ex quo descendit, mox illum Virgo concepit.
Quid est tamen quod descendit, qui et in coelis post remanebat, et antea totam terram replebat? quomodo descendit de coelis, unde nunquam recessit? quomodo descendit, ubi semper mansit? Impossibile est moveri loco, quem omni necesse est adesse loco.
Sed descendit, cum coelo notus per divinitatem, nosci in terra coepit per humanitatem. Itaque per substantiam non descendit, per notitiam descendit. Haec autem notitia ex incarnatione facta est. Unde praedicta descensione mox additur incarnatio. Aut potius de coelo descendit, cum incarnando in terram se humiliavit, teste Domino: Exivi a Patre [Col. 0783D] (Joan. XVI, 28) . Unde et Apostolus: Exinanivit se formam servi accipiens (Philipp. II, 7) . Nam majestatis erat quasi [Col. 0783D] Fulgent., De fide ad Petrum., c. 2, v. fin. abolitio, servilis formae susceptio. Igitur de coelo descendit in terram, cum ex majestate se deposuit in carnem: nec tamen quod erat deseruit, sed quod non erat assumpsit, unde nihil aliud est descensio, nisi incarnatio. Ideoque descensu Filii dicto, expositionis gratia, agitur de incarnato, post subditur: Factus homo (Joan. I, 14) ; nimirum prius est concipiendo incarnatus, post homo factus. Quod fortasse evangelista intellexit, dum dixit: Verbum caro factum est et habitavit in nobis (ibid.) . Verbum caro factum [Col. 0784A] est, ex quo incarnatum est; habitavit in nobis, postquam homo factum est.
Non tamen fiebat caro, quomodo nec homo, versibilitate naturae, verum conjunctione. Non enim divinitas versa est in humanitatem, ne sit confusio substantiae; sed haec illi conjuncta est, ut sit unitas personae. Utraque auctoritas altera per conceptum, altera per incarnatum, eumdem Dei Filium innotescit, mortuum atque sepultum: quod nunquam vere diceretur, nisi in unam convenirent personam Deus et mortuus sive sepultus. In hunc modum plerisque legendo locis invenies, matrem Dei Mariam concepisse Deum et peperisse, Deum passum, caeteraque magis congrua humanitati. Quoniam quoties diversae naturae personaliter uniuntur, [Col. 0784B] consuevit et Scriptura et quotidianus usus, quod est alterius, alteri assignare. Unde quilibet homo prudens aut stolidus merito pronuntiatur, dum animae prudenti aut stolidae copulatur; ea autem absente, neutrum vere diceretur. Deus ergo nec sepultus, nec mortuus, nec incarnatus, nec conceptus recte videretur, nisi conceptui atque carni, mortuo quoque ac sepulto, modo junctus personali intelligeretur. Sicut Filium Dei nunquam vocares filium hominis, nisi una persona Deum et hominem fuisset complexa. Deus factus est homo, et cum unum et alterum sunt, tamen unus; sic Filius Dei factus est filius hominis: et cum sint duae essentiae, et tamen unus, nonne etiam sunt unus Filius? Similiter sapiens Dei Filius, sapiens hominis filius, [Col. 0784C] ita quoque Magister, Redemptor, Salvator, nonne ita duae sunt naturae, persona tamen una, ut sint Redemptor quoque unus et Salvator, Magister quoque et sapiens unus, juxta illud: Unus est enim Magister vester (Matth. XXIII, 8) .
[Col. 0784D] Mag., ubi supra. Quoniam autem connexio divinitatis et humanitatis, longe firmior est quam animae et corporis (quippe haec vita coeunt, morte discedunt, illas autem et est ante vitam jungi, nec est morte disjungi) ad hujus tanti nexus expressionem, et Deus homo et homo dicitur Deus, cum nec corpus dicatur anima, nec unquam anima corpus.
[Col. 0784D] 111 Cave tamen ne hominem sic Deum dicas, ut quid corporeum incorporeum intelligas. Utraque enim natura id quod est, manet; nec unquam in alteram transit, sed alteri se conjungit, ut sit una persona substantiarum duarum, imo et trium, Dei, animae et corporis. Nec enim verus homo esset absque anima, nec divinitatis officium est carnem vegetare.
Si quis tamen ponat Christum non habuisse animam, animae vero vicem supplesse Deum; nunquam mortuus est Christus, quoniam nunquam a Deo nec personaliter est separatus: Christus ergo animam habuit, cujus moreretur abitu, revivisceret reditu. [Col. 0785A] Haeretice, audi ipsum: Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumendi eam (Joan. X, 18) . Audi catholicam de ipso fidem: Perfectus Deus, perfectus homo, ex anima rationali et humana carne subsistens [Col. 0785D] Symbol. Athanas. . Christus ergo ex divinitate et humanitate subsistit; non tanquam compositus, quoniam pars nullius rei potest esse Deus: si enim ex Deo et homine componeretur Christus, nec esset homo, nec Deus, cum nullum totum sit pars sua. Sed Christus verissime est secundum aliud et aliud, et homo, et Deus. Quippe cum sic dicimus: Christus est homo, voce subjecta humanitatem significamus. Cum vero sic: Christus est Deus, divinitatem designamus. Cum autem hoc tertio modo: Christus est Deus et homo, nomine Christi utraque natura [Col. 0785B] manifestatur. Ita locutio exponitur, ut veritas perpendatur; ita locutio variatur, ut modo haec, modo illa, modo utraque in Christo natura intelligatur. Item cum audis, quia homo est Deus, ne intelligas quod natum est ex tempore, ante tempora exstitisse, quod continetur loco, omnem locum replere; quod denique corpus est; spiritum non crede: Spiritus enim est Deus (Joan. IV, 24) .
Sed si Deus non potest esse sine his, nec homo sine illis, quomodo homo est Deus, aut Deus homo, cum nec homini liceat ad haec aut similia Dei jura extolli, nec Deo conveniat ad sibi inconvenientia inclinari? Igitur nec homo Deus, nec Deus homo per naturam est. Unde de Christo dicimus, quod [Col. 0785C] sit aequalis Patri secundum divinitatem, minor Patre secundum humanitatem [Col. 0785D] Symbol. Athanas. .
Duae naturae in Christo sunt, altera creans, altera creata: quae duarum est aequalis Patri? Nam utramque Patri aequare nefas est; quoniam illa quae creata est, indubitanter minor est. Quare creans natura Patri est aequanda; neque enim aliud restat quod aequetur. Quapropter, cum dicimus quod Christus est aequalis Patri secundum divinitatem, nihil aliud est nisi quod Flius Dei aequalis est Patri. Sed quid est quod additur, secundum divinitatem? num Filius Patri est aequalis secundum divinitatem sed Filius, secundum quod Filius, est Patri aequalis; secundum divinitatem cum Patre unum et idem est. Quid est ergo Christus est aequalis Patri [Col. 0785D] secundum divinitatem, nisi divinitas Christi est aequalis Patri?
Simili modo exponendum puto quod sequitur: Minor Patre secundum humanitatem, id est humanitas Christi minor est Patre: quod autem omnino aequale est, non est id quod omnino minus est; quare divinitas Christi non est humanitas Christi: sed divinitas in Christo, idem est quod Deus Christus; humanitas Christi nihil aliud est quam homo Christus. Quare nec Deus homo, nec homo Deus per [Col. 0786A] naturam est, attamen per gratiam est. Haec gratia Deum et hominem effecit unam personam, propter quam Deus et homo unus est Christus. Non enim quemadmodum ex capite membrisque aliis una est natura; ita est anima et carne, aut ex Deo totoque homine una est natura, sive substantia; sed solum persona: quae, sicut ibi unus est homo, ita hic unus est Christus. Unde dicimus: Sicut anima rationalis et caro unus est homo, ita Deus et homo unus est Christus.
Si ergo Deus factus homo non ita intelligitur, ut substantia in substantiam, creatrix in creatam versa videatur (talis quippe mutatio mutatam naturam exinaniret, quoniam quod ante erat non remaneret), quid est quod Deus factus est homo, [Col. 0786B] 112 non dimittens quod erat, assumpsit quod non erat, nisi quod haec natura nunquam est illa; haec tamen natura, sibi aliquando astringit illam? unde dicitur: Unus autem non conversione substantiae divinitatis in carnem, sed assumptione humanitatis in Deum. Non ergo Deus versus in hominem est, ac per hoc nec factus homo est, quippe semper permansit Deus: quid enim est fieri nisi verti?
Est tamen Deus certissime factus homo: Non conversione, ut dictum est, divinitatis in carnem, sed assumptione humanitatis in Deum. Est, inquam, Deus factus homo, non vertendo se in hominem, sed assumendo sibi hominem, ut natura naturae jungeretur, non autem in alteram mutaretur; aut alteri, more vini et aquae, confunderetur, ne sit [Col. 0786C] confusio substantiae, non unitas personae. Itaque Deus homo non est essentialiter; est tamen personaliter. Deus essentialiter homo non est, quia cum sit spiritus, non potest esse corpus; Deus homo personaliter est, quia licet sit spiritus, nihilominus corpori hominis unitur. Unitur homini, ut anima corpori.
Quid est igitur Deus est homo, nisi unitus homini? Quid est, Homo est Deus, nisi unitus Deo? quid autem est, Homo est unitus Deo, nisi homo et Deus est unus, imo anima et caro et Deus sunt unus? Unus quidem non unum; nam anima et caro, et Deus, utique unus sunt, quia una persona sunt; nulla ratione tres sunt, quia [Col. 0786D] tres personae non sunt; nulla ratione item unum sunt, quia una natura non sunt; procul dubio tria sunt, quia tres substantiae sunt. Itaque anima et caro et Deus, nec unum sunt, nec tres sunt; et unus sunt, et tria sunt [Col. 0785D] Sicut in illa singulari divinitate Trinitas est in personis, unitas in substantia; sic in illa speciali commistione Trinitas est in substantiis, in persona unitas. Et sicut ibi personae non scindunt unitatem, [Col. 0786D] unitas non minuit Trinitatem; ita et hic persona non confundit substantias, nec subsantiae ipsae personae dissipant unitatem, etc. Bernard., ser. 3, in vigil. Nativ. Dom. circa med. et lib. I De considerat. . Econtra Pater et Filius et Spiritus sanctus et unum sunt, et tres sunt; nec unus sunt, nec tria sunt. Unde liquet quod neutro genere ad substantiam, masculino utendum est ad personam. Jam dubium non est quid sentiendum sit, cum Deus factus homo auditur; quid enim est [Col. 0787A] Deus factus homo, nisi Deus factus homini unitus, id est factus cum homine unus?
Christus enim qui ante tempora solum erat Deus, ipse in fine temporum est etiam homo: ac per hoc qui unius tantum fuit substantiae, fuitque ipsa una substantia cum Patre et Spiritu sancto, is modo ejusdem est substantiae, non amittens quod erat; est quoque alterius, assumens quod non fuerat. Est enim et unus et idem Christus, non autem unus, et alius: existens primo Unigenitus Patris, postremo autem et Unigenitus matris.
Quoniam ergo non est nisi unus Christus, ipseque est non nuncupative, sed essentialiter homo et [Col. 0787B] Deus, constat quod Christus, qui non est nisi unus, est tamen duarum substantiarum, imo et ambae substantiae; altera semper exstitit, altera esse coepit. Qui erat infectus, is est factus: Creator factus est creatura: qui perpetuo immortalis degit in suo, idem mori dignatus est in nostro, perseverans quod mori poterat, quodque mori nequibat. Is qui alterum ab aeterno manebat, alterum esse coeperat. Is qui ita se habet, quique Christus est, Filius utique Dei est, ac per hoc persona Filii Dei. Quomodo enim esset Christus, et non Dei Filius? quomodo tunc Filius Dei, et non persona Filii Dei? Christus ergo persona est non Patris, non Spiritus sancti, sed solius Filii.
[Col. 0787C] Unde mirandum non videtur, si quod de Christo recte dicitur, de persona quoque Filii Dei dicatur: ut inter alia multa etiam istud dicatur [Col. 0787D] Mag., III, dist. 6, § 4, 5, etc. , quod persona, quae semper exstitit unius substantiae, imo et adhuc unius solius existit cum Patre, eadem ipsa, ex quo corpus assumpsit nostrum, duarum invenitur substantiarum. Nam si Christus non unus et alius, verum unus solus, primo Deus, postmodum homo Deus: nonne similiter persona tunc et nunc non una et alia, verum una sola? Christus namque ante tantum Deus, tantum 113 unius erat persona substantiae; nunc etiam homo, etiam duarum est persona substantiarum. Si ergo tunc et nunc unus est Christus, cur non etiam una est persona? una natura, non est duae, et tamen [Col. 0787D] Christus tunc unius, non duarum, imo quoque tunc una, nunc duae non est nisi unus. Sic persona unius naturae antea, duarum postea, nonne ipsa quoque est una?
Si autem haec aut similia, plura seu pauciora, Patrum continet usus, reverenter accipimus. Verum bene dicta, male intelligere caveamus. Si audimus quod Christus absque initio immortalis, pro nobis fieri dignatus est mortalis, ne erremus arbitrantes divinam naturam versam in humanam. Cum divinitas humanitati unita asseritur, nullam ambarum ex permistione confusionem suspicemur. Verum cum fieri aut uniri audimus, manente sua utrique natura Dei [Col. 0788A] et hominis, ut animae et carnis conjunctio in unam personam cogitetur.
Quoniam autem Christus erat ante Deus, post vero homo et Deus, non ideo nomine Christi aliquid opinemur commune, prius uni naturae, post etiam assumptae; nihil enim aliud Christus tunc quam una natura, neque nunc quam et assumpta. Quid ergo? Si Christus qui tunc is est qui nunc, num natura tunc una, modo est ipsamet et altera? non est effecta altera, sed ei conjuncta.
Hujus conjunctionis expressionem designari opinor, cum is qui in una erat natura, in duabus asseritur esse naturis. Idem puto si dicatur Christus substantia fuisse una, et esse duae. Neque aliud sentio, sicubi persona unius ante substantiae, post duarum [Col. 0788B] pronuntiatur substantiarum. Quoquo autem modo orthodoxos apud auctores verborum se vertat usus, sive hunc, sive alium amplexamur, profanas vocum novitates devitantes. Varientur verba, sana maneat sententia. Divinitas et humanitas duo vere sunt; nequaquam ergo unum; suo sibi modo conjuncta sunt. Vere ergo Unus non confusione substantiae, sed unitate personae; quia sicut anima rationalis et caro unus, etc. Igitur personae unitatem, sicut in homine dicimus suam animae et carnis conjunctionem; ita et in Christo dicamus, similem quidem, firmiorem tamen divinitatis, atque integrae humanitatis suam connexionem. Hanc ergo connexionem arbitror proprie appellari personam, nomine personae, aliter hic, aliter intelligendo in sancta Trinitate. Hic enim [Col. 0788C] una, et altera tertiaque persona, una et eadem est substantia; ibi vero duae vel tres substantiae, una et eadem persona. Cumque nihil aliud sit esse has substantias sibi unitas, aquam esse personam; aliud utique est in sancta Trinitate esse personam, quam substantiam.
His inspectis, persona quae cum Patre et Spiritu sancto una est substantia, magis proprie forsan videtur dici esse in persona trium substantiarum, aut ipsa cum humanitate dici; et esse persona trium substantiarum, quam dici quod persona, quae tantum erat Deus, nunc esset persona trium substantiarum. Quomodo enim persona, quae una tantum erat substantia, nunc est persona trium substantiarum, si [Col. 0788D] nihil aliud est esse personam trium, quam esse tria sibi unita?
Quomodo ergo persona, quae una tantum erat substantia, nunc est tres vel duae substantiae, et non potius id quod semper erat unitum humanitati? Auctorum tamen usum veneramur, sanamque sententiam quoquo modo se habeant verba, amplectimur, nec improprium dicimus quod sanctorum probat usus, magis tamen proprie aliud alio dici arbitramur.
Mortuo Domino nostro Jesu, ac per hoc anima et carne ab invicem separatis, nihilominus tamen divinae substantiae unitis, constat animam carnemque duas fuisse substantias, divinam tertiam, imo primam, [Col. 0789A] atque ideo unam exstitisse personam trium substantiarum. Sed et ante mortem et post, anima et caro sibi conjunctae nihilominus duae manent substantiae. Sicut enim Deus et homo, ita in homine anima et caro, in unam sibi cohaerent personam, non substantiam. 114 Igitur ex quo divinitas integram assumpsit humanitatem, quia nulla est secuta distinctio, in tribus substantiis unitas personae perseverat. Consuevit tamen Augustinus [Col. 0789D] Utramque tamen locutionem commemorat, XII, De Trinit. c. 17. Et tres substantias dici, placet. Synodo Tolet. XI et XV. duarum potius dicere personam substantiarum, naturam attendens divinam et humanam. In humana, caro solet intelligi et anima. Nomine autem Christi indifferenter utitur Scriptura, ut designet divinam et humanam naturam, sive singulas, sive personam ex ambabus subsistentem. Illa tamen proprie natura significatur, [Col. 0789B] quae uncta est oleo laetitiae prae consortibus suis. Christus namque unctus interpretatur: Christus ergo primo creatrix existens substantia, post et ipsa, et Creaturae duae, tandem mortuus est pro nobis. Nam si Christus Deus et homo; homo autem omnis anima et caro; profecto Christus Deus est; et quia homo etiam anima atque caro. Non est mors divinitatis quanquam mortuus dicatur Deus. Isaac enim immolatus non est (Genes. III, 22) ; est autem mors humanae naturae; nam aries immolatus est. Non tamen integre, nam anima immortalis est. Igitur trium in persona substantiarum, caro solum est mortua; anima vero compassa; divinitas autem intacta.
Quid ergo sibi volunt supradicta verba haec: Christus primo creatrix existens substantia, post et ipsa, [Col. 0789C] et creaturae duae, tandem mortuus est pro nobis, nisi quod caro Christi est mortua, quae erat animae et divinitati unita cum ante divinitas ab hac connexione esset aliena? Sic locutionum genera pro posse discutiamus, ut quid cui conveniat, et quare scilicet dictum sit, sic vel sic inveniamus.
[Col. 0789D] Mag., III, d. 21 et 22. Sed quia Deus unitur homini passo atque sepulto, merito dicitur Deus passus atque sepultus: num quia uniebatur semini quod in hominem erat formandum, merito semen etiam poterat dici? In sensu nullum video periculum. Sed vitiosum est in [Col. 0789D] fide, etiam locutiones, quas catholicus non tenet usus, usurpare. Unitur Deus carni, ut dicitur caro; unde: Verbum caro factum est (Joan. I, 13) , id est homo unitur Deus animae, nec dicitur anima: sic fortasse semini uniebatur, nec semen dicebatur.
Sed quoniam carni unitur Deus prius inanimatae, post animatae: item exanimatae, postremo ad immortalitatem ressuscitatae: num quatuor modis variata carne, quatuor quoque sunt personae? Absit! Nam una manet persona, carne quantum libet variata. Sic quoque anima et caro unus est homo in pueritia, in juventute, in decrepita demum aetate. Sed mors [Col. 0790A] Christi a corpore semovit animam. In sepulcro corpus quievit; ad inferos anima descendit. Unde confitemur Christum et sepultum et ad inferos descendisse. Interim tamen divinitas et anima una subsistit etiam tunc persona. Quomodo monstrat ratio Deum cum corpore unam adhuc personam permansisse.
Verum quoniam tunc corporis divisio erat et animae, nonne divisae erant personae? Hoc quoque absit! Corpus namque et anima, una interim non erant persona. Sed Deus cum anima, licet non cum sola, una persona: Deus item cum corpore licet non cum solo, una persona; nec una et altera, sed una sola. Quippe carne et anima conjunctis, non pro tali conjunctione, Deus manens in illis, una est persona cum illis; alioquin una persona foret ex Deo et quovis [Col. 0790B] homine: sed quoniam Deus naturae unitur utrique, est persona cum utraque. Ergo quoniam duarum inter se conjunctio naturarum, non reddit unam cum Deitate personam; nec duarum disjunctio sit causa personarum. Sic distracto corpore, manente adhuc anima cum partibus distractis, eadem manet persona ex anima, partibus divisis, quae et quando exstiterit, ex eadem et constrictis. Simili modo si unus quilibet spiritus multis integris 115 uniretur corporibus, aut si unum econtra, corpus multis uniretur spiritibus, quoquo modo versam substantiarum unitionem unitas personae videtur secutura.
Dixi unam esse personam ex anima et sibi unito corpore, partibus tam cohaerentibus quam [Col. 0790D] Haec ipsa opinio, Mag., l. III, dist. 5, § 3. semotis. Sed non sicut eadem manet persona, idem [Col. 0790C] quoque nomen maneret personae: ut enim de homine agamus, persona quae dissolutis membris homo non dicitur, eorumdem connexione homo vocabatur, vocabulo substantiae, quae moritur, proprio ad ipsam communiter et alteram, quae non moritur, translato. Econtra quae ex Deo et carne est persona, modo Christus dicitur: verum ante animam infusam non sic dicebatur; tunc tamen una erat persona ex Deo et carne [Col. 0790D] Vide notas. , sed sine anima; eadem persona post ex Deo et carne juncta animae; eadem ipsa persona tandem ex Deo et carne disjuncta animae. Una ergo et eadem persona subsistit ex substantiis, modo duabus, modo tribus, trium duabus modo sibi junctis, modo disjunctis, [Col. 0790D] tertiae autem semper conjunctis: sic acervus quispiam cum modo crescat numero, modo decrescat; nunc autem alio, nunc vero alio situ consistat, nihilominus tamen unus atque idem permanet acervus; sic unus et idem homo atque persona dum corpus crescit et decrescit.
[Col. 0790D] Mag., ubi supra et dist. 3, paragraph. ult. Dixi Deum carni unitum ante animam, nec solum dixi, verum et ratiunculas adduxi; auctoritate quoque id arguere conatus sum. Sed [Col. 0791A] ratio mole carnis gravata plerumque fallitur; auctoritas in se recta non recte intelligitur. Ideoque nisi quod ex fide, certa auctoritate habetur, et praecipue in eis quae ad fidem pertinent, timide ac magis per aestimationem loquendum puto; ne quod esse poterat per ignorantiam veniale, pervicacia reddat irremissibile. Incarnationem ergo Verbi obnixe affirmamus; tempus autem incarnationis, aut, ut ratiocinando objecimus, simul cum conceptione exstitit; aut si hoc minime oportuit (licet oportuisse videatur) tunc profecto Verbum caro factum est, cum caro ipsa homo facta est. Sed quoniam quando humanitati Deitas uniretur, inquisitum est; nunc quid ipsum uniri sit pro facultate inquirendum est. Nam quod personalis, qua de agimus, [Col. 0791B] unitio, non est partium conventus, liquet quoniam ex Deo et homine, quemadmodum ex homine et anima, una persona est, unum totum non est. Ubi autem compositio deest, verum quilibet diversarum coitus substantiarum adest, non statim persona redditur, quoniam eques equo, manus manui se aptat, neuter tamen neutri unitur.
Est et alia diversorum consociatio, quam determinare difficile est. Quis enim animae et hominis, hominis demum totius atque divinitatis nexum explicet? Nam et Verbi generationem enarrare, impossibile est, et Verbi incarnationem expedire difficillimum est. Habet tamen, quisquis est nexum, personalem puto unitionem: hoc firmo, animalia [Col. 0791C] quaeque vivunt, eodem rupto, eadem pereunt.
Sed cum fide catholica Trinitatem docemur, quomodo quaternitas personarum inducitur? Tres personae sunt Pater, et Filius, et Spiritus sanctus; quomodo quarta est ex connexione Filii Dei, atque filii hominis et anima? Sed hanc cum illis numerandam non puto; quippe longe differenter hic atque ibi dicitur persona. Ibi namque tres personae sunt et una substantia, hic tres substantiae sunt et una persona; hic tres substantiae una persona sunt, ibi tres personae una substantia sunt. Veneramur in una substantia Trinitatem personarum, admiramur in una persona Trinitatem, si ita dici debet, substantiarum. Personam hanc conjunxit gratia, illae coaeternae sibi sunt ex natura; [Col. 0791D] hanc ergo nec computes cum illis, nec reputes [Col. 0791D] Hic non loquitur Pullus de Christi persona prout est ipsa Verbi persona, seu personalitas; quomodo superius dixit unam et eamdem esse Verbi divini et Christi personam: sed loquitur de persona, prout dicit compositum quoddam ex duabus naturis, divina et humana. A quo non dissertit. [Col. 0792D] Aug., XIII, De Trinit., c. 17; serm. 8, De temp., et tract. 99 in Joan. quasi unam ex illis; quippe una hujus personae natura una est in Trinitate persona; tres autem simul naturas Trinitati aut inserere, aut extra acceptas aequando annumerare, nefas est; quoniam nec homo sive anima in Trinitate est, nec unigenitus extra Trinitatem est; demum annumerare Trinitati quod ea inferius est, minime decet.
Quod si quando una persona ex divinitate exstitit, [Col. 0792A] et in animato semine, procul dubio alia nequaquam fuit, quam ea qua post tres simul comprehendebat substantias, sicut neque acervus alius est dum paucioribus constat, quam amplioribus. Quod si una et eadem persona modo 116 duarum, modo autem trium constat naturarum, cur non et eadem in una nonnunquam persona, unam quoque habuerit naturam, ut sit eadem persona modo unius, modo duarum, modo autem trium substantiarum? Quod si anima sicut est post hominem, ita quoque et ante incorporationem esse concedatur, cur non unius substantiae et ante et post una esse persona credatur; eadem autem duarum, dum in corpore anima continetur? Persona ergo una et eadem modo, ut dixi, unius est substantiae, [Col. 0792B] modo autem trium, modo vero duarum.
Et quanquam nihil aliud sit persona talis, quam nunc solum una substantia, alio autem tempore id sit quod duae naturae, alio item tres, nulla tamen ratio est, tres esse duas, duas autem alteram; sicut acervus minor prius, postea major factus unus et idem dicitur, numerus tamen minoris alius est quam majoris. Sed persona illa quae una est, et nunc in Trinitate, quaeque prius unius tantum erat substantiae, quomodo jam est trium, cum etiam ipsa Trinitas unius sit tantum, quia cum Patre et Spiritu est unius, cum homine est trium: potius non ipsa, sed ea quae ex ipsa et homine est, duarum vel potius trium substantiarum persona est: nam quomodo persona una et eadem, uno et eodem [Col. 0792C] tempore unius erit substantiae tantum, et etiam plurium? Audisti; quid iterum vis audire? cum Patre et Spiritu, unius; cum homine plurium, quid calumniaris?
Sed quia persona quae unius apud se solum est substantiae, est etiam cum homine persona quae est trium substantiarum; non erro dum dico: persona unius apud se, plurium est cum homine; ea enim atque homo plures substantiae; cum personam unius non aliter nisi cum homine fatearis esse plura, aut personam plurium; non recte asseris quod haec unius est, illa plurium vel quod persona una et eadem est unius et plurium, quae prius unius, semper id manet ut decet. Cum homini se [Col. 0792D] jungit, est non ea, sed ex ea, et homine, persona plurium: neque enim quod [Col. 0792D] Non hinc colligi debet, Pullum admittere in Christo compositionem illam quam vocant ex his, illam enim supra pluribus refutat cap. 17, etc. ex diversis est, diversorum unum est. Acervus quidem, qui modo est ex decem prioribus, et aliis post adjectis, utique ante erat acervus ex decem, et ipsa decem, sed modo neutrum est; persona autem trium secundum te, et illam intra se habet quae est unius, et ea est: quod vide quomodo se habet.
Mihi ita videtur proprie loquendum, persona [Col. 0793A] una et eadem subsistit ex ea, quae est una in Trinitate persona et humanitate assumpta integre: ergo subsistit ex persona una et substantiis duabus: et quia ista persona non est incarnata, nisi cum sua substantia, qua reliquis duabus personaliter est unita, est quoque illa persona trium substantiarum.
[Col. 0793D] Magist., III, dist. 13-15. Dominus noster ut veram humanitatem aptamque Redemptioni assumeret, debitos humanitati absque peccato defectus non recusavit. Inter quos ignorantiam nondum natis propriam Christus ita innatus, ut et puer natus suscepisse videtur, [Col. 0793B] quatenus ignorantia paulatim tempore consueto imminuta, suis sapientia gradibus successerit, nisi quod homini Deo unito omnia celerius pleniusque adventasse credibile est. Unde et duodenis cum doctoribus legitur disputasse; Luca enim teste: Proficiebat sapientia, aetate, et gratia apud Deum et apud homines (Luc. II, 52) . Qui autem sapientia proficiebat, magis magisque in ea abundabat. Ubi autem sapientia crescit, ignorantia necessario diminuenda praecessit: nimirum teneritatem infantiae comitari decebat ignorantiam, ac cum incremento aetatis, increscere sapientiam.
Nisi magis credendum est puerum Deo plenum, jam tunc quoque plenum gratiae et veritatis (Joan. I, 14) , tanquam repletum spiritu sapientiae et intellectus, [Col. 0793C] spiritu consilii et fortitudinis, spiritu scientiae et pietatis, spiritu quoque timoris Domini (Isa. XI, 2) : ut quem Deus in unam sibi personam assumpsit, illico omni plenitudine gratiae repleverit, indignum ducens tantae dignitatis hominem, qui et dicatur Deus, et sit, quovis decolorari defectu; praeter quos aut ratio Redemptionis postulat, aut necessitas humanitatis importat. Sed ignorantia infantilis, si nihil nocitura Redemptioni concedatur, quomodo valitura monstrabitur, quam humana exigere natura non videtur? quippe intelligens et prudens in Adam creata. Sed dices, fore parvulis naturale nihil omnino scire. Verum ex culpa nata videtur inscitia: nam licet corpus aggravat animam, [Col. 0793D] aggravando 117 autem reddit tam sordidam quam insciam; aggravationem hujusmodi vitium praevaricationis, non natura parit; alioquin corpus bene creatum unde insensatum redderet spiritum? Imaginem Dei, animam, totius iniquitatis sinceram, unde quasi irrationalem, omnium rerum insciam fieri contingeret, cum quaedam irrationalia suo sensu nascuntur, in quo crescentia paulatim promoventur? Unde homines, nisi peccassent, credibile est nascendo aut secum ex utero apportare, aut si oppressio uteri id non sineret, vel nascentes recipere usum rationis, accessu aetatis promovendos; non fortasse quod ex brevitate corporis tardiores existerent, verum quod attendentes singula discerent. [Col. 0794A] Non tamen contentiose negandum, verum neque impudenter asserendum puto, illa quoque corpora talis nascitura complexionis, ut minus apta rationi tardiorem, aptiora processu reciperent acriorem. Illud tamen ut non aeque aliud crediderim, qualiscunque complexio foret, parvulos aetate haud officiente, et posse et scire competenter se tractare. Nam si animalium fetibus haec in promptu sunt, quanto magis hominum, tunc praesertim quando nulla foret culpa unde prodiret stoliditas aut poena? alioquin natos educare, parentibus foedum esset et anxium: quod utique in poenam transgressoribus contigit, non natura fecit. Hac quoque causa in dolore pariunt, quos, nisi offendissent, in jucunditate aluissent, in quiete peperissent, utique parvulos: [Col. 0794B] nam quantitatem grandaevi, angustia quomodo caperet uteri?
Ergo nec creationis humanae, nec ipsius infantiae ratio requirere videtur, ut puer Jesus, quippe peccati exsors, pueriliter inscius exstitisset. Nam quod salus hominum non in sapientia, verum multa eguerit sapientia, cui dubium est? Unde patet humanitatem Verbi, ex utroque statu, tam illo qui ante praevaricationem effulsit, quam nostro qui post reatum defloruit, neutrum contrahendo totum, contraxisse partem. Nostram enim famem atque fatigationem, aliis quoque quibusdam nostris cum defectibus, nostram suscepit passibilitatem, ut multis afflictionibus tortus, multis nos exoneraret peccatis; atque ita qui pro fratribus passurus accedebat, conformem [Col. 0794C] se fratribus, ut cognatio claresceret, exhibebat. Abnuebat tamen humanae assumptionis expressio inquinamenta peccati, et cum peccato fomitem peccati, insipientiam. Utrumvis horum Salvatori ascripseris, saluti derogaveris: nam nec peccator peccata tollere, nec minus prudens salutem vindicare valeret. Omnem ergo ignorantiam quemadmodum et omnem culpam, homo Christus, quippe Deus, recusabat. Unde pro nobis tanquam mediator trinam majestatem interpellans, juxta Apostolum: Exauditus est propter suam reverentiam (Heb. V, 7) . Poenam ergo ex nobis accepit, poenae autem causam peccatum, peccati quoque effectum ignorantiam, tanquam degeneraturam habentem, recusabat. Verum ex prima [Col. 0794D] creatione puritatem sortitus est, et perspicacitatem in utraque; creatis omnibus tam praeclarior quam melior, non solum quando adultus, verum et antequam natus. Unde in psalmo ad Deum directo sermone ait: De ventre matris meae Deus meus es tu (Psal. XXI, 11) . Et item: Spes mea ab uberibus matris meae (ibid.) . Mire et inusitate sapiens et pius exstitit, qui de ventre matris Deum suum recognovit; ab uberibus spem suam Deo infixit: Tanto angelis melior effectus, quanto prae illis differentius nomen haereditavit (Hebr. I, 4) .
Quoniam ergo Deus, Deique Filius est et dicitur, quanto angelis est melior, tanto constat et major. Unde homini assumpto Deus juxta Prophetam: Omnia [Col. 0795A] subjecit sub pedibus, ut nihil esset non subjectum, praeter eum qui sibi subjecit omnia, cui soli subjectus, omniaque sibi subjecta habens, tempore tamen infirmitatis suae minutus est paulo minus ab angelis (Psal. VIII, 5; Hebr. II, 8) . Vere paulo minus, quoniam sola passibilitate minoratus; alias, per omnia et coelis celsior factus. Sed nec sic diu minor: quippe resurgendo gloria et honore coronatur.
118 Quod si quemadmodum ex priore statu natus est sincerus et prudens, ex nostro quoque nostro more factus est mortalis, nonne si interemptor defuisset, mortalium lege moriendo decessisset? hujus quippe conditio vitae est, si quae vis objecta non sit, ipsamet ex se senescente deficiat; hujusmodi autem vitam ratione duce, Augustino teste [Col. 0795D] Lib. II De peccat. merit., c. 29. , [Col. 0795B] fuisse Christi hominis autumamus.
Quod si vitam ex nostro statu terminandam, ex priore luculentam sumpsit, unde accepit quod clauso matris utero exivit? quippe sicut apud nos via ex concubitu aperitur nascituro, ita constat debuisse fieri in paradiso. Liquet itaque quod neuter status nasci ex virgine exigebat. Num Jesus adhuc mortalis id mutuabatur ex statu immortalitatis, unde et transfiguratus in alia specie apostolis ante passionem se contemplandum exhibuit? Nam, sicut resurrectio omni decore clarescere cognoscitur, ita nullo teneri obstaculo haud absurde aestimatur. Unde Dominus [Col. 0795C] post Resurrectionem ad discipulos legitur introisse (Joan. XX, 19) . Unde non irrationabiliter dici potest, tam duos terrenos status, quam tertium coelestem, in Domino nostro adhuc passibili operatos. Nonne coeleste erat quod et ante passionem Deum facie ad faciem videbat, quod firmis vestigiis super aquas incedebat? In coelo enim humanae animae haec est perspicacitas, ut Deum liquido agnoscat; humani corporis haec erit levitas, ut super aquas, imo et per aera, quasi in solido gradum habere queat. Unde sancti bajulatu nubium, praedicantur ascensuri. Res mira, nativa puritate conspicuus, quiete puritati debita exstitit alienus! Res nova, nostrae possibilitatis homo, nostro caruit peccato! Res miranda, homo nobiscum in terra mortalis obtinuit per potentiam [Col. 0795D] ea quae sanctis promittuntur in coelo habenda per naturam! nam licet ex auctoris largitate sperentur proventura, quoniam ita contingunt ut sine fine adsint, merito deputantur naturae. Quanta potentia molem nostri corporis ex Virgine nasci, super aquas ambulare, in tali corpore Deum videre, immortalitatis speciem vel ad horam obtinere!
[Col. 0795D] Magist., III, dist. 13 et 14. Duas sententias sibi objacentes de infantia Salvatoris praedictas viri illustres singuli singulas sibi defendunt. Alii ignorantiam, alii plenam sapientiam [Col. 0796A] Domini nostri infantis Jesu asseverantes. Sed auctoritate firma, ratione nonnulla illorum sententiam praetulimus, qui et in utero omnia Christo cognita contendunt. Cui quod Lucas de Christo ait: Proficiebat sapientia, aetate et gratia apud Deum et homines (Luc. II, 52) ; nihil adversabitur, si interius intelligitur: quippe aetate proficiebat, dum non solum apud homines, verum et apud Deum, qui non fallitur, annuis incrementis succrescebat: sapientia autem et gratia, quae simul et semel homini, ab ipsa unitione Dei advenerant omnino nullum in se augmentum recipientes, apud homines proficiebant, quibus magis atque magis apparebant. Mox enim ex quo Deus homo, homo in tantum provehitur, ut nec plus scire nec melior esse queat: quod auctoritas [Col. 0796B] Lucam explanans intelligenti insinuat: resurgens quippe Christus, nec sanctitatem, nec scientiam auxit, nec felicitatem accivit; sed gratiam, quam dono Trinitatis integram assumpsit, ad Dei laudem et hominum utilitatem paulatim declaravit; proficiens sapientia et gratia, apud Deum et homines, dum per utramque, hujus et gloriam, illorum commodum comparavit. Sic quippe hoc capitulum explanandum puto, ut non sibi Lucas adversetur, qui de Christo sic praedixerat: Puer autem crescebat, et confortabatur plenus sapientia, et gratia Dei erat in eo (ibid.) . 119 Unde patet naturam quae in Christo tanquam puer crescebat, plenam exstitisse sapientia, illam in qua gratia Dei erat, quam constat esse humanitatem. Humanitas ergo Christi in pueritia [Col. 0796C] plena erat sapientia. Sed cui plenitudo inerat sapientiae, profecto nihil sapientiae deerat. Num imminutam gratiam acceperat, ut plene peritus, semiplene fieret bonus? absit! Nam super hunc locum evangelistae traditum nobis ab auctoritate, recordamur utramque Christo mox plenarie infusam. Puer ergo Jesus ex quo coepit, mox dono Dei in tantam scientiam, in tantam morum eminentiam exolevit, ut in neutro postmodum quidquam accreverit.
[Col. 0796D] Mag. III, d. 18. Quid est quod dico? nonne hominum more, homo Jesus dum operibus charitatis insistebat, magis magisque meritum augebat, meritoque aucto se meliorem [Col. 0796D] reddebat? Homo purus incrementis paucis parvisque melior judicatur; homo Christus tot tantisque ad laudem Dei, hominumque utilitati exhibitis, in nullo quam prius melior redditur: tanta pro Deo tulit, nec Deo gratior exstitit: si enim gratior, profecto et melior; quomodo Christum, propter ea quae in homine gessit, Deus, juxta Apostolum exaltavit (Philipp. II, 9) , quandoquidem propterea gratiorem non habuit? aut si tali ex causa gratiorem habuit, quippe quoniam tali pro causa exaltavit, quomodo non est tanto melior, quanto Deo gratior? Quocirca si, quia factus est obediens Patri usque ad mortem, necesse est credere ipsum merita auxisse, meliorem [Col. 0797A] factum Deo magis placuisse; profecto non mox adventu Dei consummationem recepit.
Sed quomodo jam puer Jesus plenus gratia, si scientiam atque charitatem, charitatisque comites reliquas virtutes, quarum omnium in anima locus est, consideras? absque dubio plenus gratia, moxque consummatus exstitit, quoniam in illis incrementum postmodum nullum recepit. Si opera virtutum radice prodeuntia, quae in dies accumulatiora accedebant, attendis, Proficiebat sapientia, et aetate et gratia apud Deum et apud homines (Luc. II, 52) ; quo profectu factus est obediens Patri usque ad mortem, propter quod exaltavit illum Deus. Quare Dominus noster Jesus etiam matris in utero secundum quemdam modum consummatus, secundum alterum adhuc [Col. 0797B] erat consummandus.
Sed si mox plenus scientia et charitate, quoniam scientissimus erat, nonne totam obedientiae suae viam mentis oculo praecurrebat? quoniam vero summa charitate praeeminebat, nonne quae circa se in obsequium Dei futura noverat, quomodo et quando contingere Patri placebat, ipse quoque et tunc, et eo modo fieri summopere affectabat? Sin autem aliter aliove tempore id maluisset, nonne aut malam aut minus bonam voluntatem habuisset? Quod si omnia quae redemptionis gratia Deus disposuerat, homo Jesus Dominus noster etiam adhuc puer, ut Patri obediret, confratribus prodesset, quando, ut dictum est, et quomodo oporteret adimplere perfectissime desiderabat, jamjam animo ad omnia paratus, [Col. 0797C] si quae futura malebat Deus in praesenti fieri voluisset, quomodo cum tam perfecta voluntate, minus bonus, minusve Deo gratus fuit, quam postmodum: quando quae voluerat complevit, cum, ut dixi, dilatio completionis, non ex ipso, verum ex Patre prodierit:
Sed dices: Voluntas tam digna magni meriti utique fuit, verum meritum accumulabatur cum ad tantam voluntatem tanta operatio accessit. Sed secundum Scripturam apud Deum perfecta voluntas faciendi reputatur pro opere. Sed dices: Voluntas pro opere reputatur, quia sicut operis retributio dispensatur voluntati, non utique omni, sed quae per consensum ut perfecta sit confirmatur; non tamen operi aequanda; nimirum minus est solum velle, quam voluntatem perficere.
[Col. 0797D] Magister supra. Sed dicas mihi, quoniam omne peccatum voluntarium; et item quoniam affectus tuus operi tuo nomen imponit; nonne ex voluntate formam nomenque seu boni seu mali operis sibi adsciscit? Nimirum juxta qualitatem cordis, natura est operiris, unde Dominus: Bonus homo de bono thesauro profert bonum, malus de malo malum (Luc. VI, 45) . Unde dum bonum malumve judicamus opus, saepissime fallimur, quoniam ex corde aliter nuncupatur: ipsum quippe in se opus neutro nomine est dignum; unde Dominus nunquam opus ex se, verum mentis pro informatione contemplatur. Opus quippe requirit, [Col. 0798A] sed nonnisi quod ex charitate prodit; placet ergo semper ex se charitas; opus autem nunquam nisi ex charitate, sed in sanctis charitas opera bona coacervat, bonum vero opus charitatem accumulat, ut sit quisque tanto per bonum opus melior, quanto ex opere bono in charitate ferventior. Sanctus autem sanctorum adhuc puer tanta charitate enituit ut, sicut dictum est, in ea nihil accreverit. Sancti in dies meliores fiunt, quoniam in charitate crescunt. Verum Sanctus sanctorum quomodo fiebat melior, quandoquidem in charitate nunquam factus est major?
Attamen quoniam obedivit Patri, juxta Apostolum exaltari promeruerit: quare? num ex operibus quae nihil sunt nisi cum charitate? an propter charitatem [Col. 0798B] quae accepta est Deo etiam per se? utique consummatam in Christo charitatem amabat, propter quam et opera recipiebat; haec enim charitas fructus suos temporibus suis edebat, quos et ante editum semper apud se reconditos in affectu continebat. Unde videtur factus obediens Patri usque ad mortem, non solum dum est mortuus, verum et longe ante, cum ex charitate ad moriendum exstitit paratus, ut praemio dignior non fieret mortis exsecutione, quam antea moriendi voluntate. Quid enim perfidi, si cognoscentes, nunquam Dominum gloriae crucifixissent? Dominus Jesus, qui juxta Apostolum propter passionem cruce exaltatus est, num Dominus gloriae, aut minoris gloriae, aut nullius fuisset, quoniam passio defuerit, non quidem nolente ipso [Col. 0798C] (quippe quantum in se ad omnia parato) verum persecutore crudelitatem abhorrente? Non puto. Nam si continuatione operum, crescebat et meritum, nonne quoniam et modo benefacere non cessat, adhuc quoque merita accumulat? quoniam juxta Apostolum sedens ad dexteram Patris interpellat pro nobis (Rom. VIII, 34) . Num quoniam Pater usque modo operatur (Joan. V, 17) , utique opera valde bona, usque modo quoque melior efficitur? num angeli et homines ex resurrectione quando consummatio omnium exspectatur, quoniam in saecula saeculorum laudabunt Dominum (Psal. LXXXIII, 5) , etiam in saecula saeculorum augebunt meritum? Totum hoc absit! quoniam quod semper crescit nunquam [Col. 0798D] ad summum pertingit. Si ergo rationalis creatura, ad ipsum suae consummationis fastigium producta, etiam adhuc imo plus tunc benefacit, nec melior fit; si Creator ipse non cessat bene agere, nec tamen potest crescere: demum si assumpta Creatori humanitas, ipsa quoque in coelo jam recepta, tanto prae aliis bene agens, quanto prae omnibus divinae voluntati consentiens, nihil tamen incrementi acquirit; quid mirum si in terra passibilis bene est operatus, nec est inde melior factus? Charitas quippe ubicunque est, otiosa esse non potest; quandocunque est, ortus ex ipsa fructus, propter ipsam est gratus. Et quoniam ipsa ejusque fructus in perpetuum protenditur, propter ipsam ejusque [Col. 0799A] fructum sancti perpetuitate beata munerantur, semel tamen in resurrectione consummati, nihil sperent ulterius adipisci.
[Col. 0799D] Mag., l. II, Sent., dist. XI, § 4, et seq. Mirum ergo non videtur, si Dominus noster, ex ipso utero consummatus, tempore suo sibi bona opera continuavit, nec tamen majoris existens meriti propter illa, juxta Apostolum, exaltatione donatur. Quod si homines et angeli consummationem adepti bona jugiter agunt, nec tamen meliores fiunt, quid de daemonibus dicemus? num daemonum malitia in diem judicii differtur consummanda, ut cum consummatione poenae consummatio veniat nequitiae? [Col. 0799B] Quod si est, sicut quotidie male agunt, quotidie deteriores fiunt; ita ipsi, sicut homines pravi. Sin autem in ipso casu ita daemonum mala, sicut angelorum bona voluntas consummata est; quemadmodum angeli jugiter bene agunt, nec tamen, quoniam jam consummati sunt affectu, ex bene actis meliores fiunt, nonne similiter daemones de die in diem mala accumulant, nec tamen, quoniam jam nequitiam pravae voluntatis obtinent consummatam, ex mala accumulatione nequiores fiunt?
Quod si male agendo non sunt pejores, quomodo male agunt praesertim modo, aut qua ratione talibus ex factis puniendi sunt? Item, qua ratione merentur impunitatem in majori, cum puniantur homines ex minori? Dominus Jesus bene agebat, neque inde [Col. 0799C] melior fiebat. Et licet melior non erat, bene tamen agebat, talibus ex factis coronandus, propter merita felicior non melior futurus. Sic potest esse ut diabolus male agat, nequior non fiat et tamen male agat; inde tandem puniendus, propter merita miserior, non pejor futurus. Sic angeli bene quidem agunt, neque fortasse meliores sunt, inde fortasse tandem futuri feliciores quam modo sunt, non tamen meliores.
Sed dices mihi: Si Dominus Jesus quoniam voluntatem in bono habuit consummatam, licet defuisset locus tam sanctam implere voluntatem, nihilominus tamen eamdem, quam modo habet, mercedem haberet; nonne angelus bonus et malus, si jam sunt consummati, [Col. 0799D] alter in amore boni, alter in odio boni merito eamdem mercedem reciperent, licet fructus, quos amor odiumque quotidie parit, aliqua causa contingere non permisisset?
Sed voluntas Christi per omnia Deo placere quaerebat, omnia in quibus Deo placitura erat, singulatim comprehendens. Voluntas autem angeli in bono confirmata, ipsa quoque per omnia placere Deo cupit, sicut et daemonum per omnia displicere; sed neutra propter futuri ignorantiam, omnia in quibus placere, aut displicere velit per singula comprehendere valet, quorum accessu voluntas nova exoritur, ut sicut communi voluntate sua, ita quoque singulari [Col. 0800A] cum suo effectu, digna procuranda videatur.
Unde angelus, factus captando similitudinem Dei malus, pejor cernitur, dum per casum, ut Deum summe oderit, exasperatur; augens malitiam, dum omnium hominum damna sine intermissione sitiens, non cessat regno Dei invidendo male agere. Quod quoniam sic videtur esse, merito quoque videtur pro eis quae in coelo, cadensque, gessit, in hoc jam aere tortus, tandem consummata per ea quae apud nos gerit nequitia, consummate pro omnibus in inferno torquendus.
Paribus quoque in bono gradibus, cuipiam fortasse videantur sanctorum merita accrevisse angelorum, donec completo sanctorum numero hominum compleantur simul merita angelorum, ut gloriam in [Col. 0800B] qua permanere debuerunt, quoniam in consilio permanserunt, interim quidem multam, non tamen totam propter numerum casu reliquorum diminutum, obtinerent, numero consummato adepturi in premium consummatam.
Humani ergo lapsum generis utique malum, bonus Deus vertit in bonum, dum lapsorum reparationem ministerio angelorum procurans, 122 non modo homines qui restaurantur, verum et angelos quorum officio restaurantur, dignos putat corona. Etsi aliter fieri posse non negem [Col. 0799D] V. Mag., II, dist. 11, § 4 Cujus sent. erroris [Col. 0800D] notatur. , nihil tamen credibilius putem, quam quod angelus bonus atque malus, diversis quidem viis quasi quibusdam gradibus ad summum usque conscendant, alter justitiae et felicitatis, alter nequitiae et perditionis; nimirum [Col. 0800C] consummati Dei mox in amore alter, in odio alter, non cessant crescere, hominum alter in amore juvans, alter in odio nocens.
[Col. 0800D] Mag., III, dist. 15. Sed quomodo Jesus juxta Evangelium etiam puer, plenus erat sapientia et gratia, cum pleno viro plena sapientia et gratia magis apta videatur. Num quod non erat puer specie apparebat, quod vero erat vir plena quantitate latebat; sicut resurgens quam deposuerat veterem, ut cognosceretur, formam discipulis ostendit, novam immortalitati obnoxiam, quam mortales ferre nequirent, celavit? Num ergo matris in alvo virilem obtinebat quantitatem, licet [Col. 0800D] natus infantilem nostris praetenderet obtutibus, juxta illud: Ecce faciet Dominus novum, mulier circumdabit virum? (Jer. XXXII.) Quid enim est circumdare virum, nisi in utero habere hominem jam adultum, quod utique novum est et inauditum? sed virum non quantitate, verum sexu intelligendum puto. Quare igitur novum? Quoniam ex sola matre absque patris cooperatione genitum. Nam parvulum saepissima iteratione Scriptura dicit, imo et intelligit. Ratio quippe postulabat, ut exclusa peccata macula, pedissequaque ejus ignorantia, parvitatem pueritiae, quam nascituris et natura tribuit, et necessitas requirit, sibi Dominus nostram vere naturam induendus [Col. 0801A] assumeret: culpam enim atque inscitiam, quoniam Deo minime competebant, abdicavit: carnem nostram etiam parvam, reliquis cum defectibus, quoniam redemptioni profuturam putabat, assumpsit. Quod utique Scripturis magis consonat, hominumque moribus concordat, hoc naturae placet, ratioque probat. Licet enim hoc facile Christo fuerit, ut sicut se discipulis in Coena sacramentaliter percipiendum, totum et integrum, licet moriturum, singulis exhibuit; ita triginta annorum magnitudo ventris in arcto comprehenderetur, tanto utique mirabilius, quanto rationi humanae incomprehensibilius. Attamen fieri non oportuit, neque dici, ne haereticorum versuta perversitas, reperto fulcimento, difficillime subrueretur, mentiens omnia quae fides certissime [Col. 0801B] astruit, non secundum veritatem rei, sed ut putabatur, et extra apparebat intelligenda. Nam si non pro vero, verum ut putabatur, parvulus in utero, parvulus natus, parvulus crevisse atque ad robur usque virile quibusdam gradibus pervenisse intelligitur, cur non haeresis simili ratione dicat quod mira fecerit, quod mira dixerit, quod crucifixus, mortuus sit, quod sepultus resurrexerit, denique quod incarnatus sit, putatum est, et non est verum?
Rationi ergo et auctoritati consentientes, imo catholicae fidei qua Catholici sumus obviare timentes, fatemur ac certissime asserimus Dominum nostrum pro capacitate uteri parvulum more nobis usitato crevisse, ac inusitato natum esse: eum namque [Col. 0801C] virgo concepit, virgo peperit; quippe quoniam absque ardore peperit; virtute Altissimi obumbrante, in castitate concepit; eadem virtute operante, illaesa peperit. Et quem claustra virginitatis integra susceperunt, integra quoque ediderunt.
Sed princeps per portam clausam (Ezech. XLIV, 2) in perpetuum procedens de thalamo suo in eumdem thalamum, quo ingressu usus est? si substantiam hominis attendo, plane ab utero exivit, in uterum non intravit; si substantiam Dei considero, illam nec locum ingredi, nec loco egredi decet, quoniam non est locus unde desit Dominus: quippe Filius Dei et 123 antea exstitit in utero Virginis; sed postmodum ibidem aliter esse coepit, aliter utique non usu habitationis, verum unitione carnis.
Ipse propter homines, quando oportuit, prout oportuit, beatam vitam nobis proposuit. Verum ne solo exemplo prodesset, bonae vitae ex ipsa authenticam doctrinam adjecit. Et quoniam nova et inaudita inducebat, mirandam doctrinam miraculis confirmabat.
[Col. 0801D] Magist. III, dist. 14. Sed scientiam quam in homine Christo multam novimus, num ei quae in divinitate est aequare debemus? Item, miracula quae Christum fecisse dubium non est, utrum fecit homo an Deus in homine, teste Evangelio: Agnus Dei qui tollit peccata [Col. 0802A] mundi (Joan. I, 29) . Quid est quod tollere peccata Agnus Dei dicitur, nisi quod secundum quod est Agnus peccata tollit? quid est secundum quod est Agnus, nisi secundum quod est immolatus? quare non solum Deus, sed et homo Deo junctus peccata tollit; ipse enim sanguine suo nos redemit; januas coeli aperuit; nonne enim natura quae sanguinem pro nobis fudit, ea quoque nos redemit? quae autem redemit, nonne eadem coelo inducet, mediatrix Dei et hominum? quoniam quos de terra trahit, coelis Deo jungendos inducere satagit: vere paschalis Agnus, a vera hujus mundi Aegypto educens, veram in terram repromissionis, quae viventium est, reducens. Unde patet natura creata quae patitur, naturae creatrici, quae non patitur, [Col. 0802B] unita, pretium nostrae offert redemptionis, merito valens peccata dimmittere. Unde miraculo paralytici proprium tollentis grabatum, convicit Filium hominis, peccata posse dimittere. Quoniam super quem Spiritus sanctus in columbae specie descendit, hic est qui baptizat (Joan. I, 33) . Super quem Spiritus sanctus descendit, nisi super Christum secundum humanitatem; nam divinitati id minime congruebat? Christus ergo secundum humanitatem baptizat.
Sed quid est baptizare, nisi aquae sacramento peccata delere? Christus ergo secundum humanitatem peccata delet [Col. 0802D] In Glossa. . Nam super illum quem jam praediximus locum, ubi dicitur: Hic est qui baptizat (Joan. I, 33) , legendo invenis et Dominum Jesum, simul cum sacramento baptismi quod ministris sacrameto baptismi quod ministrs commisit, [Col. 0802C] commisisse etiam potuisse baptismi baptismii efficaciam, quae est abolitio peccati; quam tamen sibi retinuisse maluit. Quod si Dominus Jesus tantam potestatem ministris potuit conferre, ut non solum baptizarent, verum etiam peccata delerent; quis audeat negare naturam in Christo, etiam humanam, habere potestatem dimittendi peccata? Quod si vitiis purgat, virtutibus quoque illustrat, quippe ascendens in altum dedit dona hominibus (Ephes. IV, 8) . Quid est ascendens dedit, nisi quod substantia quae ascendit ea dona distribuit? quae autem dona? uno nomine intellige omnia: fidem, veniam, intelligentiam, religionem.
Sed humanitas quae justa suis feliciter captivatis [Col. 0802D] etiam in terra distribuit, sicut consequens est, in coelo aeterna bona retribuit; humanitas quippe, quoniam Deitas quae ubique est, nusquam venire potest, ipsa ventura est judicare vivos ac mortuos, quoniam Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio, quia Filius hominis est (Joan. V, 22) . Christus ergo, quia Filius hominis est, id est in natura hominis, judicaturus est. Quid est autem judicaturus nisi unicuique juxta opera redditurus? humanitas ergo Christi, bonos in coelo beatitate donabit, malos in inferno sine fine tradet cruciandos. Quod si hominis substantia haec tam magna potest, quanto magis miracula potest? Unde paucis panibus et pisciculis multam hominum multitudinem satiavit (Matth. XV, 34; Marc. VIII, 7) , et super aquas firmo vestigio incessit (Matth. XIV, 25) ; num ergo liquorem solidavit, ut pondus sufferret calcantis, aut pondus interim ademit corpori, ut portabile fieret undis? 124 quod utrumque facere potuit, sed non esset jam miraculum super mare ambulare, imo fluctus ex concretione, aut ponderis ex levitate. Miramur ergo pondus humani corporis liquidum calcasse maris, dum Scriptura pro miraculo memorat super mare ambulasse; nec aequor densatum, nec hominem alleviatum, (quoniam utrumque tacet Scriptura) praejudicamus; ne fateri sit necesse aquam prius, ambulante super eam Petro (ibid.) , solidatam, mox eo immerso dissolutam, statim eodem retracto, atque super aquam incedente, solidandam. Aut si aqua [Col. 0803B] naturam servavit, aquae illapsus Petrus, corpoream molem quam prius amiserat recepit, mox retracto perdendam.
At quoniam qualitatum itus hujusmodi et reditus minime sedet rationi, necesse est fateri pondus iisse super liquidum, virtute Dei, qua dissimulante immersum est juxta naturam rei, ut perpendas quid naturae congruat, quidque miraculo fiat. Sic quoque Dominus paucos panes confringens, fracturamque magnificans, in tantum multiplicavit, ut ex tanta multiplicatione tantus populus facile satiaretur, admirans adeo paucos crevisse panes ut ex paucis multi satiarentur. Ergo qui omnia creavit ex nihilo, quique costam Adae (Gen. II, 22) nullo extrinsecus [Col. 0803C] adducto integram formavit in mulierem, idem panum paucitatem in copiam benedixit grandem, non res a pane diversas in panis qualitatem transformans: alioquin non de pane panem factum mirabor; de paucis autem panibus multiplicatione facta multos satiatos denegabo. Sed hoc negare contra Scripturam est; illud autem dicere inauditum est. Paralyticum quoque Christi humanitas inter caetera potentiae suae miracula solidavit (Matth. IX, 6) , ut per miraculum, quod ab ipsa fiebat visibiliter, invisibilis peccaminum dimissio ab eadem fieri crederetur. Nam cum Judaei dubitarent, imo, quod pejus est, discrederent, quod humanitas quam solam intelligebant, relaxare facinora posset; ut eos interior paralytici curatio minime lateret objecit exteriorem. [Col. 0803D] Nam quoniam demonstrandum fuit, quod humanitas ipsa peccata dimittebat, oportuit in conspectu hominum eamdem mirabiliter operari. Quod si ipsi curatio animae conceditur, multo facilius curatio corporis concedetur: nam et medici curare corpora possunt, animas nequeunt.
Ad haec respicientes merito non solum Deum, verum et hominem in Christo veneramur; unde tanquam ex plenissimo fonte plenissima nobis omnium bonorum inundatio emanat: quibus in bonis dum hominis largitatem recognoscimus, Dei quoque beneficium in eisdem praedicamus; quippe Apostolo teste, Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) . Deus ergo passione hominis uniti [Col. 0804A] sibi, mundum redemit, peccata dimittit, virtutibus illustrat, miraculis corruscat, vita aeterna beat, Deus per propriam potentiam haec potest, homo eadem, verum ex beneficio Dei potest.
[Col. 0803D] Mag. III, d. 14. Num similiter omnia quae potest Deus, dono Dei potest et homo Deo unitus, juxta quod de se ipse post resurrectionem fatetur, dicens: Data est mihi potestas in coelo et in terra? (Matth. XXVIII, 18.) Nonne homini data est, quoniam eam ante datum ipse non habuit? non Deo, quoniam sine ea ipse nunquam fuit: magnum quantitate, conspicuum decore, tota demum status sui ratione mirandum quoddam opus est iste mundus; verum quoniam [Col. 0804B] insensibilis atque inanimatus est, longe praestantior est homo, quoniam ad imaginem Dei est factus. Cum ergo praeclarum sit quod Deus hominem creavit, longe praeclarior nitet, quod qui perierat recreavit; quoniam enim hominem secundum se ex limo, secundum animam ex nihilo machinatus est, potentem veneramur. Quoniam vero hominis a Domino ad diabolum abscedentis, utramque substantiam miserabiliter abscedendo foedatam, 125 restaurare dignatus est, indebitam potentis pietatem vehementer admiramur. Mira pietas, ut contemptorem sui auctoris bonitas revocaret. Mira potentia, ut hominem jam totum malum ac per hoc emendationi resistentem in bonum commutaret. Utique mira, imo [Col. 0804C] magis mira, quam cum eum qui nondum erat, ac per hoc operanti obniti non poterat, hominem crearet. Unde patet inter divinitus operata, redemptionem praecipue ad praeconium Dei pertinere. Salvatoris ergo humanitati, quoniam ipsi, quae maxima est potestas redimendi divinitus collata est, quae reliquarum neganda est? Quandoquidem ei, ut ipsa de se testatur: Data est omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII, 18) .
[Col. 0804D] Magister supra. Quod si totam Deus suam potestatem homini unito sibi concessit, totam quoque scientiam suam concessisse fatendum videtur. Cur enim potentiam [Col. 0804D] habere, totam, scientiam vero diminutam? cum omnipotentia omni egeat scientia, ne in aliquo imprudens in eo ruat in praeceps, praesertim cum plenum sapientia (Luc. II, 40) , veritas astruat evangelica: qui enim sapientia est plenus, ita sapientiam habet, ut sibi sapientiae nihil desit; quippe si quid deesset, ex parte vacuus, plenitudine careret. Quod si tantam potestatem, tantamque divinitus suscepit intelligentiam, nonne duabus tertiam parem oportuit obtinuisse bonitatem, ne cum duas moderamine quodam tertia temperet, condiat, atque ornet, in tantum displiceant, quantum tertiam excedentes, comitem habere recusent? Ut enim nihil veritatis nihilque bonitatis illi deesse intelligamus, plenum gratiae [Col. 0805A] et veritatis (Joan. I, 14) , Evangelium non tacet. Gratia nimirum est, bonum gratis datum.
Dicemusne ergo quod quam potens, quam sapiens, quantumque bonus est Deus, tam quoque potens tamque sapiens, tantum et bonus sit homo quoniam unitur [Col. 0806A] Deo? Quod si ita est, quomodo minor Deo secundum illud: Minor Patre secundum humanitatem. Sed quantuscunque est, nihilominus tamen homo inferior est Deo, inferior utique est, quoniam munere Dei totum habet.
Verum si incongruum hoc quoque est, ut quolibet [Col. 0805B] modo Factori factura aequiparetur, nec ille homo qui nos redemit, quoniam creatura est, Creatore cum suo ejusdem potentiae, et prudentiae, atque bonitatis esse debet: omnia inferiora sortitus, tanquam Deo subjectus, omnibus tamen creatis longe celsior, quoniam homo factus est Deus; quantum inferiora excedens, tantum aut plus a superiore excessus, teste enim Domino, Nemo bonus nisi solus Deus (Luc. XVIII, 19) . Unde si in illa quae Christus est una persona Deum et hominem distinguere velis, nec tantus homo bonus est Deo collatus, juxta illud: Non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens (Psal. CXLII, 2) . Quare nec humanitas a Deo assumpta, si divinitatem attendas, justa apparet: humanitas nimirum et bona et justa est, sed cum divinitate inspecta, [Col. 0805C] quoniam ipsa longe praeeminet, ex collatione hebet; equidem speciosa prae filiis hominum creatis comparata cunctis praecellere invenitur. Quoniam vero divinitas longe celsior est, ipsi comparata utique parva est: nam si Hieronymo credimus [Col. 0805D] In fine tract. De filio prodigo. : Divinitas sola est in quam peccatum non cadit; caetera cum liberi arbitrii sint, peccare possunt. Sed humanitas Salvatoris inter caetera computatur: cum ergo liberi arbitrii sit, num peccare potest?
Certa res est, Dominum ac Redemptorem nostrum hominem Jesum nihil repudiasse quod humanam naturam habere oporteat, sed posse [Col. 0805D] Aug. l. De grat. Chr. cap. 17, et seqq. ubi vocat possibilitatem peccandi, quam a Deo esse ibi docet. peccare ex ipsa natura homini indidit Deus, ut meritum foret hominis, vigore liberi arbitrii culparum abstinentis. [Col. 0805D] Unde arbitrantur nonnulli, quod oportuerit ut Dominus noster Jesus servis atque fratribus assimilatus per omnia absque peccato, potuisset peccare, quatenus et ipsi major cederet gloria vitanti mala, quoniam posset perpetrare illa, quam si adeo a peccato cessaret, quoniam peccare non posset.
De divinitate nemo objiciat, quae utique tanto est gloriosior, quanto non solum a peccato, verum a posse peccandi est remotior; aliud quippe est de dominatore Deo disputare, cujus est decus in gloria majestatis; aliud de homine servo, cujus item decus constat ex obsequio subjectionis. Sed ille probabiliter [Col. 0806A] obsequitur, qui, ut ait Scriptura: Potest transgredi et non est transgressus (Eccli. XXXI, 10) . Servus itaque omnis, quantumlibet in servitute devotus, [Col. 0806B] 127 ita utique est bonus, ut possit esse malus; sed qui in bono constitutus inde moveri potest, plane eo inferior est qui in bono immobilis est. Bonus ergo Christus homo, sed incomparabiliter melior Deus [Col. 0806D] Aug., l. III contra Max., c. 12. . Sed tametsi asserunt quamplurimi, nullatenus peccare potuerit homo Christus, tamen longe melior est Deus per naturam, bonus quoque homo, sed per gratiam; sed quod per naturam, eo fortius est, quod per gratiam est.
Quod si hominem Deus excedit in bonitate, excedat quoque in potestate: divinitas quippe hominem quem assumpsit ipsa creavit, potens illi quamplurimos creare pares. Posset [Col. 0806D] Mag., III, dist. 1, § 3. quippe Pater, si [Col. 0806C] vellet, in altero homine incarnari, Spiritus sanctus in tertio. Hoc fieri potuit, sed ut fieret opus non fuit: sive enim ad potentiam, sive etiam ad humilitatem, atque misericordiam Verbi pertinet incarnatio, quoniam tria haec Trinitas tota indissimiliter habet, Patrem cum Spiritu sancto nulla difficultas, sed sola ab incarnatione voluntas detinuit, ne minus conveniret, si qui in Trinitate Filius non est, in homine filius fieret.
Dei ergo Filius factus Mariae virginis filius, nonne sicut beatam Mariam maluit, aliam matrem eligere potuit? utique, quoniam Omnipotens sola id gratia agebat, in sanctarum qualibet virginum homo fieri poterat, nisi quia gloriosam Mariam benedictam in [Col. 0806D] mulieribus invenit, vel potius fecit. Cur autem eam et non aliam idoneum sibi parare habitaculum maluit, ipse novit, id nobis forte manifestaturus, cum eo ei similes erimus. Qui et sine matre homo fieri sciebat, nisi quia hominem inter homines conversantem similitudo nascendi decebat.
Ipse quoque quemadmodum corpori in sepulcro, spiritui in inferno uniebatur, quolibet pari modo convenire hominibus difficultas nulla foret, nisi homo quem assumebat, imo sibi condendo aptabat, solus ad negotium nostrae restaurationis sufficeret. Unde patet, quod ex Deo Patre natus, ex Virgine matre [Col. 0807A] natum condidit, ut ei compares quamplurimos aut ex matre aut sine matre condere posset. Verum prae omnibus decet, quod Unigenitus Patris, Unigenitus quoque sit matris, quod solus Deus, solus quoque sit homo. Sed homini tametsi ipse cum Deo una est persona, ratio omnem tollit potestatem faciendi se aut pares sibi; nimirum necesse est omne opus natura alterum putari ab opifice, atque inferius multo dignitate. Quare si substantias, alteram creatricem, alteram creatam secundum se in Christo attendis, creata patet inferior potestate, sicut etiam bonitate.
[Col. 0807D] Magister III, dist. 14. At aliquid fortasse objicietur: Si assumentis et assumpti ideo eadem potestas non est Dei et [Col. 0807B] hominis, quoniam potest Deus quod non potest homo; quomodo eadem potestas est Patris et Filii, et Spiritus sancti? quoniam enim quod naturaliter est, esse potest, Patri gignere quoniam gignit, possibile est filio quoque gigni quoniam ipse gignitur, Spiritui sancto procedere quoniam ab utroque procedit. Horum autem trium quisque sic illud potest quod ad se pertinet, ut non possit id quod ad alios pertinet: quomodo ergo una eademque potestas est omnium, quoniam id possunt singuli, quod non possunt caeteri?
Sed quisquis in agendo plus potest, is utique potentior est; nam in malo posse non posse est; nam qui in vitio potens est, is utique vitiosus et impotens est. Verum qui potest transgredi, [Col. 0807C] non ideo aut transgressor aut potens, est. Quicunque autem potentior est, is procul dubio potestatem habet, tanto diversam 128 quanto praecipuam. Quare Christus Deus quam Christus homo, quoniam in agendo plus potest, ideo plane potentior est: ac per hoc quoniam potestatem majorem habet, non eamdem, sed diversam habet. Una quidem potentia, unam habendo potentiam, sicut aut virtutem aut scientiam, habet eam modo majorem, modo vero minorem. Verum duae substantiae quoties altera plus potest aut scit, non solent ejusdem dici, nedum esse aut scientiae aut potentiae: sed et cum ejusdem enuntiantur, utraque tamen habet suam, sed alteri parem. Sic quoque cum quis crevit aliqua in scientia aut potentia, alterius dicitur esse scientiae et [Col. 0807D] potentiae, quam prius; tamen quae crevit a se non est altera, sed alterata. Locutio modos suos habet et variatur, veritas eadem est, nemo fallatur.
[Col. 0807D] Magist., I, Sent., dist. 7, § 6 et 7. Sed trium personarum, nulla plus potest quam alia; quoniam quidquid in agendo potest una, potest pari modo et alia: quippe Filium gignere, seu gigni a Patre, demum ab utroque procedere, id operari non est, quoniam, auctoritate teste, opera Trinitatis sunt indivisa. Si enim gignere et procedere, esset operari, opus suum auctor utique anteiret, et generatio aeterna non esset; sic quoque [Col. 0808A] providere, operari non est, sed scire. Quid est ergo in hoc loco Filium gignere, nisi Patrem esse, gigni a Patre, nisi Filium esse, ab utroque procedere, nisi Spiritum sanctum esse?
Sed esse Patrem (ut in uno trium, naturam singulorum perpendamus) nihil aliud est nisi esse Deum habentem Filium. Quis autem dicere audeat operationem cujusquam esse Patrem, seu Deum habentem Filium; praesertim cum omnis operans opere suo sit dignior atque melior? quis enim operator ille esse posset, qui melior jure esse deberet, quam sit, esse Deum habentem Filium? Quam mala est iniquitas, tam malum est esse iniquum; quam bona est justitia, tam bonum est justum, prout bonus homo, bonum est esse hominem. Denique qualis est unaquaeque [Col. 0808B] res, tale est esse eam rem; ergo quam bonus, et dignus est Deus habens Filium, tam bonum atque dignum est esse Deum habentem Filium.
Nam si dicas: Quod Deus bonus, est magis; esse autem Deum, minus, cum quantum boni est esse Deum, tantum gloriae habeat Deus. Sine dubio Deus apud te magis est bonus, et minus habet boni atque gloriae. Sed evincit ratio gloriam Dei atque beatitudinem bonitati ipsius atque dignitati parem; ergo quam bonus et dignus est Deus habens Filium, tam bonum atque dignum est esse Deum habentem Filium. Sed melior atque dignior, quam est Deus habens Filium, nullus esse potest: melior ergo atque dignior, quam est esse Deum habentem Filium, nullus esse potest. Nam quid est esse Deum habentem [Col. 0808C] Filium sibi coaequalem, nisi gloria atque majestas Patris, quam a quoquam excedi nefas est? sic esse Deum habentem Patrem sibi coaequalem, utique gloria, atque majestas est Filii. Unde si personas distinguere intendimus, aequalem gloriam, coaeternam majestatem, aliam tamen et aliam invenire videmur; quippe nisi alia et alia esset, aequalitas unde veniret? nam unde distinctio deest, ibi nulla ratione aequalitas, sed cum existentia identitas potius adest.
Sin autem non personas distinguere, sed personarum substantiam, quae utique una est, considerare volumus, jam una est divinitas, una quoque gloria, eademque majestas invenitur. Quod intellexit qui [Col. 0808D] dixit: [Col. 0808D] In Symb. Sed Patris et Filii et Spiritus sancti una est divinitas, aequalis gloria coaeterna majestas. Dum enim tribus personis unam divinitatem attribuit, quod in ipsis unum est, attendit. Dum aequalitatem gloriae, atque coaeternitatem majestatis subjunxit, aliam et aliam 129 personam cognoscit. Procul dubio dum aequalis gloriae meminit, aequalitatem respexit personarum, non gloriarum. Trium quippe inter se parium una est gloria atque majestas, sicut una immensitas, una quoque omnipotentia, dominium atque aeternitas, una demum divinitas. Sicut enim non tres dii, sed unus est Deus, non tres immensi, non tres omnipotentes domini [Col. 0809A] aeterni, sed unus; ita merito, non tres divinitates, sed una est divinitas; non tres immensitates, omnipotentiae, dominia, aeternitates, sed una. Simili igitur modo, quomodo non tres gloriosi, sed unus; ita non tres gloriae, sed una.
Nec immerito ita est, quippe quoniam Deus unus est, omnis quoque, ut ita dicam, Dei forma aut proprietas una est; sicut quoniam tres Personae sunt, tres quoque personarum proprietates singularum singulae sunt.
Sed cum omnis persona, ut de sola agam Trinitate, Deus est; Deus item omnis persona est: atque ideo quae Dei est, ipsa quoque personarum proprietas est: item proprietas personarum necessario Dei est; quid est quod alias divinitati, alias attribuo [Col. 0809B] Trinitati? Ego proprietatem illam omnem, quae tribus personis communis est, Dei dico, ideo quoniam Deum esse, ipsum quoque tribus personis commune est; illas autem quae singularum singulatim sunt merito proprietates dicas personarum; has autem proprietates (ut immorer in duabus) assumo habere Patrem Deum, item habere Filium Deum, quarum utraque multa utique est gloria. Et cum hae sint proprietates ab invicem alia et alia, non tamen alia quoque et alia gloria, verum una sola. Sic Pater et Filius uterque utique est Deus: et cum Pater et Filius alius sit et alius, non tamen alius et alius Deus, verum unus solus. Et sicut Patri Filius, Deo Deus aequalis est (aequalis utique [Col. 0809C] quia Filius, nam unum et idem quia Deus) ita quoque trium personarum aequalis est gloria, sed propter personas dicitur aequalitas, nam in gloria est identitas.
Et quidem si quis ipsum gignere aestimet operationem esse, idemque concedat quod ipsum gignere, nihil aliud sit quam Patrem esse, modo supra dicto confutatur. Sin vero, ut ipsum gignere opus defendat, idem gignere id esse, quod est Patrem esse, contradicat: verum idem ipsum gignere, quare Pater sit causam esse concedat; quomodo ulla operatio tantae efficaciae est, ut ex ea Pater (qui utique Deus est) habeat esse; cum magis conveniat, ut ex eo operatio, non ipse ex operatione procedat?
[Col. 0809D] Et quidem Filium (qui utique principium est de principio ) aliquis fortasse concedat [Col. 0809D] Aug., l. LXXXIII, qq. q. 16; Hilar. XII, De Trin. Victor. Afer., li. I. adv. Arium; Richard., l. [Col. 0810D] V, De Trinit. c. 7. et Graeci coiter. causam habere Patrem, quoniam Filius ex Patre est. Verum Pater qui principium est sine principio, quomodo causam quare sit habeat, cum Pater ex nullo sit? Si ad id confugiat, ut dicat ipsum gignere causam esse, non quidem ut persona illa sit, verum ut Pater sit, responde apud nos quidem aliud et aliud est esse personam, et Patrem, quia est persona, cum non est et quae non est Pater: sed non ibi, id enim est esse illam personam, quod esse Patrem, et e converso gignere ergo ac gigni, atque demum ab utroque procedere, proprietates utique convenienter [Col. 0810A] dicuntur personarum, non actiones earum.
Ut ergo in operibus sanctae Trinitatis nulla divisio sit, quidquid in agendo potest una persona, potest pari modo et alia. Quare si trium opera personarum pensas, trium una eademque reperitur potestas: sin trium proprietates personarum contemplaris, id singulae procul dubio possunt, quod reliquae nullo modo possunt, et sicut Deus Pater non est Deus Filius (quoniam duae sunt personae non tamen dii duo, sed unus est Deus); ita fortasse potestas generandi Deum, non est potestas generandi a Deo, quoniam duae sunt proprietates, nec tamen duae sunt potestates, sed una. Quamobrem quoquo te vertas, una eademque personarum trium erit [Col. 0810B] sicut gloria, ita quoque potestas.
Nisi quis dicat tres unam habere potentiam, majestatem, gloriam, 130 et hoc ex unitate divinitatis, quod indubitanter verum est: iterum quemque suam, et hoc ex distinctione suae proprietatis, quod forsan verum est. Sed addit inde consequi, ut trium tres sint potentiae, et totidem gloriae; indeque probari, ut ipsi sint tres et potentes et gloriosi; quemadmodum ex potentia et gloria divinitatis, una quidem unius, unius similiter sunt potens et gloriosus. Sed prior via minus scrupulosa, quia verba magis usitata: verum si hominis et Domini substantiam cum substantia unitam pensas, altera alterius major utique atque minor potestas declaratur
[Col. 0810D] Magist., III, dist. 14. Nihilominus tamen data est Domino Jesu omnis potestas. Utique quantam oportuit dari homini. Sed cui homini? Utique illi quem assumpserat Deus. Sed quomodo omnis potestas datur, si danti major reservatur? Major adeo, ut quanto nemo aestimare queat. Sed consuevit Scriptura plus dicere minusque intelligere, atque e converso velle plus et sonare minus. Quanto autem potestas minor, tanto quoque sanctitudo ac fortasse sapientia inferior intelligitur; nihilominus tamen Dominus noster secundum humanitatem erat plenus gratiae et veritatis (Joan. I, 14) ; quaeque enim res re [Col. 0810D] altera dicitur plena, non quod eam comprehendat totam, sed quod de ea plus capere non queat. Aut si qua in re ad invicem parem debet habere mensuram Dominus atque servus, id de scientia citius consenserim; ut longe plus dante Deo obtinuerit scientiae, quam religionis atque potentiae; solito nobis more, qui licet parum boni, multo tamen magis scimus, quam vivendo aut facere velimus, aut volentes possimus. Sed quantumcunque humanitas sciat, inferior tamen apparet, quoniam dono divinitatis totum accepit.
Verumtamen tantum scire creaturam, quantum Creatorem, aut hanc illi in quolibet aequari, nec [Col. 0811A] cordi bene sedet, nec Scripturae placet; unde in Propheta humanitas divinitati ita ait: Mirabilis facta est scientia tua ex me, confortata est et non potero ad eam (Psal. CXXXVIII, 6) [Col. 0811D] Vide Cassiod. ad hunc locum. . Nimirum scientia divinitatis per humanitatem praedicata, mirabilis facta est hominibus, quibus tot arcana patuerunt, et confortata est in pectoribus hominum: dum autem subditur et non potero ad eam, veritas humanae conditionis aperitur, quia homo assumptus divinae substantiae aequari non potest: quasi diceret: Multum quidem in scientia tua proficio, ad eam tamen plene capiendam non pertingo.
[Col. 0812D] Mag. l., III, dist. 17. Sed Dominus noster Jesus etiam adhuc moriturus quidquid oportuit voluit, quidquid voluit potuit, ut non solum secundum humanitatem, verum etiam secundum divinitatem ejus fuerit amplior scientia potestate, potestas quoque amplior sancta operatione. Nonne enim utraque natura, major ex se, minor ex majore, quidquid potest novit, non tamen quidquid novit potest? Nimirum novit mala, nec potest mala. Constat item quod quidquid agit, potest, non tamen quidquid potest facit: nam pleraque in se considerata, bene fieri poterant, verum ad universitatem relata non fieri melius decet, quippe nonnulla quae facta enitescerent, infecta mavult Deus, quoniam [Col. 0811C] in ordine rerum aliud sedet: nimirum Deus, qui res ordinasse alias aliter poterat, hunc, qui fit, sua consultus ratione ordinem elegit, in quo sic magna parvis, sic mala contemperavit bonis, ut universitas perspecta, undique delectet intuentem, ut in quamlibet modico mutata decoloret speciem. Nam quae nos inconsulte agimus, ad decorem decusque fabricae 131 suae consultus disponit Deus. Nos nunquam quiescimus agere perverse, ne quiescat Deus de malis nostris sua educere bona. Homo quia malus, operatur malum, Deus quia bonus, vertit in bonum; nec curat qui omnipotens est impedire mala, quoniam de malis oriuntur bona. Mala indubitanter a Deo contemnuntur, verum quoniam bona [Col. 0811D] pariunt, merito tolerantur. Deus ergo mala quoniam contra prohibitionem fiunt, merito in nobis punit; quoniam vero de malefactis novit bene facere, consulta Dei severitas sinit fieri mala ut eveniant bona. Quando autem malis inter bona locus non est, quoniam aliam progressionem in rebus ordinavit Deus, miseratione provida fieri mala non sinuntur, ne bona propinquitate foeda obfuscentur. Igitur dispensatio divina ordine glorioso universitatem rerum nobilitat, dum solum bona ad actum perducit, simul omnia more suo disponit taliter, ut cum bona nativo de splendore debeas venerari, mala quoniam tantum boni proferant, nequeas satis mirari. Id plane ad exaggerandam jucunditatem [Col. 0812A] pertineat, quod loco tali, talique tempori singula aptantur, quo universitatis honori maxime conveniat.
Nunc illuc revertamur, ubi de Domino nostro dicebatur, quod etiam adhuc moriturus, quidquid oportuit voluit, quidquid voluit potuit. Quomodo enim quidquid oportuit voluit, si cum gloriosae Trinitatis voluntatem, ut ipse pro nobis crucifigeretur, novit, nihilominus prudens contra Dei voluntatem non crucifigi optavit, dicens apud Marcum: Pater, omnia possibilia tibi sunt; transfer calicem hunc a me? (Marc. XIV, 36.) Cur enim transferri calicem hunc, id est mensuram suae passionis a se rogat, si pati juxta voluntatem Dei desiderat? Hanc voluntatem Dei utique intellexit, cum apud Joannem percussori Petro [Col. 0812B] ait: Calicem quem dedit mihi Pater non bibam illum? (Joan. XVIII, 11) . Sed hoc dicens non solum voluntatem Dei novit, verum etiam ad nutum Dei se calicem bibiturum indicavit. Quomodo igitur paulo ante quod oportuit voluit, si contra nutum Dei sciens non pati concupivit? quomodo quod voluit potuit, si quam recusabat passionem non evasit? quomodo, inquam, quod antea recusabat, dicens: Pater transfer calicem hunc a me (Luc. XXII, 42) : paulo post cupiebat, dicens: Calicem quem dedit mihi Pater non bibam? (Ibid.) nunquid apud illum ex stupore est, et non erat? absit! Nam pro salute nostra mori utique semper desideravit, ita factus obediens Patri usque ad mortem. Quippe si stoliditatis more modo nollet, modo pati vellet, non solum obediens Patri, [Col. 0812C] verum etiam inobediens fieret; quippe apud eum stupor locum habere non poterat, qui coepit pavere et taedere (Marc. XIV, 33) . Nostra fragilitas ex stupore errat, quam pavor et taedium insciam praeoccupat; Dominus autem Jesus ex pavore non obstupuit, quoniam nequaquam eum, ut nos, pavor ex improviso arripuit, consilio praeventus timuit, ut errorem quem absque consilio pavor ingereret, consilii patrocinium excluderet: pavorem atque taedium passurus, sponte accivit, ne desperent sancti in passione, cum taedio ac pavore inscii praeveniuntur: unde Domino in ipso pavore ac taedio, angelus de coelo apparuit, confortans eum, ut sancti in anxietate de coelo confortationem exspectent. Nam qui juxta Evangelium: Coepit [Col. 0812D] contristari et moestus esse (Marc. XIV, 34) , moestitia utique propria de voluntate innata, non exteriori molestia illata, id nimirum intelligitur, cum coepit moestus esse (Matth. XXVI, 37) auditur. Propria quoque de voluntate confortandus erat, quoniam consolatore angelo non indigebat. Ipsum ergo angelus sermone confortabat; re vero se ipsum ipsemet, ut opus erat, confortabat.
Spontaneus pavor, quem dixi, atque moestitia, ut ipse ordo narrationis indicat, orationem illam, Pater, transfer calicem hunc a me, certissime expressit; oratio quippe talis moesto ac timenti convenire videtur. Horruit ergo, ut natura exigit, mortem Christus; sed sponte, quod ultra naturam est, ex horrore [Col. 0813A] tali, talem fudit orationem, ut non mireris cum 132 sancti horrore mortis perculsi, etiam in verba quae administrat tremor, subito prorumpunt. Sancti pavorem ac moestitiam, quae imminente letho naturaliter ingeruntur, reprimentes, securi ac per rationem gaudentes affectant palmam martyrii, ex carnis fragilitate pavidi, ex consilio rationis securi: Spiritus enim promptus est, caro autem infirma (Marc. XIV, 38) . Sanctus autem sanctorum nolens pati oraverit transferri calicem a se, fons charitatis offendens in dilectionem Dei passionem mandantis, in dilectionem proximi passione indigentis: absit! Nam in hac prece quae ait: Pater, omnia possibilia tibi sunt, tolle calicem hunc a me (ibid.) , non ut non pateretur postulabat. Verum iste sensus est: Pater, omnia [Col. 0813B] possibilia tibi sunt, atque ideo, quod tibi facile est, transfer calicem hunc a me, si tamen transferri oportet. Ut autem in his verbis hunc sensum habeamus, quamvis hoc totum non sonant, monent ea quae sine intervallo apud eumdem Marcum antecedunt, atque subsequuntur. Nam praemittitur: Orabat, si fieri posset, transiret ab eo hora (ibid.) , id est, orabat ut si fieri oporteret, recederet ab eo passio, quae licet horaria, attamen erat amara; quippe in nostro usu id fieri potest, quod fieri oportet. Id orabat, sed quibus verbis? utique illis quae mox subjunguntur: Pater, omnia possibilia tibi sunt, transfer calicem hunc a me; sed non quod ego volo, sed quod tu (ibid.) . Quid est enim: Pater, omnia possibilia tibi sunt, transfer calicem hunc a me, nisi: quoniam omnia potes, Pater, tolle [Col. 0813C] passionem? Quid est quod subditur: non quod ego volo. sed quod tu, nisi: si tu vis, ut sit summa: Pater, tolle mihi passionem si tu vis. Hoc est quod apud Lucam legitur: Pater, si vis, transfer calicem istum a me. Hoc idem apud Matthaeum ita est: Pater mi, si possibile est, transeat a me calix iste, verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu (Matth. XXVI, 39) .
Sed cum fixa atque immutabili sententia suam humanitas passionem placere divinitati nosset, ad quid pertinuit orare, ut si Deo placeret, passio non veniret? Nam quod scitur Deus nullatenus velle, quid prodest quomodocunque postulare? Sed dum modo orantis verba proferebat, affectum animi sui ex passionis horrore pavefacti nobis indicare curabat; qui [Col. 0813D] talis utique erat, ut nisi obediendo Deo, compatiendo proximo, astringeretur passioni, mallet eam tanquam amaram liberante Deo evadere: ac per hoc merito fieret Deo charus, homini gratus, dum quod displicebat ex se, placebat ex illorum consideratione. Unde postquam praedictum est: Pater mi, si possibile est, transeat a me calix iste, in quibus verbis procul dubio affectus ille animi, quem modo declaramus, manifestatur, mox quasi adversando subjungitur: Verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu; quippe quodammodo sibi adversari videntur affectus animi ex carne nati mortem renuntiantis, et voluntas Dei atque rationis mortem mandantis. Utraque voluntas, altera Dei sive rationis, altera carnis (quae in hoc [Col. 0814A] loco nihil aliud intelligitur, nisi horror quidam et tremor mortis) in hac paucitate verborum continetur, non sicut ego volo, sed sicut tu. Nam dum dicitur: Ego volo, horror mortis demonstratur; dum subditur sicut tu, voluntas Dei manifestatur. Tota autem verborum comprehensio, qua dicitur, non sicut ego volo, sed sicut tu, id patefecit, quod non horrori mortis, sed voluntati divinitatis Dominus Jesus consensit. Velle autem pro horrere, et ibi Dominus posuit, dum Petro ait: Cum autem senueris alius, te cinget et ducet quo tu non vis (Joan. XXI, 18) . Horror timentis primam occupavit partem orationis hanc, Pater mi, si possibile est, transeat a me calix iste; devotio et voluntas orantis, postremam hanc, scilicet, verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu. Non sicut horror [Col. 0814B] ac timor monet, sed sicut Deo placet. Quamvis affectus carnis, et erga se et erga miseriam Synagogae, aliud suadet, ita: transeat a me calix iste, et cum modo tali, si possibile est; verumtamen licet id velim quod tu, fiat non sicut ego volo, sed sicut tu: fiat non quia ego homo volo (nam sequi humanum velle non valet) sed quia tu, 133 Deus, id vis; nam sequi divinum velle decet, quo nihil sanctius dici potuit. In quo patet voluntatem in Christo aliam esse hominis quasi obedientem, aliam divinitatis quasi jubentem.
[Col. 0813D] Magist., III, dist. 15. Sed qui mori timuit, num quoque tormentis gehennae intrudi formidavit? Si enim gehennam [Col. 0814C] non timuit, cur in Propheta ad divinitatem ita orationem fudit: Ne simul tradas me cum peccatoribus, et cum operantibus iniquitatem ne perdas me? (Psal. XXVII, 3.) hominem sibi assumptum divinitas simul traderet cum peccatoribus, si juxta votum crucifigentium morti daret non revicturum. Cum operantibus iniquitatem perderet, si, sicut optabant Judaei, Dominum nostrum damnaret. Cur ergo sic oraret, si se nec in morte mansurum, nec post mortem perdendum timeret? Verumtamen quomodo id timere potuit, quandoquidem praeditum atque plenum sapientia, veritas (praesertim hujusce rei) haud latere debuit? Unde in Propheta ad eum directo sermone, dicit: Non derelinques in inferno [Col. 0814D] animam meam, nec dabis Sanctum tuum videre corruptionem (Psal. XV, 10) . Sanctus iste quoniam in sepulcro non erat corrumpendus, praemittebat: Caro mea requiescet in spe (ibid.) : caro quippe in terra quievit in spe resurrectionis. Quoniam vero anima ab inferis reducta, corporique reddita integer homo ad dexteram Dei erat sublimandus, ita quoniam a dextris sibi erat, propterea laetatum est cor ejus: quomodo igitur perdi timuit qui de salute dubius non fuit? aut si perdi non timuit, cur ut non perderetur rogavit? quomodo replevit eum Spiritus timoris Domini, de quo dicitur: Initium sapientiae timor Domini (Psal. CX, 10) . Et item: Illum autem timete qui potest corpus et animam mittere in gehennam [Col. 0815A] (Matth. X, 28) . Initium quippe sapientiae est illum timere, qui potest corpus et animam mittere in gehennam: qui timor quomodo eum replevit? num sicut nos plerumque fieri pertimescimus quod ratione docti minime futurum scimus: ut noctu occursum mortui trepidamus, quod natura praepediri haud ignoramus. Item in fastigio cujuslibet loci constitutos horror quidam corruendi totos solet percurrere, quos vestigio firmos vano concuti tremore consilium miratur. Sed si superstitio putatur, si quando hujuscemodi horrore perculsi, quod fieri non posse scimus, id ne fiat postulamus, quomodo oratio Domini nostri rationabiliter processit (licet damnationis horrore permotum quis consenserit) cum damnationem sui obnixe sit deprecatus, et tamen [Col. 0815B] de salute semper exstitit certus? Omnia quae aut sibi ex Deo, aut suis ex se futura erant, futura quidem, sed nonnisi merito obedientiae, ac precum devotione, caput prophetarum Dominus noster Jesus praenovit. Atque ideo bene agens, religiose orans id obtinuit, quod utique alia via habendum non fuit.
Igitur innocenter vivebat, et sancte orabat, non quod de impetrando foret dubius, verum quoniam non aliter fore impetrandum constabat. Quoniam autem suae suorumque salutis pulsa omni ambiguitate omnino exstitit certus, quomodo replevit eum spiritus timoris Domini; timoris, inquam, illius qui cum sit initium sapientiae, illum facit timere qui potest corpus et animam mittere in gehennam? Quomodo [Col. 0815C] tandem ab illo mitti in gehennam timebat, a quo se cum suis certissime salvandum sciebat?
[Col. 0815D] Aug., ep. 120, De gr. novi test., et tract. 9, in epist. Joan. Hic timor ante veniens locum praeparat charitati; quippe dum tormenta Judicis timemus, tormentorum causam culpas evitamus. Sed dum solo timore id agitur, vitia non jam extrinsecus perpetrantur in opere 134 necdum intrinsecus expelluntur ex mente. Et quoniam mala actu dimittimus, mente amamus, initium sapientiae jam adest, sapientia ipsa adhuc abest; adveniet autem cum male agere nolueris, quamvis impune liceret. Sed voluntas haec coelica charitati famulatur: quicunque autem, largiente Spiritu sancto, praeventus fuerit [Col. 0815D] timore, eo servato propter quem praecessit, ditabitur tandem charitate, per initium sapientiae sapiens factus: nimirum recte amare id demum est sapere. Timor igitur merito initium sapientiae nuncupatur. Unde quasi semine jacto charitas, quae sapientia est, suboriatur. Charitas autem dum augmenta sumit, timorem imminuit: ex quo autem perfecta est, mox timor non est; quoniam, teste Joanne: Qui timet non est perfectus in charitate (I Joan. IV, 18) . Ergo timere potes simul et amare; sed in amore, dum times perfectus esse non potes; quamobrem, serve Dei, quoniam dum vivis times, dum vivis perfectus non es. Times Deum dum vivis, proptereaque [Col. 0816A] ipsi jugiter dicis: Laetetur cor meum ut timeat nomen tuum (Psal. LXXXV, 11) . In futuro laetaberis absque timore: nunc laetaris ut timeas, quoniam ita frueris spe beatitudinis per charitatem, ut re sperata timeas frustrari per fragilitatem: unde Apostolus inquit: Qui stat videat ne cadat (I Cor. X, 12) . Ad justitiam trahit charitas accensa desiderio coeli, ab injustitia retrahit timor punctus horrore inferni. Et quoniam vir bonus non es, nisi declines a malo et facias bonum, merito in te comitantur sese timor et charitas, ut hinc pravorum motuum congressus evincas, hinc bonarum artium studia apprehendas. Quare dum moriturus es, sine intermissione et amas, et times, nisi forte tandem revelante Deo, tuae salutis certus fias, ut [Col. 0816B] qui ante castigabas corpus tuum, et in servitutem redigebas, ne forte reprobus efficereris, tandem scias cui credideris, et certus sis, dicens cum Apostolo: In reliquo reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi justus judex (II Tim. IV, 8) .
Et quoniam jam nihil times, sed solum amas, jam in te perfecta est charitas; Quoniam perfecta charitas foras mittit timorem (I Joan. IV, 18) . Charitas ergo, dum gradibus suis accrescit, timor, ut dictum est, paribus in hac vita gradibus decrescit, donec charitas post mortem ad summum provecta, non amplius secum patiatur timorem. Talem quippe naturam habet charitas atque timor, ut quem nimium timeas, nihil diligas, quem perfecte diligas, nihil timeas. Ex quo autem vel ex parte quempiam [Col. 0816C] amaveris, eum statim non nimis timeas: nimirum timorem charitas adveniens temperat, proveniens resecat. Quorcirca quoniam qui timet non est perfectus in charitate (ibid.) . Hunc timorem Christus habere non poterat, quoniam perfectione charitatis proeminebat. Quare cum dicitur: Replebit eum spiritus timoris Domini (Isa. XI, 3) , aut ad membra referendum est, aut alio de timore intelligendum [Col. 0816D] Magister, l.III, d. 34, § 8. Aug ubi supra. . Nimirum est alius timor sanctus permanens in saeculum saeculi, qui in hoc saeculo nascitur, in saeculum saeculi pertingens consummatur: qui fortasse est reverentia, quae merito subjectionis debetur superioribus, quae in coelo de incorruptione carnis certa, de honore Spiritus secura, non angitur formidine, [Col. 0816D] sed delectatur amore: interim autem quem diligit, offendere timet, carere timet, quasi pallio justitiae amicta ex fragilitate, donec exuta laetetur ex virtute.
[Col. 0816D] Mag., lib. III, dist. 23, et seqq. Excellentissimam nobis viam ad Deum Apostolus demonstrat esse tria haec, fidem, spem, charitatem. Cum quibus nemo est malus, sine quibus nemo est bonus. Fides quippe et spes necessaria est ante mortem; charitas autem post mortem. Charitas quippe est amor Dei atque proximi, amplectens Deum super omnia, proximum autem super caetera. [Col. 0817A] Proximus dicitur omnis homo vivens, quoniam omnes homines proximi nobis sumus, quia conditione naturae, ad invicem cohaeremus. Quare 135 quos natura sociat, charitas jungat, statu mortalitatis inchoanda, immortalitatis perficienda. Fides autem juxta Scripturam est: Sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Heb. XI, 1) ; fide nimirum quae nobis occulta est, condere arguimur, fide de aeternis quae sperantur bonis ambigere non sinimur, ac per hoc quodammodo certa in nobis firmaque subsistunt; bona autem quae credendo futura exspectamus, bene vivendo adipisci speramus. Fidem in primis habere necesse est, sine qua nec quid speres, nec quid ames intelligis. Sed quid prodest more impiorum bona malave credere [Col. 0817B] futura, absque spe adipiscendi bona, effugiendi mala? Spes autem semper vana est, nisi merito charitatis digna est obtinere quod optat. Quare quoniam per fidem nondum cognita, quasi per speculum in aenigmate videmus; per spem autem nondum comprehensa exspectamus. Cum videbimus facie ad faciem, cum rem obtinebimus speratam, tunc in nobis procul dubio fides, quoniam ex parte est, evacuabitur atque spes. Altera cedens speciei, altera rei: Verum charitas nunquam excidit (I Cor. XIII, 8) , quoniam naturam habens de mortalitate pertingere ad immortalitatem, perfectionem non refugit.
[Col. 0817D] Mag., l. III, dist. 23, et resolvitur dist. 27. Quare quoniam bonus simul ac mortalis nemo absque iis tribus esse potest, Dominus noster Jesus in quo erant omnes thesauri, etiam inter homines conversationem habente, num tria haec quoque habebat? Sed procul dubio post mortem resurgere, post ascensionem ad dexteram Dei sedere sperabat, spe non confusus quoniam charitate diffusus erat. Sed quem constat dilexisse Deum, cui obediendo mortuus est, dilexisse etiam credituros pro quibus etiam deprecatus est. Nonne perditionis quoque filios dilexit, dum videns civitatem, flevit super eam (Luc. XIX, 41) , dum etiam traditorem amicum vocavit ille in cujus ore dolus inventus non est? (I Petr. II, 22.) Alioquin si solos diligeret se dilecturos,quam [Col. 0817D] mercedem haberet, cum ibidem ethnici faciant? quippe non est homo charitate summus, nisi cum amicis amplectatur et inimicos.
Sed judex vivorum ac mortuorum, Dominus Jesus, quomodo perditissimos dilexit, nisi si poterat a perditione liberavit? Sin autem id minime poterat, nonne stuporem voti conficiebat? quomodo, inquam, interminabili miseriae involvendos amaret, si nec inde defenderet, nec saltem mala lenire curaret? aut si alterutrum curabat, neutrumque poterat, qualem Dominum dicam? qualemve judicem, qui nec reos absolvere, nec servos juvare valet? nonne ex impotentia inglorium, ex voto frustrato desolatum esse [Col. 0818A] oportebat? quomodo tandem diligere, aut de cruciatu curiosum esse decebat eorum quos Deo noverat odibiles, ac in signum odii tormentis consilio Dei neque unquam terminandis, neque unquam vel in modico leniendis mancipandos.
Sed qui venit facere voluntatem Patris, voluntati ejus dissentire prudens non debuit; unde perfidos ipse quoque odit, redditurus unicuique juxta opera sua, eo pacto ut nullatenus parcat his quibus debet: Judicium sine misericordia, quia non fecerunt misericordiam (Jac. II, 13) . Quamobrem bonos cum perditis amare non debuit, quoniam quid de singulis Deo placeat ipse praenovit. Nos autem quemlibet flagitiosum amamus, dum quid de eo divina velit censura ignoramus. Unde quos scimus reprobos, sive [Col. 0818B] jam mortuos, ut Neronem; sive adhuc morituros, ut Antichristum, ab nostro alienamus affectu; sicut bene volumus sive jam mortuis, sive adhuc morituris illis omnibus, quorum de salute ambigimus. Ex quo enim ambiguitate pulsa (quod utique in futuro fiet) certi erimus, jam magnum chaos inter nos et malos firmatum erit, ut ad eos compatiendo transire non possimus.
136 Cum autem Judam Dominus noster amicum vocavit, non qualis esset, verum qualis esse deberet, expressit. Id quippe apud discipulum benigna Magistri conversatio promeruerat, ut a discipulo Magistrum amari, imo et a Magistro discipulum reamari oporteret. Unde in Evangelio sub parabola [Col. 0818C] inducitur Deus de perfidis ita loquens Judaeis: Verebuntur filium meum (Matth. XXI, 37) : non enim veriti sunt, sed debuerunt vereri. Quod autem mala civitati superventura deflevit, fortasse compassio erat ex contritione licet justa reorum, ut fit comparata judici in loco passioni obnoxio adhuc commoranti. Aut sicut pro persecutoribus orabat (unde postmodum [Col. 0817D] August., tract. 31 in Joan., et ser. 49 in Append. [Col. 0818D] tomi X. Vide notas. veniam sunt consecuti), ita quoque flevit, quoniam malis intererant futuri boni, quorum mala merito deplangebat. Quem quoniam constat charitate summum, spe fuisse certum, nonne praecellebat fide, sine qua impossibile est, juxta Apostolum, placere Deo? (Hebr. II, 6.)
[Col. 0818D] [Col. 0818D] Magister, supra. Sed si fide Dominus quoque Jesus coelestia comprehendebat, cum sit fides, juxta Apostolum, argumentum non apparentium (ibid.) ; per speculum in aenigmate Dominus quoque Jesus videbat. Et ideo etiam eum, qui lux erat mundi, lux veritatis latebat. Sed cui minor est notitia Dei ex fide, amplificanda tandem in visione, ejus sine dubio propter minorem notitiam, minor est amor, interim cum crescente crescens, demum cum summa futurus summus. Unde Dominus in Evangelio ait: Qui minor est in regno coelorum, major est Joanne (Matth. XI, 11) , quoniam minimus angelorum, Joannem etiam (quo inter homines major non erat) adhuc inter homines [Col. 0819A] commorantem excedebat, quoniam quanto clarius summum bonum cognoscebat, tanto utique arctius amabat; excedendus tandem a Joanne, quando in coelum translatus inter maximos est computandus. Haec attendentibus fortasse videatur Dominus Jesus dum mortalis erat minus novisse, nosciturus longe plura atque apertius in immortalitate, si tamen nondum specie comprehendebat, fide futura credebat. Quod si fide futura obscurius, ut necesse est, cogitabat, bonitatem habere oportuit idoneam credenti, recepturum post passionem eam, quae conveniret videnti, ut quantum fide species differt, tantum in specie sanctior exstiterit: nam si credere Deum adeo dulcescit ut sis bonus, quanto magis ipsum videre delectabit ut sis optimus?
[Col. 0819B] Si ergo Dominus noster ante mortem quasi in umbra Deum suum cogitare solummodo poterat, atque hujusmodi cogitandi caligini debitam bonitatem obtinebat; nonne etiam minimus angelorum, quoniam Deum cernere clara luce contingebat, atque huic luci obnoxiam bonitatem habere oportebat, nonne, inquam, minimus angelorum Domino omnium antecellebat et sapientia et bonitate? Sed qui, Propheta teste, minoratus paulo minus ab angelis (Psal. VIII, 6) , per solam scilicet nostrae mortalitatis passibilitatem esse debebat, jam nimium minor est. Si eo, non dico, majores, verum etiam minores angeli conceduntur religione insigniores, et veritatis capaciores. Sed utrumque tanquam rationi inimicum, tanquam auctoritati adversum mens sana respuit. [Col. 0819C] Unde pater, quoniam Dominus noster fidem nunquam habuit, sine qua hominem purum atque mortalem impossibile est Deo placere. Verum loco fidei obtinuit visionem, quae divinitatem sicuti est, perspicacissime, ut dignum est, intueretur, ac per hoc praecipue placeret. Quamobrem distamus Christo, et tanquam servi Domino per fidem, quoniam ipse, ut decet, Deum sicuti est videbat; per spem, quoniam quod praecipuum sperantes exspectamus, ipse jam videndo Deum habebat per charitatem, quoniam amor ejus illos amplexabatur solos, quos divina bonitas judicat salvandos.
[Col. 0819D] [Col. 0819D] Magist., III, dist. 27. Sed si Deum nemo vidit unquam (Joan. I, 18) , utique homo purus in hoc saeculo; Christus autem licet passibilitati subjectus, nihilominus tamen Deum sicut est videbat, quandoquidem haec est vita aeterna cognoscere Patrem, et quem misit Jesum Christum unum esse Deum (Joan. XVII, 3) , profecto Dominus noster Jesus simul vitam aeternam possidebat, molestiasque hujus vitae sustinebat.
Verum quae beatitudo erat, si dolores secum patiebatur? Sed, sicut duplex contritio, altera corporis, altera animae, Scriptura teste, creditur (Jer XVII, 18) ; ita duplex stola, hinc animae, hinc corporis speratur. Primam stolam, visionem scilicet Dei, animae sanctorum exutae corporibus mox accipiunt; secundam, [Col. 0820A] quae est glorificatio corporis, exspectantes. Animam ergo Christi, quippe mole carnis minime aggravatam peccato aut ignorantia, et in carne passibili prima stola tanquam Deo unitam ornabat, secunda stola ad tempus dilata propter redemptionem. Salvatoris ergo anima ex visione Dei sine intermissione gaudebat; ex his quae circa carnem gerebantur, interdum molesta ferebat. Unde patet, quod secunda adhuc deerat stola, prima necdum omnino consummata. Secundam passibilitas nostrae mortalitatis excludebat; primam dolor animae illatus ex his quae inter homines male fiebant, imminuebat. Unde patet vitam aeternam, ex qua necessario proficiscitur beatitudo, Salvatorem ante obitum maxima ex parte obtinuisse, quoniam divinitatem facie [Col. 0820B] ad faciem cernebat, nondum tamen omnino percepisse, dum in valle lacrymarum commorans, vias duras custodiebat. Unde nihil est quod miremur, si is, qui quod in vita aeterna praecipuum est, imo fere totum, atque ideo nomine totius dictum, habebat, beatus dicebatur; qui tamen, quoniam plene beatus nondum erat, absurdum non est si adversa ferebat
[Col. 0820D] Mag., l. III, dist. 20. Adversa ferebat, et bene agebat, tum quoniam nostrae sic competebat redemptioni, tum ut nostrae praeberet exempla fragilitati: morte tandem turpissima condemnatus. Non quod aliter redimere non poterat; verum ut quantitate pretii, quantitatem [Col. 0820C] nobis sui innotesceret amoris, nostrique peccati; passus in natura hominis, quoniam divinitas intacta permansit. Hic est Isaac, quem sacrificium non attigit passioni arietem objiciens.
Sed si Judaea Dominum suum crucifixum ire expavisset, num Deus homo frustra factus fuisset, quoniam captivum fuso hominem sanguine haud redemisset? Sed defectus nostrae mortalitatis a mediatore suscepti, sufficere utique poterant ad nos Deo reconciliandos, quippe diabolus in homine, quem malo dolo deceperat, nihil juris habebat, tanquam alienum in servum invasionem faciens merito spoliandus, imo etiam ex invasione judicandus; ac per hoc nihil erat necesse fieri, quare jus quod sibi in [Col. 0820D] homine nullum erat (Deo tamen permittente hominem opprimi, quoniam credidit oppressori) rationabiliter amitteret. Quanquam Dominum tertio tentare ausus, merito potestate usurpata videatur privatus. Sed, ut dictum est, hominem Deus absque Incarnatione liberare poterat, atque incarnatus absque passione, nisi quia omnium praescius animum Judaeorum in necem suam pronum novit, quod ipsis quidem ad perniciem, mundo autem ad salutem, permisit fieri malum, ut veniret bonum, patienter ferens mala pro bonis illata. Justus, dum id volentes sordidos sordescere adhuc ferebat; misericors, dum illorum ex sorde sapienter totum 138 purgat mundum. Non ergo frustra Redemptor accedebat, qui [Col. 0821A] promptissimam in id perfidorum vecordiam praesciebat.
Si tamen tantum tantum facinus, quoniam id nulla cogegebat necessitas, abhorrentes recusarent, frustra Deus hac causa factus fuisset homo; imo etiam frustra redemptionem hac via providisset. Sed ne quid ab ipso frustra fiat, mens conscia futuri procurat, qua consultus id providet atque instruit, cui eventus rerum nunquam dissentit. Atque ideo si Judaei Christum crucifigere renuissent, rectius diceretur id antea nunquam fuisse provisum, quam frustra provisum.
[Col. 0821B] [Col. 0821D] Magist. supra. Redemptor ergo pretium dans pro captivis, ut dimitterentur sibi, cui hanc oblationem fecit? num ei qui illos abduxit captivos, atque in captivitate detinuit? pretium namque redemptionis cui offerendum est, nonne ei qui redimendos in captivitate tenet? Sed omnino absit nefarium illud nefas, quod Salvator proditori diabolo Deus se inclinans pretiosam (quod utique idololatria foret) obtulerit mortem. Neque enim munus tale reciperet; unde se sciret potestate privandum; nimirum si cognovisset, nunquam Dominum gloriae crucifixisset (I Cor. II, 8) . Unde ex quo rescivit, Pilatum per uxorem aggressus passionem studuit impedire. Verum rabies Judaeorum diabolo instigante prius stimulata, eo ipso [Col. 0821C] jam sedante non poterat residere. Christus ergo factus obediens Patri usque ad mortem, cui sacrificium passionis obtulit, nisi cui patiendo obedivit? nimirum cui quis obedit, ei obedientiam ascribit. Hujus autem oblationis pro pretio placuit Deo captivos reducere, calumniatorem humiliare. Christus ergo ignominiosa tulit et aspera, ut neutrum expavescas pati pro Christo ad commodum proprium, quod ipse haud est pati dedignatus commodum propter alienum. Unde dixit: Si quis mihi ministrat, me sequatur (Joan. XII, 26) . Ecce labor: Et ubi sum ego, illic et minister meus erit (ibid.) . Ecce merces. Demum ex passione homo emisit Spiritum, ut mortuus esset, resumpturus eum die tertia, ut reviviscens resurgeret, potestatem habens ponendi animam [Col. 0821D] et iterum sumendi eam (Joan. X, 18) . Utrumque potuit homo per animam quae id voluit. Deus incarnando factus est homo, id permansit usque ad passionem. Tunc autem Deus quia coepit esse mortuus, desiit ad tempus esse vivus, non tamen Deus, verum homo; sicut cum desiit esse mortuus, factus est item vivus et homo novus, circa animam et carnem mutatione facta, divinitate nullatenus aliter et aliter utrique conjuncta.
[Col. 0822D] Magist. l. III, dist. 19. Christi autem passio cum morte id effecit, [Col. 0822A] ut delicta condonarentur, tam praecedentium quam sanctorum subsequentium; quoniam nostro tempore quando passio praecessit fidesque passionis successit, non ex operibus, verum Justus ex fido fit, in fidei justitiaeque signum, conservationem atque incrementum suscipiens baptismum atque opus bonum; jam perfecte Sanctus tanquam passione redemptus, fide sanctificatus; altera nimirum absque altera nihil prodesset. Unde Apostolus de Christo ait: Quem proposuit Deus propitiatorem per fidem in sanguine ipsius (Rom. III, 25) . Unde nostri temporis sanctis merito passionis ac fidei plene mundatis, mox coelestis regia patet. Antiqui autem ipsi quoque ea fide justificati sunt; quippe corde creditur ad justitiam (Rom. X, 10) , sed gradibus bonorum operum [Col. 0822B] in justitiam promovendi: non fortasse quod justitia, quae ex opere non nascitur, ex opere augeatur, cum potius justitia cordis causa, videatur operis verum fides justitiam, justitia opus bonum procreare 139 videtur; fide, nisi quis deficere malit, jugiter crescente, tum ut in cognitione boni perspicacier, tum ut in amore boni fiat ardentior; illa enim de fide agitur, non quae est daemonum, sed quae charitate illustrata solum est sanctorum. Haec enim, teste Apostolo, fides est quae per dilectionem operatur (Gal V, 6) , gradum autem fidei gradus prosequitur justitiae, et operum, ut, juxta Apostolum: Ex fide fit justitia, non ex operibus (Rom. III, 20; Ephes. II, 9) . Augmentum ergo fidei argumentum sequitur justitiae et operum. Unde Apostolus juxta mensuram fidei [Col. 0822C] dona distribuit Spiritus sancti (Ephes. IV, 7) .
Nisi verius est, quod sicut ex gratia initium est fidei, ex fide autem justitiae initium, ex justitia vero et initium bonorum operum et prosecutio; ita ex bono opere merito obedientiae et fides incrementum sumat, et justitia; Deo juxta augmenta mensurae munera distribuente, nec fiet quis justus nisi ex fide, fiet autem justior ex opere.
Sed si fides sine operibus mortua est, quomodo juxta Apostolum fides sine operibus justificat? Fides sine operibus praecedentibus, quae etiam si praecedant (quoniam extra fidem, juxta Scripturas vana sunt) ad fidem non ducunt; fides, inquam, etiam ante opera justum facit. Unde ante tempus operandi [Col. 0822D] de medio raptus solam salvatur per fidem: nec immerito, quoniam bonum opus necessitas excludit, sed voluntas optat et expetit. Et perfecta voluntas faciendi reputatur pro opere. Unde Apostolus fidem asserit per dilectionem operari (Galat. V, 6) . Fides namque per se mortua (quoniam otiosa) per dilectionem semper operatur, dum aut si tempus habet suasu ac virtute dilectionis bona multa facit; aut si tempore careat, dilectio pro opere computatur. Fides ergo sine operibus mortua est, illa nimirum quae charitate cassa, otiosa necessario est. Aut fides primo sine operibus justificat; si tempus habet operandi, jam fides sine operibus mortua est.
[Col. 0823D] Magist., l. III, dist. 25. Perfectos ergo antiquos fuisse sanctos necesse erat tanquam ex fide justos, atque in justitia magis magisque promotos, justis nostri temporis pares, ac plerosque plerisque majores; nisi quod vitia, quibus sine non vivitur, nondum dimittebantur; bona quae merito fidei agebant, nondum recipiebantur.
Vitia nondum dimittebantur, quoniam id sacrificia vetera conferre nequibant, quoniam, juxta Apostolum, sanguine taurorum aut reliquorum impossibile erat dimitti peccata (Hebr. X, 4) . Id quippe in adventu suo effecit Agnus Dei qui tollit peccata mundi. Quamobrem ad infernum descenderunt, tanquam culpis nondum veniam consecuti: ubi nullas [Col. 0823B] (nisi quibus opus erat purgatione) poenas parcente judice sunt perpessi, quoniam hinc Deo miserante in vera poenitentia recesserunt. Quamobrem aliquid melius ibi quam hic adepti sunt, sumpta securitate futurae beatitudinis, quam in coelo per Christum obtinere sperabant: neque enim apud inferos fas erat videre Deum, alioquin adventum Christi optare adeo non opus erat.
Infernus equidem locus est tam deterior terra quam inferior, quem virtus Dei ita aptavit suis, ut ibi quam hic sibi melius foret; id tantum anxietatis habentibus, quod a gloria debita coelicolis arcerentur. Neque enim id virtutis eorum merita habebant, [Col. 0823C] ut quos mala ad inferna traxerunt, eos bona ad coelos sublevarent, donec veniret Christus, cujus merita praecedentium Patrum insufficientiam supplerent; ut merita antiquorum per Christum accepta 140 Deo, digna tandem fierent munerari coelo. Interim autem neque bona retribuebat, quippe tanto praemio non satis digna; neque mala condonabat, quoniam nondum pretium erat datum; sed neque puniebat quos fides venturi excusabat. Itaque quasi induciis positis, praecedentium delicta sustentabat, ut in morte Christi remitterentur, atque in hoc tempore justitia plena antiqui illustrarentur. Unde tempore gratiae ab inferis regressi sunt tanquam culpa dimissa; ad coelum conscenderunt tanquam completa [Col. 0823D] justitia. Unde Apostolus Christum perhibet passum propter remissionem praecedentium delictorum in sustentationem Dei, ad ostensionem justitiae ipsius in hoc tempore (Rom. III, 25) . Antiqui itaque sancti quod prius non habent, tempore gratiae consequuntur; eam videlicet perfectionem, quam nostri sancti nostro tempore adipiscuntur. Antiqui dum vixerunt, quoniam nondum Christus advenerat, nunquam tales exstiterunt, ut forent coelo digni. Nostri, quoniam jam sunt redempti, jam sunt tales ut debeant in coelum ascendere. Nostri ergo plene fiunt justi, unde mox coelo honorantur. Antiqui autem nequaquam tempore suo plene justificabantur, unde vita aeterna differebatur. Justus enim ex fide [Col. 0824A] vivit (Habac. II, 4; Rom. I, 17; Hebr. X, 38) , quod est, qui ex fide fit justus, ex justitia fit vita dignus: merces quippe justitiae juxta Scripturam vita aeterna est. Quamobrem dum merces negatur, semiplenum meritum aestimatur.
[Col. 0824D] Magist, III, dist. 25. Meritum antiquorum tunc est impletum, quando merito Christi est adjutum, ut jam cum alio ad obtinendam gloriam sufficiat, ad quod ante (nimirum per se) non sufficiebat. Erant tamen antiqui secundum quemdam modum justi, imo quidam ex eis valde justi. Quomodo enim justi non erant, qui fidem Christi habentes placere Deo omnimodis satagebant? qui si quando offendebant, satisfactionem [Col. 0824B] minime differebant; quorum merita sibi placere patefecit Deus, dum eorum prece multa fecit miracula; dum post obitum in regione miserorum exsortes miseriae honoravit; dum misso Filio, inde ereptos, collegio angelorum beatificavit. Tanti ergo viri procul dubio justi erant. Verumtamen non tanquam Deo reconciliati, sed tanquam datis induciis adeo usque reconciliationem sustentati. Quare quos adeo veneratus est in induciis, quid contulit reconciliatis?
Quamobrem anima Christi ad tempus a corpore separata divinitati, tam nihilominus quam prius utique unita, corpus in sepulcro quievit, anima in infernum [Col. 0824C] descendit; quo descendere opus non erat, nisi quia animae sanctorum inibi detinebantur, sicut ut et impiorum; quod exigere quodammodo videtur colloquium illud, quod inter divitem sepultum in inferno, et patrem Abraham celebratur. Quod vero dives suspiciens vidit Lazarum in sinu Abrahae (Luc. XVI, 26) , nonne ad hoc videtur pertinere, ut perditi obtineant inferni novissima, juxta illud: Ignis succensus est in furore meo, et ardebit usque ad inferni novissima (Deut. XXXII, 22) . Ignis igitur judicii, num hic succendetur, involvensque malos ardens ad inferni novissima trahet? et ne alio torqueatur ignis iste, an sequitur: Devorabitque terram cum germine suo et montium fundamenta comburet? (Ibid.)
[Col. 0824D] Sed longe aliam auctoritas huic loco dat expositionem, et juxta totam litterae seriem multo convenientiorem. Si vero novissima inferni deputantur perditis, diversaque mansio debebatur sanctis, procul dubio prima, id est, superiora inferni sibi vindicaverunt.
Quod autem apud inferos diversae mansiones sint, non negat Abraham diviti loquens: Magnum enim, ait, chaos firmatum est inter nos et vos (Luc. XVI, 26) ; nimirum cum haec parabola diceretur a Domino, utrumque in inferno fuisse certa res est. Verumtamen aliud parabola intendit, quippe dives est [Col. 0825A] Judaicus, Lazarus autem gentilis populus, sinus vero Abrahae requies sanctorum, quo Lazarus per fidem ab angelis portatur; dives autem propter perfidiam in inferno sepelitur: quos inter chaos firmatur, quod nec ii videndo, nec illi compatiendo transire valeant. Pars utraque statum alterius perpendit, sed altera lucide scit, altera pulsa dubietate credit: quod totum si non est modo, certum est quod erit in futuro.
Infernus autem subter est juxta Isaiam, quippe in inferioribus terrae collocatur (Isai. XIV, 9) . Unde in psalmo: Eruisti animam meam ex inferno inferiori (Psal. LXXXV, 13) . Super hunc locum ita habetur [Col. 0825D] In Glossa ord. : Coelestis habitatio superna est, terrena infernus est, ab hac itur in infernum inferius; unde eruit [Col. 0825B] Dominus animas misso Filio.
Num omnes? Absit! Nam ipse ait: O mors, ero mors tua; morsus tuus, inferne (Osee XIII, 14) ; mordendo [Col. 0825] Greg hom. 22 in Evang. et in Append., tom. X. Aug., ser. 52. De divers. pars assumitur, pars dimittitur, assumptam autem ad partem quidam videntur pertinuisse, aliquandiu adhuc purgandi; quippe noviter defuncti, nec perdendi, quoniam poenitentes de inter homines recesserunt, nec in sinu Abrahae mox locandi, quippe fructibus poenitentiae nondum peractis. Ubi ergo erant? nonne in tali loco ubi essent poenae? In tali utique. Num ergo in inferioribus inferni, quae pars sceleratis deputatur? Sed de illa dicit Propheta Deo: In inferno autem quis confitebitur tibi? (Psal. VI, 6.) id est, nullus. Unde alibi: Quia non infernus confitebitur tibi (Isai. XXXVIII, 18) , [Col. 0825C] id est, non te laudabit. Quare? Quia non exspectabunt qui descendunt in lacum veritatem tuam (ibid.) , id est, adventum a te verace promissum. Nimirum nec nostro tempore secundum desiderant, nec veteri primum, quippe commodi nihil laturum. Reges autem David atque Ezechias, homines novi tempore Veteris Testamenti, minime ignorabant defunctos ad infernum tam bonos quam malos transmigrare: quid ergo est, quod in inferno confessionem dicunt non esse, quando quidem nec in inferno decebat sanctos a confessione cessare, nimirum jam meliores quam prius atque beatitudinis securiores, tanquam onere carnis exutos?
Sed licet universa habitationis illius capacitas vocabulo inferni designetur, plerumque tamen superior pars nuncupatur sinus Abrahae, inferior autem infernus. Ubi ergo purgandi tempore antiquo erant? Num in poenali regione cum perditis? Sed in inferno quis confitebitur tibi? (Psal. VI, 6.) atqui purgandos laudare necesse est. Dicemusne igitur illud: Quia non infernus confitebitur tibi, intelligendum de his qui inibi manent non discessuri, non de hospitibus inde transituris? hospites quippe ex transitu non sibi nomen de regione sumunt, sed habitatores ex mansione. Cum enim de omnibus qui [Col. 0826A] in inferno detinebantur salvandis recte intelligatur, vicinius tamen purgandis applicatur illud: Non exspectabunt qui descendunt in lacum veritatem tuam (Isai. XXXVIII, 18) : quippe illis misericordia Dei opus erat, non veritate.
Quod si in regione perditorum, ut tormentis purgarentur, ad tempus detinebantur; nonne purgatione completa ascendebant in sinum Abrahae, videlicet in superiorem, ubi requies erat, regionem? Sic nostro tempore defuncti in quibus quidpiam exurendum restat, post mortem purgatoriis poenis examinantur, examinatione autem exacta ad Christum sublimantur. Nimirum 142 quos ab ipso reatus semovebat, expiatio conciliat. Si enim in quibus compunctio atque tribulatio praesens ad plenum [Col. 0826B] noxas excoquit, ipsi licet apud nos jugiter delinquunt, attamen de inter nos discedentes mox coelestium merentur consortium; quanto magis sancti in quibus nondum plena satisfactio est, post mortem non delinquentes, quoniam jam non corpus aggravat animam, atque ideo longe melius quam hic compuncti, sicut longe gravius quam hic afflicti, ac per hoc castigatione dura emendati debent coelo donari? Ignis quippe purgatorius, inter nostras et inferorum poenas medius, tantum superat has, quantum superatur ab illis, quod Propheta intellexit, dicens: Domine, ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me (Psal. VI, 2) . Furorem dicit gehennam, quippe, docente Scriptura, omnes [Col. 0826C] poenae mitiores gehenna; ignem purgatorium, tanquam furore minorem, iram appellat. Utrumque autem Propheta deprecatus, poenam quae inter homines est, siluit, quasi diceret: Mala futura expavesco, praesentia minime reformido, ipse enim optans praesentia ut effugeret futura ait: Da nobis auxilium de tribulatione, quia vana salus hominis (Psal. LIX, 13) .
Qui ergo in hoc saeculo, quod aerumnis plenum poenitentiae deputatur, minus se castigat, merito postmodum, quando retribuendi potius tempus est, ex intempesto gravi disciplina emendatur.
Sed disciplina haec ubi fit? num in coelo? num in [Col. 0826D] inferno? sed nec coelum tribulationi, nec tartarus correctioni, praecipue nostro tempore, competere videtur. Nam si solum boni debentur coelo, nonne solum mali debentur inferno? Et si coelum omne excludit malum, quomodo infernus ullum recipit bonum? Sicut enim Deus coelum destinavit solis consummatis, pariter videtur gehennam solis addicere impiis, ut sit haec carcer reorum, illud regnum amicorum. Ergo ubi sunt poenitentes post mortem? in purgatoriis. Ubi sunt ea? nondum scio. Quandiu ibi sunt? usque ad satisfactionem. Inde quo pergunt, si in carne poenitentiam peregissent mox ascenderent. Ut ergo poenitentiam peragant, inferius remanent.
Quamobrem quos poenitentia adhuc agenda detinet, peracta coelo restituat. Nisi si quis eos extra coelum quietis in locis ponat, dicens poenitentiam in carne tanquam loco suo exactam, tantum posse, ut sit digna visione Dei; poenitentiam vero post corpus tanquam in alieno actam, id minime mereri ante resurrectionem. Sed qui tandiu arcentur a contuitu Dei, et a praesentia Christi, nonne interim satisfactione incompleta minime plene reconciliantur Deo? tempore fortasse apostolorum aliqui obierunt, qui si paucis adhuc diebus supervixissent, poenitentiam consummassent. Dignumne igitur est, paucorum dierum poenam prorogari usque ad resurrectionem? [Col. 0827B] Duo moriuntur; unus multae, longaeque religionis, sed parum restat expiationi; alter minoris atque brevioris, sed nihil superest exurendum: quomodo ergo qui minus est bonus, mox donatur visione Dei, qui autem multo melior est tandiu a gloria detinetur? quare pro modo culpae expiatio intelligitur; major minorve, longa sive brevis. Semper autem acrior succedit, quoniam tempore suo satisfactio in vita non praecessit. Unde peracta purgatione poenitentes, tam nostri, ex purgatoriis (quae extra infernum) ad coelos, quam veteres ex purgatoriis (quae in inferno) ad sinum Abrahae refrigerandi, jugiter conscendere videntur.
143 Sed magnum chaos firmatum inter bonos [Col. 0827C] et malos, hunc transitum prohibuisse videtur (Luc. XVI, 26) , nisi forte chaos istud inter coelicolas (quod quidem absurdum non est) intelligatur et inferos. Si tamen et apud inferos idem chaos erat, procul dubio juxta verba Abrahae, nullus transitus inter bonos et malos erat. Purgandi ergo extra sinum Abrahae ab Adam usque ad Christum commorati sunt, an ut semper cruciarentur? Sed in vita fere purgatis, unde tam longi cruciatus? aut ut ibi tandem quiescerent? Sed quomodo in loco cruciatibus deputato absque cruciatu? quomodo in quiete erant? quamobrem ad superiora expiati videntur transire, si tamen transitum veritas rei patiebatur? alioquin dicendum videtur corrigendos quoque in superiori parte habitasse.
Sed sicut inferioribus quies disconvenit, ita superioribus afflictio dissentit, nec in Scriptura tertium facile invenies apud inferos locum purgandis, deputatum. Quid ergo? num sicut in terra boni ac mali loco permisti, merito sunt discreti, ita quoque in inferno in unum habitabant, poena ac quiete distabant? Quod utique plurimis placet. Nec mirum quod animae corporeo igne torquentur ibi ac frigore, quae idem pertulerunt in corpore. Nec mirum econtra, si sicut recoctum aurum in fornace detrimentum non sustinet, si sicut sancti in igne judicii resurgunt, per ignem ascendunt sine aestuatione; [Col. 0828A] ita animae purae inter incendia gehennae fuerunt absque anxietate. Absurdum enim videtur duas inferno dare mansiones, alteram quieti, alteram tormentis, et tamen asserere aut inter tormenta quietem, aut inter quietos laborem.
Si tamen juxta quietos oportuit esse purgandos, quomodo convenientius id dicetur, quam ut poena atque quies sint insimul, praetermissa divisione locorum. Quidquid autem in Scriptura hanc videtur velle divisionem, retorqueri poterit ad quietem et poenam, quae licet loco non differunt, at natura dividuntur. Ubicunque autem salus aut confessio, aut caetera sanctis post mortem debita inferno tolluntur, infernus in damnatis intelligitur, aut ad nostrum tempus refertur.
Christus ergo suam insinuans charitatem, qui sine descensu omnia poterat, sicut de coelo in terram, ita de terra ad inferos descendit, inde sanctos reduxit. De nondum purgatis quid fecit? num ibi ad tempus reliquit? Sed qui propter suos advenerat quomodo partem deserebat? quomodo carcer solis modo obnoxius reis conveniebat jam reconciliatis? Quippe per mortem Christi reconciliabantur et purgandi: neque enim potest ex fide Christi justus, juste post mortem Christi dici non reconciliatus; injustus ipse est inimicus, sed factus justus factus est Deo reconciliatus. Quantum autem adhuc sibi [Col. 0828C] superest purgationi, tantum deest reconciliationi. Plene fiet reconciliatus; ante Christum autem reconciliatio non erat: de Christo enim ait Apostolus: Per quem nunc reconciliationem accepimus (Rom. V, 11) ; quasi diceret: Nunquam ante. Ipse enim verus Salomon mediator Dei et hominum, in se unum angularem lapidem utrumque populum conjungens, ambos reconciliavit Deo. Sed haec reconciliatio quando coepit? cum justitia; justitia autem per sanguinem Christi. Unde Apostolus: Justificati nunc in sanguine ipsius (ibid.) , quasi diceret: Nunquam ante, qui juxta Apostolum valebat in redemptionem earum praevaricationum quae erant sub priori testamento (Heb. IX, 15) .
Quamobrem quos apud inferos purgandos reperit, ab inferis Christus abduxit, ne inimici semiplenam potentiam calumniantes, de relictis gloriarentur. Sed quo perduxit? num ad purgatoriam poenam? rationabiliter fieri potuit, rationabilius [Col. 0827] V. Aug., XII, De Genes., c. 33, ep. 99, et l. XVII, De civit., c. II. dimitti. Nam quos visitare voluit praesentiaque sua dignatus est, misericors contristari, dum disjungeret a se, minime videtur voluisse: nam sicut mortalis a mortalibus, se a suis minime separavit; ita ex quo anima animas sibi assumpsit, minime, ut puto, eas a se disgregare convenit. Qui enim quae latro rapuit, cruce exsolvit, eum mox in requiem assumpturus, [Col. 0829A] cur non idem pretio eodem captivos suos latroni adunaret, ambosque secum regno beatitudinis induceret?
Sed qui ad inferna descendit, quousque pervenit? Revera qui languorem mundi medicaturus, incarnari non est dedignatus, ita sibi bonus bonos associavit, ut medicus aegros non effugeret. Qui ergo ad eos qui in requie erant veniendum judicavit prius expiandos ubi essent visitare forsitan non recusavit; sed dum inde suos liberavit, procul dubio vacuam, si quae ea est, superiorem mansionem dereliquit. Sed vacuata quibus necessaria usibus erat? num ut per eam tormenta jam diffundantur? Sed si modo ibi sunt et prius adfuisse credibilius est. Num ut illuc expiandi tempore gratiae descendant? Sed [Col. 0829B] ille locus quoniam caret poenis, quomodo idoneus est flagellandis? Sed etsi ibi quis poenas ponat, quomodo post redemptionem justis infernus debeatur? Nec possunt negari justi qui ad justitiam [Col. 0830A] sunt jam conversi, nimirum quoniam post adventum Christi haud convenit regio inferni poenitentibus, ideo dum infernus reticetur propter ipsos ignis purgatorius commemoratur. Unde sicut janua coeli prius ex peccato generi humano clausa, ascendente Christo serius, ocius sanctis reseratur; ita ab inferis regrediens ne quis suorum illuc ex tunc transmigraret, post se loci hujus introitum occlusit. Unde in Psalmo: Attollite portas, principes, vestras, et elevamini, portae aeternales (Psal. XXIII, 7) ; nimirum quae prius nullae erant, in ascensione elevantur portae, quibus in aeterna bona intratur. Quid est hoc? potestas intrandi in coelum datur. Sed principes inferi suas quibus ibatur ad infernum, in descensione Domini portas inviti sustulerunt, id [Col. 0830B] est potestatem qua ad inferos omnes pertrahebant, perdiderunt. Impiis tamen perdurant inferi aperti, quemadmodum coeli clausi.
Anima itaque Christi cum tota sanctorum multitudine animarum ab inferis egressa, corpus suum die tertia ingrediens donavit resurrectione, sicut [Col. 0829C] egrediens decoloraverat morte. Reditu itaque animae homo immortalis fiebat, et impassibilis: Resurgens enim ex mortuis jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI, 9) . Praeterea enim in tantum glorificatus est, ut instar solis coruscaret, quomodo in transfiguratione omnipotentia sua ante passionem, radiante conspectu apparuit, praemonstrans discipulis speciem resurrectionis, sed post resurrectionem celans; nam quos conturbavit figura, quanto magis res ipsa? Speciem itaque pristinam discipulis obtendens, contemperavit se infirmis, ut se cognoscere, et quadraginta dierum conversatione sustinere valerent.
Sed quomodo mortalis formam induebat immortalitatis? [Col. 0829D] quomodo autem post mortem, quasi hominem se ostendebat mortalem, num simul inerat splendor majestatis, et deformitas nostrae mortalitatis, num dum alterum manifestabat, altero carebat? sed neuter status proprietate sua videtur privandus; neuter item status utriusque naturam, quippe nimis diversam, simul obtinere posse videtur. Quid ergo? num oculi apostolorum fallebantur, ut speciem in Christo putarent videre illam quae minime videtur? absit a fide praestigium! species enim ostensa absque delusione oculis subjecta erat. Sic oculi duorum cum prius tenerentur ne eum agnoscerent, propter speciem quam incognitam cernebant, post cognoverunt in fractione panis (Luc. XXIV, 35) , quoniam tandem species nota se [Col. 0830B] praesentabat. Christus ergo altera, atque altera in specie se ostendebat, propriam tamen non dimittebat; propriam in se habebat speciem, eamque celabat; altera in specie apparebat, nec tamen eam in se habebat. Sic cum se suis distribuit, oculis speciem [Col. 0830C] panis praetendit, palato saporem panis ingessit, et qui virtute sua panem mutabat in se, virtute eadem panis speciem, et saporem extra panem servabat; ut se panis in specie et sapore praeberet suis, qui eum specie in propria recipere horrerent. Itaque specie in sua, quam apud se habet, non se tradit; specie autem non sua, quam in se nunquam habet, se tradit.
Quoniam ergo Christus resurrexit, de his quid sentiendum quos secum ab inferis reduxit? et quidem constat quod multa corpora sanctorum resurrexerunt, [Col. 0830D] et apparuerunt multis (Matth. XXVII, 52) , num ut plerique autumant, gemina stola jam accepta, ut sic idonei testes resurrectionis Dominicae fierent, cum Domino revixerunt? Sed tanta testium reparatio, quibus magis competebat, quam David reliquisque prophetis, ac primo patriarchis, de quibus ait Apostolus: Ii omnes testimonio fidei probati, non acceperunt repromissionem, Deo pro nobis aliquid melius providente, ne sine nobis consummarentur (Heb. XI, 39) . Restitutionem ergo animae et corporis nondum perceperunt, ut majus sit gaudium omnium dum simul consummantur. Unde credibilius est solum Christum in gloriam resurrexisse, caeteros autem peracto officii sui testimonio in terram absque molestia lethi iterum resolutos, [Col. 0831A] exspectantes modicum tempus quousque impleatur numerus fratrum suorum (Apoc. VI, 11) .
Quadraginta autem dierum spatio discipulis suis crebro apparens (Act. I, 3) , ut eos in fide solidaret, sub coelo moratus est, multa sanctorum numerositate stipatus, quos omnes in ascensione coelo secum invexit: Ascendens enim in altum captivam duxit captivitatem (Ephes. IV, 8) . Illuc enim ascenderunt tribus, tribus Domini (Psal. LXVII, 19) . Nam ab inferis eripi, nec coelos ingredi, ante Christum fas erat. Sed Christus nec conscendisse nisi quadragenario completo, nec post completum descensurus, [Col. 0831B] nisi in die judicii aestimatur. Utrumque tamen fieri posse verum est, neutrum vero fieri opus est, quoniam neque ratio requirit, et auctoritas dissentit: quoniam ascendit ad coelos, inde venturus judicare vivos et mortuos [Col. 0831D] In Symb. .
Nihil ergo ex nobis confingentes, tunc illum qui ascendit descensurum asseramus, quando judicaturus adveniet, ne si iterum iterumque ascendere ac descendere astruimus fines auctoritatis transgressi, non jam duos, imo plurimos inducamus adventus. Quamobrem nec unquam ascendit diem ante quadragesimum, nec prius descendet usque ad judicium: quippe si ante ascendisset et ante descendisset, quoniam cernentibus apostolis die quadragesimo erat ascensurus. Itaque ex descensu isto [Col. 0831C] praeter primum et ultimum tertius fieret adventus, imo juxta numerum ascensuum numerus quoque cresceret adventuum.
Nec ignoro sanctis post ascensionem Dominum nostrum Jesum nonnunquam apparuisse, sed aut in coelo per se, aut in terra angelico ministerio videtur mihi apparuisse. Sic sancti non tam ipsi, verum vice eorum angeli, praecipue ii, quos divina dispensatio custodiae sanctorum dum in carne habitarent, depuravit, hominibus apparuisse nonnunquam leguntur. Ipsis namque (ut ipso nomine insinuatur angelorum) in hujusmodi negotia admitti convenit. Sanctis ipsis Christo assistentibus, nihilominus loco quam contemplatione. Et cum aliud [Col. 0831D] dici possit, id tamen magis credi convenit. Sed cum in coelo tam Christus quam sancti ejus proprias obtineant mansiones, nihil tamen prohibet si quando fieri oportet inferius eos apparere, sicut in judicio apparebunt, et, ut aiunt, saepiuscule apparuerunt.
Christus ergo ad dexteram Dei sedens, id est, in aequalitate Patris regnans, aut in potioribus 147 bonis post laborem quiescens, suum Patrisque Spiritum consummandis misit discipulis, quem eis et antea infuderat inchoandis. Nec aliud hic puto [Col. 0832A] Spiritum, qui ubique est, suis mittere, quam corporali in specie invisibilem demonstrare; nec tamen ipse, sed quae ipsum signabat figura cernebatur. Pater ergo et Filius, imo etiam (ut sentiunt forsitan aliqui) Spiritus sanctus, Spiritum sanctum misit, dum quod Spiritum designaret intuentibus ostendit. Tota Trinitas, aut melius Pater et Filius, tertiam personam misit, sola tertia mittebatur, quoniam reliquarum neutra illa in specie apparebat: quippe species ea solum propter Spiritum sese intuendam exhibebat, sicut solius Patris vox audita est: Hic est Filius meus dilectus (Matth. III, 17) , sicut solus Filius in homine visus est.
Non tamen Spiritus sanctus speciei, sicut Filius homini in unam se conjunxit personam: nec immerito [Col. 0832B] solus ille apparebat, qui septiformis munera daturus veniebat. Nimirum ejus venire, id est, munera largiendo bonos efficere; ejus autem inhabitare, id est, munera data conservando augere. Quamobrem ad discipulos merito advenit, quos antea vix initium boni consecutos, tanquam timidos sese recondentes, jam vere bonos reddidit, tanquam terrena calcantes, solaque aeterna captantes, adhibita scientia utrique rei necessaria. Spiritus autem, qui in specie columbae super Dominum apparuit (Joan. I, 32) , in igneis linguis discipulis se exhibuit (Act. II, 3) .
Sed an ignis iste, columba vero illa, utrumque quod videbatur id vere erat? Sed angelos humana in specie sanctis apparuisse crebro legimus: sed [Col. 0832C] quod apparendo videtur homo, idne vera ratione est homo? Si autem est, nonne quasi unus, imo vere unus est ex filiis Adae? Si ergo vere solumque homo, id est, quod cernitur, quomodo angelorum visio in humana specie praedicatur? num angelus indutus homine eo ad quaedam utitur officia, ac propterea angelus in homine, merito pronuntiatur apparere? Sed nec auctoritatis transgressor, id ex me confingere audeo, nec quomodo homo hominibus, subito aut appareat aut evanescat, intelligo, praesertim cum nondum sint immortales. Sed et si quis esse ponat, minime tamen convenit, quod angelus hominem, immortalis mortalem sibi ad terrena assumat negotia, quoniam id operis explere posset [Col. 0832D] aut homo per se, aut angelus corporali in specie. Sed si opifices opera alii alia machinantes, creaturas Dei aliter atque aliter informant; si magi in Moyse signa aemulantes, elementis Dei abusi fecerunt et ipsi per incantationes, et arcana quaedam similia, utique rei effectu, aut sola oculorum delusione, patrum traditiones cur non teneamus, et credamus angelos, utpote scientia illustres, virtute praestantes, convenientia agendis ex aere sibi corpora aptare, quatenus subtiles atque agiles suae naturae concordia nacti nihilo praepediantur, quandocunque ubicunque subito aut apparere aut evanescere: apparere mox visibili specie confecta, evanescere mox eadem dissoluta? Nisi forte verius est eos latere cum libet, [Col. 0833A] etiam in corpore. Sic Dominus post resurrectionem, licet in carne permanens, attamen modo se exhibebat videndum, modo subtrahebat jam visum. Sed specie, non phantasmate; imo vere aspectibus hominum objecta, quoniam in usum hominum ex aere sumitur, peracto usu in aere deponitur; sic novam stellam novus rex nativitatis suae nuntiam ex praejacente materia formavit, peracto autem legationis tempore ipsam item in suam materiam resolvit.
Quare quae super Dominum apparuit non columba, sed species columbae fuit, juxta illud: In specie columbae Spiritus sanctus visus est. Igneas autem linguas [Col. 0833B] sicut linguas non esse scis, ita ignem esse 148 fortasse non credis; sed ignis speciem in modum linguae formatam. Nam si illa ve r e foret columba, haec autem lingua; hanc quodlibet animalium, vel potius hominum amisisset, illam quasi [Col. 0833D] Aug., De agone Christian., cap. 22. ovum parentes peperissent, et in pullum fovissent. Esse tamen potuit vera avis virtute coelesti ex aere machinata, sicut illa ortus Domini nuntia vera fortasse stella fuit; nisi quia superno volatu descendens super Dominum residere non curaret. Imo propterea vera avis non videtur, quoniam nec verus homo est qui apparendo cernitur, nec enim spernendam puto similitudinis rationem. Quamobrem sicut apparitio illa, animal rationale aestimatur, et non est, sed similitudo ejus; ita quoque hoc [Col. 0833C] animal irrationale cernitur, nec tamen avem esse putamus, quam ut avem cernimus. Utramque speciem, imo et tertiam ignearum linguarum virtus coelestis movet; utraque imo et tertia ex aere sumpta in aerem peracto officio redit.
Sed licet veram quis hanc columbam, verumque illum ignem posuerit, quomodo qui apparet verus homo erit [Col. 0834D] Magist., II, dist. 8. ? nam nec ex Adam hominem, imo multarum homines facierum, qui nutu suo sive angelico modo se videndos exhibeant, modo humanis se obtutibus subtrahant natos oportet credi, nec alia ex materia quam ex Adam procreatos, licet homines videantur, homines aestimare fas est. Nam nec homo nostri generis (quippe corpulentia mortalitatis [Col. 0833D] depressus) tantae potest esse valentiae, ut ex improviso conspiciatur, subitoque a conspectu subtrahatur; nec qui talis est, nostri generis esse potest, quippe nullam inter homines habens conversationem nusquam reperitur; ubi, et a quibus natus et altus, inter quos obversatus, nemo est qui sciat, imo nemo is est ut eum scias. Sic quoque similitudo columbae, igneaeque linguae, potius ea videtur qua de agimus non ipsa res, nam si lingua, quomodo ignea? Si autem ignea, quomodo lingua? certe si ignis esset (ille nobis notus, dico) sedens super singulos eorum discipulos exureret, nisi virtus divina, cui nihil difficile est, naturae obstaret. Quamobrem si ita Deo visum est, nihil nego ex aere veram [Col. 0834A] emicuisse columbam, verum super apostolos splenduisse ignem, tamen non qui combureret, sed luceret, sicut ille in rubo utique nec consumebat. Talis Spiritus in baptismo apparuit, quoniam columbinos requirit. Discipulis autem sese exhibuit in linguis igneis, quoniam quos propter varietatem gentium varietate instruebat linguarum, eos igne accendebat, ut rubigine vitiorum consumpta, et scientia splenderent, et charitate ferverent.
Quamobrem quos vita commendabat, doctrina illustrabat, merito aliis praedicabant, prius tamen Judaeis, quatenus qui ex ipsis praedestinati erant ad vitam converterentur, caeteri autem suae perfidiae [Col. 0834B] excusationem non haberent. Tandem autem non ferentes doctrinam, quoniam indignos se judicarunt Evangelio (Act. XIII, 46) , et apostoli conversi sunt ad gentes, ut per eos interim ad fidem plenitudo gentium introiret: qua completa, praedicatione Eliae et Enoch tandem omnis Israel salvus fieret (Rom. XI, 25) . Gentibus enim convertendis apostolos destinavit Deus; Eliam vero et Enoch (in paradisum translatos, ut aiunt, refectione ciborum non indigentes, sicut nec vestium renovatione sciuntur utentes. Felices plus nobis minus coelestibus) in hoc reservavit, ut tandem Judaeos plene convertat.
Intentio praedicationis, religio est Christianae conversationis. Origo religionis fides est, quippe juxta [Col. 0834C] Apostolum ipsa spiritualis aedificii fundamentum est (II Tim. II, 19) . Nondum est otiosa; quoniam interim, sicut in daemonibus, est mortua, sed cum illustratur charitate. Haec namque 149 fides dum Deum diligit et proximum, operosa utique est, quoniam ea est quae, Apostolo teste, per dilectionem operatur (Rom. X, 17) . Fides autem ex auditu nasci in Apostolo docetur.
Sed quomodo ex auditu, si testimonio ejusdem ipsa non est ex nobis, Dei autem donum est non ex operibus? (Ephes. II, 8.) utique eam caro et sanguis non revelavit, sed Pater meus qui est in coelis (Matth. XVI, 17) , id est, non natura hominis, sed gratia Dei manifestatur: quam enim antiquis, si non omnibus, [Col. 0834D] at multis, insinuarat ex inspiratione, eam nobis declarat ex praedicatione. Nimirum praedicator verba fundit, verborum autem sensum, imo fidem menti Deus infundit; nam sensus exercitio Scripturarum perspicax sententiam plerumque ex verbis perpendat, sententiae autem fidem nonnisi per gratiam adhibeat.
Fidem ergo quam largiri poterat Deus absque sermone, raro (et tamen aliquando, ut Paulo), id facit tempore gratiae, ut doctore sit opus. Sic quae sunt necessaria omnibus, singulis sunt divisa, ut [Col. 0835A] quisque quod sibi deest, in altero reperiens, illi obligetur amore. Auditores ergo praedicatores suos diligant, quorum per officium, Deo intrinsecus operante, irradiantur fide; non pro meritis parentum vel praeteritis seu futuris: Dei enim donum est, non ex operibus, ut ne quis glorietur (Ephes. II, 8) . Non hoc Apostolus diceret, si quodlibet cujuslibetve opus Deus consideraret, quare cuipiam quasi ex merito fidem recompensaret. Jam enim fides non pure et proprie esset Dei donum; imo quaedam fieret retributio propter meritum, atque haberet homo unde gloriaretur. Ergo, ut ne quis glorietur, fides solum est gratia, non ex operibus nata, verum pariens opera. Opera nimirum quamvis magnifica nihil sunt ante fidem: Nam non est qui faciat bonum, non est [Col. 0835B] usque ad unum (Psal. XIII, 2) , id est, nemo facit bonum, usquequo veniat ad Christum: ipse enim est unus, id est solus, in quo bene fiat. Unde in Job: Quis potest facere mundum de immundo conceptum semine, nonne tu qui solus es? (Job XIV, 4.) Ubi Apostolus memorat promissiones Sarae et Rebeccae factas, talis expositio invenitur [Col. 0835D] In Glossa ord. : Promissio facta Sarae ostendit, quod propter genus nemo salvatur; ita Rebeccae quod propter nullum suum meritum vel parentum aliquis eligitur, sed sola gratia (Rom. IX, 9) . Sed si nemo meritis parentum aut eligitur, aut salvatur, nec propter merita parentum quisque fide donatur. Fides namque electionem inter et salutem medium sortita locum, nascitur ab illa, istam parit. Quare si merita parentum in filiis [Col. 0835C] operarentur fidem, conferrent quoque salutem; constat enim quod ex fide est justus, ex justitia salus. Sed si meritis parentum aut suis habet quis fidem aut justitiam, utique juxta Apostolum: Ex operibus justificatus habet gloriam, sed non apud Deum (Rom. IV, 2) , id est, vitam aeternam sibi aut parentibus, non Deo ascribendam. Nullius ergo meritis neque suis neque alienis fidem obtinet aut justitiam, sed Deus cui vult miseretur (Rom. IX, 18) .
Quid est ergo quod parentes pro filiis, imo tota Ecclesia pro convertendis orat, orantem pro credituris [Col. 0835D] imitata Dominum Jesum? quid, inquam, pro nondum credentibus aut facinorosis orat, si nec illis fidem, nec istis justitiam impetrat? Sed sanctorum supplicatio filiis, imo et aliis et infidelibus fidem, et pravis aequitatem promeretur. Unde archisynagogus Jairus pedibus Jesu provolutus rogat pro unica (Marc. V, 22) , diciturque patri mortuae filiae: Noli timere: crede tantum et salva erit (Luc. VIII, 50) .
[Col. 0835] Non dissimili commentario hunc locum illustrat, Gratianus, d. 1, De poenit., c. 87. Archisynagogus doctorum chorus habens unicam, plebem Judaicam cui spiritualem curam debebat Jairus, id est illuminans vel illuminatus, a Deo propterea illuminatus, ut unicam doctrina et [Col. 0836A] exemplo illuminaret; hic ad pedes Jesu cadit, dum ipsum sibi anteponit 150 et comprehendit per fidem illum, quem Redemptorem exspectat, etiam secundum hominem omnibus praeferendum. Hac fide praeditus summum rogat medicum ut curet a peccatis aegrotam, ab infidelitate mortuam, inspiraturque patri id paternae fidei promereri supplicationem, ut filia tandem, id est, post gentium vocationem, a morte animae suscitetur. Sic centurio pro servo morituro Dominum rogat; Dominus autem centurionis fide laudata, ipsi ita respondit: Sicut credidisti, fiat tibi (Matth. VIII, 5) . Centurio hic centum militibus stipatus, hic est Christianus populus qui, dum ad aeterna solus suspirat, virtutum profectione munitur: is praerogativa fidei conspicuus minori turbae [Col. 0836B] quae timore Deo servit, moritura utique nisi sibi ad justitiam charitas subveniat, supplicando salutem animae obtinet. Unde Maria et Martha Lazaro sorores vivae fratri mortuo (Joan. XI, 5) , videlicet viri contemplativi atque activi proximo in pravitate torpenti salutem a Domino procurant. Ipse quoque homo sibi supplicando prodest, tam incredulus ad fidem, quam corrigendus ad emendationem. Unde Augustinus diu dubius quid in fide teneret, cupidus verae viae meruit tandem invenire. Sic qui in vitiis degit supplicando eruitur, quem Deus exaudit in abscondito tempestatis (Psal. LXXX, 8) : tempestas quippe est servitus peccati, quae in abscondito cordis dominatur, ubi cum incoepisset mergi clamantem Petrum assumpsit (Matth. XIV, 30) , multiplicatis [Col. 0836C] infirmitatibus accelerantem. Si ergo servus peccati modo propria, modo aliena supplicatione liberatur, quid est quod nemo in fidem aut justitiam meritis suis aut alienis adjuvatur?
Sed supplicatio pro emendatione cujusquam Deo oblata suscipitur nonnunquam, quoties rogatus virum commutat malum in bonum. Merita autem quando alio inclinantur, nec eo spectant, ut Deus quemquam fide donet morumve honestate, nunquam ut id Deus conferat, sicut modo mihi videtur, efficiunt. Et constat quod nequaquam illud conferre ipsa per se possunt. Hujusmodi ergo ex meritis nunquam, ex supplicationibus nonnunquam fides obtinetur, et justitia cum salute. Singulae tamen [Col. 0836D] trium habentur ex gratia. Ipsa namque trahit ad fidem, et pravitati implicitum ducit ad emendationem. Et utrumque agens modo in id, per se nativa dulcedine incitatur, modo supplicationibus (quas etiam gratia parit) provocatur: neque enim supplicationes cujusquam id promereri queunt apud Deum, ut ex debito necesse sit aut credituris, aut vitio purgandis gratiam suam conferre, quod utique non jam esset gratiam dare, sed debitum reddere. Nimirum supplicationes haud quidpiam quasi sibi debitum postulant. Verum quibusdam incitamentis misericordiam implorant, unde universum Christianae religionis studium supplicatio potius quam [Col. 0837A] meritum nuncupari debet, quoniam non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam (Rom. VIII, 18) . Merita ergo hominum haudquaquam sibi Deum districtione judicii obligant, verum devota supplicatio pium judicem movet, ut gratuito beneficio suo, idololatrae fidem, distorto aequitatem, bono in proposito perseveranti, largiatur salutem [Col. 0837D] Ista leniuntur capite sequenti. . Et sicut de bonis quae tu facis certissime scio, ita de bonis quae alius facit id praecipue puto, dum neutra saluti obtinendae tibi tendunt, neutra saluti habendae tibi prosunt. Quod si tuae nullatenus prodesse possunt saluti, quomodo tuae profuerint justitiae aut fidei?
[Col. 0837B] Sed filii saepe parentum aut in dolorem miseris modis divina dispensatione torquentur, aut fortasse in jucunditatem gloriose magnificantur. Num merita parentum in filiis coronat aut punit? nequaquam. Imo severitas ac pietas dispensatoris in filiis parentes consolatur ac desolatur. Verumtamen quamvis fides atque salus utraque ex gratia originem trahat, tamen fidei illustratio, vitaeque correctio proprie ascribitur gratiae; salus autem meritis 151 bonae vitae. Nam licet ex supplicatione hominis surgat nonnunquam fides ejus atque castigatio, licet ex sola gratia ut in parvulis salus plerumque proveniat, at in adultis meritum bonae vitae exigit ut salventur. Unde reddet unicuique juxta opera (II Tim. IV, 14) . At saepius absque hominis supplicatione fides [Col. 0837C] ejus oritur, et persaepe vita subito mala mutatur. Et quidquid quisque dum malus est bene agit, quasi in nihilum redigitur, ut si fides aut bona vita secuta fuerit, non merito, sed gratiae tribuatur. Quidquid autem vir bonus bene agit, quoniam id viget dignumque est praemio, recte tale dicitur, propter quod salus ex merito plane data intelligatur. Conversio ergo recte datur gratiae, quoniam si quod bonum antecedit, ita exsangue est, ut meritum conversionis dici haud debeat. Salus autem rite imputatur meritis, quoniam ex thesauro viri boni vere bona proferuntur.
Rectius tamen si rem profundius rimemur, non solum fides, verum et ipsa salus ex gratia est; nam [Col. 0837D] si pretium fidei pensaveris atque salutis, quidquid pro fide habenda agitur quasi pro nihilo reputabitur; quidquid pro salute insufficiens nimium reperietur, ut sola sit gratia Omnipotentis tanta largitione digna. Qui ergo proprietatem rei loquendo exprimere voluerit, is dicat: Fides est ex gratia; nullatenus dicat: Fides est ex meritis: Dei enim donum est, non ex operibus (Ephes. II, 8) ; merito ex justitia debetur praemium. Nihil autem tale agitur, unde ex jure fides debeatur: fides ergo ex meritis non est: Dei enim donum est, non ex operibus. Nam quamvis ex supplicationibus hominum fides justitiaque plerumque surgat, tamen quoniam Deus et voluntatem supplicandi inspiravit, ex quo est: Et velle, et perficere [Col. 0838A] pro bona voluntate (Philip. II, 6) ; nequaquam ex operibus nostris est fides, aut justitia, sed ex Deo. Ex operibus hominum esset, si ex ipsis per se absque gratia proveniret; et tunc quisque ex operibus justificatus, haberet gloriam, sed non apud Deum (Rom. IV, 2) . Nullus ergo meritis neque suis, neque alienis fidem obtinet, aut justitiam, sive beatitudinem, sed Deus cui vult miseretur (Rom. IX, 18) . Tria ergo haec et secundum quemdam loquendi modum, minus utique proprium, ex meritis proveniunt, et secundum quemdam loquendi modum, magis utique proprium, ex meritis non proveniunt.
[Col. 0838B] Sed ex fide justitiam, ex justitia beatitudinem provenire nemo ignorat, qui Apostolum sive Evangelium intelligat. Quomodo ergo: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto non intrabit in regnum coelorum? (Joan. III, 4.) Quoniam enim ex necessitate justus quisque est ex fide, per fidem autem ad baptismum acceditur, liquido constat ante lavacrum hominem fuisse justum, nec enim poterat fidem, quae per dilectionem operatur, obtinere, et injustus esse. Quoniam autem post discretionem baptisma efficaciam sortitur ex fide (quoniam absque fide lavacrum nihil valeret), cur non et ante ablutionem aquae, fides quod sui juris est, secundum Scripturas, justitiam operetur? Unde Dominus beatum Simonem Barjonam judicat (Matth. XVI, 17) , sed propter fidem. [Col. 0838C] Eadem de causa latroni dicitur: Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43) . In utroque fidem amplectens, nec latronem sacramento regenerationis astringens, alterum beatitudine, alterum donat requie: licet enim latro in carcere, aut ante, baptizari potuerit, minime tamen id videtur, tum quia lex baptismi nondum adeo divulgabatur, tum maxime quia videtur cum altero blasphemasse, et post admiratus quae fiebant in cruce credidisse [Col. 0838D] Vide Aug., lib. Quaest. super Levit., q. 84. . Sicut ergo sanctorum Patrum Abraham prius ex fide justificatus, post sacramentum circumcisionis in signum interioris jam perceptae accepit, ita filii ejus per fidem, ex fide prius justificantur, post sacramentum ablutionis in signum interioris jam perceptae assumunt. [Col. 0838D] Et sicut ille in percepta 152 jam justitia non permaneret, si mandatum Dei negligens circumcidi respueret; ita isti prius justi mox fierent injusti, si contra obedientiam baptizari recusarent. Sic cordi contrito et humiliato mox venia conceditur peccati, necesse tamen est postea confiteri. Si quis tamen corde contrito ante confessionem morte fuerit praeoccupatus, ne pereat compunctio intercedit Quare qui jam justus est ex fide, ne pereat de via justa, baptizetur in fide; si enim lavacrum spernit, jam ab ea fide excidit quae per dilectionem operatur. Quod si morte praeventus a lavacro regenerationis praepeditur, quia extra fundamentum non est, perire non potest.
Fides quippe mista charitati quia Deum amat et proximum, reminiscendo se offendisse utrumque, necessario tantum commissa deflet, et deflenda cavet quantum amat, ac per hoc remissionem peccatorum amando impetrat, quoniam Charitas operit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 8) ; juxta illud: Dimittuntur ei peccata multa quoniam dilexit multum (Luc. VII, 47) . Fides ergo quae per dilectionem operatur, sola virum bonum parit, quoniam ipsa vitiis evacuat ac justitia ornat: nam qui non diligit fratrem manet in morte (I Joan. IV, 20) ; quanto magis qui non diligit Deum! quippe quandiu quis est talis, quoniam manet in morte, non meretur reviviscere, id est, veniam [Col. 0839B] peccati obtinere. Tantarum autem virium esse fidem Dominus insinuat, dum dicit mulieri: Fides tua te salvam fecit (Luc. VII, 50) . Item: Secundum fidem vestram fiat vobis (Matth. IX, 29) , quod duobus caecis dixit. Et alibi: O mulier, magna est fides tua, fiat tibi sicut vis (Matth. XV, 28) . Non id meretur fides otiosa quae est daemonum, sed diligens quae est sanctorum. Fides ergo complet voluntatem, obtinet salutem: Corde enim creditur ad justitiam (Rom. X, 10) , atque ideo ad salutem. Fides ergo salvat etiam quem baptismus non lavat. Unde: Loquente Petro, cecidit Spiritus super omnes qui audiebant verbum, et obstupuerunt ex circumcisione fideles qui venerant cum Petro, quia in nationes gratia Spiritus sancti effusa est; audiebant enim eos loquentes linguis et magnificantes [Col. 0839C] Deum. Tunc respondit Petrus: Nunquid aquam quis prohibere potest ut non baptizentur ii qui Spiritum sanctum acceperunt sicut et nos? Et jussit eos baptizari in nomine Jesu Christi (Act. X, 40) . Ergo ante baptismum Spiritum sanctum acceperunt, ut magnificarent Deum, ac per hoc jam credentes justi erant: Quoniam in malevolam animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis (Sap. I, 4) . Sanctus enim Spiritus, disciplinae effugiet fictum, et auferet se cogitationibus quae sunt sine intellectu (ibid.) . Sicut enim ante baptismum quibusdam se infundit Spiritus sanctus, ita et post baptismum. Unde Petrus et Joannes oraverunt pro Samaritanis, ut acciperent Spiritum sanctum, nondum enim in quemquam [Col. 0839D] illorum venerat, sed baptizati tantum erant in nomine Domini Jesu. Tunc imponebant manus super ipsos, et accipiebant Spiritum sanctum (Act. VIII, 15) .
Non ergo baptismum, sed Spiritum sanctum per fidem comitatur justitia atque salus; ex martyrio quoque est salus, ubi non antecessit baptismus.
Sed dices: Martyres in sanguine suo baptizari, quid si igne cremantur, aut aliter absque sanguine violenter moriuntur? Num in igne atque violentia ipsi quoque baptizantur?
[Col. 0840A] Dominus tradidit (et Ecclesia consuevit) ex aqua et spiritu, trina mersione, Trinitatisque invocatione baptisma celebrari. Quomodo igitur baptisma asseris, ubi nec aqua, nec immersio, nec Trinitatis est invocatio? Quod si quos negare non potes glorificatos, et non tamen audes dicere in aqua baptizatos, vice 153 baptismi judicas martyrium pertulisse, cur mireris si fides quoque vicem baptismi obtineat, cum a lavacro non voluntas, sed necessitas excludit? Si enim martyrium quod vires sumit ex fide, complet locum baptismi, cur non etiam fides? Cum ergo nonnulli per martyrium, et fortasse aliqui per fidem non renati ex aqua intrant in regnum coelorum, cum audimus: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnam coelorum [Col. 0840B] (Joan. III, 4) , intelligamus quod littera occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III, 6) . Nonne Dominus Jesus, cujus haec verba sunt, non renatus ex aqua in coelum intravit? Ipse enim non suo, sed Joannis baptismo lotus est; quippe suus fiebat in remissionem peccatorum, atque ideo nihil ad se pertinebat; Joannis non regenerabat, atque ideo illi competebat qui immunis a peccato renasci non indigebat. Illud ergo decretum veteres excludit, Dominum Jesum non comprehendit; neque de illis agit quos fide praeclaros necessitas a sacramento disjungit. Sic cum dicitur: Omnis qui petit accipit (Luc. XI, 10) , excipiuntur illi qui nec pie nec perseveranter petunt. Item cum dicitur: Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit (Marc. XVI, 16) , de illis intelligitur solis, qui [Col. 0840C] ita credunt ut ament, ita amant ut perseverent, atque in hunc modum pleraque reperies.
Sed si ex fide justitia habetur, ac per hoc remissio peccatorum, quid opus est aqua lavari; lavacrum ipsum quomodo in remissionem peccatorum percipitur? Opus est lavacro, quoniam Dominus ita instituit. Institui ita oportuit, ut superbia retunderetur, dum rationalis homo insensibili se humiliaret elemento. Unde Jordanis, qui baptismi figuram gerit, descensum de superbia designat. Quemadmodum autem post compunctionem, ubi ab ipso Domino [Col. 0840D] suscitatur Lazarus, necessaria est confessio, ubi officio ministrorum ligamentis mortis, id est, corpore peccati absolvitur; ita post fidem qua mors propellitur, succedit baptisma, ut vita vegetetur [Col. 0839D] V. Mag., IV, dist. 17 et 18. . Et quomodo quolibet tempore charitas operit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 8) , ne sint ultra ad damnationem; compunctio vero, quam charitas parit, atque satisfactio, quam importat compunctio, eadem operit, ne exigantur ultra ad poenam; ita homini peccata remittit fides, ne damnetur; baptismus, ne puniatur [Col. 0840D] Consule notas. . Quod fides facit, baptismus ostendit; fides peccata delet, baptismus deleta docet, unde sacramentum dicitur.
[Col. 0841D] Magister, IV, dist. 3, § penult. Recte ergo in remissionem peccatorum baptisma sumitur, quod a poena peccati solvit, et absolutum insinuat, et vitam ex fide natam confortat. Qui ergo Spiritum sanctum recipit per fidem, eum magis obtinet in regeneratione, praecipue habiturus eumdem in confirmatione, hoc namque est Spiritum quasi quibusdam gradibus suscipere, per augmenta promoveri bonae vitae. Unde Spiritum non semel discipuli acceperunt: Spiritus nimirum per fidem vivificat, in baptismo contra vitia confortat, in confirmatione ad bene agendum aptat. Fides more poenitentiae suscitat, baptismus more confessionis sanat, [Col. 0841B] confirmatio more satisfactionis vegetat. Primo, post mortem vivum; secundo, post languorem sanum; tertio, post salutem robustum. Qui ergo ex sanguinibus, id est parentibus nati sunt ad culpam, denuo in aqua per Spiritum ex Deo renascuntur ad vitam: nascuntur veteres, id est filii irae, renascuntur novi, id est filii Dei. Regeneratio tamen inchoata fide, aqua promovetur, cumulanda confirmatione.
Sed si adventu Spiritus sancti remissio 154 peccatorum, ipsa demum regeneratio etiam ante lavacrum obtinetur; quid est quod lavacro specialiter ascribitur? Sed quandocunque haec accidant, quoniam accidere baptismus signat, merito ad baptismum pertinere judicantur.
Baptisma autem non alium liquorem, aliudve [Col. 0841C] elementum recipit, praeter aquam, auctore Domino, qui ait: Nisi quis renatus fuerit ex aqua, etc. (Joan. III, 4.) Neque aqua sufficit sine invocatione Trinitatis; unde Dominus mandavit baptizari omnes gentes: In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XIX, 28) . Baptizari, id est lavacri trina mersione, sicut Trinitatis invocatione. Tantum lavacrum invocatione Trinitatis dicendum, auctore Scriptura novimus; trinam vero mersionem usu et ratione suscipimus. Verum baptisma negamus, si Trinitatis desit invocatio; et non negemus, tametsi trina defuerit mersio. Invocationem Trinitatis necesse est adesse, trinam mersionem minime decet abesse. Absque eo quod necessarium est, baptismus [Col. 0841D] non est; absque eo quod convenit, esse potest, negligentia autem culpam habet.
[Col. 0841D] Magister, IV, dist. 5. Solus ergo ille aut baptista aut baptizatus aestimatur, qui juxta hanc traditionem, aut baptizat, aut baptizatur. Nec obest quidquam quominus baptisma dicatur, aut lavantis perversitas aut loti. Lotus nullomodo nocetur aliena, aliquo modo propria; non quidem ut non baptizetur, verum ut baptizando non emundetur.
Quid ergo? Joco atque risorie unus baptizat, alter baptizatur, nunquid hujusmodi dicemus baptizatum? [Col. 0842A] Sed dum ille joco baptizat, iste serio baptizatur, quid inde perdit? Nonne quod ad se pertinet facit, dum more ecclesiastico lavacrum suscipit, licet ille in hoc offendat quod irrisorie lavat, cum tamen regulam baptizandi non excedat. Sic si quis peccata confitentem sacerdos irrideat, nihilominus tamen irriso recte consulat, reus discrete confitens diligenterque satisfaciens a reatu nihilominus absolvitur. Contra si quis catholice per omnia baptizat, baptizandus autem irrisorio animo accedat, nonne irrisio sicut fictio rem sacramenti tollit; ipsum tamen sacramentum tollere nequit? baptizatus ergo non mundatus videtur. Sic licet quis conjugium quasi ludo contraxerit, nihilo magis tamen ludi objectio conjugium initum separabit. Sic ergo hinc inde [Col. 0842B] tota baptismi actio irrisorie agitur, tantum ordo sacramenti rite teneatur, cur ea quae per se sacramento nihil officiunt, conjuncta exstinguant? Aliud nimirum est sacramentum ipsum videre; aliud quid sacramento agatur inspicere. Sacramentum oculis se offert, res ipsa mente vestigatur. Sacramentum fit in corpore, virtus autem sacramenti in mente. Corpus demum aqua lavatur, anima vero Spiritu mundatur.
[Col. 0842D] Magister, IV, dist. 4 et 6 § 5. Sacramentum ergo baptismi, quod totum extrinsecus agitur, integram sui obtinens naturam, nullum omnino videtur suscipere detrimentum, quidquid irrisionis cujuslibetve erroris in mente versetur, [Col. 0842C] aut baptizantis aut baptisma suscipientis. Munditiae, propter quam sacramentum suscipitur, quoniam et ipsa intrinsecus agitur, interior error, nec alienus sed proprius jure noceat. Sic si exterius in actione sacramenti erratur, tunc demum sacramentum ipsum periclitetur. Si autem periculum sacramenti nihil nocet animae, quando ipsam fides sincera integre curat, nec corruptio animae corrumpat sacramentum, quando et ipsum sua absolutione perficitur.
Quid ergo si balneantes se baptizent? Si quis balneans in parvulis loco 155 sacramentum baptismi compleat, neutrum eis audeo negare neque sacramentum, neque sacramenti fructum. Quod ergo concedo [Col. 0842D] parvulis, quomodo negem adultis? Et licet illos, quoniam irreverenter suscipiunt, merito suscepti mysterii prives utilitate, attamen quoniam quoquo modo suscipiunt, qua ratione abalienes a baptismate? Tantum ergo tunc neges baptizatos, quando quod suum et proprium est baptismi, id praeteritur.
Christum super baptizatum in columbae specie Spiritus sanctus descendit (Joan. I, 32) , non quod unquam defuerit Christo, quippe ex Spiritu concepto, verum ut in baptizatos Spiritus sancti designetur adventus (cujus in designatione baptismati solet ignis interesse) nimirum non sibi, sed nobis baptizari voluit, et Spiritum sanctum descendere coelosque [Col. 0843A] reserari super se. Exterior ablutio significat interiorem, ut sicut aqua lavat carnem, Spiritus sanctus cogitetur mundare mentem. Lavacro plerumque ignis adjungitur, ut perfecta purgatio intelligatur. His nimirum elementis sordes dilui solent; absque igne tamen aqua declaratur nonnunquam spiritualium permundatio sordium. Et quoniam aquae solum est lavare, lavandis spiritualiter hominibus aquam merito Scriptura assumit, caeteros liquores, imo etiam caeterae lementa, huic negotio sufficere non credit. Aqua dum lavat, Spiritum sanctum mundantem designat; corpus dum lavatur, mundatio animae designatur. Aqua ergo Spiritum, lavatio remissionem peccatorum designat. Nimirum instar aquae Spiritus sanctus agit, instar lavationis [Col. 0843B] remissio peccatorum fit, auctore Paulo: Quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus: consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus (Rom. VI, 3) . In morte Christi, id est, in similitudine mortis ejus, aut per mortem ipsius baptizati, id est purificati sumus. Nam sicut Christus mortuus est vitae mortali, ita mors Christi nos mori facit per baptismum pristinae conversationi: Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, id est per baptismum vitiis mortui, in baptismo quoque ad similitudinem Christi sumus sepulti, ut non solum mortui a pristina conversatione cessemus, sed quasi sepulti atque longius [Col. 0843C] amoti non eam amplius appetendo cogitemus. Sed quid prodest veteri carere vita, nisi promoveamur in nova, Ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus?
Sed ut apostolicam collationem interius perscrutemur, videamus quid in baptismo morti, quid sepulturae, quid demum comparandum sit resurrectioni. Dum baptizandus aquae immergitur, mors Christi insinuatur; dum sub aqua latet mersus, sepultura Christi repraesentatur; dum sublevatur ex aquis, resurrectio Christi declaratur. Mersio repetitur [Col. 0843D] tertio, non solum in reverentiam Trinitatis, verum etiam propter triduanam Christi sepulturam. In sepultura Domini dies noctem tertio sequitur, in baptismo quoque trinam trina mersionem emersio comitatur. Ante adventum Christi dies sequenti cum nocte computabatur, in passione Domini ordo computationis mutatur, et dies antecedenti cum nocte numeratur. Prima computatio a die in noctem terminatur, quoniam primus Adam a die creationis lapsus corruit in noctem transgressionis. Secunda computatio a nocte in diem terminatur, quoniam secundus Adam veteris caligine praevaricationis depulsa, luce suae novitatis mundum illustravit. Terni dies in sepultura Domini sequuntur tres noctes, [Col. 0844A] quoniam qui cogitatione, locutione et opere, caligaveramus, in eisdem tribus emendati, morte Domini jam lucemus. Horum Dominus miseretur 156 dicens: Misereor turbae quia triduo perseverant mecum (Matth. XV, 32) . Eadem significatio nobis se offert in trina mersione, parique numero consecuta emersione. Nimirum Christiano ordine prius es moriturus, sepeliendusque tripliciter peccato, postmodum pari numero tibi surgendum est ut promovearis religiosa conversatione. Recte igitur aqua designat Spiritum sanctum, quoniam ipse mortificat sepelitque peccatum. Jure immersio insinuat remissionem peccatorum, quoniam id est immergi quod peccato mori atque sepeliri. Et quid est peccato mori aut sepeliri, nisi non solum culpa expiari, verum etiam [Col. 0844B] molestias pravae consuetudinis sedari? Merito quoque per emersionem regeneratio declaratur, quoniam sepulto peccato nihil aliud restat, nisi ut ad justitiam exsurgamus, ut qui peccato jam mortui sumus, denuo justitiae vivamus, ac per hoc qui nati fueramus vetustati, renascamur novitati. In baptismo ad modum aquae antecedit Spiritus. Similitudine mersionis subsequitur remissio, imitata emersionem. Extremum tenet locum regeneratio. Nimirum causa praevenit, primo purgans habitaculum malo, demum reformans bono.
[Col. 0843D] Magister, IV, d. 6, § 6. Sed baptismus nisi necessitas urgeat ad aliquam, praecipue vero paschalem usque solemnitatem [Col. 0844C] differri solet, ut interim catechizati, id est in fide instructi, tandem in ecclesia abrenuntiantes diabolo, a sacerdote celebriter baptizentur. Catechizantur prius, quoniam absque fide aut nollent, aut etiamsi vellent baptizari non deberent, quoniam nihil prodesset. Quoniam ergo ex necessitate catechizantur adulti, ratione consuetudinis, absque necessitate tamen, catechizantur et parvuli. Nam, sicut adulti si morte praepropera excludatur baptisma, sola ex catechizatione credentes salvantur, ita parvuli licet catechumeni absque baptismo certa ratione damnantur. Stare tamen debet lex catechizandi et in parvulis, non solum quoniam in adultis antecessit, verum multo magis quoniam quaedam [Col. 0844D] est expellendo diabolo praeparatio, ut pro baptizandis supplicatio, valens quidem, non sufficiens tamen saluti. Quippe ut salvetur quis, aut necessaria fides est adultis, aut sacramentum fidei, qui est baptismus, parvulis. Nam absque utroque nemo salvari potest.
[Col. 0844D] Magist., IV, d. 6, § 7. Puer ergo quoniam credere nescit, sacramentum credendi requirit. In hac aetate opus est patrinis, quorum ministerio sacerdoti puer praesentetur, quorum testimonio, ne deinde quaestio de baptismate oriatur, puer baptizatur. Nam quoties baptisma ambigitur, si puer est, quoniam absque lavacro [Col. 0845A] perderetur, omnimodis baptizetur. Sancti [Col. 0845D] Leo Pap., epist. ad Rust. Narb. Idem Leoni Ravenn. ep. 37, et concil. Carth., De cons. dist. 4. enim haud judicant iteratum, quod ignoratur patratum. Si adultus est fidemque habet, nihil periculi est, si non est baptizatus, dum aut domestici mentiuntur renatum, aut tacent verum; nam more omnium se in pueritia baptizatum credit. Item ad patrinos pertinet et pro pueris respondere, et pactionis per responsionem Deum inter et hominem initae sponsores esse. Unde curandum est eis ut quod pepigerunt pro parvulis, laborent fieri in adultis. Cur enim aut sacerdos interrogaret, aut pro puero patrinus responderet, se credere et diabolo abrenuntiare, nisi quia id sacerdos requirit, idque patrinus promittit quod tempore suo puer credet, viasque fidei inconcessas declinabit? in vanum enim et ille [Col. 0845B] puero nihil intelligenti sermonem dirigeret, et iste qui nondum fidei capax est, fidelem responderet.
[Col. 0845D] Magister, III, d. 6, § 7. Patrinis ergo dirigitur sermo. Verum quia pro puero fit, ita pronuntiatur quasi puero diceretur. Quare dum a presbytero hujusmodi interrogatio auditur: Puer, credis in Deum? Abrenuntias diabolo? hoc profecto intelligitur: Patrini, num pro puero spondetis, quod vita comite sit diabolo abrenuntiaturus? Augustinus tamen ita responsionem patrinorum exponit: Credo, id est sacramentum credendi percipio. Quare dum audis interrogationem: Puer, credis in Deum? et responsionem: Credo; id profecto intelligis: Patrini, quorum officio puer praesentatur [Col. 0845C] Deo, num sacramentum credendi percipiet? Percipiet.
Sic ergo catechizatio pernecessaria est magnis, potest quoque deesse parvulis; ita patrinorum officio, quo egent parvi, carere possunt magni. Patrinis eget infantia ea causa, ut plerique autumant, ut salventur fide aliena quibus deest propria. Prodest quidem aliena fides puero: quippe sine ea non induceretur sacramento. Sed tametsi nullus adesset patrinus, imo nullus omnino foret in mundo qui crederet, tantum vel paganissimus morem Ecclesiae tenens baptizaret, nihilominus virtute sacramenti servatus, apud Christum, qui solus baptizat, misericordiam inveniret. Non enim ad eum qui ore ac [Col. 0845D] manu sacramentum conficit intuendum est qualiscunque sit, quoniam nec a bono melius, nec a malo pejus peragitur. Verum illum inspiciamus cujus est solius suo vim conferre sacramento. Unde cum fictus aut immundus accedit, quod hominis est sacramentum ab homine percipit; quod Dei est, purgationem a Deo non percipit. Quam cum magnus est fide praesumit ante sacramentum, parvus quoniam fidei expers est, in sacramento eam recipit [Col. 0846D] Consule notas ad cap. 13 hujus partis. . Itaque res sacramentum suum comitatur in pueris antecedit in adultis.
Sacramentum noc solet catechumenis usque ad solemnitatem differri, ut coram populo recipiatur, ad honorem Deo, ad exemplum proximo. Nec est periculosa exspectatio his qui catechizando justi sunt ex fide. Verum parvulis quibus licet catechumenis nihilominus gehenna impendet, nimium periculosa mora est, quorum de vita ambigere infantiae comes languor cogit. Unde eos quantocius baptizari apud prudentiores mos est. Majores autem natu facti prius catechumeni, tempore suo regenerantur abrenuntiantes diabolo [Col. 0846D] Magist., IV, dist. 6, § ult. . Ideo namque sacerdotes interrogant, ut ipsi abrenuntiando respondeant, [Col. 0846B] nec solum locutione, verum multo magis voluntate; nam ad id tendit: Interrogatio bonae conscientiae in Deum (I Petr. III, 22) . Nam si aut fornicatores, aut ebriosi, aut alio quovis in flagitio perseverare malunt, indigni lavacro refutantur: quamvis enim admittantur lavacro, admittuntur absque commodo; quippe illis in culpa merito denegatur venia, quos vitio obligatos indurat impoenitentia. Ergo percipiunt sacramentum nec percipiunt sacramenti fructum: percipient autem cum mollita mente abscedet impoenitentia, nunquam tamen iterato sacramento. Nam sicut mors, sepultura, resurrectio Christi, una est; unum quoque esse decet sacramentum, quod harum rerum in similitudinem sumitur.
[Col. 0846D] Magist. IV, d. 7, § ult. Una quippe mors Christi cum sepultura, ac resurrectione similiter una, unum per baptismum quod in nobis ipsa designat, etiam operatur quoties amore mali non resistitur operationi. Cum ergo una 158 sola morte Christi uniusque solius efficacia baptismatis, venia tibi praesto est, quotiescunque poenitentia haud abest; sicut mors Christi nunquam repetitur nec mortis similitudo baptisma, unquam repetatur. Quippe una fides, unum baptisma praedicatur (Ephes. IV, 5) . Quamobrem, quoniam baptisma nunquam repetitur (quod quidem solis modo debetur presbyteris, nisi cum ex necessitate quilibet accitur, [Col. 0846D] ne sine sacramento ex hac vita exeatur. Modo presbyteris sacramentum hoc Ecclesia commendat, quoniam tempore apostolorum indifferenter fiebat); quoniam, inquam, baptisma nunquam repetitur, nec confirmatio, quoniam et ipsa semel sumpta sufficit, repetatur. Quae recte confirmatio dicitur, quoniam super hoc quod peccata ipsa quoque dimittit, in bono etiam confirmat, et quasi athletam contra spiritualia nequitiae praearmat. Et [ melius, sed] est sacramentum baptismatis magis necessarium, sine quo non est salus parvulis. Unde cum necessitas [Col. 0847A] cogit, potestas baptizandi nulli interdicitur. Sacramento autem confirmationis non tantopere opus est parvulis; quippe quo carere possunt absque periculo salutis. Confirmari tamen debent et ipsi, maxime ad opus futuri. Unde cum parvuli ad Dominum deferrentur ut eos tangeret, imponebat illis manus (Marc. X, 13) . Ipse quoque de confirmatione parvulorum decretum ponens ait: Sinite parvulos ad me venire.
Debent ergo parvuli in parvitate sua confirmari. Quamobrem negligentiae reatus judicatur, quoties his, qui interim mori possunt, sacramentum istud per desidiam differtur.
[Col. 0847B] Sed quia opus est manus cito imponi aut nostro tempore baptizatis, aut praeterito circumcisis, cum sacramentum jam perceptum usque ad annos discretionis ad salutem obtinendam sufficiat? Nam exinde contra laborem luctae opus est confirmatione. Sed impositione manuum Domini aut ejus ministri, credibile est, gloriam vitae aeternae prius concessam postmodum auctam. Et est confirmatio dignior baptismo, quanto dignius est athletam fieri, quam a morbo curari. Hoc namque sanat, illud sanatum vegetat. Unde soli episcopo confirmatio nunc conceditur, sicut tempore apostolorum quoque concedebatur. Confirmatio igitur impositione manuum episcopi data, sicut et eucharistia consecrante presbytero confecta, quanto difficilius obtinetur, tanto [Col. 0847C] pretiosior aestimatur, quippe inter sacramenta quod difficultate quadam adipiscimur, magis est dignum minusque necessarium; quanto enim minus quodque difficultatis habet, tanto utique plus necessitatis obtinet. Provida institutio, ut id sine quo non est salus ubique sit praesto; id unde certior fiat aut cumulatior, tanto sit rarius, quanto ab acquisitione salutis remotius.
Sed licet non liceat sacramenta quaedam iterari, quoniam semel sumpta ad omne sufficiunt tempus, sunt tamen alia quae nisi saepius percepta, non sufficiunt illi qui supervivit. Unde confessionem et [Col. 0847D] eucharistiam crebro repetimus. Quoties enim peccamus, emendationis gratia confessione egemus; quoniam autem infirmitas carnis infirmare spiritum non cessat, utrumque confirmare subsidio eucharistiae non cessamus; ea nimirum jure habita, et peccatum dimittit et robur infundit. Sicut e contra male sumpta culpam augmentat, reumque debilitat.
Ergo Christianae legis auctoritatem amplectamur, dum quodque sancit aut semel fieri aut repeti. Tectum paries et fundamentum tria haec in robur sunt domui; quod pingitur, quod sculpitur, in ornatum. Illa reddunt 159 aedificium, ista conspicuum. Spirituali quoque in templo trina ex mersione, Trinitatisque invocatione, virtus constat aedificii, caetera autem decorem faciunt sacramenti. [Col. 0848A] Virtus enim Trinitatis adest sacramento baptismatis, quod dum Christus baptizaretur nobis est insinuatum. Ei namque baptizato: Aperti sunt coeli, et vidit Spiritum Dei descendentem sicut columbam, et venientem super se. Et ecce vox de coelo dicens: Hic est Filius meus dilectus in quo mihi complacui (Matth. III, 16) . Filius baptizatur, Spiritus Dei sicut columba super baptizatum descendit, dignitatem baptizati paterna vox innotuit.
Ecce baptismo beata adest Trinitas, lotos efficiens columbinos, ac per hoc filios Dei dilectos, tanto nunc placentes, quanto prius displicentes, qualibus merito coeli reserantur. Et quamvis ista adultis per [Col. 0848B] fidem prius adsunt, tamen dum obedientes lavacro se humiliant, cumulatius eadem se infundunt. Sed propterea haec ad nos per baptismum retorqueo, quoniam ea nec nata sunt, nec creverunt per baptismum in Christo. Verum insinuatur in baptismo capitis, quid ex baptismo debeatur membris.
Sed quid est quod baptizatis coeli aperiuntur? num quod jam sunt digni visione Dei, adeo ut quantumlibet antea foedi fuerint, nihilominus baptismo mundati, si forte mori mox contigerit, indilate coelo invehantur. Sed de his minime intelligi potest, qui suscepto lavacro ante passionem Domini morte praeventi sunt: nam coelum antea clausum, Ascensio Domini reclusit. Ad inferos ergo descenderunt. Quale ergo baptisma est, quod virtute sua [Col. 0848C] cassum coelos non aperit? aut quomodo circumcisioni praevalet, dum qui baptizatur, sicut qui circumciditur ad inferos descendit?
Sed tempora divisa sunt circumcisionis atque baptismatis. Tempus namque circumcisionis sicut et legis usque ad passionem Domini, quoniam imminente passione ait: Non bibam amodo de hoc genimine vitis (Matth. XXIII, 33) . Vitis populus est Judaeorum, quoniam vinea Domini Sabaoth domus Israel est (Isa. V, 7) ; genimen fructus est observationum. Hic ergo sensus est, de hoc genimine nihil bibam, sed totum respuam amodo, id est ex tempore passionis. Ex modo autem bibam, id est jucunde accipiam genimen non hoc, sed novum, [Col. 0848D] nec solus sed vobiscum. Nemo ergo ex quo passus est Dominus Judaicis se subdat institutis, quae omnia Apostolus reputat ut stercora (Philip. III, 8) , quoniam qui ea tractante fedi, fetidique fiunt. Tantum ea quae per figuras signantur, tanquam nova novus quisque reverenter arripiat, nullum novae legis recusans decretum. Tempus ergo circumcisionis, quoniam veteri homini proponitur, in morte Domini terminatur, baptisma autem sicut novo homini destinatum, finita circumcisione proprium obtinet locum, unde Dominus post resurrectionem discipulis ait: Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis (Matth. XXVIII, 19) .
Dominus, post resurrectionem, universale de baptismo decretum sanciens, post resurrectionem baptismo proprium tradit locum. Sed quoniam catechizatio praeparat locum baptismo, prius dicit, Docete omnes gentes (ibid.) . Post, paucis verbis, quid sit opus baptismo, comprehendit, dicens: Baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, etc. Sed quoniam post sacramenta bona vita requiritur, tertio gradu subjungitur: Docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis.
160 Verum ne tantum opus diffidentiam pareret infirmis, certitudine promissorum incertitudinem fulcit titubantium, inquiens: Ecce ego vobiscum sum [Col. 0849B] usque ad consummationem saeculi (ibid.) . Sed ut auctoritas baptismi post resurrectionem privatim injuncta claresceret, ante resurrectionem sacramentum lavacri coram Domino publice celebratur. Nihil igitur mirum, si quid defuerit baptismo tempore non suo suscepto. Et praevalebat etiam tunc circumcisioni, quoniam, cum circumcisio non sufficeret nisi post resurrectionem baptisma sequeretur, baptisma ante sumptum non postmodum erat iterandum, quippe nihil minus post resurrectionem vigebat, propterea quod ante resurrectionem sumebatur. Item baptisma tanquam propositum adultis actualia etiam contra peccata (praeterita tantum) sumitur remedio, in tantum fortasse ut nullam expiationis gratia requirant poenam post lavacrum. [Col. 0849C] Circumcisio vero tanquam pueris oblata solum originalem excusat noxam.
Sed digressi redeamus, et inquiramus quid sit, quod baptizatis aperiuntur coeli. Nonne ea ratione coelum reseratur, ut baptizatis patere introitum loci illius intelligatur? Sed ad quid patet, si intrare non licet? si quis baptizatur et propter anteactam foeditatem, quoad poenitentialem compleverit satisfactionem, ab ingressu coeli detinetur, nonne ei janua est clausa dum arcetur ab ea? quod si virtute baptismi statim coelos introeunt ii qui paulo ante in carne commemorantes flagitiosissimi exstiterunt, [Col. 0849D] quomodo nullum peccatum impunitum? Audi Apostolum: Sine poenitentia enim sunt dona Dei (Rom. XI, 29) . Quod expositor ita explanat [Col. 0849D] In Glossa. : Gratia Dei in baptismate non requirit gemitum vel planctum, vel opus aliquod, nisi solum fidem, et omnia gratis condonat. Dona ergo Dei, id est remissio peccatorum in baptismo facta, non requirit poenitentiam, id est purgatoriam poenam post remissionem. Nimirum cor contritum quod baptisma praevenit, et humiliatum quod sacramento obedientem submittit, ita reum purgat, ut pro poena sufficiat. Tanti apud Deum est compunctio cum humilitate per obedientiam. Spiritus ergo sanctus super catechumenos descendit, et condonat culpam [Col. 0850D] Vide notas ad cap. 13. . Item super baptizatos [Col. 0850A] descendit et condonat poenam, catechizatio namque meretur veniam, sed nondum evacuat poenam; sicut confessio pura culpam quidem tollit, sed satisfactionem requirit. Baptisma vero, quoniam venia peccati jam antea habetur, satisfactionem de peccato condonat, sicut martyrium, dimissis omnibus peccatis, omnem etiam molestiam post se de habitaculo suo eliminat. Unde cum tricesimus sexagesimusque fructus obtineat laevam, centesimus qui martyrium est, transitum facit ad dexteram. Quare? quoniam merces martyrum non differtur post mortem.
Baptizatis igitur, et non ante, merito coelum patere [Col. 0850B] pronuntiatur; quoniam noxarum per catechizationem dimissarum satisfactio nondum expleta a visione Dei prius secluderet. Verum rite baptizatos solum mortalis status a gloria semovet. Flammam vero versatilem, quae nos ab ingressu paradisi reos detinuit (Gen. III, 24) , unda plene reconcilians Deo, ut introitus pateat, exstinguit
Notandum tamen quod si quem fidelium inter Resurrectionem et Ascensionem ex hac vita contigerit decessisse, eum Domino Jesu interim associatum exspectasse Ascensionem, antequam janua coelestis reserari non debuit. Unde apparet quod 161 non eis qui ante, sed solum his qui post ascensionem baptizati sunt, patet janua coelestis. Nisi forte quis ponat coelos renatis apertos, non quod [Col. 0850C] mox liceat, verum quod illuc tempore congruo scandere licebit. Sed ea ratione: Justis ab origine mundi sunt aperti, quando potius leguntur clausi, sceleratissimis quoque sed convertendis, poenitentibusque, sed nondum condignos per fructus emendatis, quia omnibus coelum aperit non perspicuitas providentiae, verum Redemptoris morte comparata dignitas vitae. Neque enim Deus intuitus providentiam suam coelum claudit aut aperit, sed vitam nostram. Neque dum hoc facit, futura contemplatur, sed praesentia; neque enim id modo attendimus quid de singulis providentia sentiat, verum quid sententia Dei, merita non ut erunt, verum ut sunt discutiens, de uno quoque discernat. Nam si [Col. 0850D] providentiam spectas, quae exitum rei metitur, inter baptizatos pauci sunt, quibus coeli aperti sunt. Sententiam ergo contempleris, quae omnem baptisma rite suscipientem, quoniam in praesenti dignum coelo considerat, coelo adjudicat; alioquin quos providentia excludendos judicat, si nec sententia Dei licet lavacro sanctificatos, quoniam restat adhuc satisfactio, dignos vel in baptismo coelis putat, quomodo talibus coelum aperitur, qui nec modo intrare digni sunt, nec unquam erunt. Nam de illis modo agimus qui per baptisma boni fiunt, sed cito ad vomitum redeunt. Num ideo coeli aperti asseruntur, quod eam in baptismo, illi qui ante scelerate vixerant; gratiam consequantur, quam si ad finem usque [Col. 0851A] prosequantur, propter ipsam coelo donabuntur tamen, a foeditate gentilitatis, poenitentiali emendatione prius expiati, aut in hoc saeculo aut in futuro? sed secundum hoc non jam coeli supradictis asseruntur aperti, sed creduntur sub conditione quadam aperiendi. Simili quoque ratione in confessione coeli aperiuntur.
Cum igitur coeli dicantur aperti in baptismate, cur etiam id non dicitur in confessione, nisi ideo quod post confessionem restant fructus poenitentiae, post baptismum non restant? Merito igitur coeli dicuntur aperti in baptismo, quod ipsum, Scriptura [Col. 0851B] duce, fieri creditur in martyrio; quippe in utroque praesto est regnum coelorum. Et quamvis apertos coelos mystice intelligamus, non tamen a vero dissentit, quod ita eos corporales oculi dissiluisse conspexerint, sicut inde Spiritum sanctum corporali specie descendere conspexerunt. Unde apud Marcum Dominus statim: Ascendens de aqua vidit apertos coelos et Spiritum tanquam columbam descendentem, et manentem in ipso (Marc., I, 10) . Et apud Joannem: Testimonium perhibuit Joannes, dicens, quia: Vidi Spiritum descendentem quasi columbam de coelo et mansit super eum (Joan., I, 32) . Quid est quod ascendens de aqua vidit apertos coelos, nisi quod corporeis oculis apertio corporalis se tunc [Col. 0851C] ingerebat, nam spiritalis apertio spiritualibus oculis et capitis, et membrorum praesto semper est. Quid item est quod ascendens de aqua vidit apertos coelos? quid hoc insinuat, quod ascendens apertos cernit, nisi quod existenti in aqua apertio fiebat, quae ascendenti de aqua jam facta apparebat? Quid sibi vult quod postquam coeli visi aperti pronuntiantur, post Spiritum de coelo visum descendere supponitur, nisi quod apertionem descensio est subsecuta? ordo decens, ut antecedat apertio, unde visatur columbae descensio: quam enim de coelo constat descendisse, unde potius descenderet, quam ex apertione, cum id maxime conveniat mysterio? Id nimirum coelum est aperiri, indeque columbam venire, de supernis gratiam hominibus 162 dispensari, [Col. 0851D] propter quam post hominem liceat coelestibus interesse civibus. Coeli ergo aperiuntur, ut haec columba super baptizatos descendat, reduxque eos januam per apertam in alta transvehat.
[Col. 0851D] Magist., IV, dist. 14. Quoniam pactum baptismi subditi adhuc vanitati non servamus, secundum post naufragium nobis refugium constituitur confessio. Unde Propheta de Deo loquens ad nos sermonem dirigit instruendos: Effundite coram illo corda vestra (Psal. LXI, 9) , id est confitemini peccata. Et sub eodem [Col. 0852A] sensu item: Revela Domino viam tuam (Psal. XXXVI, 5) . Sed ante confessionem, ubi virus evomitur ore, necesse est virus ipsum separari a corde. Quid est enim effundite corda vestra, nisi extra vos fundite quae latitant in conscientia? et quid est extra vos fundite, nisi ab intrinsecus ejecta extrinsecus annuntiate, juxta illud: Quoniam iniquitatem meam annuntiabo? (Psal. XXXVII, 19.) Nihil ergo valet confessio oris, nisi pretium sumat ex affectione mentis. Ante omnia ergo opus est ut malefacta confessurus ex malefactis ingemiscat, quoniam cor contritum et humiliatum Deus non despicit (Psal. L, 19) . Quod si cordis contritio origo est correctionis, qui de noxa nondum dolet, aut, quod nequius est, de commissa gaudet; nondum quod nondum [Col. 0852B] odit confitendo accusat; proprio de judicio se condemnat. Non enim confitetur adversum se injustitiam suam Domino, quod faceret si quam confitetur, adversam voluntati sentiret. Sed qui vere gemit, ab his unde denuo gemat cessare disponit, juxta illud: Peccasti, quiesce (Eccli. XXI, 1) . Nimirum gemitus ille sordet ante Deum, qui foeditatem anteactam deplorat, futuram exoptat. Non quod deploratio per se displiceat, sed quod ex adjuncto vigere non queat. Sic Judam satis superque poenituit, sed poenitentiam desperatio comes inquinavit, utrinque enim quod bonum esse poterat in proprio, contaminatur ex alieno; unde magnopere cavendum est, ne quis vitam correcturus, dum conscientiam fida discussione evertit, aliquid tale post se deserat, [Col. 0852C] unde conscientiam perniciose premat. Nam qui in uno offendit (Jac., II, 10) , nolens inde emendari, reus est omnium, unde corde contrito se putabat liberatum: reus est omnium, quia propter unum quod retinet, caetera omnia quae ipse dimittit, ipsi Deus non dimittit. Medico omne unde vult curari delictum suum cognitum facit, unam in qua aegrotare mavult, injustitiam abscondit, contra Prophetam: Delictum meum cognitum tibi feci, et injustitiam meam non abscondi (Psal. XXXI, 5) . Hunc pro peccatis rogaturum, iniquitatem si aspexit in corde suo, non exaudiet Deus (Psal. LXV, 18) , ipse enim in Quacunque hora ingemuerit peccator, omnium iniquitatum ejus non recordatur (Ezech., XVIII, 22) .
Cum ergo scelerum veniam dat, non aliqua, imo omnia condonat, nam quem omnium poenitet, pacato jam sibi Deo, omnium veniam obtinet: qui autem vel in uno impoenitens perseverat, ab irato munera Deo, reconciliatis potius danda, non impetrat.
Sed poenitentiam plerumque parit timor in illo qui timet ardere, non peccare. Vir [Col. 0851D] V. Aug., ser. 19 De verb. Apost. circa finem. certe malus, quoniam vir bonus plus horret culpam quam gehennam. Ille praevidens poenam reprimit culpam; si [Col. 0852D] Qui timendo non facit male, mallet facere, si liceret. impune liceret, repressam exerceret. Nec [Col. 0853A] potest bonus esse, quisquis illicita vellet si auderet. [Col. 0853D] August., in psal. XXXII, medio. Aug., ser. 15 De verbis Apostoli . Quodam enim modo id cujusque voluntas affectat, quidquid solum ex necessitate recusat. Nam quod coactus facis, id te facere verum est, id te velle falsum est. Voluntas nimirum universum supergressa violentiam, jus propriae libertatis intactum defendens, servitutem 163 corporis grassator [ forte, grassatoris] opponit injuriis. Qui ergo ex timore poenitet, adhuc est servus, quoniam flagra formidat; nondum filius qui patrem amans sperat haereditatem. Servus autem de habitaculo Sarae ejicitur, quippe haeres non futurus (Gen. XXI, 19) . Quamobrem quisquis dum poenitet, solum timore angitur, nondum per poenitentiam veniam meretur. Verum qui largitur timorem ut ex timore poenitendi [Col. 0853B] necessitatem incutiat, is cum poenitentia largietur amorem, ut sit poenitens venia dignus; tantum initio sapientiae praeventus largitori suo prout decet gratus existat. Ut quid enim timor Domini initium sapientiae nuncupatur, nisi quia quisquis debitis officiis timorem Domini amplexatus, consequenter sapientia, quam incomitatam charitas non deserit, pristinam triumphaturus conversationem, divina miseratione praearmabitur, nimirum et lamenta poenitentiae, et operum claritas, tanquam insipida respuuntur, nisi charitas utrique rei condimentum beneplaciti administret. Unde Apostolus charitatem non habenti nihil putat si praecellat scientia, si corpus suum anxietati tradat, si facultates suas in usus pauperum distribuat (I Cor., XIII, 3) . Unde nobis innotuisse voluit omne illud fore Deo ingratum, quod quantumlibet fulgere visatur, ideo sordet quoniam charitate non conditur.
Sed qui diligit iniquitatem odit animam suam (Psal. X, 9) , qui vero animam suam odit, is profecto charitatem non habet, quam si haberet, animam suam amaret utique. Nimirum recte diligere, id demum eo animam suam amaret. Qui ergo diligit iniquitatem, jam non habet charitatem, sed quod extra charitatem fit, prodesse nequit; quare, dum quis diligit iniquitatem, non id agit unde praemium ferat. Nimirum iniquitatem diligere, id utique est malam arborem esse: mala autem arbor non potest facere bonos fructus, sicut nec bona malos, quid ergo? qui vel unam iniquitatem diligit, nullum interim bonum facit.
[Col. 0853D] At ipse est in oratione devotus, in jejunio sedulus, severissime apprehendit disciplinam; magno cum affectu impendit misericordiam, solam libidine vexatus maculam trahit. Quoniam ergo propter unum vitium quis mala arbor est, nec mala arbor bonos fructus facere potest. Quid dicemus? Num ubi est unum vitium nullum est bonum? Quis hoc astruere conetur, cum aliter esse et ratio consulta discernat, et experimenti declaratio convincat? Constat virum justum saltem venialiter delinquere; cur [Col. 0854A] non etiam constet virum iniquum in multis bene agere? Quare ubi unum est malum, non ideo omnia ibi sunt mala, sicut nec ubi unum est bonum, omnia statim sunt bona. Sed plerumque sunt et bona inserta malis, et mala bonis.
Bona tamen et mala aliter et aliter pensantur, dum attendimus quid in natura sunt, aut quid in efficacia possunt. Virtus et vitium, si utriusque naturam consideras, nec illa unquam esse bona desinit, et istud semper malum existit. Sin vero utriusque rei vires metiris, tunc vera ratione unumquodque bonum est, cum illum in quo est virum aut bonum, aut meliorem efficit, dignum jam gloria. Econtra illud rite malum putes unde quisquis malus fit, aut in malo crescit, merito multandus poena. [Col. 0854B] Cum vero virtus quaelibet seu vitium proprietate virium destituitur, jam illa nec bona est, quoniam nihil prodest; nec mala, quoniam nihil obest. Istud vero pari ratione, nec natura utitur ut noceat; nec contra naturam id fieri potest ut valeat.
Notandum tamen quod videntur nocere bona, cum quis inde extollitur, et prodesse mala cum quis inde humiliatur: nunquam tamen vera ratione nocet bonum, nocet autem semper vitium, vitio hominis ex bono natum. Sic econtrario quod iniquum est, nunquam prodesse potest; verum Spiritus Domini qui omnia cooperatur in bonum, 164 ex malo bonum educit. Sola charitas ea virtus est quae virum [Col. 0854C] bonum creat. Charitatis pro initio, aliarum quoque virtutum accessio [ forte, accessu], jam natam bonitatem accumulat, scientia Scripturarum per omnia praestante ducatum. Dum regnat charitas, vitium quidem in homine est, sed sine viribus est; illud quippe solum interim admittitur, quod aut ex fomite peccati invincibile germen erumpit, quam propassionem aiunt (contra hujusmodi remediatur baptisma, juxta illud: Beatus vir, cui non imputavit Dominus peccatum ) (Psal. XXXI, 2) , aut veniale est, sine quo non vivitur. Contra hujusmodi quotidiana mala, quotidiana sunt bona, ut eleemosyna, oratio, confessio, juxta illud: Confitemini alterutrum peccata vestra ut salvemini (Jac. V, 16) . Invisibilia minus sunt mala, quoniam caveri et vinci in hac vita non [Col. 0854D] possunt [Col. 0854D] Lib. II De peccat. meritis, c. 4; lib. I De nupt. et conc., cap. 25; lib. VI, contra Julian., cap. 19. . Haec omnia cum fomite, unde quasi ex mala radice pullulant, ante lavacrum, sicut de concupiscentia perhibet Augustinus, ad damnationem trahunt, in baptismo a reatu solvuntur, post baptismum ad agonem relinquuntur.
Concupiscentia ergo quoniam ipsa invincibilis est, cum tota germinatione sua, quoniam ea quoque vinci non potest, post baptismum derelicta in baptismo [Col. 0855A] excusatur. Venialia autem quoniam quodammodo vitari possunt, non (more invincibilium) cum fiunt absque reatu sunt; sed veniam satisfactione, levi tamen, exspectant. Venialia autem, sive invincibilia sicut et criminalia, ortum sortiuntur in mente. Singula autem trium nominibus suis servatis increscunt, quotiescunque prout suadet natura, corporis sibi membra inflectunt. Humana nimirum corruptio varios menti ingerit motus; mens mota eadem varietate tabefacit corpus. Singulis in peccatis quiddam invincibile est, primus videlicet motus, quem aut suggestio diaboli, aut fomes peccati occasione oblata suscitat quiddam veniale, idem videlicet motus, quem jam quadam cum mora delectatio tractat et amplexatur. Delectatio cui ratio dissentiat, [Col. 0855B] nec tamen exstinguat, delectationis modum excedit, flagitioque proxima est, quoties eo usque vagatur, ut an agendum sit quod suggerit deliberetur. Discussio inquirens quid sit bonum, quid vero malum probatur. Juxta illud: Omnia probate (I Thess. V, 21) . Sed quod discussione pravum cernitur, inde deliberare fietne necne, merito accusatur, propter illud: Quod bonum est tenete (ibid.) . Qui ita deliberat, jam non vivit, necdum mortuus est; quippe dum de utroque disceptat, utrum velit ignorat; neutrum enim adhuc vult. Nam si alterutri consentiret, deliberatio jam non foret, is animum nec avertit malo, nec advertit bono. Et quoniam utrumque novit, dubius tamen utrum duorum eligat, non mox malo praefert bonum, non statim [Col. 0855C] spernit malum, veneratus bonum; sine dubio injustus est. Quamvis enim ei vitio unde deliberat, ratio nondum consenserit; attamen hujusmodi deliberationem statim non abominari, hujusmodi in deliberatione immorari, eique favere, plane est pravitati consentire. Nec putes illum quem affectus mali undique pertentant, licet quodammodo affectum, ideo affectibus praebere assensum: nam vir bonus affectionum procacitatem tolerat invitus, quod non vult illud agens: qui enim pravo motui favet, ac per hoc fovet, is quamvis dissentiat actioni, ejus pravae jam consentit radici, factus utique malus, quoniam amat malum. Is si pravi motus impetum mox oppressisset, sine vulnere de hoste triumphasset. Nam [Col. 0855D] quoties quisque assultus patitur vitiorum, toties numero si viriliter resistit triumphator existit, tot acquirens coronas quot victorias. Econtra pravum adversus motum quanto quisque mollius se habet, tantumdem confusionis obtinet. Verumtamen quisquis Deo defensus ab amore vitii voluntateque 165 peccandi se abstinet, dicens cum Apostolo: Quod nolo id ago (Rom. VII, 20) , suisque demum a finibus, gratia confortante adjutus, invisum propulsat languorem, tropaeum diu optatum vix quidem, at tandem adipiscitur. Et hae quidem sunt propassiones quae, dum citra consensum sunt, veniales sunt. Ex quo enim assensus adhibetur, damnabile fit quod admittitur. Est autem consensus, quoties aut [Col. 0856A] voluptate, aut amaricatione incitati, sive per deliberationem, sive per impetum, pravitati acquiescimus, non jam libidinem animi reprimentes, sed frena laxantes, ut voluntas jam nihil desit malitiae, licet aliquando frustretur effectione; idque est quod virum aut malum creat, aut in malo cumulat. Homo dum talis est, mala arbor est, quae bonos fructus non facit. Interim tamen plerumque multa agit, quae si secundum naturam attendas, bona utique sunt; si secundum effectum, jam non sunt. Nimirum vicinia mali bona enervantur: Quippe modicum fermenti totam massam corrumpit (I Cor. V, 7) , donec poenitentia succurrat, ut ea quae mortua fuerant, reviviscant.
[Col. 0855D] Magister, IV, d. 15, § 5. Bona ergo dum sunt corrupta, imo mortua, quid prosunt? profecto jam nec vere bona, nec boni fructus dicenda sunt; quoniam virum bonum, bonamve arborem, nec creant, nec cumulant, nec praemio digna sunt, quoniam juxta Apostolum nihil prosunt (I Cor. XIII, 3) . Homo ergo nec malus, propter bona sua est bonus; nec bonus propter mala sua est malus: atque ideo expressae locutionis sectator, nec illa dignabitur nuncupare bona, nec ista mala, quoniam moribus suis cassa a nativo vigore degenerant. Nimirum quae per se regnarent, fortiori superveniente, torpentia subjacent. Recte Dominus quibusdam ait: Quomodo potestis bona loqui cum sitis mali? (Matth. XII, 34) , nam qui mali sunt, nec [Col. 0856C] bona loqui possunt. Sic mala arbor non potest facere bonos fructus, quoniam non est qui faciat bonum, non est usque ad unum (Psal. XIII, 4) . Nemo enim facit bonum, donec accesserit ad unum, id est Deum; sic bona arbor non potest facere malos fructus. Potest fortasse arbor bona fieri mala, quoniam econtra mala arbor fit bona; sed neutra arbor alterius usurpat fructus.
Humano forsan sensui aliter videatur; verum qui non fallitur Deus, iniquitatem si aspexit in corde, ipsum cor corruptum judicat, atque ideo quidquid in depravato corde continetur, aut inde extrinsecus profunditur, id quoque quantumlibet in natura sua excellat, divinum examen vel unam propter maculam [Col. 0856D] cordi haerentem corruptum decernit. Sic quoties Pilatus sanguinem Galilaeorum miscet cum sacrificiis eorum (Luc. XIII, 1) , eorum Dominus reprobat libamen. Quid est hoc? Pilatus, qui os malleatoris interpretatur, diabolus est, qui est malleus universae terrae, vasa figuli probans. Galilaei transmigratores exponuntur, hi sunt Christiani, quorum est propositum ab incolatu hujus vitae in regnum futurae transmigrare. Sanguis, qui quasi ex latibulis erumpens inquinat et debilitat, concupiscentia est, quae, dum ad usque consensum prosilit, spiritum foedat et labefacit. Sacrificium opus est bonum.
Sed si bona quae a malis fiunt, mortua sunt, et quoniam charitas deest, nihil prosunt, quid est [Col. 0857A] quod nullum bonum irremuneratum perhibetur, unde diviti jam damnato dicitur: Recepisti bona in vita tua? (Luc. XVI, 25.) Sed iniquus et deliciosus dives, quid tale in vita facere potuit, cui compensatio praemii deberetur? quomodo bona pravorum mortua, nihilque proficientia asseruntur, si vel hac in vita remunerantur? num dicemus ea mortua, nihilque prodesse post hanc vitam, eadem vivere atque prodesse in hac vita? unde: Recepisti bona in vita tua. Ad quod fortasse pertinet, quod obstetricibus Aegyptiis quae timore Dei contra praeceptum Pharaonis mares servaverunt, quae etiam postea timore mortis Regi mentitae sunt, benefecit Deus [Col. 0857D] August., contra Mend., c. 15. . Et quia timuerunt Deum aedificavit illis domos (Exod. I, 21) , id est aliquas rei familiaris idoneas facultates
[Col. 0858D] Magister, ubi sup. Exilia ergo atque corrupta bona, num brevi atque mala in vita dicemus valere, vera autem bona vera in vita? Nulla tamen ratione bona sunt, quae nulla aut mala de intentione prodeunt: bona fortasse apparent, sed aut absque intentione bona non sunt, aut malam per intentionem mala fiunt: affectus enim tuus operi tuo nomen imponit. Unde Dominus: Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit. Si autem nequam fuerit, etiam corpus tuum tenebrosum erit (Matth. VI, 22) . Quare quoties intentio mala est, opus ejus, licet bonum videatur, ipsum [Col. 0857C] quoque malum est. Similiter ex luce intentionis, lux procreatur operationis. Nam quod revera male fit, id non intentio bona, sed boni similitudine delusa, nonnunquam parturit. Est plerumque intentio bona, sed adjacente malo corrupta producit fructum utique non malum, quoniam ipsa est bona, sed nec quidem bonum, quoniam est corrupta. Tali de intentione ait Dominus: Vide ergo ne lumen quod in te est tenebrae sint (ibid.) : scilicet ne intentio ex natura lucens per accidens tenebrescat.
Sed nec prodesse nihil, nec vere mortua videntur quae iniqui faciunt bona, si irremunerata quoquo modo relinqui non debent. Sed fugitivus cruce dignus reducem dum non habet animum, quid gratum [Col. 0857D] Domino suo aget? quis pro eo quod non habet gratum rependit donum? Nam victimae impiorum abominabiles Domino (Prov. XV, 8) . Unde Isaias Dominum impiis inducit loquentem ita: Si extenderitis manus vestras, avertam oculos meos a vobis; si multiplicaveritis orationem, non exaudiam: manus enim vestrae sanguine plenae sunt (Isa. I, 15) , quippe quoniam manus sunt sanguineae, id est operationes flagitiosae, etiam extentae manus, id est opera per intentionem directa, displicent. Nisi quis asserere malit manus extentas ob hoc displicere, quoniam sunt sanguineae, easque victimas impiorum fore abominabiles Domino. Sed nec victimarum nuncupatio, nec extensio [Col. 0858A] manuum, imo rectius contractio, sordidis actionibus videtur assignanda.
Dicemusne igitur divitem illum et finaliter malum (unde sepultus est in infernum ) et ad tempus antea exstitisse bonum; unde: Recepisti bona in vita tua (Luc. XVI, 25) , et ita justorum non solum in bono perseverantium, verum et eorum quorum charitas refrigescit nullum bonum irremuneratum esse? Perseverantiae fit recompensatio et nunc et in futuro, quoniam, Apostolo teste: Pietas promissionem habet vitae quae nunc est, et futurae (I Tim. IV, 8) . Unde Salomon: Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me (Cant. II, 6) ; quasi diceret: Temporalia Dei beneficia supernis intentam mentem confortant, aeterna autem totum hominem undique [Col. 0858B] munitum reddent. Qui autem ad tempus bene agit, ad tempus et donatur, is nihil speret in futuro; nam infernus quo properat, nulli pensat praemium, nec coelestis mansio supplicium, unde cruciandus cerruit diabolus. Nimirum dives flamma cruciatus, stilla saltem exoptans refrigerari, audit apud inferos non solum munera negari, verum nec poenas per merita mitigari, dum dicitur: Recepisti bona in vita tua. Nam si quominus ex anteactis bonis apud inferos torqueretur, quodammodo recepisset bona post vitam suam. Sed mandatis resistentem ab inferis negat Dominus exiturum, donec reddat novissimum minutum, id est minimum peccatum; quasi diceret: Tunc de inferno exibis, quando poenas vel minimo peccato debitas persolveris. Quare quem constat [Col. 0858C] nunquam exiturum, constet quoque nunquam debita persoluturum. Culpis ergo quas hinc secum impoenitens portat, nec minimis apud inferos per vitae bona veniam sperat, nimirum impoenitentia sicut veniam tollit, ita poenam temperari haud sinit. Unde dicitur in Ezechiele: Si conversus 167 justus a justitia sua fuerit, et fecerit iniquitatem, in peccato suo morietur, et non erunt in memoria justitiae ejus quas fecit (Ezech. III, 20) . Cur postquam dixit in peccato suo morietur, mox subjecit, et non erunt in memoria justitiae ejus quas fecit, nisi quia ei qui justus aliquando exstiterat, si in peccato mori contigerit, nihil postea proderunt justitiae quae ante exstiterunt? Ergo si quid prosunt, in vita prosunt. Quomodo [Col. 0858D] tamen in vita prosunt? Nam si sequentia mala anterioribus bonis infecunditatem important, ut nihil prosint post mortem, quomodo juvabunt viventem? teste enim Gregorio, postquam justus a justitia deficit, et iniquitatem facit, statim justitia ejus vertitur in oblivionem, nec differtur usque post mortem. Unde tota cujusque justitia tunc videtur fieri infructuosa, quando bene gestis scelera superveniunt, ut extunc non sint in memoria justitiae ejus quas fecit, neque in hoc saeculo, neque in futuro, nisi forte mortua per poenitentiam reviviscant.
Quidquid ergo respicientibus retro, ac deinde in malitia perseverantibus prosunt, dum boni sunt, [Col. 0859A] prosunt. Potest enim fieri ut interim vel temporaliter munerentur qui perseverantes et aeternaliter damnantur. Quod si justitiam justi, sed deficientes, oblivioni judex post mortem tradit; quanto magis bona injustorum? Gregorius super illum locum [Col. 0859D] Hom. 11. in Ezech. : Non erunt in memoria justitiae ejus, ita ait: Hoc nobis maxime considerandum est, quia cum mala committimus, sine causa ad memoriam bona transacta revocamus, quoniam in perpetratione malorum, nulla debet esse fiducia praeteritorum bonorum. Quamobrem supervenientia mala praeterita exstinguunt bona. Nimia ergo vis mali, quoniam tanquam pessimum fermentum non solum quae fiunt, sed et quae antea praecedunt bona corrumpit, ac mortua reddit, nec reviviscent, nisi per poenitentiam fermentum [Col. 0859B] ipsum, unde origo mali est, diluatur. Dives ergo qualiscunque aliquando praecessisset, in fide tandem malus, qua ratione bona in vita recepit? Sed fortasse dum bonus exstitit, pro bonis suis bene sibi fuit, aut si malus semper mansit, docetur apud inferos malis nunquam bene esse, in hoc saeculo plerumque; sicut econtra bonis nunc male est ut Lazaro, bene autem erit in futuro. Obstetrices quoque forsan ante mendacium receperunt praemium (Exod. I, 20) , aut si, ut litterae series exigit, id post factum est; dispensatio divina malis supervenientibus interim nequaquam respondere curavit, potius beneficio lectores ad opera misericordiae provocare studuit. Nullum ergo bonum (vero tantum nomine sit bonum, [Col. 0859C] id est quod nec dum fit per praesentem, nec postquam factum est per subsequentem contaminetur malitiam, aut si ita contigit foedari, contigerit quoque per satisfactionem mundari) nullum, inquam, bonum si hujusmodi est, irremuneratum est
Sunt autem quaedam bona quae solum remunerationes sunt, ut aeterna non parvulis, sed adultis exhibita; sunt alia quae solum munera sunt, ut divitiae cum reliquis corporum commodis, quando exhibentur immeritis. Timor quoque gehennae cum caeteris, quae ut a malitia exeatur ideo a Deo donantur. Inter haec duo gratiarum genera medium tenent merita [Col. 0859D] locum. Atque haec quidem ea bona sunt, unde dicitur: Nullum bonum irremuneratum. Quaedam enim prima dat Deus bona, quibus quasi supplicando ad id reus ascendat ut Deo reconcilietur, reconciliatus, Deo cooperante, id agit, unde debeat praemio donari. Merita ergo recte inter utraque collocantur, quoniam muneribus ad meritum, merito venitur ad praemium; meritum quoque Dei semper est donum, nonunquam autem et praemium. Sed oculus rationis inter beneficia distinguat auctoris.
[Col. 0859D] Magister, Sent., l. III, dist. 31. Notandum autem quod possit justus cadere. [Col. 0860A] Unde in Ezechiele duo justi reperiuntur, unus qui, quia doctorem non audivit, periit; alter qui, quia audivit, vivens vixit (Ezech. III, 18) . Sed nemo justus est nisi per charitatem. Charitatem ergo habens cadit; aliquando autem perit; quomodo? quoniam charitatem amittit. Unde Dominus: Refrigescet charitas multorum (Matth. XXIV, 12) . Sed qui charitatem habuit si perit? omnis autem periens a conditione supernae Jerusalem alienus est. Quomodo charitas fons est in quo alienus non communicat? (Prov. V, 17.) Sed qui perit, charitatem perdit. Quomodo ait Apostolus: Charitas nunquam excidit? (I Cor. XIII, 8) [Col. 0860D] August., tract. 6 in Ep. Joan. . Sed alia habere, et malus nihilominus esse potes. Charitatem autem habere et malus esse non potes. Itaque Fons est in quo alienus [Col. 0860B] non communicat: dum enim charitate quis illustratur, concivis Jerusalem non negatur.
Sed quid illud sibi vult apostolicum: Ex nobis prodierunt, sed non erant ex nobis? (I Joan. II, 19.) Sed si providentiam cujus est exitus rerum pensare consideras, mali perditique homines nec de consortio sanctorum unquam fuerunt, nec inde, nimirum ubi nunquam fuerunt, unquam exierunt. Quod si quid judicium sentiat attendis, cujus discussio praesentia tantum examinat; unde: ubi te invenero, ibi te judicabo. Jam profecto de bonis esse, et a bonis exire mali nonnunquam cernuntur, modo inscripti, modo de libro viventium deleti.
[Col. 0860C] [Col. 0860D] Magister supra. Ergo quem alienum providentia judicat, eum plerumque non alienum sententia judicii probat. Apostolus fortasse, quoniam fides atque spes, aliaque complura hoc in saeculo pretiosa, post hanc vitam evacuantur, in praeconium charitatis ait: Charitas nunquam excidit (I Cor. XIII, 8) ; quippe nunc inchoatur, in futuro consummatur. Non enim id ita intelligi voluit, ut semel habita nunquam recedat, sed ut hic nata in futurum usque saeculum se extendat. Licet tamen non absurde intelligi quod charitas circa bene vivendi primordia quamdam soleat obtinere teneritatem, jam quidem digna coelo, gravi tamen nondum idonea bello, aut tentationis, aut persecutionis: haec est de qua Dominus ait: Refrigescet [Col. 0860D] charitas multorum (Matth. XXIV, 12) . Qui per hanc ductus est, plerumque cadit et perit. Hic est qui a bonis exit a regno alienus.
Ex quo autem charitas maturitatem nacta est, et sive serius, sive ocius robur soliditatis adepta est, jam fons est in quo alienus non communicat (Matth. VII, 25) . Qui hanc habet fundatus est supra firmam petram: irruant ergo venti, irruant flumina, non movebitur domus illa: quare? quoniam munitur charitate quae nunquam excidit. Unde charitas hoc etiam in saeculo illum videtur emereri gradum, quem quisquis vel semel attigerit, nunquam postea criminaliter delinquit, neque perit: quoniam enim [Col. 0861A] Charitas non agit perperam (I Cor. XIII, 4) , qui semper perseverat in charitate, nunquam male agit. Quippe si sponte peccaret, charitatem, cujus non est excidere, fugaret. Quis ergo est qui charitatem interdum non vulneret, aut potius enecet, quoniam aut nullus est, aut nimis rarus, ratio cujus semper pravitati resistat, et non persaepe consentiat.
[Col. 0861D] Magister supra. Quamobrem charitas illa quae nunquam excidit, quae non agit perperam, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt (ibid.) , et caetera quae Apostolus annumerat, perpaucorum est, et fortasse inter religiosiores religiosissimorum. Nisi forte 169 quis tenere malit, quod charitas etiam matura plerumque [Col. 0861B] quidem cadat, non tamen excidat. Cadit quoniam plerumque abscedit, non excidit, quoniam semper reditura abit. Ex quo autem abiit, jam non ipsa; verum abitus ejus perperam agit, quaerit quae sua sunt, similiaque admittit. Unde David, atque Salomonem, Petrum quoque, quos jam illum charitatis gradum apprehendisse nefas credere non est, sed nec fas indubitanter affirmare, constat viros optimos pessime deliquisse.
Sed charitatem Quae vitio pulsata fugit, quoniam ea erat quae vel semel habita, postea hominem perire non sinit, quamdam post se sui credibile est deliquisse radicem, unde reorum conscientia puncta atque repuncta, quietem haud unquam permittat, [Col. 0861C] donec sua de radice charitas per gratiam pullulans inquietum refoverit. Quisquis ergo charitatis assecutus est firmitatem, licet ab ea plerumque dissiliat, quoniam ad eamdem semper resilit, alienus non est; quippe super firmam petram fundatus, nec afflatu ventorum, nec ab incursu fluminum dejicietur: impellitur quidem persaepe, et vento tentationum, et flumine oblectamentorum, ut titubet, sed nunquam movetur ut corruat, quoniam portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI, 18) . Valent quidem in multis ut nostram recognoscamus fragilitatem, sed non praevalent ut Dei magnificemus bonitatem. Praevalerent, si qui cecidit non resurgeret. De hujusmodi charitate ita habetur in Canticis: Aquae multae non potuerunt exstinguere charitatem, [Col. 0861D] nec flumina obruent illam (Cant. VIII, 7) . [Col. 0861D] Magist. III, Sent, dist. 31. Nomine charitatis, non de tenera agitur, sed matura, quam tentatio major vel minor debilitare potest, omnino eradicare non potest. Usque eo tamen nonnunquam debilitari videtur, ut si interim quempiam contigerit mori, contingat quoque damnari. Verum charitatis illud aiunt esse meritum ex maturitate, ut suos mori non sinat in crimine.
Sed ad illa redeamus peccata, quae post invincibilia [Col. 0862A] atque venialia, tertio gradu appellavimus damnabilia. Horum quaedam clauduntur in mente, imputabilia propter consensum. Consensus autem majoris est culpae, quam negligentia, quoniam consensus id vult quod est malum, negligentia autem non providet malum. Et est longe corruptius mala velle, quam per incuriam ignorare. Negligentia tamen quae per consensum subaudiri solet, quasi consensus fieret, et in malum opus prodiret, redarguitur, quoties per eam in id noxa incidimus, quod adhibita diligentia praecavisse poteramus [Col. 0861D] Magist., ut infra. . Sed, sicut in vitio minor est negligentia, quam consensus; ita consensionis operibus merito minus accusatur negligentiae opus [Col. 0861D] Aug. ser. Dom. in monte l I., c. 12, et ser. [Col. 0862D] 44. De verbis Domini. . Sed consensio et incuria dum in opus pravum non prorumpunt, haec mors [Col. 0862B] est in domo; quando vero feras ad actum usque ebulliunt, haec est mors in porta; quando vero ab actu usque ad consuetudinem quae exemplo nocent protenduntur, fit mortuus jam more Lazari fetidus.
[Col. 0862D] Mag. l. IV, dist. 16. Dixi negligentiam mortem esse etiam cum actum noxium non parit; quoniam quisquis intelligentius se habens committit unde scandalum quantum in se est oritur, licet in actu non oriatur, is merito reus convincitur. Mortuum primum suscitat Jesus in privato et sine difficultate: secundum in porta, id est in publico, quantulacunque cum mora, quasi aliqua cum difficultate. Tertium multis [Col. 0862C] astantibus magna cum mora, magna quoque quasi difficultate, de sepulcro redivivum vocat.
170 Loca observat Dominus modosque distinguit, certumque numerum non transit, videns hujusmodi non ingrata significationi. Nimirum primus mortuus in privato leviter a Christo suscitatur. A Christo, quoniam per te potes invincibilibus infirmari, venialibus morbo aggravari, tandem per consensum mori. Non per te, sed per suscitatorem ad vitam potes redire. In privato fit suscitatio, quia privata non sunt publicanda, sed privatis remediis curanda, facileque remittitur quod in sola mente versatur. Secundum suscitat Dominus mortuum in porta coram multis nonnulla cum mora, quoniam [Col. 0862D] scelus a domo cordis in portam exsiliens operis, feriendum est poena certe gravi, tanquam patratum in porta, graviori si coram multis. Tertio praestatur vita jam fetido, ubi mora, labor, atque lacrymae exhibentur [Col. 0862D] August., ser. 44. De verbis Domini. . Nam ubi fetore consuetudinis morbus trahitur pravae imitationis, dupliciter in reum vindicandum est, et quoniam in se scelerate egit, et quoniam pusillos diutina fedaque conversatione, quantum in se est scandalizavit. Quoniam ergo gravissimam non praecavit offensam, gravissima animadversione, mora, labore, lacrymisque emendetur, [Col. 0863A] Et sicut qui occultam admittit offensam, occulto curatur remedio, ne medicina publica depublicet vulnus filii in dolorem matris Ecclesiae, dum alios insultare cernat, alios applaudere sibi, id in alio divinantes quod reperiunt in se; ita qui publice peccat, non privatim, sed publice poeniteat. Ut qui sanctam Ecclesiam aperto reatu vulneraverit, aperta satisfactione medeatur vulneratae.
Gradus autem satisfactionum gradum requirit culparum: unde mors prima tanquam reliquis levior levius curatur; secunda autem quoniam magis imputari debet quam prima, longe vero minus quam extrema, difficilius curatur quam prima, longe facilius quam extrema. Ille qui omnipotens est nullam omnino patiebatur difficultatem, ut aliter et aliter [Col. 0863B] mortuos suscitaret, sed nostrorum volebat exprimere naturam defectuum, qui juxta gradus progressionum, duo suscipiunt, ut in reatu crescant, ut magis magisque nobis haereant. Unde circa primordia peccati, facilius est resipiscere, sed consuetudo dum fit, difficilius resipiscitur.
[Col. 0863C] August., ser. 44. De verb. Domini. Quartum mortuum suscitare Dominus noluit, quoniam servus quartum gradum peccandi non admittit. Nimirum culpa omnis post baptismum damnatione digna judicatur, aut consensu, aut opere, aut demum consuetudine. Culpa in consensu incipit, in processu vires acquirit, unde in testimonio [Col. 0863C] Domini: Qui irascitur fratri suo, quod est ex commotione fratri male velle, reus est judicio; qui autem dixerit raca, quod est ex ira malae voluntatis in vocem indignationis prorumpere, reus erit concilio (Matth. V, 22) , quod est gravius judicio: quippe judicium est cum ad causam agendam concio coit; concilium est, cum jam accusatione probata, de poena damnati disputatur. Qui autem dixerit fatue [Col. 0864A] (ibid.) , quod aperta est contumelia, reus erit gehennae; quando jam discussam suscipit poenam. Latens ergo odium malum est; effrenatio indignationis inde nata, deterior; cum non parcitur probris id pessimum est; quod liquet, quoniam latens odium multatur judicio; indignatio poena graviori, scilicet concilio; probrum, gravissima, scilicet gehenna.
Sed qui animum delinquendi habet, nec omnino habet, atque ideo ab actu pravo retardatur, plane minus offendit, quam qui ab animo prorumpit in opus. Verum qui totus haeret delicto, solaque necessitate praepeditur ab actu, quoniam quod pleno corde optat, solum ideo non facit, aut quia non potest, aut quia poenam formidat, quomodo apud Deum quem nullatenus reveretur (horret fortasse poenam; sed dum 171 justitiam odit, inhonorat judicem) minus [Col. 0864B] reus est contumacis pertinacia voluntatis, quam esset facto, quod ipsa proponit, ordinat, demum, quantum in se est, totum peragit? Jesus in uno patefecit, quid de omnibus intelligi velit, dicens: Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, moechatus est eam in corde (Matth. V, 28) .
Hac edocti sententia astruimus perfectam voluntatem faciendi, reputari pro opere. Sed dum Dominus concupiscentem, affectuque in moechiam prono, volentem obligat moechiae cordis, quis decretum Domini transgressus illum astringet moechiae operis? Nam perfecta voluntas faciendi reputatur pro opere, ideo fortasse quod rea est tartari sicut opus, non tantum quantum opus. Vera Domini sententia est, quod ex [Col. 0864C] corde exeunt furta, adulteria, homicidia, blasphemiae, caeteraque flagitia (Matth. XV, 19) . Nam juxta naturam affectuum, qualitas pensatur actionum; quippe bonus homo de bono thesauro profert bonum; sicut econtra malus homo de malo thesauro profert malum (Matth. XII, 36) . Ergo extrinsecus bene et male agitur, sed de interiori bono aut malo nomen utrumque sibi sortitur.
[Col. 0863] Aug., lib. II. De peccat. meritis, c. 4, et alibi. Notandum autem considerationem alteram et alteram esse ante baptismum, et post. Nam ante, delictum damnabile judicatur fomes ipse peccati cum suis sordidis fetibus: damnatur enim parvulus, quoniam naturalem habet concupiscentiam, quanto magis adultus, quoniam et concupiscentiam habet et concupiscit? Quare ante lavacrum fomes ipse peccati imputatur, imputantur quoque motus mali ex fomite nati, qui cum sint valde valdeque multi, multum multumque damnandis coacervant cruciatum. Sed post baptismum: Beatus vir cui non [Col. 0864D] imputavit Dominus peccatum (Psal. XXXI, 2) : habe utique peccatum concupiscentiae et motuum, sed non imputatur, nisi ad consensum usque deviatur; virtus enim baptismi id efficit, ut hujusmodi solum jam sint ad infirmitatem, quoniam prius erant et ad mortem. Hoc ergo non imputat Deus baptizatis ad damnationem, et imputat fortasse ad poenam. Et merito quae nomine mortis censentur, poena damnationis multantur, et quae nomine languoris, poena anxietatis; unde Apostolus postquam ait: Mente servio legi Dei, carne autem legi peccati (Rom. VII, 25) , 172-182 id est tantum venialia ago; subdidit: Nihil nunc damnationis esse his qui [Col. 0865A] non secundum carnem ambulant (Rom. VIII, 1) ; quoniam caventes crimina, committunt solum inevitabilia, a quibus dum damnationem solam tollit, poenam forte concedit, damnationem nunc a levibus amputat, quoniam ea in paganismo damnabilia aestimat.
[Col. 0865D] Magist., II, dist. 42. Sed, sicut paulo ante dixi, bina se nobis bona aut mala ingerunt. Prima radicantur in cogitatione, altera ut opera fiant pullulant ex radice. Merito unum et alterum appello, quoniam idem esse non potest, id quot latet in cogitatione, quodque apparet in actione. Plane ergo peccatum unum est voluntas prava; est peccatum alterum, affectus [Col. 0865B] ejus operatio inordinata: hae enim sunt duae mortes.
[Col. 0865] Confer caput 49 hujus partis, et notas ad ipsum. Sed utrum culpabilius? Macula utique secunda; quippe cum prima sit plerumque semper cum altera, nam cum prima noxia sit ex se, secunda nihil nocet nisi ex altera: operatio enim quae secundo succedit loco, quantumcunque horrenda videatur, sine culpa est, si animus insons est: nam si cor est mundum, beati mundo corde (Matth. V, 8) , quoniam tali ex corde flagitia non exeunt. Utique quae foris apparent, plerumque flagitia videntur, non tamen sunt, quoniam ex corde non exeunt. Si enim vere scelera essent, juxta sententiam Domini ex corde exissent.
[Col. 0865C] Animus maculam trahit, quoties aut contra conscientiam illicitae rei consentit, aut per incuriam nescius minime resistit, de hoc dicitur: Ignorans ignorabitur (I Cor. XIV, 38) . Qui enim ita ignorat, ut ex ignorantia non sit reus, quoniam eam nec negligentia procreavit, nec pravitas vitae promeruit. Is ex eo quod ignorans, aut facit, aut dimittit, reatum nequaquam trahit. Sicut econtra qui bene facit et nescit, praemio indignus aestimatur. Homines atque bestiae pleraque admittunt eadem, quae in hominibus criminalia, in bestiis naturalia nominantur. Quare? ira, et concupiscentia; has absque ducatu rationis in praeceps trahunt; nec culpantur, quoniam discretione carent. Illi accusandi sunt, quoniam contra conscientiam agunt, aut si ita non [Col. 0865D] est, per culpam nesciunt, quod scisse potuerunt. Unde Dominus: Ille servus qui cognovit voluntatem Domini, et non fecit secundum voluntatem ejus, vapulabit multis; qui autem non cognovit et fecit digna plagis, vapulabit paucis (Luc. XII, 47) . Quid est autem quod non cognovit, tamen fecit digna plagis, nisi quia ex culpa ignoravit, et ideo ignorans fecit digna plagis? nam qui ex natura et creatione ignorat, sine culpa atque gratia videtur esse, in eo quod ignoranter patrat. Unde homines Christi gratia regenerati, quos natura sensu intelligentiae privavit (aliter enim sese res habet in eo qui sensum aliquando habuit, sed vitio suo amisit), quasi modo [Col. 0866A] geniti infantes videntur, quos certa salus qualem baptisma exigit, exspectat, neque augmentata per meritum, neque diminuenda per vitium, licet more pecorum multa utique foeda, multa quoque crudelia ira concupiscentiaque stimulati committant. Hi si baptizati non fuissent, et hujusmodi culpam haberent, verum mali eorum motus et actus non imputarentur, quoniam ut bestiae sensu carent.
Sed si concupiscentia nocet et innatis, cur non potius natis et adultis, licet male sanis? quod si amentes ante lavacrum gehennae addicit concupiscentia, quanto magis ejus motus ipsa pejores, actus quoque nequiores. Sed hujusmodi licet grandiusculi aetate, tamen quoniam parvuli sensibus permanent, fere parvulorum subeunt judicium: in ejusmodi enim [Col. 0866B] sive lotis, sive etiam illotis, alterius aut beneficium attendo, aut maleficium, quoniam actualia ac propria bona sive mala apud eos invenire nescio; quippe thesaurum conscientiae non habent, unde bonus homo profert 183 bonum, malus malum. Hi nimirum nec boni nec mali sunt ex sese, et tamen id sunt aliunde.
Post lavacrum ergo si hominibus omnino brutis nihil imputatur, quoniam nihil utuntur ratione, nonne minus peritis minus suae imputantur noxae, quoniam minus utuntur ratione? Et, sicut naturalis ignorantia brutos per omnia excusat, quoniam [Col. 0866C] omnia ignorant; nonne eadem alios quoque excusat ubicunque naturaliter ignorant, ut quidquid in quocunque naturalis ignorantia occultat, id factum aut infectum, nec prosit nec noceat. Ignorantia enim quam incuria aut culpa infundit, in eo quod agitur veniam petat, dicens Deo: Ignorantias meas ne memineris (Psal. XXIV, 7) , nimirum ignorantia nostra, effectusque ejus uterque culpandus est. Ignorantia naturae effectusque ejus uterque dolendus est; ipsa enim quaedam in fide moribusque subtilia, Dominicae videlicet passionis fragmenta celat simplicibus, grossiori alimento pascendis, reservanda perfectis; unde simplicior turba minus valet in fide, laxius se habet in opere: sed dum viribus sibi datis fideliter utitur, si quod nescit non praecavet, [Col. 0866D] expers culpae videtur; in eo utique facto in quo ab intelligente criminaliter delinqueretur. Dominus enim ait: Omni cui multum datum est, multum quaeretur ab eo (Luc. XII, 48) . Generale sine dubio mandatum, non solum de scientia: verum etiam de virtutibus atque pecunia, omni demum de commodo hominis, tam interioris quam exterioris.
Sed si cui multum datum est, multum quaeretur ab eo, nonne cui minus datum est, minus quoque quaeretur ab eo? Nonne tandem cui aliqua in re nihil datum est, eadem de re nihil quaeretur ab eo? Si tamen sua culpa non est, quod sibi nihil datum [Col. 0867A] est? Itaque certa res videtur eum minime accusandum cui pecunia data non est, quod eam non dederit; cui salus virtusque corporis exhibita non est, quod more sani robustique viri in agone non contenderit. Cui ergo auctor per omnia sensum negavit, num requiret quod morem sensati excessit? aut qui aliquo in negotio, consilio providentiae naturaliter destituitur, num quoniam sibi minime praecavet, praecipue Christianus, tanquam noxius arguetur?
Judaei excusationem non habent in peccato suo, quo in Christum non credunt, quia ad eos venit: ergo gentiles habent, quibus de eo nihil annuntiatum [Col. 0867B] est. Sed quomodo excusationem habent? Num quod in Christum non credunt peccatum est eis, quomodo et Judaeis, sed in peccato suo excusationem habent, et Judaei non habent? Sed levia peccata, verbi gratia, baptizatis et conjugatis praecedentium virtute sacramentorum excusari solent, ut non imputentur. Sed ubi nullum est remedium, praesertim in tenebris gentium, quod vere delinquitur, quomodo excusatur? num apud fideles remedia culpam excusant, apud infideles id excusatur quod culpa non est, sed putatur? Verum quia sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. II, 6) , anne inde gentes Deo displicent quoniam fidem non habent? utique non placent, quoniam justi non sunt, [Col. 0867C] nimirum sine fide justi esse non possunt. Imo displicent, quoniam qui sine lege peccaverunt, sine lege peribunt (Rom. II, 12) . Non possunt non peccare quia munimen non habent ex fide, quippe haec est victoria quae vincit mundum fides nostra (I Joan. IV, 5) . Igitur non placent quia justi non sunt, et displicent quia peccaverunt; non fortasse quia in Christum non credunt. Nimirum licet sine fide contingat displicere, potest tamen id non inde fieri, sed aliunde. Ergo si inconjugatus, dum generat filium, offendit Deum, non tamen quoniam generat, verum quoniam stuprat; num similiter quispiam qui est sine fide, Deo minime placet; et tamen non quia non credit, verum quoniam 184 non credendo contra conscientiam male vivit. Quod si in Christum [Col. 0867D] non credere nulla culpa est, quibus de eo nihil intimatum est, quoniam id per se intelligi nullatenus potest, nonne quidquid similiter latet absque culpa esse debet? Si qua ergo culpa eo modo ignoratur, ac per hoc minime evitatur, num reatus faciendo contrahitur? Sic qui Christum absque culpa ignorat, quae culpa est si debitis obsequiis non honorat?
Siccine igitur hujusmodi imperitos, et apud gentes ab idololatria, et apud omnes quantaevis a reatu maculae absolvimus, ut quibuscunque quantacunque flagitia nequaquam imputentur, quoties ea, nec alio intimante norunt, nec per se (quippe sensu pusilli) novisse queant; ex aliis tamen quibus conscientia rea tenetur judicium subituri? Hoc si quis [Col. 0868A] affirmaverit, non tam ab humano sensu, quam a sententia consueta discordabit, quam si quis tenere maluerit, aut dicet aliter se habere ignorantiam, qua nec Christus creditur, nec debitis modis honoratur. Aliter illam qua crimina admittuntur, ut altera non credentem defendat, altera delinquentem decipiat.
Sed qui ita dicit, cur ita dicat ratione ostendat, aut hac aut alia. Sensum humanum si depravari non contigisset, id omnino caperet quod religioni conveniret, atque ideo viribus destitutus, dum sordes coacervat, merito redarguitur. Verumtamen etsi primariam proponas reverti puritatem, non tamen mysterium absconditum a saeculis (Coloss. I, 26) , absque revelatione valebit comprehendere; [Col. 0868B] atque ideo fides incarnationis sine culpa ignoratur, dum nihil inde auditur. Aut demum parem utrinque statuet rationem, ut hinc ignorans ignoretur, inde qui non credit, jam judicatus sit.
Sed quomodo tunc prae Judaeis excusatur gentilis? num id est excusari quod culpam minus imputari, ut quia non credit damnetur paganus, amplius vero Judaeus, usque adeo ut, collatione facta inter ambos, gentilis peccatum non habeat, et peccatum Judaeus habeat?
Sed quod malum sciri nequit, atque ideo contra conscientiam non fit cum ex corde exeant furta, homicidia, caeteraque punienda, qua ratione arguitur? num et hoc ratio habet, sed inter occulta Filii [Col. 0868C] latet? num sicut omni tempore alias ex auditu, alias ex instinctu misericorditer illustrat fide, fideique merito data notitia valentium ad salutem, valentium ad damnationem, spoliat pravo, ornat honesto, in omnibus gratia praeveniente, libero arbitrio cooperante; ita quoque occulto utens judicio, prava propter merita, mentem excaecat, aut ut non credat, aut etiamsi crediderit, ut indiscretione boni malive desipiat, modo autem in discussis virtutem bene agendi negat? quare autem huic miseretur, illum vero indurat (Rom. IX, 15) , non prius speres nosse quam beatus esse.
Constat ergo ignorantiam quam culpa facit, nec [Col. 0868D] defensionem habere, nec praecipitanter acta defendere. Sed et ignorantiae cognoscendorum, et oblivionis cognitorum causa est, transgressio prima utraque enim noxam comitatur, et cum adveniente advenit, et cum abeunte abibit.
Quid ergo? Nihilne est quod excusetur per ignorantiam, quando ea habet esse per culpam? Verum permulta differentia est, utrum ignores ex alieno, an ex proprio vitio. Nam ignorantia, sicut et macula quae ex parentibus est, minus utique rea est, quam quae ex te est. Igitur sicut utraque culpa imputatur ante baptisma, post tantummodo propria; ita fortasse ignorantia neutra apud gentes excusationem facit, altera apud Christianos facit; illa videlicet quae tibi ita est, quod ex culpa tua non est, non etiam altera, [Col. 0869A] quae ex tua tibi est culpa, quam, ut dictum est, constat nec defensionem habere, nec praecipitanter acta defendere.
185 Sed sicut ratio est ut quem culpa excaecat, ignorantia non defendat, ita quaestio est: Cur vel pagani, seu parentali ex haereditate, seu corporea aggravatione, suo absque commisso quolibet in negotio nescii, de nescienter gestis recte debeant accusari? Sed sicut gratia hujusmodi inscitiae succurrit, ita fortasse et ita pravum propter opus derelinquit. Nisi magis oporteat arbitrari originalem maculam et ejus comitem ignorantiam naturalem, pariter se habere, ambasque, occulto Dei judicio, modo incusari per iram, modo excusari per gratiam. Accusatur imperitia quam culpa parit actualis, sed amplius; cur non accusetur [Col. 0869B] et illa quam parit originalis, at minus illa quae ex mole carnis nascitur, medium nacta locum?
Jure haereditario ignoramus, ignorantiam terrena inhabitatione aggravamus, aggravatam interminatis excessibus cumulamus. Est differentia inter haereditarium atque proprium. Item inter propria aliter se habet quod ex corporis complexione est, quod naturae, sed vitiatae deputatur; et aliter quod ex mentis deviatione, quod arbitrio datur. Afficimur nimium quidem haereditatis infirmitate, magis vero complexionis corruptione, maxime autem animi dissolutione. Est combinatio originalis maculae sua cum ignorantia. [Col. 0869C] Est altera motuum carnis, item fortasse cum sua. Est tandem, absque forsan tertia, qua malefacimus, et male faciendo prave intelligimus. Omnes tres imputat Deus ante conversionem, duas quidem occulto judicio, tertiam vero manifesto: ultimo autem, soli, regeneratione suscepta, intendere videtur, nisi per apostasiam praevaricato foedere foederis, gratia subtrabatur.
Vallum, fures timens atque hostes, domui meae circumdo, aquam in necessarium molendini usum, cavata terra, deduco. Hic pater, illic mater de longe filium visentes incauti incidunt; num ego parentum ignorans adventum rite arguor parricidii?
[Col. 0869D] Manducaturus cultello in usum vescendi, ut fit, cibos praeparo, dominus interim ad se celeri gradu servum properare, item itemque proclamando, imperat. At ille facto impetu ut via erat, per juxta me transit, casu in ferrum, quod escae intendens manu tenebam, corruit, obit. Quis trium homicida est, nonne unusquisque se a reatu defendere potest?
Mater causis praepedita idoneis, curam nati gerere non sufficit, nutricem procurat; satis, ut ipsa experiri potest, accommodam; altricis negligentia parvulum necat, aut diligenter agenti infortunium obstat; exempli gratia, dum alumno praebet obsequium, aut ipsi lymphaticus canis ex insperato irruens, mortiferum vulnus infligit, aut repente orta tempestate pars corruens habitaculi infantem obruit. Quid hic [Col. 0870A] parentes peccaverent, quid denique nutrix, non dico negligens, sed diligentiae studens?
Vir suo secum in stratu uxorem habens, de nocte consurgit, ventrem purgaturus prodit. Ipsa interim (qua malarum artium sunt mulieres) ad adu terium festinat. Et ne id viro compertum fiat, consciam sibi famulam suo supponit loco. Ille nihil minus ratus quam hujusmodi submissionem, post reditum sociam lecti amplexatur, et quoniam nulla talis rei suspicio, nulla in tactu distinctio se ingerebat, res incomperta manet. Viro somnolentia gravato, domina diluculo regreditur, famula elabitur. Quid ergo? num virum dicemus 186 adulterasse? aut si propinqua genere illa fuit, etiam cognationem incestasse, an potius quantum in se erat conjuge sua usum?
[Col. 0870B] Puerum in cunis furtim praedones subripiunt, moriuntur ipsi, puero superstite. Is adolescens effectus, nulla invenit patriae suae indicia, sed neque mater fatis quid de nato actum sit investigans, quidpiam vel suspicionis audit. Forte ambo in unum conveniunt, pari tandem consensu ex auctoritate Ecclesiae conjugium ineunt, nuptias celebrant mater atque filius, scilicet sibi incogniti. Sed fortasse nec illam cuipiam nubere, nec illum quamlibet ducere oportuit, unde dubitare potuissent, aut hic de matre, aut illa sobole, fiat. Sed jam factam conjugii copulam quis rumpet, cum id nunquam agat suspicio, sed solum certa atque probata cognitio?
Sed quem mater a se projectum latenter exposuit, [Col. 0870C] vir jam factus quid aget? continens esse non potest: Meliusque est nubere quam uri (I Cor. VII, 9) : (nimirum omnes non capiunt hoc verbum, quod continentiam praedicat, sed tantum qui potest capere capiat. ) Quid igitur? nullamne ejus aetatis ducet, unde mater ne sua sit dubitet? Sed ea ratione omnem caveat aetatem, majorem natu aetatem ne ducat, ne sua mater vel matertera sit: par sibi, sive minor ipsa sibi, soror esse potest. Sic nullam denique ducat, nam saltem, ne de sua cognatione sit, esse potest omnis suspiciosa sibi.
Quid, ergo quoniam ille raptus, isteque derelictus, uterque incertus est, quis aut unde ipse sit, num neutri licebit consortem tori undecunque sibi procurare, hac de causa ne ex copula sordescat incestu? [Col. 0870D] Sed jam nemo conjugem accipiat, potest enim fieri ut quam genere putat alienam, habeat propinquam, idque frequenter experimentis compertum emendatur, nihilominus tamen solita conjugiorum frequentantur. Sanctio namque divina coelibatum nulli praecepit, nisi tantummodo illi qui sponte elegit. Qui ergo novit cujus generis sit, is sibi talem provideat, quam cognatio sua consanguineam nesciat. Qui autem de tribu sua nihil scit (omnes enim aut ignorant, aut sibi celant) is quam petat, quamve fugiat minime novit; quid aget? libere agat: quam sibi opportunam invenerit, eam absque dubitatione sitne bonum an malum, ducat. Quem enim in actu suo quantumlibet bono conscientia accusat, is reus est, non propter malum quod faciat, verum propterea quod opus suum [Col. 0871A] malum putat? dicit enim Apostolus: Omne quod non est ex fide peccatum est (Rom. XIV, 23) , nimirum quidquid facis, si male fieri credis, culpa est.
[Col. 0871D] Magist., II, dist. 40 et 42. Si quos ergo statuta Ecclesiae jugo conjugii copularunt, licet consanguinei convenerint, dum id ignoratur, prorsus non imputatur, exempli causa quaedam praemisi. Sed similia reperiuntur innumera, quibus in omnibus quiddam solet contingere, quod in se attentum dura animadversione dignum videatur. Sed quoniam animus, penes quem omnium quae aguntur laus et vituperium continetur, ipse nullius sibi malignitatis est conscius, si deceptus non est, nec opus ipsum malignum est; nimirum nisi morte desoletur [Col. 0871B] domus, unde in porta appareat mortuus? [Col. 0871D] Aug. ser. Domini in Mont. lib. I, c. 12. Si mortem primam tollis a corde, quomodo secundam invenies in opere, quomodo tertiam, in consuetudine? Sicut autem cum purus est animus, nulla ex parte impurum est opus, ita mens quando est immunda, est quoque actio ex necessitate sordida. Trahit ergo opus ex corde qualitatem, trahit et quantitatem. Nam quia simplex est oculus, lucidum est corpus, et quam simplex est oculus, tam lucidum est corpus (Matth. VI, 23; Luc. XI, 34) . Unde paupercula mulier plus divitibus misit (Luc. XXI, 3) , quia quod minus erat in re, pensabatur ex voluntate par ratio ex opposito: saepissime enim actio juxta naturam suam, aut parum est mala, aut est etiam bona, sed quoniam [Col. 0871C] pessimo de corde prodit, pessimam 187 examen divinum decernit. Interdum quoque quod apud nos nimis crudele, ut cum filius pestilens duro, sed correctorio patris verbere turbatus sese in necem praecipitat; nimiumve flagitiosum aestimatus, ut quod mater improvida immoderate incumbens operi praemortuum abortit, aut legitime natum, nihil tale meditata dormiendo opprimit, apud Deum quoniam affectuum ipse inspector est, alterum imputatur justitiae, alterum ad plus negligentiae.
Si quis tamen id astruere conatur, quod supradictis ex eventibus, eorumque similibus, quoties contingunt, fontes ii fiunt, quos ego exsortes culpae [Col. 0871D] supra aestimabam; scire velim quare: ideo ne quod ex ignorantiae negligentia hujusmodi accidant, proptereaque ex vitio affectus imputentur eventus? an quod animi puritate intacta casus ipsi tales sint ex se, ut merito non impune ferantur? Sed si fortuita propter se requiruntur ab eo, unde qualemcunque sumunt existendi occasionem, certe nec viri boni etiam dum bene agunt, quoniam et de bene gestis mala plerumque oriuntur, extra culpam sunt. Quippe et apostoli dum mundum coelesti doctrina instruunt, salutaribus exemplis informant, aliis sunt odor vitae in vitam, aliis odor mortis in mortem, et in utroque bonus odor Deo Jesus Christus (II Cor. II, 13) , ut [Col. 0872A] ipsemet testatur, si Judaeis locutus non fuisset peccatum non haberent (Joan. XV, 22) ; ejus nimirum venerabilis sermo, admirandaque vita, versa sunt contemptoribus in reatum, sicut et [Col. 0872D] Auctor lib. quaest. Veteris et Novi Testamenti; quaest. 94, apud August. resurrectio traditori in suspendium. Omnes ergo sagaci perspicacitate rem uti est rimati, oderint mala propter se, suspecta habeant bona, imo vitent ea, ne propter bona contingant mala. Odibile decretum, nec nisi a male sano servandum; quoniam cum quis ratione consultus, providet non solum bona coram omnibus hominibus (II Cor. VIII, 1) , ut hinc honoretur Deus, inde aedificetur proximus; si tamen scandalizatur stolidus, non est in culpa vir providus. Hic quod debet facit, et prodest: ille alterius in bono offendit, et nocet. Nam si tu bene ac discrete agis, quidquid [Col. 0872B] inde proveniat, tu reus non teneris.
Eventus ergo nec proprio decolorantur fuco, eatenus ut omnes macula afficiant, unde originem trahunt; nec quasi ex ignorantium negligentia pestem suscipiunt, ut ipsis pestiferi fiant: nam si non possunt hujusmodi contingere sine crimine illorum, quos absolutos nos arbitramur, quoniam ignorantia ingerat negligentiam; negligentia vero eventibus culpam, dupla utique inclinatio hominem contaminat: prima per vitium cordis, secunda per vitium eventus. Unde patet quod quicunque id agit, unde supradicti eventus nasci possunt, bis foedatur si [Col. 0872C] contingunt, semel si non accidunt; quippe quantum in se ipso est eveniunt, qui id admittit unde evenire queunt. Utique reus, quoniam ex ignorantia tanquam negligens delusus, tale quid non praecavet, unde malum nasci non potuerit. Amplius ergo nemo manducet, ne id sumat unde sibi mortem inferat: nemo non manducet, ne abstinendo certam mortem inveniat; insipiens est qui dormit, quoniam et somnus periculis occasionem praestat. Insipientior est si id evitat, quod evitari natura non sinit. Stolidus ruricola quoniam parat in agro latibulum insidiatori, in domo sufficientiam ingluviei; longe stolidior si desidia torpet, quoniam famem cum letho non praecavet. Denique stultus erit quisquis quidquid agat, quoniam nihil fiat unde periculum [Col. 0872D] timere non debeat. Stultus et insanus si desidiae se dederit, quoniam sic et 188 quae agenda sunt dimittit: imo is demum sapere videtur, quisquis quod ratio suadet et usus, id non solum inchoare, verum et consummare satagit; non in vanum curiosus, quid infortunii possit contingere praedivinat, tantum quid fieri debeat, et fiat attentus. Nemo enim cura sua, aut eventuum diversitates suis in actibus providere, aut provisas, ex parte saltem, ullo poterit modo evitare.
Quae est ergo negligentia mea, si dum convenienter me habeo, aut id ignoro, quod a natura sinere non sinor, aut id non praecavero, quod aestimare si [Col. 0873A] datur, effugere non datur? multa enim sunt quae nec studiosis occurrunt, quibus indagandis animum occupare superfluum est. Quod si quando animo pervagante, quis, quid, qua de re contingere queat, fuerit praemeditatus, nihil tamen videns quare id eventurum credere debeat, num id quo opus est reformidans, inania quaedam quasi somnia captabit? sin autem illud quod agendum aestimat hujusmodi cernit, quare scandalum in futurum timeat, imo timere debeat, quoniam vae homini per quem scandalum venit (Matth. XVIII, 7) , damnum alterius totis viribus fugiat. Verum interim dum propriae salutis damna non incurrat, ne enim alter scandalizetur ipse benefacere debet, malefacere non debet.
Quamobrem nulla negligentia est, nisi dum desidia tua, aut quod oportet nescis, aut quod nosti non sequeris. Potest quidem esse ut per culpam nescias, cum tamen labores ut scias. Hanc non ego proprie negligentiam, imo poenalem puto ignorantiam. Potest quoque contingere, ut cum sententia tua non concordet vita tua, non tantum quia nolis, sed quia id efficere non possis. Nec hanc puto negligentiam, sed infirmitatem. Infirmitas autem haec, si ex mali consuetudine est, sive ex ira Dei, rea est, sed ut curetur clamet: Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum (Psal. VI, 3) . Si ex natura est, absoluta est, ut cum vis non concupiscere, non irasci, et similia, [Col. 0873C] nec potes: de his Apostolus conqueritur, quia quod non vult id agit, quae jam non ipse operatur, sed peccatum quod in se est, in quibus nihil damnationis est, his qui non secundum carnem ambulant (Rom. VII, 15) . Hanc autem natura secum fert simul cum ignorantia infirmitatem, cum insuperabili insuperabilem. Quas non aio naturam sequi, eo quod eas induxerit creatio, verum quod eis ex prima inobedientia natis, nostra nunquam careat conversatio. Ignorantia quod scitu dignum est occultat; infirmitas etiam ab eo quod scitur separat. Sed quid inde? occulta detegit, infirma reficit gratia Redemptoris, magna ex parte, etiam post fidem, remanent, sed jam nihil nocent, imo et paganismo quid nocerent? Scio quidem quod nocent ut poenae, [Col. 0873D] sed inquiro noceantne ut culpa: culpa autem omnis aut originalis aut actualis est. Originalem trahit homo primo de praevaricatore, actualem ex se. Sed ignorantia sive infirmitas, unde modo agimus, non fit homini ex se, verum ex necessitate naturae: quare aut culpa non est, aut originalis est [Col. 0873D] August., lib. II De peccat. merit c. 4. . Sed si culpa originalis est, imputatur pagano, condonatur Christiano. Vere quod sit originalis satis scio, sed an etiam sit culpa, vestigo. Homo prudens, utilium cognitor, fortis eorumdem exsecutor creatus, praevaricatus est. Qui peccavit ex se, punitus est in se, in auctorem intumuit, ab auctore data amisit, abusus est scientia, multatur ignorantia, [Col. 0874A] abusus in malo viribus, in bono est debilitatus. Homo ergo quod non oportuit ipse peccavit. Judex quod oportuit poenam irrogavit. Culpa nonnisi ex homine, poena nonnisi ex judice.
Quoniam ergo constat munditiem Dei immunditiam peccati nulli inferre; si similiter constat iram Dei, reo homini indidisse ignorantiam atque infirmitatem, constet quoque necesse est duas has rei esse poenas, nullo modo culpas. Culpa nimirum reddit sordidum, infirmitas cum reliqua, miserum: quas ex Adae culpa tam sibi quam successioni irrogatas scio, ipsas tamen, si judicis manus reo infundit, [Col. 0874B] peccata nego [Col. 0873D] August. l. III De lib. arbitrio, cap. 4, 19. . Sed si propter inobedientiam punivit Deus Adam, ita ut foret quam prius imperitior atque infirmior, nonne pari ratione, quisquis incidit in peccata, incidit quoque, puniente Deo, in ignorantiam atque infirmitatem, ita ut, praeter naturales horum nominum defectus cum originali peccato ab Adam traductos, suscipiat proprio cum peccato accidentales, gravatus ex origine, pessundatus ex sese?
Nimirum sicut factor legis in bono confortatur, ita transgressor illius in illo infirmatur. Item sicut templum Spiritus sancti tanto inhabitatore corruscat, ita cum Spiritus effugit fictum, mente caligat. Dicis Deo in Psalmo: A mandatis tuis intellexi [Col. 0874C] (Psal. CXVIII, 104) . Quippe si vis intelligere legem, serva mandata. Unde ex opposito apparet, quod qui legem non custodit, legem non intelligit. Contingit tamen plerumque transgressorem in multis intelligere legem. Sed quasi nihil est intelligentia praevaricantis comparatione ejusdem obedientis.
Ignorantiam ergo sicut et infirmitatem, quam ex Adam suscepimus, in quantum delinquimus, in tantum et cumulamus. Quas si in Adam non peccata, sed poenas judicamus, cur non eamdem et in nobis rationem teneamus? ut sine Deo quisque sordeat tam originaliter quam actualiter, ex Deo quisque propter sordes exuratur tam originaliter quam accidentaliter [Col. 0874D] Aug., l. XV De civit., cap. 9. Nimirum ex Patrum traditione didicimus, et experti sentimus, quod sicut [Col. 0874D] Deus ad retundendam hominum elationem, ipsos post lapsum et hebetudine repressit, et aegritudine (adhuc enim ex tantillo commodi quod restabat, vano tumore erectos, atque ideo secunda persecutione humiliandos) ita post diluvium aetatis atque staturae quantitatem imminuit, vires quoque tam animi quam corporis in dies contrivit. Dum ergo corpus aggravat animam plus minusve, sive secundum naturam suae complexionis, sive, quod deterius est, secundum quod ejus desideriis ipsa se implicat, ex hujusmodi corporis aggravatione, placet Deo infundi animae, aliter atque aliter hebetudinem atque languorem, nisi cum gratia [Col. 0875A] Creatoris interiorem confortat hominem, contra exterioris invectionem.
Sed si hebetudo universa universo cum languore, non peccatum, sed solummodo poena est, quid dicemus? num ignorare bonum quod opus est fieri, atque malum quod opus est dimitti? num tandem ignorare Christum, non solum ex vitio vel indigentia naturae, verum etiam ex malitia vitae, id peccatum atque culpa non est? absolvemus a reatu Judaeos, a reatu paganos, qui vetustate inebriati, novitatis poculum fastidiunt? absit! Sunt enim quaedam apud se satis bona, aut nihil mala, quae tamen quibusdam adjectionibus mala fiunt. Orare, eleemosynasque dare, omnes laudant, comedere atque dormire nemo accusat; attamen dum opus esset vigilia, dormire, [Col. 0875B] id desidia est: humanas vorare carnes, id inhumanum est; erogatio vanam gloriam captans facinus est; idola adorare, nefas est. Sic ergo ignorare aegrumque esse non incusamus, sed dolemus. Ex culpa autem aut ignorare quod non oporteat, aut non resistere cum oporteat ea utique gravis est culpa. Sic ergo ignorantia ex Deo est, ut exsecrabilis ignorantia ex Deo non sit; sicut largitio eleemosynarum ex Deo est, exhibita autem pro vana gloria, ex maligno est. Exsecrabilis autem ignorantia non est, 190 quae aut naturalis est, aut si qua ex culpa provenit, culpa non est; aut si verius est ex corporis aggravatione naturaliter quoque innatas, ignorantiam, atque infirmitatem, non solum peccati poenas, verum etiam culpas, non [Col. 0875C] quidem proprias sed originales nuncupari; nonne eas provenire dicemus nullatenus ex Deo, verum sicut quae accidunt per proprium, ita naturales per originis vitium? Quod si ita est, ante lavacrum ad damnationem animae pertinent ipsae procul dubio; ea quoque forsitan quae ex ipsis prodeunt. Sed si etiam ea habentem reum reddunt, aut inter originalia computabuntur, et erit apud quemque nimia originalium copia; aut inter propria peccata, et erit homo in multis peccator absque actu peccati, aut cum actu absque peccato rationis, ut sit malus homo, nec de malo thesauro proferens malum. Utrumlibet duorum sit, ipsa suis cum causis ante baptismum imputantur, per baptismum condonantur. [Col. 0875D] Semper quidem remanent, et nunquam nocent.
[Col. 0875D] Magist., II, dist. 37, et I, dist. 46. Sed propheta nobis insinuare volens omne genus afflictionis ex Deo prodire, docuit non esse malum in civitate quod Dominus non fecerit. Non ait: Non esse peccatum in civitate quod Dominus non fecerit, sed malum (Amos III, 6) , intelligens quidquid non est peccatum, et est malum, a Domino esse factum. In qua sententia forsitan comprehendit, ignorantiam atque infirmitatem, quae nomine atque re distant forsan a peccatis, et mala sunt; haec Dominum fecisse forsitan propheta intellexit, dum ait: Formans lucem, et creans tenebras (Isa. XLV, 7) . Lux quippe a Deo fit, et [Col. 0876A] tenebras ignorantiae, si credi debet, et ipse facit. Nam et de caeteris quae mala sunt, et peccata non sunt, propheta subjunxit: Faciens pacem et creans malum (Ibid.) . Quod per malum intelligere debes inquietationem, insinuatum tibi est praemissam per pacem. Inducit Deus bellum, inducit et homo, alter bene, alter male. Homo bellum plerumque parat, nunquam tamen contingit nisi cum Dominus vult, cujus velle est efficere. Fit bellum, quod utique justitia Dei facit, rabies hominis committit. Ipsum ergo belligerare, si Deum intueris, justitia est; si hominem, rabies; atque ideo culpa est.
Scio conflictus certantium nonnunquam juste, sancteque ab hominibus fieri, verum eo mihi modo opus est qui prave subitur. In dextera Dei longitudo [Col. 0876B] dierum est, in sinistra vero divitiae et honor (Prov. III, 2) . Homo unus et alter furto, rapinis, fraude, item perjuriis, sacrilegiis, superstitionibus, omnibus denique actibus, quibus aut avaritia, aut vexat ambitio, divitias, honores, sive potestates, ambo pares, mala arte, jugi labore sectantur. Unus apprehendit, alter nequit. Quare? is cujus in sinistra divitiae et honor, is a quo, juxta Apostolum: Omnis potestas est (Rom. XIII, 1) , alteri donare, alteri placet negare: homo male sequitur, male apprehendit, Deus bene tribuit.
Mundana ergo interdum prave prosequimur; sed assequendis bene Deus viam pandit: assecuta prave [Col. 0876C] possidemus, sed possidere facit Deus, utique non prave. Ipsum ergo possidere ex Deo est, scilicet bene, ex nobis est, scilicet male: quoniam nobis est peccatum, Deo autem sanctum. Nonne simili ratione fieri potest, ut ignorantiam sive infirmitatem Deus in nobis faciat, quantum ad ipsum qui reum punit, justam; quantum ad nos qui eam male vivendo meremur, culpam. Dum male vivimus, ad ignorantiam infirmitatemque festinamus, ut illud ignoremus quod non oportet, illud non possimus, quod oportet. Festinamus quidem hos ad defectus, 191 eosque nobis objiciens tradit Deus, nisi cum sua usus misericordia, nostrae dementiae impetum retundit. Hos ergo defectus a nobis habemus, et a Domino suscipimus; [Col. 0876D] a Domino poenas, a nobis culpas. Quidquid autem horum excursu defectuum delinquimus, non per ignorantiam infirmitatemque defenditur, quoniam ad utramque vitio nostro venitur. Quam quoniam ex Deo habes, poena est; si non meruisti ut haberes, jam tibi culpa non est. Dum ergo naturaliter inest, et poena est et culpa non est [Col. 0876D] August. l. III, De lib. arb., ca. 22. . Quidquid autem naturaliter, aut per ignorantiam nescis, aut per infirmitatem nequis, si omnino nescis et nequis, omnino in hujusmodi non delinquis, quoniam regenerationis expiatio invincibilia excusat. Ante lavacrum autem, quoniam originalis culpa exigitur, merito quoque supradictorum, quos parit ipsa, defectuum pullulationes requiruntur. Unde propassionales [Col. 0877A] animi motus quos evincere nemo potest, ante baptismum puniuntur; quod patet, quoniam per baptismum remittuntur.
Sed hujusmodi mitissima omnium puniri poena puto. In eo autem quod inordinate agis, quantum notitiae habes, quantumque resistere potes, tantum procul dubio nocentior es. Unde primus homo ex praevaricatione, saevissima increpatur animadversione, quoniam eo plane erat praeditus ingenio, eisque dotibus, ut absque difficultate veritatem agnosceret, agnitaeque haereret.
Quanquam nonnulli faciliorem amantes sententiam, asserant in sinistra Dei divitias esse et honorem, ad dandum sive permittendum, prout homines digni sunt, sive indigni. Malas ergo per partes ad [Col. 0877B] culmen aspirantes, sive cuilibet voluntati pravae satisfacere conantes, iratus nonnunquam non impendit Deus; quod cum fit, dicitur Deus id facere, quoniam non fieret, nisi ipse permisisset. Sic namque Deus convertit corda malorum ut odirent populum ejus, et dolos facerent in servos ejus (Psal. CIV, 25) .
Quoniam autem Deum bella inducere diximus; per eum namque fiunt inter homines, sicut fames atque pestes. Videamus quid in bellis Deo, quid homini sit imputandum. Romanos indignatio plena elatione, atque avaritia movit contra Judaeos tributa negantes, quorum destructionem, atque captivitatem [Col. 0877C] pravitati morum non indebitam Justus volebat Judex. Quod autem bene volebat ipse, idem velle nequiter videbat Romanos. Uterque enim Judaeam destrui atque captivari, alter ex justitia, alter ex insolentia parabat. Unde placuit Deo voluntatem suam bonam, per illorum impleri voluntatem pravam. Sed neque voluntas prava, neque pravae exsecutio actionis, quoniam utraque injusta erat, justo placere potuit. Verum quod eorum pravam per machinationem, bene evenit, id Deo gratum exstitit. Mens ergo furibunda Judaeam delere gestiens, mentis quoque furibundae apparatus, apparatum etiam prosecuta dimicatio; illud tandem quod positam vastant, quod vastatam captivant, [Col. 0877D] universum utique hoc exsecrabile est Deo, quoniam prava actio placere non potest Deo bono. Nimirum ipsum ignorare atque infirmari, denique rem possidere, in potestate esse, non operari est, et velle Dei est; verum passio placet Deo nata ex actione Deo non placente, ut nequaquam placeat Deo quod Romanus vastat, quod captivat; et tamen ei placeat quod Judaeus vincitur et captivatur. Non enim est malum quod Deus non fecit (Amos III, 6) .
[Col. 0877D] Mag., II, d. 37. Sed dices, actio injusta malum est, et tamen ex Deo non est. Verum utique dicis. Sed de alio malo agitur, eo scilicet non quod inquinat, sed [Col. 0878A] quod tribulat; non quod agentis est, sed quod ab agente infertur. Quod enim tu facis, id plane actio est, et fortasse iniqua; quod autem inde fit, id plerumque afflictio est, et nunquam iniqua: nam dum tu in quempiam aut crudeliter, aut quia ita fieri oportet, insurgis, tu utique affligis, ille affligitur: affligere ergo tuum est, affligi illius. Ille ex suo suscipit cruciatum, tu non ex tuo nisi forte torquentem fatigari contingat. Sed aliud est alium torquere, aliud ipsum fatigari ex torsione, quia nonnunquam accidit ex una actione duas ingeri molestias, alteram tribulanti, tribulato alteram. Sed rerum permistiones ratio distinguit, atque unicuique quod suum est distribuit. Affligere ergo, causa poenae est, non poena.
[Col. 0878B] Haec sunt mala quae Dominus semper facit, causas autem eorum nonnisi cum justae sunt: illa enim quae hominibus mala duraque videntur, a Deo semper, ab homine nonnunquam prodeunt, ad quae irroganda niti semper potes, sed non erit quod cupis, nisi cum Deus volet. Et sicut nunquam es sanctus nisi cum sancto Deo; non enim per te tu ipse benefacis, sed gratia Dei tecum, ut bonum tu edas opus, sed primo Deus: ita tu malum poenale putas inferre, sed infert Deus per te. Malum autem delectabile quod est peccatum, tu per te facis, non tamen faceres, nisi Deus, non dicam vellet, imo sineret. Poenale autem in homine creans malum Deus, aut per se, aut per ministrum flagello caedit filiali, aut poena crudeli; caesio autem cum a Judice [Col. 0878C] infertur, ipse semper aut pius est, aut justus ex illatione. Homo caesionem suscipiens, iniquus interdum est ex susceptione. v. g. cultor Dei officio, piger obsequio, flagitiis aggressus succumbit, gravissima flagelli animadversione increpatur; stupefactus nec curam subdito, nec cultum exhibet Deo. Et quoniam ex culpa languet, ex languore autem non solvit quod debet, languor quoque non immerito in culpa est. Nam quoties vitio tuo fit ut in id incidas unde pedem absque offensa Dei retrahere nequeas, ipsum quoque incidere offendere est. Molestia ergo hujusmodi ex judice est poena, ex reo culpa.
Dum autem caedit Deus, ministerio utitur modo angelorum, modo hominum: nec ulli dubium est id modo fieri animalia per irrationalia, modo inanimata per elementa: contingit quoque hominem caedi penes se. Sed an hujusmodi quoque per angelos faciat Deus, an etiam per se, fortasse non satis notum est. Operatur Deus tam per bonos quam per malos ministros, angelos et homines. Per bonos angelos Sodomam subvertit, per exterminatorem iniquum, iniquorum primogenita judex Deus occidit. Sic plerumque apud nos judex per carnifices, bonus per malos, nonnunquam quoque per [Col. 0879A] bonos agit in reos, bene agens etiam per male agentes. Exterminator iniquus apparuit, dum suos Deus transiens liberavit, docens ex sanguine agni, figuram Tau, postibus illiniri (Exod. XII, 24; Ezech. IX, 4) . Utique spiritus malignus erat, qui cujusque familiae primogenita fidei charitatisque designativa, exstinguere conabatur, quam a conatu arcet forma, crucis aemula, Tau, fronti impressa. Torquet ergo Deus homines malos per angelos malos, similiterque per bonos. Ipsi enim in fine mundi messores zizania de tritico colligentes, 193 auferent de regno ejus omnia scandala, alligantes ea in fasciculos ad comburendum (Matth. XIII, 30) .
Spiritus autem maligni quotidie animas ad inferos trahunt quas et a corporibus invitas extrahunt. [Col. 0879B] Unde Dominus: Stulte, hac nocte animam tuam repetent (Luc. II, 20) ; qui utique exactores qui peccatum committunt, et sine intermissione pro peccato poenam exigunt, ii animam nocte hujus saeculi repetunt, quo perducturi nisi ad infernum? Nam si anima Lazari ab angelis portatur in sinum Abrahae, nonne decet ut anima divitis per daemones sepulta sit in inferno? (Luc. XVI, 22.) Utique ministerio angelorum semper sanctae animae transferuntur in quietem, ministerio daemonum iniquae ad gehennam, qui eas et ad inferos trahunt, et a corporibus repetunt, iidem easdem in corporibus vexant, unde putantur curare cum cessant a laesione: vere enim curarent si non solum a se illatum, sed et in homine inventum languorem curarent. Nec solum in malos, verum [Col. 0879C] etiam in bonos impetum faciunt, damna rerum, laesiones corporum, mortem ipsam secum ferentes. [Col. 0879D] Greg., ad hunc locum Job ultimo. Unde Satan, concusso triclinio, filiis sanctis sanctiorem Job orbavit (Job I) . Sancti utique erant quos longe melius, quia multo securius in sinu Abrahae mortuos, quam in mundo vivos possidebat, ac per hoc pari numero sibi natis denuo filiis omnia duplo recuperat (Job XLII, 10) .
[Col. 0879D] Mag., l. II, dist. 6. Sed in malos tanquam pecus in suum, suo jure daemones ut libet utuntur, nisi cum miseratione ejus retrahuntur qui ponit in thesauris abyssos, [Col. 0879D] sciens apud se quid boni apud nos sit futurum per malos; bonis autem semper nocere volunt et nunquam possunt, nisi cum ad probationem sanctorum id fieri sinit Deus, aut ut suas agnoscant vires, et Deo grati fiant, aut infirmitatem, ut roborari quaerant. Unde Satan Dominum Job cum suis vallasse conqueritur (Job IV, 10) ; sed cum a Deo vade audit, missus in Job mox impetum facit: Deus vade dicit, qui, licet malos malorum conatus exsecretur, tamen bonos malorum conatuum eventus amplexatur. Mali male agunt, sed spiritus Domini omnia [Col. 0880A] cooperatur in bonum, dum et male acta bonos convertit in exitus. Ideo namque sinit fieri mala, quia de malis cogitat educere bona.
[Col. 0879D] Magist., sup. Princeps daemoniorum satellites suos mittit, Unde et angeli Dei nuncupantur, juxta illud: Et angelus Domini persequens eos (Psal. XXXIV, 6) . Ille ad subversionem cunctorum, Dominus ad probationem suorum. Conveniunt in missione, differunt in causa missionis; ac sic non plene conveniunt, quoniam aliter atque aliter mittunt. Mittit uterque ut torqueantur mali pariterque boni. Ad idem tendunt, idemque volunt, sed longe differunt. Alterum [Col. 0880B] consulit ratio, alterum impellit turbata effrenatio. Unde egressus Satan a facie Domini memoratur: qui dum Job suos suaque tollit, ipsumque gravissime affligit, quod lethum quoque non irrogat, Domini prohibitio obstat: nihil enim difficilius erat occidere quam torquere, nisi divina voluntas restitisset. Cur enim a morte Dominus prohiberet, si mortem inferre, aut non posset aut nollet? Qui ergo mortem per membra sua sanctis quotidie infert, is eam per se quoque inferre potest, imo et eam nonnunquam infert. Nam dum plaga multis irrogatur inter malos, sicut contigit tribulari bonos, cur non etiam contingat interire eos, plagam autem naufragii sicut et belli, pestium quoque quemadmodum et famis atque similium, si non semper, at [Col. 0880C] frequenter per malignos fieri spiritus credibile est. Hae nimirum sunt immissiones per angelos malos, quas 194 Dominus mittit iram indignationis suae. Unde super illum locum: [Col. 0880D] In Glossa ex Aug. ad hunc locum. Et vocavit famem super terram (Psal. CIV, 16) ; cum sit et altera, haec quoque sententia invenitur: Vocavit quasi personam animatam. Forte quia per angelos immittit malos qui talibus praepositi sunt. Vocavit ergo famem, id est angelum fami praepositum. Sed ne quantum volunt noceant, crebro audiunt: Nolite nocere terrae et mari (Apoc. VII, 3) . Dicitur enim in Job illudi Satanae ab angelis Dei, qui sunt praepositi super aerias potestates, ne noceant nobis. Quae sententia ibi habetur [Col. 0880D] In Glossa. : Draco iste quem formasti ad illudendum [Col. 0880D] ei (Psal. CIII, 27) . Spirituales ergo tortores sicut et corporales, id est, daemones sicut et homines, ambo indifferenter, tam bonos affligunt quam malos. Sed quod sancti angeli malos homines torquant, nonnunquam Scriptura dicit, et crebro forte variisque modis contingit. Non tamen cogit ratio ut quoties, vel quoquo modo percutiatur homo, id oporteat fieri extrinsecus, aut ab angelo, aut ab homine. Potest enim homo aut naturali morbo, aut casu illato tabescere, aliis quoque modis absque ministri officio deperire.
[Col. 0881D] Magist., II, dist. 11. Sed quoquomodo flagellum Dei veniat, aut corrigendum quaerit caedere, aut impoenitentem cruciare; aut cum bonum virum invenerit, in bono promovere. Virum tamen bonum bono ab angelo caedi haud occurrit, nisi forte ratione hac. Certa res est, dum animae peregrinantur in corpore, singulas singulis angelis deputatas. Unde Dominus prohibens scandalizare unum ex pusillis suis, subjungit angelos eorum semper videre faciem Dei (Matth. XVIII, 10) : qui dum commissos sibi custodiunt, ipsos et a malis defendunt, et in bonis adjuvant; liberi tamen arbitrii jure per omnia salvo, semitaque rectitudinis [Col. 0881B] nusquam derelicta. Neque enim aliter adesse voluit, nisi ut decet.
Sicut autem omnis anima, ita et omnia regna custodiis angelorum mancipata creduntur. Unde Moyses juxta aliam translationem ait, statuit terminos gentium juxta numerum angelorum Dei (Deut. XXXII, 8) . Quod ita exponunt: sicut unicuique homini custodem angelum deputatum legimus, sic Angelos principes gentium credamus constitutos. Nam in Daniele legimus, Michaelem principem populi, scilicet Judaeorum, et angelum Persarum vel Graecorum (Dan. X, 13) . Sed et post et per crucem Domini, dux populo Dei suo cum exercitu de non gente ad gentem Dei, de perfidia Judaeorum ad conversionem gentium migrasse creditur.
[Col. 0881D] Isid., V, orig. Nec est dubitandum de ipso, quoniam qui Michael, id est, Qui ut Deus nuncupatur, merito ad illos pertinet, qui ut Deus reformato per gratiam ad vultum Dei interiori homine, ac per hoc dii et filii excelsi effecti sunt. Nec absurdum est credi illos, quos in custodia Judaici populi sibi subditos Michael obtinuit, secum migrasse. Tradidit namque Josephus angelos templi praesides conclamasse [Col. 0881D] Lib. VI, c. 31 et s.; VII, c. 12. De bello Jud. . Fugiamus ex his sedibus. Sicut Michael ad custodiam regni Dei sibi famulantem habet exercitum, ita singulos angelos singulis mundi regnis praefectos primatum obtinere credibile est super eos omnes, qui [Col. 0881D] sub sua potestate singulis habent providere.
Sed cum inter virum et virum sive gentem et gentem certatur, est inire conflictum pravum adversus bonum. Sed angelus Domini astat suo, nonne obstat adversario? Sed forte suae parti conatur prodesse, non alteri nocere: id namque officii habet, non quidem ut virum bonum offendat, verum ut ei quem tutandum suscepit, prout oportet subveniat: tanta enim affectione sibi commissis sancti angeli 195 astringuntur, ut in Daniele venerabilis quaedam contentio inter eos legatur, dum quisque stat pro sua parte nondum cognita Dei voluntate. Sentiunt [Col. 0882D] Cassianus, collat., VIII, c. 13. Vide in notis. tamen nonnulli [Col. 0882A] angelos gentibus malos malis principes constitui, qui inter gentes praelia moveant. Unde angelus bonus loquens cum Daniele, ait: nunc revertar ut praelier adversus principem Persarum (Dan. X, 20) . Neque enim inter bonos praelia fieri, convenienter videtur dici.
[Col. 0882D] Isid., V, orig. Sicut autem maligni spiritus incommoda, ita et benevoli nobis procurant bona. Raphael qui medicina Dei dicitur, morbos curat. Unde ad Tobiam missus visum restituit. Ad idem spectat fides centurionis a Domino probata: nam dum se fatetur sub alterius potestate constitutum habere sub se milites, et dicere: Vade, et vadit; et alii: Veni, et venit; et [Col. 0882B] servo meo: Fac hoc, et facit (Matth. VIII, 9) : multo magis credit eum qui summa praeeminet potestate militantibus sibi angelis posse imperare, eorumque ministerio puerum suum absentem curare, mandando languori ut eat, sanitati ut veniat. Decet enim illum, qui cum reliquis duobus solus praeter caeteros spiritus propter officia usibus nostris accommoda proprio nomine honoratur, cum reliquis quoque duobus archangelis archangelum esse, ut quoniam innumera est multitudo languentium, abundet quoque sub principe medico copia medicorum. Ad providentiam horum fortasse pertinet sicut morbos avertere, ita salutem conservare.
[Col. 0882D] Isid., V, orig. Gabriel, fortitudo Dei interpretatur, quoniam negotiis quae viribus egent, qualia sunt bella, praefertur. Unde Virgini matri ejus incarnationem annuntiat, qui aerias potestates debellare veniebat. Huic archangelo angelorum exercitus famulatur. Et quis nisi is qui sub tanto principe arduis gerendis cooperetur? Horum videntur ministerio bella justa inchoari, injusta praepediri, male autem coepta leniri, bene coepta administrari, et modo ad victoriam modo ad pacem perduci. Quorum quoniam virtus seditiones dispellere videtur, merito quoque foedera pacis astringere aestimatur.
[Col. 0882D] Michael quoque legationem expiationum, ac per hoc propitiationum commissam legimus. Unde matri Ecclesiae, apud quam expiationis ac propitiationis locus est, rite principatur. Michaelis ergo officium intuentes admirando dicamus: Quis ut Deus qui in altis habitat, et humilia respicit? Immunis a peccato est, et peccatis expiare propitius est. Expiator est, dum fit peccati remissio, propitius dum per remissionem datur reconciliatio.
Michael ergo unus de principibus primis, ut in Daniele [Col. 0883A] legitur (Dan. X, 13) , princeps militiae angelorum, suis cum copiis id agit, ut homines idonei fiant temporali in vita, post eam migrare ad coelestem. Ipsi enim data est potestas super animas sanctorum, ut eas perducat in paradisum exsultationis. Ipsum quoque cum suis, ac praecipue proprium cujusque angelum, proprias cujusque preces puto perferre ante tribunal judicis; non quod absque eorum ministerio sanctorum desideria ignoraret; verum quod obsequi gaudent auctori, prodesse homini, dum preces 196 nostras coelicolis annuntiant, ac pro nobis apud Deum interpellant [Col. 0883D] Magist., IV, dist. 45, § 6 et 7. . Unde orationem quam pro captivitate populi sui Daniel oravit, angelus ejus utriusque ad Dominum pertulit, adjutoremque Michaelem inibi habuit, sed angelum, id est, [Col. 0883B] principem regni Persarum sibi obstitisse questus est, qui dum pro sibi commissis facit, ab eorum servitute nondum Israelem solvendum putat, cujus peccata, quare sub jugo captivitatis detineatur, apud judicem accusat. Sed vincit pars Danielis.
[Col. 0883D] Magist., II, dist. 10. Sicut autem tres praefatos suis cum subditis humanis rebus agendis Scriptura docente, officia suscepisse cognovimus, ita et reliquos, imo communiter omnes, in hominum negotiis Deo deservire aestimamus. Unde de eis loquens Apostolus ait: Nonne omnes sunt administratorii spiritus in ministerium missi propter eos qui haereditatem capiunt salutis (Hebr. II, 14) . Administratorii ex officio, missi [Col. 0883C] actualiter semper assistunt ei qui ubique est. Unde in Daniele dicitur: Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei (Dan. VII, 10) . Nam qui ministrando discurrunt, semper ei cui ministrant, contemplando assistunt. Unde Raphael Tobiae missus ait: Ego sum angelus unus ex septem qui astamus in conspectu Dei semper (Tob. XII, 10) . Quanquam nonnulli autumant alios circumire ministrando, alios assistere contemplando.
Sed cherubim et seraphim, quos duos ordines assistere aiunt, memorat Scriptura ministrare. Unde ad Isaiam unus de seraphim volat, lapideque ignito [Col. 0883D] dum os tangit, a vitio purgat, et ad loquendum aptat (Isai. VI, 6) . Seraphim namque, qui ignis ardens interpretatur, in igne operari merito aestimatur. Quamobrem absurdum non est autumare, quamvis forte praesumptio foret affirmare, ministerio illorum et rubum incombustum arsisse, et Sodomam Gomorrhamque igne atque sulphure funditus periisse. Sed qui civitates succendunt, iidem duo seraphim prius Loth a periculo eduxerunt (Gen. XIX, 16) . Quos fuisse bonos apparet, dum malos juste perdunt, justum autem a perditione pie educunt. Unde arbitror, quod penes quos est auctoritas ulciscendi, [Col. 0884A] est quoque ab ultione liberandi. Propheta quoque postquam praemisit, qui facit angelos suos spiritus, subjunxit, et ministros suos ignem urentem (Psal. CIII, 4) . Ignis urens interpretatio est seraphim. Quare et seraphim ministrant Deo.
In Ezechiele leguntur cherubim elevasse alas suas exaltata a terra (Ezech. X, 16) : alia quoque unde conjectura sumitur, quod et ipsa cherubim officiis mancipentur. Sed venerabilis viri traditio est, ut aiunt, Dionysii [Col. 0883D] Cap. XIII, coelest hier., et alibi. , superiores spiritus sola frui contemplatione; minores autem legatione, assumpta qualitate nominum juxta naturam officiorum. Sed apud Ezechielem cherub extendit manum ad ignem [Col. 0884B] (Ezech. XIX, 7) ; apud Isaiam seraph delet iniquitatem (Isai. VI, 6) ; cum nomen seraph conveniat igni, expiatio autem Michaeli. Solus nimirum est Dominus qui delet iniquitatem; et per quem, nisi per eum qui ex vocabuli interpretatione Domini obtinet vicem? Sed seraph carbone, ut ait Hieronymus, [Col. 0884D] Hieron., 161. os prophetae tetigit, dicens: Ecce tetigit hoc labia tua ut auferatur iniquitas tua (ibid.) . Quod sui officii est, se in igne operatum fatetur; auferendam iniquitatem dicit, sed ablationem hanc sibi non ascribit; forte quoniam suo ministerio ignis applicabatur, alterius expiatio tradebatur. Vel ministerio seraphim non solum exterior ignis succenditur, verum et 197 interior quae est charitas, fortasse inflammatur, de qua dicitur: Universa delicta operit [Col. 0884C] charitas (I Petr. IV, 8) . Unus ergo de seraphim igne labia prophetae tangit; per ignem Deus charitatem accendit; charitas autem peccata exurit, ut propheta non jam pollutus labiis idoneus fiat verbo praedicationis. Unde fortasse ministerio seraphim, per charitatem corda mundantur; ministerio Michaelis militumque suorum, expiatio per fructus poenitentiae procurata, plenam restaurat propitiationem. Sed in Ezechiele jam forsan cherub igni accommodatur, ut in tali negotio quasi scientia pleno, ipsam intrinsecus rimemur; cherubim namque plenitudo scientiae interpretatur.
[Col. 0884D] Communia autem omnium nomina sunt angelus atque spiritus: sed spiritus sunt ex natura, angeli autem ex officio. Unde Propheta: Qui facit angelos suos spiritus (Psal. CIII, 4) [Col. 0884D] Magist., II, dist. 10 . Nam qui natura spiritus sunt, cum opus est, angeli fiunt. Angeli namque interpretantur nuntii; et puto omnes appellari angelos, quoniam nemo inter eos est quem mitti non contingat. Unde apostolus omnes spiritus ait administratorios, in ministeriumque missos in praeconium Christi qui omnes mittit, propter eos qui haereditatem capient salutis (Hebr. I, 14) . Omnibus [Col. 0885A] enim praecellit qui omnes mittit, famulantes Patri dum filios formant haereditati.
Providus namque Deus, antequam homo rueret, meditatus reparationem, reparationi necessarios novem distinxit angelorum ordines. Nam qui coelestes spiritus nostram suffulturus infirmitatem mittere disposuit, is mittendos variis addixit officiis, nostrae procul dubio restitutioni accommodis. Quid est enim quod Apostolus omnes spiritus ait administratorios, nisi quod omnes ministeriis officiorum intellexit addictos? Quid est quod omnes in ministerium missos perhibet, nisi quia quod injunctum [Col. 0885B] est officio, id jugiter complent exercitio? quid est quod post dicta duo, tertium hoc mox subjungit: Propter eos qui haereditatem capient salutis, nisi quod tam officia, quam exercitia officiorum, ad id tendunt, ut praedestinati haereditatem capiant salutis? Officia ergo cum actibus suis instituta propter salvandos, ratio est cessare post salvatos, quoniam juxta Scripturam, tunc tolletur omnis potestas (I Cor. XV, 14) .
Novem sunt officia angelorum, quorum nomina sunt haec: Angeli, archangeli, virtutes, potestates, principatus, dominationes, throni, cherubin atque seraphin. Horum nomina ordinum, pluraliter exprimit [Col. 0885C] usus, quoniam plures sunt qui his figurantur nominibus. Cum ergo plurale audis, plures illius ordinis, cujus nomen est intelligis. Cum vero singulorum ordinum singulariter vocabula proferuntur, eorumdem ordinum propriae singulares personae manifestantur. Quippe quoniam quorumdam nuncupationes ordinum, utroque in numero reperio, idem reliquis in ordinibus, nec absurdum puto, et cujusque, ordinis aio appellationem proprie aut singulariter singulos, aut pluraliter designare multos.
Angeli et archangeli de loco ad locum meant ad annuntiandum 198 , caeteri vero spiritus ad agendum. [Col. 0885D] Illi tamen ita annuntiant, ut nonnunquam et agant. Isti autem ita agunt, ut plerumque annuntient. Sed utrique cum mittuntur, ita quandoque quod alteri est proprium, mutuantur, ut aut nunquam, aut rarius proprio decedant ab negotio. Angeli minorum, archangeli summorum creduntur nuntiatores. Archangeli forte dicti, non solum quod annuntiant principalia, verum etiam quod principantur nuntiantibus minora. Unde Zacharias ait: Ecce angelus qui loquebatur in me egrediebatur, et alius angelus egrediebatur in occursum ejus; et dixit ad eum: Curre et loquere ad puerum istum dicens ad eum, absque muro habitabitur Jerusalem (Zach. II, 3) . Superior angelus inferiorem edocet quid ipse doceat prophetam. Et forte proprius angelus prophetae is [Col. 0886A] erat, qui prophetam instruebat, quippe in propheta loquebatur. Omnes ergo illos archangelos arbitror, penes quos auctoritas est nuntiantibus imperare, et per se summa nuntiare. Et quamvis tria solum archangelorum nomina legimus, non tamen et alios illo in ordine quamplurimos contineri absque nomine negamus.
Ordini ergo archangelorum subdi puto ordinem angelorum, sicut sacerdotibus caeteros videmus esse subjectos, habentque ii duo ordines (licet nonnunquam sicut et alii omnes, agant separatim tamen), officia sibi propria nuntiandi, hi sub aliis, hi super alios. Caeteri vero ordines potest fieri ut affatu suo [Col. 0886B] divinis de rebus homines instruant, verum id negotii proprie sibi sortiti videntur ut agant.
Virtutes sunt quarum ministerio miracula fiunt. Aiunt sancti sacramento missae angelos adesse. Hos de numero virtutum arbitror, quoniam non ad naturam, sed ad Dei miram potentiam hujusmodi opus pertinet. Sic quae a Moyse in ducatu Judaeorum, ab apostolis in conversionem gentium signa mirabiliter facta legimus, ministerio virtutum facta aestimamus.
[Col. 0886C] Potestates ad hoc Deus instituit, ut maligni spiritus per eas repressi, non quantum volunt mundo noceant.
Principatus dicuntur, qui inter alios principatum tenent.
Dominationes, quibus et principatus subjacent. Et fortasse sicut inter nuntiantes praesunt archangeli, ita inter agentes, si non universis, saltem aliquibus principatus praeferuntur, et dominationes ordinibus. Potest quoque videri quod homines principatibus subjaceant, principatus dominationibus. [Col. 0886D] Quare? Non est enim potestas nisi a Deo (Rom. XIII, 1) , ut quaelibet potestas hominum sit obnoxia, aut summa dominationi, aut inferior principatui.
Troni sunt super quos Deus sedet, ut per eos judicia sua decernat. Et forte horum ad officium pertinet decreta Dei insinuare. Unde Danieli visionem videnti et intelligentiam quaerenti apparuit spiritus viri dicentis: Gabriel, fac intelligere istam visionem (Dan. VIII, 16) . Species viri apparuit, quia non vir, sed in specie viri, angelus cernebatur: qui fortasse de thronis unus erat, Gabrielem docens id Deum judicasse, ut ipse prophetam de [Col. 0887A] visione instrueret. Quanquam tradant Judaei [Col. 0887D] V. Hieronym. ad cap. VIII Danielis. , et in hoc consentiant plurimi hunc Michaelem fuisse. Sed quomodo archangelus archangelo quid agendum sit mandat? Fortasse princeps Judaeorum, atque ideo fautor Danielis illum qui praeest praeliis rogat ut eventum bellorum, quem scire decebat prophetam, edoceat. Et fortasse thronis judices subjecti sunt, eorumque suffragio judicia incorrupte decernunt.
Cherubim atque Seraphim, quorum alter ordo ultimus, alter exstat penultimus, ita Deo assistere autumant, ut exteriora ad explenda negotia minime recedant, minoresque spiritus angelos videlicet et [Col. 0887B] archangelos hujusmodi rebus deputandos, duosque hos ordines reliquorum mutuari nomina, quoties quod agunt illis competit nominibus; aiuntque hanc sententiam sancti Dionysii Areopagitae fuisse. Sed in Daniele unus de primis principibus Michael dicitur (Dan., X, 13) . Apostolus quoque generalem volens in Christo probare praelationem, generalem in angelis debuit ostendere subjectionem. Unde et generali usus locutione ait. Nonne omnes sunt administratorii spiritus in ministerium missi (Hebr. II, 14) . Et quoniam juxta Apostolum novem ordinum vocabula, ministeriis videntur accommoda, duorum qui restant administrationibus nomina aptemus.
[Col. 0887D] Isid., V. orig. Cherubim namque plenitudo scientiae interpretatur. Seraphim ignis urens. Num quia amoris aestu ardere perhibentur, quoniam vicinius caeteris divinam gloriam contemplantur, pleni scientia non sunt? cum potius quanto sunt veritati propiores, tanto quoque oportet veritatis fieri capaciores? Nonne qui scientia abundant, tantum excellunt charitate, quantum capiunt cognitione? Sed ii fortasse pleni scientia perhibentur, quoniam eorum ministerio apud nos scientia comparatur. Illi ardentes forsan non solum quod praesunt incendiis, verum etiam quod charitatem infundunt sanctis. Et angeli quidem his ministrorum divisionibus, [Col. 0887D] humanis invigilant commodis, et est credibile illos qui ex illo apostataverunt numero, totidem modis hominum insistere periculis.
[Col. 0888D] Mag., l. II, dist. 6. Arbitramur enim daemonum numerositatem novem ex ordinibus corruisse. Nec absurde quidem, quoniam, memorante Apostolo, ordines tres id videntur quaerere ut sancti separarentur a charitate Dei. Intelligens fortasse more suo per partem totum; qui alibi nec semel sanctorum ordinem per partem ponit, omnesque intelligit. Ad Ephes. enim [Col. 0888A] scribens, Christum constituit supra omnem principatum, et potestatem, et virtutem, et dominationes (Ephes. I, 21) . Apud Coloss. item 200 illi subduntur, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates (Coloss. II, 10) . Quod hos ordines pluraliter singulariterque addito universalitatis signo expressit, liquido manifestat quod supra quoque dixi, scilicet et pluraliter plurimos, et singulariter declarari singulos. Nam quoties universalitas apponitur, singulari voce singula, plurali plura designantur. Novem ergo constat diversitates spirituum, quoniam angelos et archangelos, cherubim et seraphim crebra Scriptura memorat. His autem quatuor reliquos quinque adjunge ordines quos in Apostolo paulo ante invenimus.
[Col. 0888D] Magist., l. II, d. 6, § 4. Principi ergo daemoniorum maligni spiritus singuli suis in ordinibus videntur deservire; alii angeli, sive archangeli, dum nuntiando plus minusve decipiunt; alii virtutes dum miracula deludunt. Harum praesidio magi contra Pharaonem miraculis miracula objicientes, videntur concertasse. Antichristus quoque virtutibus depravatis obnoxius, signis incautos videtur delusurus.
Quid potestates?
Potestates fortasse spiritus minus in malo peritos reprimunt, ne tunc prosint cum nocere intendunt. Nam eaedem quantum possunt studiis, si sunt bona, obsistunt; si vero mala, adsunt.
[Col. 0888C] Quid principatus et dominationes?
Principatus quoque et dominationes inferioribus praesunt. Aut fortasse ii principibus, illi regibus molesti sunt. Horum studio hi promoventur, illi humiliantur.
Quid throni?
Throni vera judicia imminuunt, et falsa muniunt, et omnino judicibus devia quaedam obtendunt.
Quid cherubim?
Cherubim, quantum scientia vigent, tantum virulentia nocent; ea paganis, ea ipsa haereticis, falsi nominis scientia adesse: ea demum ipsi videntur [Col. 0888D] Antichristo ad futura.
Quid seraphim?
Seraphim sicut in bono bene, ita in malo male fervere arbitror. Ea forte incendiorum ministra sunt, rancoris quoque et irae, invidiae, atque libidinis. Et cum novem ordines sive in bono, sive in malo his studiis videantur deservire; potest etiam ut aliis quoque modis et boni prosint, et mali obsint. Nam cum tres quibus solis propria conceduntur nomina, communi officio putentur archangeli, noscuntur quoque propriis quibusdam negotiis deputari: daemones quoque tot tamque variis modis tentant, ut tentationum genera novem [Col. 0889A] includere distinctionibus aut nimis difficile, aut omnino sit impossibile.
[Col. 0889D] Magist., II, dist. 6, etc. Cum ergo novem sint ordines, quid prohibet ex officiis notioribus sumpsisse vocabula? nihilominus tamen, quot aliis modis homines aut adjuvantur, aut deluduntur, totidem fere modis aut adjuvare, aut deludere? Fere dico, quoniam unusquisque tentatur a concupiscentia sua (Jacob. I, 14) . Et sicut homini ex se nocetur spiritualiter, cur non etiam corporaliter noceatur, ut absque daemonum cooperatione, conscientia quoque homines, utriusque generis damno unumquemque afficiant? Unde autem crucifigerent perfidi Salvatorem, [Col. 0889B] licet ante, sed non jam, diabolum habebant adjutorem?
Quae autem sine diabolica suggestione ab hominibus perverse fiunt, sine daemonum notitia interdum 201 contingunt. Sicut enim semper cogitatus ignorant, nisi cum signis eos conjiciunt, ita et actus aliquando non comprehendunt, tunc videlicet, quando absentes ad alia intendunt. Unde quod viro desponsata erat Virgo, deceptis virgineum celavit partum. David oculum prophetiae non ut alii per figuras, aut angelica administratione, sed intrinsecus aspectu illustratus suscepit, dicens: Audiam quid loquatur in me Dominus Deus (Psal. LXXXIV, 9) ; atque in libro Regum ita legitur: Directus [Col. 0889C] est spiritus Domini in David (I Reg. XVI, 13) .
Unde Patrum traditio est, quod non per subjectam creaturam, sed per seipsam divina bonitas gratiam prophetiae regi David infuderit. Quod si spirituale beneficium, non quidem per ministrum, verum aliquando per se majestas adoranda largitur, credi quoque potest, nec absurde, aeternam per se liberalitatem, corporalia nonnunquam conferre beneficia, ipsa enim coelos extendit, terram coelis inclusit, aridam quoque Oceani circumfluo cinxit: incarnata tandem declarando quid esset, dum homines intus et extra curat, non pauca suae contulit argumenta majestatis.
Angelorum ergo studio bonorum atque, malorum, bona atque mala hominibus aliquando procurantur, [Col. 0889D] atque aliquando aliis modis habentur. Nam, ut homines hominibus utroque modo aut adsint aut obsint non raro contingit. Sed ut homo per vitium laedatur, absque Deo est. Quisquis autem id agit, ut homo adjuvetur, aut corporaliter vexetur, minister Dei est, cujus etiam Assur virga furoris est (Isai. X, 5) . Huic virgae ad tempus parcit, imo et in multis bene facit, utrumque in tantum confert in quantum expedit caesioni: qua exacta, virgam frangit, igni fomenta daturus. Unde Romanos perditioni certissime obnoxios, captivandis tamen Judaeis reservatos, Isaias sub prophetica caligine [Col. 0890A] insinuat, multa magnaque beneficia in usus ministerii accommoda a Deo suscepisse. Apud eumdem quoque, virgam furoris sui Assur in Judaeos Dominus armat, muniens fortitudine et intelligentia (ibid.) . Ipse tamen non sic aestimat, verum viribus propriis ascribens, multatis in eo prius Judaeis, et ipse Deo feriente multatur: non quod unquam Deus nequitiae machinamentis adgaudeat, verum quia consultus justitiae, ulcisci impios exoptat.
[Col. 0889D] Mag., l. II, d. 2, § ultimo, et dist. 6. Sed quoniam juxta novem angelorum ordines, novem quoque daemonum arbitramur multitudines, quarum nomina a nominibus sanctorum non discrepant ordinum. Unde Apostolus: Non est [Col. 0890B] nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates (Ephes. VI, 12) ; qua de multitudine princeps daemoniorum intelligetur? Utique aut summus, aut inter summos potius angelos videtur plerisque creatus; ad eum quippe illud pertinet: Tu signaculum similitudinis, plenus sapientia, perfectus decore (Ezech. XXVIII, 12) . Et post pauca, eadem Scriptura subjunxit: Omnis lapis pretiosus operimentum tuum (ibid) , pretiosorum novem disponens genera lapidum. Quid autem hoc est, nisi quod cum sint novem angelorum ordines, omnis ordo illum ornabat, qui omnibus beneficio creationis praelatus, quasi quis gemmis, ita ipse novem rutilabat ordinibus. Si ergo, quemadmodum [Col. 0890C] asseverant complures, gradus ipsos computationis ipsa comitatur cujusque dignitas ordinis procul dubio, quoniam seraphim nonus ordo numeratur, is de quo nostra inquisitio est, intra seraphim comprehenditur; nisi quia apud Ezechielem, qui et supradictis auctoritatibus hoc quoque, adjecit habetur: Tu cherub extentus: ubi non semel princeps hujus mundi cherub appellatur. Unde rectius juxta [Col. 0889D] V. Athanas., in ep. ad Serap., et Cyrill., [Col. 0890D] l. I, Glaph. cherub computabitur. Nisi forte sit ordine seraph, interpretatione cherub.
Sed si cujusque ordinis personas paritas ad invicem coaequat, quomodo Satanas etiam dum erat bonus, caeteris 202 in suo ordine praeeminebat? aut si unus ordo disparitate gaudet meritorum, quomodo est unus? Sed saepe quae unius ordinis sunt, aequa sibi [Col. 0890D] non sunt. Et quae ordine noscuntur inferiora, merito nonnunquam comprobantur excellentiora. Potest ergo esse ut inter seraphim sive cherubim sint minores, sint et majores, et de majoribus princeps daemoniorum fuerit unus. Melius enim sedere rationi videtur, quod Deus inter perseveraturos casuro creaverit pares, imo non paucos et majores, ut et pares et majores perstiterint, nec sit [Col. 0890D] Quos auctores sequatur vide in notis. maximus qui corruit. Tamen quoniam elationis proprium est, omnibus se praeferre, maximum se existimavit qui et Deo se contulit; magnus utique fuit, sed plus de se quam esset, sensit. Magnus ergo [Col. 0891A] corruit, ne de magnitudine tua glorieris, ne assensum pravo praebeas consilio. Qui superbo consenserunt, cum superbo corruerunt; qui haesere Deo, Deum principem habere meruerunt, daemones consentientes adversario, principem daemoniorum creaverunt. Quibus omnibus quoniam nocendi hominibus una est protervitas, illi qui in eo plus valet, obedire, una quoque est voluntas; nimirum tanto quisquis in malo efficacius debacchatur, quanto alios virtute creationis transgreditur.
Sed naturam spirituum tantum vitiatam arbitror debilitari, quantum confirmatam augeri: ut qui minor est in regno coelorum, ipsum principem daemonum, visione Dei sublimatus transcendat: et sic factum est ut is qui se praeferendum arbitratur, aut [Col. 0891B] fortasse beneficio creationis vere praeferebatur; et maximis irreparabiliter, pessundatus subsidat et minimis. Unde in eodem Ezechiele ita ad illum sermo dirigitur: Elevatum est cor tuum in decore tuo, perdidisti sapientiam in decore tuo (Ezech. XXVIII, 17) . Quasi diceret: Quoniam ex decore elationem suscepisti, ex decore sapientiam perdidisti.
[Col. 0891D] August., l. XI, De Genesi, c. XXIII et XXIV. Alii vero diabolum nequaquam tantae excellentiae exstitisse credunt, nimirum statim a veritate se avertit, propria potestate delectatus. Beatae ergo vitae dulcedinem non gustavit, quam non acceptam fastidivit, sed nolendo accipere amisit. Sui ergo casus praescius esse non potuit, quia sapientia, pietatis est fructus. Continuo autem cecidit, non ab eo quod accepit, sed ab eo quod acciperet si subdi voluisset. [Col. 0891C] Quod autem ait Isaias: Quomodo cecidisti lucifer qui mane oriebaris (Isa. XIV, 12) , etc. Et Ezechiel: Tu signaculum similitudinis (Ezech. XXVIII, 12) , etc., quaedam in eum, plura in corpus ejus conveniunt.
[Col. 0892D] Mag., l. II, dist. 42. Qui humani generis inimicus suis cum satellitibus, dum omnibus insidias parat, gemina foeditate maculat, prius cogitationis, postea actionis. Nam nisi mens peccaret, lex concupiscentiam non prohiberet: si sola peccaret, non furtum, non homicidium, non caetera prohiberet; suffecisset enim solam prohibuisse concupiscentiam.
Sed dices quod extrinsecus fit, prohibetur, non quidem [Col. 0891D] quod aut alterum a prava voluntate sit peccatum, aut ex ipso interior foeditas sumat incrementum; verum ne quis id velit quod sine culpa velle non possit. Quid est ergo quod judicium sanctae matris Ecclesiae, excessus filiorum actuales, si in culpa non sunt, tam dura animadversione castigat, ipsam vero voluntatem, quae sola rea est; aut nulla, aut nimis facili satisfactione condonat? Ergo si male vis, nocens es; si male volens opus superaddis malum, nocentior es. Unde primi parentes praevaricari volentes, mali facti sunt; praevaricantes morte caesi sunt. Nimirum ante ruinam exaltatur cor (Prov. XVI, 18) . Mater ergo Ecclesia suum imitata factorem, [Col. 0892A] recte cor pravum accusat, opus malum flagellat. Est autem malum opus, malaque vita, ubi undique sibi miser complaceat. Hic si quae bene agit, parum aut nihil proficit.
Est autem alter qui nihilominus 203 inquinatam degit vitam, sed ratione consulta, anxiatur ex sorde, desiderat benefacere, consueti tamen dulcedine mali revocatus, quod bene cupit, implere nequit. Calice ergo Babylonis potus, dum inextricabili saeculi hujus tempestate jactatur, licet quodammodo portum optet, naufragio tamen haeret. In hujus enim mente sibi invicem repugnant voluntates, bona una, mala altera, sed mala vincit et bona gemit: clamet ergo ad illum qui solus exaudit in abscondito tempestatis. Ad Dominum cum tribuletur, clamet et exaudietur, dicat: Miserere mei, Domine, quoniam [Col. 0892B] infirmus sum; sana me, Domine (Psal. VI, 3) . Sententia Salvatoris est: Omnis qui petit accipit (Matth. VII, 8) . Petat ergo assidue, petat devote, ad opera misericordiae refugiat, disciplinam apprehendat, et qui dedit ut exire ardeat, dabit tandem ut exeat. Homo ergo malus, sed volens fieri bonus, propter quaedam sua, imo et Dei bona, respicitur a Deo et liberatur a malo: Deus enim bona hoc in saeculo largitur, aut terrena quae abundantius contingunt perditis; aut altera, inter quae est timor gehennae, quibus peccator commutatur a via sua prava; aut tertia quibus vir jam justus dignus fiat corona. Prima dantur ut inde in terra vivatur, secunda supplicationes, et quaedam via sunt, ut ad illa quae remunerabilia [Col. 0892C] sunt pertingatur. Hujusmodi ergo bona quodammodo vigent vivuntque: quamvis enim nondum bonus fit is a quo fiunt, tamen ideo fecit ut per minora, bonis majoribus atque retribuendis locus praeparetur; et sic bonus fiat. Qui enim nondum maculam suam odit, mavultque in ea vel ad tempus detineri, is nondum bona agit viventia. Sed quoniam vitium amat unde interim exire non curat, quidquid boni agit, mortuum reddit: quippe haec mala arbor est, quae non potest fructus bonos facere (Ibid.) . Illa autem quae suo anxia de germine noxio tristatur, atque de exstirpando meditatur, jam mala arbor non est quoniam malum germen suum detestatur; bona nondum est quoniam, licet invita, malo germine oneratur. Medium ergo tenens statum, [Col. 0892D] quod est, exsecrabile putat; quod non est, ardenter optat; sed valetudine morbi tardatur. Quae ergo interim recte quodammodo aguntur, ea agenti nec poenam nec praemium ingerunt, id tamen merito suae dignitatis, nisi a proposito defecerint, certa ratione acquirunt ut vitiis devictis, ea tandem obtineas unde mercedem speres. Sed qui praemiis est indignus, adhuc a charitate est alienus; qui autem charitatem non habet, nihil illi prodesse potest (I Cor. XIII, 13) . Qui ergo turpiter vivit, quamvis introrsum doleat, charitate quae non agit perperam privatus, quomodo illi, non dico in aliis, imo et spiritualibus consequendis propter gesta bene cedet?
[Col. 0893A] Sed non omnino alienatur a charitate qui sibi displicet bonusque fieri satagit. Unde quoniam quibusdam charitatis praeventus est primitiis, primitiva quoque quaedam operatur bona, quo charitate ipsa tandem inflammatus, condigna charitate meliora atque veriora superaddat bona. Nam ubi nihil charitatis adest, quod contingit quoties scienter una macula amatur, ibi nihil boni viventis atque valentis esse potest, sed juxta charitatis augmenta augentur et operum merita. Quisquis autem vitae suae sordes ad purum evincere contendit, si non statim omnimode se exonerare potest, partem deponere prodest, ut foeda scelerum sarcina particulatim saltem diminuatur, sicque tandem annulletur. Sicut enim ille qui inquinamenta sua partimodit et dimittit, [Col. 0893B] quoniam ex alia parte amplexatur, ex ante actis veniam non aestimo dandam, quamvis nonnihil is proficiat qui dum culpam statuit, poenam sibi non extendit; ita illi, qui sibi totus displicet, conaturque meliorari, quamvis non idcirco possit quod optat, attamen veniam interim dari puto, si quae odit et deserit: appropinquat enim Deo et appropinquabit ei (Jac. IV, 8) .
Sed, cum modicum fermentum totam massam corrumpat (I Cor. V, 6) , fermentum autem sit peccatum, massa vero bene gesta; quomodo simul cum peccato bene gesta 204 ingerit? Sed cum fermenti deficit acredo, deficit et corruptio. Sic quoque cum amor peccati abigitur, fel etiam venenandi bona forte propulsatur. Nemo tamen in facinoribus quae odit [Col. 0893C] torpeat, ne morte praeventus ante pereat quam scelera sua, quae non satis odit, deponat: nam si perfecte odisset, utique quasi sub pede calcata triumphasset. Nunc autem et odit et diligit: diligit illectus sensualitate, ratione autem consultus et quod male agit, et quod male diligit, odit. Nec sic quidem jugo servitutis oppressus cervicem expedire valet, sentit enim legem in membris suis repugnantem legi mentis suae, et captivitatem. Quis ergo miserum liberabit de corpore mortis hujus, nisi solus Christus? (Rom. VII, 24.) Christus utique liberabit, sed illum qui perseveraverit pulsans clamansque: Libera nos a malo (Matth. VI, 13) . In quo aut uno, aut quod nequius, est multo, quidam adeo involvuntur, ut [Col. 0893D] non exeant, nec exire cupiant: aut nondum, aut, quod pessimum est, nunquam emendari curantes. Pessimi homines cum descenderint in profundum vitiorum, contemnunt exire (Prov. XVIII, 3) . De hujusmodi nulla superest spes, nisi forte respectus Dei voluntatem infundat, ut aut meliores fieri desiderent, aut desiderare saltem concupiscant, juxta illud: Concupivit anima mea desiderare justificationes (Psal. CXVIII, 20) .
Inest unicuique naturae beneficio hujuscemodi voluntas, qua quodammodo quod iniquum est abominetur; quod justum, amplexetur; adeo infirma, ut per eam nemo promoveatur, quisque accusetur. [Col. 0894A] Unde Apostolus: velle mihi adjacet, perficere autem non invenio. Adjacet quoniam juxta est et jacet: jacet quoniam quod volo efficere nequeo. Sed voluntas quae ex gratia Dei inspiratur, tantae virtutis est, ut nunquam absque effectu sit, nisi cum ipse homo [Col. 0893D] Conc. Trident., sess, 6, c. 13: «Deus enim, nisi ipsi illius gratiae defuerint, sicut coepit opus [Col. 0894D] bonum, ita perficiet, etc.» gratiae defuerit. De hac voluntate sic ait Apostolus: Deus enim qui operatur in nobis velle et perficere pro bona voluntate (Philipp. II, 13) . Quisquis autem hujusmodi voluntate praeditum se sentit, dono Dei aggratuletur, obnixe gratias agens, promoveri petens. Quare si in malitia degens adhuc, bene velle saltem desideret, bene velle petat. Si autem jam bene vult, ad effectum properans de malitia exire contendat; ex quo peccata dimiserit mox veniam postulaturus; qua a judice [Col. 0894B] pio absque difficultate accepta, jam tempus est sanctam vitam sanctitatisque praemium exposcere. Et rectus ordo hic est. Neque enim dum malus es veniam sperare potes, aut ante veniam, quod justorum est, recte exspectes. Iniquitatum ergo de profundis clamantes, quia apud Deum propitiatio est (Psal. CXXIX, 4) , abstracti propter legem misericordiae, de venia confidimus, per veniam autem sperabit anima nostra in Domino,
[Col. 0894D] Mag., II, dist. 26. Notandum autem quod cum omnem voluntatem bonam, sermonem quoque purum, insuper autem et castam operationem divina munificentia largiatur, in primis tamen tribus nonnihil est hominis. [Col. 0894C] Unde postquam Apostolus de coapostolis agens, dixerat: Abundantius illis laboravi, mox subjunxit, non autem ego, sed gratia Dei mecum (I Cor. XV, 10) . Non enim ipse solus, sed gratia Dei adjutus laboravit: quae angelis omnibus, primis quoque hominibus pariter bene creatis proposita, ab alio repulsa, ab alio libertate arbitrii suscepta est; sed vitii proprii erat, quod paratum sibi auctoris adjutorium, ille refutavit: quod autem is cohaesit, et ex propria prodiit voluntate, et primo ex datoris largitate. Quod enim beneficus porrexit, hic gratanter accepit, ingratus ille neglexit: libertas enim arbitrii semper per se torpet, atque sopita jacet, nisi cum gratia Dei adveniens excitat insufficientem. Ipsa alios flagitiis implicitos, prout illis dignum est, [Col. 0894D] sibi derelinquit; alios autem, quoniam digna est ipsa, visitare disponit, id in homine actura, ut qui per se nullius est potens boni, jam id libere efficere possit, nisi deesse gratiae ipse malit. Quippe quoties gratiae 205 id placet ut se cuipiam offerat, is utrumlibet aut gratiae cooperans agit, aut ea spreta male agere non desistit. Cum autem gratia suscepta bene vivitur; alius felici in proposito perseverat, alius pravitate consueta resorptus, pedem revocat. Sed quod iste recidit, ideo fit quod gratiae sine qua nunquam bene vivitur, non consentit: quod autem ille in bono perseverat, gratia operatur, cum qua concordat. [Col. 0895A] Unde patet quod omnium bene gestorum prima praecipuaque causa gratia est; quippe quae bona coepta praevenit ut subsistant, subsequitur ut maneant. Nostrum autem apud arbitrium, nonnulla, verum secundaria recte agendorum auctoritas conversatur. Nimirum facultatis nostrae est ut praeventi gratia per ipsam bene agamus; subsecuti eam, a bono nequaquam desistamus. Quare liberi arbitrii meritum aliquod est, dum mandatis Dei obsistere abhorrens, Deum jam colere inchoat, atque in inchoato, Deo placere cupiens in postmodum perseverat. Nam quamvis gratia revocat errantem, perducat obedientem; trahit tamen voluntarium, nec cogit invitum, adeo valens, adeoque vigens, ut quamlibet perversi voluntatem, vitamque in quantumlibet emendationis [Col. 0895B] gradum, absque omni difficultate et coactione, quoties libuerit immutet. Is quoniam conversioni, cui restitisse poterat, maluit acquiescere; quoniamque in via Dei constitutus deviare potens id noluit, quoniam demum non, ut plerique faciunt, cooperari gratiae neglexit; verum illam amplexus per omnia sequi studuit, praemio dignus aestimatur; nam juxta Scripturam: Regnum Dei non est dantis sed accipientis, id est, non solum provenit ex dono largitoris, verum etiam ex labore servientis.
Quamobrem si Deum contemplaris, ad quem quoniam torporem liberi arbitrii ipse excitat, promovetque, rite utique refertur, quidquid laudabile nostram penes facultatem invenitur; merito omne bonum nostrum [Col. 0895C] gratuitum judicatur donum. Sin autem vires liberi arbitrii attendis, quod nulla necessitate impulsum, sponte tantum oblatae gratiae se coaptat; jam bonum nostrum quodammodo debitum aestimatur, ut juxta opera quisque sua rite judicetur. Unde nostrarum elegantia actionum, et gratia est et meritum; gratia tamen tanquam duce per omnia sibi vindicante primatum. Unde quidquid meriti est, rite gratiae accommodatur, quae illud et ut sit promovet, et ut maneat comitatur: nam omne datum optimum, et omne donum perfectum de sursum est descendens a Patre luminum (Jac. I, 17) . Unde non solum gratia quae a Deo missa nostram pungit pigritiam, verum quoque ipsum assentire cooperarique gratiae, quod utique ex nobis est, verum eo modo quod nonnisi [Col. 0895D] gratiae praevenientis auxilio fieret, nec factum nisi gratiae subsequentis subsidio maneret, opus quodammodo Dei est. Opus ergo bonum omne quod agimus, non soli nos, imo cum Deo facimus. Unde Dominus cum viro fideli loquens ait: Opera quae ego facio et ipse faciet (Joan. XIV, 24) , fidem enim castam, voluntatemque puram et quidquid ex his quasi jactis seminibus germinat virtus divina in homine, non tamen nisi cum homine operatur; spiritus enim invisibiliter et occulte, quoniam nescis unde veniat et quo vadat (Joan. III, 8) , animum nostrum ad voluntatem atque fidem cum operibus trahit, suisque modis et fere incognitis nobis, omne bonum quod in homine est operatur. Operatur et homo bona sua, [Col. 0896A] suis utique modis, magisque sibi notis dum quod Deus docet, homo credit; quod Deus inspirat, homo diligit; tandem quidquid benefacis, cum Deo faciente facis. Ipse enim cum sancto sanctus erit, et cum viro innocente innocens erit (Psal. XVII, 1) : quippe cum sancto est sanctus, qui viventem sancte adjuvat in sanctitate. Et hoc est quod Apostolus postquam quantum egerat intimavit, mox quod non per se laboraverat, sed per Deum, subintulit, dicens: Non ego, sed gratia Dei mecum (I Cor. XV, 10) .
Per quam [ supp. gratiam] si quis vitam corrigere satagit, ante omnia inspicere debet, utrum de patratione vitiorum, non quorumdam, sed omnium, timere [Col. 0896B] Dei, non mundi, ingemiscat; adeo ut nulla ratione velit fecisse aut facturus esse, illa aut alia. Quisquis autem se hujusmodi perspexerit, fidei morumque normam sincera rerum notitia comprehendens, quia in his ignorans ignoratur (I Cor. XIV, 39) , (quippe cum in fide erroneam, aut in moribus foedam sententiam quemadmodum et vitam tenens jure damnetur) is si veniam sperat, et orat, charitateque polleat, poenitentia contritus, cognitione salubrium perspicuus; is, inquam, et non alius, jam et non prius, gaudeat concivis regni coelestis ascriptus sanctis. Unde Dominus: In hoc autem gaudete quod nomina vestra scripta sunt in coelo (Luc. X, 20) . Hunc si ante confessionem praeveniri morte contigerit, tantum [Col. 0896C] confessionem non repudiaverit, quantumlibet spiritu purgatorie multandus, tandem tamen pulsa ambiguitate cognoscitur salvandus. Quisquis enim facinora sua sacerdoti pandere noluerit, aut timore mundi perterritus, aut inhonestate rei verecundatus, is nulla ratione veniam impetrat; aut si prius confiteri optabat, jam id agit ut impetratam perdat. Sic quisquis cordis compunctione fit contritus, seu confessionis patefactione purgatus, si reversus ad vomitum pactum refutat, is dimissis jam flagitiis denuo se obligat [Col. 0895D] Mag. l. IV. d. 22. Aug. l. I. De bapt. c. 12. . Ita enim facta pacti dissipatione pacto dimissa repetuntur, sicut plura servo nequam, quoniam veniam rogarat, debita prius dimissa postmodum exiguntur; quoniam quod oportuit conservo pauciora debenti commisereri respuit. Utique vera [Col. 0896D] ratione interim dimittebantur, quod patet quoniam ab interim defunctis minime requirerentur Sed dimissio vires non habet, nisi dum contra ejus legem non agitur. Unde patet quod confessione peccatorum valde est opus.
Sed nemo praeceps quod sui juris non est, sibi arroget, arbitrans id facultati suae liberum, ut pro libitu confiteatur; donum enim Dei est. Unde Propheta: Confessio et magnificentia opus ejus (Psal. CX, 3) . Potes quidem peccata tua sicut Sodoma gloriando praedicare (Isa. III, 9) . Potes item foeditatem tuam foedo cum corde annuntiare. Sed ut salubriter annunties, non ex te, verum munere Dei provenit. Sic quodlibet bonum opus ut male fiat penes te est; ut [Col. 0897A] autem bene, non est penes te. Quod si confessio oris ex te non est, quantominus poenitentia cordis ex te est, unde confessio vires habet et sine qua non valet?
[Col. 0897D] d. 17, § 5. Sed confessionum unam licet fieri coaequalibus; altera, nisi extrema urget necessitas, debetur sacerdotibus. Si quotidianis, et his sine quibus non vivitur urgeris, sufficit hujusmodi confiteri comparibus, imo nonnunquam et minoribus: quo more presbyteri usitate et quotidie indifferenter circumstantibus confitentur.
[Col. 0897D] Mag. l. IV, d. 27, § 5. Sed confessionem si non singulatim, quoniam id prae multitudine raro fieri potest, nec semper cui, dicerent fiat [ forte dicenda sit], praesens est; at saltem generatim, et id saepiuscule fieri utilissimum est. Nam sedulitas confessionis, maxime [Col. 0897B] sacerdoti facta, nominatimque expressa, id virium obtinet, non solum ut reus expietur, verum quoque ut vitiorum crebra impugnatio retundatur, protervitas inquietationis hebetetur: illiusque passim confessionis Jacobus meminit, inquiens: Confitemini alterutrum peccata vestra et orate pro invicem ut salvemini (Jac. V, 16) [Col. 0897D] l. IV, Sent. d. 17. In Glossa. . De illis juxta hujus expositionem, peccatis, mandatum tradens, sine quibus non vivitur; quae videlicet per ignorantiam, sive infirmitatem humanam committuntur, quorum omnium, ideo est facilis venia quoniam non est consensio in culpa. [Col. 0897D] In Glossa ex Beda. Nam ut eadem testatur expositio, quae ad deliberationem fiunt, nonnisi per poenitentiam indulgentiam accipiunt. Auctoritatem [Col. 0897C] ergo sequentes gravioris leprae immunditiam 207 sacerdoti pandamus, et quanto jusserit tempore purgare curemus.
Petrus et Maria veniam uterque obtinuit culpae, neuter tamen confessione (Luc. VII, 47; Luc. XXII, 61) , verum illa quoniam dilexit multum, ille respectus a Domino amaritudine fletuum [Col. 0898D] IV, Sent. d. 17, § 3. Ambros., lib. X, in Lucam ad cap. XXII, edit. Paris., col. 216. . Quorum nonnulli exemplo arbitrantur poenitentis sufficere anxietatem, etiamsi recuset confessionem, cui rei aestimant convenire, lacrymae delent delictum quod pudor est confiteri. Utique quod te pudet et taedet confiteri delictum, est lacrymis delendum. Verumque est quod non risus delent delictum quod impudens confitetur, imo econtra, si quis cum rubore confitetur ejus delictum non deliciis, sed lacrymis [Col. 0897D] deletur. Confessionem autem obnixe et Scriptura mandat, et Ecclesia statuit. Quis nisi nimis audax mutat, nisi nimis praesumptuosus invertit, abutens exemplo Mariae et Petri? Nam cum homine necessario agas locutione, accusatio conscientiae sufficit apud eum qui omnia novit.
[Col. 0898D] Ambr. supra. Petri et Mariae lacrymas lego, aliam quam hanc satisfactionem invenisse non recolo. Quid inde? Num omnia quae contigerunt scripta comprehendunt? quid si praesentia Domini miserante unae lacrymae suffecerunt, num idem omnes exspectabunt? Mulier [Col. 0898A] deprehensa in adulterio liberata est (Joan. VIII, 10) , nullus reus amplius cruciabitur; latro de cruce translatus est ad requiem, nihilominus alii salvantur: Sic tamen quasi per ignem (I Cor. III, 15) . [Col. 0898D] In regulis juris. Nam privilegia paucorum communem non faciunt legem. Revela Domino viam tuam et spera in eo, et ipse faciet (Psal. XXXVI, 5) , revelas Domino, dum revelas vicario. Si apud Dominum accedere posses, apud Dominum te accusares. Verum quoniam id interim non licet fieri, Domini loco uteris vicario. Et stant atque vigent apud Dominum quae consulte fiunt decreta ministrorum. Teste namque Domino, quorum remiserint peccata remissa erunt, et quorum retinuerint retenta sunt (Joan. XX, 23) . Et quoniam quasi Deo ita confiteris presbytero, ideo [Col. 0898B] occulta tua ita celet quasi non sibi, sed Deo soli detecta fuissent.
Unde cujuslibet flagitii malefactores malefactique conscios, tam sibi per confessionem notos quam aliis incognitos, quasi solus Deus cor illorum pravum atque impoenitens sciret, ipseque nesciret; ita publicis conventibus ad altaris refectionem, eucharistiaeque participationem accedentes, simul cum aliis recipit. Non enim quos per confessionem novit indignos, detegere publica accusatione licet, nec a communione communiter cunctis scandalo inflicto, illos quos aestimat sontes repellere decet. Unde Dominus Judae, dignus inter dignos, indigno sacramenta corporis sui distribuit, subdolum parricidamque [Col. 0898C] sciens, sed detegere cavens, exemplum ministris suis proposuit. Qui moniti atque rogati quempiam maleficum, atque maleficii conscium, utrumque sibi confessione cognitum, caeteris vero incognitum, ideo anathemate ferire, quoniam ad flagitii, nec ille a se commissi satisfactionem, nec is a se noti publicationem licet ecclesiasticae consuetudinis admonitione vocati appropiare curant, nihil verentur efficere quod rogantur, id est, excommunicatione indeterminata, nec nominibus propriis definita, maledictioni obligare sceleratum, obligare et conscium. Neque enim daemones quorum conatu, neque angelos Dei, quorum sub scientia, imo neque Deum ipsum, in cujus perspicaci intuitu omnia fiunt; tandem neque se [Col. 0898D] quorum etiam sub conscientia delinquitur, anathematizare intendunt. Tantum in homines maledictio effunditur, quorum culpae noxia actio imputatur. Cui ergo imputatur nisi ei qui fecit, aut facienti adfuit, aut cum posset, a facto haud deterruit, aut tandem qui consciit, cumque jure deberet, non vigilavit [ fort. vulgavit.]
Anathematum unum sub propriis nominibus certificatur, quod auctoritas Scripturae commendat. Unde Dominus eum qui nec te solum, nec coram testibus arguentem, imo tandem si nec sic Ecclesiam [Col. 0899A] audierit, jubet habere sicut ethnicum et publicanum. Apostolus (Matth. XVIII, 18) quoque quemdam 208 cujus sordes patebant, imo quoque putebant, jubet tradere Satanae (I Cor. V, 5) . Quid est tradere Satanae, nisi excommunicare? Nimirum vir malus, licet sit putridum in corpore Ecclesiae membrum, attamen dum quolibet modo Ecclesiae membrum est, quodam modo bene gestis Ecclesiae impetus Satanae retardatur. Verum ex quo evangelica anathematis falce a sinu matris Ecclesiae praeciditur, illud tantillum vitae quod obtinuit in corpore, separatum perdit, ac per hoc dum excommunicatur, Satanae traditur, quoniam libera jam potestate proprio jam jure ab adversario fatigatur, aut corporali caesione vexandus: quod fiebat ubi [Col. 0899B] Paulus Satanae tradebat; aut spirituali plaga foedandus, quod quotidie fit dum Ecclesia excommunicat. Excommunicatio autem hujusmodi quae in tertam fit personam, non prius fieri debet quam diffinite, et non suspicione, is qui sceleris arguitur, anathemate dignus perpendatur: imo quam ecclesiastico more vocatus ecclesiasticum subterfugerit jus: unde Dominus eum qui te nec solum primo, nec coram testibus secundo, imo nec ipsam Ecclesiam tertio arguentem audierit, jubet habere sicut ethnicum et publicanum. Merito ergo qui toties vocatus, matri satisfaciendo non auscultat, genitricis gremio, obstinatiae culpa se abalienat. Abalienato autem usque ad reconciliationem auctoritate excommunicationis communicatio omnis fideliumque [Col. 0899C] negatur consortium, ratione hujuscemodi, ut hinc collegio sanctorum expulsus, inde vi Daemonum crebra plus solito vexatus erubescat sibique timeat, atque ita necessitate quadam compulsus, ad pacem confugiat, descendens Babyloniam, ibi liberandus. Neque enim presbyter Ecclesiae, minister et organum quemquam ab Ecclesia segregat, nisi intentione tali, ut meliorem reducat, more Apostoli sceleratum virum tradens Satanae, ut spiritus salvus sit in die judicii. Alioquin si ideo anathematizat, ut anathematizato male cedat, prius nocet sibi quam alii. Anathemate tamen nullatenus obligantur, qui ita anathematizatis communicant, ut ab illis jure conditionis disgregari non debeant.
[Col. 0899D] Alterum quoque genus excommunicandi est, non adeo divinae paginae notum, verumtamen ecclesiasticae consuetudini (cui refragari fas non est) notissimum, quo injuria latenter illata, tacitis, quoniam nesciuntur, nominibus, voce praeconis feritur. Haec anathematis species tam a prima est diversa, quam ab illius proprietate cognoscitur aliena. Haec enim quoniam nomen non exprimit, cui communionem tollat, nescit, imo nulli tollit. Tales eorumque complices post comminationes anathematis anathematizantur ad correctionem. Si corrigi negligunt, ipsi augmentant sibi damnationem, nisi forte priusquam hinc abeant, Domino viam suam revelent.
Opera bona via sunt, quia ad Deum dirigunt.
Haec via, ut superbia vitetur, raro est praedicanda. [Col. 0900A] Unde Dominus non tam sibi cavens, quam nobis providens, magnifica sua sileri mandat. Paulus autem quae sibi gloriose contigerant, ignorantibus caeteris ipse propalabat, non ab hominibus gloriam quaerens, verum quod de apostolatu suo, suam ad perniciem minus bene sentiebant. Quantum ergo in te est, tua bene gesta celari optes; cum vero, nisi patefiant, scandalum in te futurum est, quae prius taceri volebas, invitus jam reseres. Invitus vanam gloriam formidans, reseres tamen, fratrum salutem desiderans.
Mala quoque vita vocatur via, quoniam qui eam persequuntur gehennae incendiis intrudentur, quam cum possis, nisi manifestes, Deo utique placari non potes. Quare revela Domino viam tuam (Psal. XXXVI, 5) , non ex parte, sed totam. Totam, ut nihil memoriae [Col. 0900B] suggestum abscondas. Tanta enim se non modo venialium, verum etiam damnabilium ingerit turba culparum, illis qui desidiae socordiaeque usu facinorum manciparunt ministeriis, ut aut nimis 209 difficile, aut prorsus reddatur impossibile, singulorum confitendo prosequi vitiorum nomina et numeros. Offensam ergo omnem animo occurrentem sacerdoti detege, cum moerore fatens tuam per negligentiam quam plura tacere non tacenda, rogans Deum ignorantias tuas ne meminerit. Nimirum generalem esse oportet cordisque compunctionem, orisque confessionem. Unde Propheta: Delictum meum cognitum tibi feci, et injustitias meas non abscondi (Psal. XXXI, 5) . Quare delictum tuum adeo confitendo cognitum facias, ut injustitiam tuam in nullo abscondas. [Col. 0900C] Si enim vulnus vel unum, ejus reformidans cruditatem celas medico, licet caetera plenissime sanari contingeret, nonne quod superest sua in curatione perniciosum foret [ fort. sine curatione, vel incuratione, unico verbo]? sed quamvis corde prius contrito virus interiora premens oris postmodum confessione evomueris, evomitum autem satisfaciendo, a tui vicinia propulsaveris, morbi jam consuetudine quodammodo levigatus, nihilominus tamen reus teneris, quoniam a culpa, licet eam dimiseris, nondum es absolutus, donec si quam adhuc amplecteris, et illam deponere coeperis. Plane sciens poenitentiam cordis absque confessione oris nunquam valere; confessionem autem absque poenitentia [Col. 0900D] semper infructuosam esse.
Qui vere utiliterque confitetur, is, prout res gesta est, persequatur, nec ultra quam res se habet, turpitudinem suam exaggeret, nec ipsam abhorrens verborum appositione excuset. Contemptus supra id quod aequum est, in altero expetitur, in altero timetur, in utroque autem veritas periclitatur. Quare quidquid deliquisti annunties, et prout deliquisti ita annunties; hanc metam nec praetereas, nec citra remaneas magis minusque cave, quod est, et cujusmodi est, exsequere. Plerumque enim quod in gestione negotii contingit, gesto negotio aut praevalet, aut reatum adjungit. Ratione ergo tali: Revela Domino viam tuam, et spera in eo, et ipse faciet (Psal. XXXVI, 6) . Nam qui tali modo viam revelat, veniam [Col. 0901A] sperare debet, facietque Deus quod sperat. Opus est sperare, quia sine spe non est impetrare. Verumtamen si quis vitam non corrigit, et veniam sperat, is frustra sperat, quoniam speratum non impetrat. Nimirum maledictus homo qui peccat in spe (Jer. XVII, 5) ; quoniam secure peccat, ut cum potius gehennam timere deberet, veniam exspectat, inquiens: Misericordia Dei magna est (Psal. LXXXV, 13) . Magna utique est; sed converso, quoniam ira debetur averso.
Post compunctionem cordis, et spem veniae, post denique confessionem, opus est supertisti poenitentiae fructibus. Sicut enim compunctio nihil est sine spe, nec utrumque sine confessione; ita tria simul inefficacia sunt, si cum tempus suppetit et possis, aut a presbytero poenitentiae lamenta non recipis, [Col. 0901B] aut recepta peragere parvipendis. Licet enim confessionis puritate acceperis veniam, si postmodum negligis satisfacere, perdis acceptam. Sicut qui confratrum delicta non dimittit, dimissionem sibi a Deo factam manere facit. Quisquis tamen caveat onus importabile sibi assumere, ne necessitas cogat sub fasce a presbytero non recte imposita succumbere. Dum enim qui onera importabilia in humeros hominum imponunt, a Domino redarguuntur (Matth. XXIII, 4) ; hi qui imposita suscipiunt, minime laudandi insinuantur: quod enim importabile est; usquequaque recusari debet. Quare quod vires ferre possunt et debent, ex quo susceperis non deponas, imo suscipe [Col. 0901D] Videat Deus devotionem tuam etiamsi homo non condigne moderetur afflictionem tuam. Hugo [Col. 0902D] Vict., De sacram. part., l. IV, c. 3. , nec deponas: Apprehende diciplinam, nequando irascatur Dominus (Psal. II, 12) . Quisquis [Col. 0901C] offendit, supplicii reus est; si supplicium refugit, offensa crescit. Unde iratus Deus et qui eam, quae ultro fit, reformidat anxietatem, illam infligit quam toleres invitus longe graviorem. Nam, ut Scriptura perhibet: Qui timet pruinam, irruet super eum nix (Job VI, 16) , id est, quisquis male agens a poena humanitus inferenda praecavendo defenditur, is ab illa quae coelitus debetur, incautus praeoccupabitur, evitans facilem, incidens in gravem.
Et quidem qui peccato praepeditur, ita sibi provideat. Qui autem consulere debet praepedito, is aggressurus opus, quod vix a quoquam satis diligenter [Col. 0901D] beneque peragitur, invocata divina opitulatione se praemuniat; deinde attendens: Quis, quid, ubi, quibus auxiliis, cur, quomodo, quando fecerit. Nam juxta harum qualitatem circumstantiarum, qualitas ipsa negotii perpenditur, et vel levior, vel gravior culpa aestimatur. Cognita causa quoniam nullum peccatum impunitum (Deus enim non miseretur omnibus qui operantur iniquitatem, ulciscens in omnes adinventiones eorum) (Psal. XCVIII, 8) , sacerdos poenam condignam reo impositurus excogitet, juxta illud: Facite dignos fructus poenitentiae (Luc. III, 8) ; considerans quid cujusque vires valeant, quid ferre [Col. 0902A] recusent, quid culpae jure debeatur, ut ita reus humilietur, ostendat; quod tamen tolerari possit, imponat. Alius jejunium, alius virgam, alius frigora, alius labores, tandem alius hoc, alius illud perferre potest. Medicus aegroto id genus curationis provideat, quod possit esse remedio, non languoris augmento. Nimirum quoniam dulcedine peccati Deum offendimus, necesse est ut aliqua satisfactione nobis anxia ipsum placemus. Unde primi parentes, quoniam offensam in amoenis contraxerunt, eam dura animadversione expiaverunt. Unde praeter opera misericordiae, quae nostra de sufficientia nostro sine labore ministramus egenis, opus est ardore fornacis, unde rubigo consumatur pravitatis. Hic autem ardor aut in praesenti suscipitur, aut in futuro non effugietur.
[Col. 0902B] Sacerdos ergo his de quibus rationem est redditurus, praesentem provideat poenam, ut evitent futuram. Nihil ad eum pertinent alienae oves, imo nec eas liget nec solvat, nisi cum ratio cogit atque necessitas. Consueverunt enim quidam suam abhorrentes maculam, non suos, sed ignotos expetere, apud quos, aut levius onerentur, aut minus confundantur. Hujusmodi poenitentes tantum scelera sua deponant, damnationi non obligo; quoniam vero non, ut oportet, id agunt, durissimis non eos flagellis absolvo.
Sin vero minus consilii apud suos sacerdotes inveniunt, atque ideo ab eis, aut accepta licentia, aut satisfactione poenitentiali injuncta ad alios melioris consilii viros confugerint, quorum nutu vitam corrigant, aut injuncta castigare satagant; hos non solum [Col. 0902C] non accuso, verum prudentiae vivacitatem commendo. Qualiscunque tamen sacerdos sit, et qualitercunque consuluerit, tantum poenitens de commissis doleat, sacerdotique pandat, et quidquid religiose ille edixerit, hic suscipiat. Quod si deviat ille, viam teneat iste, ne caeco caecus ducatum praebeat, et in foveam uterque cadat; poenitenti, inquam, rationem sectanti nocere non poterit error presbyteri. Presbyter fortasse indiligentius acerbitate flagelli vulnus curat peccati, sed periculum salutis ibi nullum est poenitenti. Caveat sacerdos sibi; quippe quidquid minus fit a presbytero, suppletur a Deo. Sicut, si medicus modum excedit secando, totum suo rex militi rependit in coelo. Si non, ut oportet, sacerdos [Col. 0902D] punit, poenam Deus superaddit, aut in futuro ignibus purgatoriis, aut in hoc saeculo variis modis poenitentem nunc confusione afficiens, nunc cruciatu caedens, nonnunquam quae chara habebat tollens. Neque enim si sacerdos inscienter solvit aut ligat, judex justus imprudens decretum servare curat; aut si servat, quomodo ille juxta [Col. 0902D] Greg., hom. 26 in Evang. auctoritatem propria se potestate privat? Nimirum tunc privaret, si judicium non staret: Facite igitur dignos fructus poenitentiae (Luc. II, 8) ; apprehendite disciplinam, nequando irascatur Dominus (Psal. II, 12) ; durum est enim incidere in manus Dei viventis (Hebr. X, 32) .
Sed si usque adeo opus est disciplina poenali, quid [Col. 0903A] est quod Charitas operit multitudinem peccatorum (I Petr. IV, 8) ; 211 quod eleemosyna exstinguit peccatum? (Dan. IV, 24.) Sed fortasse, imo certe, charitas id efficit ut peccata ad poenam aeternam non sint, et id non facit ut non sint ad purgatoriam. Eleemosynae autem ea fortasse virtus est, ut incentiva vitiorum exstinguat. Unde et praemittitur: Sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum (Eccl. III, 33) . Quid est, sicut et ita, nisi quod quemadmodum aqua exstinguit ignis incendium, ita eleemosyna culpae incentivum? at incentivo remoto restat adhuc poena debita peccato. Potest tamen esse, imo fas est ita credere, per opera misericordiae poenam temperari. Nam beati misericordes, quoniam misericordiam consequentur [Col. 0903B] (Matth. V, 7) , non solum in futuro, verum quoque et modo. Charitatem ergo et opera misericordiae, quae ex ipsa charitate, tanquam de bona radice se sublevant, parvipendenda non puto; cum ex illa peccatorum sit remissio; ex his, remissorum solitae inquietationis mitigatio: ex utrisque autem et poena peccato debita, in praesenti temperetur, et in futuro gloria sine termino debeatur.
Sacerdos quoties consulendum est reo, aliter sciat agendum cum eo qui est corpore aeger, et quasi desuper terram iturus; aliter quoque cum sano. Inter sanos autem aliter is instruendus est, qui de crimine accusatus, aut timet mortem aut membrorum [Col. 0903C] incisionem; aliter qui Deum timet, mundum autem non veretur. Nam qui accusatus mundum timet, monendus est ne plus temporalem poenam expavescat quam aeternam; monendus est ne adeo hominem timeat ut Deum offendat; monendus est ne divini examinis discussionem subiturus, illum prius exasperet perjurio, quo post in examine eget patrono. Nam qui pejerando summum judicem despicit, quomodo postea in judicio ipsius confidit? Nihil ergo aliud reo consulendum, nisi ut abhorrens perjurium, poenam potius a judice temporali temporalem suscipiat, quam ea paulisper dilata, ab aeterno mereatur aeternam, sciens quod non judicabit Deus bis in idipsum (Nahum I, 9, juxta LXX) . Quippe qui [Col. 0903D] inspiciens anteactam vitam suam corde conteritur et humiliatur, is si poenam qualibet pro culpa sibi oblatam patienter suscipit, futuram eadem de culpa effugit [Col. 0903D] Magist., IV, dist. 15, § 1 et 2. . Sic Sodomitas, sic mari Rubro submersos; sic denique in deserto prostratos punivit in praesenti, ne [Col. 0903D] Consule notas. puniret in aeternum. Sin autem reus convenienter a presbytero instructus, carni consentiens, id potius eligat ut perjurio patrato in ambiguum periculi, atque salutis praeceps ruat; sacerdoti (qui hujusmodi judicia ab Ecclesia Christi putent [ fort procuret] exterminanda) nihil aliud restat, nisi ut omnibus more ecclesiastico celebratis, [Col. 0904A] id permittat fieri, quod per confessionem culpa cognita minime potuit castigari.
Quod si eum qui ex confessione est reus, rerum quoque divina pandant judicia (judicia enim Dei abyssus multa) non videtur ad sacerdotem pertinere ad hujusmodi accedere debere. Ex quo enim Dei judicio convictus, aut ipso in maleficio deprehensus, judici mundano traditur, judicem pro sacerdote [Col. 0904D] Consule notas. habet, quoniam ipsi occulta scelerum pandere oportet, a quo pro ipsis poenam recipiet. Nam si tales visitet sacerdos, pravorum flagitia roborantur spe confessionis et eucharistiae,
Sed si Christus a poenitente et confesso suscipitur, quo ausu, praesertim a Christianis, templum Dei probro cruciatuum violatur? aut si presbyter [Col. 0904B] sacrarium Christi ab injuria se defendere non posse novit, quare in dedecus inhabitantis, habitaculum consecravit? Reus si ad templum saxis constructum confugerit, liber est: si vero ipse poenitentia et confessione construitur, perceptione eucharistiae in vivum, et verum templum dedicatur, liber non est? Judices ergo aut sacerdotes arceant, aut reos et convictos, quoniam patronum suscepere Jesum 212 ne sacrilegi sint, absolvant. Nam qui post corpus Domini sumptum crimina admittunt, non de sumpto tutelam promerentur, sed poenam; non honorem sed damnationem. Id nimirum agunt ut Deum quem sacramento susceperant, inhabitatorem ipsa re habere non debeant. Qui vero prius ignominiose viventes, laetum gratia Dei veniunt ad exitum, confessione [Col. 0904C] mundati, Dominico corpore confortati, quomodo a fidelibus quasi perfidi (quod jam videri non debent) ad patibulum trahuntur? Nonne qui templum Dei violaverint disperdet eos Deus? (I Cor. III, 17.) Quod si fideles nomine, infideles autem re, ei in quo Dominum suum sciunt, honorem deferre negligunt, nomine satius erat ut convictos confessosque sacerdos vitaret, cum nec ipsis (tantummodo rite poeniterent) ullum omnino periculum salutis immineret, et judices a violatu templi Domini liberi fierent, maleficium autem cogitantes desperatio veniae a conatu inordinato detineret, dicentes apud se: Si id flagitii egero, et deprehendi contigerit, salus periclitatur, quoniam ut salver, presbyter non admittetur. [Col. 0904D] Nonne, inquam, satius id erat, quam si injuria servi incuteretur auctori?
Sed qui martyrio torquendi sunt, a sacramento corporis et sanguinis non prohibentur, nec qui eos viatico confortat, Christum se inhonorasse arbitratur. Sed aliud est pro flagitiis suis, aliud pro nomine Jesu contumeliam pati (Act. V, 9) . Illud probrosum, istud probum. Hoc causa coeli, illud figura inferni. Digne ergo et huic tanquam digno impenditur, et illi tanquam tanti sacramenti indigno eucharistia negatur. Dignus fortasse est vita propter poenitentiae compunctionem, indignus nihilominus eucharistia [Col. 0905A] propter ignominiae poenalitatem. Nam quomodo habitatore Jesu rite donatur, qui a catholica coemeterii sepultura repudiatur? Cui corpus Domini confers, quomodo honorem sepulturae invides? Quem merito confessionis et communionis Domino associas, qua fronte a servorum consortio alienas? Talem animam animae sanctorum exspectant in coelo consortem, et tu animae sanctae corpus a sociarum corporibus reddis in terra extorrem? In sanctum Domini, imo et in ipsum Dominum graviter delinquis.
Ille autem qui injuriae sibi oblatae causa, reum ad perniciem usque prosequitur et accusat; quoniam [Col. 0905B] in fide Christi non malum pro malo rependere licet, reus est in proximum, quo plus amat rem aut ultionem homicidii. Ille fortasse non moritur, et hic homicida tenetur.
Qui autem ut accusatio verisimilis habeatur super reum jurat, si divino examine is postea absolvitur, ille plane perjurat. Et quoniam capitis arcessit, dolensque non perficit; praeter perjurium quod patrat ipsa re, homicida est conatu et voluntate. Is aut quoniam publice peccavit, publice, poeniteat; aut si id neglexerit, ut dignum est, ecclesiasticae disciplinae succumbat.
[Col. 0905C] Judex ministerque ejus innocentium persecutoribus non consentiant, nec sedeat cum consilio vanitatis, et cum iniqua agentibus non introeat (Psal. XXIV, 5) : potius eripiat pauperem, et egenum de manu peccatoris liberet (Psal. LXXXI, 4) . Nihilominus tamen impium hominem ne sinat vivere: Non enim sine causa gladium portat (Rom. XIII, 14) . Si tamen innocentem trucidat, aut trucidantem juvat, diabolus est, gladio abutitur; sin autem quem ratio reum evicit (neque enim indemnatum damnare licet) gladio percellit, minister Dei est; tantum caveat ne aut privato odio, aut alterius gratia, aut 213 ulla demum terrena impulsione id agat, quod solo intuitu justitiae divinaequae voluntatis, hominumque correctionis agendum fuerat; alioquin non judex aestimabitur [Col. 0905D] reorum, sed atrocissimus persecutor hominum.
Duos suo in conflictu gladios satis esse judicavit Dominus noster Jesus. Nimirum sancta Ecclesia quae illius capitis corpus est, quae etiam contra mundum certamen suscepit, gladiis eget [Col. 0905D] V. Hildebert., Coenoman. Ep. in ep. ad H. Sagiens. ep. Hug. Vict., l. I Misc., tit. 49, circa med. duobus in congressu, utroque signum crucis exprimente. Quippe nihil aliud aut defendere, aut oppugnare licet, nisi illud quo salva crucis reverentia fieri conveniat. Gladiorum alter deputatur Clericis, alter laicis. Si enim uterque uni committitur, neuter ut oportet [Col. 0906A] exercetur. Unde: Nemo militans Deo implicat se saecularibus negotiis (II Tim. II, 4) [Col. 0906D] Ita Edgarus rex Angliae in orat. ad praesules regni sui congregatos. . Nam Petrus uno aurem Malchi abscindens, alterum ad se nihil aestimavit pertinere. Sacerdotalis ergo dignitas, saecularisque potestas, hos inter se duos dividant gladios. Haec sibi corpus, illa spiritum propriae ditioni subjugari arbitretur. Reum ergo feriat altera, corporali caesione, altera corrigi nolentem, spirituali. Utraque ad hunc et non ad alium tendant finem, ut sui subditi, correctione facta, pacem ad invicem conservent. Nemo in potestate constitutus injurias sibi aut charis suis illatas, eo modo consideret ut vindictam, quod solius Dei est, retribuat, juxta illud: Mihi vindicta et ego retribuam dicit Dominus (Rom. XII, 22) . Verum quidquid in se et in suos [Col. 0906B] delinquitur, quasi in alienos actum arbitretur, ut non quaerat ex furore ultionem, sed ex charitate correctionem. Nolit reo malum, sed quaerat ipsi per tormentum emendationem; Ecclesiae per exemplum, castigationem. Et sic non malum pro malo, verum pro malo bonum reddat. Nec sua repetat, nec se defendat, quoniam Christianus est. Et utrumque nonnunquam agat, quoniam judex est: tunc videlicet cum subditis suis violentia ab hostibus aut infertur, aut jam illata est, quod certare est potius pro suis, quam pro se. Sic rerum suarum fures et raptores convictos atque confessos, cum ratio correctionis postulat, punit; non vindictae servientes, sed justitiae. Sic magistri discipulos, parentes caedunt filios, dominique servos; non tantum dum in [Col. 0906C] alios, verum etiam dum in se delinquunt; quisque, ut sua requirit potestas, subditorum satagens resecare vitia, nunquam tamen, nisi cum errat, proprias quaerens ulcisci injurias. Unde consensu Abrahae Sara sibi rebellem affligebat ancillam (Gen. XVI, 6) . Sic Joseph dum fratribus irrogat disciplinam, delinquentium quaerit delere noxam.
Nemo se associet Judae, ut veritatem et justitiam, quae est Christus, in potestate sua non pro Christo suo transigat, sed pro pretio vendat. Neutra potestas aut quod sui juris est, spernat, aut quod alterius est, usurpet. Utraque proprios non excedens fines injuriis alterius insistat corripiendis. Dum altera justitiae inimicum persequitur, nec praevalet; [Col. 0906D] altera ei quae minus per se potest, toto nisu subveniat. Haec prout ratio exigit, in carcerem detrudat, aut praescindat membra aut tandem, si ita opus est, letho multet. Illa gladio Petri, ei qui in Christum insurgit, sive agendo contra caput, sive contra membra, praecidit auriculam dextram, dum ab auditu verbi Dei arcet, aut suspensum aut anathematizatum. Et hi quidem duo sunt gladii ecclesiasticae disciplinae deputati.
Et quoniam dictum est, quemadmodum agi oporteat [Col. 0907A] cum eo qui ex culpa terrenum judicem timet, nunc de eo adjiciamus qui peccatis territus illum timet: Qui potest et corpus et animam mittere in gehennam (Matth. V, 30) . 214 Et quidem de eo quem corpore sanum poenitet, non opus supradicta retexere; tantum quid aegro sit consulendum, supradictis adjungere convenit: hoc tamen prioribus adjecto, ne sacerdos eum, qui ad se vitam correcturus accedit, quodam quasi aucupio deludat. Quisquis enim illos qui vel unum aut in se aut in aliis fovent amantque peccatum, neque inde cessare volunt, securos facit; aut nihil nociturum asseverans aut quamlibet satisfactionis recompensationem pro delicto non dimisso sufficere affirmans; is est qui vivificat animas quae non vivunt, imo qui iniquitate [Col. 0907B] mortuos, securitate, quasi post mortem mole sepultos, obruit. Nihil ergo aliud impoenitenti promittatur nisi certa damnatio, quae impoenitenti debetur. Tali tamen potes consulere ut per misericordiae divinique cultus opera a Deo poenitentiam imploret. Et si quo interim de peccato poenitere contingat, satisfaciendi veniam non deneges: non tamen praepostere, verum tunc quando illius peccati impoenitentia a corde recesserit; quod dum remanebat, nullius satisfactionem peccati vigere sinebat.
Numerosa ergo scelerum congeries, paulatim dissipanda doceatur, multusque spinarum exortus, si id simul fieri nequit, vicario saltem labore, quo facilius negotium transigatur, ab agro vitae nostrae [Col. 0907C] exstirpetur. Raro namque fit quispiam repente turpissimus, verum multo rarius contingit ut fiat quis cito plene bonus. Humana enim fragilitas ad illicita se exhibet procliviorem, nisi quod nonnunquam virtute Dei accidere solet ut quis, consummatus in brevi compleverit tempora multa (Sap. IV, 13) , id est, ut illum religionis gradum in brevi conscenderit, quo longa mora soleat pertingi.
Sunt crimina privata, sunt publica: aiunt [Col. 0907D] Videtur indigitare praeter alios Petrum Damiani eo praecipuo libro qui dicitur, Gomorrhianus. quidam utraque praesuli resecanda, ejusque nutu castiganda. Sed quoniam publica poenitentia episcopis cognoscitur attributa, merito peccatum quod illam exigit, ad praesidem pertinebit. Porro quoniam latens culpa patulam refugit emendationem, merito utraque sacerdotalem pertinebit ad curam; [Col. 0907D] alioquin nec praesul tantae poterit consulendae multitudini sufficere, nec ipsa se detegere volet, aut audebit illis, qui hac praecipue tempestate, mundo dediti sunt. Sicut ergo praesul manifesta manifestis curat flagitia flagellis; ita latentes presbyter offensas latentibus satagat sanare remediis. His satisfactio absconditur, ne vulgata poenitentia infirmitas Ecclesiae scandalizetur; ibi per publicam poenitentiam scandalum publica de culpa natum detergitur.
[Col. 0908D] Magist., IV, d. 20, § 4 Sed infirmatis, jam jamque de inter nos abituris, onus viventibus debitum nequaquam imponatur. Nam ligare super terram et solvere, utrumque novimus; quomodo autem onerare, aut quando solvere sub terra oporteat, Deo non nobis notum est. Dum super terram sunt, suos presbyteri noverunt parochianos; cum sub terram vadunt, in summi sacerdotis dioecesim transeunt. In alienum jus manum non porrigas.
Si morte stupefactos vitiorumque qualitate et quantitate perterritos debito culpis pondere praemis, desperare cogis. Discessurum ergo allocuturus, ea [Col. 0908B] et dicas et agas quae illum ad hoc trahant, ut de patratis doleat culpis, atque ita doleat ut nihilominus de venia confidat. Si contingat aegrum convalescere, tunc tandem poenam culpis debitam doceas et imponas, ita tamen, ut ex neutro occasio suggeratur, aut pusillanimo desperandi, aut praegravato sub fasce succumbendi. Sacerdotis ergo industria id maxime procuret ut reum ad hoc inducat, quatenus indoleat de culpa, neque desperet de venia. Hic enim tota vis rei continetur, quoniam salva non est sine his, et est cum his. Nam si flagellum 215 minus quam merita requirant suscipitur, nec satisfactio contemnatur; utique tali ex causa requies animae differtur, sed non aufertur.
Sed si cordis ex compunctione, et ex spe veniae potest esse salus, quid postea opus est confessione? quid denique fructu poenitentiae [Col. 0908D] Mag., IV, dist. 18. ? Quoniam secundum statuta Ecclesiae, quisquis ad illa duo attingere potest et contemnit, ei salus deperit. Est quoque opus illis quoniam praesens poena diligenter suscepta, a futura longe graviori defendit purgatoria, opus est ergo confessione, non solum quoniam obedientiae supersedendum non est, verum quoque ut quid debeat fieri agnoscas opus est post agnitionem exsecutione, ne frustra quod fieri oportuit agnoveris. Opus quoque est confessione, quoniam in ipsa digne celebrata peccatorum est absolutio.
[Col. 0908D] Mag., IV, dist. 18. Sed ut absolutionis ratio manifestius declaretur, prius quid sit ligari, ut solvi necesse sit praevideatur. Ligantur homines vinculis spiritualibus aut peccati aut poenae peccati. Poena autem peccati, sicut modo accepimus, aut lamenta sunt poenitentium, aut sequestratio excommunicatorum: sed qui extra Ecclesiam, imo et Ecclesiae beneficia, ligamine anathematis detinetur, is reconciliatione [Col. 0909A] foederata absolvitur. Vinculo peccati constringitur quisquis aut dum amat culpam a recto itinere praepeditus, aut si vitium jam deposuit, quasi a langore qui recenter convaluerit, ita a vitio noviter curatus, consuetudine mala libere quid agat retardatur.
[Col. 0909D] Greg., hom. 20, l. II, in Evang. Aug., serm. 8 et 44. De verb. Dom. et alibi. Isaac., Lingonens. can. 11, etc. Qui vero fructibus poenitentiae nondum expletis poenae obnoxius tenetur, is ea peracta, ut jam dignus sit requie, absolvitur. Ex proprio contrahit homo ut morte praevaricationis gravatus, e loco ad vitam per se moveri non possit. Hic est Lazarus immobilis in tumulo. Virtute autem divina fit ut flagitiis pressus, onere mortifero se subtrahat. Hic est Lazarus a tumulo clamore Domini evocatus, qui Deo suffragante a morte ad vitam redit (Joan. II, 43) . Is, vita reddita, quadam quasi ex ante habita [Col. 0909B] morte vestigia aliquandiu reservans, quodammodo torpet et hebet, dum humanae fragilitatis inopia, quae agenda sunt discutiens, minus videt, et utcunque discussa et cognita ut oporteret minime exsequi valet. Hic est Lazarus resuscitatus, facie velatus, institisque circumligatus. Quisquis vero justitiae restitutus, praeteritae ignominiae molestia, quasi quibusdam institis a recto gressu retardatur, is sacerdotali confessione, ad viam veritatis tenendam praeparatur; sicque difficultas bene agendi, quae prius inerat, paulatim consuetudine boni alleviatur. Hic est Lazarus discipulorum officio solutus et abire permissus.
Valde ergo opus est ut nemo ad confessionem sit [Col. 0909C] piger; quoniam licet quisque corde contrito et humiliato a morte animae reviviscat, attamen torpore quodam post recessum mortis residuo et ad ea quae mortis sunt tametsi invitus incessanter retorquetur, et ab officiis vitae cum moestitia detinetur; donec per confessionem absolutio id efficiat, et ut facies mentis sudario peccati, non jam ut prius quasi per sudarium, sed aptius magis ac modo magisque verum cernat, et ut caetera membra constricta prius quibusdam languorum quasi ligamentis, et per hoc quamvis rediviva, vix tamen ad vitam palpitantia, jam gradu libero, liberiore in progressu futuro, acie rationis per omnia ducatum praebente, inoffensum vitae callem suo quaeque modo incedant. Impedimenta hujusmodi infert interitus, quisque suo in [Col. 0909D] genere praecipuus; vita rediens dum illa luctatur evincere, proficit quidem, sed parum, 216 donec adjuta confessione confessionisque opere, vires recipiat et augeat, quibus se expediat et crescat. Sit ergo omnis homo velox ad confitendum (Luc. I, 19) , quoniam sic promptus fiet ad bene agendum.
[Col. 0909D] Vide notas. Quisquis vero per confessionem poenitentiae fructibus intendit (quod jam potest ea quae in confessione fit absolutione roboratus) is usque ad peractos, obligatur poenae. Poenam autem peccati [Col. 0910A] quoad protelari oporteat, quandove terminari, ille novit cui satisfit per poenam. Quisquis ergo scelerum obligationes satisfaciendo evasisse existimat et gaudet, is prae oculis semper habeat quam difficulter et quam vix liberationem emeruerit, et relabi et ad vomitum reverti exhorreat.
[Col. 0909D] Mag., sup. § 6, 7, etc. In omnibus supradictis malum hominis meritum obligationem, pia Dei ratio absolutionem parit. Sacramentum tamen ligandi atque solvendi penes ipsos Dei vicarios, id est, sacerdotes Ecclesiae est. Unde Dominus: Quorum remiseritis peccata, remissa erunt; et quorum retinueritis, retenta sunt (Joan. XX, 23) . Et item: Quodcunque ligaveris super [Col. 0910B] terram, erit ligatum et in coelis (Matth. XVI, 19) , etc. Illud communiter omnibus, istud Petro, et per Petrum proponitur omnibus. Quamobrem auctoritate Domini, apostoli eorumque successores peccata hominum retinent, ac per hoc ipsos solvunt.
Sed quis potest dimittere peccata nisi solus Deus? (Marc. II, 8.) Is nimirum peccata dimittit, qui virtutes dimissioni superponit; qui utrisque vitam aeternam retribuit [Col. 0910D] Haec eadem D. Thom. . Quid ergo apud homines est peccata remittere, aut a peccato absolvere, nisi sacramentum remissionis et absolutionis celebrare? Ex quo quis poenitet, Deus remittit, peccata postmodum confitenti minister Dei absolvendo remittit. Et quid est absolvendo remittit; nisi quod sacramentum remissionis et absolutionis facit? Absolutio [Col. 0910C] quae peracta confessione super poenitentem a sacerdote fit, sacramentum est, quoniam sacrae rei signum est [Col. 0910D] Mag., l. IV, d. 1. . Et cujus sacrae rei est signum, nisi remissionis et absolutionis? Nimirum confitentibus a sacerdote facta a peccatis absolutio remissionem peccatorum, quam antea peperit cordis contritio, designat. A peccatis ergo presbyter solvit, non utique [Col. 0910D] Consule notas. quod peccata dimittat; sed quod dimissa sacramento pandat. Et quid est opus pandi nisi ut consolatio fiat poenitenti?
Alio quoque modo a peccatis sacerdos absolvit, dum molestam praeteritae ac dimissae noxae inquietationem, item itemque intoleranter recusantem, sacramento absolutionis ipse, imo per ipsum Deus, [Col. 0910D] lenit, ac cum fieri oportet, promotionis accessu praescindit [Col. 0910D] D. Th. III. p. 86, art. 5. . Istud crebrae impugnationis obstaculum jugiter contra nitendo, paulatim sedatur atque sopitur, et dum in aliis superatur, in aliis restat superandum. Quippe nunquam ad unguem evincitur, nisi cum de medio removemur.
Peracta autem poenitentia (non semper quam homo imponit sed quam Deus praenovit; quippe si homo minus quam decet facit, Deus purgatoriis id supplet poenis, aut in hoc saeculo; nec nostra superfluit [Col. 0911A] satisfactio, quoniam si plena est, omnino tollit; sin vero diminuta, partim imminuit flagellum Dei nostrae praevaricationi debitum). Peracta, inquam, poenitentia, reus per Deum absolvitur; non solum ut non amplius pro peccato puniri oporteat, verum etiam ut purgatione facta coelo fiat idoneus. Hujusmodi absolutionem homo non facit, quia quando eam fieri conveniat, nemo novit. Unde statuta Ecclesiae id minime decreverunt, quod sicut completam confessionem, ita quoque peractam satisfactionem consequatur. Novit enim ex ore confitentis et ex modo se habendi, utrum a culpa absolvat. Sed nulla experimenti ratio comperta est, unde certum sit quando a poena culpae solvi oporteat, nisi forte ab illa quam imposuit ipse.
[Col. 0911B] 217 Sicut autem sacerdos solvit, ita et ligat, dum utriusque rei Sacramentum celebrat. Sacerdos ergo ligat poenae, ligat culpae, dum illum pro delictis usque ad tempus post confessionem onerat. Istum autem a malo cessare nolentem, non posse veniam consequi denuntiat, et sic retinet peccata, retenta quoque apud Deum. Sicut econtra cessanti et confitenti absolvendo remittit peccata, remissa quoque apud Deum. Ait enim vicario suo Petrus: Quod expedit ligabis, quod expedit solves; exponens videlicet Dominici sententiam decreti, eo usque scilicet apostolicam pertingere potestatem, ut liget vinculis constringendum, absolvat absolvi dignum [Col. 0911C] Gregor., hom, 26, inter 40. Aug., in psal. XXXVI, Hier., sup. Matth., c. XVI, et ex professo Gratianus XI, q. 3. . Nam qui indebite solvit aut ligat, propria potestate se privat. Non enim quod ipse agit, ita fieri Deus [Col. 0911C] consentit. Ligat anathemate super terram immeritum, et non ligatur apud Deum; anathemate super terram indignum absolvit, et non erit solutus [Col. 0912A] in coelis. Illum ab Ecclesia sacerdos excludit, [Col. 0911C] Hieron., apud Grat. XXIV, q. 3, c. Si quis. sed exclusum Deus suscipit. Huic sacerdos Ecclesiae pandit introitum, quod hoc prodest ei quem examen reprobat divinum? Nemo ergo institis constringat vivum, nec absolvat mortuum; ne aut inferat constringendo necem, aut eliciat absolvendo fetorem. Inde desperatio timetur, hinc delinquendi securitas speratur, et exemplo reliqui corripiuntur. Vae his qui mortificant animas sententia, quae non moriuntur vita. Vae item his qui vivificant animas judicio, quae non vivunt merito [Col. 0912C] Greg., sup. . Quantum ergo in te est, prius scias mortuum peccato, quam mortis impedias vinculo: prius clamore Jesu ex tumulo evocetur, quam officii tui ministerio ligatura tollatur.
[Col. 0912B] Id quoque verba Domini consulens attende id solum ad curam tuam pertinere quamvis super terram judices commorantem, non etiam sub terra [Col. 0912C] Gratian., XXIV, q. 2. putrescentem. Sacerdos tempore legis si quem intra castra leprosum comperisset, proditum ejiciebat; ejectum, si quando sanum vidisset, in castra revocabat: nec leprosum nec mundum efficiens, tantum utrumque discernens [Col. 0912C] Mag., IV Sent., d. 18, § 6. . Pari ratione putant Ecclesiae praelatos id ex potestate habere, ut Ecclesiae membra integra a putridis dijudicent, dijudicatione facta ab aliis alia disparare satagant. Sed quamvis nec mundos, nec immundos sui sit efficere ministerii, quoniam alterum virtus Dei, alterum facit deformitas rei, attamen dum solvunt aut ligant, id inde contigit, aut ut melior, aut ut deterior [Col. 0912C] reus fiat; dum aut si quasi leprosus extra dejicitur, aut ille quoniam sanus inventus est, intra castra excipitur.
[Col. 0911D] Mag., II, d. 18. Post confessionem et absolutionem, opus est (causa satisfactionis, imo et religionis) disciplina, oratione, eleemosyna. His tribus impetratur [Col. 0911D] visio Dei, et prius venia peccati. Nimirum dupliciter culpa dimittitur, aut ne sit ulterius ad damnationem, aut nec saltem ad poenam [Col. 0911D] Mag., IV, d. 17, § 1. . Primo genere vitia condonantur, quam cito cor compunctione conteritur, juxta illud: In quacunque hora ingemuerit peccator, omnium iniquitatum ejus non recordabor (Ezech. XXXIII, 12) . Et illud: Dixi: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino: et tu remisisti impietatem peccati mei (Psal. XXXI, 5) . Deus ergo nostras obliviscitur offensas, dum compunctione [Col. 0912C] conversos non reputat pertinere ad gehennam. Idem illi qui se apud sacerdotem accusare proponit, remittit non solum peccatum, verum etiam peccati impietatem, id est, et quod peccavit, et quod toties talique tempore, talique loco, tali item [Col. 0912D] modo, et si quae similia sunt aliis quotquot generibus deliquit.
Cuicunque haec remissio fit, in hac vita fit; nam frustra in futuro delicti venia speretur, si quis ab hinc absque venia tollatur. Sed a delicti poena quidam modo, quidam solvuntur in futuro; ii modo, qui satisfactionem perficiunt ante mortem; illi post mortem, quorum expiatio non consummatur nisi post mortem [Col. 0912D] Aug., epist. 50, serm. 11, De verbis Dom.; [Col. 0913D] l. I De serm. in monte, c. 22; Enchir., LXXXIII, et De corrept. et grat., c. 12, etc. . Ad hanc poenae absolutionem illud nec absurde aptari potest quod in Evangelio in [Col. 0913A] illum Dominus ait, qui peccaverit in Spiritum sanctum, quia neque in hoc saeculo, neque remittetur ei in futuro (Matth. XII, 32) ; poena quippe hujus peccati, aliquando in hac vita differtur, nunquam tamen dimittitur; quoniam postea perpetuis exigetur tormentis. Quare? Quoniam impoenitens in vita permansit. Ergo, sicut poenitentes aut in futuro a peccatis, id est a peccatorum vinculis absolvuntur; ita econtra impoenitentes, neque hic, neque in futuro absolventur.
Sed fortasse commodius Domini sententia ipso de peccato, quam de ejus poena intelligatur. Nimirum offensae quaedam veniam merentur in presenti, quod de omnibus in quibus graviter erratur, si ad veniam veniunt, intelligendum puto. Nam quae venialiter [Col. 0913B] admittuntur, ea fortasse, non etiam alia, post mortem veniam consequuntur. Accidit [Col. 0913D] Haec eadem habet Mag., IV, d. 21, § 4 enim nonnunquam ut vir justus venialiter delinquat et praeoccupatus morte, spatium inde cogitandi non habeat: is post culpam, quoniam nullam de errato cordis poenitentia accipit moestitiam, non absurde creditur nullam 219 in delicto habere veniam, donec post mortem ad se rediens, aut communiter, aut quod verius esse arbitror, singulariter consideratis excessibus ingemiscat. Unde nostrorum traditio est doctorum [Col. 0914D] Gregor., potissimum ad quem alludit, l. IV Dialog., c. 39; XXV, d. c. Qualis hinc. , quod praeter illam quae in praesenti fit peccatorum remissionem, altera detur in altero saeculo sed nonnisi de levibus. Nam quae gravia sunt nisi in hoc saeculo condonantur, [Col. 0913C] frustra in postmodum veniam exspectatur. Si enim de illo quod peccatis debetur flagello ageretur, frustra inter gravia leviaque distinctio fieret, cum indifferenter, et in hoc saeculo et in futuro expiatione completa amborum poena relaxetur.
Sancta ergo et salubris est cogitatio pro defunctis exorare ut a peccatis solvantur (II Mach. XII, 46) . Dupliciter, aut ut si quas humanae fragilitatis maculas contraxerit deleantur, aut si jam universa delicta in vita dimissa sunt, ut a poenis quae debentur dimissis liberentur. Trifaria namque participatione quilibet a peccatis absolvitur: aut dum ipsa corde contrito indulgentur; aut dum moles ex peccatis nata, et post peccati abscessum vinctis in mendicitate et ferro molesta, succurrente Domino, sedatur; [Col. 0913D] aut tertio dum quam meruit culpa, cessat disciplina. Sed prima dimissio id efficit, ut non sit ad damnationem culpa, secunda vero cum tertia ut a peccati discedat poena.
Dimissionem autem trinam, terna quae superposui merentur bona, disciplina cum oratione et eleemosyna; nec immerito. Quippe oratio Deum placat; disciplina poenitentem castigat; eleemosyna fratrum commodis insudat. Merito igitur tribus his modis exire a peccatis diligenter conanti facultas voti tandem [Col. 0914A] datur, et post votum venia, post veniam autem mendicitas illa qua anxium est homini et consueta relinquere, et nova inchoare, eisdem tribus paulatim imminuitur, salus reparatur. Eadem pro peccatis satisfaciunt: postremo autem vitam hanc moribus ornant, futuram vero largiuntur et amplificant.
Disciplina ergo opus est quoniam teste Apostolo, qui extra disciplinam sunt, ii adulteri et non filii sunt (Hebr. XII, 8) . Sed disciplina alia interior, alia exterior est. Utramque autem modo homo per se, modo suscipit aliunde. Et tamen si utraque quodammodo prae anxietate displiceat infirmitati, tamen si homo vim sibi contemplato coelo inferens, quoniam [Col. 0914B] violenti diripiunt illud (Matth. XI, 12) , ratione arripit quod carne abhorret, tanto utique praeclarius agit, quanto gravius fert.
Disciplina interior est multiformis animi anxietas, et curarum exercitatio, varia atque frequens utraque, cum ratione suscepta. Curarum edacitatem, sollicitudo omnium Ecclesiarum in Apostolo pariebat. Cum vero diceret: Quis infirmatur et ego non infirmor; quis scandalizatur et ego non uror? (II Cor. XI, 28) ; anxietate animi opus esse insinuabat. Disciplinam exterius habemus cum molestiam aut extraneis de rebus, aut de charis nostris, aut postremo nostro de corpore natam patienter toleramus. Ea ab exterioribus progressa interioris hominis secretarium [Col. 0914C] irrumpens fit interior: nam quae ipsum cordis penetrale impetu suo plus minusve non affligit, quomodo aut molestia aut disciplina est? Necesse est enim ut quod voluptate deliquimus, castigationis amaritudine detergamus, nihilque convenientius videtur, quam ut contrariis contraria opponamus remedia. Quos fornicatio foedavit, continentia, quoniam fornicationis est adversa, emundet; quibus gula nocuit, subveniat abstinentia; garrulitatem silentium compenset: raptor fiat munificus; qui contumeliis aut quibuslibet injuriis alios affecit, pace quantum 220 in se est restituta, non moretur suscipere quod intulit. Postremo quacunque corporis parte abusus es in malo, eadem tantumdem si fieri potest, utaris in bono. Et sic juxta Apostolum: Sicut [Col. 0914D] exhibuistis membra vestra servire injustitiae, ita quoque exhibenda sunt servituti justitiae (Rom. VI, 19) .
Si tamen tanta est fragilitas praevaricatoris, ut nec qualitatem nec quantitatem ferre queat satisfactionis, aliquid tale inquirendum est, quod nec vires recusent, et reum excruciet. Est ergo satisfactio quaedam quam cujuslibet natura tolerare fere valeat, aspera tamen et tanto Deo gratior, quanto humilior, cum quilibet sacerdotis prostratus ad pedes, se caedendum virgis exhibet nudum.
Super omnia tamen poenarum genera quibus mater Ecclesia filios suos castigat, jejunium quasi omnibus [Col. 0915A] praeferendum generali veneratione celebratur; hoc enim exempla prophetarum astruxerunt, hoc Domini nostri abstinentia sanxit; hoc sanctorum Novi Testamenti conversatio religiosa contradidit. Nimirum ubivis gentium, ubivis locorum comedendi et bibendi temperantia decenter et apte observatur. Et si frequens et continens exstiterit, ea praecipue interiori homini exteriorem subjicit et conciliat. [Col. 0915D] Vide Hieron. dictata de Jejunio in Regul. monach., t. IX. Licet enim pro tempore et loco supersedere jejunio ratio nonnunquam nos moveat; attamen modestia (sine qua pretio carent jejunia ipsa) jugis et perpetua esse potest et debet. Jejunia enim quae ingurgitando se praegravant, aut jure suo naturam fraudando labefactant, ex altera parte ingluviei, ex altera addicenda sunt superstitioni. Maceratione ergo assidua [Col. 0915B] corpus est castigandum (I Cor. IX, 27) et refectione quotidiana refovendum; ut et maceratio corpus in servitutem redigat, et refectio servituti vires exhibeat. Hoc est quod Apostolus castigare corpus et in servitutem redigere docet. Hoc est quod item neminem carnem suam odisse, sed nutrire et fovere monet. Hinc est quod juxta Patrum [Col. 0915D] Apud Cassian. l. V Instit., c. seu § 9, secund. [Col. 0916D] Dionys. Carthus. traditionem quotidie esurire, quotidie prandere, triduanis praefertur jejuniis. Prandere oportet ut pondus et aestum diei sustinere sufficias, verum cum modo, ut aliquid duri feras; alioquin cujusmodi est jejunium ubi contra voluptatem culpae nulla sit recompensatio poenae? Est quaedam optanda recompensatio, eo usque jejunare ut esurias, est altera et nonnulla etiam praeter jejunium, ut in praeceps ruentem comprimas [Col. 0915C] appetitum, frenumque imponas libidini. Postremo quidquid pro disciplina suscipitur, si nihil admittit acredinis, merito reprobatur.
Orationem corde contrito et humiliato prodire necesse est: Superbis enim Deus resistit (Jac. IV, 9) , affectumque petentis, cum friget, parvipendit. Indiget quoque oratio ut prolationem oris attentio comitetur cordis; alioquin invalidus nimium est affectus, si vagantem non stabilit animum. Quod si dedita vanis mens sponte vagatur, quid prodest labia concutere? utique parum aut potius nihil. Cum enim cuipiam loqueris et alio mentem vertis, nonne si [Col. 0915D] distractio tui animadversa fuerit, locutio tua contemptibilis erit? Verum si conatu cum toto constringis animum cum verbis, unde tamen invincibili infirmitate distraharis, nonne id non tibi, sed tuae imputabitur fragilitati, ut jam tu non opereris illud, sed peccatum quod in te est? Quod si assiduitatem precum devotionis attentio prosecuta sese illi aequaret, felix utique esses. Nunc vero dum attentus atque devotus fieri laboras, contraque tuum luctaris morbum, ipso certamine beatus es, laurea tandem dimicationis triumphante donandus. Idem quoque in omni contra languorem lucta intelligendum autumo: [Col. 0916A] Virtus enim in infirmitate perficitur (II Cor. XII, 9) .
Is quoque qui petit, talis esse debet, taleque quod petitur esse oportet, ut hujusmodi petitori petitionem hujusmodi non conveniat negari. 221 Plerumque enim petimus et non accipimus, quoniam male petimus. Fit quoque ut cum preces multiplicamus, Deus non exaudiat, ideo quod manus nostrae sanguine sunt plenae. Verbis opus non est, ut intimemus Deo, qui cordis inspector est, quid velimus. Nam cum devota cordis meditatio judicis exsuscitet pietatem; utimur tamen verbis tum ut proximum exemplis instruamus, tum ut nativae gravitatis torporem, verbis quasi quibusdam stimulis, ad sanctum studium excitemus. Tandem ideo ut [Col. 0916B] sicut caeteris membris ita quoque et ore toti serviamus Deo, qui prius similiter toti servieramus peccato.
Cum eleemosynam proximo erogamus, aut animae, aut corpori necessaria providemus. Quoties enim id unde opus non est datur, si adeo invalidum est ut omnino nihil proficiat, nonne dator stolidus est aut avarus? Verum si tantum est ut modum excedat, nonne qui dederit alterutrum est, aut improvidus aut prodigus? Sed quod animae prodest, majoris est meriti quam quod utile est corpori, quanto dominus superior est quam ancilla. Ita ergo insistendum est [Col. 0916C] ut valeat corpus, quatenus id quisque magis quaerat ut valeat spiritus.
Animae proximi nostri utiles esse possumus et dum in carne commmoratur, et postea. Enitamur ergo proximo adhuc viventi prodesse, supplicantes Deo, industrii proximo, ut si malus est ab errato revocetur; sin bonus, in proposito provehatur. Post vitam vero, si certum nobis est aut coelos penetrasse, ut sanctos et parvulos baptismo lotos; aut ad inferna descendisse, ut parvulos illotos, aut quoslibet flagitioso in negotio subita pernicie praeventos; quid industriae nostrae studium requiret? num ut ab inferno detenti eruantur, aut minus saltem inibi torqueantur? sed, in inferno nulla est redemptio. Nam qui ibi sunt, adeo depravati putantur, ut nec minus [Col. 0916D] male debeat esse illis. Quamvis quidam [Col. 0916D] Aug., in Enchir., c. 110, etc. non assertive, verum opinanter aiunt, beneficia pro hujusmodi facta, si quid prosunt, ad haec utique prodesse ut ii vel levius puniantur. Quid item coelo receptis postulabimus? num ut bene habeant? Sed ibi male nulli esse potest. Num ut melius, habeant? Sed ut nobis melius sit, opus est illorum interventu. Nonne ridiculum te exhibes, quoties tu in exsilio adhuc demoratus pro illo intercedere praesumis qui jam in patria constitutus de praesentia Domini et familiaritate gloriatur?
Quid ergo est quod pro defunctis oramus: Requiem [Col. 0917A] aeternam dona eis, etc.? Sed id precibus postulare, aut qui jam habent, aut qui nunquam habere debent, cum id plane sciamus, quid prodest? Non solum nihil prodest, sed et stultum est; quippe nec ii habituri, nec illi unquam carituri regno cognoscuntur. Pro quibus ergo hujusmodi oratio funditur? Pro his utique qui nondum habere putantur, verum habituri sperantur. Et ii qui sunt? nisi quos in vita negligentius egisse novimus; bonum tamen ad exitum pervenisse suis signis speramus. Id ergo industria nostra quaerimus, ut quos purgatoriis affligi aestimamus ad requiem nostra intercessione transferantur. In Agendis tamen parvulorum mortuorum requiem oramus, et poenitentibus ne cadant in obscura tenebrarum loca, sed a porta inferi erutos, signifer [Col. 0917B] sanctus Michael repraesentet in lucem sanctam: quasi infans regeneratus possit a requie detineri; aut poenitens in inferni obscura detrudi, aut quispiam ab inferni faucibus erui. Sed Ecclesiam, quoniam poenitentes damnandos non exspectat, et hos et regeneratos pariter salvandos sperat, puto jucundatam sub locutione debita preci aggratulatione quadam, non ingratam auctori.
Sed si in his quae corpori prodesse possunt proximis subvenire volumus 222 periculis corporum, damnis rerum quoad licet opponamus; succurrentes quolibet modo oppressis juxta illud: Alter alterius onera portate (Galat. VI, 2) . Si ergo languore aut carcere devinctos visitare disponimus (quoniam si [Col. 0917C] quid plus possumus, solum videre quid meriti habet?) si etiam nudos, sitientes, famelicos viatores aut qualibet necessitate praegravatos videmus, homines esse considerantes, atque ideo carnem nostram in fratre non despicientes, aut consilio desolatos confortemus, aut quoties illis opus est, nobisque facultas non deest, reipsa subveniamus. Nam si fratres nostros necessitatem novimus habere, possumusque sufficientia nostra (ut nos non egeamus) illorum inopiam supplere; cum duas tunicas habentes, non habenti, alteram tollimus; neque de superfluis saltem nostris more Magdalenae pedes Domini detergimus, quomodo charitatem praeter quam mors animae semper est, habemus? Namque qui id solum quo sibi, seu familiae suae opus est, et quo carere [Col. 0917D] non oportet habuerit, ab eo non exigitur ut inopia sua opem ferat. Sicut enim ordo quidam attendendus est in charitate, juxta illud: Ordinavit in me charitatem (Cant. II, 4) , ita quoque et in his quos parit charitas effectibus, ut primo provideas tibi, postmodum aliis, unicuique prout tibi magis minusve est conjunctus. Sed quoniam, redemptio animae viri, propriae divitiae (Prov. XIII, 8) ; et, victimae impiorum abominabiles Domino sunt (Prov. XV, 8) ; utrumque, necesse est agere, ut quod de injuria habes, recto possessori modo aliquo restituas; si non [Col. 0918A] more Zachaei quadruplum, at saltem simplum, et ut de proprio jure indigentibus, sicut res tua patitur et ipsis est opus, subvenias. Redemptio enim viri propriae divitiae. Unde patet quod de his quae nobis necessaria sunt, redimere animam erogando non admonemur. Verum de his quae habemus et carere possumus, haec enim abundantia divitiae nuncupantur. Hoc est quod Dominus habenti unam tunicam non mandat dare eam, sed de duabus alteram (Luc. III, 11) .
Decimam offerimus ut simul cum novem ordinibus, quasi decimus ordo, loco corruentium computemur. Decimam Deo offerimus, et novem nobis retinemus, ut in nobis quae sunt perfecta, licet pauciora, [Col. 0918B] Deo; quae vero plura, sed invalida, nobis attribuamus. Decima autem omnium quae possidemus tam in terrae fructibus, quam in animantium fetibus, sive quorumlibet [Col. 0917D] Vide Const. Angl., l. III, tit. De decimis. lucrorum generibus, persolvenda est Deo, ad opus clericorum. Hi enim quoniam saecularia negotia postponunt, juxta illud: Nemo militans Deo implicat se saecularibus negotiis (II Tim. I, 4) , tanto magis labore egent alieno, quanto desistunt a proprio. Nam divinis mancipati obsequiis dum studio orationis, et diligentiae correctionis pro grege Christi invigilant, minus sibi ad carnis necessaria intendunt, quae quoniam communi omnium commodo insudant, communiter ab omnibus procurari aequum est aut debito oblationis et decimae; aut si id minus sufficit, munerum largitione, [Col. 0918C] dicente Apostolo: Si nos vobis spiritualia seminavimus, magnum est si vestra carnalia metamus? (I Cor. IX, 11.) Ideo [Col. 0917D] Spectavit pro more August. in conc. III, Psal. CIII ad hunc vers. enim cedros Libani plantavit Deus, ut illic passeres nidificent (Psal. CIII, 17) . Nimirum alti in candore saeculi, ideo radicantur, ut pauperes Christi ultra terrena omnia pennis virtutum sublevati, habeant ubi (quantum ad debita naturae pertinet) pausent.
Sacerdotum autem vita cujusmodi sit, nostra nihil interest, tantum illis debita [Col. 0918D] XVI, q. 6, c. Si episc. ministris Christi provideamus. Verum cujusmodi sint, Domino reservemus. Nam tu quis es alienum servum ut judices; domino suo stat aut cadit (Rom. XIV, 4) . Semper meminerimus quam male cessit Cham filio Noe quod [Col. 0918D] pudenda patris maluit deridere quam tegere (Gen. IX, 22) . Clerum ergo etiam se negligentius habentem, causa dignitatis revereamur, ne et ipsi ex incultu vitae, 223 et nos ex immoderatione linguae pereamus.
Quisquis autem operibus misericordiae est intentus, non decimam tollat ministris Ecclesiae, sed de novem quae remanent provideat suorum indigentiae et aliorum. Licet enim sibi sufficiant clerici, non ideo tamen re debita, laicorum direptione sunt spoliandi. Quamobrem decima, si non inter decem optima, at saltem qualem ipse ordo aut nascendi [Col. 0918D] Vide Constit. Anglic. ut supra. [Col. 0919A] aut numerandi adduxerit; ita de parochia ad quam pertinet persolvenda est, ut non ad alterius [Col. 0919D] Conc. Vormat., c. 6; Aurel. I, c. 19; Meldensi, c. 46; conc. Confluentiae habitum, c. 8 parochiae ministrum, licet indigentem, meliusque dignum, a laicis transferatur. Quoties enim eam, aut illis quibus jure non debetur conferunt, aut in conferendo etiam his quorum est, fraudulenti fiunt, ipsi utique sacrilegii [Col. 0919D] XVI, q. 7, c. 1. crimine occupati, non in res hominum invasionem faciunt, verum in Deum impetuosi aut latenti furto, aut rapina manifesta servi jura Domini subripiunt. Nihil ergo aliud ad laicos pertinebit, nisi ut quod debent, illi fideliter restituant, quibus institutum est.
[Col. 0919D] XVI, q. 1, c. 55-57. Rerum autem ecclesiasticarum ordinatio curae est episcopalis. Pontifici enim providendum [Col. 0919B] est ut qui sub manu sua sunt presbyteri, singuli in sua parochia tantum redditus accipiant, quatenus ex egestate turpe lucrum sectari non oporteat; et ex sufficientia possint, secum in Ecclesia servituros, et domi habere famulaturos. Unde forma facti gregis, ut exempla sanctae conversationis suis subditis ostendant, hospites debent accurate recipere, et desolatis misericorditer, ut facultas datur, subvenire.
Si autem ulterius res Ecclesiae extendi valent, hoc episcopi dispensatio procuret, ut in bonos usus consumantur, ejusdem Ecclesiae (si ita opus est) aut ornamentis, aut praecipue egenis. Quod si tanta est rerum Ecclesiae affluentia ut et ipsi sufficere et aliis queat prodesse, rationabiliter fieri potest, (nulla tamen sacerdotibus sua in possessione violentia [Col. 0919C] facta) ut de eo quod exuberat, aliquorum [Col. 0919D] XVI, q. 1, c. Quoniam q. 6, Cunctis de his. in fine. conventui fratrum suffragetur; aut ad tempus, aut ad perpetuum jus, tali tamen discretione, ut si quando ea quae beneficium impendit alii, haud sufficiat sibi, libere id sua necessitati retineat, quo sine aut omnino nequeat esse, aut male esse necesse sit. Sed ut beneficia Ecclesiae firmo jure eant aut redeant. Praesulis opus est censura.
[Col. 0919D] Mag. II, d. ult. Ideo namque potestates constitutae sunt, ut earum nutu sibi quae subjecta sunt ordine certo transigantur. Sed, omnis potestas a Deo est: qui ergo resistit potestati, Dei ordinationi resistit (Rom. XIII, 1) . Utique omnis potestas a Deo est, sed differenter. Modo namque imponit eam iratus; quippe, qui facit regnare hominem hypocritam propter diversitatem [Vulgata propter peccata] populi (Job XXXIV, 30) : modo tranquillus. Iratus ei qui dignitatem male accedendo usurpat; iratus nonnunquam et populo, cui potius mittit tyrannum, quam quo indignus est, rectorem. [Col. 0920A] Et tamen, qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Quamobrem obediendum est potestati, ita tamen ut nunquam errori quem is illicite se ingerens admittit, assensus fiat. Error plerumque se immiscet potestati tanquam malum bono. Sed judicio mentis ab invicem secernenda sunt, quatenus potestati te supponas, et errorem a te repellas. Si timens Deum te subjicis potestati, utique ex timore, potentium te subtrahas pravitati. Potestas una habet providere corpori, altera menti. Utraque a Deo constituta est, ut totus homo integram sibi servet salutem, praecipue tamen exterioris hominis pax et salus inquiritur, ut interiori homini quies comparetur.
Ergo potestas una alteri [Col. 0919D] Vide cap. Solitae extra de majorit. et obed. ex Innoc. III. ad imper. Constant.; Chrys. l. III De sacerd. et hom. 4 in c. VI. Isaiae et LXXXIII, in [Col. 0920D] Matth. Ambros., l. De dign. Sacer., c. 2; Gelas. ad Anast. imper. Petrum Cluniac. ep. 29, l. VI: «Quamvis Ecclesia non habeat imperatoris gladium, habet tamen super ipsos imperatores imperium, unde ei sub figura prophetici nominis dicitur: Constitui te super gentes et regna, ut evellas, destruas, disperdas, dissipes, aedifices et plantes. » constituitur suffraganea. Nimirum quoniam sacerdotalis dignitas [Col. 0920B] gladio Petri morbos Ecclesiae incessanter renascentes minime praevalet resecare; ideo altero Christi gladio regiae potestati commendato, opus 224 est. Nam si gladio suo spirituali correctionem et pacem Ecclesiae, sacerdos comparare sufficeret et conservare, corporalem regum gladium in Ecclesia admittere necessitas nulla exigeret. Quippe si nec extra Ecclesiam quis esset quo turbaretur catholica quies, quid opus esset feriente? Nunc autem constituitur ut Ecclesiam praesumat nemo de externis oppugnare, aut de indigenis scandalizando inquietare. Vel si id coeptum fuerit, tormentis corporum, damnisque corrigatur; nisi forte ea culpa sit quae potius sacerdotum justitiae obnoxia sit, quibus nec fundere licet sanguinem, nec regibus spirituali gladio ferire. Rex [Col. 0920C] ergo quoniam ex ordine ministerii sui id debet Ecclesiae ut ejus alumnos, stans cum aequitate, foveat, hostes vero in justitia prorsus dejiciat; si ita se habet, utique rex est; alioquin falso nomine tyrannidem exercet.
[Col. 0920D] Damian., Ep. l. VII, ep. 3, ad Henric. reg. Roman. Quoniam ergo vulneribus animae medendis, ut interior valeat homo praesulis officium est intendere, regis autem cura ut injuriae extrinsecus illatae rescindantur, penitus insudat; nisi quod plerumque (et hoc quando ita opus est) alter alterius officium suo adjuvat officio; procul dubio constat tantum potestatem hanc illi praeferendam, quantum corpus anima est inferius. Imo sicut corpus errat nisi regimine animae dirigatur, ita in praeceps propendent [Col. 0920D] regna nisi moderamine sacerdotum fulciantur. Stetit Saul in regno dum Samueli obedivit (I Reg. XXVIII, 7) ; statim vero ex quo pythonissam adiit, corruit. Rex David graviter ceciderat, sed Nathan corripiente humiliter se accusans resurgebat (II Reg. XII, 13) . Sacerdotium ergo praeest regno in his quae ad Deum, praeest et regnum sacerdotio in his quae [Col. 0921A] pertinent ad mundum. Igitur sibi debita alterutrum solvant. Obediat rex sacerdoti in mandatis Dei; noverit praesul se subjectum regi in negotiis saeculi; atque ita reddantur, quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo (Matth. XXII, 21) .
[Col. 0921D] Mag. supra. Rex potestatibus terrenis praecipue curam impendere debet quatenus legitime constitutas, rectus ordo agendi consequatur. Nam qui gradum cujuspiam dignitatis ambitiose conscendit, ipse in gradu aut semper, aut saepiuscule cupide se agit. Unde qui muneribus datis honorem captant, in adepto munere venantur. Et quoniam non gratis [Col. 0921B] acceperunt, nec gratis dant. Hi dum pecuniam sitiunt, justitiam nec vendere, nec perimere formidant. Tales dum etiam bene agere aestimantur, Deo non serviunt; quoniam et in bene gestis non quid Deus praecipiat, attendunt: quippe solummodo admirantur pecuniam, aut famam seu favorem; tandem tale aliquid quod Deo gratum non sit. Aut si pro Deo faciunt, quoniam alienam causam admiscent, intentionem corrumpunt, simul volentes duobus Dominis servire. Dum enim Deo placere quaerunt, ideo displicent quoniam in eo quod propter Deum faciunt, non sincere se habent, quaerentes cum Deo quod nefas est appeti in eo quod fit pro ipso. Verum quando quid agitur amore Domini, merces utique crescit, si id quoque fiat ut prosit fratri. Illud namque perfecte [Col. 0921C] fit quod charitas integra promit. Sicut quod ex charitate non oritur, dignum praemio negatur. Quamobrem apud Deum opus mercedem non habet, nisi prodeat ab amore alterutro, aut Dei aut proximi.
Rex ergo industria sua tales sibi ministros provideat, qui legitime ad officium ministerii accedant. In ministerio autem constitutos ita instruat, ut justitiam premere aut nolint, aut saltem non audeant, juxta apostolicam sententiam: A rege missi ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum (I Petr. II, 14) . Quamobrem rex hujusmodi mittat duces qui puniant malos: honorent autem bonos; 225 itemque recogitans quod Scriptura testante: Rex iniquus omnes ministros habet impios (Prov. XXIX, 12) . Unde patet [Col. 0921D] quod imperator aequus is esse non potest, qui ministros impios suo stare sinit in imperio. Quare cum rege David dicat: Oculi mei ad fideles terrae ut sedeant mecum, ambulans in via immaculata hic mihi ministrabat (Psal. C, 6) . Judices hujusmodi si a rege eligantur, cum judice David singuli dicent reipsa: Non sedi cum concilio vanitatis, et cum iniqua gerentibus non introibo (Psal. XXV, 4) .
Sub rege milites sunt, ut si opus fuerit pro patria decertent, aut exteras nationes propulsando, aut [Col. 0922A] intestina bella reprimendo; ut enim reges huic sufficiant negotio, communiter ab omnibus tributa solvuntur. Debent ergo subditi dominis suis tributa; domini vero subditis hostium contra incursum tutelam. Ille enim injuriose tributa exigit, qui ab injuria tributarios pro posse non defendit. Qui tributis serviunt, imo et omnes qui sub domino sunt, salva fide Christi, fideles se dominis suis exhibeant. Pari quoque modo domini subditis se obnoxios noverint. Nam et qui alii, quod jure conditionis debet, subtrahit; et qui propter conditionem, quod Deo debet, derelinquit, uterque abominabilis est apud Deum. Quare homo ita homini faveat, ut ex favore Deum minime offendat. Agricola insatiabilitatem, mercator caveat fraudem.
Qui de laico transire cupit ad clerum (hoc enim in optione et arbitrio cujusque est) eum liberum esse oportet; ne si servus est, aut injuria domino suo tollatur; aut cum rubore cleri [Col. 0921D] Leo PP., ep. 1, c. 4; Gelas. ep. 9, c. 16; conc. Aurel. I, c. 10; Tolet. IV, c. 75. Rhem. c. 1, [Col. 0922D] De servis non ordin. extra l. I, tit. 18. ad servitutem retrahatur. Quod si liber est, et litteratus non est, nondum clero idoneus est. Hujusmodi quoque voto supersedendum est, militia et negotiatione judiciisque saecularibus, quoniam negotiator clericus turpe lucrum sectatur. Clerico nec sanguinem fundere, nec ut fundatur judicare licet: quoniam nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus (II Tim. II, 4) . Quisquis autem liber et [Col. 0922C] litteratus eis renuntians negotiis quae solis congruunt laicis, tunc tandem clero rite admittitur, quando nihil tale vita continet, quare merito repellatur [Col. 0922D] Hier., ep. ad Nepotian. Ivo, V, p. Decreti, c. 6. . Clericus enim laico praecellere debet, ita merito sicut et gradu, ut jure sit clericus, id est vel Deum vel a Deo sortitus. Hujusmodi aptus est clero, sed non statim admovendus est choro, si forte visu intolerabilis sit; non quod tali de causa a Deo fiat remotior, propter quam in societatis communicatione solum exstet deformior.
Qui ad clerum ultro appropiat non ideo per se ad cleri gradus accedere praesumat; ad te enim pertinet, si ita libet, clerum tibi eligere; in clero autem gradum te conscendere, non tui est officii, sed aliorum: [Col. 0922D] ordinem quippe vivendi sive in clero, sive extra, tui juris est postulare; in clero autem positum, honorem sibi arripere graduum, prohibitum est, dicente Apostolo: Nemo sibi sumit honorem, sed qui vocatur a Deo tanquam Aaron (Hebr. V, 4) . Unde a Deo per episcopum archidiaconi instituti sunt, ut a Deo per ipsos tales in clero eligantur qui rite vocati accedant ordinandi, quisque prout sibi competit et ministerio Ecclesiae opus est. Nam qui se intrudunt ( Quoniam nemo sibi sumit honorem ), repellendi sunt tanquam praesumptuosi aut cupidi.
[Col. 0923A] [Col. 0923D] Conc. Calchutiens., can. 6, tom. I; conc. Angl. Isaac Ling. in canon. tit. ad id speciali. Sed qui sub titulo cujuspiam Ecclesiae ad ordines vocantur, eidem Ecclesiae ministraturi, nec inde nisi forte ratio cogat, alio transituri, ordinentur. Nam qui absque titulo ordinantur, quomodo gradum ministerii praesumunt, qui locum ministrandi non susceperunt? Ministri domus 226 Dei sunt, sed cujus? nesciunt. Et quoniam ministros Ecclesiae se profitentur, Ecclesia autem nulla eos suis inscribit ministris, non utique sunt ministri, sed usurpatores ministerii. Ministri vere forent, si eos Ecclesia novisset. Tales ministri Ecclesiae nunquam fuerunt, et tamen ministerium susceperunt. Unde patet quod absque titulo ordinari non licet; sed titulo inscribi et aliud machinari quid prodest? Imo quam plurimum obest: titulum namque in dolo [Col. 0923B] suscipiunt, quoniam sub titulo servire nolunt. Nonne dolum facis dum titulum ore suscipis, corde abjicis? Nonne, quantum in te est, absque titulo ordinaris, dum inscriptum recusas, et alterum non habes? Nonne, dum publica audientia titulo cujuspiam Ecclesiae lecto assentis, ministrum in ordine suscepto ejusdem Ecclesiae quasi sub voce praeconis futurum te profiteris? Sed cum tanti promissi pollicitatio a negligente postponitur, quid aliud quam apostasiae crimen mente sacrilega perpetratur.
Citra subdiaconi gradum nuptias celebrare licet: postea autem id fieri censura ecclesiastica prohibet. [Col. 0923C] Ideo namque postremi tres sacri ordines nuncupantur, quia quanto altari propinquant, tanto continentiori vitae se obligant. Unde eis dicitur: Mundamini qui fertis vasa Domini (Isai. LII, 11) . Qui ergo calicem Domini ex officio bajulant, calicem daemoniorum postponant, imo et ab amplexibus, aliis permissis, quiescant. In veteri lege quoniam solam leviticam tribum ministrare in templo decretum erat, ministris altaris celebrare connubia conveniebat. Singuli tamen ministerii sui vice caelibem vitam agebant, quatenus liberius, imo et dignius figuris et caeremoniarum umbris deservirent. Lex vetus quoniam metam suam contigit, auctoritate finita, sacerdotibus gratiae non reducat conjugium, [Col. 0923D] nisi reducat figuras caeremoniarum. Qua ratione sacerdotes sibi jura connubii intorqueant, cum lex nostra laicorum libere, sacerdotum nonnisi [Col. 0923D] Extra l. I, tit. 17, De filiis praesbyt. cum mora filios ad ordines promoveat? Antiqui quando a ministerio templi cessabant, ad uxores accedebant: nostros, quoniam saepe praesto esse oportet, nunquam amplexibus vacare licet [Col. 0923D] Hieron., l. I contra Jov.; Chrys. l. VI De [Col. 0924D] sacerd.; Siricius ad Himer., c. 7 et 12; Innoc. I ad Victri., c. 9, etc. . Illi, dum animalium carnem et sanguinem bajulant, tactum abhorrent conjugum; nostri vel ad suum vel ad opus aliorum, ex officio habent carnem Domini et sanguinem quotidie tractare, licitosque putant [Col. 0924A] amplexus etiam meretricum. Apud nos enim sacerdoti nulla copulatur conjugio, quoniam quandolibet eam dimittere licet. Praeterea copula hujusmodi praevaricatrix est; quoniam generali sanctione interdicta est. Monachus ipso vitae suae habitu, et clericus sacri ordinis gradu, uterque absque voce continentiam reipsa profitetur. Clerici in choro, laici sunt extra. Presbyterium sacros ordines continet; singuli quantum ab aliis loco et habitu differunt, tantum morum honestate praefulgent. Praerogativa loci, et habitus, quiddam magnificum polliceri videtur. Sibi quisque caveat, ne penes se falsa pollicitatio fiat.
[Col. 0924B] Quamobrem quicunque in suo gradu conversationem inter homines quaerit habere bonam, is primo invigilet ne contra Deum ascendat in gradum. Nam: Qui non intrat per ostium in ovile sed ascendit aliunde, fur est et latro (Joan. X, 4) . Ostium est Christus, quoniam ipse dicit: Ego sum ostium (ibid.) . Ovile ovium, conventus est Christianorum. Ministraturus ergo in Ecclesia, introeat per Christum et bene ministrabit; male autem, si aliunde ascendit. Qui legitime accedit, per Christum intrat, hic 227 ex introitu jam accepit unde, nisi deficere mavult, in persecutione bene agat. Qui autem dignitatis suae gradum usurpat, utique nihil aliud meretur, nisi ut in ea inique se habeat, et si aliter contigit, gratia facit. Quare qui intrat per ostium, pastor [Col. 0924C] est ovium; qui ascendit aliunde, fur est et latro. Si consideras et hinc per humilem portam introeuntem, et inde per superbam ascendentem, quid aliud rite de utroque sentiendum est, nisi ut alter de alto corruat, alter ad alta conscendat: hic in grege Dei laudandus, ille perniciosus. E converso nonnunquam fit, sed ab initii natura dissentit. Locutio autem nostra qua et Dominus est usus, quod naturae est, tanquam notum complectitur; quod vero contra est, quasi insolitum recusatur. Quapropter quicunque ordinatur, aut beneficium quodlibet accipit in Ecclesia, vel etiam praeficitur in ea; caveat sibi ne ipse, aut per se, aut per alium machinatione quadam hoc adipiscatur [Col. 0924D] Greg. ho. 4 in Evang.; I, q. 1, c. Sunt nonnulli. . Quod si prece accessit, [Col. 0924D] munus est a lingua: si quopiam genere servitii adnisus est, manus est ab officio. Si vero pecunia eo spectans intercessit, munus est a manu. Sed, Beatus est qui excutit manus suas ab omni munere (Isa. XXXIII, 15) . Quare acceptor pariter et dator caveant ne dextra eorum repleta sit muneribus; alter videat ne ita ascendat honore, ut corruat ambitione, secundum illud: Dejecisti eos dum allevarentur (Psal. LXXII, 18) : si per se, aut per alterum rogando, aut obsequendo id molitur ut sublimetur, graviter offensurus; si vero per pecuniam id obtineat, [Col. 0925A] gravissime mulctandus; quoniam, Nemo sibi sumit honorem (Hebr. V, 4) , et gratis accipiendum est. Alter iterum illud procuret, ut eum qui se intrudit, quasi indignum recuset.
Quod si cujuspiam meritis admonitus, aut ipsius amicis persuasus, illam in clero promovet, utique non peccat; tantum ineptum ne promoveat, item itemque diligenti indagatione vestigans utrum persona sit provehi digna, quam cum probaverit idoneam, tamen si illa de causa libentius admovet honori, quoniam aut pro ea est rogatus, aut illi rationabili ex causa est astrictus, non puto id male fieri. Virum bonum, quoniam illi obligatus es, aut quoniam de eo tibi suasum est ab honore sibi competente repelles? Hinc nimium te exhibebis durum, [Col. 0925B] inde beneficii ingratum.
Sed dicis: Ementes et vendentes de templo Dominus ejecit (Matth. XXI, 12) , imo et adhuc dejicit. Noli nimis esse justus, ut nullum in Ecclesia provehas, qui tibi commodus exstiterit, ne provectionem vendas. Nam quomodo tu vendis, cum nec ille, ut tu conjicere potes, tibi sit obsecutus, nec tu ideo obsequium susceperis, ut illi id conferres quod gratis dandum est? Fortasse quod bene penes te promeruit, tali modo rependis: attamen gratis das, quoniam ut dares, munus non accepisti; tantum personam negotio honestam propter Deum promovisti. Neque enim debes promovere ineptum, neque aptum ita quod non propter Deum. Quod a plurimis [Col. 0925C] rogaris, quod ipsi obligaris, te incitat ad promovendum; non tamen ideo facias, nisi id prius placere Deo cognoscas: quod ut noveris non divinam eam tuae, verum tuam ut satisfacias divinae, voluntatem imple, quatenus divinam tua voluntas sequatur, et non praecedat.
Omni custodia serva cor tuum (Prov. IV, 22) , ne culpa dejiciaris dum allevaris honore. Unde tibi acutius intuendum est ne prava intentio interim regnet in corde, dum tu extra sublimaris honore, quem jam etsi coram hominibus bene obtineas, potest tamen fieri ut ante Deum corde pravo accedas. Sicut plerumque fit ut antistes quempiam bene et rite videatur promovere, male tamen et non recte ipsa re agat, dum in actu suo terrenum quodlibet [Col. 0925D] considerat.
Praesul ergo dum diversa officia cum possessione ad officia pertinente, ministerio Ecclesiae distribuit, dum ordines et dedicationes, dum denique quidpiam spiritualis industriae celebrat, nihil aliud meditetur, nisi ut illud per omnia transigatur quod inter proximos fieri debeat, et unde gratus Deo existat, ut nihil avaritia, nihil vana gloria aut aliud hujusmodi 228 usurpet. Pari quoque modo qui promovetur, nihil aliud meditetur nisi ut quod sibi commissum est, diligenti circumspectione exsequatur, usque adeo ut ad animae salutem et intentio spectet et [Col. 0926A] opus: nimirum pleraque mundi negotia exerceri licet, ut substantia hujus mundi affluat, tantum id videtur, ne inique res mundi quaeratur, aut quaesita servetur, vel dispendatur. Judicis tamen officium cum sit quodammodo saeculare negotium, nonnisi cum periculo animae propter lucra administratur. Nam districtio justitiae pro correptione malitiae, pro pace Ecclesiae inferenda est; in hoc enim quasi vicem Dei supplens, minister Dei est; in hoc non sine causa gladium portat (Rom. XIII, 14) . Clericus ergo alia ea intentione agat ut sibi suisque necessaria vitae provideat, officium autem in clero nec suscipiat, nec exerceat, nisi ut animae commoda inquirantur. Utique juxta Scripturam, qui altari deserviunt, de altari vivant (I Cor. IX, 13) . Sed aliud est [Col. 0926B] quidpiam agere ideo ut inde vivas, aliud quidpiam agere unde vivas. Verum aliud intende quam ut inde vivas. Quamobrem in Ecclesia ministrare ingressurus, non aliunde ascendat; per ostium introeat, cavens praecipue aut inter praecipua, Simoniam.
[Col. 0925] Mag., l. IV, d. 4; Ivo, V p. Decret., c. 85, 91, 95, 122, 208. Simon Magus Petro pecuniam obtulit (Act. VIII, 18) , ut potestate accepta, et famam sibi compararet et censum. Quantum ergo in se erat, potestatem emebat ut venderet. Unde oportet ut spiritualem potestatem neque emas, neque vendas, ne [Col. 0926C] ex utrolibet Simoniacus fias.
Sed dices: Dignitatem quae munere sancti Spiritus provenit non quaero, tantum possessionem ecclesiasticam adipisci laboro. Si quam in rebus Ecclesiae possessionem, quam sine ministerio spirituali habere non liceat, per pecuniam venaris, solo conatu Simoniacus es; non quia possessionem emis, verum quod cum possessione ad id quod tali via haberi non licet, accedis [Col. 0925] Ivo, II Decret., c. 84. . Nam juxta antiquam traditionem, quisquis eorum quae separatim habere non est, alterum emit; neutrum inemptum derelinquit. Quamobrem quidquid apud te cogitaveris, absque dubio Simoniacus es, quoties illud emptione obtines, quod ecclesiastica qualibet absque dignitate [Col. 0926D] obtinere non vales. Quod si Simon Magus maledictione damnatur solam propter voluntatem; tu evades Simoniacam inquinatus per operationem? Petrus namque Mago respondit: Pecunia tua tecum sit in perditionem (Act. VIII, 20) ; quasi diceret: Si eam recepissem, mecum et tecum in perditione esset. Nunc autem absque me solo, tecum sit in perditionem; nec perditionem tuam exopto, verum meritis tuis condigna denuntio, ut non me tecum, imo te solum pecunia a te male oblata, a me autem bene repudiata detrudat in infernum. Ergo cave, dator; imo cave, et acceptor, ne pecunia una utrumque [Col. 0927A] ad gehennam pertrahat; inferius autem te, quem oportuerat ambobus providere.
Si autem in ovile Christi minister male ingressus es, age poenitentiam, et ministra; nisi forte detestabilis introitus scandalum fecerit haud aliter sapiendum, nisi quod male ceperas dimittere velis; cujusmodi est gradus actu Simoniae habitus. Scandalo autem satisfactione correcto, ministrare licebit, nisi forte res adeo sit exsecrabilis ut aut vix, aut nunquam ministerio admitti oporteat; quale est homicidium, aut proditio, maxime causa dignitatis habendae, patrata. Non enim fit ut homicida aut digamus; raro autem fit ut publice flagitiosus in Ecclesia promoveatur, aut in promotione dimittatur; non quod post veniam peccati, aut digamiam [Col. 0927B] conjugii, minus pertineat ad salutem, verum sacramenti dignitatem. David prohibitus est ne templum Domino aedificaret, quoniam vir sanguinum erat (III Reg. V, 3) ; Salomon est admissus, quoniam pacificus erat. Bonus uterque fuit, melior tamen est 229 repulsus: cur, nisi gratia sacramenti? Nimirum vir quietus, et paci conciliandae aptus is rite spirituali aedificio quod est Ecclesia, est praeficiendus. Qui autem homicida exstitit, aut digamiam contraxit, uterque tanto negotio indignus recusatur, quoniam alter templi Dei violatorem, alter simplex Christi et Ecclesiae conjugium non declarat. Qui autem anteactae vitae infamia sorduit, is difficulter promovetur, aut post destitutionem restituitur; nisi si quando religiosa atque omnibus grata conversatio [Col. 0927C] id persuaserit. Et licet persecutio Ecclesiae, et Stephani occisio, ut apostolus fieret, Paulo nihil obfuerint; tamen districtio catholicae institutionis negligenda non est, qua cum saluti nihil depereat, cautelae multum accrescat.
Notandum autem quod sacramentum semel impositum, cum vita permaneat bono utique bonum, malo autem ad malum. Unde rebaptizari aut reordinari non licet. Fit tamen ordinatis suspensio, fit etiam, cum nimia est culpa, degradatio. Sed illa metam non figit, ista facit; neutra potestate sacramenti [Col. 0927D] privat, utraque ab officii exercitio alienat, sed ab usu semovet; altera minus, altera diutius. Quem cum resumi satisfactio atque ratio petit, non ideo sacramentum ordinationis iteratur; tantum autem intermissa potestatis operatio, favente praelato, exercetur. Dum autem sententia suspensionis aut degradationis manet, quid si interim officium interdictum agatur? utique propter potestatem quae non aufertur, sicut boni ita quoque et prohibiti videntur sua uti posse, verum malo suo omniumque qui intus ita sunt ut prohibitionem contemnant.
Quisquis autem bonum introitum habet, magnopere pravam exsecutionem vitet. Quid enim prodest [Col. 0928A] iter rectitudinis coepisse, et ante consummatum deficere? Quamobrem sacerdotii ad dignitatem provectus, sive curam tabernaculi, sive templi tibi habeas impositam, morem boni pastoris age. Et quid est tabernaculum, nisi mobile habitaculum, quales sunt curiae? Quid item templum, nisi quod est uno in loco fixum, quales sunt parochiae? Ergo, sicut antiquitus apud Judaeos erant qui ministrarent tabernaculo, et postmodum qui deservirent in templo, ita in Ecclesia quae veteris umbrae veritatem continet, cur non praesulum cura, sacerdotalis provideatur custodia, nihilominus curiis quam parochiis; ita tamen ut quoquo se curia vertat, nunquam praesentis parochiae jura imminuat. Capellanus fructus curiae sibi commissae metat; quidquid autem intra parochiae [Col. 0928B] fines clauditur, parochiano derelinquat.
Sacerdos doctrina et vita pollere debet, ut subditos et verbo erudiat, et ad id quod docuerit, exemplo trahat. Nam qui dicit et contra agit, aut non creditur aut contemnitur. Hujusmodi nec docere, nec peccantem castigare licet. Angustiae sunt undique: vae illi si cessat, quoniam officium habet ut agat: vae si non cessat, quoniam indignus est ut agat. Loqui oportet ex officio, et minime id decet pro peccato: Peccatori namque dicit Deus: Quare tu enarras justitias meas et assumis testamentum meum per os tuum? (Psal. XLIX, 16.) Nota 230 iniquo nec [Col. 0928C] lectionem nec orationem prohiberi; sed tantum ne aliis legem Dei enarret: unde a ministerio Ecclesiae arcentur qui criminum rei convincuntur. Qui trabem in oculo suo habet, ex oculo fratris festucam ejicere non valet (Luc. VI, 42) . Dominus namque, cum, muliere in adulterio deprehensa, in medio staret, lege circumstantium lapidanda, sententiam rogatus, ait: Qui sine peccato est, primus in eam lapidem mittat (Joan. VIII, 7) . Qua sententia misericors miseram liberaret, mentesque fidelium perstrueret, quatenus is qui reum judicat, reatum apud se nesciat. Qui ergo iniquus est et iniquos sententia judicii ferit, is et institutum Christi transgreditur, et deterior Judaeis, qui illud exhorruerunt, efficitur. Doctor ergo sive judex, aut justus, si id nondum est, fiat, et [Col. 0928D] negotium suum agat; aut si talis esse non vult, negotium deponat: accumulat enim sibi gehennam quisquis judicem se profitetur, si gladium non exerit, aut exerto indignus ferit.
Doctrina sacerdotis continetur in duobus, id est, in fidei puritate, et deinde morum honestate. Sacerdotis ergo studium in eo primum invigilet, ut parochiam suam (non enim de illo nunc agitur qui inter fratres privato utitur sacerdotio) mysterium Trinitatis et sacramentum Incarnationis edoceat. Edicat quoque quoniam sine lavacro salus non est, et parvulorum aetas nimium caduca est, quatenus ad Ecclesiam [Col. 0929A] baptizandi quantocius deferantur. [Col. 0929D] XXX, q, 1, per totum. Quod si de vita desperatur, et adeo ut dilatione nulla opus sit; si clericus deest, laicus subveniat; si alius nullus adest, pater succurrat; si nec ipse praesto est, nemo assistens dubitet, quin potius sacramentum imponat quam homo pereat. Nec parentes cum necessitas extrema cogit, ea causa a succurrendo retardentur, quasi societatem tori ex hoc illicitam dissociari oporteat. Nam, sicut quisquis dissidium conjugii quaerens, malo dolo ad prolis suae appropiat regenerationem, frustratur proposito, quoniam non separat conjunctio; ita qui saluti, quae aliter deperiret consulens, pio animo baptisma natis suis celebrat, is pro tali causa a conjuge separari non debet ne parvulum malit perire quam conjugem amittere. [Col. 0929B] [Col. 0929D] Ead. q. c. Ad limina. Lex charitati deserviens id sanxit ut nemo eam ducat, nec cum ea dormiat cujus filium aut filiam de fonte baptismi suscepit, reputans hujusmodi susceptionem, quemadmodum et cognationem simul cum affinitate sufficere posse, ad hoc ut ii qui taliter sunt cunjuncti, sese invicem diligant. Unde decretum est ut quos hujusmodi conjunctio non sociat, eos connubii copula ad invicem vinciat. Quod ergo charitas adinvenit, contra eam non militet, dum ne contra hujusmodi instituta quid agitur, salus hominis negligatur. Itaque cum aliter succurri non possit, ipse tuam sobolem baptizes, aut ad baptistam, si ita fieri potest, deferas. Sed, ne mors acerba parvulum praeripiat, aqua regenerandum comitetur. Et [Col. 0929C] si non sit alius, ipse, dum baptizatur, sacerdoti assistas; nec in tanta necessitate usum Ecclesiae quo parentes a templo semoventur, dum inibi baptizantur, expavescas. Non enim hic usus quod necesse est fieri, prohibet, verum quodam, ut arbitror, consilio errorem praecavet, ne dum more antiquo, maxime solemnitate paschali, parvuli undique ad Ecclesiam baptizandi deportantur, quisquam deceptus suum quasi alienum de lavacro suscipiat. Parentes ergo universi excluduntur, ut a nullo error susceptionis incurratur. Sed cum nullus error esse potest, ad quid opus est foras cogi parentes, nisi forte ut consuetudo vetus ad memoriam reducatur; praesertim cum illo fit in loco ubi nulla jam baptizandorum multitudo convenire solet; quod cum antiquitus [Col. 0929D] more fieret, maxime in adultis quibus dilatio periculosa non erat (quippe in fide catechizatis, et ad majus Ecclesiae 231 gaudium Deique praeconium erat, quippe simul baptizandis) modo fieri non solet, quoniam soli fere parvuli baptizantur, quorum corporis vita, nimium incerta; animae vero mors sine lavacro certissima, cogit baptisma maturari, singulatimque regenerari.
Regeneratione autem peracta, sicut post confessionem, oblatio solet fieri Deo ut bene coepta perficiantur. Hujusmodi a fidelibus decet fieri, non tamen a sacerdotibus extorqueri. Quid enim est pecuniam exigere pro regeneratione, aut confessione, [Col. 0930A] aut ordinatione sive dedicatione, nisi columbas vendere? Quid missarum solemnia contuitu temporalis commodi celebrare, nisi cum Juda Christum vendere, tanto nequius, quanto resurgendo est sublimatus? Quid item est locum mortuis debitum venditare, nisi rem alienam usurpando, de morte fratrum, unde potius lugendum erat, exsultare? Quid tandem est, quod jure ministerii, causa salutis et charitatis a clero laicis debetur, pro re terrena exercere, nisi in templo Dei vendere illud quod rectius debetur quam venditur? Sed vendentes et ementes in templo, Dominus ejicere non cessat.
Veruntamen si illud sine quo aut salus abest, aut scandalum adest, mihi atque meis per pecuniam [Col. 0930B] comparo, quod etiam morte emendum foret si aliter haberi non posset; non utique in templo quid emo, sed templum ipsum mihi meisve procuro. Verum quoties salutis nostrae sacramenta more ecclesiastico adipisci valemus, ea utique inhonoramus, si institorum ritu ad obtinenda laboramus, nos quiem male, sed quid vendunt pessime. Clerici ergo nihil venalitatis in officio sibi commisso exerceant, cum etiam juribus saeculi negotiatio forensis turpe lucrum in clero reputetur. Sed etsi clericus jura sui gradus venditaverit, laicus, ne simul pereat, emere non praesumat; nisi forte id cogat ratio necessitatis. Nam si sacerdotis avaritia, quod absit! nonnisi re data id tibi velit conferre quod opus est [Col. 0930C] in religione, ipse potius cum pecunia tua pereat, quam tua vita sine opere sordescat.
Edocta fide, restat mores docere. In doctrina morum antecedit resecatio vitiorum, subsequitur informatio virtutum. Dum enim vitiis quisquis intendit, nondum virtutibus aptus est. Vitiorum atque virtutum vicissim prosequenda est natura, progressio, atque finis. Doctor ex scientia verbum praedicet, ex potestate transgressum flagellet. Doctrina namque sine flagello, et flagellum sine doctrina idem fere est; nimirum alterum sine altero prodesse raro potest. Plerumque tamen tanta praevaricatorum multitudo aut potentia est, ut sola opus sit [Col. 0930D] exhortatione, quoniam hujusmodi ferire non oportet, ne in seditionem [Col. 0930D] Aug., ep. 50, ante finem. Et contra ep. Parmen., l. III, c. 2; Innoc., ep. 22, c. 6. versis et correctio incassum fiat et quies Ecclesiae turbetur. Quare ratio utilitatis magistra sit disciplinae, qua dictante, alia oportet animadverti, alia dissimulari. Apostolus cum eo qui frater nominatur, si criminosus est et incorrigibilis (I Cor. VI, 11) , prohibet nec cibum sumere, judicare praecipiens illos qui intus sunt, prohibens eos judicare qui foris sunt. Quasi foris et extra Ecclesiam sunt, in quos aut potentia saeculari, aut favore multitudinis fretos animadversio ecclesiastica fieri nequit. Hos more gentium attrahi, non exasperari oportet, illos autem qui inordinato [Col. 0931A] se agunt, caedi convenit, si intus, id est, si ad Ecclesiam pertinentes, aut nolunt, aut etiamsi voluerint, non possunt decretis obsistere ecclesiasticis.
[Col. 0931D] Aug., l. II De pec. mer. et remiss., c. 10, in psal. CXXXII, et alibi. Tres Ecclesiae sunt partes, praelati, continentes, conjugati. 232 Hi sunt Noe, Daniel, Job, in agro, lecto, et molendino. Noe arcam regens in diluvio, hi sunt praelati Ecclesiam gubernantes in saeculo. Qui etiam in agro sunt, dum terram mentis nostrae aratro doctrinae suae proscindunt, et proscindendo, apte semen verbi Dei, unde proferat fructum bonorum operum, credunt. Continentes continens Daniel designat. Hi in lecto sunt, quoniam talibus competit quieta vita et a sollicitudine [Col. 0931B] mundi semota. Job quoniam uxorem habuit, uxoratos insinuat. [Col. 0931D] Aug., in psal. CXXXII. His quoniam sollicitudo domus laborque incumbit, clamosa molendini, et inquieta inhabitatio convenit. Suo igitur studio singuli insistant. Noe agrum excolat arcamque regat, fugiatque mulierum amplexus; qui extra feminarum contubernia in agro aut in arca mensionem suscepit. Unde Noe non cum uxore in arcam [Col. 0931D] Consule notas. introiit, nec uxorem, arcam regens cognovit.
Quid est ergo quod Apostolus ait: Propter fornicationem unusquisque habeat uxorem suam (I Cor. VII, 2) . Si generale decretum est, nonne temerario ausu quisquam castimoniam amplectitur? cur ipse dixit et non fecit, qui testimonium continentiae suae [Col. 0931C] ponens ait: Volo omnes esse sicut ego sum? (ibid.) [Col. 0931D] Locus insignis pro coelibatu D. Pauli. Quomodo vult omnes esse castos si quemque mandat suam habere? Sed ne de Ecclesia continentium ordo apostolico depereat decreto, intelligamus Apostolum, ut quisque habeat suam non praecepisse, sed consuluisse; nec consilium hoc proposuisse cuique simpliciter; sed cuique cui opus sit, liceat conjugio cavere fornicationem. Ut enim ii quibus divina lex connubium tollit semoveantur, non ait, concubinam, sed uxorem suam unusquisque habeat. Ut autem ii qui continere valent potius contineant, propter fornicationem videlicet vitandam, incontinentes uxorari decrevit. Nam [Col. 0932D] Vide sup. ad c. 11, ubi citavimus qui Pullo videntur hic praeluxisse. si sacerdotes legis, tempore vicis suae, ad uxorum suarum contubernia minime redibant, quos conjugari [Col. 0931D] oportebat, quoniam de sacerdotali tribu ministros sacrificiorum, et figurae sumere necesse erat; quomodo sacerdotes gratiae, tempore ministerii sui, quorum semper est ut aut baptizent, aut infirmos cum eucharistia visitent, aut aliquid tale agant, uxores habebunt, non jam umbram figurae, imo corpus rei designatae, carnemque Christi atque sanguinem tractaturi, et de qualibet conditione hominum sumendi, praesertim, cum apud nos presbyteri atque feminae nulla sit copula, nisi alterutrum [Col. 0932A] cum libuerit separanda, vel quando aliter fiat, Ecclesia irritum putat? Praedicator ergo continentiae fornicationem caveat, mulierumque abominetur amplexus: apud nos enim, sacerdotes, si continentes non sunt, fornicatores pulsa ambiguitate sunt. Fornicatores et adulteros judicabit Deus tanto utique districtius quanto cujusque superior est gradus.
[Col. 0932D] Aug., in psal. CXXXII. Daniel saeculi curas perosus in lecto quiescat, castitatemque conatu toto custodiat. Castitas enim in saeculo pretiosa, et exutis a saeculo pernecessaria; tales enim nec fornicatores esse possunt ne gravius pereant; nec conjuges, ne aut contra votum faciant cum conjugio, aut contra conjugium [Col. 0932B] cum voto. Connubium enim ad saecularia negotia trahit, sed illa propositum voti interdicit. Unde Dominicum consilium illud: Si vis esse perfectus, vade et vende omnia quae habes et da pauperibus (Matth. XIX, 21) ; nequaquam ad conjugatos dirigitur. Verum: Qui potest capere capiat (ibid.) . Namque ii neque possunt sua relinquere, neque propter regnum Dei se castrare. Alligatus es uxori? noli quaerere solutionem (I Cor. VII, 27) ; quoniam autem uxorem non debes dimittere, nec re tua poteris carere. Ex necessitate ergo divisus es. Nimirum non te potes totum impendere Deo, quoniam ex parte alligatus es mundo. Ad te ipsum anima tua conturbata est, propterea memor esto Dei de terra Jordanis [Col. 0932C] (Psal. XLI, 8) ; videns aerumnas quas tibi cura conjugii et labor mundi ingerunt, 233 conturbaris, respira paululum: memor esto Dei, quoniam conjugium ex Deo est, et cura familiae contra Deum non est: Qui enim non habet curam suorum et maxime domesticorum, amisit fidem, et infideli deterior est (Matth. X, 37) . Quare, ne frustra credideris, curam impende tuis, nisi forte aut tua cura non eguerint, aut de cura mors animae certa tibi immineat. Unde Dominus: Qui diligit patrem, aut matrem, aut caetera plusquam me, non est me dignus (I Tim. V, 8) . Unde oportet ut dum in mundo affligeris, memor Dei, consoleris. Solatium tibi nequaquam deerit, si memor es Dei de terra Jordanis et Hermoniim a monte modico; si afflictus vis [Col. 0932D] consolari in Deo, esto mons eminentia vitae; modicus, contra tumorem superbiae; mons esse poteris de terra Jordanis, id est de fructificatione humilis descensus; quippe fructu bonorum operum surgis, si per humilitatem prius descendis. Descendere ex Hermoniim potes, si anathema vitae tuae protractes. [Col. 0932D] Aug., in psal. XLI, vers. 8. Anathema ergo te reddat modicum, indeque surgas per fructum: atque ita factus mons, a monte modico memor esto Dei. Unde reliquum est, ut qui sunt inter uxores, sint tanquam non habentes [Col. 0933A] (I Cor. VII, 29) ; non ut nullam curam illis impendant, sed ne ultra quam oportet intendant; quippe tempus resolutionis nostrae prope est (II Tim. IV, 6) .
Sub cura praelatorum reliqui duo ordines Ecclesiae continentur, conjugati scilicet et continentes, inde sortientes quisque suae congrua vitae; inde doctrinam habentes, et exempla vivendi, diluvio saecularitatis occupante mundum. Ubi vita Danieli atque Job nisi in arca Ecclesiae? Quomodo in arca sunt, nisi rectori arcae, ipsi scilicet Noe, subjecti sunt, principaliter Christo; secundo utique vicario? Ita namque; Dominus fideles suos diluvium inhabitare facit et sedebit Dominus rex in aeternum (Psal. XXVIII, 9) .
Quicunque ergo regi usque ad visionem Dei desiderat a Deo, is minime dedignetur subdi vicario. Unde namque in lecto aut in molendino vivetur nisi a cultore agri suscipiatur? Qualiscunque agricola sit quid ad te, cum ab ejus manu (nisi accipere neglexeris) vita tibi sit proventura? si pravus fuerit, sibi utique erit. Quid autem inde tibi nocumenti surgit, cum adeo, si bonus fueris, etiam per ministrum malum tibi, quod opus animae tuae est, procuretur? Tu quis es alienum servum, imo praelatum tuum ut judices? Domino stat aut cadit (Rom. XIV, 4) . Ad quem nimirum pertinet, aut stantem munerare, aut cadentem perdere? Vide autem ne eadem [Col. 0933C] ejus malitia, et te et ipsum ad inferos trahat; ipsum quoniam eam admisit, te quoniam admittentem elatior Pharisaeo contemnis. Memor esto Cham maledictione reprobatum, quoniam pudenda Noe patris sui detecta publicavit (Gen. IX, 22) ; Sem et Japhet benedictos, ignominiosa patris nuditate cooperta. Doctorum ergo tuorum, nec reprehensibilis vita fiat tibi narratio irrisoria.
Tu vero, doctor, id intellige quoniam bene agendi duplex tibi incumbit necessitas; tuam enim vitam et in te opus est esse sanctam, et ad subjectos circumspectam; quatenus inobedientes corripias, insipientes erudias, sapientes confirmes. Sapientibus et insipientibus debitor es: in te uno modum vitae, et exempla sanctimoniae omnes pariter inveniant. In [Col. 0933D] te universi agnoscant, quid in se bene sedeat, quid vero male; habitum oris et oculorum, omnium denique membrorum tanta venustas disponat, ut te inspecto quisque agnoscat, quid in se probet, quid vero reprehendat. Si te ita tuae professionis aemulator bonus habueris, laurea duplici coronaberis, quoniam nec es oblitus tui, et bene intendis alii. Privatus coronam speret unam, quoniam soli intendit sibi. Esse tamen potest, imo nonnunquam est, ut privatus multa devotione praeditus majoris [Col. 0934A] meriti fiat eo qui in potestate constitutus infimum bene regentium obtinet locum. Facilius tamen 234 est et saepius fit, ut qui bene regit, bene recto melior sit, sicut qui bene intelligit, si charitatem habet, plus diligere solet; quanquam minus sciens, opitulante gratia, plerumque superiores amando excedat.
De molendino ad lectum, de utroque ad agrum transitus esse potest; non autem de agro ad lectum, imo de neutro ad molendinum redire licet. Cultores enim Dei juxta gradus professionem ascendere decet, descendere non licet. Nimirum continens conjugato superior est, atque merito; uterque [Col. 0934B] autem in utroque inferior est praelato. Determinandum tamen est, per hanc qualiter scalam aut oporteat ascendere, aut non liceat redire.
[Col. 0933D] XXVII, q. 2, Agath. Qui lege conjugii copulantur sibi, legem continentiae subire non valent, nisi prius assensu communi ab usu nuptiarum uterque cessare velit: quippe a redditione debiti, si ita alterutrum [ forte. alterutri] placeat, absolvi possunt, et a conjugio non possunt. [Col. 0933D] Aug., ep. 199 ad Edic. et 45; in psal. CXLIX, et super Num. q. 59; l. I De adult. conjug., c. 2; Greg., l. V, ep. 49. Hieron., in Apol. contra Jovin., etc. Continentia suscepta possunt aut adhuc domum regere, aut lectum intrare. Quod si praepropere quis consortia subintroierit continentium atque lectum quiescentium, quid fiet? Nisi uterque continentiae assensum praebuerit, aut latenter fecerit, si remanens in saeculo querimoniam facit, parem de claustro, ut sibi debitum reddat, [Col. 0934C] recipiet; tandem vota completurum, si post comparem superstes fuerit. Servus aut ad ordines, aut in conventu fratrum [Col. 0934D] Aug., ep. ad Bonifac. Comit.; Conc. Chal., a. 15; Arelat., c. 3, et apud Ivon. VII p. Decret., c. 44. Gelas., ep. 1, c. 16, etc. minus provide susceptus, an in incoepto absque Domini sui clamore manebit; aut si clamoso silentium jure non imponitur, injuriam fieri non oportet? quid ergo? illumne ex gradu depositum, hunc habitu religionis spoliatum, domino suo, cui fraudulenter illatum est damnum, decet restitui? Hujusmodi enim cum licentia de molendino in lectum transire oportuerat, aut in agrum. Unde qui, inscia uxore, sacros ad ordines applicatur, postquam rescitum fuerit, uxori, ut opinor, non propter ordinem auferetur, ordo potius quasi non esset, supprimetur.
[Col. 0934D] Qui autem occupatus est cura suorum et maxime domesticorum, ne amittat fidem et infideli deterior sit (I Tim. V, 8) , quietae vitae cupidus, suos tamen non deserat, nisi si quando eo carere possint, aut ejus contra salutem sint. Sin autem id aliter contigerit, quid fiet? Num reducetur? At id insolitum est. Perituris auferetur? Id vero durum est. Quid igitur hic et supra dicendum? Ignoro. [Col. 0934D] XXVII, q. 2; Mag., IV, d. 27, § 8. Vide ad tit. De conver. conjugat., extra l. III. Num istud: Fratres aut provisorem reddant, aut potius inopi familiae provideant. Servus quoque reddatur [Col. 0935A] domino, aut potius redemptio: nam si uxor viro, cur non servus domino similiter restituatur? Qui enim uxorem a viro non discedere statuit, idem quae sunt Caesaris Caesari reddere mandavit.
Molendinum inhabitantes et per se et moniti lectum subire possunt. De neutro in agrum est per te exeundum; Ecclesia tamen vocante es cogendus, neque cogentem audias [Col. 0935D] Chrysost., l. IV De sacer. c. 1, etc. Vide in notis. nisi fueris idoneus. Sublimatus dignitate, ad privatum non redeas, nisi ea incumbat necessitas, quia aut contra Deum ingressus fueris, aut post ingressum esse nequeas utilis. Neque enim lucerna super candelabrum accensa, sub modio est occultanda, neque sal infatuatum ad aliud ultra valet nisi ut foras ejiciatur.
[Col. 0935B] [Col. 0935D] Aug., in psal. CXXXII. Tres tantum viri noscuntur salvandi, Noe, Daniel et Job. Hos tres simul cum perdendis, tribus in locis Dominus esse ostendit, in agro, lecto et molendino: namque horum in unoquoque duo invenientur, unus assumetur et alter relinquetur (Matth. XXIV, 41) . Unde quisquis es, ex tui securitate loci ne torpeas, inde alter assumetur, et alter relinquetur. Provide tibi potest esse ut assumaris, potest esse, quod tibi vicinius est, ut relinquaris. Sed quomodo perituri, atque beandi, aeque omnes, nonnisi supradictis in locis commanent? Quippe non solum conjugati, verum omnes curis mundi intendentes sive boni, sive 235 mali molendinum inhabitant. Qui labores saeculi et voluptates inquietas [Col. 0935C] mundi aut postponit, aut faciem postponentis suscipit, is est in lecto. Et quis inter subditos, imo et inter universos, qui non aut quiescat, aut operi intendat, praeter parvulos, quorum teneritudo nescia, utrique interim inepta est? Inter operosos alii sunt super alios. Quis ergo est qui non quietam aut laboriosam agat vitam? Etiam inter gentes philosophi otium maluerunt. Quis inter activos, nisi aut ut superiori obediat, aut inferiori provideat, quod et inter gentes.
Quare aut praelatum esse oportet, aut subditum: nam qui praelatus non est, si nec subditus est, acephalus est. Praelatus in agro constituitur; subditus aut in lecto, aut in molendino. Quanquam et in molendino alii aliis, sed potestate mundana, praeferantur. [Col. 0935D] Nam qui spiritualiter praeest, is potius in agro est; sed si acephalus in vitio est, multiceps non est. Uno in loco commorantes unius capitis, id est praelati, esse possunt. Verum quorum vita in transitu est constituta, quod caput habent nisi cujusque loci ubi sunt, caput suscipiunt? Nec absurdum, imo necessarium est hoc modo multa mutare capita. Quis enim est qui non sub uno capite Christo multa habeat capita, presbyterum, episcopum, superiores quoque dignitates?
Curiales (nisi in curia sortiti sunt praelatum) [Col. 0936A] atque peregrini, in quacunque parochia sint, illius magisterio obsequantur. Bonum tamen est, et usus Ecclesiae habet, ut qui peregre proficisci disponunt, consilio illius de cujus parochia sunt, peregrinentur, ne forte quod debet placare Dominum, exasperet. Qui enim uxorem habet, peregrinari non licet, si aut illa contradixerit, aut praepropere consentiens, debito carere nequit. Illam ergo servet, cui fidem debet. Similiter, nec servus dominum, nisi, eo favente; nec praerogatus subjectum, si fiat periculose, peregrinaturus aut aliquid aliud facturus, derelinquat. Mercatores quoque atque discipuli vagantur, qui dum proprio in loco sunt, proprios habent animae suae consultores; dum extra sunt, sortiantur temporales.
Tres Ecclesiae ordines duas profitentur vitas: primam activam; secundam, contemplativam; hae suo modo et apud gentes. Theorica apud philosophos, practica apud caeteros [Col. 0935D] Aug., tract. 124 in Joan. post med. . Activa est in labore, contemplativa in quiete. Activa in bonis operibus insistit; contemplatio ut fidem et opera noscat intendit. Actio colendo Deum, juvando proximum promeretur beatitudinem: contemplatio supernae vitae statum rimando, illius praegustat status dulcedinem. Haec docet, illa exercet; illa fatigat, ista recreat. Ibi tristitia cum taedio, hic contuita Dei bonitate respiratio. Unde delectabilis est contemplatio, et institutionis sanctae perita. Haec est [Col. 0936D] Isid., l. III Sent. c. 15, et l. I Diff., c. 29. [Col. 0936C] Rachel aspectu decora, visu clara, quam amplexatur Jacob [Col. 0936D] Ivo, ep. 17 et 25, ad Urban. PP. . Actio autem ipsa est fastidiosa; et quoniam multis turbatur, minus utilium gnara: haec est Lia [Col. 0936D] Ibid. quam fastidit Jacob, oculis lippa. Lia prius nubit quam Rachel, quia actio anteire debet contemplationem. Nimirum actio novitium consuefacit bono et promovet, promotum autem contemplatio quadam dulcedine recreando confortat. Nam qui ante quiescit quam agat, potius ex otio torpet animoque vagatur et perit, quam contemplando; quippe quod nondum quid sit compertum habet, secreta inspiciat et dulcore captus hilarescat. Rachel chara est ex se; placet quoque Lia, sed ex fecunditate: nam contemplatio sui merito Israelem delectat; [Col. 0936D] Jacob autem taedia actionum non ferret, nisi laborum utilitas confortaret: haec enim est Martha, quae sollicita est, et turbatur erga plurima [Col. 0936D] Aug., serm. 27. De verb. Dom., et sup. 26. ; Domino convivium in membris parat, ut quoquo modo aut reficiat hominem, aut hominis mentem. 236 Parat utique, quoniam spiritus promptus est, sed cum sollicitudine, quoniam caro infirma est: de apparatu sollicitatur, imo et de exhibitu turbatur; bene vult, nescit quomodo; nescit unde, et sollicitatur. Quod bene voluit, tandem efficit; sed voluntati minus respondet effectio, et turbatur. Maria [Col. 0937A] autem sedens ad pedes Domini audiebat verbum illius (Luc. X, 39) . Hae duae illa in domo sunt, ubi Dominus convivatur; et contemplatio et actio in Ecclesia sunt ubi Dominus spiritali convivio exhilaratur.
Deerat aliquandiu Lazarus in sepulcro mortuus, sed ambarum intercessione reviviscens, inter sorores manet sanus; hic est quem peccatum occidit, sed sanctorum interventu inter fratres prius relictos jam vivit. Mortuus nullam sui curam agebat, revixit tamen, sed viventium prece: Multum enim valet oratio justi (Jac. V, 16) . [Col. 0937D] Aug., serm. 27 De verb. Dom. Martha laborat ut Dominum pascat, Maria quiescit ut a Domino pascatur. Verum quoniam nemo pasci est dignus nisi vestigia Domini fuerit imitatus, ideo Maria ad pedes [Col. 0937B] Domini sedet, dum fidelis quisque a curis saeculi cessat, quatenus Dominicis mandatis intendat implendis, atque verbum Domini audit, dum quid velit Dominus intelligit. Vis intelligere legem? Serva mandata (Matth. XIX, 17) ; et item: Vacate et videte quoniam ego sum. (Psal. XLV, 11,) etc. Actio et contemplatio, tanquam sorores et amicae, vicinae sibi sunt seseque comitantur modo. Verum prior natu cum mundo est desitura; minor autem post mundum regnatura. Nam Maria optimam partem elegit quae non auferetur ab ea (Luc. X, 43) ; quasi diceret: Pars Marthae quae sollicita est et turbatur, tollenda est, et ideo se Martha in inquietudine consoletur; pars autem Mariae quae Domino subjecta, illius doctrina fruitur, hic utcunque est, vere autem [Col. 0937C] in futuro manet. Ibi namque erunt omnes docibiles Dei (Joan. VI, 45) : modo autem contemplatio juncta est actioni. Unde Jacob simul cum Rachel Liam habet; actio autem fastidio sui diu stare non potest, nisi si quid ad confortandum ex dulcedine contemplationis praegustet. Unde post Liam Rachel est introducta, sed dulcedo haec diu durare non solet; quoniam, sicut serenitas, causa retributionis, futuro debetur saeculo, ita praesenti molestia, meriti gratia: Judicium enim incipit a domo Dei (I Petr. IV, 17) , tum ut vitiis expurgetur, tum ut merita cumulentur, tandem ne exsilii peregrinatione delectetur.
Sed ne medicina modum excedat, inter densa acrium, vel sparsim dulcia carpuntur. Unde Apostolus [Col. 0937D] assiduo malorum usu attritus, secundo coelis invehi meruit causa solatii. Quare sicut in futuro sancta voluptas invenietur perpetua, ita modo brevis est et horaria; molestia vero illa continua est, et interrupta raro. Hoc est, Lia cito nata, mori tarda est; Rachel autem tardat nasci, cito recessura. Rachel enim posterius natam historia memorat, cujus ad mortem narrandam festinat; Liam vero majorem natu refert, sed referre mortem differt, vel potius non refert.
Quoties autem dum agendo laboratur, sapor quidam sanctus in labore sentitur, contemplatio actionem confortat; quando autem contemplationi intendis, [Col. 0938A] et alicunde nonnihil molestiae se interserit, scias Martham quietem Mariae interrupisse, ut quidquid in sollicitudine Marthae te secundum Deum delectat, cooperatrix Maria largiatur. Quidquid vero te in quiete Mariae interturbat, de vicinitate Marthae ingeritur; nimirum quoniam serenitas nondum est plena, irrumpunt nubila nonnunquam, imo persaepe. Item quoniam molestia praesens nonnihil boni adjunctum habet, ideo inter dura consolantur amoena. Activa vita ipsi Job in molendino, contemplativa Danieli in lecto, deputatur.
[Col. 0938D] Conc. Aurel., c. 5. Quae est ergo pars ipsius Noe in agro, qui ad hoc laborat ut utrumque pascat? Quomodo contemplativos [Col. 0938B] pascet contemplationis ignarus? quomodo activos reficiet 237 actionis inconsuetus? Ergo qui praeesse debet, debet quoque utriusque vitae experimenta habere, ne ab insultantibus, his verbis illudatur: Hic homo coepit aedificare et non potuit consummare (Luc. XIV, 30) ? Quamobrem praesumat nemo de molendino ad agrum transmeare, nisi forte si non habitu vel professione, ipsa vivendi maturitate, amoena lecti gustaverit. De lecto autem ad praelationem assumi vix est aliquis idoneus, nisi prius volutabilitate molae fuerit rotatus. Non enim nos decet habere pontificem, qui non possit compati infirmitatibus nostris; sed tentatum per omnia, qui condolere possit iis qui ignorant et errant: quoniam et ipse circumdatus est infirmitate (Hebr. IV, 15) . Qui enim [Col. 0938C] experimento tentationum molestias apud se persensit, et spiritu fortitudinis evicit; qui ignorantiam perpendens humanam, saepius desudavit ut inveniret verum; infirmitati nostrae, ad cadendum pronae, saepenumero obluctatus; is tandem inopiae nostrae consulere sciet, et ex compassione volet. Qui hoc ignorat, fit ex imperitia errabundus, ex duritia in subditos sine affectu et immansuetus. Quare qui circa molam didicit quietem, et in lecto expertus est laborem, is utroque in statu poterit proficere. Unde qui erat Jacob in labore factus est Israel ex visione: habet Liam et Rachel. Hic est qui merito vitae bonae contemplativus in tantum caeteris praeminet tam activis quam contemplativis, ut quasi vir uxorem, subditam regat plebem.
Sed quae cui praeferenda est: utrum actio contemplationi an econtra? Et quidem si attendimus hinc Liam et Martham, inde Rachelem et Mariam, utraque apparebit bona, melior tamen contemplativa. Unde bono Jacob melior Israel est. Ad hoc etiam spectat, quod Maria optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea (Luc. X, 43) .
Sed Christus imo et apostoli ejus in labore et anxietate actionum maluerunt exerceri, nec inter agendum fructus defuerant contemplativi: verumtamen ex actione exstiterunt et mundo utiliores et [Col. 0939A] Deo gratiores. Contemplando solis fere prodessent sibi; agendo, omnibus profuerunt, et sibi. Et qui proximum diligit, legem implevit. Probatio autem dilectionis exhibitio est operis (Rom. XIII, 8) . Dominus noster Jesus quia factus est obediens usque ad mortem, mortem autem crucis, propterea datum est ei nomen quod est super omne nomen (Philip. II, 8) . Utique Dominus noster Jesus super omnes homines contemplativus exstitit, non tamen inde, imo exercitatus labore, Salvator mundi meruit appellari. Eadem de causa ad dexteram Patris sublimatus, omnibus sub pedibus ejus subjectis, donatus est nomine quod est super omne nomen. Eadem causa martyres, praecipue autem apostolos et Deo arctius conjunxit, et sanctis etiam contemplativis superposuit. Nimirum [Col. 0939B] passiones Christi circumferentes, et in doctrina pro Christo legatione fungentes, boni aemulatores, quantum in te similitudine, tantum Domino ac Magistro appropinquant et merito. Ipse cujus regnum non erat de hoc mundo, bene fecit et docuit; et inde est sublimatus: et tu licet privatus, si sancte vivis, et cum decet, proutque decet doces, non es sublimandus?
Dum haec pensantur, activa praecellere videtur. Utique contemplatio semper est gratior, et si futura spectamus, longe invenitur melior, activa namque terminata tunc tandem se eriget contemplativa, nec ulterius cessabit, atque ideo, optimam partem elegit Maria, quippe quoniam non auferetur ab ea. Verum quantum ad nostrum statum, sicut activa saepissime [Col. 0939C] superatur, ita quoque nonnunquam superat contemplativam: activa namque bonis privatae vitae moribus hujus saeculi locum praeparat contemplationi, et hoc quidem commune est sanctis. Sunt autem aliqui, licet pauci, qui in activa praeter caetera laborant, ut 238 sanctas Scripturas addiscant, quas dum memoriae commendant, quasi sancta animalia pabula in ventrem recondunt: unde post in contemplatione, quae labore comparaverant oblectando ruminant; sicque aptantur, praelationi et activae generali proficui. Actio igitur privata merito et dignitate subest contemplationi; contemplatio autem nostrae mortalitatis, meritis est inferior fructibus actuosae praelationis, quae summum a Deo speret gradum in coelo. [Col. 0939D] Nam super omnia bona sua constituet eos (Matth. XXIV, 42) , ut auctoritas tradit, non quod soli, sed quod prae caeteris habituri. Talis est progressio Jacob de Lia ad Rachel, ut inveniat jucunditatem; de Rachel item ad Liam, ut faciat fecunditatem; de Lia tandem, ut terminet vicissitudinem ad Rachel, jam vere Israel.
Exutis saeculo commoda est contemplatio; involutis, concordat actio; praelato autem utraque incumbit, quatenus contemplando addiscat quid in subditos agat, agendo fatigatus atque ideo recreandus, ad [Col. 0940A] fomenta confugiat contemplationis; sicque alternando modo, Liae toleret taedia, modo Rachel amplectatur amoena: nunquam immemor suae se professionis debito excellentissimis activae vitae curis obligatum. Provideat ergo saluti animarum; nec corporalem tamen negligat administrationem vicarius Christi. Ipse enim missus est ad oves quae perierunt domus Israel (Matth. XV, 24) , et monita salutis edocuit, et necessaria carnis exhibuit: illud est primum, hoc secundum.
Ergo duae sunt vitae: dilectiones quoque duae sunt. Sed hae ad illas quomodo se habent? Non enim bona potest esse vita quae charitate ornata non est. [Col. 0940B] Utraque operari videtur in utraque. Dilectio namque proximi, plerumque dilectio Dei; praecipue est causa contemplationis: nimirum quia proximos diligimus, dulcedine quadam exhilaramur, dum pro ipsis desudamus. Quoniam autem Dominum diligimus, et servis benefacere laetamur, et ipsum orare eique gratias agere obsequendo quoque illum jugiter meditari jucundamur; jucunditas autem ista utroque ex amore apud nos nata, quid est nisi quaedam futurae contemplationis, atque felicitatis contra hujus exsilii dura praelibatio valens ad recreandum? Et quidem voluptas haec, quae cum operibus habetur, ex charitate nascitur et contemplationi deputatur. Opera autem ipsa quoque ex dilectione ut bona sint prodeuntia, sive ut colatur Deus, sive ut juvetur proximus, [Col. 0940C] dubium non est activam pertinere ad vitam. Charitas ergo tota sicut in vita, quid agat, invenit contemplativa; ita quoque et in activa.
Non est vita nisi harum duarum altera qua possit homo in eo quod facit, placere Deo. Quisquis ergo quiescit a saeculo, nisi ex amore reficitur dulcedine, quomodo contemplativae est professionis? Qui autem in saeculo degit, nisi charitate tractus bene facit et male facere refugit, quomodo est activus? Ubi speret salutem? Quamobrem qui malitiam, quam mundus in publico habet, reformidans, solitudini se includit, quamvis non statim coepta cum religione deliciis [Col. 0940D] perfruatur; nimirum circa exordium: Arcta est via quae ducit ad vitam (Matth. XIV, 7) , in progressu autem, jugum Christi suave est et onus leve (Matth. XI, 30) ; attamen quia propter implenda verba [Col. 0939D] Ita Bern. ad haec verba: Ecce reliquimus omnia, etc. Ad immortalem sponsum a finibus terrae clamat Ecclesia: Propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras. Haec nempe sunt verba [Col. 0940D] quae contemptum mundi in universo mundo, et voluntariam persuasere hominibus paupertatem. Haec sunt quae monachis claustra replent, deserta anachoretis. labiorum Dei, custodit vias duras, dum spiritus promptus est, caro autem infirma (Matth. XXVI. 41) ; utique is non longe est a contemplatione, quoniam et locum quietis adiit, et bonis actibus insistit. Hujusmodi autem magnopere caveant ne in vestimentis ovium apparentes, intrinsecus sint lupi rapaces; opus extra obtendentes bonum, cor intra celantes pravum, [Col. 0941A] 239 vel (quod praecipue vitandum est) in publico justissimi, in secreto autem quoque actu nefandi. Quidam enim quaerentes quae sua sunt non quae Jesu Christi; usurpative aut solitariam vitam ingrediuntur, aut ingressam servant; fessi plerumque saeculo, carni satisfacere quaerunt in claustro. Qui in conversatione saeculi diffidit exaltari, religionis habitum nonnunquam invadit, superstitiose agens ut possit sublimari. Alius neque frigidus, neque calidus, pecudum more consuetudinem sequens, omnia negligenter facit. Alii superbia laborantes, aut invidia aestuantes, omnes praeter se, pariter contemnunt; bene etiam gesta sinistre accipiunt. Quidam pietatis specie decepti, excessus fratrum reprehendere non audent; sed quod longe intolerabilius [Col. 0941B] est, aliquando et fovent ignorantes, quos qui cum possit corripere non corripit, ipse quoque consentit. Et Apostolus non solum facientibus, sed etiam consentientibus reatum ascribit (Rom. I, 32) .
Sunt aliqui praepositis suis inobedientes, contra Apostolum dicentem: Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit (Rom. XV, 1) . Anima ita non solum corpore, sed etiam voluntate supponatur, non in his quae contra rectum, sed tantum in Domino. Nosse enim homo debet nulli se debere obedientiam contra Deum: Deus enim potestates instituit non contra se, sed ad se. Itaque omnis anima subdita sit potestatibus, non quolibet modo, sed sublimioribus, id est, in his in quibus eas superpositas sibi habet.
[Col. 0941C] Dum potestas quaeritur, quantum juste potes, enitere ne mala statuatur: postquam autem statuta est, qualis qualis est, ne blasphemes, ne maledicas principi (Exod. XXII, 28) ; tu tantum subditus esto, non solum bonis et modestis, sed etiam discolis. Et hoc ex animo. Quare? Quia Non est potestas nisi a Deo, quare ideo? Quia Qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Quid inde damni? Audi quid sequitur: Qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt (Rom. XIII, 1) . Sed quid boni bene subjectis erit, et qui sunt bene subjecti? Id nos doceat Apostolus ita servis loquens: Servi, obedite dominis carnalibus cum timore et tremore, in simplicitate cordis vestri, sicuti Christo: non ad oculum servientes [Col. 0941D] quasi hominibus placentes, sed ut servi Christi facientes voluntatem Dei ex animo, cum bona voluntate servientes sicut Domino et non hominibus: scientes quoniam unusquisque quodcunque fecerit bonum, hoc recipiet a Domino, sive servus sive liber (Ephes. VI, 8) . Obediendum ergo est superioribus etiam malis, in simplicitate, ut sicut ostenditur extra, sic sit in voluntate intra. Obediendum dico sicut Christo, non quidem ut hominibus placeamus, verum ut voluntatem Dei faciamus. Est enim voluntas Dei, ut cum voluntate bona praepositis nostris serviamus, ipsumque obsequium esse Dei cultum judicemus. Quamobrem potestatibus is secure serviat, quisquis eo in servitio servire se Deo non ignorat, sciens: [Col. 0942A] Quoniam unusquisque quodcunque fecerit bonum, hoc recipiet a Deo. Quibus juxta Apostolum, tanquam subjecti tributa praestatis quasi reddituris. Dum pugnant, pro patria agunt, judicia, merito praestatis, Ministri enim Dei sunt in hoc ipsum servientes vobis (Rom. XIII, 6) , scilicet propter tributa. Reddite ergo omnibus debita: cui tributum, tributum; cui vectigal, vectigal (ibid.) . Tributum est quod potestatibus regiones solvunt: vectigal, quod datur quando per patrias vehuntur: Reddite ergo quae sunt Caesaris Caesari (Matth. XXII, 17) , etc., alterum enim sine altero non sufficit.
Sint autem potestates sollicitae, tanquam Deo pro commissis sibi rationem redditurae, vel damnandae vel salvandae, pro officio vel bene vel male administrato. [Col. 0942B] Insipientes ergo edoceant, male agentes corripiant, corrigi negligentes non impune ferant: Non enim sine causa gladium portant (Rom. XIII, 4) , Caesar corporalem, Petrus spiritalem. Utrique necessitas incumbit, Caesari ut feriat, Petro ut doceat. Docet et Caesar, sed jura mundi; ferit quoque Petrus, sed ense spirituali. Itaque ubique bene vivit qui obedientiam custodit, a saecularium separatus conversatione. Bonus quidem est si juxta professionem 240 suam benefacit, perfici autem tunc incipit cum ipsum juste vivere dulcescit.
Quem saeculi circumagit mola, miles sive agricola, mercator seu cujuslibet conditionis, legitimae tamen, professor; aliter salvari non potest (cum vitam non teneat contemplativam) nisi habuerit activam. Uti [Col. 0942C] enim jam dictum est, tertia vita non est, qua is qui utitur ratione, vitam debeat sperare.
Sed quomodo diversa mundi officia sectantes sub vita degunt activa? Si quaerunt quae sua sunt, non quae Jesu Christi (Philip. II, 21) ? Si quaerunt in mundo praevalere, non autem Christo placere? Hujusmodi ergo aut activi nullatenus sunt, aut molam rotantes, non quod ita velint, verum propter eum qui eos subjecit in spe, vanitati subjecti sunt, ut non vanitas mundanae conversationis, aut circumvolutatio molaris sit grata; verum ut suo quisquis in officio a Deo sibi praeordinato, ideo demum liberandus laboret, quatenus interim suo pro statu Domino obsequium praestet. Quamobrem cujuscunque [Col. 0942D] negotii es, in ipso te pro modo tuo propter Deum exerce, quatenus legitime acquiras unde legitime vivas. Unde oblationem Deo, proximo praestes juvamen. [Col. 0941D] Aug. l. XXI De civit., c. 26, etc. Res mundi si habes propter necessitatem et non propter voluptatem, in numero es illorum, qui super fidei fundamentum aedificant aurum et argentum, lapides pretiosos (I Cor. III, 12) ; qui in igne aut nihil ut parum patiuntur. Hi sunt omnia possidentes, tanquam nihil habentes (II Cor. VI, 10) . Verum si rem tuam cum nonnullo possides amore; quod probatur, quando eam perdis cum aliquo dolore, in re tamen tua Deum offendere nulla vis ratione; nondum destruis fundamentum, quoniam rem minus diligis quam Deum, imo lignum, [Col. 0943A] fenum, stipulam superaedificas quae in igne tantum patiuntur laesionis, quantum tu in rebus obtinuisti amoris. Fundamentum aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Jesus Christus (I Cor. III, 11)
Deus officio doctorum fundamentum jacit; unusquisque videat quomodo superaedificet. Quidquid agis quantumcunque splendide vivis, si devias a fide, vanum est quod facis; quia Deo templum construere non potes extra fundamentum. Super fundamentum ergo aedificandum est, aut in auro, argento, lapidibus pretiosis; aut in ligno, feno, stipula. Aurum quod pretiosius est inter metalla, super fundamentum collocas, si dilectione Dei praeeminente inter dona, in fide coruscas. In argento, quod secundam [Col. 0943B] obtinuit dignitatem, operaris, si diligis proximum, quod secundum est mandatum. Quantum aurum superest argento, tanto, imo amplius diligendus est Deus plusquam proximus. Ordine praecedit aurum, sequitur argentum; quia prius diligitur Deus; sed non sufficit, nisi diligatur proximus. Amor Dei causa debet esse ut et homo ametur; ex amore proximi crescit amor Dei; si amas proximum aliter quam propter mandatum Dei, aut naturalis est affectus, quem habent et jumenta, propter quem saepe fiunt et mala; aut plane vitium est, quod in his quae non conveniunt foederantur inter se homines scelerati. Sed quia charitas sine fructu esse non potest, sequuntur lapides pretiosi. Si ea quae ad cultum Dei, aut ad utilitatem proximi pertinent, [Col. 0943C] absque charitate exeris, lapides pretiosos habes, sed post aurum, imo in auro et argento non habes. Lapides ergo pretiosos, ut valeant et deceant, in auro collocabis, atque in argento ordinabis. Vir contemplativus in auro, activus in argento gemmas sistit. Qui taliter vivunt, aut parum aut nihil in igne purgatorio patientur.
Sunt nonnulli qui Deum videre quaerunt, Deum super omnia diligunt, spiritu quidem prompti, carne tamen infirmi, dum in rebus saeculi (contra illud: Delectare in Domino (Psal. XXXVI, 4) ; et illud: Mihi autem absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Galat. VI, 14) ; quodammodo delectantur et nonnihil gloriantur. Tales quantum mundo amore [Col. 0943D] inhaerescunt, tantum inhaerendo inordinate agunt: amor enim sive bonus sive malus, celare se non 241 valens, qualis quantusve sit certis declarat argumentis. Sed, sicut amor sanctus, ita et incompositus, sui suaeque procreationis recompensationem sperare debet, plus minusve. Unde super fundamentum alius construit stipulam, quia parum; alius fenum, quia plus; alius lignum qui plurimum in poena patietur. Ii boni utique sunt, verum simul cum bono aut ante, nonnulla commiserunt illicita. Hi juxta Apostolum: Salvi quidem erunt, si tamen quasi per ignem (I Cor. III, 15) , qui si non in hoc saeculo, exuruntur in futuro.
Miratur forsan aliquis quomodo res mundi debitas necessitati quaerat, servet utatur, si non amat. [Col. 0944A] Agricola coacervat stercora, custodit, per agrum dissipat, patitur fetorem, tolerat laborem, contemplatur turpitudinem. Omnia sustinet non propter ipsa, sed ut agrum fecundet: amat non propter se amanda, sed propter utilitatem. Circa res mundi, tu te similiter habe; ama res non pro se, sed pro usu, atque ita usum amas rei non rem. Rerum ergo usum quaere, in forma rerum non delectare; imo delectare in Domino (Psal. XXXVI, 4) . Dum decorem mundi admiraris, admiratio creaturae ad auctoris inflectatur venerationem. Unde: Benedicite omnia opera Domini Domino; laudate et superexaltate eum in saecula (Dan. III, 57) . Inanimata et irrationabilia Deum laudant, dum rationales, interius considerata, ad laudem suscitant. Unde: Omnis spiritus laudet [Col. 0944B] Dominum (Psal. CL, 6) .
Carnales ad aliud intendunt: spirituales ergo qui ad id digni sunt, ipsi Deum laudent: nihil enim inter opera Dei adeo parvum, adeo videtur neglectum, quin inde glorificari debeat sine fine. Magna enim opera Domini; exquisita in omnes voluntates ejus (Psal. CX, 2) . Quamobrem dum de creatis Creator praedicatur, aut de bonis, datori gratiae referuntur, de rebus mundi confers et tibi utilitatem et Domino honorem. Quare tu rebus mundi utere et gratulare, quas si contingat amittere, non de amissione earum, quippe quas non amasti, sed de subtractione usus quo indiguisti, fortasse contristaberis; sed nec inde, nisi cum modo, reminiscens ita placuisse Deo. Circa hujusmodi sollicite, non tamen inique se habet [Col. 0944C] Martha; Maria autem melioribus studium impendens magis quieta. Hae solae simul sunt cum Christo, altera ab ipso pascenda, altera ipsum pastura. Miser interim Lazarus extra torpet, et fetet in sepulcro; sed satagunt sorores apud Dominum ut vitae reddatur qui erat mortuus. Vita ergo Christiana haec est, ut secus pedes Domini sedeas, ejus vestigia secuturus, et ne oberres, doctrinae illius aurem praebeas, et prout didiceris, non solum tibi et Christo in se sollicitus eris, sed et Christo in membris beneficus esse laborabis.
Eos autem qui membra Christi non sunt, studio tuo quantum in te est, ad hoc niti debes ut in corpore Christi coaptes; ita mortuos, Deo cooperante, ad vitam reducens, vel certe mortuos corpore, atque [Col. 0944D] ut arbitramur, detentos pro noxis in igne, educi ad requiem enitamur, nisi forte ad inferos descendisse sciamus. Nam de his decretum Dei est, ut inde liberari nostra tempestate nemo queat. Tales, id est, eos quos impoenitentia ad inferiora terrae, nostra de conversatione trahit, Dominus noster factus frater non redimit, redimet homo? Pro hujusmodi nulla placatio, nulla praetii redemptio Deo dabitur, laborabunt in aeternum (Psal. XLVIII, 9) , vivent nec habebunt remedium.
Divini decreta examinis naturalibus rerum progressibus suum distribuunt cursum, singulis hominum meritis debitam provident mercedem: verumtamen consuetudinem quandoque mutant, ut cum [Col. 0945A] aliud agat Deus, solita rerum sequens, aliud quoque probetur posse, insolita plerumque interserens. Inde est, quod miranda quaedam mentibus se nostris objiciunt; et inter praecipua est quod mortui resurgunt. Operante mirabili Deo in sanctis suis multi mortui resurrexerunt; inter quos esse potest, imo et credibile est, nonnullos redditos vitae et anteacta malitia obnoxios gehennae; non enim qui sancte vixissent mortui quaesiti 242 sunt, verum indifferenter, et quoties et quotquot opus erat, suscitati sunt. Eos autem qui in peccato suo mortui sunt post mortem redivivos quis audeat negare, si non omnes, saltem aliquos, experto circa se tanto Dei beneficio correctos, atque eos divina prosequente gratia, ad finem usque conservatos. Duplex [Col. 0945B] ergo factum est miraculum, ut et caro restituatur vitae, et anima, contra solitum, tollatur gehennae.
[Col. 0945D] Consule notas. Nemo opponat quod arbor ad quamcunque partem ceciderit, ibi jacebit, id est, sive bonus, sive malus quis moritur, talis permanebit: et quod in inferno nulla est redemptio: non enim exspectabunt qui descendunt in lacum illum, ulterius Deum propitiandum sibi: nemo hujusmodi objiciat: quae utique ita dicta sunt, non utquid Deus aliquando potenter agat, determinent; verum quid ut Deus facere consueverit, declarent. Sanctae enim Scripturae, quid in singulis usu contingat prosequuntur; quae autem raro et contra usum fiant, illa quasi infecta praetereunt, nisi quia nonnulla nonnunquam speciali interserunt [Col. 0945C] sermone. Nam quod generaliter dicitur, dici secundum usum solet.
[Col. 0945D] Mag., l. IV, d. 26. Deus viro uxorem, primo primam, uni unam condidit atque dedit. Quod re constituit, verbo firmavit: ait enim: Erunt duo in carne una (Gen. II, 24) . Conjugium una est caro, non solum quod de viro mulier sumpta est, verum ideo potissimum quod opere nuptiarum et commistione genitalium quaedam utriusque corporis naturalis fit unitio. Unde Apostolus: Qui adhaeret meretrici unum corpus efficitur (I Cor. VI, 16) . Homines si non peccassent, et in paradiso multiplicandi perstitissent, lex ista conjugii binos solum sibi indissolubili nexu [Col. 0945D] copularet. Non enim, sicut modo, rupta, morte, copula, necesse foret post primam, in eadem carne secundam aut tertiam duorum fieri unionem: neque unquam, sicut nunc contingit, nonnunquam succedenter essent tres aut plures in una carne
Eva non per se est facta, verum de Adam sumpta, ut viro mulier subdenda sciatur conjugio. Unde mulieri dictum est: Sub potestate viri eris et ipse dominabitur tui (Gen. III, 6) . Ita Abrahae se subjectam Sara novit, dominum eum vocans. Nam juxta Apostolum, [Col. 0946A] Caput mulieris est vir (I Cor. XI, 3) . Mulieri ergo peccatum est, ut non sit subdita viro suo; impostura est ut superponatur servus Domino, uxor viro.
[Col. 0945D] Mag., l. IV, d. 33. Tempore patriarcharum et legis, viro uxores uni plures: nam et Abraham vir sanctissimus Saram habuit uxorem, Agar concubinam. Sed jussu dominae haesit ancillae, unde illam a se eadem jubente amovit. Nepos quoque ejus Jacob duas sortitus est uxores, Liam atque Rachelem; duas quoque concubinas uxorum pedissequas, utens famulabus ut consentiret dominabus. Totus mundus idololatriae deditus tunc erat, sola familia Abrahae uni et vero Deo cultum exibebat; Judaeos atque gentiles religio atque superstitio disjungebat usque adeo, [Col. 0946B] ut ii illos ferre jugi discordia belloque infinito insectari non cessarent; illi zelo Dei leges paternas defendentes, Deo suos milites protegente, invincibiles, imo quoque victores perseverabant, nisi quod plerumque cum Deo suo cultum debitum detraxerunt, ab hostibus superari contingebat, quatenus probarent tam quid Deo deberent, quam quid ex se valerent. Strages ergo plurima atque saepissima de Judaeis facta ita exigebat et in reliquis, sicut significatio mysterii [Col. 0945D] Aug., contra Faustum et tract. 11 in Joan; etc. Ambr., l. I De Abrah., c. 4. Chrys., hom. 56 [Col. 0946D] in c. XXX Gen. in patriarchis, uxorum multiplicitatem propter filiorum fecunditatem. Fiebat ergo penes unum virum multiplicatio uxorum, ut multiplicato conceptu, hominum consequeretur restauratio. Unde uni uxori simul plures habere viros non licuit; quoniam non ipsa de [Col. 0946D] Aug., De bono conjug., c. 17, et l. III De doct. Christ., c. 12. multis potest concipere, [Col. 0946C] sicut vir unus in multis potest mulieribus generare. Uni ergo viro tunc licebat uxores habere plures, nec crimen esse poterat, 243 quod in populo suo fieri Deus permittebat.
Uxorem vir maxime de cognatione sua, ne confusio ulla tribuum foret, accipere debebat; alienigenas tamen et idololatras nec ducere, nec ductas retinere licebat, ne consortia gentilitatis causa fierent infidelitatis. Lege conjunctos, lege quoque disjungi opus erat. Hic est libellus repudii, quo vir uxorem repudiatam dimittebat multis quidem de causis; quoties videlicet propter aliquam foeditatem displicebat. Ob duritiem cervicis in illa gente concessum est, ne si odiosas cogerentur tenere, mallent interficere. [Col. 0946D] Ante legem concubinis utebantur patriarchae quae in lege prohibitae sunt ita: Non moechaberis (Exod. XX, 14; Deut. V, 18) : per partem enim totum insinuatur, dum per moechiam omnis carnalis commistio, excepto foedere matrimonii, prohibetur [Col. 0946D] Vide Aug. De bono conjug., c. 14 et 15. . Hunc usum loquendi Dominus quoque habuit ita: Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, moechatus est in corde suo (Matth. V, 28) . Pellices ergo ante legem patriarchis quacunque ex causa sunt concessae; postea autem prohibitae. Unde [Col. 0947A] in Deuteronomio prohibetur ne qua sit meretrix in populo Israel, ne quis scortator [Col. 0947D] Consule notas. : More igitur antiquo nullam habere concubinam sub lege licebat, uxores autem plus una licebat.
[Col. 0947D] Mag., l. IV, d. 39. Apud gentes erant pellices, erant et conjuges, sed quae lege gentium poterant dimitti. Hac in copula conjugii quosdam praedicatio Christi invenit, nec ab ea, sed in ea ad fidem vocavit. Matthaeus a telonio, Petrus in piscandi officio vocatus est, unde ad piscationem quae absque malo agi, ad telonium, quod legitime tractari nunquam aut vix valet, redire permissus alter est, et alter non est. Sic a fornicatione omnique inquinamento. In conjugio [Col. 0947B] autem omnique quae recte administretur vivendi conditione, fides Christi homines vocat. Infidelitatem namque, non conditionem, vitium non etiam officium, tollere advenit. Unde Apostolus illos qui ad fidem Christi in conjugio vocati sunt, monet a conjugibus non discedere, nisi infideles noluerint cohabitare. Nam si infidelis discedit, fidelis quoque discedat, qui ab infideli etiam cohabitare volenti, propter spiritualem idololatriae fornicationem libere poterat discedere; sed habitare consulitur, ut jugi admonitione sanctificetur infidelis per fidelem. Quod si contigerit, lex matrimonii ab infidelibus contracta et inchoata, in fide Christiana consummatur, conjugiumque fit secundum Christum, quod initum erat [Col. 0947C] more gentium. Fideli autem, si aut infidelem dimittit aut ab eo dimittitur, peccatum non est, si se alii copulaverit: ratum enim non potest esse conjugium, si praeter Ecclesiae traditionem fuerit susceptum; pariter enim et gentes et Judaei contracta dissolvunt conjugia. Impedimentum quoque fieret fidei, et tarditas quaedam ingereretur conversioni, si conjux conversus, a non converso dimissus, continentiae cogeretur.
Sed, quid est quod lex mandat matrimonio infideles nec suscipi nec teneri? Utique lex vitare mandat idololatram, ne idololatria incurratur; Apostolus monet tenere idololatram ut idololatria destruatur. Nunquam fideli licet idololatram ducere, ductam autem tenere, juxta Apostoli dispensationem licet; nimirum [Col. 0947D] de illis lex non agit qui infideles matrimonio conveniunt, sed qui fideles ante existunt. Aliud ergo lex prohibet, aliud Apostolus monet.
[Col. 0947D] Mag., l. IV, d. 35. Aug., l. I De adult. conjug., c. 8 et 9. Decreto Christi lex prima conjugii quodammodo redit, ut una sit unius. Praecepto namque Christi et expositione Apostoli liquido patet conjugem [Col. 0948A] a conjuge 244 non discedere nisi causa fornicationis, propter quam si discesserit, manere in continentia, aut conjugi reconciliari: vivente enim uno ligatus est alter. Nam quandiu ambo vivunt, conjugium dissolvi non potest, cohabitatio potest. Quod si alter dormierit, superstes aut contineat, aut si maluerit, cui vult nubat tantum in Domino (I Cor. VII, 39) .
Dum cohabitant conjuges, vir mulieri, tanquam caput ejus, necessaria tam animae provideat quam corpori, ne caro deficiat inedia, spiritus culpa; quippe peccatum fuit Adae Evam non correxisse. Mulier viro suo sit subdita, cooperatrix in omnibus quae muliebri competunt personae. In aliis vir praeest, in reddendo debito uterque [Col. 0947D] Aug., De bono conjug., c. 6, et l. XXXII contra Faust. par est. Alterutrum [Col. 0948B] ergo sibi debitum reddant, nisi forte ad tempus pari consensu continere maluerint. Debitum enim tori reddere exigenti. peccatum nunquam est; negare autem inquirenti bonum esse non potest. Mandat namque Apostolus uxorem viro virumque uxori debita reddere propter incontinentiam (I Cor. VII, 3) , ne forte tentet eos Satanas, ruantque in laqueum diaboli fornicatione.
Ergo nisi incontinentia aliud cogeret, ab opere nuptiarum cessare pari cum consensu, longe melius foret; quoniam et ipsa castitatis puritas retributionem habet, et opus nuptiarum culpa omnino non caret. [Col. 0947D] Mag., d. 26. Unde Apostolus, volens omnes esse sicut se, propter infirmitatem tamen, nuptiarum [Col. 0948C] indulget usum; permittit malum [Col. 0948D] Aug., l. I De nupt., c. 14. De bono conjug., c. 6, 7 et 10. Enchir. 78. L. V, cont. Jul., c. 8, etc. Greg. item ad August. Angl., ep. Hier., l. I cont. Jovin., etc. condonabile, ne fiat damnabile; coitum matrimonii, ne coetus fiat stupri. Coitus autem matrimonii fere culpa non putatur, quoniam non imputatur. Quod cum causa sobolis coitur, aut ut debitum reddatur, aut tandem ut fornicatio evitetur: et cum nec his modis connubii usus culpam prorsus evadat; longe tamen melius est ita culpam incurrere, quam se ab uxore subtrahere, ita quidem ne libidine exuratur, aut uxor debito fraudetur, aut ne soboles non nascatur. Melius est ergo illud in malum, cum a Deo non imputatur, incidere, ut adjuncta non dimittantur bona atque necessaria, quam leve illud effugere, gravesque invenire offensas.
Qui vero propter exsaturandam libidinem mutuis [Col. 0948D] se fovent amplexibus, aut invincibili carnalitate trahuntur, et est longe gravius quam illud prius, veniale tamen; aut foedo appetitu contaminantur, et est opus lamentis poenitentiae abstergendum.
[Col. 0948D] Mag., l. IV, d. 26, § 4 et 4. Vide Aug. De bono conjug., c. 16. Sicut comestio, dormitio, ambulatio, ita quoque concubitus, actus naturales sunt, nec quidquam [Col. 0949A] mali habent ex se, sed ex adjunctis depravantur; sicut homo et angelus ex natura boni sunt, sed ex accidenti mali fiunt. Unde si primi homines perstitissent quales facti sunt; nec ipsi unquam mali fuissent, nec actus eorum pravi. Modo autem corruptibile quiddam et hominibus et hominum actibus se ingerit, unde et utraque corrumpuntur. Sunt autem quidam actus quos sine culpa transigi facile est, ut sessio, ambulatio; quidam autem difficulter a reatu defenduntur, ut comestio, locutio; quidam autem nullatenus absque culpa fiunt, ut concubitus. Hujusmodi in natura sua bona sunt, aliunde venit ut decolorentur. Unde velle irasci, et concupiscere licet; haec autem illis applicare quibus non decet, minime convenit. Fit autem saepe ut verbi cujuslibet [Col. 0949B] prolatione actio, non ut in natura sua se habet, sed ut in vitio male se habet, designetur, ut cum quis adulterasse aut rapuisse, aut blasphemasse pronuntiatur. Quid enim est adulterasse, nisi conjuge cum alterius concubuisse? Ipsum autem concumbere, hoc in loco non accusatur, nisi quia alterius conjugi applicatur. Blasphemia est de Deo mala dicere, mala dicere malum non est; verum ubi non oportet, malum est. De Deo autem nefas est. Nec facile invenies actum qui aliter accusetur quam propter adjunctum. Nihil ergo 245 culpae est hujusmodi actus facere aut mandare, nisi si ea quae importune comitantur nequaquam repellantur. Fac rem, tolle comitem, non peccasti.
[Col. 0949D] Mag., l. IV., d. 27. Qui lege nuptiarum convivunt aut ad tempus, aut semper ut melius agant (nisi forte incontinentia prohibeat) continere possunt. Quod si perpetem eligunt continentiam, id aut apud se, aut testimonio Ecclesiae constituent: quod ubi firma ratione fixaque sententia statutum est, mutari nisi cum periculo animae non potest. Vovete et reddite (Psal. LXXV, 12) . Verum quod occulte decretum est, si aut ab utroque aut ab altero violentiam inferente innoxio infringatur, Deus qui id novit non Ecclesia quae nihil scit, contemptorem voti judicabit. Vota autem ante Ecclesiam facta, et more Ecclesiae firmata, illa quae distinxerunt labia viri, si franguntur, [Col. 0949D] ab Ecclesia judicantur. Nam quae aut levitate quadam, aut contra rationem proponuntur, Ecclesia improvidentiae accusat, nec tenere mandat; et utique de omni voto generaliter id est tenendum, ut quod recte et firmata mente statutum est, nemo praetermittat, ne fiat reus voti aut coram Deo, si id latenter factum est; aut si patenter, etiam coram Ecclesia.
Conjuges ergo si continere malunt, id aut cohabitando, quod periculosius est; aut a se discedendo, quod utique securius est, exsequi possunt. Si commanent, sola carnalis commistio fugiatur, reliqua conjugio debita utrobique observentur. Sin autem [Col. 0950A] ab invicem dissociari eligant, viri est idoneum locum uxori providere, ubi quod opus est, nec animae desit, nec corpori. Quoniam enim eam a sua abalienat cura, ita agendum est ut possit ipsa esse per se. Vir semper, quoniam caput est uxoris, quamvis malit ipse continentiam, quid valeant vires mulieris, cui fidem debet, item itemque attendat, nec aliter eam a jure tori, aut a cura sui trahat, nisi id ita fieri posse liquido perpendat. Nam si, tradente Domino, Relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae (Matth. XIX, 5) ; quanta diligentia debet esse inter conjuges, propter quam relinquendi sunt et parentes? Quod ergo Deus conjunxit homo non separet (ibid.) . Sed Deus separat cum alterutrum ipse occidit, aut cum utrumque continentia insignit. [Col. 0950B] Sed cum mors intervenit, superstes cui vult copuletur, tantum in Domino (I Cor. VII, 39) ; cum autem continentia id concessum non est.
[Col. 0949D] Mag., d. 35. Homo quoque quod Deus conjunxit separat, quoties id fornicando efficit, quare ii qui, ut cernere est, legitime convenerunt, jure discedere a se possunt. Nimirum propter fornicationem, conjugem dimitti Dominus permittit, non praecipit. Itaque fornicantem, et tenere et dimittere licet. Ait tamen Scriptura: Qui tenet adulteram, stultus et impius est (Prov. XVIII, 23) . Et quidem de adultero id planum est: sed virum in hoc loco tenere adulteram est, aut cum possit, corripere nolle, aut quod pejus [Col. 0950C] est, in peccato fovere; homo talis in altero est stultus, in altero impius. Verum si quis adulterio non consentit, tenere licet; si amplexu opus est, dimittere consilium non est; potest tamen, nisi forte et ipse eodem contaminatur crimine. Nam si uterque adulter est, neuter accusare potest; sin autem alter est mundus, ipse adulterantem libere, si vult dimittet; non tamen ex suspicione, ne toties conjux dimittatur quoties displicuerit: judicia enim Ecclesiae (auctoritate quorum hujusmodi transiguntur) neminem ex calumnia damnant, nisi prius convictus fiat aut confessus.
Qui dimiserit, sicut et dimissa, continenter vivat; aut si id nolit aut non possit, juxta Apostolum, [Col. 0950D] uxori reconcilietur 246 et [Col. 0950D] Aug. l. II De adulter. conjug. fere per totum. reducat dimissam. Quod cum Apostolus consulat, plane liquet stulti et impii non esse quolibet modo adulteram tenere. Dimissam reducat, nisi forte aliquid tale interim contigerit, quare reduci non debeat. Ut si interim saecularem deposuerit habitum: quod potius puto, quam affirmo. In arbitrio dimittentis est dimissam reducere, quod Apostolus sensit, dum in ejus optione reconciliationem constituit; nam qui est dimissus, nisi auctoritate dimittentis redire non potest; nimirum qui cum nollet coactus est abire, quomodo etiam cum volet poterit redire?
Sicut vir uxorem, ita quoque uxor virum propter [Col. 0951A] fornicationem dimittere potest; alteri copulae dum compar vivit haerere nullatenus potest. Nam conjugum cohabitatione separata, conjugium ipsum minime separatur. Dominus dissidium propter fornicationem permittit, quoniam fornicatio, illum qui cum conjuge una caro esse debet, inde separavit aliique copulavit. Fornicatio autem si desit, caeterae molestiae (quod utique in lege Moysi non erat) tolerandae sunt: si sit leprosa, si sterilis, si fetida, si male morigerata.
[Col. 0951D] Mag., l. IV, d. 39 Notandum tamen quod si alteruter conjugatorum usque adeo flagitiosam agit vitam, aut [Col. 0951B] cultu daemonum, aut abominatione morum, ut alterius convictum ferre nolit nisi sibi suaeque turpitudini consentiat, aut si id minime requirit ille, non tamen iste talem potest pati conversationem, nisi simul cum homine nequam nequitiam incurrat, libere vinculum omne disrumpat, ne se a Deo disjungat; tanto namque in periculo qui non dimittit patrem et matrem atque uxorem, etc., pro Christo, non est dignus eo. Nam si carnalis fornicatio separare conjugatos potest, utique propter spiritalem, dissidium fieri necesse est, continentia hic quoque servata. Nam quoniam lege Christi convenerunt, nunquam conjugium aliquando conclusum dissipare possunt. Tu propter fornicationem corporis, alter propter fornicationem mentis, uxorem dimittere [Col. 0951C] disponis; tu retinere potes, ille dimittere debet. Tibi uxorem dimittere licebit, quamvis illa corrigi velit; ille uxorem retinere debet, illa si errorem relinquere volet. Nam fornicatio carnis, quae in te malum actum est, ipsa facta est propter quam dimittere concessum est; fornicatio autem mentis, quae in Deum peccatum est, ipsa abscessit, quae fugiebat dum uxorem dimittere disponebat.
Sed quid est quod Dominus unam solam causam fornicationis excepit, et nos duas, usque adeo diversas fornicationes; consensum quoque continentiae communem, unumquemque causam asserimus quare matrimonium separetur? Sed nomine fornicationis utramque forsan intelligi oportet; vel potius exceptio Domini [Col. 0951D] solam carnis exclusit fornicationem, declarare volens non quae causa propter Deum, verum quae propter conjugem separare possit conjunctos. Aliis in locis docetur ab omni illa conversatione esse recedendum, ubi periculum salutis cognoscitur; hic autem nihil aliud dicitur nisi propter quam conjugis foeditatem dimitti rite Novo in Testamento queat. Veteri namque in Testamento multas propter foeditatum causas dimitti poterat: utique non ideo ne si non dimitteretur, in Deum peccaretur; verum ideo quia illa quae dimittenda erat, dimissuro displicebat. Sed in lege reservatur fornicationis turpitudo, propter quam indifferenter, et uxor virum et vir uxorem dimittere potest, si cohabitatio non placet. Nam [Col. 0952A] propter Deum, nec in lege molestiarum aggravatio, nec apud nos fornicationis inquinatio, societatem tori tollit accusanti. Propter Deum ergo dimittere conjugem non jubetur aut Judaeus foedam, aut Christianus fornicariam. Verum quisque utrum 247 malit, videat et pro libitu agat. Nam quia tibi moechando conjux injuriam fecit, imo suam a tua carnem contra fidem conjugii disjunxit, et (quod ignominiosum est) illicita copula deturpavit, tu tuam ab illa recte potes semovere conversationem, quae a sua tuam perfide semovit carnem.
[Col. 0952D] Mag., l. IV, dist. 29 et seqq. Notandum autem quod post conjugium multa, de quibus jam mentio facta est, contingunt, ut conjugii [Col. 0952B] usus stare non valeat, conjugium tamen ipsum esse minime desistat. Multa quoque in conjugio, aut ante, esse possunt, quare aut conjugium non sit, aut aliquando esse destiterit. Cum enim utriusque consensus ut conjugium fiat necessarius est, si aut alter aut ambo matrimonio contradicunt, aut prae aetatis teneritudine consensum adhibere nondum sciunt, hic tandiu connubium deest, quandiu par consensus abest. Sed etsi utrinque consensio fiat, et personae tales sint quales convenire nullatenus oporteat, conjugium ex neutra parte est si utrique id notum est; aut si alter solus id novit, ex altera solum parte matrimonium fit. Sin autem neutra pars id novit neque ex culpa est ut ignoraverit, conjugium plane est; aut semper, si semper incognitum [Col. 0952C] est, aut tandiu quandiu id occultum est. Ex quo enim vitium se detexerit, si lege ecclesiastica fuerit comprobatum, nihil aliud restat nisi ut ii quos conjungi (si id rescitum minime fuisset) oportuerat; postquam res nota est, ab invicem separentur, usque adeo ut uterque alteri possit adhaerere, nisi quando dispensatio Ecclesiae sua utitur districtione. Nam qui ita conveniunt ut nulla omnino intercedat causa quare utroque vivente copula conjugii debeat annullari, ii solam propter fornicationem societatem tori separare possunt; quippe Dominica de conjugio sententia ad ita toro sociatos lata est.
Verumtamen Dominus, cujusmodi personae connubio forent aptae aut non aptae, minime determinavit; [Col. 0952D] determinandum autem Ecclesiae suae commisit; quaedam docuit ipse, caetera docenda reservavit sponsae suae. Ipse docuit quae aut veteri aut nova lege, id est Evangelio, servanda mandavit. Hi sunt duo denarii quos proferens stabulario tradidit, inquiens: Et si quid supra erogaveris, cum rediero reddam tibi (Luc. X, 35) . Stabulario namque, id est, Ecclesiae praelato (cui jumenta Domini, juxta illud: Ut jumentum factus sum apud te (Psal. LXXII, 23) , simplicia animalia oneribus Christi tota devotione subjecta, ad custodiendum credita sunt; quatenus stabulum Domini jugi cura satagat purgare, pastione verbi et exempli reficere) duos denarios, id est duo testamenta. in quibus regis imago relucet, commisit, [Col. 0953A] quatenus amborum per notitiam curam in anima vulnerati ageret; et sicubi curando Scriptura minus sufficeret ipse studii industria suppleret [Col. 0953D] Concilium Trid., sess. XXI, c. 2; et sess. XXIV, c. 3 et 4. . Ergo gratia Samaritani duos denarios habet: verum si quid supra erogandum est, exercitio ingenii elaboret. Inter ea supereroganda est fere quidquid Ecclesia in conjugio contrahendo disponit. Unde juxta auctoritatem legis quae nonnisi suae religionis conjugi sinit copulari, Apostolus, mortuo viro, ait de uxore, Cui vult nubat tantum in Domino (II Cor. VII, 39) . Ut ergo in Domino nubat, virum Christianae religionis eligat; non Judaeum, non gentilem. Quod si fiat, damnatio animae est; quoniam connubium nulla ratione est. Inter illos autem qui Christiano censentur nomine, conjugio is assumendus est, cujus consortio [Col. 0953B] vita animae non periclitetur. Id tamen negligentius si fiat, non ideo copula matrimonii annihilabitur, sed si ita est opus, cohabitatio dissolvetur.
[Col. 0953D] Mag., l. IV, dist. 35, 37 et seq. Statuta Ecclesiae eos a conjugio arcent, quorum aut habitus, ut monachi; aut gradus, ut subdiaconi; aut votum castimoniae testimonio ac judicio Ecclesiae confirmatum continentiam exigit. Item virum atque feminam, eos videlicet quos Ecclesia judicet inter se cognatos aut affines: illos quoque quos hujusmodi connexio ligat, ut ejus qui baptismo regeneratur, alter fit secundum carnem parens, alter baptista, aut baptizati prolocutor, seu sponsor. [Col. 0953C] Eadem quoque connexio, imo major, inter illum qui mergit, sive de mersione suscipit, et eum est qui regenerando jugum Christi subit. Nimirum arctius sibi ratio est cohaerere ministros baptismi ipsumque baptizatum, quam baptizati parentes baptismatisque ministros: illa namque cohaesio prima est, quoniam ista nonnisi ex illa nata est. Baptizato parentibusque suis uterque obligatur, et qui in baptismo interrogat, et qui interroganti respondet; maxime autem qui interrogat. Ipse namque sacramentum lavacri conficit dum in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti tertio mergit, mersum quoque tertio retrahit. Si enim non mergeret, mortem sepulturamque Domini negaret. Si quid numero detraheret, triduanae sepulturae contradiceret, sin vero mersum minime [Col. 0953D] tertio retraheret, et resurrectioni quae triduum secuta est, et Trinitati derogaret. Sacerdos ergo quoniam plene sacramentum consummat, plus utique confert loto quam qui tantum assistit, et illum pro quo spondet contingit: ille enim pater est, iste patrinus nominatur.
Vir et femina, tametsi non sunt cognati, tamen possunt affinitate quodammodo sibi connecti: quod est quoties aut ille cum aliqua hujus cognata, aut haec cum aliquo ejus cognato dormierit. Et quidem affinitas recte est inter conjugem et uxoris suae, et [Col. 0954A] inter uxorem et conjugis sui cognationem. Abusive tamen et in stupro nomen affinitatis assumi potest. Ergo qui divinis mancipati obsequiis arctiorem elegerint vitam, ipsi se connubio applicare non poterunt.
Qui autem trium aliquo supradictarum sibi cohaerent vinculo connexionum, ii quidem conjugari possunt; verum non inter se, nisi sicubi in aliquo aliter sensus [Col. 0953D] Ecclesia super quibusdam impedimentis matrimonii [Col. 0954D] potest dispensare. Ecclesiae habuerit. Et hae quidem causae sunt quare personae quaedam matrimonio convenire nequeant, et si conveniunt, judicatur omne irritum postquam fuerit compertum.
[Col. 0954D] V. Conc. Trid., sess. 24, De matrim., can. 3 et 4. Sin autem causae hae quae praeveniendo conjugium fieri non sinunt, post factum accidunt, quid fiet? num licebit utrique conjugi ab invicem separari, [Col. 0954B] et cui libuerit postmodum copulari? Quod si licet, quid aliud restat nisi ut quoties displicuerit conjux, hujusmodi causa obtendatur? sed sive occasione dissidii, sive fortuitu talia fiant ut conjugium annullatum judicetur, omnino absit ut cohabitatio disjungatur; et hoc absit, nisi forte causa correptionis et cautelae rigor dispensationis ita providerit, non tamen aliter nisi ut fiat utiliter.
Id tamen in commune adjiciendum puto, rata et inconcussa veteris et novae legis auctoritate in his quae matri Ecclesiae supereroganda mandantur, a filiis nihil aliud fieri oportere nisi quod sacrosancto mater usu venerandaque sanxerit traditione.
[Col. 0954D] Mag., l. IV, dist. 28, § 2. Asserunt etiam nonnulli quod si quis media fide alicui conjugium promiserit, idque probari possit, matrimonium cum alia post fidem datam contractum minime servari debere, sed ad priorem redeundum esse. Alii autem autumant consensum utriusque, quoniam is est conjugii effector, praevalere sponsioni, quamvis juramento confirmatae. 249 Utique sponsio talis compleri debuit, si forte legitime potuit; alioquin pejerandum potius erat quam contra legem quid fieret: pejerare namque id quod contra Deum juratum est, id utique bonum est: sicut enim licita jurare, cum ita opus est, bonum est, (quoniam absque necessitate jurandum non est, tunc [Col. 0954D] potius sint verba nostra est est, non non [Matth. V, 37] ; pejerare vero nefas est); ita quod aliter fieri non potest nisi injuste, id jurare immane facinus est; juratum dimittere (et quod utique perjurare est) id judicium declinare est, quod utique bonum est. Inde ergo poeniteat te non quod jurasti, sed quod juramentum non servasti; hinc autem doleas quod jurasti, non quod jusjurandum inexpletum dimisisti.
Tamen si id quod juratum est et agere est culpa et dimittere scandalum, diligenti inquisitione examinandum [Col. 0955A] est utrum tolerabilius fieri potest. Nisi forte sit verius neminem debere suo delicto alterius cavere scandalum; neque enim debes male agere, ut alteri sit bene. Quare quoties ex te aliis scandalum nascitur, bene fac ut scandalum tollatur. Nam: Vae homini propter quem scandalum venit (Matth. XVIII, 7) . Sin autem aliter scandalo mederi non potes, nisi te sorde peccati contamines, damno fratrum ita condoleas, quatenus interim tibi provideas; neque enim scandalista es, si te innoxio alter scandalizatur. Verum dum quod non oportuit jurasti per te id effectum est, unde si male juratum dimiseris, infirmi fortasse scandalizentur: ergo, ut dictum est, si quod jurasti, facis, utique peccas, quoniam id malum est; sin autem dimittis, item peccas, quoniam dimittendo [Col. 0955B] Ecclesiam scandalizas. Quare et facere, peccare est; et dimittere, scandalizare; dimittere tamen malum, non est aliud quam bonum: sed ex bono tuo malum oritur alterius, nec tu absque culpa es; non quia dimittis malum, verum quia juraveras te non dimissurum. Quamobrem ad ipsam stultitiam juramenti tota redit macula peccati. Plane ergo tibi dolendum est, tum quia stolidum praecessit jusjurandum, tum quia scandalum vides inde secuturum. Non enim potes adaugere dolorem male jurati mala exsecutione rei. Unde quotiescunque agis unde scandalum facis, si aliter scandalo mederi non potes, nisi prius agendo contra Deum, animam propriam vulneres: quod fratribus nocuisti, dole; nocumentum autem non ita in alio resecare studeas, ut tibi ipsi vulnus [Col. 0955C] animae infligas. Memento tamen ut scandalizatis manifestes, ideo te propositum, licet scandalizati sint, mutasse, quoniam perseverare in eo id erat Deum offendere, nec te Deum offendere posse ut placeas hominibus.
Sed redeamus ad id quod aiunt, sponsionem conjugii fide aut juramento fultam oportere ad effectum duci. Si tamen interim aliunde matrimonium contrahatur, injuriam sponsioni faciendam arbitrantur; lex conjugii injuste est suscepta, et tamen non destruenda. Nimirum multa utique fiunt, et tamen facta immutari nequeunt. Et ne de eadem re exeamus, si coram Ecclesia, quae ante conjugium fieri debent, transigantur omnia, conjugio autem assensus [Col. 0955D] non praebeatur, nonne injuria est quod pactio nuptiarum contemnitur, major autem si aliunde nuptiae contrahantur? Et tamen copulam matrimonii nemo dissolvit.
Inter has partium contentiones, id mihi tenendum videtur quod ecclesiasticis non obviat decretis. Catholicae ergo consulenda puto Ecclesiae decreta, quae si responderint nec cognatos debere sociari, nec fide media obligatos posse disjungi, mos Ecclesiae non praetereatur. [Col. 0955D] August., ut habetur XXVII, quaest. 2, cap Duobus modis. Sin autem res aliter se habeat, quis audeat quod factum est immutare conjugium, [Col. 0956A] quando quidem id fieri nunquam fuit prohibitum?
[Col. 0955D] Mag., l. IV, dist 36. Et haec quidem sunt personae quas toro minime oportet convenire, aut postquam convenerint, 250 simul remanere. Sunt aliae quas post conjugium, et simul esse non nocet, et separari culpa non est. Nam si quae servo quasi libero nupserit, postquam rescierit, aut, si cohabitare malit, matrimonium confirmat; aut, si praeelegerit dissidium quod dolo factum est, emendat Ecclesia; et si ita institutum est, solvit. Soluta ergo a lege viri: Cui vult nubat tantum in Domino.
[Col. 0956D] XXXIII, q. 1, et XXXII, q. 7, c. His qui. Si alter alteri aut maleficio sortiariarum, [Col. 0956B] aut defectu genitalium nullo valet modo reddere debitum, ubi istud diu diligenterque (ne qua fraudulentia fiat connubio) fuerit examinatum, in optione illorum ponitur (si tamen nunquam debitum reddiderunt), aut simul continenter vivere, aut separatos novis se toris copulare; ita tamen ut ii quibus vigor reddendi debiti naturae defectu prorsus est sublatus, a conjugio arceantur.
[Col. 0956D] Magister, dist. 34. Sed si inter hujusmodi personas conjugium exstitit, hoc praesertim tempore, quomodo conjugium vetus dissolvitur novumque superinducitur? Sin autem conjugium nullum fuit, cur non tanquam de fornicatione judicantur, cum simul remanere nonnunquam sinuntur? Sed, sicut Judaei atque gentes connubia habebant, et dissolvi poterant; et sicut [Col. 0956C] in Ecclesiae primordio inter conversam et non conversum matrimonium in paganismo initum stare non prohibetur, sed neque perseverare cogitur (utrumque enim cum ita opus est et esse licet, et non esse oportet); ita apud nos genera quaedam conjugiorum sunt, quae et conjugia aliquandiu existunt et quibusdam supervenientibus causis conjugia esse desistunt. Quidam tamen hujusmodi quasi conjugia potius aiunt: nam vera, nostro praesertim tempore, viventibus conjugatis insolubilia manent, vivente enim viro ligata est mulier.
Et quidem quas personas conjugari oporteat, quidve conjugio facto consequi possit quod copulationem disjungat, perstrinximus. Nam plene de conjugio agere sicut nec fere de ulla re, minime nos [Col. 0956D] sufficere arbitramur, ubi una quaestione absoluta, innumerae usu ipso novae suboriuntur.
[Col. 0956D] Mag., l. IV dist. 31. Nunc autem id propalare nitor quo oculo nuptias aestimem subeundas; quidve secum ferant boni, quid item mali; id quoque ex parte. Te ergo conjugem fieri oportet aut ut filiorum generatione cultum Dei multiplices; aut ut carnis tuae incontinentiam modifices. Nam si rerum tuarum haeredem [Col. 0957A] quaeris, quid illud ad Deum? si voluptatibus satisfacere cupis, nonne id erit contra Deum? Possunt et aliae causae rationabiles occurrere: item quoque aliae nequaquam approbandae, et quae aut Deo nihil placeant, aut per valde displiceant. Verum hae quae dictae sunt saepiuscule contingunt.
Conjugium ex Deo est; quod autem est ex Deo, fieri debet propter Deum. Tu vero uxorem ducis admirans nobilitatem generis, affectans tutelam potestatis, nimia illectus pecunia, propter flammam inflammatus lascivia; Deum aut omnino oblivisceris, aut, quod fere idem est, post omnia meditaris. Quare mirandum nullatenus est, si qui ita conveniunt, misere convivunt. Quamobrem oculos tuos erige ad Deum, ejusque inspectu subito conjugium. [Col. 0957B] Neque nocet; imo fieri oportet, ut post primam considerationem minime praetermittas sequentem; quatenus tibi sponsam hujusmodi provideas cujus formae intento minime sit opus aliis provocari. Ratio quoque est talem tibi procurare affinitatem unde in saeculo habeas defensionem. Unde, prout opus fuerit suscipias rem; et ne minus nobilis ignobilitate anxieris, unde sumas honorem; honorem non ut elatione intumescas, verum ut indignationem ex affinitate non incurras. Cum autem duae sint praecipuae matrimonii causae, susceptio prolis, et vitatio fornicationis; fornicatio tamen 251 praecipue viget, propter quam fugiendam Apostolus mandat unumquemque suam habere uxorem (I Cor. VII, 2) . Unde steriles atque senes conveniunt absque spe sobolis, [Col. 0957C] causa repellendae fornicationis.
[Col. 0957] Aug., l. I De nupt. et con., c. 10, 11, 21; et l, VII De Genes., cap. 7. Convenientes autem, simul cum connubio bona connubii suscipiunt tria haec, fidem, prolem, sacramentum. Fidem ut adulterino amplexu nuptiarum puritas non foedetur; prolem, ut religio Christiana augeatur; sacramentum, ne quo divortio copula disrumpatur. Absque fide et sacramento conjugium non est; absque prole esse saepius potest. Nam, ut dictum est, inter senes ac steriles procreatio nulla speratur. Qui enim filiorum generationem nolentes maleficio quolibet id machinari intendunt ne nascantur, hi neque conjuges conveniunt, neque postmodum subsistunt, nisi forte contingat ut parricidium hoc ab animo excludant.
[Col. 0957D] Conjux vero, si id vere vult esse quod dicitur, quamvis filios suscipere non aestimet, minime tamen id agat quare non suscipiat; alioquin quemadmodum qui fictus baptizatur, habet utique baptismum perceptione, sed non utilitate; ita haec sacramento conjux non etiam re. Hujusmodi ergo conjux ex bono conjugii minime sibi speret excusationem in opere nuptiali. Tales uxoribus damnabiliter haerent, et tamen inter se conjugium habent. Quis enim eos quasi non conjuges ab invicem separet, et non potius ab erratu corripiendo revocaret? hujus maleficii conjux si praecognita fuisset, nullatenus sano a capite ducenda foret.
[Col. 0958A] [Col. 0957D] Augustinus supra. Est fides conjugii sine sacramento; sacramentum item nonnunquam est absque fide; quod accidit quoties conjugandi, aut torum inter se immaculatum servare disponunt, sese tamen relinquere meditantur; aut conversari simul more conjugii volunt, nisi quod undique fornicari desiderant. Qui animo tali conveniunt, quoniam a se bonum conjugii repellunt, si ambo sunt tales, ambo sunt inter se scortatores. Si unus solus est talis, alter solus est conjux. Hujusmodi conjuges nunquam erunt donec vitiis quae conjugium fieri non sinunt eliminatis, bona conjugii amplectantur. Sed si inter hujusmodi personas conjugium non est, cur non ab invicem dividuntur, et novis copulis libere conjunguntur? Quidquid enim in animo lateat, dummodo [Col. 0958B] coram Ecclesia quod dignum est conjugio fiat, utique conjugium reputatur. Licet enim conjugium nondum sit utilitate, est tamen sacramentum veritate. Quod contra conjugium est, cubat in corde; quod cum conjugio est, sonat in ore. Coram Ecclesia, quia more Ecclesiae uxorem ducit, quidquid ineptiarum corde premat, nihil inde conjugio derogabit. Potest utique esse ut nihil aut parum prosit, non tamen id potest esse ut conjugium non sit.
Sunt et alia plurima propter quae si conjugium suscipiatur, conjugium vere sit, et nihil aut parum prosit. In conjugio tamen praedicta mala sunt maxime vitanda, quorum contraria summopere tanquam bona conjugii sunt appetenda. Si enim sermo [Col. 0958C] conjungendorum haec bona abdicaverit, dispensatio Ecclesiae conjunctioni fornicariae contradicit. Sicut baptizandum vetustati nolentem renuntiare non recipit, sacramento tamen quoquo modo hinc inde dato debita requirit. Si vero in conjugio nihil nisi divitias aut voluptatem aut hujusmodi aliquid quaeras, idque etiam loquendo prodas, error tuus erit ab Ecclesia arguendus, sed non ideo videris mihi a nuptiis arcendus; melius namque est vel sic convenire, quam scandalo Ecclesiae passim stupro inservire.
Sed qui ita conveniunt, num bono conjugii à voluptate tori excusantur? Utique qui statutum Christi sequens uxorem ducit, ne contra Dei prohibitum [Col. 0958D] fornicetur; aut (si ita acciderit) ut soboles propter Deum educetur tali mente, ut nullam propter molestiam, quod Deus conjunxit homo ipse separet, is per bonum conjugii a malo tori liberatur: imo quoniam ne offendat Deum, et uxorem 252 ducit, et dimittere non quaerit, non consulens carnem, sed Dei voluntatem, procul dubio praemium adipiscitur. Is, si cum uxore dormit ut filios procreet, ut fornicationem evitet, aut ut sociae debitum reddat; vere Domini pro nutu se habet, malum ardoris qui bonum propositi prosequitur omnino condonatur. Sin vero vir talis (ut nostra est fragilitas) ad amplexus nonnunquam voluntate devius fertur, [Col. 0959A] hic utique Salvus erit, sic tamen quasi per ignem (I Cor. III, 15) . Neque enim qui secundum Deum uxorem tenet et suscipit, propter voluptatem tori perit: Fornicatores enim et adulteros judicabit Deus (Hebr. XIII, 4) . Nam vir etiam bonus fragilitate praeventus, voluptate nonnunquam trahitur, sicut ad cibum, ita quoque ad coitum; sed nolit Deus ut propter invincibilia damnetur peccata vir toto proposito bonus.
Verum qui bonis conjugii propter sua desideria, Dei praetermissa voluntate, consentit; quoniam vere bona non sunt, quo modo effectus suos habere possunt, ut apud Deum praemium acquirant ex se, aut veniam de ardore? Veniam aut omnino condonet, aut (ne ideo anima damnetur) quomodo [Col. 0959B] id falsa bona efficerent, aut, quod verius est, mala? Nonne mala, sunt quae non ideo fiunt ut satisfiat rationi, sed libidini? Maxima Ecclesiae bona, sicut est fides, baptismus, confessio, jejunium atque eleemosyna, si aliter quam ratio exigit se habent, parum vigent, et nonnunquam pervalde nocent. Unde videtur quod quacunque causa uxorem duxeris, dum ad id quod Deo placeat non intendis, bona conjugii suis facias carere effectibus. Nam non propter Deum, sed propter tuum affectum bona conjugii suscipis, quae, ut dictum est, nec recte bona dici possunt, tum quia propter Deum non amantur, tum quia propter libidinem aut tolerantur aut appetuntur. Quae autem talia sunt quomodo prodesse, et non potius nocere possunt? Nam et [Col. 0960A] bona propter malum, et mala propter bonum facta, utraque etiam nocere certum est. Quoties ergo bona conjugii evanescunt, voluptas tori nullatenus excusatur, nisi quod levior damnatio subsequitur; quoniam ita peccatur, ut Ecclesia non scandalizetur.
Sed de illo dicam conjugio, ubi equidem lex Dei attenditur, sed nihilominus (subsequenter tamen) carnalis impletio voluntatis affectatur; hujusmodi nec damnandum judicare, nec a poena audeo absolvere [Col. 0959B] Aug., super ps. LXXX, et l. XXI De civ., cap. 26. , aedificantem super fundamentum, lignum, fenum, stipulam. Qua enim ratione illum damnabo, qui quantum potest, Deum quaerit, tametsi fragilitas trahit, non ut aliquatenus fornicari, sed ut conjugio delectari desideret; quod etiam abhorreret, [Col. 0960B] nisi Deus infirmis permisisset; trahit non ut mundi rem aut honorem, contempto Deo; sed sicut concessum est infirmis exoptet. Verum bonis mala vicina sunt, ut, opitulante Deo, solum in inquisitione rerum falli nequeas. Dum conjux vivit quantumcunque molestiae ex convictu consurgit, ferendum [Col. 0960B] Hieron. in Matth. XIX, ad illud: Si ita est causa homini, etc. utique est; verum post conjugis decessum, superstiti liberum sit cui voluerit conjugari tantum in Domino. Apostolus nullam exceptionem fecit, nec Ecclesia facit: verum cujusque in libitu situm est quoties a conjugio solvitur, aut continentem manere, aut interim nuptiis inhaerere: Beatius tamen erit si sic permanserit (I Cor. VII, 40) .
[Col. 0959D] Mag., l. IV, dist, 8 et seqq. Domino, ut per stultitiam fidei salvos faceret credentes superbosque confutaret, placuit, sicut per lavacri regenerationem, ita quoque per corporis et sanguinis sui refectionem mundum Patri suo reconciliare. Id utique aliter fecisse noverat, verum ita suis humilitatem inducere malebat, quatenus id quod humana mens fatuum aestimat, fides nihil Deo impossibile sciens, veram salutis viam asserat.
Manducationem corporis Christi, manducatio mannae praefigurabat. Hic panis de coelo, hic panis angelorum merito dicatur; quoniam illum designat qui cum sit refectio et gaudium angelorum, de coelo descendit ut carne assumpta fieret et hominum panis. [Col. 0959D] Aug., serm. 93, de temp. et tract. 26 in Joan. Quem ergo angeli, utpote fortiores, manducant [Col. 0959D] in divinitate, homo infirmus eumdem manducat in carne. Moyses ligno petram percussit, ipsa aquam fudit, aqua populum sitientem recreavit (Exod. XVII, 6) ; sic Judaei Christum cruci vulneratum [Col. 0960C] affixerunt; hoc est petram (quae auctore Apostolo est Christus) (I Cor. X, 4) ligno a Moyse percuti; petra autem aquam fudit, dum ex vulneribus Christi cruor fideles potaturus defluxit. [Col. 0960D] August., tract. 26 in Joan., et maxime ser. 93 De temp. Sacramenta igitur corporis et sanguinis Domini veteri in populo praecesserunt, et idem credentibus, ut auctores fatentur, valuerunt; non quod figura rei vires habere possit, sed quoniam Deus qui nihil non potest, quod modo conferre placet per veritatem, tunc dare volebat per umbram, et hoc est quod Apostolus ait: Omnes in Moyse baptizati sunt in nube et in mari; et omnes eamdem escam spiritualem manducaverunt, et omnes eumdem potum spiritalem biberunt (ibid.) , significantibus significatorum notis impositis. Ergone vulgi decretum hujus rei consideratione [Col. 0960D] confirmatur, scilicet panem benedictum die Dominica libantibus; vel praeoccupatis herbam saltem quasi eucharistiam sumentibus, idem valere et pro eucharistia esse? Quis hoc absque auctoritate [Col. 0961A] inducere audeat? Praesertim cum postquam res est, ipsam ratio sit esse per se; ante autem quam sit, figuram valere. Nam postquam veritas rei accessit et viget, umbra et figura cessare debet. Supra dicta ergo cum nec sint res ipsa nec rei figura, quomodo possunt efficere, quod res ipsa cognoscitur posse? Sed et figura sive baptismi ut nubes et mare, sive corporis et sanguinis ut manna et aqua, quomodo idem aestimatur valuisse quod res, cum Apostolo auctore, impossibile sit sanguine hircorum aut taurorum peccata dimitti? 254 Nimirum sacrificio veteris hostiae, sacrificium figurabatur novae. Quod si haec figura minime id valuit quod res sua, quomodo caeterae figurae id possunt quod res suae? figurae, ut dictum est, efficaciam non habent figuratarum [Col. 0961B] rerum, sed quod figurae est impossibile, Deo in figura est possibile.
Sed verius arbitror id officii figuras habere, ut res suas insinuent, fidem autem in figuris latentem figuras suscipientibus, revelante Deo, detectam id contulisse per spem, quod modo fidelibus ex significatis confertur per rem. Quod utique videtur voluisse is qui de figuris id sensit, quod idem cum re valuerint credentibus. Nam quomodo idem valuerunt credentibus? Quid est idem valent credentibus? nisi quod futurae rei fides idem valuit antiquis quod contemporaneis valet fides rei praesentis? Et quomodo idem, nisi quod uterque populus, ex fide suscepit idem alter indilate, alter post dilationem? Nam neque figura neque res quidquam prodest absque [Col. 0961C] fide, fides autem fructu carere non potest, quoniam Justus ex fide vivit (Rom. I 17; Habac. II, 4) .
[Col. 0961D] Magist., l. IV, dist. 10. Alius panis quam frumenti, aliusve liquor quam vini ad mensam Domini non admittitur; forte ideo quoniam ipse sese vitem nuncupavit, granoque frumenti comparavit: praecipue quoniam hujusmodi panem atque liquorem in corpus et sanguinem consecravit, quatenus rationalium cibus hoc intelligatur atque potus, non autem jumenti more viventium. Sacrificium autem hoc corpore et sanguine [Col. 0961D] celebratur, ut eo participans totus vegetetur. Ad hoc sacrificium diversa [Col. 0961D] Cyprianus. grana conveniunt, quoniam diversis Ecclesiae personis praeparatur; multa grana unum panem conficiunt, et multae personae quibus refectio haec debetur, una Ecclesia sunt. Alii namque mors est, nisi qui verum Ecclesiae est membrum. Huic pani manducando conjungimur, quoniam mysterio digne sumpto, Domino nostro conjungi debemus. Unde Apostolus: Panis quem frangimus, nonne participatio corporis Domini est (I Cor. X, 16) ? Id est, quamdam nos facit habere cum vita Domini per corpus communionem.
Eadem significatio in calice est, nisi quod sanguis [Col. 0962A] quo anima nonnunquam declaratur, ea refectione animam indicat recreandam; corpus vero carne, ut, quoniam corpore et anima constamus, in utroque virtute coelestis cibi perficiamur; et sicut corporali cibo corporaliter, ita spirituali spiritualiter confortemur. Illum sumimus ut vivamus in mundo, istum autem ut in Deo. Et sicut ille id efficere non potest, ut vivamus secundum Deum; ita iste non facit ut vivatur secundum mundum. Uterque suam et diversam tenet viam; alter dum ventrem onerat, ventris violentiam deficit; alter dum naturam solidat in integritate sui persistit. Cibus iste aliis in vitam, aliis sumitur in mortem. Nam, qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit (I Cor. II, 29) . Et quid est judicium manducare, [Col. 0962B] nisi ex manducatione damnabilem existere? Quantum autem? Quantum is qui reus est corporis et sanguinis Domini. Et quid est: Reus est corporis et sanguinis Domini (ibid.) , nisi qui mortis Christi poenas dabit? Mortis autem Christi poenas dare quid est, nisi crucifixorum in tormento poenas habere? Illi quem nescierunt Deum, mortalem contempserunt; ii et Deum noverunt, et immortalem contemnunt. Nonne contemnunt quoties indigne accedunt.
Sed dicis: Contemnere se nesciunt. Quid inde? Idne scire non debent? Ignorans enim ignorabitur (I Cor. XIV, 38) . Id ignorasse quod Christus fuisset Deus, utique Judaeis culpa fuit; quoniam id inter eos conversatus effecit ut ignorasse non oportuerit. Id ignorare quod ab indignis non [Col. 0962C] est communicandum, intolerabilis negligentia est, praesertim Christianis, qui id officii habent ut tanta saltem sacramenta indiscussa non dimittant. 255 Sed quae Ecclesia est, ubi corpus Christi non praedicetur, et quod praeparati debent esse accepturi: Unde Apostolus: Probet autem se ipsum homo et sic de pane illo edat et de calice bibat (I Cor. XI, 28) . Probet igitur se homo erratus suos discutiendo, et inventos corrigendo, et quantum pro qualitate sceleris, et reverentia mensae Salvatoris decet, a tanto cibo abstineat; ita tamen ut si mors occurrerit, viaticum praesumat: hoc namque prandio opus est ad coelestem migraturis coenam. Tamen: Si justus morte praeoccupatus fuerit, in refrigerio [Col. 0962D] erit (Sap. IV, 7) . Nam qui cibum hunc habere potuit et neglexit male hac de vita abit: Nisi enim manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI, 54) . Qui ergo non manducat, vitam non habet; qui autem indigne manducat, mortem habet. Malum est ut vita careas, pessimum autem ut mortem incurras. Quid est ergo consulendum? ut vitam corrigas, et communices. Sin autem nondum vis bonus esse, minus mali est non communicare. Bonus autem es [Col. 0962D] Hilarius apud Grat. De cons., distinct. 2. mala si non habes mortifera, tametsi habes quotidiana, id est si mens in affectu peccandi non sit.
[Col. 0963A] [Col. 0963D] August., tract. 26 in Joan. post med. De eccles. dog., c. 53. Secure ergo ad mensam Domini recumbe, quatenus refectus, et contra vitia fias robustior, et ad bona validior, et ad utriusque rei notitiam perspicacior. Unde vivit magnus, strangulatur parvus. Cibus iste magnorum est quem usurpantes parvi, quoniam minus capaces sunt, capiendo deficiunt; quantum enim prodest dignis, tantum nocet indignis. Nimirum inde redeunt boni meliores, mali pejores, et in signum interioris morbi, qui nunquam indigne accedentibus deest, exterior nonnunquam morbus adjicitur, ut qui in sacrificium et salutem Ecclesiae peccat, de bono male sumpto, carnis aut aegritudinem, aut mortem excipiat, non dijudicans corpus Domini, dum irreverenter quasi ad corporalem cibum, ruit reus, quamvis non propter vitae malitiam, [Col. 0963B] ex hoc solo quod tantae rei debitam non exhibet diligentiam. Ideo, ut ait Apostolus: Inter vos multi infirmi et imbecilles, et dormiunt multi. Quod si nosmetipsos dijudicaremus non utique judicaremur (I Cor. XI, 30) . Nam si pravitatem emendavissemus, utique puniti non fuissemus. Sed nec poena infertur nisi ut vita corrigatur. Unde Apostolus: Dum judicamur, a Domino corripimur, ut non cum hoc mundo damnemur (ibid.) .
[Col. 0963D] Mag., l. IV, dist. 11, § 7. Calici aquam tradit Ecclesia immiscendam, quoniam sanguis cum aqua Dominico profluxit ex latere. Aqua more Scripturae populum designat (Apoc. XVII, 1) ; sanguis ergo sine aqua non est, [Col. 0963C] quoniam passio propter homines est. Dum caro manducatur [Col. 0963D] Gregor., homil. 22, in Eu. Grat., De cons., d. 2, cap. Cum frangitur. , et ori sanguis infunditur, passio Domini et corpore afflicti et sanguine perfusi insinuatur. Unde Dominus discipulis suis, et per eos aliis ait: Hoc facietis in meam commemorationem (Luc. XXII, 19) . Quamobrem quoties sacramento participamus, significatae rei memores esse debemus; quare enim memores, nisi ut quid pro nobis tulerit attendamus, quidve rependi oporteat, minime praetermittamus? Quid hoc sit audiamus. Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum ut sequamini vestigia ejus (I Petr. II, 21) . Et quidem Christus discipulis, et per discipulos sacerdotibus reliquis, qualiter ab ipsis mensa Domini sit participanda [Col. 0963D] declaravit, dicens: Accipite et comedite: Hoc est corpus meum (Matth. XXVI, 26) ; et post: Bibite ex hoc omnes; hic est sanguis meus (ibid.) [Col. 0963D] Magister., dist. 11, 6. . Itaque primo corpus, post sanguis a presbyteris est sumendus. Institutio Christi mutanda non est, quippe decreti sanctione hoc modo firmata: Hoc facietis in meam commemorationem. Itaque non aliud, sed hoc fiat.
Verum qualiter a laicis eucharistia sumi deberet, [Col. 0964A] sponsae suae commisit [Col. 0964D] Conc. Trid., sess. 21, c. 2, et canonib. ibid. Conc. Constant., sess. 13. judicio, cujus consilio et usu pulchre fit ut caro Christi laicis distribuatur. Nimirum periculose fieret 256 ut sanguis sub liquida specie multitudini fidelium in Ecclesia divideretur; longe periculosius infirmatis per parochiam deferretur. Nam quia caro absque sanguine non est, nec sanguis alibi est, nisi in carne; quisquis alterutrum sumit, neutrum insumptum derelinquit. Quod si bene credit, non tamen se bene credere ostendit, quisquis dum carnem tribuit, sanguine intingit, quasi aut caro sanguine careat, aut sanguis extra carnem existat. Libere utique et secure fatendum est, alterum absque altero sumi non posse, dubiumque non est quin si cui, ut facilius insumatur, pervalde infirmato sanguis infunditur, satisfactum sit [Col. 0964B] communioni. Nam panem intinctum quis audeat porrigere, cum Dominus per se panem [Col. 0964D] Concil. Brach. III, canon. 1. Vide Notas. , per se calicem porrexerit? Quis audeat conjungere quae Dominus maluit separata ministrare?
Sed dices: Absque exemplo Domini cur non praebeam intinctum, cum tu praebere non dubites alterum sine altero? Dispensatio Ecclesiae, ne quid inconvenientis suboriatur utrumque circumferre non consuevit, eademque ratione vitans effusionem, intingere pertimescit. Intinctus panis intinctae inquinataeque mentis viro tradebatur Judae. Nihil tale taliterque fidelibus exhibeatur. Tamen pleraque per loca panis intinctus porrigitur, quatenus ut aiunt, et juxta Evangelium utrumque distribuatur, et res ita securius atque expeditius transigatur. Verum et [Col. 0964C] Christus aliter fecit, et id mutari auctoritas [Col. 0964D] Jul. papa, De cons., d. 2, c. Cum omne. Et Pasch. II, in ep. ad Cluniac. Romana obnixe interdicit.
[Col. 0964D] Mag., d. 11, § ultimo. Dominus discipulis suis mortale corpus, et quod plus est moriturum (unde ait: Quod pro vobis tradetur; sicut et de sanguine, qui pro multis effundetur (Matth. XXVI, 28) , manducandum exhibuit. Nam quomodo immortale quod nondum erat, et non potius quale erat, tradiderit? Mortale utique et passibile exhibuit comedendum. Sed neque moriturum ex comestione, neque passurum; sicut enim modo, ita etiam tunc videbatur et frangi et conteri cibus ille, sed neutrum fiebat. Sed impassibile corpus [Col. 0964D] nihil pati nec confringi ratio est. Verum passibile manducari nec conteri quae ratio est? Rationem humanam latet quomodo contingat manducari carnem absque contritione, sive mortalem sive immortalem. Sed Deus id facere potest quod homo intelligere non potest. Christus immortalis ad discipulos clausis introivit januis, mortalis idem clauso prodiit matris utero. Et qui quantitatem infantilem jam habebat, [Col. 0965A] nullam tamen aperturam exigebat. Eadem virtute factum est ut adultus quantitate, fidelium contineatur in ore, ut manducetur et tamen non confringatur, ut totus simul diversis sit in locis, idque mirabiliter fit tam ante mortem quam post resurrectionem suam. Neutrum videmus, utrumque veneramur, quoniam fides non habet meritum, cui humana ratio praebet experimentum [Col. 0965D] Greg., hom. 26 in Evang. . Quod in Christi mortali corpore gerebatur sacramenti perceptione, id in ipsius consequenter passione completum est; quod autem modo in mensa Christi repraesentatur, in praeterita ejus passione agebatur. Illa ergo quod adhuc erat futurum, ista autem refectio quod jam est praeteritum designat. Ibi in mortali carne passio futura, hic in immortali praeterita [Col. 0965B] insinuatur; unio perceptionis unionem significat mentis; quippe dum carnem Christi in nobis suscipimus, quid aliud quam templum Christi nos insinuamus? Tunc autem Christi templum sumus, cum tanto inhabitatore moribus atque fide pollemus.
Quod si tales ad mensam Domini sedemus, Domino utique nostro adhaeremus: Et qui adhaeret Deo unus Spiritus est (I Cor. VI, 17) . Sin autem a Deo spiritu disjungimur, coram astantibus 257 communicando mentimur; cum non simus templum Dei, idque nos esse perceptione sacramenti polliceamur. Mensa ergo Domini non solum ipsius passionem, imo et conformitatem, et, ut dictum est, Ecclesiae designat unitatem; habe charitatem et eris [Col. 0965C] hoc vinculo tam capiti constrictus quam membris. Jure ergo praecipuum Ecclesiae judicatur sacramentum, quod tam sacra habet insinuare, imo et rite participantibus conferre.
[Col. 0965D] Mag., d. 11, § 1 et 2. Dominus virtute benedictionis suae, et per se et per ministros panem in corpus suum, vinumque in sanguinem suum convertit, ita ut neque panis neque vinum, id quod ante erat remaneat, verum in alteram transeat naturam; panis in carnem, vinum in sanguinem. Non utique in aliam, nisi in illam quam pro nobis coelis invexit. Neque alius est sanguis in [Col. 0965D] quem vinum transit, nisi ille qui manavit de latere, quique adhuc Christi manet in carne. De parvo dicitur quod fiet, et erit senex; ergo et de sene facto jure pronuntiatur quod fuit puer. Consecrando quoque de pane recte dices, quod vertetur, transibit in corpus Christi quodque fiet corpus Christi. Num tamen ideo postquam ita erit, concludam corpus Christi fuisse panem, pastam, farinam? Non enim id ante consecrationem fuit; quippe quod nunc omnino et tunc exstitit, nisi quis ridicule, imo et periculose dicere audeat, quod idem corpus, sit simul caro in coelo, pasta in alveolo, triticum in horreo? Panis transit in corpus, unde Dominus accepto pane et benedicto [Col. 0966A] ait: Hoc est corpus meum (Matth. XXVI, 26) ; similiter accepto calice post gratiarum actionem subjunxit: Hic est sanguis meus (ibid) , quasi diceret: Quod sub specie vini cernitis, sanguinem esse meum sciatis; quodque adhuc panis apparet, nemo corpus meum esse dubitet. Et quoniam sicut ante benedictionem panis fuerat, ita post benedictionem corpus suum aiebat; et sicut vinum ante exstitit, ita post gratias, sanguinem suum dixit. Nemo audeat aliud astruere, quam quod Dominum, verba indicant, voluisse. Quare nec panem fieri carnem neges, nec aliud fieri putes. Vinum post gratias sanguinem factum credas; nec in aliud mutari contendas.
Itaque neque panem in sanguinem, neque vinum in carnem, imo neutrum in animam aut in divinam [Col. 0966B] naturam arbitreris benedicendo vertendum. Homo natus ex Virgine in corpore substantiae tam creatrici quam creatae personaliter est conjunctus, et in neutram versus. Quod ergo de homine nefas est credere, in pane et vino nemo praesumat aestimare. Vinum tamen efficitur sanguis, is quidem qui per carnem est diffusus. quia alium non habet Christus. Et quoniam sanguis non est nisi in carne, sumi nullatenus potest nisi in carne. Itaque cum acceperis sanguinem, accipis etiam carnem, sed nonnisi per sanguinem; qui absque carne non est: nam si esset, caro simul minime sumeretur.
Et cum, ut cernere est, minimum sumitur, nihil tamen sumendum relinquitur. Nam absit, ut sicut in macello carnes frustatim laniantur; ita communicatio [Col. 0966C] corporis et sanguinis Christi particulatim diminuatur, praesertim modo cum resurrexerit Christus immortalis et impassabilis; Christus enim resurgens ex mortuis jam non moritur; mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI, 9) . Hujusmodi manducationem abhorruerunt illi qui dixerunt: Durus est hic sermo, quis potest eum audire (Joan. VI, 61) ? Huic errori Dominus respondit, dicens: Si ergo videritis Filium hominis ascendentem ubi erat prius? Quasi diceret: Cum Filius hominis integer in coelos, ubi et prius secundum divinitatem fuit, sit ascensurus; liquet quod non sicut fallimini, caro mea buccellatim sit corporalium more ciborum fidelibus distribuenda. 258 Corpus ergo Christi videtur frangi, et non frangitur; [Col. 0966D] videtur conteri dentibus, et non conteritur; nimirum contritio et fractura speciem comitantur non etiam rem.
[Col. 0966D] Mag., dist. 12, § 1-3. Cum autem panis in carnem, vinum quoque virtute Christi vertatur in sanguinem, substantia utique vini et panis desinit esse quod fuerat, idque fit quod prius non erat: proprietates tamen amborum transeuntium manent, unde fit ut id quinque sensus nostri post consecrationem inveniant, quod ante consecrationem inveniebant. Nam visus speciem panis vinique colorem cernit; auditus in pane fractionem, in vino fusionem aure discernit; nares olfactu, palatum gustu, utriusque naturam perpendunt; [Col. 0967A] tangendo autem asperitas sive lenitas, duritia sive mollities non colatur. Transit itaque substantia, sed remanet forma; neutrum miraris, sed omnipotentem contemplaris. Quamobrem non est sensuum delusio, sed vera rei comprehensio, quod cum Dominica in mensa sit solum caro et sanguis, nihilominus tamen vini natura percipiatur et panis. Non tamen quod caro et sanguis hujusmodi sint qualitatis, verum quod, post mutationem utriusque substantiae, non mutatur qualitas naturae. Haec qualitas tamen frangendo et conterendo aliter aliterque variatur, res ipsa quae sub specie latet nullo modo alteratur. Cum enim speciem panis varii divisionum modi dissipant, ita Christus sub unaquaque speciei portione integer suscipitur, sicut sub integra specie sumebatur. [Col. 0967B] Nimirum sicut in altera specie, et nondum sua, se videndum exhibuit, assumpta ad tempus resurrectionis gloria, adhuc in Transfiguratione vetus homo (secundum passibilitatem dico), vetustate quoque post mortem deposita jam glorificatus, sicut in veteri forma discipulis tolerabili, et nota ad horam apparuit; ita modo species panis oculis objicitur, sed sub specie Salvator mundi tenetur. Utrique duarum visionum alia species quam Christus tunc habuit ostendebatur (nisi forte ad horam talis existebat, qualem se videndum objiciebat?) tertia autem visio quod [ aut quam] comprehendit, nunquam Christus in forma habuit. Tres autem hae species nihil aliud sub se videndum, nihil aliud exibent tractandum, nisi corpus Christi, imo et Christum. [Col. 0967C] Nam ut in eo, unde nobis sermo inchoatus est, immoremur, panis transit in corpus verum; non exsangue sed plenum sanguine; non mortuum, sed anima vivificatum Deoque unitum.
In hujusmodi corpus panem verti oportet, quoniam alterius modi [ fort. alterum modum] Christus non habet. In ipsum corpus panem verti asserimus, quoniam corporis verti in partem dicere non audemus: non enim ait Dominus: Accipite, hoc est portio corporis mei; verum accipite: Hoc est corpus meum (Matth. XXVI, 26) . Si enim sicut vinum in sanguinem, licet in homine comprehensum, ita panis in portionem, licet ambitu corporis inclusam verteretur, utique oporteret dici: Haec est pars corporis mei, sicut dicitur: Hic est sanguis meus (ibid.) , potius [Col. 0967D] quam partem nomine corporis censeri; quoniam nec sanguis nomine hominis censetur. Itaque sicut sanguis nomine suo et non continentis dicitur; ita quoque si in partem corporis fieret panis conversio, nomine suo et non continentis diceretur. Itaque quantulamcunque qualemcunque se oculis nostris species post benedictionem objecerit, fides sub speciei integumento non solum carnem et sanguinem; sed Christi integritatem sine qua nec caro Christi, nec sanguis est, debito honore veneretur: nihil mirans, si manducandi et bibendi verba cum [Col. 0968A] specie permanent et forma. Utique sub utraque specie totus Christus suscipitur si speciem, speciei amica verba prosequuntur.
[Col. 0967D] Mag., d. 13. Non ab aliis quam sacerdotibus, neque ab ipsis contra statutum Ecclesiae accedentibus, altaris sacramenta conficiuntur. Possunt equidem indigni vita conficere; sed necesse est ritum ecclesiasticum servare. Indigni namque, licet damno suo, attamen conficiunt, sed nunquam aliter nisi conficiendi disciplinam aemulentur. Et quidem ita mihi videtur.
[Col. 0967D] August., contra Donatist., et l. V, c. 20. Sacerdotum autem est curare quibus eucharistia debeat dari, quibus vero negari. Omnibus [Col. 0968B] publice iniquam et foedam vitam agentibus negandum est (si cum pace fieri potest) pro sua reverentia tantum sacramentum, ne si talibus tribuatur, tanquam de indigne dato infirmi scandalizentur. ipsi quoque scelerati tanquam coelesti pane honorati falsa spe deludantur; sacerdos autem sicut de improvidentia dispensationis reus habeatur. Et quomodo, inquam reus? sicut qui sanctum dat canibus, imo Sanctum sanctorum. Unde apud Judaeos secundum pascha erat institutum, quando qui propter immunditiam, primum pascha celebrare non poterant secundum pascha purificati celebrabant; sic quoque nos si propter peccata cum aliis nostrum pascha celebrare non possumus, opus est dilatione, quousque purgati, secundo celebrare possimus.
[Col. 0968C] Qui autem flagitiosus quantumlibet, sed occultus, occulte praemoneatur, ne quod debet esse saluti, praesumat perditioni. Si tamen super hoc instat, sibique fieri quod fidelibus fit, expostulat; necesse est dare communionem, ne negando prodas iniquitatem, aut ne videaris illum odisse, cui vitalem cibum nolis conferre. Itaque, ne aut illum detegas indignum, aut te reddas suspectum; mortem suam certissime illi dabis, et hac sola via Ecclesiae scandalum vitabis; si negares, utique graviter offenderes; dum das, nihil omnino peccas: Judicium enim sibi manducat et bibit (I Cor. XI, 29) , utique sibi, non etiam tibi [Col. 0967D] Aug., ser. 22 De verbis apost. : si tibi solatium quando simul cum bonis distribuis et malis, quod Dominus Jesus [Col. 0968D] tibi exemplo idem fecit, cum inter apostolos suos Judam a coena sua minime fugavit [Col. 0968D] Augustinus, l. III De bapt., c. 10. . Coena enim haec radio solis purior, sordida percurrit, nec percurrendo sordes contrahit; decora illustrat, foeda propalat; quippe vir bonus post coenam fit melior, malus autem a coena redit deformior.
[Col. 0968D] Concil. Aenham. in Anglia. Aliis saepius, aliis rarius mos est communicari. Statuta tamen Patrum sanciunt ter in anno communicandum, die Natalis, Paschae et Pentecostes [Col. 0969A] [Col. 0969D] Aug., ep. CXVIII, ad Jan. De Eccles. dogm., c. 53. . Sacerdotes tamen frequentius opus est confortari; laicos autem ter saltem. Familiares regis ad mensam sedent, et ii crebrius, quia propius [Col. 0970D] Ambr., IV De sacr., c. 6. . Verum quisque more fidelium quos inter conversatur, sive saepius sive rarius id obnixe videat, quatenus digne accedat.
Dominus Jesus quoniam inter homines conversari malebat, humanae conversationis cibos minime renuebat, id apud se agens quod a suis actum iri decreverat: qui juxta Magistri sui mandatum sicubi hospitabantur, edebant, et bibebant quae apud illos erant (Luc. X, 7) . Nam qui in uno et privato commorantur [Col. 0969B] loco, ii solitariam, et, ut libet (pro ratione tamen) austeram, Joannis Baptistae, et eremi sectatores, abstinentiae 260 vitam agant. Qui autem de loco in locum proficiscuntur, aut inter multos conversantur, apostolicae hilaritatis et modestiae mensam aemulentur, si nec scandalizari, nec scandalizare volunt, scientes quoniam esca et potus non est regnum Dei (Rom. XIV, 17) , et quod majoris meriti est libidinem frenare in abundantia, quam abstinere ex inedia [Col. 0970D] V. Hieronym. Dictata in Reg. monac., t. IX. . Si cui tamen gula infesta est, copiam fugere securius est.
Dominus nuptiis interfuit, convivas non abhorruit; insinuans cupiditatem, non obsonium timendum esse, nullum hominum genus cohabitanti, et sancte se habenti nocere. Quod minime murmurantium detractio [Col. 0969C] pensabat, dum Dominum quod potum cibumque indifferenter sumebat; quod medicus aegros visitabat, vini accusabat potatorem, publicanorum quoque et meretricum commessatorem (Matth. XI, 19) . Sed quando melius est cum Domino vesci favo et pisce (Luc. XXIV, 42) , quam simul cum Esau rufa lente? (Gen. XXV, 34.) Exemplum Domini sequamur, neque inter malos conversari, tanquam ab ipsis inquinandi indignemur. Nam, si inter malos legitime te habes, et verbo et exemplo attendentibus tibi vales; non te fermentum malorum in suam vertit acredinem, verum tu illam ab illis paulatim extrahis.
Qui ergo consortia malorum fugis cum ex te ipsi [Col. 0969D] meliores fiant, tu ex ipsis deterior non sis? Crudelis utique es; non vis, et prodesse potes. Ad bonos properas qui te minime egent; malos derelinquis, qui tecum periculo carent. Nimirum te stolide habes aut insolenter, si aut peccatores nimium justus abominaris, aut cum bene te habes de vicinia malorum inquinari te credis. Quod si id te contristat quod inter culpabiles culpa non cares, discute vitam tuam, et inquire utrum inter quotidiana sint illa unde quereris, an inter damnabilia. Si quotidiana sunt, ubi terrarum evitari possunt? Hujusmodi quoniam assidua sunt, assidue gemas; quoniam vero nihil inde est damnationis sanctis, imo consolationis, maxime si Ecclesiae [Col. 0970A] proficuis intendens, quasi ex itinere opportune pulverem trahis. Quidquid enim ex operibus charitatis fragilitate humana invincibiliter contrahitur; quoniam universa delicta operit charitas (I Petr. IV, 8) ; fructu operum ejus excusatur. Ergo propter maculam pulveris, itineris bona vitabis? propter parva, et venialia mala, magna et coelestia bona? Ergo nihil boni est quod aggredi valeas, quoniam semper bonum mala sequuntur quae expavescas?
Sicubi autem es, aut quid agis, unde tibi intolerabilia insurgunt peccata; si nulla ratione eo in loco aut actu mortem animae effugere potes, quantumcunque locus actusve probetur, periculum tui omnino devita, et quidquid scandalizat te, id abscide et projice abs te (Matth. V, 29) . Verumtamen [Col. 0970B] acutius pensandum puto, ne, dum per speculum in aenigmate ambulamus, species nos rerum deludat, angelo Satanae transfigurato in angelum lucis (II Cor. XI, 14) . Contra quod gratia Dei est opus; nec in tuis confidas viribus, sed jacta in Domino curam tuam (Psal. LIV, 23) . Ut autem tibi adsit, vita tua promereatur, juxta illud: Appropinquate Deo, et approprinquabit vobis (Jac. IV, 8) .
Dominus natus ex muliere, factus homo sub lege, veterem coenam, quae agno azymisque panibus celebrari solebat et vino, suis sumpsit cum discipulis. Sumpsit ut finem veteri imponeret, novam autem induceret. Postquam enim discipuli paraverunt pascha [Col. 0970C] et Dominus discubuit, ait: Desiderio desideravi hoc pascha manducare vobiscum, antequam patiar (Luc. XXII, 15) . Desiderat namque juxta auctoritatem primo typicum manducare pascha, et sic passionis suae mundo mysteria declarare, ut et antiqui paschae probator existat, et jam adveniente veritate umbram 261 cessare doceat. Unde subjungitur: Dico enim vobis quia ex hoc non manducabo illud donec impleatur in regno Dei. Quasi diceret: Non ultra Mosaicum pascha celebrabo, donec in Ecclesia, quae est regnum Dei, spiritualiter intellectum compleatur. In hoc regno usque hodie manducat Christus, cum ea quae Moyses rudi populo carnaliter observanda praecepit, in membris suis spiritualiter exercet. Cesset ergo umbra, [Col. 0970D] quoniam advenit veritas: sicut defecit manna postquam comederunt filii Israel de frugibus terrae, nec usi sunt ultra illo cibo. Sequitur: Et accepto calice gratias egit, dicens: Accipite et dividite inter vos. Hic calix ad vetus pascha cui finem imponebat, pertinet; quo accepto, gratias agit. Ideo scilicet quia vetera transitura, et nova omnia erant ventura. Sequitur: Dico enim vobis quod non bibam de generatione vitis, donec regnum Dei veniat. Sicut typicum esum agni panisque azymi, sic etiam typicum paschae potum se negat bibiturum, donec ostensa resurrectionis gloria regnum Dei, id est fides [lege finis] mundi, adveniat, ut per horum duorum immutationem [Col. 0971A] sacramentorum, quae praecipua judicantur caeteris, legis sacramenta ad spiritualem observantiam doceat transferenda. Antiqui ergo paschae, tam cibo meta ponitur quam potui, in coena Domini.
Coenam ergo Domini, neque in vino neque in azymis, sicut neque in esu agni, quoniam haec Dominus terminavit, nemo reducat; alioquin judaizat. Extrema pars coenae quae ita novo debetur homini quemadmodum prima veteri, qua Dominus suis sacramenta corporis et sanguinis distribuit, ipsa saepius est repetenda, auctore Domino qui post novae coenae, novique paschae distributionem ait apostolis, et per eos aliis: Hoc facite in meam commemorationem (Luc. XXII, 19) . Dominus ergo finitis veteris paschae solemniis transit ad novum, quod in suae redemptionis [Col. 0971B] memoriam Ecclesiam frequentare desiderat, ut pro carne et sanguine Agni, suae carnis et sanguinis sacramentum in panis et vini figura substituat. Surgit quoque Dominus a coena et lavit pedes discipulorum, et cum recubuisset iterum, dixit eis: Si ego lavi pedes vestros Dominus et Magister, et vos debetis alter alterius lavare pedes; exemplum enim dedi vobis, ut quemadmodum feci vobis ita et vos faciatis (Joan. XIII, 15) . Manu videlicet pedes lavando, vel corde alter alteri peccata dimittendo, et pro invicem orando, nullus error esse potest intelligenti. Quid fugiamus, quidve sequamur, Dominus edocet: figura enim legis paulatim imminuit. Unde et leprosos tangit, Sabbata infringit: Lex enim et prophetae usque ad Joannem (Luc. XVI, 16) ; tandem vero universas [Col. 0971C] in coena terminat, quid sibi displiceat, quid vero placeat pulsa ambiguitate declarans, dum hinc ait: Ex hoc non manducabo illud; non bibam de generatione vitis; inde addit: Hoc facite in meam commemorationem; exemplum dedi vobis. Pharisaeis apostolos accusantibus quod Sabbatis spicas vulserant et ad manducandum confricaverant, (Matth. XII, 1; Luc. VI, 1; Marc. II, 23) , Dominus ita respondit: Si sciretis quid est? Misericordiam volo et non sacrificium, nunquam condemnavissetis innocentes (Matth. XII, 7) . Nimirum disposuit Deus per suae gratiam misericordiae, non autem per legis observantias mundum salvare. Item, ideo non sunt arguendi quasi diceret Dominus: Discipuli mei, Dominus est enim [Col. 0971D] Filius hominis etiam Sabbati (Luc. VI, 5) . Nimirum qui Dominus est sicut aliorum, ita quoque et caeremoniarum; merito cum vult stare, cum vult facit cessare. Si institutio Christi tibi non sufficit, nimium justus es; si praeteris, praevaricator es.
Post Dominum consule Apostolum: ipse enim ait: Si spiritu ducimini, non estis sub lege (Galat. V, 18) . Unde sequitur, quod qui sub lege est, duce Apostolo caret. Sub lege autem est qui in legalibus confidit. Paulus Colossenses redarguit quod, more Judaeorum, ita se commonerent: Ne tetigeritis, ne gustaveritis, quae sunt omnia in interitu ipso usu (Coloss. II, 21) . Displicet enim Apostolo more Judaeorum tactum ut cadaveris vitare, gustum ut porci abhorrere. [Col. 0972A] Quoniam non solum 262 haec, verum et omnia hujusmodi valent ad interitum, si quis ab his abstineat, illis utatur; credens inde justificari. Idem, inquit: Si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit (Galat. V, 2) . In una et inter magnas praecipua observantia. Circumcisio enim et pascha inter figuralia primatum obtinent, manifestans illum nihil utilitatis accipere ex redemptione, quisquis spem ponit in legis observatione.
Apostolus item Christum commendans, et legalia vituperans dicit: Propter quem omnia detrimentum feci, et arbitror ut stercora, ut Christum lucrifaciam (Philip. III, 8) . Non dicit aliqua, sed omnia detrimento esse, et arbitranda ut stercora; quoniam omnia si qua in homine bona inveniuntur, illico [Col. 0972B] deerunt et annnihilando corrumpunt, et contrectantem fetore proprio inficiunt. Hoc Apostolus vitat ut Christum lucrifaciat. Quare? Nisi quod in ejusmodi non est salus? Atque ideo vir zelo domus Dei ardens, toties contra legem disputat, quatenus quae nociva sunt radicitus evellat, insinuens a cultu idololatriae cultum legis parum distare. Unde Galatis ait: Nolite iterum jugo servitutis contineri (Galat. V, 1) . Cum Galatae nunquam antea sub lege fuerint (eam enim jugum servitutis appellat), quomodo inquit: Nolite iterum jugo servitutis contineri? Sed prius sub jugo servitutis exstiterunt dum sub onere deprimerentur idololatriae; ad quod quodammodo recurrunt dum legi quae jam ei comparatur, se subdunt. Nimirum sacramenta caeremoniarum adhuc observata [Col. 0972C] quoniam veritatem gratiae, quae jam venit adhuc futuram promittunt, falsitati jam deserviunt. Umbra namque futurorum lex (Hebr. X, 1) , si adhuc tenetur, illud mentiens promittit futurum, quod actu rei novimus praeteritum. Sed quid a cultu falsorum distat deorum falsa colere sacramenta, imo in sacramentis nescio quem nasciturum venerari Christum?
Sed Paulus humiliat se legi circumciso Timotheo, ut dolus et scandalum Judaeorum cessaret, qui parati erant commovere tumultum et seditionem, si illum filium Judeae incircumcisum susciperet, et episcopum ordinaret (Act. XVI, 3) . Et ipse qui comam ex voto nutrivit, ut Nazarei, in Cenchris ex lege caput totondit (Act. XVIII, 18) . Post multa etiam in Jerusalem [Col. 0972D] consilio Jacobi et presbyterorum purificatus, secundum legem intravit in templum, et hostiam obtulit (Act. XXI, 26) . Legem, Christus finis legis, imo et ipsa lex, cessare instituit, et Paulus firmandam perdocuit, inter caetera inquiens: Ego enim per legem legi mortuus sum, ut Deo vivam (Galat. II, 19) ; quasi diceret: auctoritate legis legem dimitto in tantum ut ad eam, sicut mortuus essem, minime accedam. Quare? ut Deo vivam. Quippe solum mortuus legi, vivit Deo et ad honorem Dei. Num igitur vas electionis adeo desipuit, ut et contra se et contra legem, imo quoque et contra Deum et Dominum suum judaizaret, legemque introduceret? absit!
[Col. 0971D] Bernard., ser. 66 in Cantica. Judaeus a multis cibis judaizando abstinet, [Col. 0973A] abstinet ab eisdem aliquando Christianus, sed aut propter continentiam, aut quia sunt contra corporis salutem, et bene facit: Judaeus, dum Sabbato feriatur, judaizat: Christianus eodem die nonnunquam quiescit, sed solemnitatem suam Sabbato venientem servat, et Christiano more se habet: sic multa cum Judaeis agimus, verum non ut eorum legem servemus; ita Apostolus, dum legalibus assensum praebuit, nullam legalibus reverentiam exhibuit sed, utens dispensatione, contra scandalum invenit remedium. [Col. 0973D] V. Petrum Abaelard., l. V in Ep. ad Rom. In hujusmodi ergo sicut neque dimissis, ita neque factis ullum omnino est periculum, si in eis quae fiunt, nec ulla spes habetur, nec usus assiduitate error Judaismi inducitur: sed id fit quod fieri ratio poscit. Nisi enim necessitas nimia cogat, nihil [Col. 0973B] cum Judaeis agendum est tale aut tandiu, ut de nostra quasi Judaizatione gloriari queant. Caveamus ergo ne, ut aiunt, coenam Domini usque adeo imitemur, ut judaizemus.
Quae ergo ratio exigit ut more, Quadragesima insolito die passionem Domini antecedent, post prandium quasi Dominum secuti, 263 coenemus, et azymos panes, si facultas datur, simul cum vino insumamus. Quae necessitas compellit (nam absque necessitate id nefas est) jejunium quadragesimale quadraginta refectionibus pro nostra fragilitate transigendum, eo praesertim tempore quo vivacius [Col. 0973] V. De consecration., dist. 3, cap. Non liceat. et cap. Non oportet. erat abstinendum, infringere? Morem Ecclesiae servandum respondes, hic autem mos laicorum aut nullorum est apud nos, aut paucorum; clericorum [Col. 0973C] pars maxima morem hunc non servant, conventusque religiosissimi evitant. Quare necessitudo consuetudinis nulla videtur propter quam mos iste servetur, nisi forte coenam Domini hujusmodi celebratione repraesentari oporteat. Cur enim hanc coenam Domini appellant, nisi ea Dominicam coenam repraesentant? Sed coena Domini, ut praedictum est, partim vetus exstitit, partim autem nova; sed novitatem quis aliter repraesentare audebit nisi quomodo Dominus ipse contradidit, inquiens: Hoc facite in meam commemorationem? (Luc. XXII, 19.) Si ergo vetustas repetitur, cur non perfecte, ut et agnus azymis atque vino societur? Sed esum carnium in jejuniis sumi horres? Et ego jejunaturus, bis in die edere rationem [Col. 0973D] non puto. Sed quod carnem non comedis, usum sequeris; quod Dominicam celebras coenam, a reatu soluti te defendit, ut putas, jejunit. Dominus qui ultimam et novam coenae partem tenendam mandavit, ipse primam et antiquam coenae ejusdem partem terminavit; quam et apostolica prohibuit institutio omnibus cum legalibus. Quod ergo et a Domino finitum, et a servo ex Domini parte prohibitum, quomodo tu reducis? quod autem per injuriam est reductum, quomodo a reatu te soluti absolvit jejunii? Dupliciter itaque praevaricatorem te constituis, dum nec praecipuum jejunii genus observas, Domini imitator injurius judaizas.
[Col. 0974A] Sed in tali manes Ecclesia ubi futurus es scandalo, nisi more Pauli consentis Judaismo? Ad horam, ut periculum propulsetur, legale quid suscipere ratio videtur, verum id sine intermissione quotannis repetere, nonne potius est errorem inducere, quam scandalum sedare? Num pro scandalo insipientium sine fine est judaizandum? Non ita nos Christus docuit, non ita Apostolus instruxit, quorum uterque mortem, uterque suscepit persecutionem ut lex vetus cessaret, nova autem vigeret. Id ergo tu audes in usum ducere, propter quod finiendum, vitam finire Dominus non dubitavit in cruce? Si quae ergo in Christo nova creatura est, vetera transierunt, et ecce facta sunt omnia nova (II Cor. V, 17) . Ubi omnia facta sunt nova, nihil vetustatis remanere [Col. 0974B] potest: In Christo enim Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed fides quae per dilectionem operatur (Galat. V, 6) .
Dominus dum mundum a lege liberavit, libertatem quoque ciborum in lege prohibitorum restituit; ut nihil amplius foret immundum quod jure gentium esset sumendum. Unde Dominus: Non quod intrat in os coinquinat hominem (Matth. XV, 11: Marc. VII, 15) . Nihil enim est extra hominem, quod intrans inquinet. Unde Apostolus ad Romanos: Scio et confido in Domino Jesu, quia nihil commune per ipsum, nisi ei qui aestimat quid commune esse, illi commune est (Rom. XIV, 14) . Haec enim est fiducia [Col. 0974C] in Jesu quod nihil est commune, id est immundum per ipsum, qui postquam venit, absolvit a lege. Unde Apostolus paulo post ait: Omnia quidem munda sunt, sed malum est homini qui per offendiculum manducat. Bonum est homini non manducare carnem et non bibere vinum, neque in quo frater tuus offenditur (Ibid.) . Unde paulo ante praemisit: Noli propter escam destruere opus Dei (ibid.) . Item Noli cibo tuo illum perdere pro quo Christus mortuus est (ibid.) . Itaque quidquid manducari potest, manducari licet; nisi inde scandalizentur infirmi; et qui manducat contra conscientiam 264 edat. Cibos enim alias mundos, teste Apostolo, qui discernit, si manducaverit, damnatus est, quia non est ex fide: Omne [Col. 0974D] autem quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 23) , id est quod fit contra fidem ut credatur malum esse.
Quod autem cibos etiam idolo immolatos sumere liceat, ita tamen ut inde fratres scandalizari non oporteat, Paulus ad Corinthios scribens indicavit, ait enim: De escis autem quae idolis immolantur, scimus (I Cor. VIII, 1) ; quid? nisi quod licet comedere, quia non ab idolo contaminata: tamen: Videte ne forte haec licentia vestra offendiculum fiat infirmis: si enim quis eum viderit, qui habet scientiam, in idolio recumbentem, nonne conscientia ejus cum sit infirma aedificabitur ad manaucandum idolothyta, et peribit [Col. 0975A] infirmus in tua scientia frater propter quem Christus mortuus est? (ibid.) Itaque idolothyta in praesentia idoli, quanto magis quoslibet alibi cibos sumi licet, nisi scandalum prohibet? Idem ad eosdem: Omnia mihi licent sed non omnia aedificant (I Cor. X, 23) ; quoniam juxta ejusdem loci expositionem, [Col. 0975D] Glossa ordin. in hunc locum. omnia secundum legem naturae licent, quia omnia munda; de cibis agitur; licent, id est nullo Domini praecepto prohibentur, sed non omnia aedificant proximos. Et quia licita sunt, et tamen non est utendum semper eis; determinat quomodo liceat edere vel non edere, inquiens: Omne quod in macello vaenit manducate, nihil interrogantes propter conscientiam (ibid.) . Cujus? Astantis infirmi. Manducate, quia Domini est terra et plenitudo ejus (Psal. XXIII, 1) . [Col. 0975B] Non enim potest esse immundum quod Domini est. Item: Si quis vocat vos infidelium ad coenam et vultis ire, omne quod vobis apponitur manducate: Si quis autem dixerit, hoc immolatum est idolis, nolite manducare propter illum qui indicavit et propter conscientiam; conscientiam autem dico non tuam, sed alterius (I Cor. X, 28) .
Itaque morticina, praecipitio, aquis, bestiis interempta, macello vaeneuntia aut mensae apposita, sumi possunt nihilominus, imo potius quam idolothyta. Nam si alterutrum esset vitandum, vitaretur utique daemoniis sacrificatum. Itaque nec ea quae comedi, nec quae possunt bibi omnino ulla dimitti lex Christiana mandat, nisi forte si quid hujusmodi suboriatur quare quod licitum est tanquam illicitum [Col. 0975C] fugere conveniat. Sicut sexta feria, cum Jejunii diebus, carnes edere minime jam licet, quoniam id abstinentia Ecclesiae prohibet.
[Col. 0975D] V. Petrum Abaelard., l, V in Ep. ad Rom. pag. 705, ubi citat D. Ambr. Est quoque cibus ex accidenti aut inconsueto contemptibilis: potum etiam, si quae contra decus incidunt, nauseatores non ferunt; hujusmodi sumere culpa non est, nisi intuentibus id scandalo est propter quod minime comedas aut inter Francos butyrum aut inter alios quosdam allium. Unde Apostolus: Si esca scandalizat fratrem meum, non manducabo carnem in aeternum, ne fratrem meum scandalizem (I Cor. VIII, 13) . Est quoque esca insalubris edenti atque ideo cavenda; unde et caseus jure gentium esui concessus, a nonnullis fere quasi [Col. 0975D] pestis vitatur; hujusmodi praecepto medici et non magistri observantur.
Sed si contrahimus offensam, dum comedentes aut bibentes aut abstinentiae contraimus, aut apud infirmos scandalum generamus, aut demum gastrimargiae nimium servientes, nobis pestem ingeramus, quid est, quod intrat in os, hominem non coinquinare? utique non quod in os intrat hominem inquinat? sed juxta sententiam Domini, quod ex corde procedit (Matth. XV, 11; Marc. VII, 15) . Dum enim supradictis modis offendimus, aut contra conscientiam agimus, aut per negligentiam delinquimus. [Col. 0976A] Quod si cor neutro modo contaminatur, nihil peccati committitur; nimirum quando nihil mali ex corde prodit, quod intrat in os coinquinare non poterit. Imo nihil fit male extrinsecus, nisi forte apud illos de quibus scriptum est: Qui sine lege peccaverunt, sine lege peribunt (Rom. II, 12) . Quod si licentiam ciborum a Domino restitutam consueta Ecclesiae prohibuissent, ususque ab ea ita suscepisset, negligi minime oporteret quod Ecclesia decreto sanxerit, ususque susceptione roboraverit. Multo tamen melius se habet 265 res quod licentia ore Domini statuta, Apostoli sanctione firmata in perpetuum perseveret, quam a quoquam quasi corrigendo fiat illicita, et cum judaeis in discretione ciborum et potuum habeamus religionem, cum teste [Col. 0976B] Apostolo: Non sit regnum Dei potus et esca, et esca non nos commendet Deo. Neque si non manducaverimus deficimus, neque si manducaverimus abundabimus (Rom. XIV, 17) . Nemo apostolos Apostolo quasi contrarios objiciat, qui dum caetera concesserunt, suffocatum cum sanguine prohibuerunt, non decretum [Col. 0976D] V. Aug. l. XXXII cont. Faust., c. 13. sancientes, verum ut opinor aliquorum imbecillitati condescendentes.
Quidam tamen quibus Moyses potius notus est quam Christus, qui magis sectantur litteram quae occidit, quam Spiritum qui vivificat; quos velamen Moysis obumbrat, et non clara facies sub velamine latens illustrat, ac per hoc nec Moysen intelligunt, nec Christum sincere suscipiunt. Unde Dominus: Si enim, crederetis Moysi forsitan crederetis et mihi, [Col. 0976C] de me enim ille scripsit (Joan. V, 46) ; superficiem legis inspicientes illicita [Col. 0976D] V. Bernard., ser. 66 in Cant. nostro tempore multa excipiunt, et suo sensu nova quadam similitudine delusi adjungunt, et ea quasi sacrosancta, rei tamen veritate vana tradunt. Hujusmodi Apostolus novit intendentes spiritibus erroris; quia in illis maligni spiritus loquuntur, et doctrinis daemoniorum, id est daemonia habentium, in hypocrisi loquentium mendacium, id est simulata religione, ut magis decipiant; et cauteriatam, id est adustam et signo mendacii operti notabilem; habentium suam conscientiam, prohibentium nubere et praecipientium abstinere a cibis quasi immundis, non causa corporalis castigationis, quos Deus creavit ad percipiendum cum [Col. 0976D] gratiarum actione, fidelibus et his qui cognoverunt veritatem; hanc scilicet, quia omnis creatura Dei bona est, et nihil recipiendum quod cum gratiarum actione percipitur: sanctificatur enim per verbum Dei orationem (I Tim. IV, 1) , ne diabolus qui per cibum tentat, per cibum noceat. Haec Apostolus ad Timoth. scripsit.
Itaque cum sit virtus abstinentiae causa, a cibis temperare, quae doctrina est sanctorum, vide si non immanis est vecordia abstinere a cibis quasi immundis quae utique doctrina est daemoniorum. Omnia enim munda mundis, coinquinatis autem et infidelibus [Col. 0977A] nihil est mundum, sed coinquinatae [al. inquinatae] sunt et mens eorum et conscientia (Tit. I, 15) . Utique omnia munda secundum naturas. Unde: Et erant valde bona (Gen. I, 31) . Secundum significationes sunt quaedam immunda Judaeis; nec nobis omnia apta sunt, vel propter salutem corporum, vel propter consuetudinem humanae societatis. Omnia munda, sed quibus? Utique mundis qui bona fide sumunt et justi sunt; coinquinatis autem per peccatum, et infidelibus qui non credunt, nihil mundum (Tit. I, 15) ; quia non sunt digni donis Dei. Non tamen ex cibo est inquinatio, sed ex malo intellectu et conscientia peccatorum. Unde sequitur: Sed coinquinatae sunt et mens eorum et conscientia. Vae illis qui dicunt bonum malum et malum bonum, [Col. 0977B] ebrietatem, fornicationem, et alia quaedam exsecrabilia, aut quasi naturae debita laudant, aut fragilitate humana excusant; aut quod non sunt damnabilia praedicant, hi subditos suos hujusmodi novis irretitos aut nulla aut minima quasi propter minimos excessus animadversione feriunt. Si quid autem contra suas, et non Dei traditiones fiat, id intolerabile malum gravissimeque multandum exclamant, mortificantes animas quae non moriuntur, vivificantes illas quae non vivunt. Hi propter traditiones suas irrita fecerunt mandata Dei.
Cum gentilitas torpebat in idololatria, in cultu [Col. 0977C] Dei vigebat Judaea. Ex quo Judaea desipuit, gentilitas ad fidem surrexit: cum demum gentilitas deficiet, Judaea fide reviviscet. O altitudo sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibiles viae ejus! (Rom. XI, 33.) Ita in his sicut in aliis, 266 quasi simul utramque gentem salvare non posset, salvat per vices. Foeditate idololatriae satis humiliatas gentes ad se vocat, Judaeos autem cultu Dei in nationes elatos, observatione legis in Christum superbos recusat; tandem diutina captivitatis attritione, et male vivendi continuatione satis convicti, vocatione Eliae et Enoch convertentur. Gentes autem tam fidei quam morum erroribus in dies depravatae, Antichristo dignae duce, circumcisione vocata subvertentur. Nisi quod et de gentibus quidam [Col. 0977D] praeclari Antichristo resistent, et de Judaeis nonnulli ignobiles obedient; utrique pauci, quia, cum plenitudo gentium introierit, tunc omnis Israel salvus erit (Rom. II, 21) . Cum enim ad fidem fuerint assumpti ex gentibus quot praeordinati sunt ad salutem, tunc per fidem, quae per dilectionem operatur, et plenitudo Judaeorum ad salutem assumetur, et tamen aliqui eorum adhaerebunt [Col. 0977D] Ita Ambrosius, Chrys. et ipse Hieronym., q. 11 ad Algasiam. Antichristo. Unde Dominus Judaeis loquens ait: Ego veni [Col. 0978A] in nomine Patris mei et non accepistis me; si alius venerit in nomine suo illum accipietis (Joan. V, 45) .
Quod autem etiam gentes Antichristus occupabit, et quo merito, Prophetam non latuit. Dicit enim: Constitue, Domine, legislatorem super eos, ut sciant gentes quoniam homines sunt (Psal. IX, 21) . Ideo enim latorem pravae legis [Col. 0977D] Aug., ad hunc psal. versum. Antichristum suscipiunt, quoniam more hominum stolide se habuerunt. Quemcunque Antichristus sibi seduxerit, Christus ut aiunt revocare non curabit: nam, cum plenitudo gentium introierit, tunc omnis Israel salvus erit (Rom. XI, 26) ; quasi diceret: Post vocationem gentium et non prius, vocatio erit communiter Judaeorum. Et quid est cum plenitudo gentium introierit, tunc omnis Israel salvus erit, nisi quod non prius [Col. 0978B] Israel plenarie salvus erit; sed tunc quando completa erit vocatio gentium? Itaque post vocationem plenariam Judaeorum nulla restat assumptio gentium; assumptio quippe gentium suum tempus habet ante assumptionem Judaeorum. Quod si nemo gentium assumitur post communem vocationem Judaeorum, cum regnum Antichristi Judaeorum vocationem sit secuturum, nemo eorum quos regnum Antichristi, de gentibus occupaverit salutem habebit. Quod si sanctam Scripturam, ubi de hujusmodi rebus agitur, consulimus, neminem omnino deceptum ab Antichristo, rediturum inveniemus.
[Col. 0978C] [Col. 0977D] Aug., XX De civ., c. 29; l. IX De Genes., c. 6; II De pecc. orig., c. 23; I De pecc. merit., c. 3. Elias et Enoch, alter post diluvium, alter ante, in paradisum assumpti sunt, exspectantes, ut quemadmodum Joannes Salvatoris antecessit adventum et demonstravit; ita et ipsi Judicis adventum suo praeconatu ante finem mundi annuntient; quatenus omnes primo contra Antichristi conflictum, postmodum, contra judicium praeparari festinent. Hi duo quoniam absque cibi et potus sustentatione (cum tamen neque esuriunt neque sitiunt) imo quoniam eos nulla omnino molestia attingit, multo melius creduntur habere quam nos, multoque minus quam habituri sunt. Habent nimirum felicitatem tanto loco condignam, sed sperant in coelo longe pretiosiorem [Col. 0978D] Aug., XX De civ., c. pen. 83, q. 58; IX, De Genes., c. 6, etc.; l. II Q. Evang., q. 33; ad Duicit., q. ult. . Hi juxta praedicationem [Col. 0978D] Christi triennio pauloque amplius, verbo Dei insistentes, creduntur reducturi corda filiorum ad patres, id est Judaeorum ad fidem patriarcharum; et confirmaturi, et praemunituri Ecclesiam Dei contra jam jamque venturam mundi immutationem. Nimirum tunc Judaeos post longam captivitatem ab undique ad terram suam traditio [Col. 0978D] V. Tertul. De anima., lib. De Antichr. apud Aug., etc. Aug., XX De civ., c. 29. est redituros; ubi verbum fidei audient, atque suscipient, ubi ab Antichristo ibidem sedem regni usurpaturo [Col. 0979A] tormenta tanquam boni athletae Christi fortiter sustinebunt. Interim autem mala habebit gens illa misericordiam tandem consecutura. Unde Dominus: Erit enim pressura magna super terram, et ira huic populo, et cadent in ore gladii, et captivi ducentur in omnes gentes, et Jerusalem 267 calcabitur a gentibus, donec impleantur tempora nationum (Luc. XXI, 24) . Haec utique pressura et ira usque hodie populo illi per omnes gentes disperso durat; non tamen in aeternum durabit. Unde post ordinem pressurae, de misericordia subjungitur, Donec impleantur tempora nationum, id est donec plenitudo gentium intraverit, ut sic omnis Israel salvus fiat, et quasi ad solium propriae nativitatis gavisurus redeat.
[Col. 0979B] Quid est ergo quod in Propheta Judaei de Deo aiunt: Et non nos cognoscet amplius? (Psal. LXXIII, 9.) Utique non Judaeos regno antiquo restituet, sed ut Christiani fiant, reducet [Col. 0979D] Tertul., supra, c. 50. . Inter primos autem Elias et Enoch, peracto officii sui curriculo ab Antichristo tanquam rationibus suis incommodi, interficientur et in plateis jacentes sepeliri prohibebuntur, ne qua fiducia sit resurrectionis quam praedicaverant, neque illorum imitatio sit aut in doctrina aut in vita, quos miseros universi cernant. Post mortem autem illorum (quae futura circa initium existimatur regni Antichristi) in sua pace circa tres annos et dimidium, subjugato sibi prius variis modis mundo, regnaturus putatur. Quo ergo [Col. 0979C] numero Christus praedicavit, eo adventus sui praecones praedicare voluit, eodem Antichristum tyrannidem exercere permittet, ut quod Christus triennio adstruxit, triennio authenticos per viros affirmet; triennio quoque pravitas Antichristi, sed frustra, impugnet [Col. 0979D] V. librum De Antichristo apud Aug. inter spuria, t. IX. . Cribratio namque illa duplex, quae et persequendo et falsis miraculis, sive mundi bonis blandiendo attrahit, qualis ab origine nulla fuit (atque ideo qui resistent maxime inter sanctos futuri sunt), purgamenta foras usque excutiet, triticum autem intus tantum concutiet. Sed quoniam, nisi breviarentur dies illi, non salva fieret omnis caro (Matth. XXIV, 22) ; persecutionis onus brevitate temperatur. Cito enim post regnum, illum Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui (II Thess. II, 8) , id est potentia jussionis suae, sive per se, sive per Michaelem [Col. 0979D] Augustin., supra . Occidetur autem, ut doctores tradunt, in monte Oliveti in papilione et solio suo, illo in loco contra quem Dominus ascendit in coelum.
Ante hujus nequissimi adventum praecedet discessio [Col. 0980A] primum, ut gentes a Romanorum discedant principum imperio; post a fide, atque ita a spirituali Romanae Ecclesiae imperio. Haec discessio signum erit diei Domini, sed praeveniet Antichristi tempus. Unde Apostolus, illis qui timebant quod dies Domini instaret, tali ordine locutus est: Ne quis vos seducat ullo modo, quoniam nisi venerit discessio primum, et revelatus fuerit homo peccati, filius perditionis qui adversatur et extollitur supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur, ita ut in templo Dei sedeat ostendens se tanquam sit Deus (ibid., 3, 4) . Nimirum antequam dies Domini adveniat, suo tempore completa accessione, aderit discessio; qua impleta, aderit ille iniquus homo, totus peccati, filius perditionis vel diaboli, qui perdit homines, [Col. 0980B] vel quod ipse perdendus, et alios perdens; qui adversatur, imo Antichristus dicitur et extollitur efferendo se super omne quod dicitur Deus, ut dii gentium vel sancti, aut quod colitur sicut Deus Trinitas; ita ut ostendens se tanquam sit Deus, Dei sedeat in templo, id est in [Col. 0979D] Ita Theodoret. II Thess. II, et Hieron ad Algas., q. 11. Ecclesia, vel in templo a Romanis [Col. 0980D] Ita Iren. Hippol. et Cyrill. Hierosol. Damasc. l. IV, c. 28, etc. destructo, quod tunc Judaei reaedificabunt. Et qui Judaei, nisi illi qui circa illud tempus Jerosolymam de diversis mundi partibus sunt confluxuri?
[Col. 0980D] Utrumque proponit Aug., XX De civit., c. 19. Hoc ergo restat tantum, ut qui tenet, nunc teneat, donec de medio fiat: et tunc revelabitur ille iniquus, id est qui tenet nunc fidem, teneat, donec refrigescat; quod erit eam de medio fieri, id est de [Col. 0980C] medio mundi tolli. Vel, qui detinet illum, id est potestas Romae ad quam adhuc omnes undique quasi ad caput confluunt; sive, accessio quae nondum completa est, detineat, donec 268 utraque tollatur de medio, vel donec iniquitas, quae modo est mystica et occulta (nam Mysterium jam operatur iniquitatis [ibid., 7] ) fiat de medio, id est, quasi aliquid de communibus, ut non erubescat homo adulterari, sicut nec ambulare; et tunc parata sibi sede, digno se mundo revelabitur ille iniquus; cujus, teste Apostolo: Est adventus secundum operationem Satanae (ibid.) ; quia diabolo instigante totum faciet; non tamen sine sensu ut phrenetici, qui, ut Doctores aiunt, culpam non habent de malis [Col. 0980D] Aug., XX De civit., cap. 19. . Secundum quam operationem Satanae, in omni [Col. 0980D] virtute et signis, et prodigiis mendacibus, et in omni seductione iniquitatis, his qui pereunt, in omni virtute, humanae potestatis et divitiarum. Unde: Omnium inimicorum suorum dominabitur (Psal. X, 15) . Signis et prodigiis, majoribus et minoribus; mendacibus, quia non vera, ut videtur, sed per magicam artem phantastica, vel si vera, Dei permissione ad mendacium trahunt, quia mendacium confirmant, id est eum esse Deum; in omni seductione, quoniam [Col. 0981A] minis, blanditiis et omnibus modis ad iniquitatem seducet: Dixit enim in corde suo, non movebor a generatione in generationem sine malo [Col. 0981D] V. Aug. ad hunc psal. IX. . Quasi diceret: Nonnisi malas per artes sublimari possum super omnes. Secure male agit, quoniam: Non est Deus in conspectu ejus (Psal. X, 4) . Quare non est in conspectu ejus? Secundum multitudinem irae suae non quaeret. Usque adeo turbati erit animi, ut non quaerat in quantis exacerbavit Dominum peccator? Inquinatae sunt viae illius in omni tempore, vitae scilicet suae: In omni tempore, id est comparatione omnium temporum, nullum unquam est tempus in tantum inquinatum, ut Antichristi vitam bene perspectam non arbitretur foediorem. Et tamen: Auferentur judicia Dei a facie; aut enim non attendet, aut [Col. 0981B] non credet. Variis in eodem psalmo modis varia illius nequissimi malitia detegitur, illos comprehensura, et sibi illectura solos qui pereunt; salvandos modo lenibus, modo asperis aggressura. In neutro tamen proficiet, virtus enim divini consilii suos mavult ab illius iniqui faucibus defendere, quam delusos inde abstrahere.
Illo interfecto non statim veniet Christus; sed, ut ex Daniele intelligitur, concedentur electis qui titubaverunt, non autem ceciderunt in persecutione illa, dies quadraginta quinque ad poenitentiam; quantum post, penitus ignoratur. Quod si omnis seductio Antichristi his fit qui pereunt, patet quod [Col. 0981C] nulla his futura est qui salvabuntur. Item si solis electis poenitendi spatium conceditur, nulla ministris Antichristi venia speretur, qui potius in vanis illis gaudebunt diebus, ducentes uxores et convivantes: Cumque dixerint pax et securitas, tunc repentinus eis superveniet interitus (I Thess. V, 3) . Et quis nisi ille unde Propheta de Domino loquens, ait: Ignis ante ipsum praecedet? (Psal. XCVI, 3) . Et iterum: Ignis in conspectu ejus exardescet (Psal. XLIX, 3) , qui devorabit terram cum germine suo, montium quoque fundamenta comburet (Deut. XXXII, 27.) Nimirum et antequam Judex appareat. Quanquam nonnulli locum hunc aliter explicant. Ignis Judicii, ut putatur, praecedet; et postquam apparuerit in conspectu praesentiaque ejus, idem ignis exardescet, [Col. 0981D] quo universum mundi germen et universa terrae aedificia cum animalibus in cinerem convertentur. Tunc fluenta aquarum, quae diversis mundi partibus, sive hominum usui, sive telluris irrigationi discurrunt, quiescent; unde illud: Mare jam non est (Apoc. XXI, 1) . [Col. 0981D] Aug., XX De civit., c. 16. Tunc quoque ignis iste noster nostris subserviens necessitatibus, nullus erit, unde et illud: Lux lucernae non lucebit tibi amplius (ibid. XVIII, 23) . Revera tamen ignis remanebit, verum non hoc in loco, neque hoc in officio. Ita et aqua alibi, et ob aliud.
[Col. 0982A] Constat autem, exceptione hac habita, ignem atque aquam extremo ardore omnino, juxta Scripturas, 269 dissolvendos; reliqua autem in meliorem esse mutanda formam, dicente Scriptura ore Petri: Elementa calore solventur (II Petr. III, 10) ; duo ut melius sint, unde: Vidi coelum novum et terram novam (Apoc. XXI, 1) ; duo ut omnino non sint, ut ignis et aqua. Quod aqua sit abitura et ibi aiunt contineri: Prae confusione sonitus maris et fluctuum (Luc. XXI, 25) , mare enim cum fluctibus abiturum, sonum efficiet confusum de coelo. Unde aves coeli non dubium quin diluvio perierint, et igne periturae sint. Unde tantum aiunt [Col. 0981D] August., XX De civit., c. 16 et 18. ignem in aere ascensurum, quantum ascendit diluvium. De superioribus autem coeli coelorum, quaestio apud [Col. 0982D] Magist., IV, dist. 47. [Col. 0982B] quosdam est an igne perituri? sed sive igne sive aliter, perituri videntur, quoniam de ipsis dixisse Propheta videtur, Ipsi peribunt; praecedit enim, et in principio, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli [Col. 0982D] Aug., ad hunc versum psal. CI: Ipsi peribunt, etc. . Qui terram immotam fundavit, ipse suis manibus, quasi dignius quid, coelos est operatus. Et qui sunt terra digniores, nisi superiores? de ipsis tamen sequitur, Ipsi peribunt; quare autem peribunt? Fortasse quoniam et ibi iniquitas fuit, et totum in melius mundum immutari oportebat. Mutabilis orbis mutabilem propter hominem creatus est; immutationem quoque hominis immutatio sequitur orbis; usque adeo ut terra et aer, sive solus, sive cum coelo pereat: id est formam nobis notam amittat, juxta illud: Initio [Col. 0982C] tu, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli; ipsi peribunt, tandem equidem; interim autem omnes sicut vestimentum veterascent. Pereunt itaque secundum formam, terra autem in aeternum stat secundum substantiam. Sed non tantum secundum vetustatem pereunt, verum et in novitatem transeunt: transeunt, quoniam Dominus ait: Coelum et terra transibunt (Matth., XXIV. 35) ; in novitatem, quoniam scriptum est: Vidi coelum novum et terram novam (Apoc. XXI, 1) . Unde Propheta; et sicut opertorium mutabis eos (Psal. CI, 27) ; nimirum opertorium dum mutatur, innovatur. Sequitur, Et mutabuntur (ibid.) , quoniam mutata nequaquam denuo mutabuntur. Talis autem [Col. 0982D] erit innovatio mundi qualis innovato congruat homini.
Ultimus autem ignis tandiu durabit quandiu fidelium purgationi opus erit. Hoc in igne vivi morientur, et per illum qui tunc venturus est judicare vivos et mortuos, mortui resurgent, juxta illud: Omnes quidem resurgemus (I Cor. XV) . Quales? audi quod paulo post sequitur: Mortui resurgent incorrupti. Omnes quidem resurgemus (ibid.) , [Col. 0983A] quoniam et qui vivi reperientur [Col. 0983D] Aug., l. XX De civit., c. 20, et epist. 80. Sed ambigit in resp. ad III qu. Dulcitii. Fulgent., De fide, c. 3. , in igne morientur, et post mortem sicut et alii mortui resurgent. Resurgent autem incorrupti tam boni quam mali; unde sequitur: Et nos immutabimur, quasi diceret: Incorruptio communis est; immutatio autem nostra, id est sanctorum est. Sancti ergo per se immutantur in glorificationem; pariter cum malis resurgunt, in corporis integritatem et membrorum plenam restitutionem, sive enim defectu naturae, seu qualibet mundi occasione, quidpiam humanae defuerit quantitati, resuscitatoris omnipotentia totum restaurabit [Col. 0983D] Aug., Enchirid., c. 91, ser. 4 De verbis Domini. .
Duo nimirum faciet resurrectio: quae viventibus defuerant, supplebit; quae post mortem quolibet modo dissipata sunt, restituet; ita ut oculus ad [Col. 0983B] oculum, pes ad pedem, singula denique membra quae in hoc mortali statu existunt, ad se tunc redeant, eruntque eodem in ordine, et eadem partium suarum absolutione. Si quid tamen vitiosum in membris hic est, ibi utique corrigetur; quidquid vero naturae consonat, tunc solidabitur; quod vero deformitate cujuspiam membri aut absentia, natura deficiens nunc decolorat, gratia procul dubio tunc reformabit, quod deest reparato, aut ex solitis corporum excrementis, aut, quod stabilius certiusque existimo, ex adjunctis; ut qui omnia creavit ex nihilo (neque enim vult modo corpora nisi ex aliquo), ipse 270 ex membris et his vicinioribus quae sunt, formet ea quae non sunt; ita sapienter et potenter, ut ex eo quod erat, id [Col. 0983C] fiat quod non erat, et tamen post factum, id unde est factum, propriam recuperet quantitatem. Ita Dominus post sublatam de latere Adae costam, replevit carnem pro ea. Sapiens itaque Deus, non quasi nescius, cadaverum minutias quantumlibet dispersas confuse ac sine ordine recolligens, alias aliis applicat corporibus atque membris; potens Deus, non quasi invalidus, id quod hic mutilum deformeque est, tale sine permanere. Lingua divitis quae hic servierat gulae, comitique ejus loquacitati, in inferno cruciatur incendio flammae. Quamobrem, nisi quia quisque eo praecipue in membro cruciandus est apud inferos, quo praecipue membro Deum offendit apud superos? Itaque singula membra [Col. 0983D] quod apud nos delinquunt, id eadem in inferno luunt. E contra fortasse sancti [Col. 0983D] Aug., De civit., ser. 22, c. 20. Enchirid., [Col. 0984D] c. 91. qua parte sui magis pro Domino laborant, in ea a Domino majorem coronam exspectant [Col. 0984D] Ambros., in XXIV Lucae. . Itaque prima merces est mentis, secunda corporis. Absit ergo ut quod modo est lingua, in futuro sit oculus, ne alter usurpet debitum, neuterque quod suum est obtineat! Singula igitur membra, aut ad sua redibunt nomina, aut alienis, in praemium, persolventur nominibus. [Col. 0984A] Sed membra sua minima amittent nomina; Job namque de Deo dicit: Quem visurus sum ego ipse, et non alius, et oculi mei conspecturi sunt (Job XIX, 27) . Ego ipse, eadem anima, eodem corpore. Et non alius, non transpositione membrorum, non confusione diversus; quod in parte ostendit dum subjungit: Et oculi mei conspecturi sunt. Quid est oculi mei conspecturi sunt, nisi ii quos nunc habeo oculos, tunc conspicient? Itaque quod est hic oculus, ibi quoque idem, et non aliud, erit oculus. Unde similitudinis argumento consequitur, quod reliqua quoque membra propria resument nomina.
Si Christus resurrexit et nos resurgemus. In certitudinem nostrae resurrectionis Apostolus Dominicam [Col. 0984B] inducit resurrectionem. Itaque sicut ex illa certi sumus de nostra, in illa scrutemur qualis erit nostra. Nimirum sicut apostolica auctoritas certos nos facit quod si Christus resurrexit, et nos resurgemus (I Cor. XV) , ita veritas rei asserere videtur quod, quemadmodum Christus resurrexit, et nos resurgemus; ut Christi resurrectio nostrae sit non causa solum, verum quoque et exemplum. Nemo est qui audeat fateri aliud corpus aliave membra, seu aliter ordinata, quam ante mortem Christum suscepisse per resurrectionem. Crucifixus enim obiit, is sepultus est, idem resurrexit, eamdem omnino (quantum ad carnem) resumens substantiam, alteratam autem quantum ad gloriam. Quis neget idem futurum in his quoque [Col. 0984C] quos in igne ultimo constat morituros, et ita, ut [Col. 0984D] Aug., sup. init. cap. Hieron. ad Miner. et Alex. Fulgent., De fide ad Petrum, c. 3; Ambr., super I Thess., IV, Mag., IV, d. 43, § 5. aiunt, ut, dum obviam Christo in aera rapientur, in ipso actu moriantur et resurgant? Nonne ergo id maxime decet, ut quod impletum est in capite, implendumque speretur in non modica parte membrorum, idem omnibus assignetur, ut omnes pariter resurgant alterati, et non contra Job alii?
Omnium communis est sententia, quod procreatio filiorum originem trahat ex semine parentum, non alterius sed amborum, ut sint filii hominum, [Col. 0984D] non sicut Christus filius hominis, sumentes materiam ex utroque, non altero.
Plerisque placet, sive in utero, sive inde egressis, incrementa aliunde venire. In utero, ex humoribus uteri; natis, ex alimonia; ut tantum sit increscentibus augmenti, quantum ex cibis in humanam vertitur substantiam. Unde in homine 271 toto minima portio est ex parentibus, minima quoque ex proprioribus, nulla ex remotioribus. Nullatenus enim fieri potest ut [Col. 0985A] particulae a corporibus Adae et Evae generando separatae admodum paucae ac parvae omnibus distribuantur hominibus, ita ut inde unusquisque vel atomum obtinuerit; praesertim cum juxta hanc sententiam semen humanum in sua parvitate permaneat, tantum autem sibi aliena quaedam assumens, ex assumptis quantitatem compleat hominibus debitam. Homines ergo primi de humo facti sunt, posteri autem, sed remotiores, neque ex humo, neque ex primis, sed tantum ex cibis facti sunt.
Alii dicunt [Col. 0985D] Hugo Victor. l. I De sacr., part. VI, cap. penult.; Lombardus, II Sent. dist. 30 et dist. 18. quod sicut costa Adae, res utique parva, formata est in integram Evam, rem utique longeque majorem, nullis tamen extrinsecus adminiculis, nullis additamentis, unde magnum quid fieret, assumptis; ita quoque semen parentum usque [Col. 0985B] ad virilem adolescit quantitatem, virtute ejus id agente qui omnia creavit ex nihilo, qui paucos panes atque pisciculos in millium satietatem multiplicavit; virtute tamen sola ex nihilo omnia: mulier ex costa; virtute autem et natura procreatio fit humana. Haec sententia fomenta pueritiae dicit, ignem, balnea, vestes, cibum quoque atque potum; haec interius, illa fovent exterius. Verumtamen, sicut nec illa in humanam vertuntur naturam, ita neque ista; imo juxta Dominicam sententiam omne quod intrat in os, in ventrem vadit, et per secessum emittitur (Matth. XV, 17) . Itaque, sicut tota Eva prius in costa coarctabatur, ita universa potestatis copia in lumbis Abrahae, in lumbis Adae continebatur. Parva erat [Col. 0985C] costa, et tamen transivit in magnitudinem; parvum quoque semen parentum, et tamen propagando transivit in multitudinem filiorum. Nihil aliud est Eva, nisi quod fuit Adae costa; neque aliud est universitas hominum, nisi quod praecessit primorum in lumbis parentum. Haec sententia gaudet dicere, nihil nisi humanam substantiam resurgere; altera minime abhorret porcinam carnem aut ejusmodi alimoniam, in humanam tamen substantiam conversam, aut solam resurgere, aut ex maxima parte.
[Col. 0985D] [Col. 0985D] Mag., sup. Sed si resurrectio unicuique sua restituet membra, num usque adeo, ut Adam redeat costa? Sed jam non est Eva, ut ad parentes redeat effusio seminum, sed jam nulli existent filii; et erit Adam in resurrectione solus; quod absit! Omnes enim resurgemus (I Cor. XV, 51) . Aut secundum alteram sententiam, nihil habebunt filii in substantia sua, quod ante habuerint parentes in sua quod item absit! Nam, sicut juxta Apostolum, in lumbis Abrahae Levi erat quando decimas solvit (Hebr. VII, 5) , ita et in lumbis Adae omnes erant quando peccavit. Unde, ut ita dictum sit, sicut Levi in Abraham ipsi [Col. 0986A] Melchisedech decimas juxta Apostolum exsolvit, ita juxta ipsum in Adam omnes peccaverunt. Universi ergo secundum quemdam modum mortales in lumbis Adae exstiterunt, et id immortales amissuri sunt? Sed Dominus unum hominem fecit et ex illo conjugem formavit, ut quicunque nascendo succederent non se diversis, sed uni tantum principio obnoxios attenderent, atque ita, in sua homines natura auctoritatem unius principii atque unitatem, schismate procul pulso, discerent venerari diaboli respuentes exemplum, qui schismate inducto, alterum post Deum inducere conatus est principium. Si autem Eva non ex Adam, verum ex altera procreata esset materia, unitas principii minime posteris commendaretur. Si item sunt nonnulli, qui ita constent [Col. 0986B] ex materia escae, ut nihil contineant ex Adam atque Eva, nonne sic quoque diversitas, imo 272 multiplicitas inducetur principiorum, ut paucissimi partim ex Adam materiam contraxerint, plures omnino aliunde, alii ex aliis cibis, alii ex aliis? Neque enim semen quod ex primis prodiit parentibus, nisi more costae augeatur, ulla poterit ratione omnes diffundi per homines. Itaque ubi semen defecit, omnino ex aliena homines facti sunt materia, peritque tam modo quam in futuro unitas principii a Domino commendata.
Multum ergo rationabilius arbitror parentum semen ad costae imitationem sua ex se per Deum adipisci augmenta, ut neque partim, neque prorsus, homines constent alia de materia quam parentum; [Col. 0986C] et ita fuerint omnes omnino in lumbis parentum primorum, constetque unum principium. Sed sive ita sit, sive aliter, id tamen creditur quod quaedam in homine sunt ad remanendum, quaedam vero ad recedendum. Adam enim costam habuit ut inde mulier fieret, non ut iterum resumeret: Deus enim pro ea carnem collocavit. Item ex parentibus semen abscedit, non utique ut redeat, verum ut inde procreatio filiorum subsistat.
Num caetera omnia restituentur quae a corporibus sanctorum dilabuntur, sive sanguinem fundendo, sive capillos vel ungues praescidendo, seu crebris aegritudinum exhalationibus, quae corpus validum saepius invadunt, tenueque relinquunt? Sed exhalando [Col. 0986D] partes corporis in aera languore dilabuntur, si convalescendo in corpus alimenta convertuntur; alioquin sicut alimenta, cum adsunt, id efficiunt ut corpus nullo extrinsecus assumpto, verum in seipso augeatur et maneat; ita quoque cum fomenta desunt, causa fortasse sunt quare corpus in seipso tenuetur et deficiat, non autem quod ab eo pars ulla expellatur quae alibi existat.
Aiunt [Col. 0986D] Aug. praecipue notat Ench., c. 89 et XXII De civit., cap. 19. omnia quae abscedunt reducenda, non tamen ita ut necesse sit unumquodque ad illam partem corporis redire in qua prius fuit, ne sit nimia crinium unguiumve densitas aut prolixitas, similiterque [Col. 0987A] in caeteris quaedam ex nimietate deformitas contemplantibus se ingerat. [Col. 0987D] Mag. IV, d. 44, § 2 et seqq. Unde existimant quia quod in corpore mortalium praecessit, illud totum ad resurrectionem occurrat; ita tamen ut quidquid in suo loco indecenter se haberet, aliorum suppleat indigentiam membrorum. Sed tot tantaque apud quosdam fiunt excrementa, ut non solum id inde fieri queat, verum etiam plus toto homine longe longeque. Sed si in consilio Dei est nihil humani corporis in terra remanere, credibilius [Col. 0987D] Eadem sentit D. Th., et qui post eum in Sententias scripserunt. putaverim ad sua unamquamque rem reduci, ut quidquid hic quaelibet pars corporis continuerit, ibi receptura sit, Deo id agente, ut multa et nimia, pauca et minima in quemdam reducantur modum resurrectioni commodum. Ita infantuli resurgent magni; nimii [Col. 0987B] quoque modificati. Ita qui in membris suo carent numero, aut modo, aequabilem reperturi sunt numerum atque modum. Sed opus esse non videtur ut humana substantia quae integra de nobis abiit, superflua sua et in vita abjecta resumat. Nonne quod jugi concubitu nocturnisque polluendo illusionibus effluit, satius est abesse simul cum illo semine quod in humanam formatur naturam? Dentes pueritiae projectos, nonne vanum est resumere illis qui maturae aetati aptiores sortiti sunt? Alia quoque singulos relinquent viventes quae necessaria his minime videntur qui integri hinc abscedunt; praesertim cum nemo sit qui id affirmare audeat, quanquam neque quisquam sit qui id ipsum negare praesumat, Dominum videlicet Jesum plus sumpsisse corporis resurgendo [Col. 0987C] quam deposuit in cruce moriendo, nisi forte illud quod circumcidendo praeputatum est. Sed praeter id credibile est more humano multa quoque alia Dominico etiam a corpore separata. Potest utique esse, si ita placet Deo, ut Christo et suis omnia restituat; resurrectio autem nihil plusquam mortis habuit tempus. Verum utrumlibet sit, nihil resurrecturus, aut minus habebit, quam decet, 273 aut plus. Sed neutrum affirmo, tertium potius credo; videlicet quod ex omnibus quae mortalis hic status humanae substantiae subtraxit necessaria sint resumenda, superflua autem relinquenda, quatenus corpora resurgentium id totum resumant quod prosit plenitudini, id totum relinquant quod minime opus sit resumi.
[Col. 0987D] [Col. 0987D] Aug., XXII De civit., cap. 19. Verum id, quod nec capillus peribit, exigere fortasse videtur ut nihil omnino relinquatur; ubi sit intelligendum ita sanctis minime defutura majora, quibus nec minora deerunt. Perit oculus ubi non perit capillus, quatenus capillos resurrectio creditur habitura, non tamen capillorum superflua: capilli enim omnes numerati sunt, non tamen conservati. Quod de capillis arbitramur et de caeteris membris.
[Col. 0988A] [Col. 0987D] Mag. IV, d. 44, § 1. In resurrectione, ut aiunt, tantae staturae singuli erunt, quantam quisque naturaliter, aut in aetate triginta annorum habiturus erat, si praeventus est morte, aut ea aetate habuit, si decrepitus mortuus est. [Col. 0987D] Haec ex Aug. habet Anselmus sive auctor [Col. 0988D] Com. in Paul. ad Eph. IV, V. Aug., XXII De civ., c. 14-16, etc. Erunt ergo homines alii aliis aequales, majores atque minores, aliter atque aliter, quomodo mundi eos decursus protulit differentes. Unde Apostolus de resurrectione agens, ait: Donec occurramus omnes in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi (Ephes. IV, 13) : omnes enim, non quidam occurrent salvandi Domino in aera; non utique pueri, sed in virum perfectum venturi, ut sit quisque perfectus numero membrorum et debita magnitudine. Dum in virum perfectum dicit, muliebri sexui [Col. 0988D] Aug., XXII De civit., c. 17. non contradicit; verum de viris docet, [Col. 0988B] quod de mulieribus persimile intelligi oportet. [Col. 0988D] Fulgent., De fide, c. 3. Venturi sumus in virilem perfectionem, illam utique quae perducat usque in mensuram aetatis plenitudinis Christi; non utique in mensuram Christi, quoniam erunt eo tam majores corpore quam minores. [Col. 0988D] Aug., ibid., cap. 15. Aetas plenitudinis Christi triginta anni sunt, tunc enim, sicut Christus, ita omnis homo plenitudinem humanae sortitur naturae. Hujus mensuram tricenariae aetatis universis resurrectio restituet.
Sed hujusmodi quantitas cujusmodi nanciscetur qualitatem? Miseram in perfidis, gloriosam in sanctis. Unde Apostolus ait: Salvatorem exspectamus [Col. 0988C] Dominum nostrum Jesum Christum, qui reformabit corpus humilitatis nostrae configuratum corpori claritatis suae (Philip. III, 20) . Quae ergo est sua ut innotescat nostra? In Transfiguratione exemplum futurae claritatis praemonstravit, dum resplenduit facies ejus sicut sol, vestimenta autem ejus facta sunt alba sicut nix (Matth. XVII, 2) . Clarius nitidiusque exemplum resurrectionis inveniri non potuit. Vestimenta sunt sancti, quae facta sunt alba sicut nix, cum facies ejus resplenduisset sicut sol. Nam quanto sol splendore et decore transcendit nivem, tanto Christus sanctis omnibus est gloriosior. Gloriosi erunt sancti, verumtamen gloriosior est Christus; sancti enim sicut nix, Sanctus sanctorum sicut sol. Nemo tamen sanctos in resurrectione arbitretur vestiendos. [Col. 0988D] Christus quas in mundo vestes habuit, in mundo dimisit. Adam ante culpam nudus exstitit, nunquam vestiendus si nunquam deliquisset. Unde apparet quod qui in paradiso adhuc animalis veste minime indigebat, multo minus factus spiritualis indumento indigeret in coelo. Tanti namque decoris exstitit servans obedientiam, futurus longe excellentioris post peractam, ut si indutus fuisset, potius veste [Col. 0989A] contexerit cernenda, quam celaverit turpia; honestas ergo et sufficientia resurrectionis indumenti haud eget, aut occultatione aut defensione. Neque enim ideo in Transfiguratione Dominica vestimenta facta sunt alba sicut nix, ut quidquam tale intelligatur futurum in resurrectione; verum ideo ut candore vestium decori insinuaretur resurgentium.
[Col. 0989D] Mag., IV, d. 49, § 1, 4, n. 5. Sicut autem inter Christum et 274 sanctos distantia est in claritate, ita quoque inter sanctos alii aliis erunt in resurrectione praestantiores. Unde Apostolus: Alia claritas solis, alia claritas lunae, et alia claritas stellarum: stella enim a stella differt in claritate; sic et resurrectio mortuorum. Seminatur in corruptione, surget in incorruptione: scilicet et immortale et impassibile seminatur in ignobilitate, surget [Col. 0989B] in gloria; seminatur in infirmitate, surget in virtute (I Cor. XV, 41) ; scilicet cui nihil noceat. Seminatur corpus animale, surget spirituale [Col. 0989D] Aug., De fide et Symbol., c. 6; l. XIII De civ., c, 20. et l. XXII, c. 21 et 91; Ench., c. 91. . Non dicit spiritus, ut corpus vertatur in spiritum, quod tamen [Col. 0989D] V. Hierony. ep. ad Pammach, contra errores Joan. Hierosolymit. quidam putant. Contra quod Dominus post resurrectionem discipulis ait: Palpate et videte quoniam spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere. Non, inquam, dicit Apostolus: Surget spiritus, sed spirituale, quia spiritui plene subdetur, nec jam repugnabit. Surget igitur spirituale, ita transiens in naturam spiritus, ut fiat agile, leve, cibis aut veste non egens (Luc. XXIV, 4) . Juxta exterioris gloriam hominis, gloria quoque dabitur, et interiori, ut qui plus habet in corporis decore, plus quoque habeat in Dei visione; et qui plus de Deo [Col. 0989C] sentit, plus quoque in notitia rerum capiat. Unde Apostolus: Instructi in charitate, et in omnes divitias plenitudinis intellectus, in agnitione mysterii Dei Patris Jesu Christi, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Coloss. II, 2) . Nimirum instructi in agnitione Dei, per hoc veniunt in omnes divitias, id est copiam; intellectus pleni, ut perfecte de humanis et divinis habeant intellectum, ut de anima et de supernis spiritibus. In agnitione Dei, non dico quantum ad opera, sed mysterii Dei, ut sciatur quod est secretum et a paucis cognitum de essentia Dei Patris Christi, ut sciatur quod alia persona sit a Filio, quamvis idem in substantia cum eo. Ad quam agnitionem quisquis tendit, ad Christum [Col. 0989D] tantum recurrat. Quanto enim quisque in fide appropiat Christo, tanto magis ex Christi ditatur thesauro. Quod si juxta augmenta fidei notitia augetur, quanto magis celsiores specie, celsiores fient rerum omnium cognitione.
Duplex autem resurgentium claritas, altera corporis, altera mentis, aliorum alia. Hae sunt in domo Patris Christi multae mansiones. Ibi erunt, Qualis et coelestis, tales et coelestes (I Cor. XV, 48) ; qualis Christus, tales Christiani, sicut hic sunt: Qualis [Col. 0990A] terrenus, tales et terreni. Qualis Adam, tales ab ipso proficiscentes, si tamen: Sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem coelestis. Ut sicut veteres in Adam praecessimus, consequenter in Christo innovemur.
[Col. 0990D] Mag. IV, d. 43, § 2. Ignis autem in quo omnium resurrectio futura est, ut dictum est, ante adventum Judicis videtur venturus; cujus ardore, omnibus qui vivi reperientur exanimatis, tunc tandem tempus videtur ut juxta Apostolum: Ipse Dominus in jussu et in voce archangeli, et in tuba Dei descendat de coelo (I Thess. IV, 15) . Quare tunc tandem? constat quod in tuba Dei desendet de coelo. Tuba vero tunc (si tamen [Col. 0990B] videtur habitura locum) quando mors omnium praecesserit. Quare autem tunc? Quoniam ideo tuba intonabit, ut mortui resurgant. Unde subjungitur: Et mortui qui in Christo sunt, resurgent primi; deinde nos qui vivimus qui relinquimur simul rapiemur cum illis obviam Christo in aera, et sic semper cum Domino erimus (ibid.) . Mortui qui interim secundum animas in Christo sunt, id est in Christo quiescunt, licet incremati (quoniam de illis dubium esse poterat) ut mirabilior sit resurrectio, Resurgent primi, quia nos qui vivimus, qui residui sumus in adventu Domini, non praeveniemus eos qui dormierunt; sed potius, ut dictum est: Resurgent primi, deinde nos qui vivimus, qui relinquimur, id est illi de vobis qui vivi erunt, et residui omnibus praecedentibus vel [Col. 0990C] tormentis Antichristi, unde sunt dignissimi, et, ut aiunt, in passionibus similes apostolis: 275 Nos, inquam, qui vivimus, qui relinquimur, simul rapiemur cum illis. Quid est illi resurgent primi; deinde nos simul cum illis rapiemur, nisi quia illorum resurrectio prior, nostram posteriorem exspectabit? Utique absque difficultate; quoniam [Col. 0990D] Haec August., l. XX, cap. 18, De civit., sed aliis verbis. hoc erit incendium mundi sanctis, quod fuit caminus tribus pueris. Et demum simul rapiemur cum illis in nubibus.
[Col. 0990D] Mag., dist. 47. Quanta resurgentium levitas corporum, quae in nube ascendent de diversis mundi partibus venientia invicem obviam sibi, obviam quoque Christo descendenti in aera de coelo! Unde post illud: Ascendit ad coelos, sedet ad dexteram Patris [Col. 0990D] omnipotentis: subjungitur: Inde venturus judicare vivos et mortuos [Col. 0990D] Aug., Enchir., c. 55. . Vivos quos ignis judicii inveniat, vel justos mortuos ante ignem vel injustos. Itaque, ut Apostolus ait, ipse Dominus, id est in propria persona descendet de coelo, non humilis ut prius, sed in jussu; id est jubens voce sui ipsius archangeli, videlicet Michaelis, quae faciet resurgere mortuos; quae dicitur tuba, quasi manifesta, videlicet quia sicut tuba in bellis, ita tunc inimicos debellabit. Et sicut tuba in festis, amicos ad solemnitatem [Col. 0991A] aeternae gloriae invitavit. Haec eadem vox potest ita dici tuba. Tuba enim erit magna vox angelorum: quae eadem erit tuba Dei, quia Christi; vel quia Deus dabit efficaciam. Quam efficaciam? [Col. 0991D] Aug., ep. 120. De gr. Novi Test. cap. 34. Mag., IV, d. 43, § 2. Audi Apostolum: Ecce mysterium dico vobis, omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur. In momento, in ictu oculi, in novissima tuba; canet enim tuba, etc. Omnes ergo, ut dictum est, tam boni quam mali resurgent; sed non omnes in immortalitatis et impassibilitatis gloriam immutabuntur. Quae ergo mora erit in resurgendo? utique parva; ut enim mirabilior sit resurrectio, omnes resurgent in momento, sed quoniam in momento est mora, quasi corrigendo subdit, in ictu oculi. Id est quam cito erit visa, vel percipitur a palpebra, [Col. 0991B] id est in summa celeritate.
Sed per quid fiet resurrectio adeo festina? Per tubam; id est vocem magnam et manifestam, post quam non erit alia. Haec [Col. 0991D] Aug., supra eodem cap. 34. tuba est clamor; unde dicitur: Clamor factus est, Ecce sponsus venit (Matth. XXV, 6) . Tubae nomine aliquod evidens et praeclarum signum dicitur, quod vos archangeli et tuba Dei alibi dicitur, et vox Christi in Evangelio, quam audient mortui et procedent [Col. 0991D] Aug., ad hunc ejusdem psal. versum. : unde Propheta ad Deum loquens ait: De coelo auditum fecisti Judicium (Psal. LXXV, 9) ; et alibi: Advocabit coelum desursum et terram (Psal. XLIX, 5) , id est Justos qui sunt superiores, et peccatores. Ad quid? Discernere populum suum (ibid., 4) . Quid illa discretione [Col. 0991C] fiet? Exsultabunt Sancti in gloria (Psal. CXLIX, 5) . Mali autem quid? Terra tremuit et quievit (Psal. LXXV, 9) . Nimirum terreni pavebunt, et ab his quae hic chara habuerunt quiescent.
Sed si omnes in ictu oculi sunt resurrecturi, quomodo alii prius, alii resurgent posterius? In ictu oculi singulorum resurrectio fiet: non tamen ideo necesse est ut posteriorum atque primorum resurrectio simul fiat. Utraque nimirum in ictu oculi futura est: verum altera in altero, altera fortasse in altero. Potest quoque fieri ut priores et posteriores, prius atque posterius in uno eodemque ictu oculi resurgant. Unus atque idem oculi ictus prius habet et posterius. Asseverant tamen nonnulli [Col. 0992D] V. Auctores supra. , nec absurde forsan, primis resuscitatis et sursum raptis, [Col. 0991D] reliquos adhuc vivos simul cum resuscitatis in aera rapiendos, ipsoque in raptu morituros et resurrecturos. Quod fortasse Apostolus insinuabat dicens: Mortui qui in Christo sunt resurgent primi; deinde nos qui vivimus simul rapiemur cum illis (I Thess. IV, 16) . Quid est enim, deinde nos qui vivimus simul rapiemur cum illis, nisi quod illi resurgent primi? deinde, id est post illorum resurrectionem, id est adhuc viventes simul cum resuscitatis sublevabimur; ut jam ressuscitati et adhuc morituri, simul ascendant. Itaque prius resurgent mortui [Col. 0992A] quam vivi, sed non prius ascendent [Col. 0992D] V. Hier. ep. ad Minerium et Alexandr. Aug., XX de Civit. cap. 20. . Et quoniam teste Apostolo: Omnes quidem resurgemus, (I Cor. XV, 51) , omnes quoque moriemur. Non enim est resurrectio nisi a mortuis. Unde Apostolus, Sed dicet aliquis: Quomodo resurgent mortui? quali autem corpore 276 venient? (I Cor. XV, 35.) Quasi diceret: Non patitur ratio ut mortuus reviviscat, aut, si id contingit, ratio minime est ut aliud quam prius fiat. Alicui respondet Apostolus, et priori quaestioni prius. Insipiens, tu quod seminas non vivificabitur nisi prius moriatur (ibid., 36) . Quasi dixisset: Mortales non aliter immortalitate vivificantur nisi prius moriantur. Nimirum quasi futurae segetis mortalitas semen est immortalitatis.
Quod autem resurrectio alterius est gloriae, nihilominus [Col. 0992B] tamen ejusdem substantiae Apostolus declaravit dum subjunxit: Et quod seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum; Deus autem dat illi corpus sicut vult, et unicuique semini proprium corpus. (ibid., 37,, 38) . Similiter utique corpus hujus dejectionis longe differt et quasi nudum est a decore futurae venustatis quam unicuique dat Deus sicut vult; ut quomodo distat granum ab illo quod ex se crescit, ita differat hoc corpus ab illo quod resurgit; differat utique in gloria, non tamen in substantia. Sicut enim unicuique semini proprium datur corpus, ut tritico tritici, hordeo, hordei; ita nobis nostra restituentur antiqua.
Si ergo simul cum jam resuscitatis nondum mortui sursum rapiuntur, cum omnes sit necesse resurgere, [Col. 0992C] neque sit resurrectio nisi ex morte; merito dicitur in ipso raptu mortem futuram atque resurrectionem. Neque enim id differri decet, usquequo in aere consistant jam cum Christo. Si autem resurrectio antiquorum, vitam inveniet praesentium, necesse est circa ipsa ultimi ignis exordia ipsam fieri resurrectionem. Nam si quae mora fieret, primorum resurrectio ultimos viventes non inveniret; mortalium enim vita in igne non diu subsistere valet. Constat autem quod resurrectio non prius erit, quam tuba resurrectionem factura intonuerit. Id vero, quoniam Dominus est in tuba de coelo descensurus, non prius erit quam Judex advenerit. Dominus ergo neque ante ignem neque diu post [Col. 0992D] ignem videtur de coelo discensurus. Ideo non ante ignem, ne tuba in qua et cum qua descendet, ante ignem sonet, et per sonum suscitatorem mortuorum resurrectio fiat (contra omnium opinionem) ante et extra ignem; cum potius in igne resurrectionem fieri sentiant: quatenus illaesi per ignem transeant purgati, purgandi vero, ut auctores tradunt [Col. 0992D] V. Aug., XXI de Civit. c. 26, circa med. , tandiu in igne erunt, quandiu in eis quid purgandum erit. Unde Apostolus: Uniuscujusque opus manifestum erit, dies enim Domini declarabit quia in igne revelabitur; et uniuscujusque opus quale sit ignis [Col. 0993A] probabit. Si cujus opus manserit, quod superaedificaverit mercedem accipiet. Si cujus opus arserit, detrimentum patietur. Ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem (I Cor. III, 15) . Qui super fundamentum fidei virtutes aedificant, alii purissimi hinc abeunt, alii cum quibusdam noxis mortiferis: sed cujusque opus pro nutu suo nunc agentis, dies Domini (qui post mortem incipit) secundum merita judicantis, per ignem purgatorium, aut interim aut ultimum, quale sit, declarabit. Qui enim ex opere manserit incrematus in igne, hic plene bonus est, quoniam mercedem accipiet. Cujus vero opus est cremabile, detrimentum patietur in igne: ipse tamen salvus erit, sed per ignem. Dominus ergo non ante ignem videtur descensurus.
[Col. 0993D] Mag., 4, d. 43. Sed dicet aliquis, tubam non ante ignem sonituram, Dominum vero ante sonitum descensurum. Sed cum descensus Domini ad hoc tendat, ut primo resurgant mortui, postea judicentur; ad quid ante veniret? Num quia venturus est judicare, non solum vivos et mortuos, sed et saeculum per ignem? Sed quomodo constat quod in voce Archangeli, et in tuba Dei descendet de coelo, videtur descensus simul cum 277 tuba. Sed si tuba fit cum adventu, utrumque autem post ignem, quomodo venturus est judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem? Si ignis ante saeculum invaserit, quomodo Christus [Col. 0993C] post veniens, saeculum per ignem judicabit? Num per, pro in, praepositio pro praepositione ponitur? quomodo in Apostolo his verbis: Si enim credimus quod Jesus mortuus est et resurrexit, ita et Deus eos qui dormierunt per Jesum adducet cum eo? per Jesum (I Thess. IV, 13) , id est in Jesu. Eos namque qui dormierunt in Jesu, id est, mortui sunt in fide Jesu, non solum suscitabit, verum etiam adducet cum eo in coelum, ut sint cum eo in eadem beatitudine. Vel de coelo corpore nondum descendens, sententia incendii quodammodo praeveniet judicare saeculum per ignem.
Placet fortasse cuipiam Dominum in tuba de coelo descendentem, tunc et non prius ignem inducere mundo, et in igne mortuos suscitare, et suscitatos [Col. 0993D] simul cum vivis sublevare, quatenus adventus Domini praecedat, et ex advenientis auctoritate mox incendium succedat, tubam cum incendio strepentem resurrectio mortuorum repente prosequatur, usque adeo festinanter ut adhuc vivos homines illius temporis inveniat. Et quod tubam indilate resurrectio sequatur, videtur exigere ratio causae quam efficacissimam negare nefas est. Unde Apostolus postquam praemisit Canet enim tuba (I Cor. XV, 52) , indilate subjunxit: Et mortui resurgent. Sed si tuba sit cum igne, ignis autem post adventum, quomodo per adventum? Ergo Dominus prius descendet, post tubae sonus fiet. Sed quomodo tunc in tubae sonitu descendet? Num quoniam descensus in [Col. 0994A] sonitu metam est habiturus, ideo rite descensus in sonitu pronuntiatur futurus?
Sed constat quod ultimus ignis tandiu durabit quamdiu purgatio fidelium postulabit. Quod si extra corpora animae sicut nunc, ita quoque tunc sunt expurgandae, oportet utique ut aut resurrectio differatur communiter omnium, quousque et hae tandem expurgatae, simul cum aliis corpora in tuba Dei diu jam post inflammationem mundi sonante resumant; aut prius resuscitati moram in igne faciant exspectando resuscitandos, vel praeveniant ascendendo nescio quam diu post ascensuros. Sin autem aliter se habuerit satisfactio poenitentium, [Col. 0994B] quoniam et aliter se jam habebit status omnium rerum, scilicet ut in ultimo igne, animae in corporibus jam suscitatorum luant quidquid in corporibus prius deliquerunt mortalibus; illud utique continget, ut ex resurrectione jam immortales, non diu tamen sed tandem [ fort. nondum] futuri impassibiles, ad tempus, more damnabiliter immortalium tormenta ferant. Quod si erit, qualiter res se habebit? Num ipsi diu ante resurgent quam alii, ut in igne permundentur; quatenus tuba bis sonet? Sed unde hoc probabitur, aut sine intermissione a poenitentium usque ad sanctorum resurrectionem? Sed et hoc ubi invenitur? Nimirum sibi invicem conjungendae videntur tuba et resurrectio.
Sin autem resurrectio jam emundatorum et adhuc [Col. 0994C] mundandorum, simul est celebranda: quid potius est tenendum quam ut purgati mox obviam Christo in aera rapiantur, aliis in igne usque ad peractam remanentibus purgationem, judice utrique parti quod ea dignum est distribuente? Et quoniam non est credere Christum, cum parte suorum una parte suorum altera relicta, coelos conscendere, cum potius ituri sunt mali prius in ignem aeternum, et tandem 278 boni in vitam aeternam; ita ut, sicut mali simul omnes in ignem, ita boni simul omnes in vitam: fateri oportet ut tandiu cum sanctis suis Dominus in aere commoretur, donec dux totum ad se congregaverit exercitum, et dux fiat convivator, miles conviva: quod utique credi absonum nequaquam [Col. 0994D] est.
Si tamen cuiquam id absurdum aestimatur, ut judex ante veniat quam judicium agat, quasi non sit inchoatio judicii, mundum incendere, in incendio mortuos suscitare, suscitatos alios tanquam reos in igne cruciare, juxta illud: Inflammabit in circuitu inimicos ejus (Psal. XCVI, 3) , alios tanquam poenitentes purgare, alios per rogum sanctitate meriti illaesos ad se sublevare; et quasi tantum id contineat judicium ut ista hinc, illa inde proferatur sententia: Ite, maledicti, in ignem aeternum; venite, benedicti, percipite regnum (Matth. XXV, 41) ; si cui, inquam, id absurdum videtur, Dominum scilicet universam poenitentium moram in aere exspectare [Col. 0995A] quasi usquam sit turpe Deo esse, et quasi judex omnipotentis misericordiae, suos nequeat, si ita fieri conveniat, quantocius expurgare, quid ipse de adventu judicis dicet? Num quod ignis ante eum praecedet (Psal. XCVI, 3) , et post praecedentem quantum convenit, tuba succedet; virtute cujus facta resurrectione omnes pariter in igne commorentur, boni sine laesione, mali in tortione, poenitentes vero, ut, sicut dictum est, a labe peccati excoquantur, mundatione facta tunc tandem judex adveniat. Sed obesse videtur quod Dominus ab Apostolo in tuba descensurus dicitur et cum omnibus sanctis ejus adventurus; ita in adventu Domini nostri Jesu Christi cum omnibus sanctis. Nisi forte ita intelligi debeat quod dictum est: In tuba descendet, [Col. 0995B] ac si diceretur: In praecone descendet. Et quid est: In praecone descendet, nisi praeconem, descensus sui praemittet? [Col. 0995D] Augustin., ep. 120, cap. 34. Itaque forsan dici poterit in tuba descendet, quia tubam descensionis atque judicii praenuntiam ante mittet, juxta illud: De coelo auditum fecisti judicium (Psal. LXXV, 9) , et illud: Mittet angelos suos cum tuba et voce magna (Matth. XXIV, 31) . Forte enim angelos praemittet cum tuba quae auditum fiat judicium.
Potest quoque dici Dominus cum omnibus sanctis adventurus, quoniam ad judicium est venturus de coelo cum omnibus sanctis, id est, sicut omnes sancti. Illi tamen prius ut sonante tuba, sua mox recipiant corpora, et tandem adventui judicis occurrant. Aut cum omnibus sanctis, id est sicut omnes [Col. 0995C] sancti ad judicium adveniet: ipse quidem de coelo descendens, illi autem sumptis corporibus de terra ascendentes, Dominoque descendenti occurrentes, ut interim dum judex erit in descendendo, sancti neque ante neque post, sed tunc contra venientem ascendant: quod velle videntur verba illa Apostoli: Deinde nos qui vivimus simul rapiemur cum illis obviam Christo in aera (I Thess. IV, 16) [Col. 0995D] Aug., XX De civit., c. 20. Venienti quippe ibitur obviam, non manenti. . Non dixit rapiemur ad Christum, quasi alicubi situm; sed obviam Christo, quasi iter facienti. Unde alibi, donec occurramus (Ephes. IV, 13) nos, scilicet de diversis partibus venientes, Christo venienti de coelo.
Sed quamvis tempora generalis incendii atque judicii quod per ignem venturum est, lateant; quoniam quando id futurum sit, hieme an aestate, nocte an die ignoratur, et licet momenta quoque nemo noverit, quoniam qua hora diei an noctis id sit, illud quoque nescitur: unde Apostolus: De temporibus autem et momentis, fratres, non indigetis, ut scribam vobis: ipsi enim diligenter scitis, quia dies Domini, sicut fur, ita in nocte veniet (I Thess. V, 1, 2) . Id tamen certissime per Apostolum constat, quod cum dixerint pax et securitas, tunc repentinus [Col. 0996A] eis superveniet interitus, sicut dolor in utero habenti, et non effugient (ibid., 3) . Post mortem namque Antichristi ministri ejus pacem sibi promittent 279 et securitatem; et teste Domino, Sicut in diebus Noe erit adventus Filii hominis: Sicut enim erant in diebus ante diluvium, comedentes et bibentes, nubentes et nuptui tradentes usque ad eum diem quo intravit in arcam Noe, et non cognoverunt donec venit diluvium et tulit omnes; ita erit et adventus Filii hominis (Matth. XXIV, 37-39; Luc. XVII, 26-28) ; quoniam per incendium omnibus repentinum, repentinus eis superveniet interitus. Repentinus ideo, quoniam, ut dictum est, solum suis intendent voluptatibus. Non tamen sanctis, quibus Antichristi adventus in signum erit. Et hoc quoque quod post inchoatam [Col. 0996B] aut fortasse finitam, statim post tribulationem dierum illorum, sol obscurabitur et luna non dabit lumen suum, et stellae cadent de caelo (Matth. XXIV, 29; Luc. XXI, 25; Marc. XIII, 24) ; ut postquam finita erit illa de qua Dominus ait: Tribulatio magna qualis non fuit ab initio mundi usque modo, neque fiet (cujus enim non concutietur fides cum persecutor pietatis sit operator virtutis? Sed persecutio haec diu non stabit, quoniam tradente Domino, Nisi breviati fuissent dies illi, non fieret salva omnis caro, sed propter electos breviabuntur dies illi (Matth. XXIV, 21, 22) . Utique breviabuntur, nam ut tradunt [Col. 0996D] Aug., XX De civit., cap. 8. , tanta erunt haec mala tribus annis et dimidio), ut inquam, postquam finita erit illa tanta tribulatio brevi subsecuta pace quae sit malis ad securitatem fallaciae, [Col. 0996C] bonis autem ad probationem; statim secundum Matthaeum, sol et luna et stellae ad tempus suo lumine priventur. Quare? Ut sanctis vicinum Domini indicent adventum. Sed mundo innovato majus lumen recipient.
[Col. 0996D] Mag., IV, d. 48, §. 5. Lucas, imo Dominus secundum Lucam de eadem re ait: Et erunt signa in sole et luna (Luc. XXI, 25) , etc. Erunt signa in sole et luna; nam sol vertetur in tenebras et luna in sanguinem, antequam veniat dies Domini magnus et manifestus (Joel. II, 31) . Et in terris pressura gentium (Luc. XXI, 25) ; forte tam propter coelestia, quam propter terrestria signa. Propter quae terrestria? Prae confusione sonitus maris et fluctuum (ibid.) , forte de medio abeuntium. [Col. 0996D] Inde arescentibus hominibus prae timore (ibid., 26) et ex insolitis adventibus exspectatione insolitorum quae supervenient universo orbi (ibid.) .
Sed si exspectatio antecedit, quomodo, juxta Apostolum, repentinus interitus erit? Num juxta saecularium mobilitatem, modo visis signis expavescent, modo securiores voluptatibus acquiescent securitate insana ad interitum praeoccupandi? An quibus sana mens erit soli terrebuntur signis (quippe propter eos factis) aliis tantum admirantibus, et tamen scelerata vita excaecatis negligenter agentibus? Vel insolitus, quia horrendus, maris et fluctuum sonitus, appropinquante [Col. 0997A] jam jamque termino suo, quasi paventium cum caeteris elementis et nutantium, et in igne statim secuturo immutandorum, juxta illud: Elementa calore solventur (II Petr. III, 10) , arefaciet homines prae timore et exspectatione, eatenus securos et dicentes, pax et securitas (I Thess. V, 3) ; jam vero superveniente repentino interitu arescentes [Col. 0997D] Mag. IV, d. 48, § 5. . Nec mirum si in exspectatione districti examinis, qui in mundo floruerunt exarescent, si fides, quae sine operibus viruerat, marcescet? Nam virtutes coelorum movebuntur: angelicae enim potestates tremunt aspectum judicis [Col. 0997D] Vide ep. 80, Aug. ad Hesyc. et ser. 130 De temp. in Append. . Ideo dicit Job: Columnae coeli contremiscunt et pavent adventum ejus (Job XXVI, 11) ; trement angeli, quanto magis homines.
Post signa autem, parva aut nulla futura creditur mora usque ad incendium. Unde apud Matthaeum post signa indilate sequitur: Et tunc parebit signum Filii hominis in coelo; et tunc plangent se omnes tribus terrae. Et videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli cum virtute magna et majestate (Matth. XXIV, 30) . Lucas autem postquam arescere homines, virtutesque coelorum moveri commemoravit, statim subjunxit: Et tunc videbunt Filium hominis venientem in nube cum potestate magna et majestate (Luc. XXI, 27) . Unde arbitrari 280 licet finitis signis, contigue judicium, quod in igne fiet, venturum. Hunc ignem Domini potentia inducet, dicentis: Ignis succensus est in furore meo (Deut. XXXII, 22) .
[Col. 0997C] Hoc in igne, sive maturius, sive post moram, per tubam resurrectio fiet: qua facta sive statim, sive post aliquantum temporis, vel sancti per se, vel simul omnes sancti et poenitentes ascendent ad Dominum Jesum in aera, seu ipsis ascendentibus Dominus tunc primum descendat, seu ante, ut sancti simul cum ipso descenderint, ipso in aere exspectante, illis usque ad corpora transeuntibus, ministerio angelorum. Nubes suscipiet innovatos, ut Christum suscepit: unde Apostolus: Simul rapiemur cum illis in nubibus obviam Christo in aera (I Thess. IV, 16) . In nubibus enim ab angelis simul rapientur immutati et a consortio malorum separati. Qui, quoniam iniquitas sedet super talentum plumbi (Malach. V, 7) , [Col. 0997D] pondere scelerum praegravati in ignis tormento residebunt. Facultas itaque per se ascendendi neque defuit Christo neque resurrecturo defutura est Christiano. Verum angeli gaudent obsequio, sancti honorificentia. Nubes adhibetur non in argumentum necessitatis, sed potentiae.
In ipso igne in quo omnes resurgent, et boni ascendent, communiter omnis caro videbit salutare Dei (Luc. III, 6) . Unde Apostolus: In revelatione Domini Jesu de coelo cum angelis virtutis ejus in flamma [Col. 0998A] ignis dantis vindictam (II Thess. I, 7) . Dominus enim Jesus de coelo veniet cum angelis quorum ministerio virtus Dei apparebit dum bonos eligent, malos foras mittent. Veniet autem qui prius in coelo abscondebatur in revelatione in flamma ignis, id est ut reveletur in flamma ignis. Non autem ita ut sit ipse circumdatus igne, quoniam in superioribus (quo flamma non pertinget; tantum enim creditur [Col. 0997D] Aug., XX De civit., cap. 16. ascensura quantum diluvii ascendit unda) aeris partibus cum suis erit. [Col. 0997D] Mag., IV, d. 47, § 4. Verum ita ut ipse ultra flammas existens, in flamma degentibus appareat. Ubi si vident eum mali: Videbunt enim in quem transfixerunt (Joan. XIX, 37) , quanto magis boni? Ignis iste, ut Apostolus testatur, vindictam dabit his qui non cognoverunt Deum, id est fidem non receperunt; [Col. 0998B] et qui non obediunt Evangelio, id est, non exsequuntur quae receperunt. Verum ne tantum ibi quis puniendos credat, adjungitur: Qui poenas dabunt aeternas in interitu a facie Domini et a gloria virtutis ejus (II Thess. I, 9) . Neque enim post judicium faciem Domini sunt visuri, neque gloriam quam virtus illius sanctis est datura. Quod Apostolus in flamma ignis Dominum ait revelandum, quid aliud insinuare videtur, nisi quod ante mundi inflammationem minime sit videndus.
Verum quandocunque sit revelandus, qualem se videndum exhibebit? Audi verba Domini quae post signa solis, lunae atque stellarum consequuntur, ita: [Col. 0998C] Et tunc parebit signum Filii hominis in coelo, et tunc plangent se omnes tribus terrae, et videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli cum virtute magna et majestate. Et mittet angelos suos cum tuba et voce magna et congregabuntur electi a quatuor ventis (Matth. XXIV, 30) . Nimirum post signa, non tamen statim; quoniam prius videtur orbis inflammandus. Tunc parebit signum Filii hominis in coelo, id est in aere signum [Col. 0998D] Aug., ser. 40 De SS.; ser. 63 ad fratres in erem., ser. 130 De temp. in Append. qui est Chrysost., hom. De cruce et latrone. crucis, ut videant in quem transfixerunt, in vexillum victoriae triumphantis. Et tunc plangent se omnes tribus terrae, sero accusante conscientia. Nec mirum si se plangent, quia videbunt Filium hominis venientem ad judicandum in nubibus coeli: quoniam sic veniet quemadmodum [Col. 0998D] vidistis eum euntem in coelum (Act. I, 11) . Qui primo humilis apparuit, secundo veniet cum virtute magna et majestate. Et mittet, sive postquam venerit, sive potius ante (alioquin tuba missorum resurrecturi, non videntur visuri Dominum in nubibus 281 venientem, sed jam ante venisse); mittet, inquam, angelos suos cum tuba et voce magna tam aperta, et tam intensa quae ubique a mortuis audietur, quam Apostolus [Col. 0998D] Vide supra loca August. tubam Dei et vocem archangeli ait. Cum hac voce angelos suos mittet, aut [Col. 0999A] fortasse illam per eos efficiet: unde [Col. 0999D] Mag., IV., d. 43, § 2. nonnulli eam vocem angelorum dicunt.
Quid vero ministerio angelorum, qui cum tuba mittendi sunt, fiet? Congregabuntur ad judicium electi a quatuor climatibus mundi, oriente, occidente, aquilone, et austro. Unde Propheta ad angelos ait: Congregate illi sanctos ejus (Psal. XLIX, 5) [Col. 0999D] Mag., IV, d. 47, §4. . Officium quoque angelorum in judicio erit, malos in infernum congregare; unde Dominus ait: In consummatione saeculi exibunt angeli (Matth. XIII, 49) . Num per se, an jussu Domini? Imo: Mittet Filius hominis angelos suos. Ad quid mittet? Colligent de regno ejus omnia scandala. Quid est hoc? Separabunt malos de medio Justorum. Quid amplius? Quod mittent eos in caminum ignis. Quid [Col. 0999B] passuros? Ibi erit fletus et stridor dentium. Per fletum quidem oculorum, et stridorem dentium nota veram resurrectionem corporum. Dentes strident qui hic de edacitate gaudebant. Oculi flent qui per concupiscentias vagabantur. Ergo illis in membris quisque punietur ubi deliquit, ut per quam sui partem deliquit ejusdem delicti in eadem parte poenam ferat. Ergo sic quoque constat quod membrorum nulla in resurrectione erit transpositio. Fletus de ardore, stridor dentium de frigore solet excitari, quia ibi transibunt ab aquis nivium ad calorem nimium (Job XXIV, 19) .
[Col. 0999C] Utrum prius erit, an malorum ad inferos praecipitatio, an bonorum in coelos introductio? Audi ordinem: Ibunt ii in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam (Matth. XXV, 46) . Decet enim ut prius inimicos coram omnibus judex, auctoritate omnium [Col. 0999D] Mag., IV, d. 47, § 2. cooperante sanctorum, quos cum Domino constat judicaturos, plaga perpetua feriat, et postmodum amicos palatio inducat.
Sed si auctoritate Christi ituri sunt mali in supplicium aeternum, frustra Origenes [Col. 0999D] Aug., XXI De civit., cap 17. spondet liberationem post multos annos malis hominibus et ipsis daemonibus? Ergo sicut sine fine damnabuntur, ita ante in infernum praecipitabuntur quam sancti coelo invehantur, dicente Domino: In tempore messis dicam messoribus: Colligite primum zizania et alligate [Col. 0999D] ea in fasciculos ad comburendum; triticum autem congregate in horreum meum (Matth. XIII, 30) . Messis dies est judicii, quoniam communiter bonorum ac malorum sublatio tunc erit a nostro mundo, quasi zizaniorum ac tritici in messione, ab agro. [Col. 1000D] V. Aug., ser. 39 De sanctis. Tunc enim jussu Christi, angeli (quorum officium erit malos a bonis semovere, et utramque partem debitis in locis constituere) colligent primum zizania, et alligabunt ea in fasciculos ad comburendum; non in unum fascem, quia pro [Col. 1000A] modo iniquitatis suae unusquisque punietur. Triticum autem congregabunt in horreum Christi, id est in coelestes mansiones; nimirum ministerio angelorum et mali prius ad inferos, et boni postmodum congregabuntur ad coelos, ut suscipiant ii in domo Patris diversas mansiones; illi in inferno, sicut diversi sunt fasciculi, diversas poenas. Tunc justi fulgebunt sicut sol (ibid.) , in decoris splendore et absque defectione. Ibi ergo speciosi erunt filii hominum. Verumtamen Filius hominis, speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV, 3) . Filii hominum ibi erunt potentes, Filius hominis potentior; quoniam Dominus.
In judicio omnes aderunt homines, et unicuique reddatur juxta opera sua. Aderunt et angeli omnes, [Col. 1000B] quippe testes humanorum actuum, sub quorum custodia bene vel male egerunt. Unde Dominus ait: Cum venerit Filius hominis in majestate sua, et omnes angeli cum eo, tunc 282 sedebit super sedem majestatis suae, et congregabuntur ante eum omnes gentes, et separabit eos ab invicem, et statuet oves quidem a dextris, haedos autem a sinistris (Matth. XXV, 31) . Nimirum qui primo tanquam judicandus humilis advenit, secundo tanquam judicaturus in majestate redibit. Et omnes angeli cum eo tanquam ministri cum judice. Tunc sedebit super sedem majestatis suae, id est, regnabit super Ecclesiam, in qua tunc apparebit omnipotentia ejus. Et prius congregabuntur ministerio angelorum, omnis generis, omnis temporis, omnis conditionis, omnis sexus homines [Col. 1000C] ante eum: non utique ideo ut videantur ab eo qui nihil non videt, verum ut eum corporeis oculis videant, quem antea aut nullo modo aut non oculis mortalibus viderant. [Col. 1000D] V. Greg., hom. 20 in Evang. Bed., sup. III, Luc. Aug., conc. 1 in psal. XLVIII, et ser. 65 De divers. Dignum quippe est ut omnis caro videat salutare Dei, quatenus qui in carne aut contemnunt, aut venerantur Salvatorem, in carne quoque intueantur majestate conspicuum; et aut anxientur quod talem, tantum spreverunt, aut jucundentur, quod magnum magnifice venerati sunt.
Constat itaque quod congregabuntur ante eum; sed unde et quo? Quisque ab illo, ubi corpore fuerit, loco; mari suos, terra suos dante mortuos. Congregabitur ad Christum utique in aere quisque qui dignus erit, ut tunc demum sedeat super sedem [Col. 1000D] majestatis suae. De indignis autem quid dicam? Num id erit eos in unum congregari, omnes suis in locis pariter judicem videre? Sed quoniam omnes sanctos ministerio angelorum, ad illum locum ubi Christus in aere apparebit, constat esse congregandos, nihil verisimilius opinor quam quod mali quoque in unum adunentur locum, quandoquidem omnes gentes sunt congregandae, et maxime illuc ubi Christum omnibus cum sanctis super se cernant collocatum.
[Col. 1001D] Mag., IV, d. 48, § 4. Super quam vero mundi partem Christus apparere velit, plane nescio; dicit enim Dominus in Evangelio: Non venit regnum Dei cum observatione neque dicent: Ecce hic, aut ecce illic (Luc. XVII, 20) , id est, neque certum est tempus, neque determinatus locus, quando vel ubi extremum debeat agi judicium. Arbitror tamen quoniam sine dubio sic veniet quemadmodum eum sui viderunt euntem in coelum, illam aeris regionem quam Ascensio Domini decoravit illustratione adventus honorandam, ut qui totum veniet judicare mundum, medium in mundo teneat locum, separaturus eos ab invicem, ita ut statuat oves quidem a dextris, id est confirmet [Col. 1001B] simplices in beatitudine, haedos autem a sinistris, id est petulcos et pravitate olidos in aeterna miseria. Quo merito fiet tanta separatio? Quia ii in membris Christum esurientem et sitientem refecerunt, hospitem collegerunt, nudum cooperuerunt, in carcere visitaverunt (Matth. XXV, 37) . Illi vero hujusmodi facere neglexerunt, id est alii salvantur quia opera misericordiae fecerunt, alii damnantur quoniam talia non curaverunt. Quod si ii pereunt qui bona indigentibus non fecerunt, quid de illis fiet qui magna proximis indesinenter inferunt? Et quidem de his qui res mundi habent, hujusmodi ratio inquiritur, ut praeter curam propriae vitae, intendant fratrum indigentiae. Communiter autem ab omnibus exigitur, ut juxta spiritualium copiam facultatum, [Col. 1001C] inopiam suppleant alii aliorum, juxta illud: Alter alterius onera portate (Galat. VI, 2) . Magnum est corporaliter oppresso quolibet modo subvenire, longe majus est spiritualibus liberalem esse necessitatibus. Ibi charitatis est inchoatio, hic autem consummatio. Ergo esuriens et sitiens justitiam pane verbi est reficiendus, potuque sapientiae refrigerandus, 283 errans in domum matris Ecclesiae revocandus; infirmum in fide assume (Rom. XIV) ; tribulatione aliqua seu carcere tristitiae oppresso subveni compatiendo, vel consolando; omnibus demum modis cuique adnitendum est ut pro competentia personae suae satagat confratribus in quo valet, proficere. Unicuique enim data est manifestatio Spiritus [Col. 1001D] ad utilitatem (I Cor. XII, 7) . Pietas namque ad omnia utilis est, promissionem habens vitae quae nunc est, et futurae (I Tim. IV, 8) . Qui enim saluti omnium studet, inde et hic bonis abundat spiritualibus, et in futuro coelestibus; quippe omnis summa disciplinae nostrae in misericordia Dei est, quam sequens si lubricum patitur, vapulabit. Si quis autem nec solum exercitium corporis habuerit, perennes poenas patietur. Ergo consilium Apostoli sequens exerce te ipsum ad pietatem, Nam corporalis exercitatio ad modicum utilis est (ibid.) . Vigilare enim, jejunare, operari, aliisve modis se fatigare (quae est corporalis exercitatio), ad hoc valet tantummodo ut frenum libidini [Col. 1002A] imponatur, peccatum puniatur, corona futura, prout tantillum rei exigit, augeatur.
[Col. 1001D] Mag., IV, d. 43, § 4. In die judicii omnium erunt manifesta mala et bona, omnibus, quatenus generali omnium judicio omnes judicentur; sancti ad salutem, mali autem ad perditionem. Unde Dominus: Nihil opertum quod non revelabitur, et occultum quod non scietur (Luc. XII, 2) . Cum ergo Dominus judicabit occulta hominum, nequitiae nihil modo opertum est quod tunc non discooperiatur, justitiae nihil modo est occultum quod tunc non sciatur; sententia enim Domini, nihil quod modo latet, latere in futuro sinit. Num id usque adeo universaliter intelligendum est, [Col. 1002B] ut sanctis quibus dabitur notitia Trinitatis nihil prorsus negetur noscendum in creaturis; quatenus comprehendant rerum omnium tam naturas quam eventus? Utique facillimum puto post notitiam Dei posse notitiam habere, si ita opus est, cujusque rei. Quanquam enim interim etiam in coelo dum minus habent, minusque sciunt, tandem tamen plene beandi, plene quoque sperant doceri.
[Col. 1002D] Mag., IV, d. 43. Constat autem omnium operum tam bonorum quam malorum omnibus, ut dictum est, futuram esse reserationem. Utrum autem quorum tecta sunt peccata per poenitentiam, et quorum bona opera finali malitia decolorantur in judicio debeant sub silentio, sicut caritura mercede, reticeri? potest utique recte videri vitia sanctorum, etiam satisfactione [Col. 1002C] deleta, et ab ipsis, quibus tunc oblivio minime videtur competere, memoriter recolenda, et ab aliis, quibus tunc non ora sed conscientia omnium loquatur, intelligenda. Ut enim virtus et benignitas Liberatoris liberatis, imo et aliis ad laudem Dei gratiarumque actionem appareat, ut constet sanctos vitia debellasse, illecebras pravae consuetudinis dirupisse, ipsis ad dignitatem; indignis, quoniam similiter non egerunt, ad accusationem minime [Col. 1002D] Contra Mag. ibid. qui ideo notatur. videtur absonum in judicio quoque culpas sanctorum intelligendas; imo nec bona malorum gesta in judicio videntur celanda, ut inexcusabiles sint qui in eo quod bene per gratiam Dei coeperant, per suae imperseverantiam culpae defecerunt; qui per bona suscepta non pervenerunt ad [Col. 1002D] ulteriora, non superaverunt mala.
[Col. 1003D] Mag., IV, d. 43, § 3. Sed cum mens nostra non aliter multa advertat, nisi cum mora et succedenter, quomodo in judicii unius conscientia omnium capiet gesta? Num dies illa tandiu durabit quoad omnia nostro more [Col. 1003B] subeant animo succedenda? Sed innumera annorum lustra vix sufficere videntur. Sed tunc erunt mille anni sicut dies unus nihil enim tunc difficilius mens nostra facta mille annorum transcurret quam unius diei, facta omnium quam unius; multa quam pauca. Mens enim nostra nobiscum mirum in modum mutanda tantae capacitatis efficienda, ut immensitatem uno et perpetuo contempletur intuitu divinam, nihil mirabitur omnia, ita quod integra singula simul et interminate complecti posse [ f. possit.]. Et quid tantam in universis animi amplitudinem merito universitas exspectet sanctorum. Iniquorum quoque corda eatenus dilatari oportet, ut mala bonave nemo ignoret. Quantum autem ultra sit illis sciendum, dies illa non sinet incognitum.
[Col. 1003C] [Col. 1003D] Mag., IV, d, 48. Hujusmodi cordium propalatio virtute Trinitatis proveniet, quae etiam unicuique juxta opera sua retribuet. Nam si id est Filius facturus, ut vere est, opera autem Trinitatis sicut et voluntas et potestas indivisa sunt; utique quod est singulorum, est communiter trium [Col. 1003D] Aug., I De Trinit., c. 3; l. III, contra Maxim., c. 18, et tract. 21 in Joan. ultra med. . Pater tamen non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio quia Filius hominis est (Joan. V, 22) . Pater non judicat, ut in judicio appareat. Trinitas namque tota solis mundis cordibus debetur cernenda. Sed judicium dat Filio, non quia suo, cum quo pariter omnia habet, sed quia est Filius hominis. Itaque dat Pater auctoritatem, et potestatem judicandi, et in judiciaria [Col. 1003D] majestate omnibus pariter apparendi; non Deo sed servo; non Filio Patris, sed matris. Non tamen est alius et alius, hic et ille, sed aliud et aliud. Una enim est persona, verumtamen una et altera substantia.
[Col. 1004D] Mag., IV, d. 48, § 1, 2, etc. Sed si omnes visuri sunt Christi in judicio humanitatem, ejusdem quid dicendum est de divinitate? Tollatur. [Col. 1004D] V. Aug., I De Trinit., c. 13. Aug., contr. ser. Arian, c. 11, et ser. 13, inter 17, a Paris, additos. «Tollatur impius ne videat claritatem Dei.» impius ne videat gloriam Dei (Isa. XXVI, 10) . Mali tantum videant in quem transfixerunt. [Col. 1004A] Quid de sanctis dicetur? Qui in coelo Deum viderunt, descendentes ad judicium non videbunt? Animae sanctorum extra corpora viderant, quare assumptis corporibus (quippe glorificatis) non videant?
Sed dices: Locum extra coelum non esse hominibus ad videndum Deum. Angeli nihilominus tam extra quam intra coelum Deum vident; cur non et homines, praesertim ii qui jam gloria resurrectionis videntur angelis parificati. Dices fortasse eos qui de coelo ad judicium veniunt, propterea merito Trinitatem in judicio visuros, quoniam ante quoque eam in coelo manentes viderunt. Verum alii, licet boni, exspectabunt, ut aiunt, donec de judicio ad coelum transiens ministrabit eis. Sed jam omnino [Col. 1004B] purgati et resurrectionis gloria honorati, cum Christo glorificato glorificati apparebunt in judicio. Quod designabat glorificatio Christi, Moysi et Eliae ad horam ostensa in Transfiguratione. Quippe Moyses mortuus jam mortuos, Elias vivus adhuc vivos designant veniente judicio reperiendos. Ambo visi sunt cum Domino in majestate; quoniam, quos insinuant, videndi sunt cum judice in glorificatione. Quibus autem glorificatio cum aliis communicatur, quare visio Dei simul cum aliis non datur.
285 Sed dices: Celebratam in monte Transfigurationem, potius Christi et sanctorum designasse gloriosam in coelo conjunctionem; fiat. Sed non negabis, puto, ita omnes salvandos cum Domino cernendos sursum, sicut damnandos deorsum. Nonne cum Domino omnes [Col. 1004C] in aere erunt, qui cum Domino in coelum transibunt? Nonne illos decet apparere in gloria, sicut iniquos in miseria? Nam quomodo inter gloriosos cum Domino quis poterit esse inglorius? Nonne potius: Cum Christus apparuerit vita nostra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria? (Coloss. III, 4.) Apostolica autem sententia Colossensibus, et per ipsos omnibus directa neminem nisi perdendum excludere videtur, qui aut cum Christo non sit, aut absque gloria sit. Et quando id erit? Cum Christus apparuerit. Quando autem apparebit nisi cum ab occulto prodiens se in judicio cernendum omnibus praebebit? Qui ergo erunt in judicio gloriae aliorum participes, quomodo visionis Dei, quam habebunt reliqui, fient [Col. 1004D] expertes, cum ab ea solos excludat impios Scriptura, dicens: Tollatur impius ne videat gloriam Dei? (Isa. XXVI, 10, juxta LXX.) Ergo commune aliquid dicendum videtur. Et quid potius quam ut ii qui obviam Christo in aera rapiendi sunt, ex quo ad ipsum ventum erit, cum ipso pariter clarescant corpore, splendeant mente habentes carnem decore sibi debito conspicuam, spiritum visione Dei illustrem. Oculi enim corporei licet sperent longe fieri perspicaciores quam sint, intra corporea tamen vim suam obtinebunt, jus suum spiritibus relinquentes, ut [Col. 1005A] oculis corporeis solum corporea patescant, spiritualibus etiam spiritualia manifesta fiant. Magni ergo exteriores; verum ut nihil ultra fines suos valentes; majores intimi, quippe jus suum integre et nihilominus alienum occupantes. Ergo: Videbit omnis caro salutare Dei (Luc. III, 6) . Verum: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) , non solum in coelo, verum et prius in judicio. Cui contrarium illud videtur: Et transiens ministrabit illis (Luc. XII, 37) , juxta expositionem quorumdam asserentium quod post judicium Christus judex transibit, cum a cognitione humanitatis quae in judicio videbitur, ad cognitionem divinitatis post judicium suos elevabit; quam futuram, ut aiunt, claritatem videbunt justi, prius sublatis impiis. Ergo secundum eos [Col. 1005B] transitus erit ministrantis, quasi a ferculo in ferculi ministerium transeuntis. Nimirum ferculum piis erit magnum gloriosae revelatio humanitatis; maximum, gloriosissimae manifestatio divinitatis. Illud fiet in judicio; istud post judicium aiunt futurum in coelo.
Potest tamen, ut puto, melius intelligi non ministerii transitus, sed loci; dum de judicio ad regnum rediens sua claritate fideles, quod etiam dici solet, satiabit. De aere ergo in coelum transitus erit, sed transiens quoque suis ministrare non cessabit. Et in quo nisi in aeternae beatitudinis epulo? In judicio ergo et postmodum, solus tollatur impius, ne videat gloriam Dei (Isa. XXVI, 10, juxta LXX) .
Fortasse transiens suis ministrabit, dum aliud alii, unicuique videlicet juxta opera sua dabit. Una [Col. 1005C] utique est domus Patris; verum: In domo Patris mansiones multae sunt (Joan. XIV, 12) , quoniam una est omnibus visio Dei, sed juxta singulorum augmenta meritorum augetur singulis atque variatur.
[Col. 1005D] Mag., IV, d. 47, § 3. V. Aug., in psal. XLIX, LXXXVI et CXXI, et De civit., l. XX, c. 5. Greg., l. XXVI, Moral., c. 20. Bed. hom. De S. Benedict. Tam in salvandis quam in damnandis duplex erit ordo. Nam filiorum gehennae alii sunt de quibus jam dicitur: Qui non credit jam judicatus est (Joan. III, 18) . Alii quorum judicium usque ad finem differtur, de quibus dicetur: Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) . Nimirum alii jam praecogniti sunt ad perditionem, alii perdentur utique; verumtamen id ignoratur usque ad examinationem. [Col. 1005D] Quod enim interim nonnullum latet, latere tandem omnino nullum patet. In sanctis quoque quorumdam jam salus scitur, quorumdam autem usque ad finem nescitur, fidei enim Christianae professores illorum salutem jam novimus, qui omnia pro Christo reliquerunt: 286 unde Dominus illis qui eum secuti omnia reliquerunt ait: In regeneratione cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super sedes judicantes, etc. (Matth. XIX, 28 .) Quippe quando ii qui hic generantur ad mortalitatem, regenerabuntur ad immortalitatem, cum videlicet forma servi quae judicata est, judiciariam exercuerit potestatem; [Col. 1006A] tunc ii qui omnibus relictis secuti sunt Christum, cum ipso judices erunt. [Col. 1006D] Aug., sup. Per duodecim sedes universitas judicantium; per duodecim tribus universitas judicandorum intelligitur. Qui vero substantiam mundi possident, recteque, uti videntur, ii salvabuntur; sed salvatio interim occultatur. Ergo salutem illorum novimus qui omnia pro Christo reliquerunt, et illorum non novimus qui sua reservaverunt. Ita tamen ut illorum salutem non semper, sed frequentius; istorum autem nonnunquam, sed rarius intelligamus: nimirum plures de istis non tamen omnes; pauciores ex illis et tamen multiplices debentur perditioni. Unde Propheta: Cadent a latere tuo mille et decem millia a dextris tuis [Col. 1006D] Aug., sup. psal. XC, ad hunc versum. . Ad latus Dei quasi familiares videntur [Col. 1006B] pertinere ii qui omnibus relictis, divinis se mancipaverunt obsequiis; ad dexteram vero, qui aliquanto minus domestici, illi qui licita habentes recte videntur uti. Sed et de his cadent mille, et de illis decem millia, quoniam et ex his multi, et ex illis plures defecturi sunt.
Sic quoque forsan longe major numerus ex his qui res mundi habent; quippe longe pluribus debetur saluti, quam ex illis qui omnia relinquunt, quoniam multo pauciores sunt. In paucioribus tamen certior salutis sententia est; in pluribus incertior, quoniam illi se Deo magis [Col. 1006D] Nota votorum monasticorum excellentiam. obligare solent; isti vero minus. Et propterea eorum qui bene agunt, qui omnia relinquit suo modo jam judicatus est, videlicet ad salutem; qui sua reservat, nondum judicatus est, quoniam [Col. 1006C] quod de illo, ut in hac vita potest, propter eminentem vitam cognoscitur, hoc de altero propter saeculi multiplicationes ignoratur; atque ideo dicitur quod qui relinquunt omnia et sequuntur Dominum, ii cum Domino judices erunt; qui vero licita habentes recte utuntur, judicabuntur. Illis promittit quod cum Domino judicabunt, quia pro eo omnia reliquerunt. Istis quod regnum percipient, quia opera misericordiae juxta copiam facultatum impenderunt. Pars ergo utraque magna; verum major prima. Prima judicatura jam scitur, altera judicanda et discutienda an ad salutem pertineat exspectatur. Unde Dominus his qui pro eo omnia reliquerant, in praesenti dixit quod secum judicarent. Promisit autem quod in die [Col. 1006D] judicii aliis diceret: Venite, benedicti Patris mei: percipite paratum vobis regnum a constitutione mundi. Esurivi enim, et dedistis mihi manducare etc., (Matth., XXV, 35) . Certum ergo est secum judicaturos, quibus dixit quod secum judicarent; de aliis ignoratur, donec venite, benedicti audiatur. Ergo duplex, ut dictum est, ordo hominum omnium est: alter jam judicatorum, alter jam judicandorum.
Sed si in sanctis quidam judicabunt, quidam judicabuntur, quid est, quod omnium communiter sanctorum, divina id insinuante Scriptura, extremum videtur esse judicium? Ait enim: Judicabunt sancti [Col. 1007A] nationes (Sap. III, 8) . Et item: Dominabuntur eorum justi in matutino (Psal. XLVIII, 15) . Sancti enim qui id sunt, quando justi sunt judicabunt usque adeo quod dominabuntur eorum quos judicabunt, scilicet eos qui nationes, id est, quales nati sunt, imo persaepe deteriores persistunt. Quando ergo judicabunt? In matutino, id est finita [Col. 1007D] Aug., ibid.: «Mane apparebit id est cum saeculi hujus incerta transierint.» hujus ignorantis et saeculi culpabilis nocte. Scriptura neminem sanctorum excipit, quis ergo excipiet? praesertim cum Propheta hic de judicio generaliter dicat: Gloria haec est omnibus sanctis ejus (Psal. CXLIX, 9) . Sancti ergo si omnes judicabunt, quomodo aliqui, imo major pars judicabuntur [Col. 1007D] Mag. IV, d. 47, § 2. V. Richa. a S. Victore aequalem Pulli, l. De judiciaria potest. ? Num judicabunt, et judicabuntur? Utique verum aliter atque aliter. Judicabunt enim auctoritate dominii nationes; nihilominus tamen [Col. 1007B] judicabuntur, quoniam ad ordinem judicium [ vel judicii] pertinere tunc scientur. Nisi forte quosdam coelestis aulae consortes praerogativae merito aliis praecellentes, nomine sanctorum, 287 atque justorum specialiter censeri conveniat, atque hos et non reliquos judices cum Domino appellare [Col. 1007D] Ita Mag., IV, d. 47, § 3, sub fiu. ; cui magis evangelica, quam supra posuimus, auctoritas consentire videtur.
Sed sive omnes, sive majores judicaturi sunt mundum, ipsum judicare mundum quid est? Et quidem mortalium more judices sunt, quorum officium est aut judiciariam proferre sententiam, aut [Col. 1007C] illi in quem prolata est, manu ministrorum inferre poenam. Dominus quoque aeternae erit prolator sententiae, inquiens his: Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) ; et illis: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum (ibid.) Non quod opus sit [Col. 1008D] Mag., IV, d. 47, § 1. strepitu locutionis, verum quod ita fiet ex auctoritate judicis. Utique fiet Domini mandato angelorumque ministerio. Dominus igitur merito judex vocatur qui et sententiam judicii profert, et poenam sive praemium per ministros infert. Sancti cum Domino, imo sub Domino, judices erunt; Gladii enim ancipites in manibus eorum (Psal. CXLIX, 6) , quoniam potestatem verbi Dei accipientes, cum Domino judicabunt, ad faciendam vindictam in nationibus, increpationes in populis (ibid.) . Increpationes, [Col. 1007D] ut cum Domino quisque increpet malos, inquiens: Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) . Vindictam, ut pauperes qui erant derisui, vindicent in superbos usque adeo quod dominabuntur eorum justi in matutino (Psal. XLVIII, 15) . Ad alligandos reges eorum in compedibus, et nobiles eorum in manicis ferreis. (Psal. CXLIX, 8) . Quippe, ligatis manibus et pedibus, projicientur in tenebras exteriores (Matth. XXII, 8) . Itaque sancti judicum more cum principali judice et judiciariam proferent sententiam [Col. 1008A] et ministerio angelorum inferent poenam; recte judices appellandi, qui ex officio, quam scient et alii, dabunt ipsi soli capitalem sententiam; qui etiam regum et nobilium. Pedes et manus quodammodo ligabunt; quodam item modo projicient in tenebras exteriores, dum ex eorum auctoritate decreti, pristinos pedum atque manuum, imo quoque omnium membrorum usus amissuri, ab angelis in tenebras projicientur exteriores.
Sed notandum est quod Dominus et bonos judicaturus est, et malos, tanquam venturus judicare vivos et mortuos, id est, utrique parti reddere juxta opus suum. Sancti autem tantum in malos suum exercebunt, juxta Scripturas judicium, hoc est, judicium conscriptum [Col. 1008D] August., ad hunc psal. CXLIX locum. , id est, a Scripturis [Col. 1008B] multis tractatum. Unde Apostolus: Nescitis quod angelos judicabimus (I Cor. VI, 3) . Hoc judicium ne quis solis attribueret apostolis, subjungit Propheta: Gloria haec est omnibus sanctis ejus (Psal. CXLIX, 9) .
[Col. 1008D] Mag., IV, d. ult., § 5 et 7. Post judicium autem mali in supplicio sine fine permanebunt, sicut in voluptate beata boni. Perspicacem autem sanctorum intuitum latere non poterit inferorum status, ut doceatur ex miseris quam bene factum sit sanctis. Miseri quoque sanctorum gloriam scient, non tamen cernent, deficiente visu, ut bona nec videant, manente sensu, ut ex non habitis doleant. Utraque autem suum [Col. 1008C] plene pars cognoscet statum, ut nihil desit alteri ad laetitiam, alteri vero ad moestitiam. Horum mala, illorum autem bona plene prosequi, mortalium nequaquam potest esse ingenii, quoniam nostri corporis bona, aut mala nimium, imo ultra sensum nostrum transcendunt illa. In gehenna tamen calor miseris erit atque frigus; utrumque nimium, utrumque infinitum. Ibi invidia, superbia caeteraque interioris hominis inquinamenta erunt quaecunque super terram praecesserunt. Qualis enim quisque in fine vitae suae invenitur, talis et post vitam perseverabit: arbor enim ad quam partem ceciderit ibi jacebit. Unde damnatis a Domino dicitur: Qui operamini iniquitatem (Matth. VII, 23) . [Col. 1008D] [Col. 1008D] Mag., IV, d. 50, § 1. Nam et apud inferos mala hic exercitio 288 operum facta animo indesinenter fiunt. Cum enim ad inferos descenditur, habitus mentis male constitutae pejoratur, sicut habitus mentis apud nos bene constitutae, in coelo melioratur. Necesse enim est in inferno, quemque tam fieri deteriorem quam miseriorem, sicut econtra in coelis tanto meliorem quanto beatiorem. Opera quae habitus mentis membrorum instrumentis hic parturit aut bona aut prava, ibi non erunt. [Col. 1008D] Mag., IV, d. 49, § 5. Ergone in coelo minus erunt [Col. 1009A] boni quoniam bonitatem sine bonitatis operibus habebunt? in gehenna minus mali, quoniam malitiam absque malitiae operibus obtinebunt? Opera bona, quoniam sunt laboriosa in coelo non erunt, ne quid felicitatis imminuatur, et quoniam non est opus ut ibi meritum augeatur. Opera item mala, quoniam sunt malis voluptuosa, in inferno non erunt, ne quo miseria leniatur. Habitus tamen mentis, id est malitia vel bonitas cordis, quoniam videtur tunc consummandus, nihil minus videtur tunc vigere, quam si fieret ut opus; quoniam perfecta voluntas faciendi reputatur pro opere facti. Et item quoniam Deus usque adeo bonus est in se ut melior fieri nequeat ex operatione; universi quoque tanti in futuro videntur in suo statu futuri ut nihil [Col. 1009B] incrementi videatur dari ex superadditione operandi. Modo autem merito operum bonorum aut malorum, interior bonitas, aut malitia crescit et roboratur. Habitus enim mentis ex se opera profert et per ea hominem usque in summum provehit, aut in profundum vitiorum demergit. Inde est quod vitiis et virtutibus dediti, suo quisque in proposito [Col. 1010A] majores assidue fiunt atque firmiores. Cujus rei ad expressionem Dominus Jesus, cui nihil est difficile, post primi suscitationem mortui, reliquos qui busdam facultatibus generalibus suscitavit, qui aliorum praeter morem hominum tanta bonitate adhuc etiam mortalis, quoniam idem erat Deus, videtur enituisse, ut quamvis jugiter bene egerit, bonitati tamen ejus nihil accreverit.
Mali in inferno nivis et ignium contrarietate cruciati, quoniam erit tempus eorum in saecula (Psal. LXXX, 16) , nullum omnino remedium sperabunt. Boni quorum incessanter adesse festinant tempora (Deut. XXXII, 35) , sicut eorum quorum erit participatio in idipsum (Psal. CXXI, 3) , nullum timebunt casum, apud quos aliud et aliud non inveniet [Col. 1010B] locum, quoniam perseverabit in idipsum: fuisse et futurum esse nemo dubie inter eos cogitet, sed esse tantum admiretur; quoniam ibi nihil praeteribit, nihil venturum erit. Quod enim ibi est, semper ita esse necesse est. Apud inferos temporum varietas intelligatur, ubi tormentorum mutabilis miseria perseverabit.
Observationes ad libros sententiarum Roberti Pulli
Adam, teste Augustino, omnis res gignit id quod ipsa est; equus equum, homo hominem, Deus Deum. Alludit Pullus ad hunc Augustini locum, tom. X, De verbis Domini in Evangel. Joannis, sermone 51, ubi probat eos injuriam inferre Patri aeterno, qui Filium ejus consubstantialem negant. Si ergo Filius alterius substantiae est quam Pater, monstrum generat Pater. Quando enim creatura, id est mulier, parit quod non est homo, monstrum dicitur. Ut autem non sit monstrum, hoc est qui natus est, quod est ille qui genuit, id est homo et homo, equus et equus, columba et columba, passer et passer. Ita etiam Epiphanius haeresi 76, num. 6. Filium omnino genuit, fieri non potest quin Patri sit aequalis ac similis. Quidquid enim gignit, sibi simile gignit; nec solum simile, sed ita aequale, ut sit idem: nam homo hominem generat, Deus Deum. Similia profert iterum [Col. 1009D] Augustinus, homil. 43, inter 50: vide praeterea libro II contra Maximin., c. 6; Cyrillum, l. X Thesauri, et l. II in Joan.
Et illud in Trinitate authenticum, non solum nomina, sed et nominum proprietates confitemur. Indigitat [Col. 1010C] auctor eam Symboli explanationem quae hactenus inter opera D. Hieronymi circumfertur sub titulo explanationis Symboli ad Damasum: quam merito Marius Victorinus rejecit in angulum inter Hieronymi notha. In ea autem sic habetur ad mentem 292 auctoris. Non enim nomina tantummodo, sed nominum etiam proprietates, id est personas; vel, ut Graeci exprimunt, hypostases, hoc est subsistentias, confitemur.
Verum nec a Hieronymo scriptam, nec ad Damasum missam, hinc satis apparet, quod Augustinus eam aperte tribuit haeretico Pelagio, non ad Damasum, sed ad Innocentium papam scribenti. Sic enim, cap. 30, l. De gratia Christi. Pelagius et litteras nuper, et libellum Romam fidei suae misit, scribens ad beatae memoriae papam Innocentium quem defunctum esse nesciebat. Cap. autem 32; et seq. quaedam citat de hoc Pelagii libello, quae de verbo ad verbum in ea leguntur exposit. Crediderim tamen Pullum publico sui temporis errore delusum, existimasse [Col. 1010D] hanc fidei paraphrasin indubitatum esse Hieronymi fetum, cui jam ante Caroli Magni aetatem ascriptam videas, ut constat ex illis De imaginibus libris qui praedicto Carolo tribuuntur. Inscriptam etiam Augustini [Col. 1011A] nomine apud Guillelmum Parisiensem legimus in lib. De peccatis et vitiis, cap. 10. Sed quamvis eam nosset Pullus, ut a Pelagio scriptam, non minus citasset ut authenticam, cum certum sit probatam fuisse a Zolymo papa, illud ipsomet attestante in epistola quarta ad Africanos, quam consule apud Baronium in Annalibus. Sed certum est auctorem in Hieronymum intendisse. Non oculatior fuit, nostri synchronus, Magister, I, dist. 25, § M. haec eadem verba simul et expositionem integram tribuens Hieronymo, ut et plures alii, quos inter D. Thom., in suppl., q. 13. a. 1, et alibi; et ante ipsum Petrus Pictaviensis noster primae partis seu distinctionis cap. 4, qui nominatim etiam laudat Hieronymum. At Coninbricenses, II, De anima, q. 3, a. 2, et recentiorum non paucos in hac luce caligasse, quis non miretur? Advertat lector vitio typographi, mutilum esse apud auctorem, superius allatum ex eo textum hujus explanationis Symboli.
Sic enim clamat auctoritas. Quam innuere velit, non facilis conjectura: opinamur communem Patrum Ecclesiae sensum divinae simplicitati conclamantium, spectasse, Hilarii, VIII, De Trinit; Athanasii, in epist. ad episcopos Africae; Basilii, LXXX et CXLI ad suos Caesarienses; Gregorii Nysseni, lib. ad Ablavium, in fine; Marii Victorini, lib. I contra Arianos; Cyrilli Alexandrini, lib. I Thesauri, c. 8, et lib. XI, c. I; Leonis epist. ad Thuribium, c. 1, et maxime 5; Gregorii, lib. XVI Moral., c. 20 et 21, etc. Sed praecipue inter alios auctori praeluxisse videntur Dionys., c. I, De divin. nominib. et August., v. De Trinit., c. 11: Sicut Trinitas unus Deus dicitur, magnus, bonus, aeternus, omnipotens, idemque ipse; sic sua dici potest Deitas, ipse sua magnitudo, ipse sua bonitas; et l. VI, c. 4-7: Hoc est Dei esse, quod fortem esse, aut justum esse, aut sapientem esse, etsi quid de illa simplici multiplicatione, [Col. 1011C] vel multiplici simplicitate dixeris.
Tres praecipuas difficultates videtur involvere praesens caput. 1 o Patrem et Filium duo esse principia Spiritus sancti. 2 o Eam principii rationem utrumque sortiri ex eo quod sunt personae, non vero quod sint unus Deus; seu (si magis auctorem placeat audire) quia ad distinctionem pertinet, haec ratio principii, potius in ea sunt duae, quam una; ut Pater et Filius non unum principium sint, sed duo; itemque Filius et Spiritus sanctus procedentes duo sunt. 3 o Patrem respectu Filii, et Filium respectu Spiritus sancti pari etiam ratione et modo duo esse principia.
Hanc difficultatum capitis hujus analysin sic etiam agnovit vir scientiarum et virtutis fama clarissimus D. de Sainte-Beuve eminentissimae domus regius professor, qui jure a me consultus, scriptis [Col. 1011D] mihi litteris 293 humanitate plenissimis, haerentem diu in hujus capitis diagnosi animum, veritati simul et Pullo conciliavit.
1 o Quantum igitur ad primam difficultatem attinet, non ea maximi momenti, si latentem sub vocis homomynia fraudem detegas. Si enim vox ista principium, sumatur adjective (quo sensu Pullum eam usurpasse prodent sequentia) jure nullus ibit inficias, non minus posse dici Patrem et Filium duo principia Spiritus sancti, quam duos spirantes; quod postremum amplectitur schola. Et, ut monet Robertus de Mileduno, ejusmodi nomina et de singulis personis dicuntur singulariter, et in summa forsitan pluraliter, sive in vi nominum accipiantur, sive in vi participii; secus vero, si substantive vox haec efferatur. At priori modo usurpatam hic ab auctore non sumus anxie probaturi. Virtutem enim spirativam eamdem esse in Patre et Filio, eosque uno et indifferenti modo producere Spiritum sanctum, luculentissime [Col. 1012A] signat hoc effato. Pater et Filius, inquit hoc cap., uno eodemque modo uterque Spiritus sancti principium esse videtur; quemadmodum Spiritus ipse indifferenter ab utroque procedere videtur. Quo stante amicae veritatis fundamento, nihil jam difficultatis, nisi verbo tenus, supersit necesse est: nec aegre concedendum auctori, Patrem et Filium duo esse principia Spiritus sancti, seu duo supposita spirantia, dum fatetur eamdem esse rationem formalem spirandi: quam tamen non unicam censeret, nisi ly principium sumeret adjective. Ex receptissima enim apud dialecticos regula: Nomina numeralia addita substantivis, non supposita tantum, sed et formas multiplicant.
Et certe praecipuus hujus difficultatis scopus intentus ab auctore, is est, ut probet necessario requiri duo supposita Patris et Filii ad productionem Spiritus sancti, quia procedit ut amor et nexus amborum. Licet enim virtus spirativa sit eadem utriusque, [Col. 1012B] praesupponit tamen personas realiter a se distinctas, et ipsam Paternitatem et Filiationem ut conditiones necessarias ad hanc productionem. Qua motus olim ratione D. Thomas in I, dist. 2, dixerat Patrem et Filium duos esse spiratores: cui subscripsere quidam de schola theologi, ut Gabriel et Ochamus, qui censent ibi posse dici unum et plura principia Spiritus sancti, sed diversis respectibus. Ut et Durandus in I, dist. 29, q. 2: Si nomen, inquit, principii accipiatur pro eo quod agit, sic Pater est unum principium; Pater autem et Filius sunt duo principia. Ideoque notant quidam theologi scribentes post concil. Lugd. et Florent. non dixisse Patres Spiritum S. procedere ab uno principio, sed tanquam ab uno. Quae particula diminutiva est, nec propositionem latius excurrere sinit quam ad mentem concilii; cui, contendentibus Graecis, fore ut a duobus formaliter principiis prodiret Spiritus sanctus, si a Filio procederet, satis fuit respondere non a duobus, sed tanquam ab uno produci, id est, non [Col. 1012C] quidem negari duo principia, sed duplicem vim spirandi: quem explicandi modum Pullus amplectitur, licet anterior illo concilio; et apposito de Gemellis exemplo, mire illustrat.
At quorsum, inquies, solus deflexit ab orbita, et rejecta, quam omnes non perfunctorie asserunt, principii unitate, dualitatem tam anxie quaerit, propugnat tam acriter? En uti conjicimus. Primo (quod certe maximum hujus rei momentum), cum pluribus annis praecesserit diffinitiones Patrum in concilio Lugdunensi sub Gregorii X et Florentino sub Eugenio IV, hac regia via qua nec jam ad dexteram itur nec ad sinistram, unite dirigi non potuit noster hic Christianissimus doctor: quibus sane Patrum placitis paruisset libentius quam plures alii Theologi praedictis conciliis posteriores, si sibi, ut illis, post eorum tempora scribere contigisset. Hicque notanda regula Facundi, lib. V: Non idem esse modus debet atque ordo quaerendi post diffinitionem concilii totius [Col. 1012D] Ecclesiae consensione firmati; qui fuit ante diffinitionem. A qua perperam et imperite deflectunt qui praecoci nimium zelo veritatis, erroris et temeritatis 294 incusant quidquid singulare subodorantur in schedulis antiquorum, aut non ita recentioris scholae placitis conveniens; quorum tamen veterum nec naevos aspernandos esse, passim praedicant eruditi.
2 o Si natam de nomine quaestionem submoveas, nihil prorsus dissonum habet Pullus a communi sententia, ut recte censet Miledunensis alter Robertus.
3 o Non solus extra chorum saltavit, siquidem sexcentis fere superior annis, Rusticus S. Rom. Ecclesiae cardinalis in disput. adversus Acephalos, quae exstat tom. IV Biblioth. Patrum, fatetur non satis sibi esse perspectum, num eodem modo procedat Spiritus sanctus a Filio ut a Patre; et quosdam asserit contrarium docuisse. Ut taceam recentiorum non paucos; qua de re mox videbimus.
[Col. 1013A] Tandem nondum fere sopita Latinos inter et Graecos de processione Spiritus sancti difficillima quaestione, num a Filio procederet, id rebus fidei fore consultius existimavit scriptor Latinus, si salva principii formalis, seu spirationis activae unitate; contra Graecos tueretur non Patrem solum, sed et Filium principium esse Spiritus sancti: quod ut facilius ostenderet, eam principii notionem non ex divinae naturae fontali gremio, sed ex ipsa discretione personarum oriundam diceret, modo superius a nobis expenso, in quantum scilicet Spiritus ipse procedit ut notionalis amor utriusque; sicque, ut habitudinem dicit relativam ex vi suae processionis et proprietatis ad Patrem et Filium, per se requirit utramque personam ad sui productionem; quod indicat Augustinus VI De Trinitate, cap. 5.
Hicque est secundus hujus capitis scopulus, et difficultatis veluti diaphragma, scilicet Patrem et Filium ex vi suae distinctionis personalis, hanc principii [Col. 1013B] rationem sortiri. Sed recolenda hic etiam altera regula Facundi pro defensione trium cap., lib. IX, cap. 5: Solitum est prudentiae ac pietatis Catholicae, ex indubitatis atque evidentibus, et firmare ambigua, et latentia declarare. Stante enim superioris asserti veritate qua scribit noster Patrem et Filium uno et indifferenti modo producere Spiritum S., caetera veniunt ad hanc amussim dirigenda, ut cum sic disputat praesenti cap. 6: Convenit enim ut personae sint unum in omni eo quod ex natura divinitatis suscipiunt, et non sint unum in eo quod ex natura distinctionis assumunt; et rursus: Cur non duae personae, licet illis una concedatur personalis convenire proprietas? Attamen quia ad distinctionem pertinet, potius in ea sunt duae quam una; ut Pater et Filius non unum principium sint, sed duo; itemque Filius et Spiritus sanctus procedentes duo sunt, et caetera hujusmodi, quibus non labefactari principii formalis unitatem constantissimum est (cum non semel asserat spirandi [Col. 1013C] virtutem, quam vocat personalem proprietatem, utique unicam esse), sed solam asseri principii, Quod, seu suppositorum pluralitatem; quam sequi personarum distinctionem perspicuum est. Cum item sub finem capitis constanter ingerit, aliter Patrem, aliter Filium in natura principii se habere; vel loquitur de natura principii ut est in Patre ad Filium generandum et in Filio ad Spiritum producendum; vel ut est in utroque ad Spiritum sanctum spirandum. Prius pronuntiatum ad tertium hujus explanationis membrum remittimus. Posterius vero integrum purumque labis, sic paucis censemus.
Certum est spirationem activam, eadem sit licet in Patre et Filio, connotare aliquid in Patre quod non connotat in Filio, et vice versa. Conveniunt insuper in hoc theologi quod Spiritus S. productio utrumque postulet suppositum Patris et Filii. Unum disputant, concomitanter tantum, num etiam per se formaliter id praerequiratur; nec diffitentur quin per se formaliter possit esse aliquid a pluribus suppositis, [Col. 1013D] vel ex parte termini tantum; vel ex parte virtutis productivae tantum; vel ex parte termini et virtutis productivae simul; et utrobique concedunt spirationem 295 activam quaedam in Patre connotare qua non in Filio, et vice versa.
Et quidem priori modo, cum certum sit Spiritum sanctum procedere ut tertiam personam, supponit duas alias jam distinctas et priores origine; sicque procedit per virtutem spirativam ut connotantem in Patre rationem primae personae, et in Filio, rationem secundae. Deinde procedit per virtutem non communicatam Patri et communicatam Filio per generationem: quae duo sufficiunt in doctrina Pulli, ut possit dicere aliter Patrem, aliter Filium in natura principii se habere.
Posteriori modo res adhuc evidentius patet. In eo enim Spiritus sanctus per se formaliter procedit ex amore mutuo Patris et Filii; sed mutuus non est per actus diversos: igitur ex diversa virtutis activae [Col. 1014A] connotatione in suppositis, ex quo sequitur aliter Patrem, aliter Filium in natura principii se habere, non diversitate principii formalis et virtutis productivae, sed diversitate principii remoti et connotati. Suadet hanc Pulli mentem familiaris Patribus, maxime Graecis, hic mos loquendi, dum asserunt Patrem per Filium producere Spiritum sanctum. Patrem principalius, aut immediatius Filium hujusmodi productionem attingere, et quaedam alia ejusdem ferme schematis. Illud idem significavit Augustinus XV, De Trinit., c. 17: Non frustra in hac Trinitate non dicitur verbum Dei, nisi Filius; nec donum Dei, nisi Spiritus sanctus; nec de quo genitum est verbum, nec de quo procedit principaliter Spiritus sanctus, nisi Deus Pater. Ideo autem addidi principaliter, quia et de Filio Spiritus sanctus procedere reperitur; sed hoc quoque illi Pater dedit, non jam existenti et nondum habenti; sed quidquid unigenito Verbo dedit, gignendo dedit. Nec verentur dicere Bonavent., Scotus [Col. 1014B] et Durandus in I, dist. 11, q. 2; Gabriel, q. 3; Marsilius, q. 15, a. 2, Spiritum sanctum a Patre principalius procedere. Sed vitanda comparativa locutio.
Verum si rite assequar difficilem satis, pro more, mentem auctoris, dum fatetur aliter Patrem, aliter Filii in natura principii se habere; hincque se colligere putat non minus duo dari principia in divinis, quam duos procedentes (quo tendit ea suppositio quae caput concludit) ad priorem videtur transire quaestionis statum, quem insinuavi superius; eam scilicet usurpare principii notionem qua Pater ad Filium, et qua Filius ad Spiritum sanctum referuntur; qui tertius hujus capitis nodus, a nobis paucis pariter dissolvendus.
Hanc sic delineatam acceptionem principii, ab auctore potissimum urgeri, inter alia persuadent ea quae sub medium capitis sic proponit: «Constat autem quod Patre minime convenit principium ideo [Col. 1014C] quod Deus est; quia Spiritus sanctus quoque ipse est Deus, principiumque non est. Quare quod principium est, ex aliqua distinctione personae est; ut autem distinctio fiat (siquidem in ea communio nulla est) aliter Pater, aliter Filius principium est, Pater namque et Filii et Spiritus sancti principium est; Filius vero solius Spiritus sancti. Sed aliter Filii, aliter Spiritus sancti principium est Pater; Filii ut a se nati; Spiritus sancti, ut a se procedentis; Pater autem et Filius uno eodemque modo uterque Spiritus sancti principium esse videtur,» etc. Quibus verbis, ut et iis quae ex vergente ad finem capite protulimus supra, evidentissime prodit se praefatam expendere principii notionem.
Quae certe singula nullo veritatis dispendio proferuntur ab auctore.
Primo enim (idque facilius) exponi possunt de ea ratione principii, Quod, seu connotative sumpti. Cui commode famulantur ea quae paulo ante scribit in hunc modum: Sic quoque Pater et Filius si uterque [Col. 1014D] uno solum modo principium esse concedatur, in persona tamen a se differre nullatenus negentur; duoque principia sic quoque esse posse dicantur, sicut apud nos sunt quaedam a se diversa et separata principia, quamvis a se diversa et diverse non producant. Licet enim paternitas in Patre, et spiratio activa in Filio non realiter 296 distinguantur inter se, certum est tamen rationem principii non sequi naturam sed personam, quod Pullus ostendit; alioquin ipse Spiritus sanctus esset etiam principium ad intra, aut non haberet quidquid in recto postulat divina essentia. Et in eo sensu aliter Pater, aliter Filius in natura principii se habent. Ille Filii ut a se nati; iste Spiritus sancti ut a se procedentis.
Praeterea nullus negaverit paternitatem et spirationem activam ut ista est in Filio, ad minus distingui ratione; quae virtualis distinctio juncta pluralitati suppositorum, sufficiens praebet fundamentum ut possit dici Pater qua Pater, et Filius qua [Col. 1015A] spirator, duo esse principia; quod satis est ad sensum Roberti ut aliter hic, aliter ille in natura principii se habeant. Fatentur enim theologi (quod certe praesentissimum est hujus capitis alexipharmacum) dum dicuntur Pater et Filius duo esse principia, si principium sumatur ut formaliter denominatur a relatione posse talem propositionem sustineri non minus quam dum duo esse relata pronuntiantur.
Tandem esto nihil prorsus obtineant a pervicaci animo praemissa haec rationum firmamenta; non magis erroris incusandus est auctor, quam Durandus et Scotus, quorum prior censet spirationem activam distingui realiter a paternitate in Patre, et a filiatione in Filio; posterior vero, Spiritum sanctum fore alterum a Filio, licet ab eo non procederet; quia generari, inquit, et spirari realiter distinguuntur: quae tamen nusquam asseruerit Robertus. At de his jam satis, sed non plus aequo.
Nisi forte ovis dicat, non sui sed creaturarum; sed [Col. 1015B] eadem ratione Spiritus sanctus principium est de principio; quod si ratio habet, usu caret. Vera haec Pullina phrasis, cujus is esto sensus. Filium in divinis esse principium ad intra de principio sui, non autem principium creaturarum et ad extra de principio sui; alioquin Spiritus sanctus eo pariter sensu principium esset de principio, quia principium est etiam creaturarum et ad extra de principio sui ad intra. Tamen Spiritum sanctum dici principium de principio, contra usum esse monet Robertus noster.
Egregius est hac de re commentarius alterius Roberti, scilicet Miledunensis, nostri quidem synchroni, sed etiam superstitis. Quem anno millesimo centesimo sexagesimo tertio, sed jam provectioris aetatis, ad episcopatum Herefordiensem in Anglia sua assumptum fuisse scribit Robertus de monte in Appendice ad Sigebertum anno citato. Is auctor summam theologiae scripsit, subtilem quidem, et si quam agitat de Gratia medecinali quaestionem spectes, optatissimam, hoc praesertim saeculo; sed non [Col. 1015C] ita eruditione varia refertam, ut isthaec quam paucis ante annis Pullis elaboraverat. Codicem illius nondum excusum, cursim nacti sumus ex bibliotheca Victorina, postquam haec scholia jam confeceramus; sed rati profuturam nostris ad Pullum observationibus auctoris sibi coaetanei doctrinam, illius pauca desumpsimus, ut sequens cap. praesenti negotio subserviens.
An debeat dici, Spiritus sanctus est principium de principio?
(Ex Roberto de Mileduno.) «De hac igitur trium personarum distinctione diligentius disserendum est, et illa de ea proponenda sunt, quae fides Catholica tenet, sancta Ecclesia celebrat, Patrum auctoritas confirmat. Nos enim non eam doctrinam distinctionis trium personarum hic promittimus, quae agnoscatur ut in futuro cognoscenda est; sed illam quae et fides melius dicatur, et quae verae fidei firmitate [Col. 1015D] roboretur. Alia namque illa cognitio est, quae fidei primum est; et alia illa quae fidei cognitio est. Illa enim de ipsa Trinitate sine creaturis et absque fide habetur; haec cum creaturis in praesenti et cum fide habetur. Pater itaque, ut Scriptura ait, principium est non de principio; Filius vero principium 297 de principio. Quod autem Spiritus sanctus sit principium de principio, vel non de principio, aut de principiis, Scriptura non loquitur. Hoc tamen non tacet, quia unum et idem est principium cum Patre et Filio. Verum si hoc est esse principium de principio, a Patre esse et idem principium cum Patre esse, quomodo negabimus Spiritum sanctum esse principium de principio, eo quod ipse a Patre habet esse, sitque idem cum Patre principium? Nec hoc idcirco negare possumus, quia Scripturam hoc asserere non invenimus: non enim omnia negat quae non asserit. In his tamen quae ad Trinitatis spectant distinctionem, nihil est [Col. 1016A] nostrum dicere nisi quod dictum invenimus, vel jam dicto probare possumus. Unde in his illa maxime esse cernimus, quae, licet causa sit ex quo dicenda esse videri possint, tacenda tamen sunt, quia usus dicti eorum non invenitur. Hoc ergo etsi causam habeat ex quo dici posse videatur, dici non debet, quia usum dicti non habet. Possumus tamen dicere Spiritum sanctum principium de principio non esse, id est Filium non esse. Haec vox namque, principium de principio, personam Filii designat; sicut ista, principium non de principio, personam Patris. Idem enim est principium de principio esse, et esse a Patre per generationem, quod soli Filio convenit. Sicut ergo usus dicti non invenitur, ut dicatur Spiritus sanctus principium de principio; sic et causa dicendi, ne dicatur omnino, resistit, eo quod non a solo Patre habet esse ut Filius.» Haec ad nostri cancellarii mentem Robertus de Mileduno.
[Col. 1016B] Sin autem aliter et aliter (ut credibilius fortasse videtur) Filius est ex Patre, Spiritus ex utroque, etc. Posset dici his verbis Pullum eam adumbrare sententiam quam postea tenuit Scotus ut probet secundam potius quam tertiam Trinitatis personam Filium appellari. Sed ea difficultate hic praetermissa, id unum monemus nihil infausti colligi debere toto hoc Pulli opere, ex hac quam solito frequentius inserit dubitandi particula fortasse, qua certe familiariter utitur in rebus etiam quas certissime fideque divina credit, ut praeter citatum hujus cap. locum, videre est cap. nono II partis, col. 2, lin. 53, fortasse cuipiam videatur anima in corporibus fieri. Cap. 52 sextae partis, pag. 211, col. 1, lin. 2: Sed fortasse, imo certe, charitas id efficit ut peccata ad poenam aeternam non sint, etc., cap. 1, VII part.: Num quae venialiter admittuntur, ea fortasse, non etiam alia, post mortem veniam consequuntur, et in pluribus aliis locis. Idque passim usitatum est a theologis disputationis solum gratia; quod vel semel noluisse [Col. 1016C] sufficiat.
Si autem anima humanae machinae regina, etc. Ex phrasi genioque auctoris probabiliter conjicimus hic tacite pungi Aristotelem, ob ea quae cap. 7 libri De motu animalium scribit his verbis: «Animal ita constitutum esse judicare debemus, ut civitatem legibus bene instructam et temperatam. In hac enim postquam administrationis ratio semel instituta est, nihil oportet absentem principem rebus singulis quae geruntur interesse; imo vero quisque officio fungitur suo, ut mandatum est; et aliud post aliud ex consuetudine administratur et instruitur. In animantibus autem hoc ipsum per naturam efficitur, quod singula quaeque membra ita constituantur ut ad munera sua exsequenda probe affecta sint. Quocirca opus non est in uno quoque membro animam inesse, sed cum in certo principio consistat, reliqua [Col. 1016D] membra, quod illi adjungantur, vivunt atque officia obeunt sua.» Quae plurimum favent illi commento veterum quorumdam philosophorum, contra quod mox Pullus insurgit.
298 An dicetur aliquam in toto particulam habere anima immobilem? Quidam enim animam velut excubiatricem in specula, posuerunt in vertice, ut Xenocrates: alii in cerebro, ut Hippocrates; Herophilus in cerebri concavo, seu circa cerebri fundamentum, ut Tertullianus adnotat; Strato et Erasistratus in membranis. Ea potissimum ratione ducti quod in solo capite, tanquam in arce excubent sensus interni externique, qui rerum agendarum ab anima, velut internuntii sint et apparitores. Philo Judaeus libro qui inscribitur. Quod deterius potiori insidietur, eam affixit cordi, Stoicos secutus. Parmenides et Epicurus in toto pectore; quidni etiam sub omento, cui ne macesceret, tam anxie timebat iste? Crediderim etiam quosdam alios eam locasse [Col. 1017A] in ore, quos lepide Robertus noster admonet; serio caveant religionis ergo ne cum sputo eam excutiant. Qui plura volet, properet ad nostros fontes, Tertullianum, lib. De anima, cap. 15; Lactant., De opificio cap. 16; Nyssen., De opif. hom., c. 12; Ciceron. in Tuscul., etc. Caeterum excusanda toto hoc cap. et quibusdam aliis hujus operis, indoles auctoris, qui nonnunquam obscuritati plus aequo indulget.
Sicut praescit, ita praevult quae facturus est. Quibusdam facessivere negotium haec verba, opinantibus hinc potissimum praeter alia colligi, Deum malos etiam praedestinare ad poenam. Sed nihil hic ab Augustino diversum, qui pluribus in locis, iis praesertim quos senex edidit, geminae praedestinationis dogma constanter docuit. Et ex eo sanctus Remigius et Ecclesia Lugdunensis, lib. De 3 epistolis; [Col. 1017B] Lupus Servatus, lib. De 3 qq. suo tempore controversis (quarum secunda est de gemina praedestinat.) et Ferrariensis alter collectaneo suo, De 3 qq.; ubi, varia sanctorum placita, praesertim Augustini, Hieronymi, Gregorii, Fulgentii, Isidori et Bedae Venerabilis, in hanc rem congessit. Concilium item Lingon., c. 3, et Valentinum, c. 4: Fidenter fatemur praedestinationem electorum ad vitam, et praedestinationem impiorum ad mortem. In electione tamen salvandorum, misericordiam Dei praecedere meritum bonum. In damnatione autem periturorum, malum meritum praecedere justum Dei judicium. Quibus omnibus adjunge Ratramnum Corbiensem monachum duobus illis libris, quos jussu regis Caroli Calvi de praedestinatione composuit.
Caeterum haec Pulli doctrina sensu et pene verbis cohaeret cum ea regula quae tertia est inter illas septem de praedestinatione, quas per Remigium tradidit Ecclesia Lugdunensis.
[Col. 1017C] Profecto sicut piis coelum, et impiis infernum destinavit; ita e converso fecisset, nisi quia cui vult miseretur, et quem vult indurat. Spectabilis sententia et certe notatu digna ab iis omnibus qui veritati simul et Augustino litantes, praedestinationem bonorum asserunt ante praevisa merita. Nec aliud hic docere potuit quam sui saeculi fidem catholicus Doctor et in Augustini doctrina perpetuus; quam ita religiose tenendam putavit ejus aequalis et indigena Robertus Miledunensis, ut neget contrarium dogma citra suspicionem haereseos posse defendi, quae tamen paulo durius dicta.
Illud autem Apostoli (Rom. IX, 18) quod profert Auctor: Cui vult miseretur, et quem vult indurat, sic intelligi debet ad mentem Augustini, epist, 105: Merito namque peccati universa massa damnata est, nec obdurat impartiendo malitiam, sed non impertiendo misericordiam. Et lib. I ad Simplicianum, q. 2: Ergo cui vult miseretur, et quem vult indurat, ita sententiae superiori posse congruere, ut obduratio [Col. 1017D] Dei, sit nolle misereri, ut non ab illo irrogetur aliquid quo sit homo deterior; sed tantum quo sit melior, non erogetur.
Quod si Patri Filium mori placuit, etc. Hanc objectionem quam fuse prosequitur auctor, iisdem propemodum verbis proponit diluitque Magister, lib. I Sent., dist. 48. § C. Nec hic solum consona Pulli et Magistri doctrina, etiam verbo tenus, sed pluribus insuper aliis hujus operis locis, ut nonnunquam ad textus marginem insinuavimus, asteriscis utrinque adhibitis. Id luculenter apparet, cap. 14 seq., ubi videas insignem hunc locum: Habet enim semper utrumque; verum gerenda quaedam producit ab una, quaedam ab altera; alia autem, ut dictum est, ab utraque, iisdem fere verbis exstare apud Lombardum IV, dist. 46 sub finem; ex quibus [Col. 1018A] crediderim (post plures alios) non Pullo Magistrum, sed Magistro Pullum praeluxisse.
Nam fortasse queant viventium merita in aliquo perditorum laxare supplicia, si tamen (ut quidam opinando perhibent) id anteacta vita meruerit.
Ad hos praesertim, Augustinum scilicet et Damascenum alludere videtur; quorum primus Enchiridii c. 110, et in respons. ad 2 Dulcitii quaestionem, ita censuisse visus est auctori. Quibus autem prosint (orationes fidelium) aut ad hoc prosunt, ut sit plena remissio; aut certe ut tolerabilior fiat ipsa damnatio. Et paulo ante: Eis haec prosunt qui cum viverent, ut haec sibi postea prodesse possent, meruerunt. Alter vero in sermone quodam pro defunctis (et habetur etiam in Vitis Patrum, ut scribit D. Thomas in supplem., q. 71, a 5) refert damnatum quemdam testatum fuisse Macario, quod nonnunquam ipse suique socii [Col. 1018B] in inferno, ejus precibus juvarentur. Non tamen indubitatae auctoritatis est hic sermo, Damasceni nomine inscriptus. Hujus iterum opinionis videtur fuisse August. Enchiridii, c. 112: Poenas, inquit, damnatorum certis temporum intervallis existiment (sic hoc eis placet) aliquatenus mitigari: etiam sic quippe intelligi potest manere in illis ira Dei, hoc est ipsa damnatio. Hoc enim vocatur ira Dei, non divini animi perturbatio: ut in ira sua, hoc est manente ira sua, non tamen contineat miserationes suas, non aeterno supplicio finem dando, sed levamen adhibendo vel interponendo cruciatibus. Cui concinit poeta Christianus Prudentius in hymno quinto τῶν καθημεινῶν ad incensum cerei paschalis, in quo docet modicum quietis indultum damnatis ea nocte qua Christus ab inferis victor ascendit.
Mirum quam anceps olim et varia fuerit veterum theologorum schola hac de re, ut videre est apud D. Thomam in supplemento III partis, q. 71, a. 5, qui contra omnes eorum sententias insurgit. Ejus et aliorum apud ipsum placitis describendis, ideo supersedemus, quod passim exstent apud theologos. Legesis ep. Petri Dam. ad Domin. c. 5, qui plus aequo videtur aliis credidisse Ad calcem lib. II Isidori De ecclesiast. officiis, postrema duo capita videntur nobis a quodam feriato scriptore supposita, in quorum altero novam auctor ille de refrigerio damnatorum sententiam assuit his verbis: Valent et damnatis suffragia per modum diminutionis, [Col. 1018D] quanto enim plures salvantur per meritum Ecclesiae, tanto pauciores damnabuntur, et ita minor erit poena per subtractionem consortii illorum. Quae forsan excogitavit, alludens ad hunc locum auctoris lib. De tripl. Hab. apud Augustinum. «Cruciat impios et peccatores visio hominum damnatorum et daemonum, et super omnia, ipsius diaboli» Et ad Greg., 300 Hom. 40, in Evangel.: Ut peccatores amplius in supplicio puniantur, de illorum etiam poena torquentur, quos inutiliter amaverunt. Caeterum praedicta duo capita supposititia diximus, quia in illis fit mentio de opere operato et opere operantis, quod Isidori saeculo inauditum. Deinde quia non reperiuntur in Elencho capitum lib. VI Isidori; etiam in codice in quo exstant illa duo capita, licet reliqua sedulo praenotentur.
Id est neminem perire, non utique in se, sed, ut dictum est, in suis. Anxie satis inquirit hoc capite Pullus sensum hujus Paulinae sententiae (I Timoth. II, c. 4) : Qui vult omnes homines salvos fieri, etc. Mirumque cur non meminerit hodierni illius commentarii qui tam acriter exercet studia partium; quod scilicet Deus innata propriaque voluntate, quantum in se est, velit salutem omnium indifferenter hominum, nemine excepto, licet ex praevisa malorum finali nequitia eos solos efficaciter salvare disponat, qui revera perseverabunt in charitate: quae, inquam, communis expositio sibi commoda fuisset. Quaerit enim an deceat sanctos et fideles Christianos (quibus optanda est omnium hominum salus) divinae dissentire voluntati quae non vult, in se, omnes indiscriminatim salvari. Et respondet ideo dissentire, quod malorum exitus eos lateat; imo non dissentire omnimode, cum Deus velit ut sic ab ipso dissentiamus. Nam si eorum, inquit, exitus non lateret, divino dissentire judicio non deceret; nec omnimode dissentimus, cum ipse velit ut sic dissentiamus, qui vult omnes homines salvos fieri et [Col. 1019B] neminem perire, non in se (quia quaecunque voluit fecit) sed in sanctis, quos ita facit velle. A qua difficultate et responsione quae Paulini textus sensum litteralem minus prae se ferre videtur, se liberasset, facilique negotio sanctorum voluntatem, salutem omnium indifferenter hominum optantium, divinae conciliasset, si probasset communem et hodiernam, de qua supra, expositionem, dicendo Deum velle etiam, quantum in se est, salutem omnium hominum; proinde sanctos ab eo sic volente nullatenus dissentire. Sed quidquid fit de illo commentario, illis adhaesit expositionibus quas Augustino peculiariter arrisisse certo novit.
Plures autem huic loco adhibuit Augustinus, ut ipse fatetur, lib. De corrept. et grat. c. 14, ubi duas recenset: Primam, quod ex omni genere hominum aliqui salventur; ita ut fiat distributio pro generibus singulorum, non pro singulis generum, ut docet D. Thomas I part., q. 19, a. 6 ad 1. Quem [Col. 1019C] etiam explicandi modum insigniter tradit in Enchirid., cap. 103. Et patres ex Africa in Sardiniam deportati, in epist. sua synodica. Auctor lib. De vocatione gentium, lib. I, c. 12; Fulgentius De Incarn. et grat., c. 31; Greg., in I Regum lib. V, et omnes infra citandi pro 2 explicandi modo.
Alterum modum quem peculiariter urget Pullus, docet August. seq. cap. 15: Potest etiam sic intelligi quod omnes homines Deus vult salvos fieri, quoniam nos facit velle: sicut misit Spiritum Filii sui clamantem: Abba, Pater, id est, nos clamare facientem, et lib. XXII De civit. Dei, cap. primo: Secundum hanc voluntatem quam Deus operatur in hominibus, etiam velle dicitur quod ipse non vult; sed suos id volentes facit, sicut dicitur cognovisse, quod ut cognosceretur, facit a quibus ignorabatur. Secundum hanc ergo voluntatem qua Deum velle dicimus quod alios efficit velle a quibus nesciuntur futura, multa vult, nec facit. Et cap. seq. statim inchoato (quo Pullum collimasse, opinamur). Multa, inquit, volunt fieri sancti [Col. 1019D] ejus, ab illo inspirata sancta voluntate, nec facit; sicut orant pro quibusdam pie sancteque, et quod orant, non facit. Sic etiam ex eodem Augustino Remigius archiepiscopus cum suo clero Lugdunensi l. De trib. ep. c. 11: Vel certe ita intelligitur qui vult omnes homines salvos fieri, quia hoc sanctos suos per Spiritum velle facit, id est velle eis inspirat ut omnes homines, sicut seipsos, salvos fieri optent. Simile quid habet Lupus Servatus, quaest. De lib. arb., sub finem.
Tertium explicandi modum omnes 301 citati proferunt, scilicet Acta Ecclesiae Lugdunensis, Lupus Moguntinus, et alii. Quem sic explicat ex eodem Augustino Prudentius episcopus Tricassinus, lib. De praedestinat. contra Scotum Erigenam cap. 2, seu ipsemet Augustinus Enchiridii, cap. 103: Qui omnes homines vult salvos fieri; tanquam diceretur nullum hominem fieri salvum, nisi quem salvum fieri ipse voluerit; non quod nullus sit hominum, nisi quem salvum fieri velit; sed quod nullus fiat nisi quem velit. [Col. 1020A] Et ideo sit rogandus ut velit, quia necesse est fieri, si voluerit, etc. Quod egregie confirmat idem Augustinus, lib. IV contra Julianum, cap. 8; De praedestinat. sanctorum, c. 8, et epist. 107. Prosp., epist. ad Ruffinum, et respons. 8. ad capit. Gallorum, etc.
In quibus tribus modis, ut monet Ecclesia Lugdunensis, cap. 13, lib. De 3 epist. «nulla absurditas, nulla repugnantia fidei invenitur; quia sive omnes homines quos Deus vult salvos fieri, omnia genera hominum accipiantur; sive omnes homines salvos fieri, Deum velle ita intelligatur, quia omnes qui salvantur nonnisi ejus voluntate salvantur: Sive eo modo dictum credatur, omnes homines Deum velle salvos fieri quia in sanctis suis ipse hoc vult, qui eis talem voluntatem inspirat, ut omnes homines velint salvos fieri sicut seipsos; in his, inquam, omnibus, et vera omnino et salubris intelligentia est.» Haec autem omnia pro rei dignitate et in gratiam Pulli (cui veritas haec cordi fuit) dicta sunto; nihil temere ex nostro sensu, qui [Col. 1020B] certe tenuissimus est, assertum volentes.
Piis impiorum, corporis ad tumulum; animae ad infernum, prophetico spiritu saepius patefacta est ruina. De priori, unus inter alios legendus Gregorius, lib. IV. Dialog., cap. 51-54, quibus totidem profert in hanc rem exempla.
De posteriori ruina, praeter eumdem Greg., ibidem, legendus Severus Sulpitius in Vita D. Martini; Greg. Turon., Hist. Franc. lib. VIII, cap. 5, Vincentius Bellovacens., lib. XXV Speculi, cap. 85; Matth. Paris., Hist. Anglicanae, anno 1072; Petrus Damiani, epist. 5, c. 13 et 24; Baronius anno 507, 716 et 1054, quibus prolixius citandis prudens supersedeo.
Quidquid fit in tempore, ante tempus vivebat in ipsius cognitione. Insignis locus et mire favens sententiae quorumdam Patrum qui ad sapientiam, [Col. 1020C] adeoque divinum Verbum revocant ideas: de quibus praeclare Tertullianus advers. Praxeam., cap. 5 et seq.; Origenes ad I Joan.; auctor libri De Incarnat. inter notha Augustini lib. II, cap. 8. Sed omnium uberius ipse August. pluribus in locis ut VI De Trinit., c. 10, tract. I in Joan., lib. LXXXIII, qq. 46; XII, De civit., c. 20; lib. V De Genes. ad litt. c. 13-15, et maxime tract. in psal. LIV, quem spectavit Pullus. Sensu et pene verbis huic expositioni cohaerent ea quae habet Petrus Abaelardus, lib. I Introd., c. 17, aliquanto post medium.
Liquet ipsum nihil posse nisi quod veritas habet providentiae; sed nihil providit nisi quod contingit; nihil igitur potest nisi quod fit, imo nihil potest nisi quod vult et facit, etc. Haec aliaque complura sibi objicit Robertus noster ex aemuli sui et coaetanei Abaelardi doctrina, quae fere de verbo ad verbum transcripsisse videtur ex lib. III Introductionis ejus ad theolog., cap. 5, pag. 1117, etc., quaeque hic [Col. 1020D] ex industria refutat. Sic autem Abaelard., pag. citata: Quantum igitur aestimo, cum id tantum Deus facere possit, quod eum facere convenit, nec eum facere convenit, quod facere praetermittit, profecto id solum eum facere posse arbitror, quod quandoque fiat. Licet haec nostra opinio paucos aut nullos habeat assentatores, et plurimum dictis sanctorum et aliquantulum a ratione dissentire videatur. Cujus frontem, hominis, alioqui sibi notissimi, per partes et ad singula ferme verba quae momentum aliquod invehunt, retundit Pullus, ad aras amicus. Ea 302 solum hic notabimus quae praecipua videbuntur, et litis decisiva.
Quod quidem secundum id quod tunc providentia se haberet, bonum et rationabile esset; verum secundum id quod nunc est, malum et irrationabile est.
Hoc verissimum effatum, ex quo litis momentum pendet, Abaelardum non fugit, sed hocce paravit [Col. 1021A] effugium. Sic enim pag. 1114, circa medium: Sed fortassis, inquies, quod [Col. 1021] Sic mihi videtur legendum «quod sicut justum est aliud bonum, sed rationabile,» etc justum est aliud bonum, sed rationabile id quod modo facit, ita bonum esset, atque aequum bonum, si illud faceret, hoc dimitteret. Contra quod sic perperam jaculum intorquet. Atqui si illud aeque bonum esset quod dimisit facere, quando istud elegit; nulla ratio profecto fuit cur illud dimitteret, atque istud eligeret. Sed sibi rursus objicit rationem Pulli, licet aliis conceptam verbis. Fuit autem, inquies, quia cum non utrumque fieri oporteret, et aeque hoc vel illud fieri bonum esset, quodcunque eorum fieret, rationabiliter factum est. Cui rationi lucem pluribus affundit Pullus; quae lector in textu videat lectu dignissima, taliaque quae palinodiam Nannetensi forte persuaserint.
Quae enim gratia, quaeve justitia, dum vel disponit, vel dispositum efficit, cum neutra ex parte quidquam mutare possit? Id non latuit Abaelardum: sic enim pag. 1116: Alioquin nequaquam de iis quae [Col. 1021B] fiunt, grates ei referendae essent, cum ea quae dimittere non potest, necessitate magis quadam propriae naturae compulsus, quam gratuita voluntate ad haec facienda inductus, agat. Quod tamen solitis eludit argutiis, eoque modo quem nunc Pullus proponit.
Sed dices; agendum tibi gratias est, quia licet aliud non possit, at quod potest non invitus facit. Haec, inquam, ipsa Abaelardi responsio, pag. 1121, lin. V: Quod autem novissime opponebatur, nullas scilicet grates Deo referendas esse pro eis quae facit, cum ea nequaquam dimittere possit, et quadam necessitate id potius agat quam voluntate; omnino frivolum est. Hic enim quaedam naturae vel bonitatis ejus necessitas ab ejus voluntate non est separata; nec coactio dicenda est, qua etiam nolens id facere cogatur, nam, etc.
Aut igitur hominum nulla culpa est; aut si qua est, in Conditorem refundenda est. Hoc sibi quidem [Col. 1021C] argumentum opposuit adversarius, sed non solvit. Sic enim alteram partem fulsit imprudens, pag. 1115: Si enim hic damnandus omnino salvari non posset, nec ea facere per quae a Deo salvaretur, utique arguendus non esset, nec reus constituendus, quod ea non faceret quae facere non posset. Sed censet causam in Deum refundendam. Cum utrumque, inquit, nonnisi per Deum contingere queat. Contra quem fusius in textu Robertus.
Potest ergo parvulus ille et in innocentia perseverare, et vitam aeternam possidere, velit nolit Deus. Quae consequuntur ex iis quae immediate attulerat. Haec sunt absurda quae manant ex Abaelardi doctrina, jejune nimis de divina omnipotentia sentientis. Cum enim pag. 1115, objecisset sibi: Quis enim nesciat hunc hominem qui damnandus est, posse salvari; aut hunc hominem qui bonus est posse meliorem fieri quam unquam futurus sit. Sic respondet, pag. 1119: Cum dicimus Deum illum posse salvare qui minime salvandus est, ad ipsam divinitatis naturam [Col. 1021D] possibilitatem reducimus, ut videlicet naturae Dei non repugnet quin eum salvet; quod omnino falsissimum est. Superius enim concedit eum quidem posse salvari a Deo, sed solum ad facilitatem humanae naturae, possibilitatem reducit. Et pag. 1120, sic ait: Quamvis idem sit aliquem salvari a Deo, et Deum salvare eum; mirandum non est, si cum hoc possibile sit, illud nequaquam possibile esse concedatur. Quo certe commentario, seu potius commento, nihil absurdius; ut illinc ea Pullus eruat quibus miserum explodit lancinatque Abaelardum.
Si autem, ut dictum est, nec praescientia nec praescita valent alio deflecti, Deus nec aliter quam Incarnatione, etc. Alterum hoc est offendiculum in doctrina Abaelardi, et scopulus in 303 quem impegit, [Col. 1022A] pag. 1121: Quibusdam tamen videtur nonnulla ipsum facere posse alio modo quam faciat; sed eum tamen semper eligere eum modum faciendi qui convenientior sit; quod etiam penitus a ratione dissidet. Contra quem egregie suo more, Pullus. Hunc etiam errorem notavit Hugo Victorinus lib. I De sacrament. p. I, c. 22, forte etiam digitum intendens in ipsum Abaelardum, sibi pariter aequalem. Sed Hugonis ratiocinationi istud addendum censemus: Non solum meliora posse Deum, sed id etiam quod simpliciter melius non est, pro innata scilicet libertate, qua quidquid velit exsequatur: quod dum eligit, quodcunque sit tandem, malum esse non possit; imo ea ratione quod Deo sic placeat, majori bono saepius anteponendum videatur, ut Catholica fides, certaque ratio persuadent. Patrum auctoritates illud affatim probaturas, aliis relinquimus.
Exhibiturum sibi pro duodecim apostolis, duodecim [Col. 1022B] legiones angelorum. Hoc efficax argumentum ab auctoritate sacra petitum, misere torquct Abaelardus pag. 1116 et seq.: Conditionaliter magis quam absolute idem Domini dictum accipiendum est; non quod videlicet rogare poterat vel impetrare, sed quod impetraret si rogaret, cum scilicet ejus oratio nullatenus cassa fieri posset, etc. Haec sophista Brito: sed parum aequo in veritatem animo, cum nihil certe tam possibile sit, quam quod ipsa veritas eventurum, si sibi lubeat, pollicetur. Conditionalis enim propositio rei alicujus faciendae, qualis est illa Christi Domini, possibilitatem objecti sui non facit, sed supponit, solamque rei futuritionem, ut loquuntur, designat, modo conditio talis apponatur.
Pro hujus disputationis coronide, legendum quod in hanc rem elaboravit ex professo Petrus Damiani; sed quia paulo longius excurrit, nec jam quaesitu liber difficilis, lectorem remittimus ad opusculi XXXVI, cap. 1.
[Col. 1022C] Caeterum Abaelardo plurima de se jactanti ambitioso vanitatis eloquio, id donandum nolumus, quod juvenis olim extulerat, sed maturescente, dum vergeret in senium, sapientia, gemebundus correxit; scilicet se unicum aut primum hujus insanae opinionis (quam excussimus) patronum. Certe caecutienti adhuc in palestrae pulvere, cernere non licuit alios se anteriores simili farina conspersos, quibus veritatis radium affudere praeter alios, Hieronym., Augustinus, Petrus Damiani, etc. Quos inter, Hieronymus commemorat Diodorum cum Chrysippo contendentem, in dialog. primo contra Pelag. Hoc etiam virus ore sacrilego sparsit Plotinus enumerat. V, lib. V, c. 12 et enumerat. VI, l. VIII, c. 21.
At tandem Abaelardus ex Dionysiano factus monachus Cluniacensis, logices pertaesus argutias, vileque rationis mancipium exosus; ubi primum se fidei radius liberaliter ostendit, conceptam animo poenitenti apologiam, eruditorum omnium votis facturus [Col. 1022D] satis, edidit, obstetricante cura pioque studio Venerabilis Cluniacensium abbatis. In qua sic divinae omnipotentiae, sic veritati, sic ordini suo de Ecclesia et litteris meritissimo, sic tandem suae saluti famaeque consuluit. Deum ea solummodo posse facere credo quae ipsum facere convenit, et quod multa facere potest quae nunquam facit.
Ut juxta auctoritatem, omnia Deo sint praesentia, non actu existendi, verum perspicacitate noscendi. Notavimus in margine textus, Augustinum, qui pro more videtur auctori praeluxisse in hac sententia, cujus contrariam acriter propugnant Thomistae, jurantes in verba Magistri I p, q. 14, a. 13, in corp. quibus Pullus, centum ad minus anterior annis, lepide insultat.
[Col. 1023A] Verum ubi praesens ipsum, ordinante Deo, jam est, vel praeteriit; Deum nego hoc in praesenti ad actum perducere posse quidquam eorum quae ad idem praesens non pertinuerint. Tacito 304 nomine perstringit Petrum Damiani, qui toto opusculo XXXVI contrarium acriter tuetur, ibique tam uberem in omnes agnoscit divinae omnipotentiae manum, ut asserat Deum corruptam virginem posse iterum suscitare, non juxta meritorum plenitudinem solum, sed quoad etiam carnis integritatem; parumque abest quin Hieronymo succenseat secus docenti, celeberrima hac sententia (prout eam expressit Petrus Damiani): Audacter loquor, inquit Hieronymus, cum omnia possit Deus, suscitare virginem non potest post ruinam. Valet quidem liberare a poena, sed non valet coronare corruptam. Haec ad Eustochium Hieronymus. Alii tamen aliter legunt. In eum autem sic [Col. 1024A] levat stomachum Petrus, ibi. Haec fateor nunquam potuit mihi placere sententia; non enim a quo dicatur, sed quid dicatur, attendo, etc. Nec aevo Pulli sopitam adhuc fuisse controversiam, praeter alia, patet ex Roberto de Mileduno in Summa ms. qui speciali titulo quaerit. Quomodo intelligendum quod dicit Hieronymus, cum omnia possit Deus, virginem post lapsum suscitare non potest. Ubi, sed tacitis nominibus, alludere videtur ad celebrem illam disputationem quam de hac re habuerunt Petrus Damiani, et Desiderius abbas Cassinensis. Aliter tamen Hieronymum explicat Desiderius, aliter Pullus. Ille negat Deum posse suscitare virginem post lapsum, quia non vult; ampla Petro disputandi seges. Iste vero pressius inhaerens menti Hieronymi, ideo negat quod impossibile sit ut id quod factum est factum non sit.
Animae vero omnes primis illis similes. Haec Pulli opinio, Lesbia videbitur regula iis omnibus qui quoad aequalitatem vel inaequalitatem animarum, veritatem pro studio tantum partium tuentur. Celeberrimo enim conflictu pugnatum inter theologorum apices, num omnes ab origine sint aequales animae. Verum iis omnibus missis quae studiose collegeramus, utrique problematis parti facturi satis; sed tantum auctoritati Parisiensis academiae consultum volentes, censemus de sola specifica similitudine Pullum esse locutum. Sic enim Parisienses in quodam articulo, cujus meminit Durandus II, dist. 32, q. 5: Si quis dicit omnes animas ab origine esse aequales errat; quoniam alias anima Christi non esset perfectior quam anima Judae. Quo fulmine ab arce veritatis vibrato, damnandos eos censeremus, qui eam censuram flocci faciunt, uti non semel legimus.
[Col. 1023C] Vel certe omnia creavit simul, quia informem corporum materiam, et Adae animam, omnemque in coelo angelicam naturam in creatione conjunxit. Hujus videtur opinionis meminisse, quae dudum explosa est, sed olim problematice disputata, animam scilicet Adami angelicae creationi coaevam fuisse. Anceps ea de re fuerat Augustinus, ut liquet ex c. 24 et 25 lib. VII De Genes. ad litteram et lib. XII De civit., 23. Dubitanti pariter adhaesere Hugo Victorinus, Petrus Comestor seu auctor Historiae scholasticae, et magister hic, qui scrupulosam asserit esse quaestionem. Paulo liberius indulsit suo sensui Philastrius qui in haeresi 49 notam haereseos inurit iis qui dicunt creationem animae protoplasti non praecessisse formationem corporis ejus. Sed jure notatur ab Augustino, lib. De haeresib., quod multa recensuerit inter haereses, quae tamen genuinam sapiunt doctrinam. Et inter ea temere falsoque suspecta, Sixtus Senens., lib. V Biblioth., adnot. 27, [Col. 1023D] commemorat eam opinionem de spiraculo vitae, quod animam rationalem nec esse, nec adumbrare, voluit Philastrius. Quod attinet ad auctorem, communem propugnat sentent. cap. 9 sequenti.
Angelum mox cum coelo et in coelo condidit. Scimus celeberrimos auctores et quidem antiquitate et numero longe potiores, contrariae sententiae calculum dedisse. Verum auctor Augustino deditissimus, dubitanti quidem lib. imperfecto De Genesi, c. 3, et utrinque disputanti; at libro XXII contra Faustum, c. 10, et serm. 251, et lib. II De civit., c. 19 in eam, quam tuetur, partem propendenti, constanter adhaesit. Secutus etiam Epiphan., haeresi 65; Basilium Seleuciens., orat., 1; Junilium Africanum, lib. II, c. 2. Decretalem autem [Col. 1024B] Innocentii III et synodi Lateranensis, nec quidquam nocere, nec ulli opinantium parti determinate certoque favere, forsan alias probabimus.
Stat ergo firmamentum, non tamen stantibus stellis, ut sit habitatio idonea sanctis. Qui curiosa sectantur ambitioso magis novitatis supercilio, quam studio conquirendae penitius veritatis in schedulis antiquorum, hic succensebunt auctori, qui (si coelum, quod vocant empyraeum, excipias) unicum aut alterum tantum admisisse videtur. Sed operosam illam coelestium orbium seriem numerumque (quos ad II usque, solo fere consensu lvcaei schola recepit) nullus, quem legerim, veterum Patrum amplexus est; quin potius ex illis quidam, erroris incusant eos, qui supra binarium, ulteriorem numerum comminiscuntur. Inter quos sic Theodoretus, q. II in Genesim: Qui non credit secundum coelum esse, rectam semitam transgreditur; qui vero plures nominare conatur, adhaeret fabulis, postposita [Col. 1024C] divini Spiritus doctrina. Nam Moses duos tantum coelos nominat, alterum factum ante lucem, alterum factum post lucem, ex natura aquarum. Nec secius Chrysostomus tum in psal. CXLVIII, tum homil. 4 in Genes. ante medium; eosque sic coelos multiplicantes, ait divinarum litterarum auctoritati repugnare. Sic Gregor. Nyssen., lib. I contra Eunomium.; Ambros., lib. II Hexam., c. 2; Damascen., lib. II De fide, c. 6. Quibus adjungimus Severianum Gabalitanum, cujus opera quaedam exstant tom. VII operum Chrysost., edit. Anglicanae; quorum placitis securissimus adhaesit Pullus, sed sensu satis perplexo; quem evolveremus, nisi philosophica haec essent, et ab instituto nostro fere aliena.
Unum est tamen, cui supersedere ingratum esset, qui scilicet fieri possit secundum allatum auctoris textum, ut, stante firmamento, moveantur sidera? Missis superfluis omnibus planeque curiosis, quae tamen calamum alias tenuerunt, verisimilius arbitror, [Col. 1024D] dum isthaec sibi Pullus objiceret, quorumdam opinionem spectasse, qui licet unicum coelum nobis conspicuum admitterent, ratione tamen diversorum motuum quos errantium stellarum persuadet tumultuaria series, quosdam orbes (quos deferentes vocant) superadderent, in quibus volverentur astra; ita ut unicum illud coelum, quoddam esset systema orbium mutuis amplexibus in se invicem insertorum. Cujus opinionis vestigium reperies apud Basilium lib. III Hexamer. et Ambros., lib. II, c. 2. Sed adhuc supposita tali sententia et aspectabilis illius coeli immobilitate, dicendum esset hos orbes sic colligatos, et stellas eis infixas, a quibusdam intelligentiis debere moveri; vel in Platonis opinionem concedendum, qui planetas moveri credidit eo motu quem circumgyrationis dicunt, quo videlicet secundum seipsos vertuntur in gyrum. [Col. 1025A] Qui motus Aristoteli non placuit libro II De coelo, textu 48.
Familiarius ad mentem auctoris, qui plurimum coluit Augustinum, potest responderi, allusisse ad insignem locum l. II De Genes. ad litter., c. 10, in quo asserit Augustinus hanc controversiam suo tempore viguisse, et ex fratribus quosdam ab ipso sciscitatos esse quid ea de re sentiret ipse? «De motu coeli, inquit, nonnulli fratres quaestionem movent, utrum stet, an moveatur? Quia si 306 movetur, inquiunt, quomodo firmamentum est? Si autem stat, quomodo sidera quae in illo fixa creduntur ab oriente usque in occidentem circumeunt, septentrionibus breviores gyros juxta ordinem peragentibus, ut coelum, si est alius nobis occultus cardo, ex alio vertice, sicut sphaera; si autem nullus alius cardo est, velut discus rotari videatur.» Et paucis interjectis sic respondet: «Hoc sane noverint, nec nomen firmamenti cogere ut stare coelum putemus: [Col. 1025B] firmamentum enim non propter stationem sed propter firmitatem, aut propter intransgressibilem terminum superiorum et inferiorum aquarum, vocatum intelligere licet. Nec si veritas stare coelum persuaserit, impediri nos circuitu siderum, ne hoc intelligere possimus. Et ab ipsis quippe qui hoc curiosissime et otiosissime quaesierunt, inventum est, etiam coelo non moto si sola sidera verterentur, fieri potuisse omnia quae in ipsis siderum conversionibus animadversa atque comprehensa sunt. » Haec Augustinus, et ex eo Robertus, qui, praeter hoc coelum, aliud insuper, quod sit sedes beatorum, agnovit, ut patet tum ex hoc capite, tum ex superiori; et ex eo maxime quod dicat angelum in coelo et cum coelo conditum; cujus tamen creationem antecessisse scribit formationem rerum omnium visibilium, et proinde firmamenti, quod postera tantum luce creatum est.
[Col. 1025C] Ut juxta aliquem auctorum, eum qui Creatorem noscat, in creaturis nil lateat. Is est Gregorius papa (prope cujus sacratissimum caput quod in hocce D. Petri Vivi Senonensis coenobio ab octingentis annis summa religione, fideque certissima servatur et colitur, ista scribimus praesenti anno millesimo sexcentesimo quinquagesimo primo) qui lib. II Dialogorum, cap. 35, tum ex allatis verbis, tum ex aliis ibidem, docet beatum Benedictum adhuc mortalem, beatifico lumine perfusum fuisse, et ad intuitivam Dei visionem elevatum. Quod autem huic amicae veritati subscripserit Pullus, nec aliter intellexerit Gregorii verba, quam de beatifica Dei cognitione, ex eo certissime colligitur, quod illis utatur, ut eam suadeat opinionem quam hic expendit, angelos scilicet statim a conditu suo Deum clare et intuitive cognovisse. Hunc enim esse statum quaestionis sic ostendit: Veritas autem hoc loco maxime intelligenda videtur cognitio veritatis illius quae de [Col. 1025D] se dicit: «Ego sum via, veritas, et vita.» Nam sicut haec pars mundi inferior, credentibus cognoscitur deputata; ita illa superior (quam vocant coelum) videntibus potius videtur ascribenda. Quibus posterioribus verbis, cognitionem illam angelorum de qua disputat, opponit nostrae quae fit per fidem seu per speculum in aenigmate. Et statim subjungit: Spiritus ergo rationalis et ab onere carnis liber, et a sorde sceleris, utpote bene conditus, et ad intuendum Conditorem destinatus, ut quid ex quo exstitit, cernere Deum non debuit? Aut si mox novit, nonne et inferiora novisse oportuit; ut juxta aliquem auctorum, eum qui Creatorem noscat, in creaturis nil lateat?
Locus autem Gregorii sancto Benedicto eam intuitivam Dei cognitionem tribuentis, is est citato loco. «Fixum tene, Petre, quod loquor, quia animae videnti Creatorem angusta est omnis creatura; quamlibet enim parum de luce Creatoris [Col. 1026A] aspexerit, breve ei fit omne quod creatum est, quia ipsa luce visionis, intimae mentis laxatur sinus; tantumque expanditur in Deo, ut superior existat mundo. Fit vero ipsa videntis anima etiam super semetipsam: cumque in Dei lumine rapitur super se, in interioribus ampliatur; et dum se conspicit exaltata, comprehendit quam breve sit quod comprehendere humiliata non poterat, etc. Quod autem mundus collectus ante ejus oculos dicitur, non coelum et terra contracta est, sed videntis animus dilatatus, 307 qui in Deo raptus videre sine difficultate potuit, omne quod infra Deum est.»
Ex quibus apparet nullatenus dubitasse Pullum (propter D. Greg. auctoritatem) hoc beatifico lumine collustratum Benedicti animum, ad intuitivam Creatoris notitiam assurexisse, cum allata sanctissimi doctoris verba ad eumdem plane sensum retulerit. Quod vel eatenus admiramur, hincque veritati gratulandum credimus, quod nulla ordinis suadela, [Col. 1026B] nullo habitus praejudicio, liber ab omni monastica religione scriptor, nec alias indole sua sponte facilis, solo veri ductu, in eam sententiam inclinarit; ut jam merito debeat inter alios celeberrimos hujus sententiae propugnatores ascribi. Quos inter recensemus Bernard. in serm. super illud: Audiam quid loquatur in me Dominus. Rupertum Tuitiens., lib. XII De glor. Filii hominis; Bonavent., lib. De luminaribus Ecclesiae, serm. 20; Dionys. Carthus., serm. De B. Benedicto; Benedictum Haeltenum ad citatum Greg. locum, in suis disquisit. monasticis; Thomam a Jesu Carmelitam, lib. VI De contempl. divina; Maximilian. Sandaeum in theologia varia libro III., comment. 40, exercit. 2; Vallisoletanos item, et Patres collegii S. Vincentii Salmaticens. qui celebri sacramento (ut quidam referunt) jurant in haec Gregorii verba.
Quibus adjungere non pigebit (quandoquidem qui S. Benedicto dotem hanc concessam negant, plerumque velint aliis etiam negatam) omnes eos [Col. 1026C] Patres qui non perfunctorie asserunt quosdam ex antiquis hac Dei ἐπιφανεία et germano aspectu potitos fuisse, ut de Mose et Elia; Hilar., lib. I De Trinit., c. 3, et lib. VIII, c. 2, De Mose; Augustin., De Genes. ad litt., c. 27 et epist. 112; Basilium, hom. 1, Hexam. et Ambros. homilia item prima: Non in visione, neque in somniis, sed ore ad os Deo locutus; neque in specie, neque per aenigmata, sed clara atque perspicua divinae praesentiae cognitione dignatus.
Christus coelos etiam conscendens, quosdam illorum latuit, etc., scilicet angelorum. Paucis hac aetate Pulli sententia placebit; sed veteri theologiae Patrum deditissimus, eorum vestigiis pressius adhaesit. Siquidem antiquissimus ex illis Dionys., lib. VII coelest. Hierarch. quosdam angelorum inducit: Ad ipsum Jesu aspectum haesitantes, divinique ejus pro nobis suscepti operis scientiam dicentes; Jesumque ipsum eos per se docentem, ac primum eis suam in [Col. 1026D] homines benignitatem aperientem. Sic etiam Maximus Scholiastes ad praedictum cap. 6 Dionysii; Justinus in dialogo cum Triph.; Hieronym. ad c. LXIII. Isaiae et praecipue Ambros., lib. IV De initiand., c. 7.
Id etiam praeter alios docuere (sed forte plus aequo) Anastasius Sinaita, in primo anagogicarum Contemplat., ad Hexam., tom I Biblioth. PP., et Theodoretus, ad psal. XXIII. Quibus adjungi possent ii omnes, maxime Graeci, qui testantur angelos Filium Dei nondum vidisse, nisi dum hominem induit; rati divinitatem ne ab ipsis quidem videri posse. Ita Athanas. sub finem lib. ultimi contra Arianos; Chrysost. hom. II prioris ad Timoth. ad cap. III: Angelos nobiscum videre coepisse Filium Dei, cum antea non viderent. Theodoretus, in dial. primo qui ἀτρεπτος dicitur; Gelas. Cysicen., in praefatione libri De actis Nicaenae synodi, edit. Graeco Lat. anni 1599: Neque ab angelis conspici poterat in divinitatis [Col. 1027A] substantia, nisi esse incarnatus. Quae tamen hic explicanda forent, nisi hac in parte dissentiret ab iis Robertus.
Nam quos apud inferna simul cum impiis, calore credimus simul et frigore, etc., peracto judicio, mox, licet incorporeos, corporeis tamen poenis plectendos. Phrasis haec iterum recentioribus invisa; ex quo praesertim D. Thomas (qui scholae lubricum fecit) I p., q. 64, a. 4 ad 3 docuit oppositum, scilicet non minus daemones quam animas damnatorum, jam ultricibus flammis macerari. Patribus tamen tum Graecis tum Latinis dogma Pullinum arrisit; sed brevitatis gratia sufficiat 308 ad eos digitum intendisse.
Ex Graecis: Origenes, hom. 8 in Exodum, c. 6; lib. De principiis, et l. V in epist. ad Romanos; Nemes., lib. De natura hominis, c. 1; Theodoretus, lib. V contra haeres., c. 9; Justin., in utraque Apolog.; Damascen., lib. et cap. extremis De fide; Tatianus, orat. contra Graecos (Parisiis impress. [Col. 1027B] 1618); Isidor. de Pelusio, l. II, ep. 90; Didymus, tract. in Manich., tom. IV Bib. PP. eamdem cum Pullo sententiam habent, nondum daemones gehennalibus flammis in inferno mancipatos.
Ex Latinis: Minutius Felix in Octavio; Lactantius, lib. postrem. Inst., c. 26; Ambros. in c. XII Lucae; Hieronym. ad c. XXV Isaiae; Augustin., epist. 49; lib. De nat. boni contra Manich., c. 33; lib. De civit. sub finem, et pluribus in lib. XXI; Greg., IV Dialog., c. 29 et IV. Moral., c. 10; Fulgentius, c. 8 De Trinit., Chrysolog. serm. 52, et auctoris aequalis Bernardus serm. De obitu sancti Malachiae, ubi definitam quidem in daemones ait, sed nondum promulgatam sententiam. Favetque Scriptura II Petri II, ut ait August. Citato loco De natura boni, etc. Imo nec ullum in sacris paginis, aut in conciliis exstat vestigium quod huic sententiae possit officere. Licet enim synodus Florent. Pulli aetate [Col. 1027C] posterior, id de damnatis animabus definierit, siluit tamen de daemonibus; ut proinde a suorum partibus defecerit hac in re Cajetanus ad caput II Petri II.
Illi non prius sortiti sunt esse, quam male esse; esse ex auctore, male aliunde. Verba caute legenda, sed pura labis; quorum sensum Augustino debet, c. 23, lib. II De Genes. ad litteram (quem locum verbatim transcripsit, c. 48 sextae partis, cui tamen non adhaeret, ut hinc conjicias hanc non esse stabilem mentem auctoris), ubi sic praeit Augustinus loquens de diabolo: Ille autem continuo impius, consequenter et mente caecus, non ex eo quod acceperat, cecidit, sed ex eo quod acciperet, si subdi voluisset Deo, etc. Et sub finem c. 19 ejusd. libri: Non sine causa putavi dici posse diabolum ab ipso Creatore, hoc est ab ipso vel temporis vel suae conditionis initio cecidisse, nec aliquando in veritate stetisse. Sensus igitur verborum Pulli est, statim ab [Col. 1027D] initio sui conditus, seu post primum instans, refugos angelos cecidisse: quae ipsa est sententia D. Thomae a. 6, q. 63, de qua sic loquitur: Probabilior et sanctorum dictis magis consonans est, quod statim post primum instans suae creationis diabolus peccaverit. Quod instans ad minus requirit Pullus hoc capite, qui angelos omnes fidem accepisse dicit in sua creatione, et cum ea potuisse mereri. Ex quo duo colligimus in ejus sententia, conditum scilicet in gratia (sine qua non est meritum) et moram in ea.
Fatemur tamen ex allatis auctoris verbis, quibus non suo sensui sed aliorum indulget, eam suaderi opinionem, cujus meminit Magister, II, dist. 3, § E, et quam D. Thomas, a. 5 citatae, q. 63 reprobat et ferit hoc anathemate: «Quidam posuerunt quod statim daemones in primo instanti suae creationis, mali fuerunt, non quidem per naturam, sed per peccatum propriae voluntatis; quia ex quo est factus [Col. 1028A] diabolus, justitiam recusavit. Cui sententiae, ut Augustinus dicit II De civit. Dei (cap. 13) quisquis acquiescit, non cum illis haereticis sapit, id est Manichaeis, qui dicunt quod diabolus habet naturam mali. Sed quia haec opinio auctoritati Scripturae contradicit, dicitur enim, etc., ideo a magistris haec opinio tanquam erronea rationabiliter reprobata est.» Haec D. Thomas.
Si ergo diabolum, ut verius est, malum dicis, quomodo substantiam ejus aut naturam bonam asseris? Et paucis interjectis: Jam nec substantia ejus bona, nec Dei creatura. Ne forte ad hunc scopulum offendant incauti, facem praeferet e littore, probatissimae doctrinae et solidioris theologiae vir, multis a me titulis commendandus, 309 sed sua satis se luce signans. Ipse est Joannes De Launoy, Parisiensis theologus, qui scriptis ad me litteris eruditionis [Col. 1028B] variae plenis, quod aegre suspicabar in auctore offendiculum, sponte repressit. Cujus verba, ne sim ingratus, et in lectorem parum aequus, hic debent exscribi. Sic igitur ille: «Theologorum schola nunc in eam concessit opinionem, ut existimet in daemonibus integram mansisse substantiam, nec eos ulla privatos esse dote quae ad naturam pertineat. Sed opinionem certis Ecclesiae dogmatibus non accenset. Non enim quaevis in scholasticis institutionibus falsitas est ejusmodi, quae in Christianae fidei jacturam redundet. Et vero ante quadringentos annos fuisse qui huic opinioni contrarium impune senserint, Guillelmus Antissiodorensis innuit lib. II Summae, tract. 26, ubi de malis angelis quaestionem agitat. Dictum est, inquit cap. 3, quod peccatum corrumpit bona naturalia, etc., quae pro jure opinantis refellit postmodum, sed nullam erroris notam inurit.
«Praeterea hujus quaestionis momentum etiam pendet ex ea opinione quae nullum inter substantiam [Col. 1028C] creatam et illius facultates discrimen constituit. Hoc docet Joannes Scotus seu Erigena, qui Carolo Calvo rege vixit in Gallia, id est multo antequam Robertus Pullus nasceretur. Scoti verba sunt haec lib. De praedest., c. 8: Longe namque remotum est, et in profundae intelligentiae secreto sinu repositum, quid distet inter liberam hominis voluntatem quae ex natura est, et liberum ejus arbitrium quod procul dubio donum Creatoris esse manifestum est. Et post alia: Hominem sic fecit, essentiam profecto, voluntatem, scientiam: quae tria unum sunt. Non enim aliud est rationali vitae, esse et velle; nec aliud velle et scire; sed esse ejus, voluntas sciens; et voluntas ejus, essentia sciens; et scientia ejus, volens essentia est. Haec igitur tria unum sunt et una natura; tota deinde animae natura, voluntas est. Hanc sententiam quae a substantia creata facultatem non distinguit, post Roberti Pulli aetatem amplexi sunt Nominales, secta philosophorum nobilissima. Quare si natura et [Col. 1028D] illius facultates una sunt eademque res, et Pullus id senserit per peccatum corruptam esse daemonum naturam, non tam inconsequenter affirmaret. Liberum autem arbitrium ad diligendum Deum, primi peccati granditate perdidimus, ut August. tradit epist. 107. Arausicana quoque II synodus totum hominem, id est secundum corpus et animam factum, per assensionem Adae, corruptioni obnoxium, infirmatum, quin etiam amissum liberum hominis arbitrium, decrevit. Ista quidem loca varie a variis intelliguntur auctoribus, sed illa intelligentium varietas Pullum includet, et immunem ab errore theologico conservabit.» Haec Joannes de Launoy.
Nec ita invisam Augustino phrasim Pullinam video, quin etiam usurpet illam, non uno in loco, asserens daemonis naturam, ut primum peccavit, ejus mala voluntate perversam. Quod certe docet apertius initio cap. 16, lib. XI de Genesi: Quomodo ergo dejecerit superbia diabolum, ut naturam suam [Col. 1029A] bonam prava voluntate sua perverteret, Scriptura non dicit; ante tamen factum fuisse, et ex hoc eum homini invidisse, ratio manifesta declarat. Et lib. XII De civit., c. 3: Neque hoc ob aliud dicitur vitium, nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. Et infra: Nam quid eis naturis nocendo faciunt, nisi adimunt integritatem, pulchritudinem, salutem, virtutem, et quidquid boni naturae per vitium detrahi, sive minui consuevit?
Quid tamen hac in re citra scrupulum omnem tenendum sit, docet idem Augustin. l. I contra Julian., c. 8: Si quaeratur qualis sit angelus, vel homo malae voluntatis, rectissime respondetur, malus: magis arripiens qualitatis nomen ex voluntate mala, quam ex natura bona; quoniam natura est ipsa substantia et bonitatis et malitiae capax. 310 Bonitatis capax est participatione boni a quo facta est; malitiam vero capit, non participatione mali, sed privatione boni; id est, non immiscetur naturae quae aliquid malum est, [Col. 1029B] quia nulla natura inquantum natura est, malum est. Vide etiam Enchiridii cap. 14, quod nominatim intendit hoc cap. Pullus, eo loci quo laudat Augustinum.
Eruditionis gratia unum addemus; scilicet Philastrium, cap. 59, cujusdam opinionis meminisse, quae asserit daemones post peccatum naturam suam et substantiam quodammodo mutasse. Quam recentiores quidam Graeci amplexi sunt, palamque docuerunt in synodo Florentina. Concil. Labb. t. XIII, col 29: Ὅτι ὁ διάβολος, καὶ οἱ σὺν αὑτῷ ἐκπεσόντες ἐκ τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, παρὰ μικρὸν ἔλαβον σάρκα, καὶ οἱ ὄντες ἀΰλως μερικῶς ὑλικώσθησαν. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ πρὸς τα ὑλικὰ σώματα τρέχουσι, καὶ ἀναπαύονται ἐν τοῖς σώμασιν, ὡς τὸ λέγον, «Εἶ ἐκβάλλεις ἡμᾶς, κύριε, ἐπίτρεψον ἡμῖν ἀπελθεῖν εἶς τὴν ἀγέλην. Και ἐπέτρεψεν αὐτοῖς καὶ ὥρμησεν ἡ ἀγέλη κατὰ τοῦ κρημνοῦ.» Διὰ τοῦτο καὶ ἐν σώμασιν ἀνθρωπίνοις ὀρέγονται κατοικεῖν. Ἀναπαύονται γὰρ ἐν αὐτοῖς. Ἰδοὺ ὡς ἐκ μέρους σαρκικοί εισι καὶ μέλλουσι κολάζεσθαι, καὶ τὴν ὕλην, ἣν ἔλαβον, μέλλουσι κατακαίειν ἐν πυρὶ αἶωνίῳ. Id est. [Col. 1029C] Diabolus et qui cum ipso exciderunt gloria Dei, carnem propemodum acceperunt; et qui materiae erant expertes, ex parte materiales facti sunt. Nam idcirco et ad materialia currunt corpora, et in corporibus acquiescunt, cujusmodi erat ille qui dixit: Si ejicis nos, Domine, permitte intrare in gregem porcorum. Et permisit ipsis; et irruit grex in praecipitium (Matth. VIII, 30) . Ac propterea et in humanis corporibus habitare cupiunt. In ipsis enim requiescunt. Ecce quomodo ex parte carnales sunt, et supplicio sunt afficiendi, et materia quam acceperunt in igne concremabitur in aeternum.
Ut jam per se subsistat exanime, quod prius ipsam continebat in corpore. Semen animari atque vivere (quod jam ingratum omnibus fere) quidam veteres inter philosophos, nec infimae notae, docuerunt. Ut Plato in Timaeo; Galenus in lib. de Marasm., [Col. 1029D] c. 5; Themistius, I De anima, c. 21. Et inter Recentiores, Theoph. Zimara, lib. II De anima, textu 43; Peramatus in lib. De semine; Valesius, lib. II Controvers. cap. 9, etc.
Nisi quia auctoritate teste. Familiarem sibi Augustinum et Bedam indicat, quorum primus, tract. 2 in Joan., alter vero ad eumdem Evangelii locum. qui non ex sanguinibus, interpretantur: Maris et feminae. Augustinus: Ex sanguinibus enim homines nascuntur, maris et feminae.
Non pauca capitis hujus desumpsisse videtur auctor ex libro Quaestionum Veteris et Novi Testamenti, secutus sui saeculi fidem, in quo plerique putarunt genuinum eum esse partum Augustini.
Lethea potione animas ad oblivionem priorum inebriari. [Col. 1030A] Notissima haec poetarum commenta, quorum meminit Virgilius VI Aeneid.; Lucanus, lib. VIII; Ovid. I Tristium, elegia 7. Hincque natum illud Hieronymi λήθης πεδιομ oblivionis campus, scilicet a Lethe fluvio Africam alluente circa Syrticum extremum cornu, ubi sita Berenice. Λήθης autem oblivionem significat, a quo forsan prodiit fabula.
Anima et caro unus est homo; conventu quidem naturarum, non partium. Brevitati potius quam philosophiae consultum volentes, plura tacemus quibus dissentientem a communi philosophorum placito Robertum 311 Pullum, modernis conciliare, forte non ingratum foret. Certe non aliam in homine, ultimate completo, compositionem veram agnoscere videtur quam personalem. Cujus opinionis nullum apud recentiores vestigium reperire potuimus, praeter ea quae profert in hanc rem Dominicus a Soto in sua logica ad praedicamentum substantiae, quaestione [Col. 1030B] prima. Negare tamen non videntur hi auctores, si bene intelligantur, realem aliquam et substantialem unionem corporis et animae cum in Christo Domino, tum in caeteris hominibus; sed tantum ex eis sic junctis, tertiam aliquam exsurgere substantiam, quae nec sit corpus nec spiritus, sed aliquid utriusque. Ideoque dicunt carnem et animam convenire quidem ut naturas quae mutuum ad invicem ordinem habeant, non ut partes quae commisceantur ut ex eis tertium quid generetur: sicque unionem quidem admittere, sed confusionem excludere videntur. Plura suppeditabit in hanc rem (sed paulo liberius) Petrus Pictaviensis noster sub finem IV partis seu distinctionis Sententiarum; Robertus etiam de Mileduno tractatu suo De incarnatione, cujus operis, ut nondum editi, quaedam selegimus huic expendendae difficultati necessaria, quae lectorem nescire nolumus, cum saeculo duodecimo ea fuerit inter scholasticos celeberrima quaestio: sic ergo ille:
[Col. 1030C] Anima ergo Petri et dum in corpore fuit, persona fuit, etc., corpore recedens, persona eadem remansit quae ipsa in corpore fuit. Verum dum in corporo fuit, persona Petri ex anima et carne constare dicebatur, et quoddam compositum ex anima et carne, quod esse desiit quando a corpore migravit, nec tamen aliquid quod fuit; esse desiit, quia compositio illa non fuit partium, sed unio quaedam naturarum diversarum. Quo factum est quod anima Petri et corpus una persona fuerunt, non tamen una substantia. Et ideo quia persona Petri nulla substantia fuit ex anima et carne Petri composita; nihil persona, quae Petrus fuit, esse desiit quando compositum ex anima et carne Petri esse desiit. Sicut enim in Deo plures personae una substantia sunt; sic et in homine plures substantiae una persona esse possunt et sunt. Per quod etiam docetur quod Deus et homo una persona esse potuerunt. Haec Miledunens. ms.
[Col. 1030D] Quibus verbis eam etiam docet, quam et Pullus, sententiam, scilicet et totam rationem personae esse penes animam, etiam separatam; uti probat titulo ad id speciali. Quibus consentiunt illius aetatis nobiliss. scriptores, Petrus Abaelardus in expositione Symboli apostolorum, pag. 375 circa medium: «Si ergo in singulis hominibus duae sunt naturae, corporea scilicet atque incorporea, sed una tantum persona; sic et in Christo duae sunt naturae, divina scilicet atque humana, sed una solummodo persona. Persona quippe quasi per se una dicitur, hoc est, substantia quaelibet rationalis, ita per se ab aliis rebus disjuncta, ut ipsa substantiam cum aliqua re non constituat. Quandiu ergo anima humana in corpore est, persona dici non potest, quia carni conjuncta, unam hominis personam, atque unam rationalem substantiam cum ea constituit.» Petrus Lombardus III, dist. 5, § ultimo, Petrus alter Pictaviens. ejus discipulus supra citatus, de quo forsan alias. [Col. 1031A] Hugo Victorinus, tract. 1: Summae sent., c. 15: Est namque anima persona, sicut angelus. Legatur etiam ejusdem auctoris Apologia pro Verbo incarnato, contra eos qui dicunt Christum ut hominem non esse aliquid. Et Petrus Abaelardus citato loco, et pag. 383 et 1128.
Affirmat fortasse quidpiam a tramite devians auctoritatis. Ad quem alludat, nescimus. Hujus erroris notatum esse Platonem a D. Thoma II contra Gentes, c. 84, certum est. Verum 312 Bessarion, l. II contra calumniatores Platonis, cap. 7, inustam illi temere notam eluit; eumque docuisse contrarium in Timaeo, nec alibi desipuisse fatetur.
Nascentibus tantum illis, qui modo praestant, filiis lucis, etc. Et quidam imitatione digni autumant. Quos potissimum innuere velit, Gregorium arbitramur [Col. 1031B] lib. IV Moral., c. 28 (perperam apud D. Thomam hic, cap 36) , et Anselmum, lib. I Cur Deus homo, c. 18. Citat pro eadem sententia Gillebertum quemdam Hugo Victorinus, tract. Summae sent., c. 12: Nisi homo peccasset, nullus damnandorum nasceretur; sed quia peccavit, simul damnandi cum salvandis nascuntur. Salvandi, loco eorum qui tunc nascerentur; damnandi, nullorum loco, sed ad exercitium et coronam bonorum. A cujus sensu non videtur Hugo dissentire. Legatur August. XIV De civit., c. 10. Et ad uberiorem capitis hujus intelligentiam legi possunt auctor quaestionum ad Antiochum inter opera Athanasii; Isidor., lib. I Sent., c. 12; Moses Barcepha parte prima libri De paradiso; Guillel. Parisiens. in I p. secund. partis De universo, c. 18. Iterum Augustinus, XXII, De civit., c. 1, et Enchiridii, c. 29; Anselmus, lib. citato c. 16 et 17, etc.
[Col. 1031C] Mater vero sicut tanta fecunditate decorata, etc Loens corruptus, ut praeter alia, defectus constructionis litteralis ostendit. Existimamus loco particulae sicut legendum esse, Sion, ut sit sensus genuinus, plenaque litterae constructio. Haec enim verba referenda sunt ad illam sanctam Sion, de qua supra, Ecclesiam scilicet, cui peccatum Adae profuisse, vel ex eo probat, quod Christo Jesu et ejus matre coelestibus his luminaribus, velut sole et luna irradietur: quorum tamen aspectu non beanda foret, si non peccasset Adamus. Eo enim non peccante, censet Robertus cum saniori Patrum et theologorum sententia, coelestem medicum non fuisse venturum.
Constat ab ira plasmatoris profluxisse. Permissive; in quantum permisit tales in pudendis enormes motus a natura per peccatum corrupta, profluxisse.
[Col. 1031D] Vitia coalescere. Non moralia, sed naturalia.
Hujus capitis contextus in quo sunt difficultates vel ipsi Augustino insolubiles (ut ipse fatetur lib. I De morib. Ecclesiae, c. 22 et ep. 29 ad Hieronym.) prudentem et attentum requirit lectorem, ne praeceps offendat; aut quaedam putet assertive dici ab auctore, quae certum est ab eo mere tantum objici, jureque tandem refutari. Hoc in gratiam rudiorum tantum praenotato, sententiam Pulli de traductione peccati originalis paucis aperimus, eamque (quod nostri muneris est) conciliamus cum veteri theologia et nostrate.
Illius igitur opinionis videtur esse Pullus, quam passim omnes tribuunt ejus aequali, Magistro II, dist 31, qui quamdam in semine prolifico morbidam qualitatem agnoscit, ex cujus contagione vitioque anima maculetur, sibique labem originis inurat. [Col. 1032A] Caro ipsa, inquit, quae concipitur, in vitiosa concupiscentia polluitur et corrumpitur: ex cujus contactu, anima, cum infunditur, maculam trahit, qua polluitur et fit rea, id est vitium concupiscentiae, quod est originale peccatum. Cujus sententiae suadelam uterque desumpsisse videtur ex alio principio, apud auctores illius aetatis, ipsisque etiam, satis peculiari; nihil scilicet extrinsecum in veritatem humanae 313 naturae transire, sed quidquid naturaliter est in humanis corporibus, materialiter in Adam praeexstitisse, quod ab eo via seminali decisum, auctum sit in semetipso et multiplicatum, nullo penitus extrinseco in se transeunte; eo fere modo quo formatam Evam ex Adami costa fuisse sine ulla penitus externae rei compositione, scribit idem Magister II, dist. 18. Quam sententiam tuetur ille libro citato, dist. 30, § N. Noster vero pluribus eam docet, c. 17 postremae partis. Qua stante doctrina, non difficile fuerit utrique, primigeniae labis propagationem [Col. 1032B] ostendere: scilicet ex corrupto protoplasti semine, caetera ab eodem decisa, et ad nos usque materialiter transfusa, pariter esse corrupta; sicque vitiatis corporibus ipsa parentali macula, eorum lue animas tandem infici, non secus ac pretiosus corrumpitur liquor in vase prius foedato.
Paucis admodum arridet, hac aetate, talis sententia; et quod mireris, erroris a quibusdam notata est, fultis auctoritate Anselmi (qui paucis annis auctorem antevertit) libro De conspectu Virgin., cap., 7, ubi contrariae partis sic se prodit defensorem: Etsi ex vitiosa concupiscentia semine geretur infans; non tamen magis est in semine culpa, quam est in sputo vel in sanguine, si quis mala voluntate exspuit, aut de sanguine suo aliquid emittit: non enim sputum aut sanguis, sed mala voluntas culpatur. Haec Anselmus. Pro cujus defensione non mediocriter excanduit in Pullum et ejus sequaces, scriptor quidam anonymus studiosus Anselmi, qui vixisse [Col. 1032C] videtur non procul ab aetate Bernardi et Pulli, ut patet ex ejus, quae exstat, lucubratiuncula inter opera Anselmi; in qua asserit suo tempore exstitisse qui docerent in ipso semine quemdam esse fomitem peccati et corruptionem humanae naturae, indeque contrahi naevum originis. Contra quos acriter invehitur in gratiam Anselmi.
Verum pace scriptoris hujus dictum sit, et caeterorum etiam, a nostro dissidentium; studuit Augustino Pullus, pro more, non Anselmo; et sat erit vindicandae ejus doctrinae, praeeuntem sibi pluribus in locis ducem, digito monstrasse; maxime lib. II De nupt. et concup., c. 8: Neque nunc agitur de natura seminis humani, sed de vitio: illa quippe habet auctorem Deum; ex isto autem trahitur originale peccatum. Nam si semen ipsum nullum habet vitium, quid est quod dictum est, etc. Clarius, lib. VI, contra Julian., c. 7, circa med.: Hoc vero vitium originis quod non est corpus, sed accidens, cum indulgentia sit remissum; in semine non potuisse residere, a quovis [Col. 1032D] callidissimo dici non potest, cum auctoritate divina superetur, qua ipsa pars corporis ob hoc jussa est amputari ut hoc vitium purgaretur: quod nisi esset in semine, ad parvulos quibus circumcisione illa corporis auferendum est, nullatenus perveniret. Et lib. III De peccat. meritis et remiss., c. 9: Fideles infidelitatem in posteros trajiciunt, quod non est jam illorum per Spiritum regeneratorum, sed, quo in carne generati sunt, mortalis seminis vitium. Legantur etiam cap. 22, 23 et 24. lib. I. De nupt., et c. 4, lib. V, contra Julianum, ad quod certe collimasse noster videtur: Ut ergo anima et caro pariter utrumque puniatur, nisi quod nascitur renascendo emendetur profecto aut utrumque vitiatum ex homine trahitur; aut alterum in altero tanquam in vase vitiato corrumpitur, etc. Nec aliter auctor comment. in Epist. ad Roman. inter opera Ambrosii, ad cap. 7, prout etiam citatur a Lanfranco ibi, et apud Mag., II, dist. 31, § D.
[Col. 1033A] Cui sententiae pariter subscripsere Guibertus abbas, lib. I contra Judaeos, c. 5, et opuscul. de Virg., c. 7 ante med., Petrus Pictaviensis, dist. 2, c. 19: Inest quidam alius defectus humanae naturae post peccatum; scilicet quaedam foeditas, quaedam labes proveniens ex ferventi coitu parentum; quae causa originalis peccati, et etiam originale peccatum. Scilicet causaliter, non formaliter, ut postea probat. Innocentius III in exposit. psalmi L. Ex seminibus foedatis et corruptis concipitur corpus corruptum pariter et foedatum; cui anima tandem infusa corrumpitur et foedatur, non ab integritate 314 vel munditia quam habuit, sed ab ea quam haberet, si non uniretur foedato corpori et corrupto; quoniam et creando infunditur, et infundendo creatur. Nec aliter Albertus Magnus, II, dist. 30, a. I, etc., et dist. 31, a. 2, ubi pluribus huic opinioni suffragatur, quam suo tempore fuisse communem, asserit, aliique non pauci. Eam disertis verbis docuerat etiam nostri [Col. 1033B] synchronus Hugo Victorinus lib. I De sacram., part. VII, c. 24, 25, 28, 31, 35 et ultimo.
Tandem ex recentioribus etiam comitem adjungimus Pullo, spectabilis doctrinae celeberrimum virum Guillel. Estium, qui redivivo liberioris theologiae splendore, Pullinae doctrinae gratissimam lucem affundit commentariis suis ad dist. 30, 31 et 32, lib. II Sent. Quid porro de hac primigeniae labis traduce, sentiamus ipsi, hic referre non nostra incumbit.
Ne iterum in lubrico nutet lectoris animus in hoc cap. juverit adnotare duobus hic modis Pullum accepisse peccatum originis; scilicet causaliter, ut inquiunt, et formaliter; seu ut in Adamo prius exstitit, ipsumque postea, licet non idem numero, in omnes homines pertransiit. Deinde ut inest unicuique proprium, et internum. Quod postremum, ipsam esse dicit concupiscentiam, ut paulo post videbimus. In priori [Col. 1033C] significatione locuti videntur Patres concilii Arausicani II, c. 2 verbis ex Augustino desumptis, lib. IV contra 2 epist. Pelag., c. 4, et Trident., sess. 5, can. 3. In posteriori vero loquitur Augustinus pluribus in locis mox citandis. In quibus licet agnoscat ipsam Adae transgressionem, causam fuisse peccati originalis, ipsam tamen concupiscentiam maculam esse originalem, non ambigit. Duplicem hanc peccati primordialis acceptionem usurpavit Hugo Victorinus ubi supra, c. 26. His ex industria notatis, si qui sint obices in textu auctoris, jam facile removendi.
Dum enim sic loquitur: Sic infans forsan peccator non ex eo quod adsit, sed quod in Adam praecessit, jure vocitatur, id de parentali labe secundum priorem acceptionem dictum esse, nemo non videt. Quo sensu negat ipsam actualem Adae transgressionem ita nascentibus obrepere, ut eis actu inhaereat, cum falsum sit naevum illum sic traductitium esse ut sit [Col. 1033D] quid actuale quod omnibus sit commune; sitque certum aliunde, peccatum ipsum Adae per poenitentiam ejus fuisse sublatum. Ergo, ut scribit Pullus, licet peccatum non habeat actu, habet tamen reatu.
[Col. 1034A] Aliud porro peccatum originale agnoscit, internum et ira radicitus singulis inhaerens, ut per baptismum, inquit, excusari queat, tolli nequeat. Sed hic locus jam expendendus.
Talis utique culpa exquirenda est, quae aut baptismo, aut poenitentia excusari queat, tolli nequeat. Supposita Pulli sententia quod peccatum originale sit ipsa concupiscentia; nihil difficultatis in verbis allatis, quorum hic intellectus. Concupiscentia, penes quam primitivae sordis ratio attenditur, secundum quid tollitur per baptismum; secundum quid vero remanet. Tollitur ab ea quidquid veram habet rationem peccati: Quando, inquit Estius, § 2, in dist. 32, lib. II. Sent., dominium concupiscentiae tollitur, ut jam voluntati non placeat, neque eam ad illicita desideria pertrahat. Sic enim August., lib. I. De nupt. et concup., c. 26 et 27; lib. II. De peccat. meritis, c. 39, etc. Remanet vero fomes peccati: quem in renatis peccatum non esse, sed ad agonem relinqui pluribus locis scribit Augustinus ut lib. II. [Col. 1034B] De peccat. merit., c. 4; l. II De Genes. contra Manich., c. 14; lib. I contra 2 epist. Pelag. c. 13 et 14; lib. II contra Julian., c. 3, 8, 9 et 10, et lib. I. De civit., c. 18, etc. Idque verbis expressis docet Trident. conc., sess. 5, can. 5.
Cum tamen parvuli originaliter dicuntur rei; concupiscentia, aut sola, aut maxime videtur incusanda. Quae repetit c. sequenti. 315 Palam hic docet Robertus peccatum orig. internum et proprie sumptum ipsam esse concupiscentiam. Quam sententiam Pulli saeculo fuisse communem, imo fere omnium, scribit Petrus Pictavinus Parisiensis cancellarius, loco mox citando.
Hujus opinionis fidelissimus propugnator fuit Augustinus, lib. I de peccat. merit., c. 9, 10 et 19; et lib. II, c. 4; lib. I, contra Jul., c. 3, 5, 9 et 10; et lib. V, c. 3; et lib. VI, c. 6, 7 et 8; lib. I. de Nupt., c. 23, 24 et 25, etc. Quem secuti sunt Hugo a S. Victore, parte VII De sacram., ut jam vidimus; [Col. 1034C] Magister, II, dist. 30, § G. Praepositivus (quem in vetustis exaratum membranis asservamus in bibliotheca S. Germani a Pratis) in Summa sua, titul. De peccato originali, Petrus Pictaviensis, dist. 2, cap. 19: Publicam, inquit, stratam sequentes, dicimus concupiscibilitatem, non ignorantiam, esse originale peccatum; et saeculo nostro Guiliel. Estius, ad dist. 30, § 8, qui, discursu ab auctoritate Concilii Trident. petito, suam egregie sententiam probat.
Hujus autem concupiscentiae nomine non eam solum intelligit Pullus quae nefasto libidinis pruritu Venerem ciet; eam enim tantum esse partem originalis concupiscentiae monet Augustinus lib. VI contra Julian., c. 7; sed eam quae vagatur circa ea omnia quae male et inordinate ab homine expeti possunt, et quae inclinant ad omne genus peccati, sive carnale illud sit, sive spirituale, secundum enumerationem Pauli ad Galatas V. Idque sufficienter [Col. 1034D] colligitur ex hujus cap. contextu, in quo spectasse videtur August. lib. XIV De civit., c. 2, 3 et 4, et Enchirid., c. 45.
Sed dices, utique reus non est circumcisionis futurae, sed praevaricationis antiquae; et quoniam non accepit remedium, nec evadet cruciatum
Hic lapis offensionis in quem impegit Magister, IV, dist. 1, § ultimo, ea ratiocinatione, Bedaeque testimonio perperam intellecto, convictus, ut assereret aut praeveniendum circumcisionis octavum diem in infantibus desperatae valetudinis, aut incircumcisos [Col. 1034D] morientes damnari. Cujus sententiam a schola Parisiensi rejectam, damnat hic etiam Pullus, et egregie Hugo monachus Victorinus, lib I De sacram., part. XII, cap. 2.
Ergo dum sanguis tibi infunditur de calice, memineris pro te sanguinem Christum fudisse. Illum spectasse locum videtur quem ex libro sententiarum Prosperi laudat Gratianus De consecrat., dist. 2, [Col. 1035A] cap.: Cum frangitur: Cum sanguis de calice in ora fidelium funditur, quid aliud quam Dominici corporis in cruce immolatio, ejusque sanguinis de latere effusio designatur? Cui affine est Gregorianum illud homil. 22 in Evang.: Pro nobis iterum in hoc mysterio moritur; ejus quippe ibi corpus sumitur; ejus caro in populi salutem palitur, ejus sanguis non jam in manus infidelium, sed in ora fidelium funditur. V. eumdem Greg., IV, Dialog., cap. 58.
His autem verbis, post citatos auctores, exprimit Pullus morem antiquum Ecclesiae, quo diaconus in matutina populorum synaxi, Dominicum sanguinem communicantibus propinabat e calice. Cujus ritus (quem potissimum habet Cyprianus) tam frequens apud auctores memoria, ut pluribus, quae dicenda forent, ultro supersedeamus. Unum in gratiam antiquitatis attexemus, quod morem illum abunde commendet. Excerptum est ex historia ms. vitae S. Amatoris, episcopi Antissiodoren., quam circa annum [Col. 1035B] 590 scribebat Stephanus Africanus. In qua ad annum 380, vel circiter, sic refert: «Erat quidam Heraclius 316 nomine, ex civitate Eduense, excellentissimo germine progenitus; cujus uxor erat nomine Palladia, moribus ac genere viro aequiparans, nec non et opibus copiosis opulentior. Haec enim a culturis daemoniorum abscedens, verae se religionis fidei tradiderat, atque dogmatibus et religionis lavacro, viro suo in pristinis erroribus remanente [ al. commorante]. Libuit autem post consummationem sacri baptismatis, in Antissiodorensem civitatem pergere, in cujus vicinitate patrimonium possidebat. Posita autem ea in suburbio, Paschalis dies advenit. Ipso autem Dominicae Resurrectionis, utpote neophyta, ad sanctam ecclesiam lampificiis ornamentis obsita processit. Ita enim diverso gemmarum splendore praefata Palladia perlucebat, ut nitorem solis obnubilaret, et lucem diei pretiosis ornamentis absconderet. Perfecto itaque sacrificio, dum eucharistiae libamine, sanguinis [Col. 1035C] quoque Dominici haustu confirmari voluisset, accessit ad B. Amatorem tunc diaconum, qui sanctissimum calicem in vitam aeternam populis porrigebat. Quam ille cernens pomposis cultibus exornatam, ita aggressus est: «De hoc calice sanguinis Jesu Christi Domini non gustabis, nisi a te onus ornamenti projeceris. Scelus enim hac nocte pollutionis exercuisti, et oportet te lugubri cultu indui, et profluvio lacrymarum nocturnum facinus abluere, et sic te sanctissimis epulis applicare.» Haec Stephanus. Obiter tamen adnotandum scelus illud et nocturnum facinus, quod sanctissimus diaconus objecit mulieri, solum fuisse nuptiarum opus et cum marito commercium; non enim aliter illud indicasset viro, apud quem sic conquesta est: Nisi vestimenta simul cum ornamentis deposuissem, et poenitentiam admissi nocturni suppliciter peregissem, nullatenus communicarem.
Caeterum licet aevo Roberti passim negaretur populo calicis usus, ut innuit ipse postrema parte, cap. 3: plures tamen ex allato loco colligi volunt, [Col. 1035D] ejus etiam aetate morem contrarium in plerisque locis viguisse, laicos sub utraque specie communicandi; sicut suo tempore nondum universim exstinctam communionem sub intincto pane, multus conqueritur, hancque consuetudinem insinuatam ab eo volunt hoc capite.
Certe si aequales ejus adire liceat, aut eo paucis anteriores, imo et suppares, id nullus ibit inficias. Siquidem Hugo toto cap. 6, tract. 3 Summae sententiarum, id innuere videtur, ut etiam colligitur ex c. 4, l. II. De sacram., parte III ubi loquitur de monachis. In Regula clericorum Petri de Honestis (qui obiit anno 1119), lib. II, c. 22 De aegrotantibus et morientibus sic habetur: Quod si languor magis magisque increverit, per presbyteros aqua benedicta aspersi, oleo sancto perungantur, et Christi corporis et sanguinis perceptione muniantur. Sugerius noster Dionysianus abbas, loquens de Ludovico VI: Cum autem, inquit, cunctis admirantibus, facta primum [Col. 1036A] peccatorum confessione, corpori et sanguini Jesu Christi communicasset. Hugo Rothomag. episcopus et monachus Cluniacensis, in epist. ad Innocent. II papam, in qua eum instruit de morte Henrici I Angliae regis: Sub ista, inquit, promissione, pro nostro officio, tertio eum et per triduum absolvimus. Crucem Domini adoravit; corpus et sanguinem Domini devote suscepit. Legendus Ivo Carnotens., epist. 28 et 63; Rupertus Tuitiensis, lib. II De officiis, c. 9; et Lanfrancus Angliae primas, lib. De corpore et sanguine Domini, c. 15, expensis verbis quae Berengarius produxerat in medium ex epist. Augustini ad Bonifacium, haec addit: In sacramento tamen quod in hujus rei memoriam frequentat Ecclesia, caro Domini quotidie immolatur, dividitur, comeditur; et sanguis ejus e calice, fidelium ore potatur. Similia profert epist. 33 ad Domnaldum, quam cum aliis illustravit D. Lucas Dacherius notis eruditione varia refertis; qui tamen ad haec verba, brevitati studens, [Col. 1036B] haerere noluit. Luculentius adhuc hunc ritum commendat canon seu decretum concilii 317 Claromontani sub Urbano II et aetate Pulli, sed nondum praetextam exuti, sancitum his verbis: Ne quis communicet de altari, nisi corpus separatim, et sanguinem similiter sumat nisi per necessitatem et cautelam. Idque statutum a Patribus dicit Baronius (ad annum Christi 1095) in odium et condemnationem haeresis Berengarianae, quae sufficienter impleri figuram dicebat per unius Symboli sumptionem. Plura suppeditabimus ad cap. 3 postremae partis, ubi de communione sub intincto pane.
Non aevo solum Roberti (quod unicum indicare voluimus) sed etiam multos post annos, morem hunc perseverasse, ut communicandi laici utraque symbola sumerent, testis est omni exceptione major D. Thomas III p. q. 80, a. 12, per totum. Imo viguisse adhuc in quibusdam Ecclesiis anno 1337, perhibet qui tunc vivebat Paludanus IV Sent., dist. [Col. 1036C] II, q. 1, a. 1, conclusione 2. Ibi enim, praeter Graecorum synaxes, in quibusdam occidentalibus id fieri solitum citra privilegium omne, sic scribit: Graeci communicant carni et sanguini; et in quibusdam Ecclesiis est consuetudo quod communicant sub utraque specie, nec est peccatum; quia, quando mos erat, crimen non erat: et ita caute in Ecclesiis sive monasteriis faciunt, quod nihil effundunt. Verum ista non passim tunc temporis apud omnes obtinuisse; sed ab aliis etiam frequentari solitum contrarium usum, monet Pullus, ut vidimus, ut certum sit quod contra novatores urgent theologi, nusquam ita viguisse ritum communionis sub utraque specie, quin etiam liberum fuerit unicuique sacris non incumbenti, a pretiosi sumptione sanguinis abstinere. Si modo forsan exceperis tempora Leonis et Gelasii pontificum Romanorum, quibus, grassante manichaeorum haeresi, qui nefariam et impiam censebant vini sumptionem, ne quis suspicionem sui generaret aliis, sub utraque specie singuli fideles communicabant.
[Col. 1036D] Non erit extra chorum saltus, si hic etiam adnotemus quae in vestutis constitutionibus Anglicis legimus; quas in unum volumen redegit Guilielmus de Linduvode Ecclesiae Cantuariensis officialis. Sic ad titulum de summa Trinitate: Solis celebrantibus sanguinem sub specie vini consecrati sumere in hujusmodi minoribus ecclesiis est concessum. Hincque colligit idem Guillelmus, a contrario sensu quod est in jure fortissimum lib. I ff. de officio ejus cui, etc., in cathedralibus et majoribus ecclesiis indultum fuisse aliis Dominici sanguinis potum. Et hoc bene putarem, inquit, saltem quoad ministrantes sacerdoti celebranti, qui secundum consuetudinem diversarum Ecclesiarum, ipsi sacerdoti communicant, recipiendo corpus et sanguinem. Et sic solet observari dum papa celebrat solemniter. Nam postquam papa per calamum partem sanguinis hauserit, residuum tradit diacono hauriendum. Imo non solis ministris sacris, sed et aliis, praesertim monachis id concessum fuisse, ut canna [Col. 1037A] haurirent pretiosum Domini sanguinem e calice, testatur Rhenanus ad lib. Tertulliani De corona militis, ut patet, inquit, ex eruto non ita pridem libro signorum, qui frequens est apud Benedictinos. Et in primis constitutionibus PP. Carthusianorum, quas vivente Pullo constat emersisse, prohibetur: Ne quidquam pretiosorum vasorum possideant, praeter calicem argenteum, et fistulam, qua laici Dominicum sanguinem exsorbeant. Quod etiam apud Cistercienses factitatum, et alios quosdam, testatur Innocent. III, cap. ex parte De celebr. miss. et Guillelmus supra: Fratres, inquit, communicant in conventu; sacerdos qui tenet calicem cum sanguine, videns quod quantitas sanguinis non sufficeret omnibus fratribus, ponit ibi modicum de vino; conformiter ad ea quae habentur cap. 53, libri cui titulus: Exordium Cisterciensis coenobii. Dum autem fratres percipiunt sanguinem, infundatur vinum a diacono, cum opus fuerit. Si quid autem residuum fuerit de ipso sanguine, [Col. 1037B] bibat illud cum calice, postquam fistulam reddiderit subdiacono; quam fistulam antequam reddat, in quantum poterit, ab utraque parte sugendo, de sanguine Domini 318 evacuet. Fistula autem, de qua hic mentio, ab aliis vocatur canna; ab aliis pugillaris, ut frequenter apud auctorem libri de ordine Romano.
Cujus consuetudinis usum jampridem antiquatum, retinent ex parte hodie celeberrima duo Galliae monasteria Benedictini ordinis; Cluniacense scilicet in dioecesi Matisconensi nostra, et Sandionysianum prope Parisios, congregationis Sancti Mauri. In quibus, singulis diebus Dominicis, et festis Paulo solemnioribus, solent (in primo quidem, diaconus, subdiaconus et ministri minores altaris, quos ceroferarios vocant; in altero vero soli diaconus et subdiaconus) peracta communione, celebrantis calicem deferre super mensam ex industria paratam et altari vicinam, ibique cum tubo seu argentea fistula residuum pretiosi sanguinis alternatim sugere. Quod [Col. 1037C] pluries ego, dum monachus Cluniaci degerem, sed vix pubertatis annos assecutus, egisse me memini; iterumque Sandionysiopoli toto biennio, sed jam sacris ordinibus initiatus.
Succensebunt quidam, ridebunt forsan alii, mirabuntur omnes, cur ab orbita communi, et unanimi fere Catholicorum omnium sensu deflexerit noster hic Christianissimus doctor; et repudiata veterum sententia de primi dispensatione mysterii, novam, studio penitius indagandae veritatis adinvenerit; et quae paucis, suoque saeculo tantum placuerit, ut scribit coaevus sibi Robertus de Mileduno, tractatu De Incarnatione, capite illo quod integrum infra producimus. Hactenus enim communis Ecclesiae sensus circa Verbi divini conceptionem is fuerat (uti nunc est) ut non carni prius, aut animae prius sed partibus [Col. 1037D] illis simul adunatis et eo temporis momento quo perfectum hominem (si creatam subsistentiam semoveas) componebant, unitus fuerit Filius Dei. At pressius inhaerens Pullus litterae tum Scripturae et conciliorum, tum etiam quorumdam placitis Patrum, praesertim Augustini; vel si mavis, logices argutiis quae plurimum apud ejus aevi theologos obtinebant, plus aequo indulgens; docet sic peractum Incarnationis mysterium, ut ipsi humanitatis seminario quod subministravit Virgo Deipara, primo personaliter fuerit unitum Dei Verbum; deinde carni animatae, sicut exanimatae in sepulcro personaliter adhaesit. Qua stante doctrina, non instantanea fuerit conceptio Christi, sed quodammodo successiva; nec naturam tantum rationalem Verbum assumpserit, sed irrationalem etiam, imo et inanimatam; quale est semen aut incoctus ille sanguis, vel quid hujusmodi, fetui formando subserviens.
Hanc seminarii (uti nominat) seu inanimatae carnis [Col. 1038A] assumptionem, hinc suadere nititur. Primo quod in Symbolo Constantinopolitano divisim asserant Patres: Et incarnatus est de Spiritu sancto; deinde; Et homo factus est; ita ut primum hujus pericopes membrum, de solius carnis assumptione dictum velit; alterum vero de tota humanitate, seu de carne jam animata. Nimirum, inquit, c. 16, prius est concipiendo incarnatus; post, homo factus. Deinde id suadet ex eo quod non minus repugnare velit Verbum unitum esse carni nondum animatae, quam examinatae; sed illud exstitit in sepulcro, cur non et istud in Virginis utero? Fortasse, inquit ibidem, miraberis unam substitisse personam ex Filii majestate et humanitatis semine; sed mirari desiste, recogitans post separationem corporis ab invicem et animae, haud secus ac prius, divinitatem unitam utrique.
Tertio illud probant Pullus et sequaces ejus (ut ex Roberto Miledunensi colligitur) auctoritate D. Augustini, quae licet ab aliis aliter explicetur, commoda [Col. 1038B] tamen Pulli sententiae, ab eo liberaliter excepta est. Alludit autem Augustinus IV De 319 Trinit., c. 5. et lib. LXXXIII. Quaest. 56, ad illud Joannis II. Quadraginta et sex annis aedificatum est Templum hoc. Quem locum (ut etiam Glossa ibidem) Christi conceptioni coaptat; illumque numerum annorum de 46 diebus hominum perfectae conceptioni et formationi requisitis exponit hoc modo, citato cap. Dicitur autem conceptio humana sic procedere et perfici, ut primis sex diebus quasi lactis habeat similitudinem; sequentibus novem diebus convertatur in sanguinem; deinde duodecim diebus solidetur; reliquis decem et octo diebus formetur usque ad perfecta lineamenta omnium membrorum; et hinc jam reliquo tempore, usque ad tempus partus, magnitudine augeatur. Quadraginta ergo diebus addito uno, etc., qui computantur ab octavo Kal. April., quo die conceptus Dominus creditur (quia eodem die etiam passus est) usque ad octavum Kal. Januar. qua die [Col. 1038C] natus est. Non ergo absurde quadraginta sex annis dicetur fabricatum esse templum quod corpus ejus significabat; ut quot anni fuerunt in fabricatione templi tot dies fuerint in corporis Dominici perfectione. Haec Augustinus, quibus dubio procul praeivisse Pullo videtur.
Hanc autem sucessivam Christi corporis formationem, ex qua consequenter colligit Auctor, Verbum carni nondum animatae unitum fuisse, non solus docuit Augustinus, sed et alii apud Theophylactum, a quibus ipse dissentire non videtur, scribens in primum cap. Lucae: Ἄλλος δέ τις τυχὸν ἐρεῖ ὅτι ὥσπερ ὁ ζωγράφος πρῶτον σκιάζει, εἶτα τέλειον κρωματουργεῖ, οὕτω καὶ ὁ Κύριος αὐτὸς ἑαυτῷ τὴν σάρκα δημιουργῶν, καὶ τὴν εἶκονα τοῦ ἀνθρώπου διαπλάττων πρῶτον ἐσκίασε ταύτην ἐν τῇ μήτρᾳ τῆς παρθένου, ὡς τῶν αἱμάτων τῆς ἀειπαρθένου σάρκα συμπήξας, εἶτα κατ` ὀλίγον μορφώσας αὐτήν. Ἀλλὰ τοῦτο ἀμφίβολον. Οἱ μὲν γὰρ λέγουσιν ὅτι ἅμα τῷ τὸν Κύριον ἐπισκιάσαι τῇ μήτρᾳ τῆς παρθένου, ἐνθὸς τέλειον ἦν τὸ βρέφος. Οἱ δὲ οὐ παραδέχονται τοῦτο. Ἄκουε γὰρ τί φησι. Διὸ καὶ τὸ γενόμενον ἅγιον, τουτέστι, τὸ καταμέρος ἐν τῇ μὴτρᾳ σου αὐξανόμενον, καὶ οὐκ ἐνθὸς τέλειον ὑπάρξαν. Id est: «Alius autem quispiam fortasse dicet, quod sicut pictor primum delineat et umbras inducit, et deinde perfectum colorem addit: Ita et Dominus ipse sibi carnem condens, et imaginem hominis formans, primum delineavit illam in utero Virginis, compacta ex visceribus semper Virginis carne, quam deinde paulatim figuravit. Sed hoc dubium. Sunt enim qui dicunt quod ubi Dominus obumbravit uterum Virginis, statim perfectus fuit infans. Alii autem hoc non recipiunt. Audi enim quid dicat, Ideo et quod nascetur sanctum, hoc est, quod particulatim in utero [crescit, et non statim perfectum existit.] Quibus saltem innuere videtur, suo tempore non fuisse constantissimum illud dogma apud orthodoxos scriptores, quod momentanea fuerit Christi conceptio, et eo modo peracta qui communiter ab omnibus recipitur. [Col. 1039A] Florebat Theophylactus anno 1070, Pullus vero 1130, et ultra.
Et quidem si mens conciliorum et Patrum liberalior doctrina penitius inspiciantur ab iis omnibus qui citra praejudicium quodvis rerum omnium momenta librare solent, nihil certe Pullus asseruerit quod vel decretis conciliorum, vel ei Patrum doctrinae quam operose satis et anxie dictitabant, officere videatur. Imo quod potissimum urgebant Patres, vel in unum diffinientes, vel solitarie scribentes circa Verbi Divini ὀικονόμιαν, hac ipsa Roberti doctrina certum est luculentissime probatum iri: scilicet non prius Verbum unitum animae, quam carni; nec prius conceptam Christi carnem fuisse, quam assumptam: illudque primum peculiariter urgebant adversus Origenistas, qui fingebant animam Christi Verbo unitam, multo tempore praeexstitisse ejus incarnationi, ut colligitur ex ipso Origene lib. II. περὶ αρχῶν, c. 6, ex epist. Sophronii in concilio Constantinopolitano [Col. 1039B] VI, actione 11, ex concilio I Bracharensi, cap. 6, etc.
Hunc autem fuisse scopum conciliorum quae circa prioritatem assumptarum a Verbo partium, aliquid videntur definivisse; nec quaestionem illam quam hic Pullus agitat, 320 ullatenus tractasse, patet tum ex quinta et sexta Synodis, tum ex iis praesertim locis quae communiter opponunt auctores Pullo contrarii; videlicet canones primum et secundum synodi quintae Constantinop., prout referuntur a Nicephoro lib. XVII, c. 28, quorum is primus: Si quis dicit aut sentit animam Domini praeexstitisse, unitamque esse Deo Verbo ante incarnationem et nativitatem ex Virgine, anathema sit. Alter vero: Si quis dicit aut sentit prius formatum esse corpus Domini nostri Jesu Christi in utero Virginis sanctae, et deinceps unitum ei esse Deum Verbum, atque animam quae prius exstiterit, anathema sit. Siquidem priori anathemate solum ferit Origenistas, posteriori vero in eos tantum animadvertit qui formationem corporis Christi praecessisse volebant ejus assumptionem a Verbo. [Col. 1039C] Dum vero addit, atque animam quae prius exstiterit, non negat Verbum unitum animae fuisse post unionem ejusdem Verbi cum corpore; sed solum negat unitum illi animae quae multo tempore formationem sui corporis antecessisset, ut perperam opinabantur Origenistae.
Cui duplici canoni cautum esse volens Robertus, docet non praefactae carni, non animae praeexistenti, sed ipsi humanitatis seminario unitum Dei Verbum; dein carni animatae: Σαρκοῦται γοῦν, inquit in sexta synodo Sophronius, ὁ λόγος, καὶ Θεὸς τὸ ἡμέτερον οὐ προπλασθείσῃ σαρκὶ συναπτόμενος, ἢ προμορφωθέντι καὶ καθ` αὑτὸ προϋποστάντι ποτὲ προσπλεκόμενος σώματι, ἤ προϋποστάσῃ ψυχῇ συντιθέμενος, ἀλλὰ τότε τούτοις παραγενομένοις πρὸς ὕπαρξιν, ὅτε αὐτοῖς ὁ λόγος αὐτὸς καὶ Θεὸς συνετίθετο φυσικῶς σύγχρονον ἔχοντα τῇ ὑπάρξει τὴν ἕνωσιν, καὶ οὐ πρὸ τῆς πρὸς τὸν λόγον ἀληθεστάτης συμβάσεως καθ` ἑαυτὰ γενόμενα πώποτε, ἤ τινος ἀνθρώπου τῶν καθ` ἡμᾶς ἑτέρου παράπαν ὑπάρξαντα, ἀλλὰ σύνδρομον ἔχοντα τῇ φυσικῇ τοῦ λόγου συμβάσει τὴν ὕπαρξιν, καὶ οὐκ ἐκείνης οὐδὲ ὡς ἐν ὀφθαλμοῦ ῥιπῇ ταυτὴν προτερεύουσαν ἔχοντα. Id est: Incarnatur ergo Verbum Deus, quod nostrum est, non praefactae carni copulatus praeformatove atque in sese praesubsistenti aliquando corpori conlinitus [al. counitus.]; vel animae praeexistenti conjunctus; sed tunc his ad subsistendum [al. existendum] venientibus, quando eis ipsum Verbum et Deus copulatus est; naturaliter contemporalem habens unionem atque subsistentiam, et non ante verissimum ipsius Verbi conventum, in seipsis unquam exstiterunt, vel cujuspiam secundum nos alterius hominis penitus exstiterunt, sed cum Verbi ipsius naturali conventu subsistentiam [al. existentiam] habitura concurrerunt, et nec quantum in ictu oculi hanc quam illam priorem habentia.
Satis igitur erat Patribus illis docuisse non prius animam assumptam fuisse quam corpus; nec prius exstitisse carnem quam Dei Filio personaliter uniretur. [Col. 1040A] An vero carnis assumptio, ejus animationem praecesserit, necne, nusquam in conciliis definitum legeris; aut si quidpiam proferunt quod in hanc rem esse videatur, nullo id canone aut aliquo decreto sancitum; sed eo modo dictum reperies, sicut pleraque alia, quae licet in conciliis exstent, certum est tamen inter fidei dogmata non recenseri.
De duobus canonibus apud Nicephorum (si quam habeant auctoritatem) jam ostensum supra pueriliter satis contra Pullum urgeri; cum potius ejus sententiam ultro suadeant. Diximus, si quam habeant auctoritatem, tum quia vacillat in plerisque Nicephori fides; tum quia certum est ex Gregorio papa quintam synodum nullam de fide quaestionem agitasse. Exstant quidem ad calcem hujus synodi quatuordecim anathematismi, sed ab eorum nullo, ne quidem quarto, Pullus feritur.
Quod ex Ephesina synodo, seu potius ex epistola Cyrilli ad Nestorium profertur, non ita clare et distincte [Col. 1040B] sententiam auctoris impugnat, ut tanquam aliquod fidei dogma eam labefactare videatur. (Falluntur graviter qui epistolam illam inter anathematismos Cyrilli reponunt num. 13. Pejus qui vocant eam 13 canonem Ephesinum, ut Suarez et alii.) Licet enim ibi Verbum dicatur Carnem animatam anima rationali sibi copulasse, et sub finem: Sed quod ex ea, B. Virgine, natum sit sacrum illud corpus animatum anima rationali, 321 cui substantialiter adunatum Dei Verbum, carnaliter natum esse dicitur. Nihil aliud his verbis insinuatur, quam quod etiam auctor sincerissime fatetur; videlicet Verbum univisse sibi carnem animatam anima rationali, cum ad veritatem humanae naturae principaliter per se requiratur. An autem eo prorsus momento temporis vel naturae animam assumpserit, quo carnem (qui Pullinae disputationis scopus) tacent omnimode Cyrillus, Ephesina synodus, Sophronius in sexta synodo, aliique, qui eatenus solum inculcant Verbum Dei unitum carni animatae Spiritu rationali, quatenus contra Apollinarem, [Col. 1040C] Arium, Eunomium et id genus segreges, docerent divinitatem in Christo vices animae non supplevisse, sed more caeterorum hominum vera et intellectuali anima praeditum fuisse. Nec ea erat Cyrillo cum Nestorio disputandi causa, aut in eum praefatos anathematismos condendi, sed declarandi solum duplicem in Christo non esse personam; nec eum prius hominem fuisse, deinde Deo unitum; aut unionem illam mere accidentalem fuisse, non substantialem et hypostaticam: quod primum subdole commentabatur Nestorius. Quare profert haec ibidem Cyrillus: Nec enim primum natus est homo communis de sancta Virgine, et tunc demum inhabitavit in eo Verbum; sed in ipsa vulva uteroque virginali secum carnem conjunxit, et sustinuit generationem carnalem carnis suae nativitatem faciens. Et iterum scribens ad Nestorium, dicit: Ideo Deum natum esse ex Virgine et conceptum, quia in utero Virginis, et ipsa conceptione hominis, Deus carni unitus est. Quae [Col. 1040D] certe Pulli sententiam satis suadent.
Et quidem notandum, dum Patrum aut conciliorum testimonia proferuntur in medium, non ad eum plerumque sensum intelligenda esse, quem exhibet ipsa dictionum series, mutila praecisaque (frequens apud scholasticos, praesertim rudiores, lapis offensionis) nec ad eas scholastices argutias deducenda, quibus plerique subjicere volunt sacrae theoremata doctrinae, et ipsa sincerae fidei dogmata, quae lubricae rationis discrimina nescit; sed ipsorum intelligentiam desumendam esse ex integro capitum contextu, et ex rerum quae tunc tractabantur, natura et modo: investigandam insuper conciliorum Patrumque mentem, causam scribendi, et in quas potissimum haereses stylum intorquerent. Primum plus aequo facilius obtinetur solis auctorum indicibus et tabulis; alterum nonnisi seria diutinaque lectione; quae cum rara fuerit apud quosdam, qui de rebus theologicis disseruere, non mirum si pleraque [Col. 1041A] clauserint intra fidei cancellos, quae solo adhuc opinantium jure nituntur: aliis vero notam haereseos inusserint aut erroris, uti de Philastrio conquestum olim Augustinum jam vidimus. Nec porro quidquid in conciliis aut apud Patres liberalius scriptum repereris, id fidei oraculum, aut immobilis veritatis et auctoritatis assertum credendum est; sed ea solum, quae rei, quae discutiebatur, momenta continent, aut quae canonibus vel unanimi Patrum omnium sensu firmantur. Alioquin quamvis Patres septimae synodi probaverint dialogum gentilem inter et Joannem Thessalonicensem, qui contendebat pingendos esse angelos, eo quod essent corporei, dicendum esset sanctam et oecumenicam synodum credidisse angelos esse corporeos. Licet item a Patribus concilii Chalcedonensis laudata fuisset epistola quaedam quae sub nomine Ibae ad Marim Persam circumferebatur; tamen in quinta synodo durius eam exceptam fuisse, nemo non novit inter eruditos. Ut hinc videas non ea semper quae placent, aut quae probantur [Col. 1041B] in conciliis, ex ipso fidei penu prodire, aut fore semper immobilis juris. Nec proinde quidquid in eis deprehenderis prima fronte Pullo contrarium, sufficiens esse ut haereseos aut erroris notetur ejus opinio: cum de hujusmodi propositionibus rite pronuntiaverit Augustinus, l. I De Genesi ad litteram, cap. 19: Tandiu non est contra fidem donec veritate certissima refellatur.
322 Postremo, quod profertur tanquam litis totius decisivum, et velut authenticum fidei oraculum, celeberrima scilicet illa periodus ex epistola Sophronii in sexta synodo decisa: Simul quippe caro, simul Dei Verbi caro. Simul caro animata rationalis, simul Dei Verbi caro animata rationalis: quam etiam spectasse videtur Damascenus, lib. III De fide, c. 2 nullum struit obicem Pullo; quin potius non temere conjici posset illum ex ea suae sententiae robur mutuatum esse. Hujus enim allati textus intelligentia haec est: Ut primum exstitit Christi caro, tunc etiam [Col. 1041C] fuit Verbi caro: et ut primum caro illa praedita fuit anima rationali, statim etiam fuit unita Dei Verbo. Quod utrumque votis omnibus amplexatur auctor. Nusquam autem, nisi plane divinus, inde collegeris non prius assumptam carnem a Verbo, quam esset animata. Idipsum confirmat textus Graecus cum commatibus et interpunctionibus quae cernuntur in editione Biniana et Regia, quas solas penes me habeo: Ἅμα γὰρ σὰρξ, ἅμα Θεοῦ λόγου σὰρξ. Ἅμα ἕμψυχος λογικὴ, ἅμα Θεοῦ λόγου σὰρξ ἔμψυχος λογικὴ.
Ad reliquum hujus epistolae contextum lectorem remittimus, ex quo plura colliget Pulli sententiae profutura, aut saltem non incommoda. Ut illud: Tempus explevit legitimi puerperii, et per singula naturalia et peccatum non trahentia, nobis hominibus similis factus. Et in eadem epistola, recensens hujus conceptionis et nativitatis prodigia, tacet perpetuo factam illam in instanti partium assumptionem, quam tamen inter praecipua reponimus. Admirandorum, [Col. 1041D] inquit, operum prolatio, quae erant inseminata conceptio, Joannis intra uterum exsultatio, partus ipse incorruptibilis; illibata virginitas, quae ante partum, et in partu, et post partum est intemerabilis; pastorum coelestis instructio, etc. Quod argumentum licet sit ab auctoritate negativa, in jure tamen fortissimum est, dum quis proponens quidpiam ab enumeratione partium demonstrare, ea tamen tacet, quae si vera essent et prodirent in medium, rem insigniter illustrarent.
Imo contrarium a Sophronio suaderi, ex eo quis conjicere posset, quod non semel asserat in eadem epistola, quod quaeque humilia atque humana sunt, ea sponte simul, et naturaliter, manens etiam in his Deus, demonstrabat.
Praeterea non erat mens concilii, dum lecta et probata fuit epistola Sophronii, declarare modum et circumstantias mysterii Incarnationis; nec ad eum finem fuit approbata, sed ut tantum ostenderent [Col. 1042A] Patres duas esse in Christo voluntates et operationes: qui scopus erat concilii. Nec certe producta fuisset, si solam explanasset Christi conceptionem, siluisset vero de dogmate tunc controverso. Tandem explicanda haec particula simul in verbis Sophronii, quam varie intelligi, probant theologi, dum expendunt hunc Scripturae locum: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul.
Quod attinet ad Patres, ultro fatemur apud eos plura legi quae Pulli mentem singularem efficiant, nec proinde in re tam ardua recipiendam temere: hacque sincera confessione, explicandis eorum auctoritatibus Pulloque conciliandis, multi supersedemus. Verum, ut jam praefati sumus, mens eorum inspicienda, causa indolesque scribendi; sicque constabit eos hac animorum consensione, non fidei consuluisse, sed decentiae cuidam et congruentiae, qua maxime decebat ut Verbum non seminario aut inanimatae carni copularetur (licet extra controversiam id fieri posset), sed tantum corpori debita partium [Col. 1042B] suarum dispositione formato et λογικῶς animato. Ut enim monet Hilarius, lib. IV De Trinit. circa medium: Intelligentia dictorum ex causis est assumenda dicendi; quia non sermoni res, sed rei sermo subjectus est. Et quidem hodie non dissimilibus argumentis, a decentia et a congruitate petitis, persuasi fideles, immaculatum et labis originalis immunem Virginis Deiparae conceptum pie credunt, et melioribus, quam quidam alii, votis amplexantur. At sicut ex hac Ecclesiae generali consensione in illam Virginis matris 323 dotem, quam etiam jure proponit celebratque, nemo illam dixerit indubitatum esse fidei dogma, aut erroris incusandos qui contradixerint; parem etiam esse rationem de illa quam Pullus agitat, quaestione, suspicari quis posset, cum nusquam distincte pronuntiaverit contrarium Ecclesia; nec desint plures (ut ex Roberto Miledunensi et Theophylacto discimus) qui Pulli partes tueantur.
Constat insuper inter theologos, post Tertullianum, [Col. 1042C] Gregorium Nyssenum, August. et alios, res inanimatas et insensibiles a Verbo divino potuisse assumi; parvique faciendam esse rationem illam congruitatis et decentiae in hoc Incarnationis mysterio, cum certum sit ex Gregorio Nysseno orat. catech., c. 27, omnes naturas ejusdem esse rationis quoad assumptionem earum a Verbo. Vide etiam August., lib. De vera relig., c. 16; D. Thomam et ejus sequaces in III, dist. 2, q. 1, a. 1; Scotum, q. 1, § ad 2 articul.; Durand. et Paludanum, q. 1; A Valentia, disp. 1, q. 4, puncto 1 et alios, maxime recentiores. Quamvis contrarium doceat Bonaventura in lib. IV adversus Marcion., cap. 21, dist. 2, q. 1, sed ob solam indecentiam, quia, inquit, facere unionem quod asinus fieret Deus, vel aliquod aliud brutum; potius dedeceret divinam sapientiam et potentiam, quam commendaret. Quam tamen rationem egregie refutaverat Tertullianus lib. De carne Christi, cap. 4, pluribus ostendens nauci faciendas esse [Col. 1042D] congruentias illas in mysteria Incarnationis, quae carnis assumptae veritatem labefactent potius quam astruant. Qui confusus, inquit de Christo, mei fuerit, et ego confundar ejus, quando nec confusionis materia conveniat nisi Christo meo: cujus ordo magis pudendus, ut etiam haereticorum convitiis pateat, omnem nativitatis et educationis foeditatem, et ipsius etiam carnis indignitatem quanta amaritudine possunt perorantibus. Caeterum quomodo ille erit obnoxius confusionis, qui eam non capit? Non vulva, licet Virginis, tamen feminae coagulatus; et si non semine, tamen ex lege substantiae corporalis; ex feminae humore; non caro habitus ante formam; non pecus dictus post figuram; non decem mensium cruciatu deliberatus; non subita dolorum concussione cum tanti corporis coeno per corporis cloacam effusus ad terram, nec statim lucem lacrymis auspicatus, et primo retinaculi sui vulnere; nec multum ablutus, nec sale et melle medicatus; nec pannis jam sepulturae involucrum, [Col. 1043A] initiatus; nec exinde per immunditias inter sinus volutatus; molestus uberibus, diu infans, vix puer, tarde homo: sed de coelo expositus, semel grandis, semel totus, statim Christus, Spiritus et virtus, et Deus tantum, etc. Quibus postremis verbis, ut et sequentibus, Marcionem sugillat. Et libro De carne Christi, c. 4: Ab ipsa quidem, inquit, exorsus nativitate perora, age jam, spurcitias genitalium in utero elementorum; humoris et sanguinis foeda coagula, carnis ex eodem coeno alendae per novem menses, describe uterum de die insolescentem, gravem, anxium, nec somno tutum, incertum libidinibus fastidii et gulae. Invehere jam et in ipsum mulieris enitentis pudorem vel pro periculo honorandum, vel pro natura religiosum. Horres utique et infantem cum suis impedimentis profusum utique et oblitum. Dedignaberis quod pannis dirigitur; quod unctionibus formatur, quod blanditiis deridetur. Hanc venerationem naturae, Marcion, despuis, et quomodo natus es? etc. Et post [Col. 1043B] aliqua: Quid enim indignius Deo, quid magis erubescendum, nasci, an mori? Carnem gestare, an crucem? Circumcidi, an suffigi? Educari, an sepeliri? In praesepe deponi, an in monumento recondi? Sapientior eris si nec ista credideris; sed non eris sapiens, nisi stultus in saeculo fueris, Dei stulta credendo. Quam Tertuliani disputationem proxime secutus Hieronymus libro adversus Helvidium, multo ante finem sic peroravit: Junge, si libet, et alias naturae contumelias; novem mensibus uterum insolescentem, fastidia, partum, sanguinem, pannos. Ipse tibi describatur infans tegmine membranarum solito convolutus; ingerantur dura praesepia, vagitus parvuli, octavi diei circumcisio tempus purgationis ut probetur immundus; non erubescimus, non silemus. Quanto sunt humiliora quae pro me 324 passus est, tanto plus illi debeo: et cum omnia replicaveris, nihil cruce contumeliosius proferes. Simile quid intorquebat in Judaeos venerab. abbas Guibertus; quibus [Col. 1043C] inter alia sic respondet cap. 3 libri primi: Ne corruptionem carnis et uteri fetores attendas; non aestimes Deo quidpiam praeter peccata fetere. Plura legesis in libro peculiari De nativitate Christi quem Ratramnus, Corbeiensis monachus, edidit contra quosdam sui temporis Novantes, qui negabant Christum per immaculatae Virginis matris vulvam natum et egressum. Quem librum, cum pluribus aliis publici juris facit Lucas Dacherius noster. Non igitur ita pluribus decentiis et congruitatibus (de quibus tamen nihil prorsus diffinire volumus) concedendum est in hoc mysterio, ut in ejus veritatem propter hoc insultent haeretici, vel haereant orthodoxi. Unde Romae non ita pridem, scilicet circa annum 1490 summus pontifex probatum noluit quod in nongentis propositionibus asseruerat Picus a Mirandula: Naturam irrationalem a Verbo divino non posse assumi, vixque potuit assertum illud ab errore vindicare in Apologia sua, cap. 4, licet iis moveretur instantiis Picus, propter quas alii Pullo [Col. 1043D] forte succensebunt, Videat lector cur in illa thesi, alioqui non ingloria Christo, tam rigidus fuerit S. pontifex, et excanduerit in virum de litteris meritissimum, cui certe ob id libentius pepercisset (cum non aliter impugnare potuisset circumstantias mysterii carnis Christi) nisi constaret plura Verbum assumpsisse animae expertia, aut saltem sine ullo respectu ad eorum informationem ab anima rationali, ut sanguinem et reliquos humores, ungues, dentes, etc., quae certe quam parum distent ab auctoris sententia, nemo non videt. Quam ob rationem Clemens VI (ut est in directorio inquisitorum parte II, q. 10) retractari jussit ut haereticam opinionem cujusdam qui Barcinone coram asseruerat, effusum Christi sanguinem Verbo unitum non remansisse in triduo mortis.
Quamvis igitur plurimi Patrum oppositam Pullinae, sententiam edoceant, quia tamen non aliis rationibus innituntur, quam ex quadam congruitate [Col. 1044A] et decentia petitis; quibus etiam standum non esse semper, non inviti fatentur eorum plerique, ut ex Tertulliano, Hieronymo, Nysseno et Guiberto supra vidimus, fit ut consensus ille notam erroris inurere non debeat auctori; sicut nec ea notatos labe quis dicet; scilicet Clementem Alexandrinum, III Paedag., cap. 1 et stromat. primo, tertio et sexto; Origenem, lib. VI, contra Celsum; Tertullianum libro De patientia; Iraeneum lib. I, ad haeresim Carpocratianorum. Epiphan. libro I, De eadem haeresi; Cyrillum lib. I; Glaphyr. in Exodum ad illa verba psalmi XLIV: Speciosus forma, etc.; August. in eumdem psal. et in CXVIII et CXXVII. Qui putant Christum inter caeteros naturae defectus, etiam deformitatem vultus assumpsisse, quamvis omnes ad unum reliqui Patres, ut et Ecclesiae communis sensus, serio reluctentur: et de illius pulchritudine corporali litteraliter exponant praedicta Psalmographi verba: Speciosus forma prae filiis hominum. Quam amabo [Col. 1044B] plura apud illos offendes quae singularem prorsus mentem redolent; quae tamen, quia nondum affulserat fidei radius, aut Ecclesiae definitio, nemo nisi temere culpaverit, licet deflectant ab orbita communi, et in fide periculosa nonnunquam videantur. Num quidam apud Augustinum obices, maxime circa creationem et traducem animarum? Num quaedam apud Hieronymum singulariter dicta de punitione Sodomitarum? etc. Num apud Bernardum Pulli saeculo scribentem, quaedam obscure et diminute satis inserta, de sanctis et justis animabus nondum ad intuitivam Dei cognitionem accitis? At eodem tempore in contrarias partes universi pene concesserant nec tamen communis ille sensus, aliis quibusdam secus opinantibus, labem erroris affundebat. Quoniam, ut monet episcopus Hermianensis contra Mutianum scribens, hanc reverentiam 325 semper Ecclesia detulit in gremio pacis suae atque honore defunctis, ut non solum eos qui forte in talibus [Col. 1044C] quaestionibus per ignorantiam humanae infirmitatis errassent; verum nec ipsa eorum dicta, sicut haereticorum, condemnaret. Haereticum enim non humanae infirmitatis ignorantia, sed pervicacia facit.
Quod ad recentiores theologos spectat, actum profecto de Pulli causa, nisi judicent aequiores, quaedam antiquitati condonanda, et jam liberum non esse priscis auctoribus, nuperae academiae mores geniumque prae se ferre. Pluribus, fatemur, subtilitatibus, distinctionibus, argumentis, maxime circa mysterium istud, personant theologorum hodiernae scholae, quae potissimam studiorum partem depopulantur, quae tamen antiquis incognita fuere aut invisa. Nec certe apud Pullum, Abaelardum, Porretanum, Richardum et Hugonem Lothariensem Victorinos, Lombardum, Petrum Pictaviensem, Robertum de Mileduno, Petrum Cantorem, caeterosque nostri aequales aut suppares, silvam illam difficultatum et questionum reperies, quae nostratem theologiam variis ultro citroque [Col. 1044D] discriminibus miscent, et ad eas non raro angustias adigunt, ut plura vel inviti fingere debeant. Et ne saltemus extra chorum, qua varia, quam difficilis illa quaestionum textura: An Verbum assumpserit intellectum? An praeter unionem ad partes humanitatis, sit alia distincta Verbi ad humanitatem? An partes assumptae fuerint accidentibus informatae? An congregatio sanguinis ad locum generationis, et organisatio corporis Christi facta sit in instanti per motum localem? Quo ordine congruitatis et dignitatis partes assumptae? An anima mediante spiritu? An sanguis immediate assumptus? Et plura hujusmodi quibus utcunque stabiliendis tota insudat scholastice. Nec tuto adhuc optatis potiri valet, nisi ad prioritates naturae (insuetam antiquis dialectum) supplex recurrat, et in uno temporis, plura naturae partiatur instantia, ecclesiasticam simplicitatem, ut de similibus profert Hieronymus lib. primo adversus Pelagianos, inter philosophorum spineta concludens. Iterumque quasi premeret viam multis adhuc [Col. 1045A] scrupulis inaequalem, celeberrimam hanc invexit distinctionem inter ordinem intentionis, et exsecutionis; hoc prius assumptam a Verbo carnem; illo prius animam ipsi unitam, demonstrans: quod ipsum, sed sine ullis verborum involucris, concedens Pullus, corpus prius assumptum fatetur; animam posterius.
Non igitur ad novae scholastices amussim vetus dirigenda; alioquin plerisque in locis insultandum esset doctrinae quorumdam, quos tamen inter theologorum apices merito recensemus. Exemplo sint Albertus Magnus, qui de transubstantiatione eucharistica loquens ait: Salvo meliori judicio, mihi videtur quod nihil remanet de substantia panis et vini: et Petrus de Aliaco cardinalis, qui illum idem dogma, ut nunc a theologis explicatur, inter opiniones magis probabiles censet: at opinio, habitus est cui non repugnat subesse falsum. Quis tamen illis aequus succenseat ob modum loquendi, quem alii (quia sic ferebat aetas, rebus theologicis nondum plene defaecatis) ultro condonant. Multo magis peccaverint illi [Col. 1045B] hodiernae theologiae professores, viri certe percelebres qui propositionem, Pullinae oppositam, dicunt esse de fide, licet nullum Scripturae locum proferant; nullos conciliorum canones, nisi duos illos apud Nicephorum, superius expensos, quos Pullo liberalius favere certum est; ut et epistol. Sophronii, locum Fulgentii de fide ad Petrum, cap. 18, et Gregorii XVIII Moral. cap. 27, quos pariter afferunt, sed in contrarium prorsus sensum distortos; si praesertim de canonibus illis fiat mentio.
Siquidem Nicolaus Ysambertus in tractatu De Incarnatione ad quaest. 6, art. I quaerens: Utrum caro prius tempore fuerit assumpta quam anima; vel econtra: An vero utraque simul fuerit assumpta? Respondet in prima propositione: «Anima 326 Christi Domini non fuit prius tempore assumpta a Verbo quam caro; aut econtra: sed anima et caro simul et eodem tempore assumpta fuerunt a Verbo Divino. Tota propositio est de fide: eam enim habemus definitam [Col. 1045C] in sexta synodo. Nam undecima ejus actione epistola Sophronii est perlecta, et decima tertia actione approbata, in qua habetur expresse, nec animam Christi Domini, nec ejus carnem praeexstitisse unioni ad Verbum. Simul, ibi inquit Sophronius, quippe caro, simul Dei Verbi caro. Simul caro animata rationalis, simul Dei Verbi caro animata rationalis. Et apud Nicephorum, l. XVII Hist., c. 28, secundus iste canon quintae synodi refertur: Si quis dicit aut sentit animam Domini praeexstitisse, unitamque esse Dei Verbo ante Incarnationem, et nativitatem ex Virgine, anathema sit. » Haec Ysambertus; nihilque aliud ulterius profert aut ex Scriptura, aut ex conciliis; quo probet totam suam propositionem esse de fide. At quis non videat iis duobus locis, cum Sophronii, tum Nicephori, seu quintae synodi (si posterior iste, supposititius non est) solum agi contra Origenem, qui putabat animam Christi Domini multo tempore praeexstitisse unioni ejus ad Verbum. Praeterea [Col. 1045D] ex epistola Sophronii nihil aliud concludi, quam animam et carnem non prius exstitisse quam unirentur Verbo Dei? Nec ad aliud probandum, eam citavit Ysambertus, dum sic ait: In qua expresse habetur, nec animam Christi Domini, nec ejus carnem praeexstitisse unioni ad Verbum. Quod ipsum ultro fatetur Pullus abunde suffragatus tum Sophronio, tum quintae synodo, dum contra Origenem tenet, non animam prius, nec corpus prius exstitisse in seipsis quam Verbo unirentur, sed ipsum carni prius unitum fuisse quam animae; nec carni solum, sed et ipsius carnis seminario. Debuisset ergo Ysambertus primam tantum suae propositionis partem asserere esse de fide contra Origenem, scilicet animam Christi non fuisse prius tempore assumptam a Verbo quam carnem; non autem secundam, quae de prioritate assumptionis carnis loquitur; cum ea omnia quae profert, illam tantum probent; de ista vero nihil penitus afferat toto eo capite. Imo art. 9 sequenti ultro fatetur, [Col. 1046A] ordine exsecutionis et existentiae prius natura carnem fuisse assumptam, quam esset animata anima rationali: quod Pullus simpliciter fatetur, nullo habito respectu ad ordinem exsecutionis, aut intentionis, incognitam aut insuetam, ut jam diximus, antiquis dialectum.
Ysamberto male praeiverat Suarez, doctissimo viro lapis offensionis, qui pariter alteram suae conclusionis partem docet esse de fide, scilicet nec corpus prius assumptum quam animae unitum: disput. 16, quaest. 6, art. 4, sectione 3, conclus. prima. Cur autem de fide? Respondet Suarez: 1 o Quia definita in quinta synodo apud Niceph. Sed contrarium probant allati canones ex Nicephoro, et dubiae sunt auctoritatis. 2 o Definita, inquit, in sexta synodo in epist. Sophronii; sed num Sophronius arbiter fidei? Num illius epist. germanus est sensus a Suare intentus? num ad id probandum lecta et probata ejus epistola? et caetera ut supra. 3 o Definita, inquit, in consilio Ephesino in canone 13. Sed nullus hujus concilii decimus tertius [Col. 1046B] canon; duodecim enim tantum leguntur: et forte non advertit Suarez, eum quem spectavit locum, ex epistola Cyrilli ad Nestorium desumptum esse. At quo sensu intelligendus sit, superius est insinuatum.
Sed quis non miretur in hac etiam luce caligasse Guillelmum Estium in III, dist. 2, § 6 solum objiciens contra Pullum Nicephorianos canones, et locum Fulgentii De fide, c. 18, qui prorsus impertinentes sunt. De canonibus illi jam abunde dictum. En locum Fulgentii: «Firmissime tene et nullatenus dubites non carnem Christi sine divinitate conceptam in utero Virginis priusquam susciperetur a Verbo; sed ipsum Verbum Deum suae carnis acceptione 327 conceptum, ipsamque carnem Verbi incarnatione conceptam.» Quae singula cum in ipsis etiam terminis fateatur Pullus, num serio contra ipsum potuerunt urgeri? Sumpto enim ab eo, carnis nomine, in propria significatione (uti sumendum esse contendit) num luculentius suffragari potuisset [Col. 1046C] Fulgentius? ut et lib. De Incarnat., cap. 3: Ipsa acceptio carnis, fuit conceptio virginalis. Et infra: Nec caro sine Verbi Dei unitione potuit aliquatenus, nullius viri coitu seminata, in intimo vulvae virginalis innasci. Non est igitur aliquod temporis intervallum aestimandum inter conceptae carnis initium, et concipiendae Majestatis adventum. Quae certe si discrepent auctoris sensu, fateantur alii lucem a sole discretam. Unum adhuc profert Gregorii locum 18. Moral., cap. 27, ante finem (male apud eum capite 35, alias 36), sed quo magis suadetur Pulli sententia, ut certe mirandum non sit si in adversarios suos commodum illud Deuteronomii vibret: Inimici nostri sunt judices. Siquidem contra Nestorium agens eo loci Gregorius, eamdem quam auctor, quaestionem versat, docetque nihil hominis in Christo fuisse quin statim Verbo Deo personaliter uniretur, qui perpetuus Pullinae disputationis scopus. Non purus homo, inquit Gregorius, conceptus [Col. 1046D] atque editus, post per meritum, ut Deus esset, accepit; sed nuntiante angelo et adveniente Spiritu, mox Verbum in utero, mox intra uterum Verbum caro. Haec ibi Gregorius, nihilque praeterea. Num ab his dissentit auctor. Num eadem constanter non ingerit? Nonne tam amicus Gregorio Pullus, quam uterque Nestorio infensus? Num igitur erroris, haereseos, blasphemiae damnanda ejus sententia, cum, o theologi, oppositam illius asseritis ut de fide, nec probatis? Taceo Canisium, Vasquezium, Maeratium et plures alios qui theologicum istud placitum (quod tamen verissimum puto) inter fidei dogmata recensuere, in priorum opinionem gregatim euntes.
Et quidem animae quiores in Pullum hoc an. 1651, vidimus theologos Parisienses tum eminentissimae domus, tum regiae Navarrae, quibus hanc ejus doctrinam probe nactis et assecutis, nihil dignum obelo, aut inferiori anchora visum est, si depresso tantisper novitatis supercilio, depositoque quo tumet [Col. 1047A] schola, vocum praejudicio, cuncta benignius explicentur, ut decet in antiquis auctoribus, illis praesertim qui de litteris et Ecclesia (qualis inter praecipuos sui saeculi Pullus, nemine reclamante) optime meruerunt. Quamvis fateantur, et nos cum illis, communem non esse illius doctrinam, cui supersedere satius fuisset.
Nec illud praetermittendum, quod si quamdam erroris suspicionem ingenerasset haec Pulli doctrina, licet singularis; non defuissent tunc temporis theologi, maxime Parisiis, ubi diu docuit, qui veritatis azyma noluissent infici mendacii fermento. Auctorem certe notassent, errori insultassent, pertinacem convicissent, suoque damnassent anathemate vel Romano. At in eum hactenus ne mutire quidem ausus est nemo: imo doctrinae fama Romam evocatum (quo tempore diris in Abaelardum cuncta personabant) omnes excipiunt, gratulantur tanquam alteri musarum Apollini; ipseque summus pontifex, supremae, Patres inter purpuratos, dignitati [Col. 1047B] meritissimum praeficit. Non profecto pepercisset nuntius veritatis ales (Bernardum intelligo) a quo paulo durius impetitus noster Abaelardus exsulare pene cogitur ab ipso fidei sacrario.
Nec secius in illum siluissent alii, quibus vel minima erroris umbella quem in Magistri Sententiis suspicabantur, satis fuit ut in eum plura molirentur, cogerentque papam Alexandrum famae Lombardi consulere et doctrinae.
Scriptum insuper legimus librum a Galtero de S. Victore contra quatuor Galliae labyrinthos (ut nominat) Petrum Abaelardum: Gilbertum Porretanum, Petrum Lombardum, et Petrum Pictaviensem; in quorum libris quidam eminent obices 328, et incautos remorantur. At de Roberti erroribus, magnum apud omnes silentium. Scimus quidem ejus opinionem (sed tacito nomine) notasse Robertum de Mileduno; at nec haeresis, nec erroris, eam sustinentes insimulat, hoc uno contentus repudio: [Col. 1047C] Sic ergo Verbum Dei prius carnem assumpsisse, quam animam, dicunt: Quod nec auctoritas habet, nec ratio, nec Ecclesiae communis assertio. De fide Ecclesiae, et auctoritate, jam satis dictum; rationi paucis satisfaciamus.
Non ea destitutum fuisse Pullum cum opinatur humanitatis seminario personaliter unitum fuisse Dei Verbum, prudens lector advertet, si ex receptissima apud omnes theologos regula meminerit, omnes actiones, passiones, caeterasque denominationes quae Christo quidem competunt, sed non ratione divinitatis; eatenus tantum attribui Verbo divino, quatenus prius unitum est naturae illi cujus sunt hujusmodi denominationes; videlicet concipi, generari, nasci, pati sepeliri, etc., quae de Verbo tantum dicuntur propter communicationem idiomatum. Quare cum ly generari et concipi, quod de Deo frequenter enuntiant concilia et Patres, non ei conveniat ratione divinae naturae; existimavit auctor [Col. 1047D] necessarium fore, ut Verbum prius uniretur partibus illis quarum unio est generatio, ad hoc ut rite dici posset generari, et B. Virgo vere θεοτόκος appellari.
Pari ratione, cum concipi, non dicatur de Verbo qua Verbum et Deus est, sed tantum ratione illius naturae quae proprie et immediate concipitur: consequenter etiam docuit, illi Verbum prius et immediate uniri, ut vere concipi diceretur, et verum esset B. Virginem illud concepisse.
Superest tantum ut intelligatur quid sit concipi: et quae sit natura illa quae immediate concipitur. Semen, aut humanitatis seminarium, a Pullo vocatur. Quid vero sit Deum concipi? sic explicat 16, cap.: Quid est hominem concipere nisi seminarium humanitatis suscipere? Quid ergo est Deum concipere, nisi seminario personaliter unitum Deum suscipere, etc.? Et quibusdam interjectis: Quando concipiebatur, nisi cum incarnabatur? quid enim aliud est [Col. 1048A] Deum concipi, quam incarnari? Igitur incarnari nihil aliud est quam aliquam naturam, carnem fieri, cum prius caro non esset. Quod in Pulli sententia dici nequit de Verbo, nisi prius uniatur illi naturae, quae cum caro non esset nisi imperfecte (puta semen, vel congregatus sanguis, aut quid ejusmodi) fit caro perfecta: eoque discursu persuasum Robertum facile credimus, ob ea quae in hanc rem multus edisserit cap. 16, post medium.
Ne vero cuiquam facessat negotium quod non semel Pullus asserit, scilicet Christum ex semine B. Virginis conceptum fuisse (quod non mediocriter alias displicuit theologo cuidam Lovaniensi): sciendum est illud a Beda distincte pronuntiatum esse, eoque Pullum spectasse. Sic enim lib. IV, cap. 49 in Lucae XI: Sed si caro Verbi Dei nascentis secundum carnem, a carne Virginis matris praenuntiatur extranea: sine causa venter qui eam portasset, et ubera quae lactassent, beatificarentur. Quae enim consequentia ut ejus lacte credatur nutritus, cujus semine [Col. 1048B] negatur esse conceptus? cum et unius ejusdemque fontis origine secundum physicos, uterque liquor emanare probetur? potuit ergo ex ejus semine concipi, cujus potuit lacte nutriri, etc. Quem Bedae locum cum aliis erudite simul et acriter intorquet in aemulum suum Joannes Royardus Minorita in Apologia sua contra Zelotem, qui similem illius propositionem: Beatissima Virgo concepit filium suum Christum ex suo semine, ungue notandam sic censuerat: Ipsa propositio, non est haeretica; sed est opinio peregrina; imo puto eam esse impuram et indignam quae praedicetur plebeculae. Sed imperitam eam esse censuram probat Royardus; cujus lucubratiunculam praelo commissam ideo praeterimus. Et quidem notatur a plerisque, ut nimium singularis, nec sustinenda prorsus opinio Joannis Ekii in suis homiliis Dominicalibus, ubi docet Christum de 329 sanguine cordis Virginis Deiparae conceptum fuisse. Certum est enim materiam illam quam alma Virgo [Col. 1048C] subministravit, similis naturae fuisse cum illa quam aliae matres proli formandae suppeditant, sive semen, sive sanguis illa vocetur. Unde praeclare Bernardus serm. De septiformi Spiritu, expendens illud Isaiae: Et flos de radice ejus ascendet: Si nova Christi caro in Virgine creata esset ex nihilo (quod aestimavere nonnulli) non de radice flos dici poterat ascendisse. Nunc autem qui prodiit de radice, sine dubio communi ab origine communem probatur habuisse materiam.
Caeterum quamvis ista sic sapiant Pullo; in re tamen hujus momenti, planeque difficili, citra contentionem omnem, et animi pervicaciam captivavit se in obsequium fidei Catholicus doctor, qui liberali in fidem indole, sic incipit, cap. 20: Dixi Deum carni unitum ante animam, nec solum dixi, verum, et ratiunculas adduxi; auctoritate quoque id arguere conatus sum: sed ratio mole carnis gravatae plerumque fallitur: auctoritas in se recta, non recte intelligitur; ideoque nisi quod ex fide, certa auctoritate [Col. 1048D] habetur, et praecipue in eis quae ad fidem pertinent, timide, ac magis per aestimationem loquendum puto; ne quod esse poterat per ignorantiam veniale, pervicacia reddat irremissibile. Incarnationem ergo Verbi obnixe affirmamus, tempus autem Incarnationis, aut, ut ratiocinando objecimus, simul cum conceptione exstitit; aut si hoc minime oportuit (licet oportuisse videatur) tunc profecto Verbum caro factum est, cum caro ipsa homo facta est. Haec Pullus ipse sibi rigidus censor et aristarchus. Quem in hoc sequimur et nos; licet enim factam in instanti Christi humanationem libere fateamur; si quid tamen in his auctoris vindiciis durum aut male sanum irrepsit, quod Deus avertat sponte recusamus, et S. matris Ecclesiae ac doctorum judicio, cum reliquis omnibus nostri hujus utcunque operis, sincere submittimus. Si quis post haec, imperitus censor accedat, hanc quaeso recolat sententiam Gregorii Nazianzeni in Apologet.: Omnes ex hoc docti et [Col. 1049A] Catholici volumus videri, si alios reprehendimus, et impios judicemus. Et illam Facundi lib. X, pro deflens trium capitulorum concilii Chalcedon.: Illorum deridemus crudelitatem qui ad defendendum suos ignavi, ad condemnandum vero festini, de reprehensione majorum, ignominiosam et haereticis communem gloriam captant. Jam ut stemus promissis, et ut opposita sibi magis elucescant, damus hic integrum caput ex tract. De Incarnatione Roberti de Mileduno nondum in lucem editi.
An simul carnem et animam Verbum assumpserit.
«Quaeri solet an simul carnem et animam Verbum assumpserit; an prius carnem quam animam, quod fit in aliorum hominum conceptione et formatione? Prius enim semen in utero mulieris concipitur, atque formatur in hominis figuram; demum post quadraginta dies et sex, corpori formato, anima per solius Dei operationem infunditur; quod et physica ratio habet, et auctoritate divina confirmatur. Ait enim B. Augustinus [Col. 1049D] V. August., lib. LXXXIII, qu. LVI et IV de Trin., c. 5. super illud [Col. 1049B] Joan.: Quadraginta et sex annis aedificatum est templum hoc, etc., hoc numero dierum corpus hominis formari, eique formato animam sociari. Quod etiam videtur velle in homine Christo factum esse, id est quod hoc dierum numero corpus ejus in utero Virginis sit formatum, et anima postmodum sociata. Nisi enim ita esset, ut quibusdam placet, veritas humanae naturae in conceptione hominis illius minime servaretur: quod observare debuit qui totam humanam naturam in veritate assumpsit. Licet bene, inquiunt, Verbum sine anima in illa carnis substantia esse potuit; quia in ea in triduo mortis ejus sine anima fuit. Sic ergo Verbum Dei prius carnem assumpsisse quam animam, dicunt. Quod nec auctoritas habet, nec ratio, nec Ecclesiae communis assertio. Quod enim Augustinus dicit illum quadragenarium 330 numerum, Dominici corporis perfectioni convenire, de corporis Christi formatione intelligit, et non de tempore animationis ejus. Lineamentaris [Col. 1049C] enim compositio, atque effigies humanae naturae non adeo exstabat et visibilis apparebat, ut discerni posset et distingui. Quod vero de veritate humanae naturae in conceptione observanda praetendit; nihil est. Non enim quia anima praedicto dierum numero corpori conjungitur, vel non conjungitur ad integritatem pertinet humanae naturae: nam sive citius, sive tardius conjungatur, non minus fiet homo habens integritatem humanae naturae. Item. Nonne magis spectat ad integritatem humanae naturae de maris et feminae conjunctione nasci, quam quod anima tali dierum numero corpori societur? Licet enim tali spatio temporis aptum fiat humanum corpus ad animam suscipiendam et retinendam; in illo tamen modo numerus ille non adeo necessarius est sicut ipsa generatio: ipsa enim generatio materiam dat in qua hominis formatur substantia, et est causa materialis. Spatium vero quadraginta dierum, si aliqua causa est [Col. 1049D] quare corpus aptum reddatur ad animam suscipiendam, extrinseca tantum est causa. Causa, non de quo fit, sed sine qua forsitan non fit. Si ergo Christus totum habuit quod naturae humanae fuit; licet ejus humanae generationis, copulatio maris et feminae, nulla exstiterit causa; multo minus licet corpus ipsius non sit eo tenore et lege atque numero dierum animatum quo caeterorum hominum corpora animantur, impedire potuit ipsum integritatem humanitatis habuisse et totum quod hominis est naturale.
«Quod autem dicunt bene Verbum in carne Christi fuisse sine anima, quia sic in triduo illo fuit, quo in sepulcro jacuit, nihil est. Dicit enim beatus Augustinus quod anima vinculum fuit inter Verbum et carnem, quia ea mediante Verbum est unitum carni. Si autem quaeris quomodo anima separata [Col. 1050A] mansit cum carne Verbum, dicimus quod multa sunt hujusmodi quae nullo modo, nisi aliquo mediante, conjungi possunt; quo postmodum separato, illa remanent conjuncta: quod in artificialibus saepe fit, et in spiritualibus praecipue fieri potest. Saepissime enim tertio mediante, duo veniunt in amorem et efficiuntur unanimes; quo tamen ab utroque separato, duo illi remanent foederati. Quod autem scriptum est: Verbum caro factum est (Joan. I, 14) , nomine carnis totum designat hominem, sicut ibi: Videbit omnis caro salutare Dei (Luc. III, 6) ; sicut etiam B. Augustinus exponit, quia voluisse videtur quod totum hominem simul assumpsit. Quippe statim ex quo Verbum incarnatum est, et homo fuit: quod in omnium concessione est, quod minime verum esset si tantum cum carne Verbum communionem haberet. Nam in triduo quo caro in sepulcro jacuit, Verbum cum utraque, unitum fuit, hoc est cum anima et carne: et imo [Col. 1050B] [ forte, nec ideo] tunc Verbum homo fuit. Pro carne enim sola, vel anima sola Verbum homo dici non potuit; quia in utroque sola hominis natura consistit. Si ergo Verbum homo erat statim postquam fuit incarnatum, constat quod non prius carnem quam animam, sed simul animam et carnem assumpsit. Non enim pro sola carne ad Mariam Virginem dictum est: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I, 35) . Obumbratione enim virtutis Altissimi plenitudo donorum Spiritus sancti designatur, quae in homine assumpto fuit. Verbum namque a Spiritu sancto dona suscipere non potuit, quia hoc est in Trinitate unam personam aliquid ab alia accipere, quod ab ea esse. Imo Verbum a Spiritu sancto nihil habere potest, a quo esse non habet. Secundum ergo animam; 331 bonorum plenitudo in homine assumpto fuit, aut nullo modo in eo fuit. Quare si in ipsa Incarnatione Verbi, promissio angeli est adimpleta; id est quod virtus Altissimi ei obumbraverit, [Col. 1050C] Verbum simul animam et carnem assumpsit.
«Item universa canit Ecclesia, Creatorem generis humani animatum corpus sumpsisse de Virgine, quod nulla ratione verum est, si quando illud assumpsit, inanimatum fuit, et etiam assumptum, quadraginta diebus inanimatum permansit. Tale enim tunc assumpsit, quale cum assumeretur, fuit. Si enim primo dicatur animatum corpus assumpsisse, quia post assumptionem tot evolutis diebus animatum factum est; dicatur quia et hominem decem annorum assumpsit, quia postea talis fuit. Verbum, inquit Hieronymus, hominem quem semel assumpsit, nunquam deposuit; sed quando semel eum assumpsit, non quando carnem, quia nec perfectus, nec verus homo tunc vere dici potuit; nec quando animam, quia tunc partem tantum hominis, non hominem perfectum vel verum assumpsit. [Videtur addenda particula Nec. ] Prius incarnatum fuit quam hominem assumpsit. Fatendum est profecto [Col. 1050D] Christum carnem simul et animam assumpsisse; et verum hominem atque perfectum fuisse, et ex anima rationali et humana carne statim post assumptionem constitisse.» Haec Robertus Miledunensis, cujus tamen rationibus respondere, et forte satisfacere, nec ingratum foret, nec difficile, si nostra esset, Pulli sententia.
In tribus substantiis unitas personae perseverat; consuerit tamen Augustinus duarum potius dicere personam substantiarum. Majoris olim momenti, quam sit hodie, fuit haec quaestio: Num dicendus esset Christus subsistere in duabus tantum naturis aut substantiis, an vero in tribus: nec leviter eam hic Pullus agitat; in cujus gratiam pauca proferimus. Certum est posteriorem loquendi modum pluribus [Col. 1051A] inter antiquos Patres arrisisse, scilicet in tribus substantiis Christum subsistere: quos ideo sequitur auctor; ut Justinum in Apologia priori; Theodoretum lib. V, haereticarum fabul.; Ferrandum diaconum in epist. ad Severum; Gelasium papam circa finem libri De duabus naturis; Leonem papam epistola 11; Isidorum Hispalens., lib. I De differentiis; Etherium et Beatum, lib. I contra Elipandum; Bernardum, lib. V De considerat., cap. 9 et 10, et in serm. 3 Vigil. Nativ. Domini; Stephanum Aeduensem in lib. De sacramento altaris, cap. 17. Et maxime praesules Hispaniae sub Carolo Magno, cum seorsim scribentes, tum in synodo Toletana XI et XV congregatos. Quorum tamen placitum ingratum habens Benedictus II papa, contrarium suadere nitebatur. Sed non id temere se diffinivisse rescribunt Hispani ad Sergium summum pontificem. Ostendimus etiam in margine textus Pullini, non contrarium auctori Augustinum, qui [Col. 1051B] non semel geminam locutionem usurpavit ut lib. XIII De Trinit., cap. 17, etc. At e diverso, contra praesules Hispanos acriter pugnatum ab episcopis Italiae, Galliae et Germaniae in concilio Francoford sub Carolo Magno anno 794. Siquidem Itali in libello contra Elipandum, concilii decreto misso ad praelatos Hispaniae, haec habent: «Sunt enim plerique qui astruunt ex tribus substantiis unam mediatoris personam, Verbi, carnis, et animae; cum in causa fidei non videatur necessarium sophistica disputatione saecularium litterarum calculos syllogistica spargere manu. Sufficeret enim juxta praecedentium Catholicorum Patrum saluberrimae promulgationis doctrinam, sincera simplicitatis voce ex utraque natura unam personam confiteri veri Dei verique hominis 332 Christi, etc.» Galli vero et Germani antistites in synodica epistola ejusdem concilii, pluribus probant duas tantum in Christo debere dici substantias aut naturas. Quod allatis ex Augustino, [Col. 1051C] Ambrosio, Cassiodoro, etc., testimoniis confirmant. Quibus adjungimus Damascenum lib. III De fide, cap. 16; Rusticum diaconum contra Acephalos; Paulinum Aquileiensem in libello Sacrosyllabo, qui laudatus est in concilio Francofordiens., et Leontium contra Nestorium et Eutychet., lib. I.
Utraque tamen sententia tuta in fide, et suo quaeque tempore necessaria fuit. Dum enim quidam haeretici negarent Verbum assumpsisse animam aut veram carnem, tunc consultissimum habebant Patres dicere Christum ex tribus substantiis, Deo scilicet, carne et anima componi. At cum haec germana locutio causam aliis praebuit dubitandi, num in Christo caro et anima naturaliter invicem unirentur; arbitrati sunt tutius fore, duas tantum naturas praedicare, divinam et humanam. Sed de his nulla jam inter theologos disputandi causa.
Duas sententias sibi objacentes de infantia Salvatoris, [Col. 1051D] praedictas, viri illustres singuli singulas sibi defendunt. Alii ignorantiam; alii plenam sapientiam, etc. Prioris sententiae propugnatores videtur, praeter alios, indigitare Ambros., lib. De Incarnat. Dominicae sacramento cap. 7, et lib. V De fide, cap. item 7; Epiphanium, haeresi 77, Cyrillum Alexand., in paschali oratione 17; Vigilium, lib. V adversus Monophysitas, t. IV. Biblioth. Patrum; Eustathium Antiochenum lib. contra Arianos, laudatum a Gelasio papa in lib. contra Eutych. et Nestorium, qui exstat tomo eodem Biblioth. Patrum; Cyrillum item, l. II De fide, c. 3; Proclum, in epist. ad Armenos; Fulgentium, libro I ad Trasimundum cap. 7; et in III, cap. 18; Rupertum, lib. I in Genesim, cap. 21, et Richardum a S. Victore, lib. I De Emmanuele, c. 15 et 16.
Posterioris vero (quam tuetur) Hieronymum in illud Isaiae VII: Butyrum et mel comedet; et in illud Jeremiae XXXI: Mulier circumdabit virum: Juxta incrementa [Col. 1052A] aetatis, per vagitus et infantiam proficere videbatur sapientia et aetate; sed perfectus vir in ventre femineo solitis mensibus continebatur. Augustinum, lib. II. De peccatorum meritis et remiss., c. 29, quo loci potissimum collimavit superiori cap. 21, ubi eumdem nominatim expressit; Damascenum, lib. III De fide, cap. 22, et plures alios.
Non diffitebitur tamen auctor Christum D. habuisse a principio suae conceptionis humanam eam cognitionem, quam experimentalem dicunt: quae in rerum usu et experientia consistit: ac proinde in ea profecisse, ita ut ad ejus acquisitionem species quasdam intelligibiles de novo habuerit, quas ab initio non recepisset: quod certe placitum veteri theologiae et modernae plurimum arridet.
[Col. 1052B] Ex epistola Guillelmi de Mauritania, quam hic manuscriptam habemus cum quibusdam aliis, patet Hugonem Sancti Victoris prope Parisios coenobitam et priorem, contrariam Pulli sententiae docuisse de scientia animae Christi Domini. Nobilissimum antiquitatis fragmentum, eruditorum votis facturi satis, ultro producimus.
Epistola Guillelmi de Mauritania ad Hugonem priorem S. Victoris.
HUGONI S. Victoris priori, GUILLELMUS salutem.
Dominus Arnulphus, Sagiensis archidiaconus, narravit nobis quod de quadam quaestione apud nos ante ventilata vobiscum 333 tractaverat. Est autem haec: Utrum anima quam in persona Christi assumpsit Divinitas, tantam penitus habet scientiam et sapientiam, quantam habet Divinitas. Dixitque vos respondisse quod anima Christi tantam habeat de omnibus omnino notitiam, quantam habet Divinitas. Adjecitque vos responsionem vestram auctoritatibus et argumentis subtilibus, satis ingeniose confirmasse.
[Col. 1052C] Ego autem (si fas esset a prudentia vestra discrepare) contrariam sententiam potius eligerem. Arbitror enim animam illam, quamvis omnium creaturarum dignissimam, tamen ad aequalitatem divinae sapientiae nullatenus pervenire: quod tali ratione videtur comprobari. Christus loquens ad Patrem, ait: Vita aeterna est cognoscere te unum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. III, 17) . Liquet igitur vitam aeternam, id est summam beatitudinem, maxime constare in notitia Trinitatis. Apparet etiam quod aequalem habet anima Christi cum divinitate beatitudinem, si aequalem haberet de sancta Trinitate notitiam. Si enim aequalem haberet notitiam, non esset ratio cur non aequalem haberet charitatem, et caetera, in quibus beatitudo consistit, aequalia: quod etiam vos fortasse conceditis. Quis autem audeat dicere, animam illam, ex quo fuit, aequalem cum Deo habere beatitudinem, cum in Deo nulla possit omnino [ forte esse] eadem miseria. [Col. 1052D] Cum anima illa multis et magnis miseriis fuerit implicita. De miseriis enim humanae naturae quam assumpsit divinitas, sic ait Propheta: Ego sum vermis et non homo, opprobrium hominum et abjectio plebis (Psal. XXI, 7) . Et alibi: Tribulatio proxima est, et non est qui adjuvet (ibid., 12) . Item: Improperia improperantium mihi ceciderunt super me (Psal. LXVIII, 10) : Ipse quoque Christus: Turbata est anima mea, et quid dicam? (Psal. VI, 4) . Item: Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI, 38) . Cum igitur constet animam Christi ante passionem fuisse miseram, impossibile fuit quod ipsa tunc haberet aequalem cum Deo beatitudinem. Non enim possibile esset in eadem anima simul esse miseriam et summam Dei beatitudinem, quae nequit augeri vel minui. Non igitur verum est animam Christi aequalem cum Deo habere sanctae Trinitatis notitiam et caetera in quibus beatitudo consistit.
Item, hac alia ratione liquet animam Christi minorem [Col. 1053A] habere sapientiam quam divinitatem, cum sapientia sit magnum et spirituale bonum: tunc si anima habet aequalem cum Deo sapientiam, falsum erit Deum in omni bono habere majorem sufficientiam quam ejus creaturam: hoc autem non concordat rationi. Sicut enim creatura aequari non potest Creatori, ita nec bonum unius, bono alterius; nec sufficientia unius, sufficientiae alterius potest aequari.
Non solum autem his rationibus confirmatur, sed et auctoritate Apostoli qui ait: Quis enim scit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est? Ita et quae Dei sunt nemo novit nisi Spiritus Dei (I Cor. II, 11) . Nec moveant quidquam quaedam verba Ambrosii dicentis animam Christi habere per gratiam omnia quae Deus habet per naturam: Non enim hoc adeo generaliter exponendum est, ut dicant animae Christi jam esse prorsus omnia aequalia per gratiam, quae Deo conveniunt per naturam: hoc [Col. 1053B] enim falsum esse nemo ignorat, cum Deus sit aeternus, carens principio et fine; anima vero exordium habeat ex tempore. Haec igitur Ambrosius intellexit illis verbis affirmare, quod sicut in Deo est sufficientia bonorum omnium, ita fere omnia eadem bona sunt in anima Christi, et abundant in ea prae caeteris creaturis; nec tamen abundant in ea et in Deo aequaliter. Simile genus locutionis alibi reperitur, quale est illud: Qui illuminat omnem hominem [Col. 1054A] venientem in hunc mundum (Joan. I, 9) . Et illud Apostoli: Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt (I Cor. VI, 12) .
Si autem contra hoc quod assero, animam minorem habere sapientiam, et Deum, majorem, opponat quis, dicens ex his sequi quod persona Christi duas habeat scientias? 334 Respondeo, quod non solum duas, sed omnem scientiam habet, contestante Apostolo: In eo omnes sapientiae et scientiae thesauri sunt absconditi (Coloss. II, 3) .
Ut autem super his de quibus ago, sensum meum vobis breviter aperiam, affirmo quod sicut Christus aequalis est Patri secundum divinam naturam, ita secundum eamdem naturam omnia habet, quaecunque Pater habet, et omnia eodem modo ut Pater. Sicut vero secundum hominem minor Patre est, ita secundum hominem, minorem habet sapientiam, sicut et minorem potentiam. Nam secundum assumptum hominem, nec creator est, nec omnipotens. [Col. 1054B] Nam cum Christus secundum divinam naturam sit Creator, dicente Joanne: Per ipsum omnia facta sunt (Joan. I, 3) , ipse secundum hominem factus est ex tempore, dicente Apostolo: Qui factus est ex semine David secundum carnem (Rom. I, 3) . Hactenus ea intentione sola scripsi vobis, ut si quid in eo quod ita sentio, vobis displicet, rationibus et auctoritatibus me instruendo, rescribatis. Vale.
Unde arbitrantur nonnulli, etc. Impeccabilitatem Christi Domini, Pullum cognovisse, nemo ibit inficias. At ne jejuna nimis in hoc asserendo dogmate videatur hujus capitis doctrina, huc accersere non [Col. 1053C] pigebit ea quae prima parte cap. 15, profert, huic negotio profutura: ubi discussis et assertis omnipotentiae divinae juribus, quid tandem illa secundum omnimodam suae facultatis vim possit, hac edicit suppositione. Audacius dixerim et hodie Deum posse diabolo compunctionem infundere, et poenitenti veniam dare. Audacissime adjecerim, in una persona, quae est Christus, divinitatem ab humanitate posse se disjungere, et disjunctae gratiam suam retrahere; ut jam purus homo sine Deo ruat in vitium, de vitio in infernum. Quibus verbis impeccabilitatem Christi eo prorsus modo explicat, quem apud theologos frequentiorem legimus; qui proximam hanc impeccabilitatis ejus causam assignant, unionem scilicet Verbi cum humanitate, et specialem quamdam gratiam et protectionem qua Deus ita eam gubernat, ut non possit labi in peccatum.
Quod autem supponere videatur potentiam peccandi inter libertatis munia numerandam esse; [Col. 1053D] ideoque non ea caruisse Christum verae libertatis dotibus instructum; id solum verum est de ea facultate peccandi, qua parte dicit ipsam voluntatem potentem in actu primo se flectere ad utrumlibet (beneficio cujus possit revera pro libitu in peccatum ruere, si sibi ipsi sola relinqueretur in puris naturalibus); non autem, ut dicit, quamdam et proxime aptam ad peccandum facultatem, prout est in nobis. Vere etenim adnotasse mihi videtur D. Thomas inter Quaestiones disput., q. 22, a. 6, quod: Velle malum non est libertas, nec pars libertatis, quamvis sit quoddam signum libertatis; sed posse velle malum, habet se per accidens ad rationem libertatis: arguit enim naturae defectum quem ipsa non intendit, ut erudite non minus quam anxie propugnaverat ante Thomam Robertus de Mileduno in Summa sua ms. Cujus sententiam, naturam libertatis universim explcantem, hic legere non pigebit.
«Non ita, ut quidam putant, liberum arbitrium [Col. 1054B] est diffiniendum: Potestas et ad bonum et ad malum se flectendi. Si enim haec sit sufficiens liberi arbitrii definitio, nec spiritus confirmati, nec spiritus damnati habent liberum arbitrium: quod falsum est. Est enim naturale bonum creationis, quo nullum privat gratiae confirmatio, nec malitiae obstinatio. Nec illi [Col. 1054C] ergo per malitiam, nec isti per gratiam, arbitrii libertate privati sunt. Illi tamen secundum liberum arbitrium ad malum tantum flecti possunt; isti vero tantum ad bonum. 335 Unde patet liberum arbitrium non esse potestatem se flectendi ad alterutrum: et licet ad malum se flectere non possit, non ideo tamen minus est liberum; sed quanto ad malum minus converti potest, tanto est liberius. Ex quo apparet quod posse malum; liberi arbitrii pars non est, licet ex libertate arbitrii malum fieri possit.» Haec ille.
Ad uberiorem difficultatis illius intelligentiam, quam in hoc cap. subtiliter pro more Pullus enucleat, ut quae suo tempore inter scholasticos auctores celeberrima erat. Num scilicet in divinis Patrem esse, aut gignere Filium, quamdam dicat operationem; subjicimus etiam sententiam alterius [Col. 1054D] Roberti Summae praedictae folio 32, altera pagina.
«Dicunt quidam nulla ratione verum esse, Patrem aliquid posse quod non possit Filius, licet Pater possit gignere Filium; Filius vero, non. Quod enim dicitur, Multa potest Pater, quae non possit Filius, opera potentiae Patris subjecta intelligi asserunt; nihil quippe potest operari, quod Filius non possit facere; quod verum est ex iis quae fuerunt, et sunt et futura sunt. Sed quod Pater potest, quia Filium potest gignere; nullum eorum est quae opera Patris esse possibile est: eo quod si gignere Filium, esset opus Patris, aliquod ejus opus esset ei coaeternum, quod ex tali operatione proveniret; aut nihil; aut Filius etiam Patris opus esset, quod inconveniens est: scilicet quod aliquod opus sit Patri coaeternum; aut quod Filius sit Patris opus; aut quod nihil ex tali operatione fiat. Non est ergo verum, Patrem posse aliquid facere quod Filius non possit, scilicet gignere Filium. «At, inquit aliquis, quando Pater [Col. 1055A] dicitur posse gignere Filium, aliquid dicitur posse facere quod potest facere; vel aliquid quod non potest facere. Quod si veraciter dicitur aliquid posse, quod facere non potest; verum erit Patrem aliquid posse quod facere non potest. Cui an aliqua mens rationalis possit acquiescere, valde dubito. Si ergo gignere Filium, aliquid est quod Deum Patrem posse, verum est; et gignere Filium aliquid esse videtur quod Deus Pater facere potest; imo quod fecit et facit: genuit enim et gignit Pater Filium. Quod si praedictum posse, actus habet effectum, jam Filius, absque dubio, opus Patris erit. Unum ergo illorum Filius erit, quae sunt opera Patris; sic quoque non tantum genitus erit, sed factus: sui et Patris opus, cum nihil sit opus unius, quod non sit opus alterius.
«Quoniam autem haec palato Fidei sane non sapiunt, id est quod gignere Filium erit aliquid quod Pater facere possit, et quod Filius sit factus: considerandum est quid Pater dicitur posse, quando dicitur [Col. 1055B] posse gignere Filium. Ad cujus intelligentiam inquirendum est an ista vox posse, eodem modo in istis locutionibus accipiatur: Deus Pater potest gignere Filium, et: Deus Pater potest mundum creare. Si vero in eadem significatione in utroque accipitur: et Filio, significatio quam habet in utroque, convenire potest. Unde si verum est Patrem nihil posse, quod Filius non possit; quia potest mundum creare; ita nec aliquid posse videbitur quod Filius non possit, quia Filius potest gignere. Nam non secundum quid dicitur Deus aliquid posse, quod non sit verum eum simpliciter posse; unde si nihili dicitur Pater posse, quando dicitur posse gignere Filium, quod non sit verum eum posse: gignere Filium est unum eorum quod Deus Pater potest. Sed quia nihil potest Pater quod non possit Filius; eadem ratione, gignere Filium, unum eorum est quod Filius potest. Hoc autem quia falsum est; et illud unde hoc sequitur, falsum esse necesse est: scilicet quod gignere 336 Filium sit aliquid quod Deus Pater possit. [Col. 1055C] Quia ergo ad Patrem posse gignere Filium, non sequitur Patrem aliquid posse quod non possit Filius: gignere Filium, non videtur aliquid esse quod Pater possit.
«Unde non videtur, posse, eodem modo accipi cum dicitur Pater posse gignere Filium, quomodo accipitur cum dicitur posse creare mundum. Nam ad Patrem posse creare mundum, sequitur Patrem aliquid posse quod possit Filius: et ideo ad Deum Patrem posse creare mundum, sequitur eum aliquid posse. Quod quia ad Deum Patrem posse gignere Filium non sequitur: aut, posse, aliter accipitur; aut gignere Filium non est aliquid quod Pater possit. Sed posse (ut in eo habet existimatio) non eodem modo accipitur: quae differentia licet verbo explicari non possit, ex his quae inde sequuntur facile potest intelligi. Nam ad Patrem posse gignere Filium, sequitur Filium de substantia Patris posse esse: imo [Col. 1055D] ipsa Filii generatio, id est Filius est de substantia Patris per generationem. Ad Patrem, vero, posse mundum creare, sequitur Patrem posse facere quod in tempore fieri est necesse: cujus potentiae creatio mundi est subjecta.
«Similiter, cum dicitur, Deus Pater potest esse Deus, potest esse ingenitus, potest esse Pater; non illa potentia dicitur haec posse Deus qua potest omnia. Quod si esset, haec de illis esse crederentur: hoc autem esse non potest nisi et Filius ea posset, eo quod aeque potens est et Filius sicut et Pater. Unde de his non sunt quae divina claudit potentia. Ex quo certum est, posse, aliter accipi quando dicitur Deus ista posse: et aliter cum dicitur ea posse quae in tempore fiunt.
»Eadem differentia acceptionis hujus vocis, posse, circa creaturas invenitur: ut cum dicitur Paulus potest esse homo, nihil Paulus posse ostenditur quod ab eo possit fieri vel non fieri; quia nihil tunc posse ostenditur quod sub ejus potentia contineatur. [Col. 1056A] Quando autem dicitur: Paulus potest praedicare Romanis, aliquid posse ostenditur, quod ab eo potest fieri vel non fieri: et illud est eorum quae ejus potentiae subjecta sunt.
»Ex istis facile solvitur id cujus causa haec inducta sunt, id est Deum Patrem nihil omnino posse quod Filius non possit: eo quod Filium potest gignere, Filius vero, non. Nam per posse gignere Filium, non demonstratur nisi Patrem posse esse Patrem; eo quod omnino idem est Patrem gignere Filium, et Patrem esse Patrem. Et ideo sicut Pater nihil est quod Filius non sit, quia Pater est, licet alia persona sit quam Filius; ita nec verum est Patrem aliquid posse quod Filius non possit, quia potest gignere Filium, quod Filius non potest. Posse enim gignere Filium, personam Patris discernit, cujus solius est gignere Filium. Et ideo quia hoc est proprium Patris, non ejus potentiam designat quam cum Patre [patre redundat ] et Filio Spirituque sancto [Col. 1056B] habet communem; sed singularem ejus relationis proprietatem. Ex quo non sequitur Patrem aliquid posse quod non possit Filius.» Haec Miledunensis Robertus, non Pulli solum, sed et Petri Pictaviensis nostri doctrinae apprime commoda.
Qui fortasse est reverentia, etc. Ad hunc lapidem graviter offenderat Petrus Abaelardus, qui nullum timorem futurum in Christo et beatis, perperam excogitavit, donec, arguente Bernardo et meliora suadente, ut patet ex ejus epistola 190 ad Innoc. II, hoc Christianae veritatis testimonium posuit in Apologia sua, sensu et pene verbis cum ista Pulli doctrina cohaerens. «Multa de Christo dicuntur, quae non tam secundum caput, quam secundum corpus ipsius, quod est Ecclesia, sunt accipienda; 337 ut ille spiritus timoris (quod est initium sapientiae) quem videlicet timoren perfecta charitas foras mittit. Hujus ergo timoris spiritum [Col. 1056C] in anima Christi, qui perfectissimam habuit charitatem, nunquam fuisse credendum est: qui tamen in inferioribus membris non deest. Tantae quippe perfectionis, et tantae securitatis anima illa exstitit per ipsam Verbi unionem, ut sciret nil omnino se committere posse, unde poenas incurreret, vel Deum offenderet. Castum vero timorem in saeculum saeculi permanentem, qui proprie reverentia charitatis dicitur, tam ipsi animae Christi, quam electis angelis et hominibus inesse semper recognosco: unde et de ipsis supernis spiritibus scriptum est: Adorant dominationes, tremunt potestates. Haec Abaelardus.
Aut sicut pro persecutoribus orabat, unde postmodum veniam sunt consecuti. Non est mens auctoris, Augustini doctrinae deditissimi, Christum pro omnibus indiscriminatim crucifixoribus suis orasse, et [Col. 1056D] eos omnes veniam consecutos esse: Sed pro his solum (ut explicat B. Thom. III, q. 21, a. 4, ad 2) qui erant praedestinati ut per ipsum vitam consequerentur aeternam. Quod ex Augustini verbis in tract. 31 in Joan. collegisse videtur; ubi divinae gratiae praeco sic habet: «Videbat quosdam suos inter multos alienos; illis jam petebat veniam, a quibus adhuc accipiebat injuriam. Non enim attendebat quod ab ipsis moriebatur; sed quia pro ipsis moriebatur. Multum est quod illis concessum est et ab ipsis et pro ipsis ut nemo de sui peccati dimissione desperet, quando illi veniam meruerunt, qui Christum occiderunt.» It beatus Thomas citato loco: Dominus non oravit pro omnibus crucifixoribus, neque etiam pro omnibus qui erant credituri in eum; sed pro his solum qui erant praedestinati, etc. Huncque sensum esse Pullinae locutionis, sequentia probant; quibus eodem modo, Christum asserit compassum esse civitati Hierusalem, dum flevit super illam; quo pro persecutoribus orabat in cruce Ideo autem civitati compatitur: [Col. 1057A] Quoniam, inquit, malis intererant futuri boni, quorum mala merito deplangebat. Imo ipsos esse pro quibus orabat Dominus in cruce pendens, scribit Augustinus citato loco. Inter cujus opera exstat in Appendice tomi X, sermo 49 Joan. Chrysost. inscriptus. Ubi simile hujus loci commentarium reperies.
Quippe diabolus in homine, quem malo dolo deceperat, nihil juris habebat tanquam alienum in servum invasionem faciens merito spoliandus, imo etiam ex invasione judicandus; ac per hoc nihil erat necesse fieri, quare jus quod in homine nullum erat (Deo tamen permittente hominem opprimi; quoniam credidit oppressori) rationabiliter amitteret. Movit stomachum Bernardo fere similis apud Abaelardum opinio; quam tamen, ut jacet in verbis auctoris, non ita notasset Doctor veritatis, nisi conspersam aliquo [Col. 1057B] fermento vidisset in aemulo suo: qui licet hac de re quaedam integra puraque labiis protulisse videatur; alia tamen temere satis immiscuit quorum lue infecerit ea, quae alioquin munda viderentur. Consulat lector Bernardum epistola 190 ad Innocent. Sed meminerit repudiatum esse ab Abaelardo, ut suppositum sibi fetum, librum eum Sententiarum, quem ut officinam mendacii in eum potissimum urget abbas Claraevallensis. Caetera enim quae in Epist. ad Romanos expositione commentatur circa controversum hoc jus daemonis in homines (modo tamen ea semoveas 338 quae postmodum parum aequus subinfert) non mihi digna censentur ungue Bernardi. Quae cum nec sensu, nec fere verbis discrepent ab hac Pulli doctrina, non inutile fuerit genuinum ejus sensum paucis aperire; praesertim cum sciam non eam solum displicuisse Bernardo sed et Parisiensium doctorum censura sic notatam:
Censet Abaelardus daemonem nullum jus in hominem [Col. 1057C] quem seduxit, acquisiisse; cum tamen aequissimo jure homo per peccatum poenae aeternae, et torquenti daemoni obnoxius fiat. Quare Abaelardus rem acrius perscrutatus; Christum morte sua hominem a jugo diaboli liberasse, in Apologia profitetur.
Certum quidem est hominem per peccatum poenis aeternis addictum esse, et daemoni, velut tortori, mancipatum, ut perhibent Parisienses; idque merito non negaverit auctor, nec ipse diffitebitur Abaelardus, qui in expositione Epistolae ad Romanos, pag. 550 et seq. id ultro concedit: Quod etiam jus in possidendo hominem diabolus habere poterat, nisi forte quia cum Domino permittente aut etiam tradente ad torquendum, ipsum susceperat? Et sub med., pag. 551: His itaque rationibus convinci videtur quod diabolus in hominem quem seduxit, nullum jus seducendo acquisivit; nisi forte, ut diximus, quantum ad permissionem Domini pertinebat, qui eum illi quasi carcerario vel tortori suo ad puniendum tradiderat. [Col. 1057D] Cum quibus verbis non aegre cohaerent ea quae ex auctore supra retulimus: Deo tamen permittente, hominem opprimi quoniam credidit oppressori.
At licet ista sapiant veritatem, spirentque genuinum fidei dogma: non tamen repudiari poterit Pulli sententia, qui negat jus ullum legitimae dominationis in homines daemonem habuisse; sed meram usurpasse tyrannidem, necdum adhuc futuram stabilem, nisi divino fulciretur imperio aut nutu. Quippe, inquit. Qui invasionem tanquam in alienum servum fecerat, merito spoliandus erat; imo etiam ex invasione judicandus. Quae ratio non ingrata plerisque Patrum qui hinc tyrannidem daemonis homines misere divexantis, agnoscunt, nusquam autem justae dominationis ei tribuunt facultatem: licet fateantur juste homines torqueri; sed jure in Deum velut in legitimum dominum, servum fugitivum multantem, refuso, non in daemonem vices tantum carcerarii aut [Col. 1058A] tortoris exsequentem. Id inter alios erudite probat B. Thomas III, q. 48, art. 4 per totum, ubi totam capitis hujus et sequentis doctrinam exhibet; et rei veritate discussa, sic objectum principale diluit: «Quantum ad poenam, principaliter homo erat Deo obligatus, sicut summo Judici; diabolo autem tanquam tortori, secundum illud Matth. V: Ne forte tradat te adversarius tuus judici, et judex tradat te ministro; id est angelo poenarum crudeli, ut Chrysost. [Col. 1057] Hom. 12. in Matth. operis imperfecti non longe a fine. dicit. Quamvis igitur diabolus injuste, quantum in ipso erat, hominem sua fraude deceptum, sub servitute teneret, et quantum ad culpam et quantum ad poenam, justum tamen erat hoc hominem pati, Deo permittente hoc quantum ad culpam, et ordinante quantum ad poenam. Et ideo per respectum ad Deum, justitia exigebat quod homo redimeretur; non autem per respectum ad diabolum. » Haec B. Thomas, quibus nihil aptius ad mentem auctoris: et in hoc insuper conveniunt quod uterque [Col. 1058B] dicat, Christum non diabolo, sed soli Deo Patri pretium exsolvisse. Idque etiam verbis expressis asserit Petrus Pictaviensis in parte IV, cap. 19.
Sed, quod mireris, idipsum Bernardus epistola superius citata, licet forte nolens, concedit Abaelardo. «Caeterum, inquit, etsi justam dicimus diaboli potestatem, non tamen et voluntatem. Unde non diabolus qui invasit; non homo qui meruit, sed justus Dominus qui exposuit. Non enim a potestate, sed a voluntate justus injustusve quis dicitur. Hoc ergo diaboli quoddam in hominem jus, etsi non jure acquisitum; sed nequiter 339 usurpatum, juste tamen permissum.» Quod ergo, doctor optime, jus daemonis in homines, si non jure acquisitum, sed nequiter usurpatum, nisi Deo permittente opprimi, quoniam credidit oppressori? Quod ipsum certe fatetur Pullus, et cum eo Abaelardus, ut vidimus supra.
Hanc difficultatem non mediocriter illustravit Robertus de Mileduno, titulo ad id speciali: De hoc [Col. 1058C] quod quidam dicunt, quod diabolus hominem non juste tenebat; homo tamen a diabolo juste tenebatur. Ubi licet in gratiam Bernardi, ejus sententiae patrocinium suscepisse videatur; alteri tamen consultum esse sic voluit. Potest etiam vere dici quod juste diabolus hominem tenebat. Qui tamen hoc negant, fraudulentam diaboli deceptionem, iniquam voluntatem, ut mihi videtur, considerant. Fraudulenter enim acquisita, injuste possideri dicuntur.
Haec in gratiam auctoris dicta sufficiant, quem a Bernardi et Parisiensium doctorum censura, sospitem reducere, nostrum fuisse nemo non dixerit.
Tanquam culpis nondum veniam consecuti. Hanc auctoris sententiam de patriarchis in inferno detentis, quidam inferiori anchora notandam censuerat, ut quae suaderet explosam jam ab omnibus eorum [Col. 1058D] opinionem qui asserebant charitatem consistere posse cum reatu poenae aeternae. Sed quidquid sit de illa sententia (quam quibusdam veterum arrisisse non inficior, de qua forte dicemus in sexta parte) immunem prorsus ab hujus dogmatis suspicione Pullum egregie produnt proxime sequentia capita duo, quibus rem uberius tractat et ad mentem Ecclesiae: ideo scilicet patriarchas caeterosque illius temporis justos nondum plenam veniam consecutos ante adventum Christi, eo quod nihil consequi possent nisi ex meritis Christi, et morte ipsius: quae si non contigisset, nihil penitus obtinuissent. Quamobrem, inquit Pullus, dum merces negatur, semiplenum meritum aestimatur.
Paulo durius hanc veritatem explicuit Richardus a Sancto Victore, cap. 19 libri quem inscripsit De potestate ligandi et solvendi, ubi consequenter satis ad ea quae superius dixerat, peccatorem scilicet, [Col. 1059A] per Deum a culpa solvi, et ministerio sacerdotum a reatu poenae, propter efficaciam sacramenti, cujus sunt administri; sic de patriarchis censebat: «Absque ulla dubitatione patriarchae et prophetae charitatem habuere; et tamen tenebantur debito damnationis aeternae: alioqui nec ad inferna descendissent, nec Christi morte, nec ulla redemptione egerent. Absque ulla igitur ambiguitate tenebantur debito damnationis aeternae; non quod eis aeterna fuerit, sed quod eis aeterna fuisset, nisi mors Christi eos ab hoc debito absolveret.» Quae tamen ab errore vindicat Bellarminus lib. II De poenit., cap. 14.
Mordendo pars assumitur. Alludit ad hunc Gregorii locum in homil. 22, in Evangelia, quae in Appendice tomi X Augustini reperitur, estque sermo 52 De diversis. «Omnia etenim traxit qui de electis suis apud inferos nullum reliquit. Omnia abstulit, utique electa. Neque enim infideles quosque et pro [Col. 1059B] suis criminibus, aeternis suppliciis deditos, Dominus ad veniam resurgendo reparavit; sed illos ex inferni claustris rapuit, quos suos in fide et actibus recognovit. Unde recte etiam per Osee dicitur: Ero mors tua, o mors; ero morsus tuus, inferne (Osee XIII, 14) . Id namque quod occidimus, agimus ut penitus non sit. Ex eo autem quod mordemus, partem abstrahimus, partemque relinquimus, etc.» Anceps 340 difficultatem hanc versavit Augustinus, nondum suo saeculo penitus expeditam: quam videas epistola 99, ad Evodium, ubi aliam etiam attingit majoris momenti de sinu Abrahae, an in inferno fuerit, an vero (ut ibi putat) ab eo longe remotissimus? Ad quam Augustini dissertationem spectasse Pullum in sequentibus, facile perspicies, quamvis ei maluerit adhaerere oppositam sententiam tenenti lib. XX De civitate, cap. 15, et tract. in psal. LXXXV, ubi communem Ecclesiae sensum secutus, docet limbum Patrum in inferno fuisse, sed distantem a locis supplicio [Col. 1059C] damnatorum deputatis.
Nisi si quis eos extra coelum quietis in locis ponat, dicens poenitentiam in carne, tanquam loco suo exactam, tantum posse ut sit digna visione Dei; poenitentiam vero post corpus, tanquam in alieno actam, id minime mereri ante resurrectionem. Hujus opinionis quam refutat auctor, nullum hactenus vestigium assequi potuimus apud auctores Pullo superiores aut coaetaneos. Licet enim quidam Patrum in eam concessisse videantur sententiam (saltem verbotenus), quod animae sanctorum nondum intuitivam Dei visionem sint assecutae; ea solum post generalem corporum resurrectionem potiturae: quod placitum, aetate Pulli, nondum damnaverat Ecclesia; illud tamen (cujus meminit) discrimen inter animas coelo beandas, aut jam beatas, illas videlicet ob dilatam in altera vita pro peccatis satisfactionem, [Col. 1059D] has vero ob hic expletam plene serioque compensationem, nullus commemorat.
Affine tamen huic opinioni videtur illud traditum a Beda lib. V Hist., cap. 13, cui non dissentit ipse eruditissimus doctor: ostensum, scilicet fuisse cuidam animae separatae, sed in carnem postmodum regressae, quartum quemdam locum praeter coelum, purgatorium et infernum, ad instar amoenissimi prati, in quo degebant animae, omnis doloris expertes, sed nondum coelo idoneae. Plura id genus congessit Dionys. Carthusianus in Dialog. de judicio particulari, articulo 31. Et quod mireris, nuperae theologiae viri percelebres huic facile opinioni suffragium dedere.
Dum jam hoc Pullinum opus praelo succumberet, venit in manus libellus quidam editus a Thoma Anglo, ex Albiis East-Saxonum, qui inscribitur: Villicationis suae de medio animarum statu ratio. In quo contendit novus is scriptor, medium quidem [Col. 1060A] esse locum seu statum, defunctorum animabus deputatum, illis scilicet gloriae coelestis candidatis, cujus tamen non potientur, nisi post generalem mundi conflagrationem, quia ex hac vita vel cum venialibus peccatis vel cum obligatione poenae temporalis subeundae, decesserunt: sed frustra locum illum, purgatorium proprie loquendo, dici, quia nulla fiet animarum purgatio nisi in die judicii: frustra item credi animas inibi commorantes quid incommodum perpeti, aut ab igne, aut ab aliquo alio externo agente: proinde operose satis et anxie probat ac tuetur, nullum, qui cum moritur, coelo statim idoneus non est, ex illo medio statu, ad coelestem evocandum esse ante diem judicii, quidquid pro eo aut hujusmodi oret Ecclesia, quidquid obnixe flagitet et piis suis operibus impendat. Cujus suffragia, preces, missas, eleemosynas caeteraque maternae pietatis officia eatenus tantum profutura scribit, quatenus Christum judicem movent, ut adventum suum acceleret, supremumque judicii diem, in cujus praeludio [Col. 1060B] tantum, fore purgandas animas opinatur. Quae certe singula ideo commemoravimus, quod oppido belle conveniant cum allatis supra ex auctore nostro verbis, licet ille communem Ecclesiae sensum de igne purgatorio et animabus poenas 341 ad juris apices ibi luentibus, ubique sui operis constanter doceat.
Porro quidquid sit de hac recentioris illius opinione, cujus censuram, aliis, abunde nobis doctioribus, sponte relinquimus; certum est plura apud eum legi quae communem Ecclesiae praxim labefactent; piissimum in defunctorum animas obsequium remorentur; plura Scripturae loca et conciliorum canones in singularem sensum distorqueant, et ad minus, plurimis, saltem rudioribus, generent scandalum. Ut taceam quod jam praeceps et lubricus ad vitia callis, segnior ad virtutem accessus, si communis illa poenarum in purgatorio terribiliter luendarum fides, quae vel ipsis sanctioribus viris, horrorem [Col. 1060C] incutit, tam leviter evanescat.
Ita quoque in inferno in unum habitabant; poena et quiete distabant, quod utique plurimis placet. Inter alios potissimum ejus aequali Roberto Miledunensi cap. penultimo Summae ms. Sed quia de sinu Abrahae videtur aliter sentire quam alii, postremo cap., ejus sententiam nunc primum in lucem damus
Quid per sinum Abrahae intelligendum sit, et quomodo esse potuit quod animae justorum in inferno essent, et in requie?
«Sinus autem, secretum solet dici magnae amplitudinis; unde Charitatem multoties designat: cujusmodi sinus sunt in vestibus ad ministerium altaris praeparatis et consecratis. Per sinum ergo Abrahae nullus mihi videtur locus designari; sed praemium quod pro merito fidei datur, quae in Abraham (etsi in primis fuerit) praecipue tamen effulsit. [Col. 1060D] Omnes ergo qui Abraham imitati sunt in fide (quae in ipso praecipue commendatur, quia in spem contra spem credidit), merito in sinum ejus recipiuntur, et ei in beatitudine sociantur. Nulla enim ratione videtur concedendum quod infernus vel aliquis in inferno locus fuerit sinus Abrahae, in quo Lazarus cum aliis justis consolabatur: licet ante adventum Christi in inferno tenerentur, et in sinu Abrahae consolarentur. Nec enim per mortem Christi animae justae de sinu Abrahae ereptae sunt, quasi modo ibi non sint post resurrectionem Christi. Ecclesia enim in obsequiis defunctorum sepeliendorum etiam hoc quotidie orat, ut ab angelis in sinum Abrahae deducantur. Beatus enim Martinus in obitu suo, diabolo prope astanti scribitur dixisse: Nihil in me funeste reperies, sed sinus Abrahae me suscipiet.
Praemium autem hoc quod pro fidei merito datur, quia amplum est et secretum, merito sinus appellatur. [Col. 1061A] Amplum est, quia omnes capit quot et coelum capit: secretum est, quia fures illuc non appropiant, nec aliquid inde furantur. Secretum est, quia nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II, 9) . Ideo autem Abrahae dictus est sinus iste ut qui habuit in merito fidei principatum, habeat et in praemio. Erat sinus iste ante adventum Christi sinus consolationis; nunc gaudii. Unde de praemio Lazari ante adventum Christi, ipse Abraham diviti respondet: Nunc autem hic consolatur, tu vero cruciaris (Luc. XVI, 25) . Non ait: Beatitudine fruitur, sed consolatur, quia pro merito fidei requiem habuit consolationis, in spe participationis beatitudinis aeternae quam modo habet in re. Sed quia ipsa exspectatio moram magnam habuit; dilatio praemii futuri, ejus ut credo, poena fuisse potest dici; habita relatione comparationis ad aeternam beatitudinis aeternae sufficientia plena nec haberi nec habere [Col. 1061B] potest. Quam quia non habuerunt 342 sancti praecedentes adventum Christi; aliquid voluerunt habere quod non habuerunt, et aliquid non habere quod habuerunt. Quod ubi est, id est quod desiderant adesse quod abest, et abesse quod adest; poena sine dubio qualiscunque ibi est, quoniam ubi hoc est, nec plenum gaudium est, nec perfecta satietas, sed esuries et sitis quaedam, et imperfecta voluntas. Unde et illi qui beatitudine visionis aeternae fruuntur, perfecte beati sunt, eo quod nihil volunt habere quod non habeant, et nullo carere quod habeant. Qua de re sancti omnes praecedentes adventum Christi, quandiu hac caruerunt beatitudinis plenitudine, in praemio, dicuntur fuisse [Col. 1061D] Fort. in sinu Abrahae, vel in inferno. . . . . . . . sicut et in tenebris, quandiu luce illa aeterna caruerunt. Esse [Col. 1062A] igitur potuit ut in inferno essent, et in sinu Abrahae, hoc est extra visionem aeternae claritatis, et in requie consolationis, quae reddita erat eis pro merito fidei quae enituit in Abraham.
De animabus autem quae nunc sunt in poenis purgatoriis, licet gravissimis, concedi non debet quod sint in inferno, quamvis sint extra visionem claritatis aeternae. Hoc enim significaretur quod reserata non esset eis janua paradisi: quod falsum est. Nam aperta est eis, sed nondum ipsi digni sunt intrare.» Haec Robertus, qui plurimum concedit illi opinioni Augustini, de qua supra.
Desideratum in codice ms. hujus capitis titulum de nostro sic restituimus. Quid de purgandis factum sit, cum Christus descendit? Quos capite sequenti, eductos ab ipso, et coelesti gloria liberaliter donatos, [Col. 1062B] non sine sensu quodam pietatis concedit. Quae quidem sententia licet B. Thomae displiceat III, q. 52, art. 8, et pluribus post ipsum theologis; eam tamen Augustinum docuisse testantur ea quae profert lib. XII. De Genesi ad litt. cap. 33: Et Christi quidem animam venisse usque ad ea loca in quibus peccatores cruciantur, ut eos solveret a tormentis, quos esse salvandos, occulta nobis sua justitia indicabat, non immerito creditur, etc. Quae cum de damnatis perperam intelligerentur; id de detentis in purgatorio, dictum esse necessum est. Illud iterum suadere videtur epistolam 99 ad Evodium, et lib. XVII De civitate, cap. 11, auctor item Elucidarii apud Anselmum. Ut taceam recentiorum non paucos, passim obvios apud omnes.
Unde credibilius est solum Christum in gloriam resurrexisse. Non nova haec et levis controversia quam in veterum Patrum scriptis utrinque legimus agitatam, et partis utriusque celeberrimos defensores. Num scilicet solus Christus geminam nunc stolam potiatur. Partem negantem amplexantur recentiorum plurimi cum Origene in expositione primi capitis Epistolae ad Romanos; Ambrosio, enarrat in psalmum I, sub finen; Sophronio, in epistola synodali, Epiphanio, haeresi 75, non longe a fine. Clemente Alexandrino lib. VI. Stromat. post initium. Et, ne quid dissimulem, pluribus certe nititur Patrum suffragiis haec sententia, quam altera; quae tamen majori fulcitur rationum firmamento, magisque Scripturae cohaeret, quam praecedens.
Hanc ultimam docuit Augustinus epistolam 99, et potissimam Pullo rationem suppeditavit, quam hic iterum scriptam nolim. Item, cap. 32, lib. II De [Col. 1061D] peccat. meritis et remiss. 343 Hieronymus, epist. 150 ad Hedibiam; Chrysostomus, homil. 89, in Matth. cum ejus sequacibus Theophylacto et Euthymio; et D. Thomas, qui libratis utrinque rationum et auctoritatum momentis, sic litem dirimit, qu. 53, art. 3 ad 2: Rationes tamen Augustini multo efficaciores videntur. Pene omiseram Justinum, quaestio 85, ad orthodoxos.
Non ita tamen hanc carnis ad immortalitatem assumptae dotem Christo peculiarem censet auctor, ut eam Virgini matri negatam velit. Licet enim illud inconcussum non sit fidei dogma; at communis Ecclesiae sensus in eam partem consentit: a qua (dum in aliquid universim conspirat), vel minimum deflectere, piaculum esse Pullus affirmat hujus operis parte septima, et expressius parte VI, cap. 51, ubi ecclesiasticae consuetudini refragari, fas non esse docet: [Col. 1062C] praeterea id a celeberrimis sibique coaetaneis auctoribus pie credebatur, ut a Richardo Victorino in Cantica canticorum c. 42; Bernardo pluribus in locis; Hugone item a S. Victore, lib. III. Eruditionis theolog., cap. 125; et Petro Pictaviensi in IV parte, c. 19. Quam in carne glorificatam credimus in coelos ascendisse; et in sanctis dormientibus qui cum eo surrexerunt. Id etiam paulo ante docuerant Anselmus, c. 8. De excellentia Virginis; Rupertus, lib. VI in Cantica, et Novigentinus abbas Guibertus lib. I De pignoribus Sanctorum, cap. 3. Cujus opera in lucem prodiere hoc anno, obstetricante manu et studio domni Lucae d' Achery, qui ea notis eruditione varia refertis, illustravit.
Singulare quidpiam videtur hac de re scripsisse Galterus ad Lutetiam coenobita Victorinus libro peculiari ms. Contra quatuor Galliae labyrinthos, etc., ubi folio 70 alteram paginam, de Assumptione B. Virginis sic loquitur: «Constat ergo ex praemissis [Col. 1062D] illam quae nec primam similem visa est habere nec sequentem, singulari merito vitam absque peccato duxisse; nec solum per 35 annos post conceptum, sed ante, ut legitur, per 15 qui simul sunt vitae illius anni circiter 50. Talibus namque, ait Hieronymus, decebat Virginem oppignoratam muneribus, quae dedit coelo gloriam, terris Deum, fidem gentibus, finem vitiis, vitae ordinem, moribus disciplinam. Quippe Spiritu sancto adhuc ex utero matris suae singulariter repleta, non solum Elisabeth de benedictionis suae plenitudine replevit; verum et in utero ejus exsultare compulit Spiritu sancto et Joannem quo inter natos mulierum non surrexit major. Ex hac ergo plenitudine, angelo revelante, ut legitur, post assumptionem sanctissimae animae, etiam sanctissimum corpus, ut a peccato, ita et a corruptione intactum manens in sepulcro 40 die, hoc est IX [Col. 1063A] Kalend. Octobris conforme jam claritati illius corporis quod de ipso Deus sumpsit, et in coelum levavit. Nec nos, inquit beatus Hieronymus, de beata Maria factum abnuimus, id est non negamus quod multi doctorum et senserunt, etiam et in suis reliquerunt scriptis.» Haec Walterus seu Galterus.
Non igitur tot viae ducibus, tot circumquaque comitibus stipatus, solus deflexisset ab orbita Pullus. Sed quid moror? Non is hujus capitis scopus; eos spectat solum qui Dominicae Resurrectionis testes apparuere: planeque divinus foret qui vellet Pullum tunc temporis et eo loci in Deiparam intendisse. Sed eo adhuc concesso, nihil tamen in auctore culpandum, qui mentem solum, citraque pertinaciam omnem aequus admodum affert.
Quibusdam hoc tempore singularis videbitur capitis hujus doctrina, qua pie fidelium credulitati suffragium negat suum noster cardinalis. Plures tamen [Col. 1063B] exhibet 344 modos quibus crebrae admodum hujuscemodi apparitiones tuto credi possint absque reali hoc Christi et sanctorum in terras descensu: quos recentiori theologiae non ingratos esse, testatum videas apud scholasticos scriptores ad q. 58, III partis D. Thomae, licet illi visionum et apparitionum hujusmodi fidem fucumque longius propagarint.
Favent autem auctori plures Scripturae loci, quos ad ejus sensum interpretari videntur Beda in Retractatione in Acta. Hoc est quod eidem Domino Jesu Christo a Deo Patre dictum Psalmista testatur; Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Psal. CIX, 1) . Assumptus namque est in coelum, et sedet a dextris Dei; in qua nimirum sede paternae majestatis semper divinitus manet. Chrysost., Hom. 9, itidem in Acta: Necesse est usque ad tempora restitutionis omnium Christum in coelo permanere. Et August. expendens particulam [Col. 1063C] hanc, donec, superioris psalmi, donec saeculum, ait, finiatur, sursum est Dominus.
Quibusdam tamen aliis Scripturae locis in contrarium, cautum esse voluit Pullus, omnem a sensu suo pervicaciam excludens. Siquidem incommoda satis foret ejus sententia, praesertim locis Actorum IX, XXII et XXVI, et I Cor. IX et XV. De aliis autem, quae passim circumferuntur, apparitionibus Christi et sanctorum, non contemnenda videtur ejus doctrina, qui in hac certe materia, ut in plerisque aliis sapuit ad sobrietatem. Cujus sententiae paucis suffragatur Robertus de Mileduno, Summae ms., fol. 68: Quarum inquit, animarum, vel ipsorum mortuorum, si aliquando dicuntur fieri apparitiones, eas a spiritibus fieri dubium non est.
Illam quasi ovum parentes peperissent. Spectasse potuit locum hunc Augustini, c. 22, De agone Christiano: [Col. 1063D] Non enim et columba illa de ovo nata est, aiunt, et tamen oculis hominis potuit apparere; quem sibi objicit August. tenens veram fuisse columbam quae capiti Christi baptismum suscipientis insedit. Quo persuasus auctore D. Thomas III, qu. 39, art. 7 eidem subscripti placito. Verum aliter sentire videtur Augustinus ipse epistola 102, ad Evodium, ad quam collimasse Pullum, multus opinor; ut et ad caput 5, lib. III De mirabilibus sacrae Scripturae (quem putavit genuinum esse scriptum Augustini) ubi non de avibus Christum sumpsisse columbam, sed ex aere tantum, asserit auctor. Quod idem repetit verus Augustinus, II de Trinit., cap. 5, scribens factam esse: Quamdam creaturae speciem ex tempore, in qua visibiliter ostenderetur Spiritus sanctus; sive cum in ipsum Dominum corporali specie velut columba descendit; sive cum decem diebus peractis post Ascensionem, die Pentecostes, etc. Plura suppeditabunt alii, ut Pamelius ad caput 3 Tertulliam lib. De [Col. 1064A] carne Christi, etc. Sed haec missa fiant, scrupulose Patres inter et theologos agitata.
Doctrina sequenti capite octavo tradita, attentum postulat lectorem; quam tamen capite nono, Christiano sale condit ac temperat; praeter ea quae habet eleganter dicta de merito cap. 36 hujus partis, et cap. postremo partis ultimae, etc.
Ita filii ejus per fidem; ex fide prius justificantur: post, sacramentum ablutionis in signum interioris jam perceptae assumunt.
Quam hic objicere videtur erroris umbellam; ad caput sequens 13 (ubi de Baptismo totus est), commodius excutiemus. Caeterum totam fere capitis hujus doctrinam Augustino debet in libro Quaestionum super Leviticum, quest. 84. Ad quam studio brevitatis, lectorem remittimus.
[Col. 1064B] Plura leguntur in hoc capite, quae nonnihil negotii facessere potuerunt rudioribus, aut veteris theologiae nondum indolem nactis, nisi prius edoceantur quae fuerit veterum scriptorum (maxime qui duodecimo saeculo floruere) sententia de vi et efficacia sacramentorum novae legis, praesertim de poenitentia, et de baptismo ab adultis suscepto.
Sciendum igitur eo saeculo (in quod scholasticae theologiae cunas rejicimus) plures fuisse qui, neglecto solidioris et sacratioris doctrinae penu, soli fere genio rationis indulsere: et ut est spinarum ferax incultus ager, alienam pertaesi manum, nec fructibus delectati nisi sponte nascentibus, non mirum si pleraque dederint aut agrestia, aut languidi succi nec bene probi. Tumque potissimum eo novitatis fermento azyma veritatis infecerum, cum sacrae theoremata doctrinae adamussim lycaei et logices argutias deduxere: uti de coaetaneis suis conqueritur [Col. 1064C] Galterus libro qui supra, contra quatuor Galliae labyrinthos, etc., scribens eos uno Aristotelico spiritus afflatos fuisse. Quod enim hactenus veneranda Patrum canities suae sanxerat auctoritatis firmamento; non quidem repudiatum ab eis, sed in tot fuit partes distractum, totque lacessitum rationis aemulae dictis, aut novis adinventionibus (ut raro quiescunt ingenia mortalium) ita permistum confusumve, ut ex eo spurio fulgore nativus veritatis splendor obtenebresceret, aut evanesceret penitus. Hinc natae scholarum discordiae; hinc contentiones animorum ultro citroque; et quod mireris, in iis praesertim rebus ex quibus salus unice pendeat, et quas hactenus fides, quae rationis discrimina nescit, citra discursum omnem, facilique negotio in omnium animos insinuaverat.
Nunquam autem pugnatum tam acriter aut inutiliter, quam in edisserenda sacramentorum efficacia; quam tot antiquorum sententiis adumbratam videbis, [Col. 1064D] ut plane nescias quis rem acu tetigerit, aut quis ab ea longius aberrarit. Foret nimis operosum, et ab instituto alienum, hic singulas recensere quas in eorum schedulis legere mihi olim concessum, dum antiquas bibliothecas frequentarem: cum praesertim earum quaedam jam in lucem prodierint cum suis auctoribus; aliae vero, suppresso parentum nomine, indigitentur a recentiorum non paucis.
Sed quae potissimum invaluit; et ad usque praepositivi tempora perseverasse videtur, ea est cui maxime lubricum fecit Hugo Lothariensis in Summa sentent. tractatu 6, cap. 11, et lib. II De sacrament., parte XIV, c. 8, et ejus symmysta Richardus tractatu speciali De potestate ligandi et solvendi, fere per totum, sed maxime c. 19, scilicet in homine peccatore (de adultis hic tantum sermo) duplicem respectu baptismi; et in poenitente post baptismum triplicem nasci obligationem; quarum [Col. 1065A] prima respiciat reatum culpae, secunda reatum damnationis seu poenae aeternae; tertia vero, poenae illius quamdam compensationem seu satisfactionem, cum a confessoriis injungendam, tum ab ipso Deo, quam exsequi teneatur reus. Prima, inquiunt, tollitur ante omnem sacramentorum collationem, Deo solo culpas remittente dum sinceram poenitentis contritionem advertit: quam ideo sacramentorum susceptioni praemittendam non semel innuun hi auctores, cum affirmative respondent huic quaestioni: An utilis confessio ad salutem, fieri debeat in charitate? Quod etiam de baptismo non aliter dicendum esse, sufficienter innuit auctor hoc capite.
Secunda tollitur per ipsam actualem sacramenti susceptionem in charitate factam; in quo etiam videtur posse dici, ex eorum verbis, duplicem fieri absolutionem quae rationem habeat sacramenti: unam, quae sit declarativa tantum primariae illius absolutionis quam solus 346 Deus largitur dum [Col. 1065B] culpam remittit; alteram vero quae insuper sit effectiva, qua Deus simul et sacerdos reatum poenae aeternae condonant.
A tertia vero, quae solis post baptismum poenitentibus peculiaris est, et quae satisfactionem sacramentalem importat, solus Deus, proprie loquendo, videtur solvere; licet enim reus eam hic, aut in purgatorio subire teneatur (nisi forsan aliunde compensetur, ut ex intensissimo charitatis actu); quia tamen nescit sacerdos an condignam injunxerit, aut quoad usque protendi debeat; id solius Dei scientiae relinquatur, necessum est. Quod luculenter his perhibet verbis Pullus postremo capite sextae partis. Hujusmodi absolutionem homo non facit, quia quando eam fieri conveniat, nemo novit, etc.
In hac igitur sententia solus Deus culpam remittit; reatum vero poenae Deus, et homo sacramenti minister; Deus nonnisi sub conditione poenam condonat, [Col. 1065C] quod scilicet reus, si facultas non desit, ad sacramentum legitime dispositus accedet. At sacerdos eam absolute remittit, dum sacramentum absolutionis impendit, non nescius poenitentem suo jam muneri, legique a Deo latae fecisse satis.
Hujus igitur opinionis (cujus celeberrimos patronos commemoravimus supra) videtur fuisse Pullus nec eam perfunctorie docuit tum hoc capite de baptismo, et 27, hujus partis; tum etiam in sexta et septima parte, ubi latius de confessione, maxime capp. 59, 60, 61 sextae partis, et primo septimae: et si conferantur inter se caput hoc 13 et 59 partis sextae, plane constabit de mente auctoris, non aliam fuisse quam ut est a nobis mox insinuata.
Omnium autem enucleatius, licet non melius, totum hoc sacramentalis reconciliationis negotium expendisse videtur Richardus, citato cap. 19: «Ad ea quae superius dicta sunt, inquit, quidam quidem [Col. 1065D] opponunt et dicunt: Qui veraciter de suis criminibus poenitent, pro certo jam charitatem habent; alioqui quod scribitur, quomodo in eis recte intelligitur: Quacunque hora peccator ingemuerit, salvus erit? Nemo enim qui charitatis capax est sine charitate salvari potest. Sed, ut putant, qui charitatem habet, debito damnationis aeternae teneri non valet. Quomodo ergo sacerdos eum ab hujusmodi debito absolvit, si ante sacerdotalem absolutionem, charitate interveniente, absolvi jam meruit? Sed absque ulla dubitatione patriarchae et prophetae charitatem habuere, et tamen tenebantur vinculo damnationis aeternae; alioqui nec ad inferna descenderent, nec ulla redemptione egerent.» Ex quibus concludit in poenitentibus contritionem culpam excludere et charitatem introducere; absolutionem vero sacerdotis, debitum damnationis aeternae, penitus abolere. Sed evidentius cap. 7, sic praemiserat: «Ecce ex his quae jam diximus, manifeste [Col. 1066A] intelligere poterimus in resolutione peccatorum quid Dominus faciat per semetipsum; quid per ministrum suum; quid vero per se simul et officio ministrorum. Per semetipsum sane solvit vinculum obdurationis; per se simul et ministrum suum, debitum aeternae damnationis; per ministrum vero, debitum futurae purgationis.» Petrus Abaelardus, vel potius auctor libri adversus haereses inter ejus opera, cap. 13, pag. 479, non aliter intellexit hujus sacramenti dispensationem, cum dicit: Postquam Christus Lazarum suscitavit, ait discipulis: Solvite eum; voluit Dominus, ut quem suscitaverat, ipsi solverent, et solutum ostenderent. Quam solutionem explicans pag. seq.: Apparet, inquit, quod solus Deus dimittit peccata vivificando intus per gratiam; et quod sacerdos dimittit non intus vivificando, sed a debito aeternae poenae absolvendo per eam quam injungit satisfactionem.
In eodem nutavit lubrico Petrus Lombardus, ipseque aliis casui vicinior, ut mihi videtur. Licet [Col. 1066B] enim optime senserit non posse sejungi 347 reatum poenae aeternae a dimissione culpae cujus utriusque solutionem soli Deo ascribit, ut patet ex dist. 17 et 18, lib. IV Sent., in alium tamen lapidem gravius offendit, dum de potestate clavium jejune nimis disseruit. Nam § 6, dist. 18 nudum et simplex tantum ministerium declarandi factam a Deo absolutionem, concedit sacerdotibus novae legis. Non autem hoc sacerdotibus concessit, quibus tamen tribuit potestatem ligandi et solvendi, id est ostendendi homines ligatos vel solutos. Nec porro majorem eis quam legalibus sacerdotibus ad hoc ipsum facultatem impertitur. In solvendis ergo, inquit, culpis vel retinendis, ita operatur sacerdos evangelicus et judicat; sicut olim legalis, in illis qui contaminati erant lepra, quae peccatum signat, etc. Cui immobiliter adhaesit praecipuus ejus discipulus Petrus Pictaviensis, cap. 16 dist. tertiae.
Auctores vero prioris sententiae, quamvis minus [Col. 1066C] sapiant ad sobrietatem, non ita tamen diminuunt clavium potestatem, quin solutionem a reatu poenae aeternae, cum Deo pariter illis ascribant. Imo nihil prorsus in hoc justificationis negotio peractum volunt, nisi in ordine ad claves, dum earum uti ministerio facultas datur: quod frequenter asserit auctor, ut cap. 51 VI partis, non longe ab initio, et sub finem. Plane sciens, inquit, poenitentiam cordis absque confessione oris nunquam valere; confessionem autem absque poenitentia semper infructuosam esse. Et cap. 59 ejusdem partis: Opus quoque est confessione, quoniam in ipsa digne celebrata, peccatorum est absolutio.
Ex quibus verbis et aliis mox citandis (ut jam paucis auctori studeamus, et ejus sequacibus) erui posse mihi videntur quaedam argumenta quae sententiam hanc nonnihil emolliant, facileque concilient Ecclesiae sensui et placitis Patrum.
Primum quod subodoramur, nec sola fultum conjectura, [Col. 1066D] ut citati perhibent textus, illud est, quod ut praesentissimum alexipharmacum, omnes ad unum recentiores adhibent ut similibus medeantur morbis, quos in auctoribus aevi Pullini, et inscriptis etiam superiorum aetatum nonnunquam deprehendunt; scilicet, ita beneficio contritionis, sacramentorum susceptionem antecedentis, reatum culpae poenaeque dimitti, ut tamen in ea votum, saltem implicitum, suscipiendi sacramentum includatur; quia sacramentum istud ita fuit a Christo Domino institutum, ut ejus susceptio perfectam efficiat dispositionem et satisfactionem ex parte nostra requisitam ad remissionem peccati. Hinc enim sequitur ut, quamvis remittatur peccatum ad solius perfectae contritionis praesentiam, id tamen semper fiat cum voto confessionis et in ordine ad claves Ecclesiae, uti declarat Trident., sess. 14, cap. 4. Et certe nihil in auctore reperiet vel ipse rigidus aristarchus, quod huic explicationi vel minimum officiat; quin potius [Col. 1067A] eam pluribus persuadet, ut delibavimus supra; et eo praesertim quod cap. primo septimae partis sic habet: Deus ergo nostras obliviscitur offensas, dum compunctione conversos non reputat pertinere ad gehennam. Idem illi qui se apud sacerdotem accusare proponit, remittit non solum peccatum, verum etiam peccati impietatem, id est quod peccavit, et quod toties, talique tempore, talique loco, etc.
Secundum, quod labis suspicionem eximat ab auctore, quodque vix in aliis scriptoribus coaetaneis advertas, illud est quod aliquam sanctificantis gratiae collationem tribuat sacramento, etiam ab adultis suscepto, dum ad illud vere contriti accedunt. Qua supposita veritate, nihil fere discrepat ab multorum recentiorum placito, qui secundum probabiliorem, et quam tutiorem credimus, sententiam, de praemittenda necessario contritione ad susceptionem sacramentorum baptismi et poenitentiae, sufficientem esse censent eorum efficaciam (quantum ad [Col. 1067B] effectum principalem) si gratiae sanctificantis augmentum conferant.
Hunc igitur uberioris gratiae influxum in ipsa reali sacramentorum 348 participatione luculenter agnoscit Pullus in hujus operis decursu, praesertim cap. seq. 14, ubi titulo speciali quaerit: Quid baptismus, quid Spiritus sanctus efficit? Sibique respondet: Recte ergo in remissionem peccatorum baptisma sumitur, quod a poena peccati solvit, et absolutum insinuat, et vitam ex fide natam confortat. Qui ergo Spiritum sanctum recipit per fidem, eum magis obtinet in regeneratione, etc. Et paucis interjectis: Qui ergo ex sanguinibus, id est parentibus nati sunt ad culpam, denuo in aqua per Spiritum a Deo renascuntur ad vitam: nascuntur veteres, id est, filii irae; renascuntur novi, id est filii Dei. Regeneratio tamen inchoata fide, aqua promovetur, cumulanda confirmatione. Idem de confessione sacramentali judicium esto. Cui praeterea solutionem a culpa concedit seq. cap. 27.
Tertium quo leniri debet Pulli sententia, ea est [Col. 1067C] judicialis potestas quam in sacerdotibus novae legis agnoscit, ut pluribus locis offendes in sexta parte, maxime cap. postremo statim post medium. Id insuper persuadent ea quibus constanter asserit sacerdotes, ut veros judices a reatu poenae aeternae semper solvere; imo culpis obnoxios nonnunquam ligare, ut capite mox citato. Sacerdos ergo ligat poenae, ligat culpae, dum illum pro delictis usque, ad tempus post confessionem onerat, istum autem a malo cessare nolentem, non posse veniam consequi denuntiat; et sic retinet peccata, retenta quoque apud Deum: sicut econtra, cessanti et confitenti, absolvendo remittit peccata, remissa quoque apud Deum, etc.
Hoc se tutabatur umbone Richardus Victorinus (qui in eamdem cum auctore sententiam concessit) plane sugillans Magistrum adversi dogmatis defensorem, ut patet ex libro De potestate ligandi et solvendi, cap. 12 (mendose apud alios, 21). Exstat, inquit, quorumdam sententia, tam frivola ut ridenda [Col. 1067D] potius quam refellenda videatur; putant enim sacerdotes non habere potestatem solvendi sed ostendendi solutos. Nec disparibus armis in eumdem egit aemulum ejus symmysta Hugo, supra laudatus. Plures tamen cum Magistro sensere, ut Bonaventura in eamdem ejus distinct. art. 2, qu. 1; Gabriel, qu. 1, art. 2; Major, quaest. 1, et d. 14, qu. 2; Medina, tract. 2, quaestione peculiari De effectibus poenit. et plures alii; ut verum sit (quod hujus observationis initio praemisi) in plures tricas et ambages, et impeditissimos solitariae rationis euripos ingenia devenisse, cum quisque in suo sensu voluit abundare, et proprio lumine scrutari dogmata fidei, quae tamen tenebras ponit latibulum suum.
Haec de doctrina auctoris circa sacramentorum in poenitentes influxum, pauca suffecerint; ad quae sat erit digitum intendisse, dum de confessione, quam sub finem sextae partis expendit, nonnihil dicemus, sed citra controversi et litis ambages.
Quidquid irrisionis cujuslibetve erroris in mente versatur. Et paulo post: Interior error, nec alienus, sed proprius jure noceat. Haec et similia cum hoc capite, tum antecedenti, vera sunto, modo non desit in ministro intentio saltem faciendi quod facit Ecclesia; quae, licet interior sit, eamque non exprimat auctor dum sic subdit: Sic si exterius in actione sacramenti erratur, tunc demum sacramentum ipsum periclitatur. Et initio capitis: Sacramentum ergo baptismi quod totum extrinsecus agitur. Eam tamen sufficienter intelligit hoc pronuntiato: Tantum ergo tunc neget baptizatos, quando quod suum et proprium est baptismi, id praeteritur. Et praecedenti capite: Cum tamen regulam baptizandi non excedit. Quam excederet si praeter aut contra mentem Ecclesiae ageret minister.
Cujus in designatione baptismati solet ignis interesse. Ritum hunc exprimunt Gregorius Nazianzenus, [Col. 1068B] orat. in sancta lumina; Gregorius Turonens., lib. V, cap. 11; Nicephorus Callistus, lib. III Hist. cap. ultimo; Honorius 349 Augustodunensis in Gemma animae lib. V, De Sabbato Pasch Augustinus autem aliam ab auctore, caeremoniae hujus rationem proponit tract. in psal. LXV ad haec verba: Transivimus per ignem et aquam. Propterea et in sacramentis et in catechizando et in exorcizando adhibetur prius ignis. Nam unde plerumque immundi spiritus clamant, ardeo, si ille ignis non est? post ignem autem exorcismi, venitur ad baptismum, ut ab igne ad aquam, ab aqua ad refrigerium, etc. Citati tamen auctores, praesertim Honorius, loquuntur de cereo accenso baptizatis dato in signum fidei, et gratiae Spiritus sancti tunc potissimum inhabitantis. Qui plura volet, consulat Tertullianum de baptismo; Cyprianum in epistolis, praesertim 13; Augustinum passim, Alcuinum, Burchardum, Rabanum, Gratianum De consecratione, Amalarium, Ivonem Carnotens., [Col. 1068C] tractatu in hanc rem peculiari; Pamelium, Joseph. vicecomit., etc.
Ipse quoque de confirmatione parvulorum decretum ponens, ait: Sinite parvulos ad me venire. Inter veteres pauci sunt qui pronuntiatum istud Christi Domini, ad sacramentum confirmationis reducant; cujus institutionem in Coena potius factam asserunt. Idque sibi traditum a praedecessoribus scribit Fabianus papa, et ex eo Melchiades in epistola ad episcopos Hispaniae; (sed decretales illas epistolas summorum pontificum ad Siricium usque, suspectae fidei esse apud eruditos, jam alias notavimus), hincque forsan ortum commentum illud hujus aevi haereticorum, qui non a Christo, sed a Melchiade, aut etiam a Patribus concilii Meldensis sub Carolo Magno, institutum chrismatis sacramentum fabulantur. Liberalis tamen nec ingrata Pulli sententia, illo praesertim tempore quo scimus non omnes [Col. 1068D] (etiam inter orthodoxos) ita catholice sensisse de hujus sacramenti institutione: quos inter notantur Alensis IV p. qu. 24, nu. 1, et Bonaventura in dist. 7, artic. 1. Quamvis etiam opinari liceat auctorem credidisse, non quidem institutum, sed simpliciter adumbratum et designatum hocce sacramentum per eam manuum Christi in pueros impositionem, de qua Matth. XIX, et Marci X, fit mentio. In concilio Senonensi legimus quosdam eamdem cum Pullo tenuisse sententiam, et eumdem Marci locum ad id probandum attulisse.
Quamobrem quisquis dum poenitet, solum timore angitur; nondum per poenitentiam veniam meretur. Verum qui largitur timorem ut ex timore poenitendi necessitatem incutiat, is cum poenitentia largietur amorem, ut sit poenitens venia dignus. De timore gehennae et cruciatuum inferni loquitur auctor: sic [Col. 1069A] enim praemisit: Sed poenitentiam plerumque parit timor in illo qui timet ardere, non peccare. Eum porro timorem donum esse Dei et initium quoddam salutis, non solum infra luculenter prodit, sed etiam cap. 49 sextae partis, ubi bona a Deo collata trifariam partitus, ea sic enumerat: «Deus enim bona hoc in saeculo largitur, aut terrena quae abundantius contingunt perditis; aut altera, inter quae est timor gehennae, quibus peccator commutatur a via sua prava; aut tertia, quibus vir jam justus dignus fiat corona. Prima dantur ut inde in terra vivatur; secunda supplicationes et quaedam via sunt, ut ad illa quae remunerabilia sunt pertingatur, etc.»
Verum hanc gehennae formidinem, licet a Deo liberaliter immissam, quam quidam attritionem nominant, nec ad justificationem conducere nisi remote tantum, nec (sic solitarie sumptam) genuinam verae 350 poenitentiae partem esse, tuetur Robertus; sed meram dispositionem, qua veluti praevio motu strepituque [Col. 1069B] peccatorem excitat Deus, ut ea poenarum infernalium, quas justissime meretur, imagine territus, ad poenitentiae lamenta confugiat. Deus enim, ut monet auctor, largitur timorem, ut ex timore, poenitendi necessitatem incutiat. Eo igitur solo timore perculsus, nondum vere poenitet, sed, ut superius suggerit. Vir certe est malus; quoniam vir bonus plus horret culpam quam gehennam. Legito reliquum capitis contextum in quo pluribus in locis spectavit Augustinum, sed praesertim serm. 19 De verbis Apostoli circa finem: Etiamsi timore gehennae non facis malum, nondum es perfectus; audeo dicere, si timore gehennae non facis malum, est quidem in te fides, quia credis futurum Dei judicium; gaudeo fidei tuae, sed adhuc timeo malitiae tuae.
Ex his verbis auctoris, et ex aliis ad cap. 13 supra relatis, liquido constat attritionem ex solo gehennae metu conceptam (de ea enim sic delineata hic tantum loquimur) ut veram sacramenti partem, nec voce tenus, nec significato, veteribus et Pullo [Col. 1069C] coaetaneis auctoribus innotuisse: ut merito scripserit Lopez in Instructorio conscientiae prima parte cap. 9, illius opinionis parentes fuisse Melchiorem Canum, et Henricum quemdam Salmaticensis academiae doctorem. Qui putant dolorem illum quo, solo metu inferni, peccator concutitur, etiam sic cognitum, nec altius elevatum, sufficientem esse dispositionem ut accedente sacramento justificantem gratiam consequatur. Sed ut nova haec opinio, sic periculosa, et tantum Scripturae sacrae detrahens, quantum sacramento concedere putat.
Nova quidem, cum certum sit eam tantum post Tridentinum concilium emersisse: periculosa etiam, et, quod mireris, iis sponte fatentibus quos in eam ex parte concessisse legimus, qui haud dubii contritionem et amorem Dei super omnia praeceptum esse divinum, cui saltem semel optemperare quis debeat: et insuper neminem in iis quae primario conferunt ad salutem, ea debere praeferre quae minus sunt probabilia, [Col. 1069D] nec alio fulciuntur quam opinantium jure; censent consuluntque contritioni potius fidendum quam attritioni cum sacramento conjunctae, maxime cum quis ad eas adigitur angustias ut sibi mors imminere videatur. Nihil enim hactenus clare et explicite super hac re constitutum ab Ecclesia, quod sufficit ut Cani placitum non temere suspectum habeant omnes qui in re ardua, et ubi agitur de summa rerum, dubiis omnibus valere jussis, iis solis mordicus haerent, quae nobis fidei traduce, aut sancita unanimi Patrum consensu in manus devenere.
Id suadet inter alios Sanchez in Summa I p. lib. I, cap. 9. Ibi enim ostendens solum attrito posse beneficium absolutionis impendi, sic tamen sibi et lectori cavet. «Hoc tamen intelligerem nisi poenitens in mortis esset articulo, atque habere posset contritionem: tunc enim esset mortale et recipere et ei sacramentum poenitentiae cum sola attritione cognita ministrare, propter gravo damnationis aeternae periculum, [Col. 1070A] cui ille exponeretur, si forte haec sententia non esset vera, cum tamen gratia Dei adjutus posset securum contritionis remedium assequi.»
Hoc idem Christianae sinceritatis testimonium veritas elicuit a Dominico Soto, qui licet attritionem ut sic probe cognitam nolit sufficere cum sacramento, sed tantum cum bona fide putatur contritio, illic tamen standum non esse securitatis ergo, jure monet dist. 18, q. 3, art. 2: Doctrina haec de attritione quae in sacramento fit contritio, licet sit vera, non est tamen ita multum vetus. Patres enim antiqui solam contritionem agnoscebant necessariam ad confessionem. Revera enim qui mihi diceret, non se poenitere propter Deum, absolvere non auderem. Similia legesis apud Suarezium in III p., q. 9, art. 4, disput. 15; Becanum parte II, tract. I, cap. 4, et plures alios recentiores 351 qui novitati plus aequo videntur indulsisse.
Quod tandem eo magis Scripturae detrahat haec [Col. 1070B] sententia Melchioris et Henrici, quo plus indulget efficaciae sacramenti, testatur numerosa illa textuum e sacris litteris congeries apud Bellarminum et alios qui de poenitentia scripsere, qui non ad alium quam ad contritionis dolorem ex sincera Dei super omnia dilectione prodeuntem poenitentes adhortantur. Nec dicendum, hinc male consultum iri sacramentorum virtuti, si contritionis praeviae necessitas admittatur. Praesto enim est ut respondeatur, primum quod supposita sacramenti poenitentiae institutione vim suam adaequatam obtineat contritio ex voto sacramenti, cui nusquam supersedendum velit cum illius copia fiet. Deinde licet contritio seu dolor ex Dei offensa praecedere debeat; non is semper ita probe purus et intensus, aut ardentissima charitate inflammatus, ut vitiorum rubiginem detergat per se solitarius extra sacramentum. Et de ea contritione sic imperfecta, quae videlicet amorem includit, sed qui non ita ferveat ut in Deum super omnia diligendum feratur, locuti videntur Patres Tridentini citatae [Col. 1070C] sessionis cap. 4. Tertio cum ad eum ardoris gradum aspirante numine, charitas pervenerit (quod tamen saepius contingere corruptio naturae non sinit) nondum sacramentum suo caret influxu, ob incrementum Gratiae quod omnes ei concedunt, dum primam illius productionem reapse non attigit. Quo postremo philosophemate omnes passim veteres, gratiae per sacramenta Genesim intellexere, nec aliter, ipsis etiam adversariis, opinari licet, dum primas contritioni tribuunt. Tandem quod non solum sacramento nihil dispereat, sed plurimum accedat ex praevio motu contritionis; vel ipsi fatentur oppositae partis doctores, qui nobiliorem justificandi modum per contritionem, dicunt, quam per attritionem: liberalior enim venia, et uberior gratiae cumulus contritio cedit quam attrito; uti ad Deum via promptior est per amorem quam per timorem.
Caeterum hanc ingeniose fingendi larvam macescentis adeo et jejunae attritionis, quae solis pascitur [Col. 1070D] gehennalibus flammis, occasionem praebuisse videtur sed male, caput 4 praedictae sessionis 14 concilii Tridentini, in quo Patres, praevios ad justificationem doloris motus exprimentes, eos probant qui ex gehennae et poenarum metu communiter concipiuntur, quos ad gratiam in sacramento poenitentiae recipiendam disponere scribunt. Hincque prodiit Cani commentum in suis Relectionibus de poenitentia: Attritionem ex solo inferni horrore formatam sufficere cum sacramento ut quis gratiam remissivam peccatorum obtineat.
Verum pace Cani dixerim et eorum qui hoc effato communiter utuntur; eos mentem concilii vel non secutos esse, vel non assecutos. Mens enim Patrum eo capitis est, os loquentium iniqua claudere, qui tales doloris aut potius timoris motus incusabant, quasi vel cierent hypocrisin, vel peccatum augerent. Contra quos docent eos imprimi a Deo, et impulsus esse Spiritus sancti, non quidem inhabitantis, sed [Col. 1071A] solum extra moventis; imo dispositiones esse ad gratiam cum sacramento impetrandam. At quis, nisi plane divinus, hinc inferre audeat de proxima et immediata dispositione locutum concilium, aut servili timori eas concessisse dotes, quas soli filiali jure ascribit illo capite? Ut enim ait famosissimus gratiae vindex Augustinus, epist. 144: Inimicus justitiae est qui poenae timore non peccat. Deinde esto declararit concilium eam imperfectam contritionem (quam attritionem nominant) nonnunquam proprius accedere ad gratiae cunas: at eam noluit solo igne inferni ardere, sed nonnihil charitatis (quae sola virum bonum parit) admistum voluit, dum ei velut comites adsciscit, exclusionem odiumque peccati, et 352 spem veniae, quae neminem sine dilectione Dei conciliare sibi posse, concesserint omnes.
Praeterea qui sufficientiae attritionis patrocinantur uberius, non aliter loquendum volunt de justificatione adulti per baptismum, quam de justificatione [Col. 1071B] impii in poenitentiae sacramento, idque potissimum propter auctoritatem concilii Tridentini; sed parem utrobique rationem esse, ut inter alios doctissimus Nicolaus Isambertus ad qu. 68 de baptismo, disp. 6, art. 4 non semel concedit. At evidentissime constabit synodum illam legenti sess. 6, cap. 6 et 7 (ubi dispositionum ad justificationem seriem texuit) veram Dei dilectionem, ut praeviam ad sacramentum dispositionem semper voluisse. Sed ut evidentius mens concilii pateat ex ipsomet, dum praedicto capite 4, sess. 14 dolorem ex metu gehennae conceptum, ut utilem cum sacramento dispositionem assumit ad peccatorem justificandum, dici debet eo modo ibi esse locutum quo de eodem disserit in praesenti c. 6, sess. 6 in quo de conditionibus ad justificationem requisitis tractat ex professo. Ubi certe nihil tali timori videtur affingere, nisi ut eo peccator concutiatur, sicque territus, ad veras poenitentiae partes, spem veniae, odium peccati et dilectionem [Col. 1071C] Dei sese disponat elevetque; non vero ut in ipsam justificationem proxime et immediate influat, multo minus per se solitarius cum sacramento. Sed sensum Patrum concilii propriis expressum verbis liceat inspicere citata sess. 6, cap. 6. «Disponuntur autem ad ipsam justitiam, dum excitati divina gratia et adjuti, fidem ex auditu concipientes, libere moventur in Deum, credentes vera esse quae divinitus revelata et promissa sunt: atque illud in primis, a Deo justificari impium per gratiam ejus; per redemptionem quae est in Christo Jesu, et dum peccatores se esse intelligentes a divinae justitiae timore quo utiliter concutiuntur, ad considerandam Dei misericordiam se convertendo in spem eriguntur, fidentes Deum sibi propter Christum propitium fore, illumque tanquam omnis justitiae fontem diligere incipiunt, ac propterea moventur adversus peccata per odium aliquod et detestationem.» Ex quibus patet justificationis negotio hac serie deservire. 1 o [Col. 1071D] Fidem in Deum ut justificantem. 2 o Timorem ex divinae ejus justitiae apprehensione conceptum. 3 o Fiduciam et spem veniae consequendae. 4 o Sinceram Dei dilectionem. 5 o Odium et detestationem peccati. Postremo realem, aut in voto sacramenti susceptionem.
Hac sic delineata dispositionum serie, quis jam aequus dixerit, mentem concilii fuisse, ut semotis aliis vicinioribus, solus timor, qui fere omnium remotissimus est, in justificationem influere posset cum sacramento? Num fiducia de obtinenda venia una est ex requisitis a concilio dispositionibus, et (ut verbis utar ex citato cap. 4, sess. 14, quae sunt unicum adversae sententiae firmamentum): Quae peccatorem ad Dei gratiam in sacramento poenitentiae impetrandam disponat? Quis tamen asserat solam per se, cum sacramento, remissionem negotiari; quin potius temperatam velit eo timore quo concipimus spiritum salutis, ut transeuntes per ignem et [Col. 1072A] aquam, inquit Augustinus in psal. LXV educamur in refrigerium?
Non igitur ex eo quod timorem ex poenarum inferni consideratione natum, ad justificationis negotium elevaverint Patres Tridentini, censendum est eos statuisse ut per se solus sufficeret cum sacramento, exsulante charitatis actu, caeterisque comitibus; sed solum declarasse contra haereticos, non eum poenitentiae larvam esse, sed genuinam, quamvis remotam, ad eam dispositionem. Nihilque toto capitis illius quarti contextu, aut alibi, prudens lector advertet, quod huic nostro commentario vel minimum obsistere queat, modo (quod efflagitamus) seposito tantisper partium studio et praejudicii vacuus, attentius libret litis hujus momenta
353 At vero supernaturalem actum amoris Dei, cui proxime adhaereat odium peccati, semper in justificatione impii primas obtinere, nec unquam abesse debere, non semel docuit idem concilium, [Col. 1072B] ut citato illo saepiusque decantato capite 4, sess. 14, ubi delineata contritionis, quam ut necessariam hic suademus, indole naturaque, ejus necessitatem sic edicit: Fuit autem quovis tempore ad impetrandam veniam peccatorum, hic contritionis motus necessarius. At potissimum amore Dei super omnia viget contritio. Ejusdem actus amoris, ut proximae dispositionis ad gratiam, superius meminerat cap. 6, sess. 6, ut jam vidimus; et canon. 3 ejusdem sessionis eamdem Dei dilectionem ut necessarium justificationis praeambulum signat hoc anathematismo. Si quis dixerit sine praevenientis Spiritus sancti inspiratione atque ejus adjutorio, hominem credere, sperare, diligere aut poenitere posse sicut oportet, ut ei justificationis gratia conferatur, anathema sit
Haec quidem pluribus, sed non ad saturam mihi novitatem semper exoso: idque concedendum tum languenti stomacho crudum omne nec bene probum aspernanti; tum in gratiam auctoris, quem [Col. 1072C] amicae veritati litantem, placuit etiam Tridentinis Patribus, apud quos praeclarissime audiit illa, conciliare. Haec tamen sic dicta sunto, ut plane nolim contritionem perfectam sacramento praerequiri ut absolute necessariam. Eam enim imperfectam sufficere, sed quae amorem Dei non excludat, constans agnosco post concil. Trident, de ea solum locutus quae nullum amoris gradum admitteret.
Fons est in quo alienus non communicat. Omnes auctoris aequales similiter citant, ut Hugo Lothariensis, Petrus Lombardus, Richardus, Robertus Miledunensis, Petrus Pictavinus, etc. Alludunt ad hunc locum Proverb. V, 16: Deriventur fontes tui foras, et in plateis aquas tuas divide; habeto eas solus, nec sint alieni participes tui. Secuti sunt tamen Augustinum contra Crescon., cap. 14, qui licet locum hunc de baptismo intelligat, similiter citat.
[Col. 1072D] Illius autem charitatis maturae nomine, de qua hoc capite Pullus, nihil aliud ab eo intelligi credimus quam ipsam praedestinationis gratiam, beneficio cujus, licet justi nonnunquam cadant, finaliter tamen resurgunt, ut sub finem c. 39 innuit. Cujus etiam capitis initio aliam suggerit, charitatis illius quae nunquam excidit, acceptionem, quam nos confirmationis gratiam dicimus. Illa, inquit, perpaucorum est, et fortasse inter religiosiores religiosissimorum.
Unde David atque Salomonem, Petrum quoque, quos jam illum charitatis gradum apprehendisse nefas credere non est; sed nec fas indubitanter affirmare, constat viros optimos pessime deliquisse. Anceps variaque potest esse loci hujus intelligentia, licet certum sit auctorem iis omnibus verbis, de iis tribus loqui, ut in via adhuc consistentibus. Videtur [Col. 1073A] autem eo loci salutem Salomonis nec astruere, nec destruere, non nescius diversas hac de re fuisse Patrum sententias, quas quidem nunc ad manum habemus non tumultuario labore congestas: sed, ne superfluis immoremur, eas hic perstringere sufficiat.
Damnationi Salomonis subscribunt Tertullianus, l. II, contra Marcionem, cap. 23; de praescript., cap. 3, lib. III, adversus eumdem Marc., cap. 20 (sed ibi finalem poenitent. non excludit); Cyprian., epist. 7 ad Rogatian.; August., lib. XVII De civit., c 20: Hic bonis initiis malos exitus habuit; et lib. XXII, contra Faustum, cap. 81, et maxime, cap. 88; Chrysost., hom. 66, ad pop. Antiochenum.; Cyrill., lib. VII, contra Julianum, Beda, in lib. 30, 354 quaestionum in Reg., et Glossa, ibidem ad caput undecimum, lib. III.
At vero poenitentem fuisse et salutem consecutum (ut taceam auctores mediae et recentioris aetatis) [Col. 1073B] scribunt nominatissimi Patres Ambrosius et Hieronymus. Ille in praefatione super Lucam, ubi sanctum eum esse asserit. In Apologia David, cap. 3, eadem repetit: Quid de David dicam, et quid de Salomone sancto loquar? Iste vero pluribus in locis poenitentiam ejus commendat, ut in explanatione super Ecclesiasten, cap. 2; et in ep. ad Salvinam de morte Nebridii; et in Ezechiel saepius. In II Machab. cap. 4, ista profert notatu digna: «Asserunt libri Hebraeorum Salomonem quinquies tractum fuisse per plateas Hierusalem, causa poenitentiae, et in templum quod fecerat, dicunt illum venisse cum quinque virgis, de quibus quatuor dedit legisperitis ut verberaretur ab illis; qui communi consilio dixerunt, quod in unctum Domini manum non mitterent, unde a seipso verberatus est.» Haec S. Hieronymus, quibus subscribere videtur S. Thomas lib. III De regimine princip., c. 8. Ad caeteros properent curiosi.
Haec mors est in domo, etc. Allusionem hanc trium peccati differentiarum, scilicet cordis, operis et consuetudinis, ad tria genera mortuorum quos Dominus suscitavit, quam copioso Verborum et sententiarum apparatu Pullus instruit, Augustino debet serm. 44 De verbis Domini; et lib. I De ser. Domini in monte, cap. 12 (male 23 apud Gratian., cap. 21, dist. 2 De poenit.) A quo et eam mutuatus auctor, lib. De vera et falsa poenit., c. 11, vel a Greg. papa lib. IV Moral., c. 25 sub finem. Quod egregie suo more prosequitur Abaelardus, ser. 2 in Ramis palmarum, ubi inter alia sic exponit: «Puella quidem mortua, quae adhuc in domo tenebatur clausa quando est suscitata, illos significat peccatores quorum peccata mente tantum concepta, nondum per operationem exterius sunt progressa. Juvenis autem extra portam delatus eos significat quorum peccata jam in effectum proruperunt, ut videri jam [Col. 1074B] ab omnibus possint. Lazarus vero non solum sepultus, verum etiam quatriduanus, eos significat qui longa consuetudine peccandi, magna peccatorum mole premuntur, et diutinae consuetudinis exemplo, alios etiam corrumpunt, unde et fetere dicuntur. Tres itaque mortes animae, tres isti mortui, ut diximus, designant; peccatum scilicet cogitationis, hoc est contemptum Dei adhuc in mente latentem, nondum progressum in operationem; et peccatum operationis, hoc est jam per operationem apparens; atque peccatum consuetudinis, et jamdudum in operatione habitum, etc.» Non aliter Hugo a S. Victore in Miscellaneis secundi codicis lib. IV, titulo 33; Magister sent., dist. 16, libro quarto; Petrus Pictaviensis, III part., cap. 4, et plures alii, quibus praeire debebat Jonas Aurelianensis lib. I De institut. laicorum, cap. 17. Cui operi nondum edito lucem meditatur D. Lucas d'Acherius, rei litterariae bono deditissimus.
Sicut et resurrectio traditori in suspendium. Videtur hic Pullus plus aequo detulisse auctori Quaestionum Veteris ac Novi Testamenti, qui tota quaestione 94 persuadere nititur non prius suspendio Judam necatum quam Christi resurrectio nuntiaretur. Crediderim opinatum serio Pullum, librum hunc germanum esse partum Augustini, cum et recentiores 355 non pauci doctrina conspicui (quos inter Baronius anno Christi 34, num. 74) Augustino inscribant. Sed indignam eo parente sobolem schola Lovaniensis rejecit in angulum, Hieronymum secuta, qui hujus, ni fallor, operis quisquilias exosus, auctorem ejus imperitum fuisse sermone et scientia, scribit ad Evagrium. Conjectant non pauci scriptum esse a quodam Hilario diacono Romano, qui Luciferianos impense coluit.
Hanc autem opinionem de suspendio Judae post resurrectionem, scribit Maldonatus aliquos tenuisse. [Col. 1073D] An alios praeter hunc Hilarium legerit, ignoramus. Cujus contrariam docet verus Augustinus in psal. CVIII: Dies ejus dixit dies apostolatus ejus qui pauci fuerunt, quoniam ante passionem Domini, scelere ipsius et morte consumpti sunt.
Quem a conatu arcet forma crucis aemula, Tau fronti impressa. Spectabilis locus, de quo Exodi XIII, 24, et Ezechiel. IX, 4: Transi per mediam Civitatem in medio Jerusalem, et signa Tau super fronte virorum gementium. Hanc autem litteram inter Hebraeorum antiquas extremam, crucis aemulam esse non pauci ex veteribus adnotarunt, ut Tertullianus [Col. 1074C] adversus Judaeos cap. 11, et lib. III adversus Marcionem: Ipsa est enim littera Graecorum Tau, nostra autem T, species crucis, quam praetendebat futuram in frontibus nostris apud veram et catholicam Hierusalem. Cyprianus ad Demetrianum, et lib. II testim. adversus Judaeos cap. 22; Quod in hoc signo crucis, salus sit omnibus qui in frontibus notentur, apud Ezechielem dicit Deus: Transi mediam Hierusalem et notabis signum super frontes, etc. Hieronymus in comment. auctor., libri De altercatione Ecclesiae et Synagogae circa medium, apud Augustinum inter spuria tomi VI, etc.
In pervetustis etiam Missalibus non raro reperimus (uti apud Cluniacenses) loco initialis litterae canonis Te igitur, etc. exaratam ab antiquis crucis, figuram. Alphabetum etiam Samaritanorum (qui veteres Hebraeorum characteres retinuere) hujusmodi crucis schemate postremam litteram adumbrat.
Utique ministerio angelorum semper sanctae animae [Col. 1074D] transferuntur in quietem: ministerio daemonum iniquae ad gehennam. Hieronymus in cap. 7; Daniel et Ambrosius, epist. 21 libri VII, utrumque ministerio daemonum peragi rentur. Verum pars numerosior Patrum et theologorum, et preces in Ritualibus ecclesiasticis descriptae, Pulli sententiae favent: et inter alios Clemens Alexandrinus IV Stromat. a quo vocantur angeli τῆ ἀιόδω ἐφεστῶτες, id est ascensui animarum praepositi.
Ita et omnia regna custodiis angelorum mancipata creduntur. Omnium fere Patrum in hanc sententiam, vota conspirant, eo, quo Pullus, Mosis testimonio [Col. 1075A] persuasi. Videatur in primis Dionysius, cap. 9 coelestis Hierarchiae; Origenes, pluribus in locis, sed insigniter homil. 35 in Lucam et lib. V contra Celsum; Eusebius, IV De demonstratione evangelica, c. 6; Chrysostom., homilia de archangelis; Theodoretus, in cap. X Danielis; Isidorus a Pelusio, epist. 85; Clemens VI Stromat.: Per nationes ac civitates distributas esse angelorum praefecturas; Epiphanius haeresi 51 et Basilius, III contra Eunomium.
Astipulantur ex Latinis non pauci, LXX pariter Interpretes secuti ut auctor Recognitionum lib. II; Hieronymus, ad VII Danielis; Ruffinus, in Symbolum apostolorum; Gregorius, lib. XVII Moral. cap. 8 per totum; Isidorus, lib. I De summo bono, capite 12 et 7; Orig., cap. 5: Unde apparet, inquit, nullum esse locum cui angeli non praesint. Legendus Aureolus in Floribus titulo 33, § 6.
Ecclesiis etiam, oratoriis, et sacris 356 religiosorum [Col. 1075B] tum coetibus tum aedibus, adesse angelos antistites, tam frequens est mentio apud Patres et ecclesiasticae historiae scriptores, ut jam passim obvia, hic referre pigeat. Consule eumdem Aureol., titulo 34, cap. 3, sessione 1, 2 et 3.
Unde Moyses juxta aliam translationem. Versionem Septuaginta intelligit - Ὅτε διεμέριζεν ὁ Ὕψιστος ἔθνη, ὡς διέσπειρεν υἱους Ἀδὰμ` ἔστησεν ὅρια ἐθνῶν κατὰ ἀριθμὸν ἀγγέλων Θεοῦ. Statuit terminos gentium juxta numerum angelorum Dei. Graecis admodum placuit haec lectio; quamvis etiam alterius meminerint. Nec paucos reperimus Latinos inter, quibus pariter arrisit. Ut Hieronymo ad citat. cap. VII Danielis, Gregor., hom. 34 in Evang., Victorino Petabionensi in opere suo in Apocal., etc. Obiter hic juverit adnotasse potissimam eorum partem, quibus hic ad saturam Pullus, deberi Gregor. et Isidoro locis citatis; Cassiano Collatione 8 et (qui facem omnibus praetulit) Dionysio, De coelesti hierarchia, etc.
Tradit namque Josephus, etc. Libro VII, cap. 12 De bello Judaico: «Ante solis occasum visi sunt per inane ferri currus totis regionibus, et armatae acies tranantes nubila, et civitati circumfusae. Festo autem die, quem Pentecosten vocant, nocte sacerdotes intimum templum more suo ad divinas res celebrandas ingressi primum quidem metum, quemdamque strepitum senserunt; postea vero subitam vocem audire, quae diceret: Migremus hinc. » Cujus meminit etiam Hegesippus, lib. V Excidii Hierosolymitani, cap. 44; Tacitus, lib. V Historiae; Eusebius in Historia, lib. II, cap. 8; et S. Hieronym. ad Paulam et Eustochium scribens. Hanc autem vocem tempore Pentecostes auditam et cladis urbis praenuntiam fuisse, scribit Josephus; cui non assentit Hieronymus epistola 17, docens eam passionis Dominicae lugubrem planctum fuisse. An ea collimarit Hilarius, dum scribit canone postremo [Col. 1075D] in Matthaeum, veli per medium scissionem portendisse abscessum Angelorum templi custodum, nescimus. Veli, inquit, honor cum custodia angeli protegentis aufertur. Non semel hanc emisisse vocem angelos in templo Hierosolymitano, existimavit Spondanus illustr. Appamiarum episcopus ad annum Domini 34, numero 38 Epitomes suae Baronianae, cui non aegre subscribimus.
Sentiunt tamen nonnulli, angelos gentibus, malos malis, principes constitui. Ipse inter alios Cassianus, collat. 8: «Liquido constat quod contrariae potestates contra se invicem exerceant discordias, et conflictus ac simultates, quas ex earum instigatione gentes inter se gerunt, et de victoria suarum gentium laetentur, et de earum quoque diminutione crucientur; atque ob hoc non valeant inter se esse concordes, dum unusquisque eorum inquieta semper aemulatione contendit, pro his quibus praeest, contra praesidem gentis alterius. Unde evidenti ratione [Col. 1076A] colligere possumus, quod praeter rationes et opiniones superius positas, spiritus illi immundi dicantur principatus aut potestates, etc.» Haec ille, cap. 13, eo plane modo sentiens de gubernatione regnorum per angelos, ac de custodia uniuscujusque hominis, cui cap. 17 ejusdem collat. duplicem assignat angelum ei deputatum, unum bonum, alium malum.
Videndi etiam Origenes, homil. 9 in Genesin, et Hieronym. ad cap. XXV Isaiae, qui in eam propendet sententiam, ut velit memoratos principes apud Danielem, eos esse qui non servaverunt suum principatum, etc.
Visitabo super reges et principes terrae, rectores tenebrarum istarum et spiritualia nequitiae in coelestibus. De quibus principibus diversis provinciis praesidentibus et in Daniele scriptum 357 est: Exiit in occursum mihi princeps regni Persarum, et princeps regni Medorum, et princeps regni Graecorum. Quidam [Col. 1076B] alii, sed Roberto posteriores, huic opinioni subscripsere; quos ideo praeterimus.
Alio tamen deflectunt caeterorum sententiae Patrum: qui quo sensu velitationes et pugnas invicem exerceant beatissimi spiritus, apte describunt, pluribusque exprimunt. Quos inter videas Isidorum a Pelusio epist. 85, libri II; Gregor., in Moral., lib. XVII, cap. 8, et Chrysost.; sed quo loci, nunc non occurrit.
Quanquam nonnulli autumant alios circumire ministrando, alios assistere contemplando. Non levis inter antiquos quaestio movebatur: Num omnes indiscriminatim angelici spiritus a Deo mitterentur; an solis minoribus id competeret, aut saltem quidam assisterent, alii vero hac illac discurrerent, studio procurandae hominum salutis? Sanctus Dionysius, cap. 8 et 13, coelestis hierarch. supremos [Col. 1076C] spiritus ad haec inferiora nullatenus demitti constanter asserit. Sic enim: Superiora illa agmina ab intimis nunquam recedunt, quoniam ex quo praeeminent, usum exterioris officii nunquam habent. Quem etiam laudatum sequitur Gregorius, hom. 34 in Evangel., et tandem alii plures aetatis mediae et postremae theologi; nominatim Hervaeus Burgidolensis inter opera sancti Anselmi, ad cap. I Epist. ad Hebraeos, et Divus Thomas I p. quaest. 112, art. 2 et seqq. Qui quinque postremos ordines nonnunquam mitti concedit, at dominationes, tresque alios primae, seu superioris hierarchiae, vel minimum digredi et in his inferioribus deservire negat: sed quam parum aequo in antiquitatem animo (si Dionysium excipias) hinc constat quod inter veteres qui de angelis accuratius disseruere, nullum fere reperire sit qui non oppositae sententiae calculum admoverit: ut ex hoc videas Pullum venerandae Patrum antiquitati deditissimum in eorum placita jure concessisse.
Ut enim ex pluribus paucos seligamus, sic auctor [Col. 1076D] Quaestionum ad orthodoxos, inter opera Justini, quaest. 30; Eusebius, lib. VII De Evang. praeparatione, cap. 6: «Virtutes, igitur ministrantes, et spiritus, qui ad ministerium mittuntur, propter eos qui aeternae consecuturi sunt vitae haereditatem, sanctos dico angelos Dei, divina luce frui, ac idcirco luminaribus coeli conferri, docti a Scriptura credimus; a quibus perversi quidam spiritus cum sua nequitia divinam lucem suscipere nequiverint, tenebrae factae sunt. Quorum primum, etc.» Athanas., orat. 2, 4 et 5 contra Arianos, pluribus ad mentem auctoris probans Filii divinitatem, angelorum omnium hac in terras allegatione. Et oratione 3: Multi sunt archangeli, multi troni et dominationes, et potestates; millies millia et decies centena millia ministrorum assistunt et apparent qui se promptos offerunt ut mittantur. Nec minus diserte hoc eodem argumento probat Didymus sancti Spiritus divinitatem primo hujus inscriptionis libro, ubi locum Apostoli ad [Col. 1077A] Hebraeos expendens, sic inter alia luculenter effatur: Pronuntians de omnibus invisibilibus creaturis, ait eas esse administratores spiritus; propter quod subjiciit: Nonne omnes, etc. Licet enim non omnes singillatim invisibiles creaturae missae sint, tamen quia ejusdem generis et honoris aliae missae sunt, quodammodo et ipsa possibilitate sunt missae, missarum consortes aequalisque substantiae. Eodem spectant Ambrosius, l. I de Spiritu sancto, cap. 10; Chrys., hom. 8 in Genesin, et ad Hebraeos ibidem; Pseudo-Ambrosius ad eumdem locum; Greg. Nazianz., orat. 34 sub finem; Hieronymus, epist. 142; Gregor. Nyssenus primo contra Eunomium, et omnium enucleatius, magisque ad mentem Pulli, Primasius in sua ad praedictum Apostoli ad Hebraeos locum expositione: meminit enim ipsorum assistentium 358 Spirituum, quos ad ministerium nonnunquam foras erumpere, contendit cum auctore. Exstant quaedam ejus opera tom. I, Bilioth. Patrum. Isthaec [Col. 1077B] paulo fusius dicta, tum pro rei dignitate, tum in gratiam Pulli cui plurimum arrisit haec sententia, innixo potissimum eo Pauli argumento 1 ad Hebraeos: Nonne omnes administratorii sunt spiritus, etc., quo ex generali omnium coelestium spirituum in terras deputatione, propter eos qui haereditatem capiunt salutis, efficacissime probat apostolus Christum illis omnibus praeferendum: qui Pauli discursus foret diminutus, si inter angelos quidam perpetuo feriarentur, seu, ut dicunt, immobiliter assisterent. Cujus vim argumenti non satis advertit Radbertus Corbeiensis, et post ipsum recentiores plurimi, qui suis ad hunc locum commentariis, veritati praejudicium invehunt.
Sed venerabilis viri traditio est, ut aiunt, Dionysii. Id pluribus docet libro De coelesti Hierarchia, praesertim cap. 13, qui, cum premi se cerneret auctoritate Scripturae Isaiae VI, quae testatur ex seraphim [Col. 1077C] unum labia prophetae purgaturum, e coelo venisse: eam sic explicatam voluit, ut non supremi illius ordinis quispiam, sed inferioris hierarchiae alter, id muneris exsequeretur; et quidem phrasi a genio Scripturae non abhorrente, quae nomen etiam Dei iis angelis affingit qui jussa illius circa non peragunt. Laudavimus supra Gregorium hoc se pariter Dionysii commentario tutantem.
Sed pressius inhaerens litterae cancellarius Parisiensis Gerson in Trilogio negat citra suspicionem haereseos posse dici: Non omnes angelos administratorios esse Spiritus, in ministerium pro hominibus qui haereditatem adepturi sunt salutis datos. Haec paulo durius Gerson; liberali tamen in Pulli sententiam manu. Cui non male cohaerent ea quae Hieronymus supra citatus ad Damasum scribens, cum suo tum aliorum nomine sic edicit: «Quidam Graecorum in Scripturis apprime eruditus, seraphim virtutes quasdam in coelo esse exposuit, quae ante tribunal [Col. 1077D] Dei assistentes, laudent eum, et in diversa ministeria mittantur; maximeque ad eos qui purgatione indigent, et ob pristina peccata, aliqua ex parte suppliciis purgari merentur.»
Virtutes sunt quorum ministerio miracula fiunt. Aliter citatus Dionysius, Τήν δὲ τῶν ἁγίων δυνάμεων ἀῤῥενοπόν τινα· καὶ ἀκατάσειστον ἀνδρείαν εἲς πάσας κατ` αὐτῶν θεουδεῖς ἐνεργείας πρὸς μηδεμίαν ὑποδοκὴν τῶν ἀνδιδομένων αὐτῇ θεαρχικῶν ἐλλάμψεων ἀδρανῶς ἐξαθενοῦσαν δυνατῶς ἐπὶ τὰ θεομίμητα ἀναγαμένην, quasi diceret: Hac virtutum nomenclatura significari virilem quamdam, masculam et inconcussam fortitudinem, qua in omnibus suis muniis obeundis praeditae, ad nullas divinas illuminationes capiendas invalidae ignavaeque sint. Gregorius tamen, Isidorus, et Bernardus, ab eis miracula fieri, scribunt cum auctore. Sic enim iste lib. V De consid., cap. 4: Putemus [Col. 1078A] super istos archangelos virtutes esse, quarum nutu vel opere signa et prodigia in elementis, sive ex elementis facta, apparent ad commonitionem mortalium, etc. Et Petrus Abaelardus, lib. III Expositionis Epist. ad Roman., pag. 643: Virtutes vocantur illi per quos signa et miracula frequentius fiunt.
Aiunt sancti sacramento missae angelos adesse. Ex hoc loco Tertulliani de oratione, c. 12: Angelo adhuc orationis astante, ait Pamelius SS. Patres Ambrosium, Augustinum et Chrysostomum colligere sacrificio nostro Christiano frequentiam angelorum interesse; hincque confirmari partem illam canonis: Supplices te rogamus, omnipotens Deus, jube haec perferri per manus sancti angeli, etc. Et auctor liturgiae quae sub Jacobi nomine circumfertur: Christus Deus noster progreditur 359 ut immoletur, et detur in cibum fidelibus. Ipsum autem antecedunt angelorum chori cum omni principatu et potestate; cherubim multi oculi, et seraphim sex alarum, facies [Col. 1078B] velantia, etc. Nilus monachus Constantinopolit. et auditor Chrysostomi, refert in epist. ad Anastasium, dum in Ecclesia praeceptor faceret, consuevisse familiares sibi angelos adesse et altari pronos circumstare. Similem angelorum, sacris mysteriis astantium, frequentiam perhibet Canutus Angl. rex, cap. 4 legum ecclesiasticarum. Sed de his apud alios plura.
Quanquam tradant Judaei, et in hoc consentiant plurimi, hunc Michaelem fuisse. Hieronymum inter alios spectasse videtur, qui in cap. VIII. Danielis, Judaeorum hac in re placito subscribit: «Virum istum qui praecepit Gabrieli, ut Danielem faciat intelligere visionem, Judaei Michaelem autumant. Consequenter autem, quia visio de praeliis erat, regumque certaminibus, imo regnorum successionibus, Gabriel qui praepositus est praeliis, huic officio mancipatur, etc. Porro ubi populo prospera promittuntur, et ἶλασμὸς, [Col. 1078C] (quod nos Dei propitiationem vel expiationem possumus dicere) necessarius est, Michael dirigitur, qui interpretatur Quis sicut Deus, ut scilicet intelligatur quia propitiationem vel expiationem nullus potest offerre [ al. efficere] nisi Deus.» Quem locum videas in glossa ibidem, et apud alios Hieronymum secutos. Theodoretus tamen et Isidorus Clarius ad eumdem locum, probabilius putant, non angelum quempiam, sed ipsum Dominum fuisse. Ex iis quae dicta sunt, inquit Theodoretus, conjici potest Dominum fuisse. Et Isidorus: Significatur secundum Hebraeos angelus quidam magnus, cujus nomen erat mirabile et absconditum. Is est Christus, angelorum etiam magister. Verum praestat Hieronymi sensus.
Unde rectius juxta cherub. computabitur. Hujus opinionis videtur fuisse Athanasius in epistola ad Serapionem: Sed enim diabolus qui in medio cherubim [Col. 1078D] et signaculum similitudinis fuit, decidit e coelo tanquam fulgur. Et Cyrillus, l. I Glaphyr. ex eomet testimonio quod expendit auctor, cujus ad illud responsionem amplexus est D. Thomas I p., q. 63, a 7 ad 1.
Nec sit maximus qui corruit. More suo sequitur Pullus Augustinum academico modo hac de re disputantem lib. II De Genesi ad litt. cap. 18 et seq. Propendet tamen in eam problematis partem quae negat supremum inter omnes angelos cecidisse: quae licet pluribus veterum ingrata fuerit, nec vel unum hodie, quod sciam, defensorem habeat; non sinam tamen (quod mei muneris est) auctorem solitarium excurrere: et comitem in primis adjungam Damascenum l. II De fide, cap. 4, qui cum scribat ex coelestium virtutum numero eas exsulasse quae terrestri ordini praeerant, velut antistites, censet non omnium Spirituum principem defecisse. Ex iis angelicis virtutibus, ea quae praeerat terrestri ordini, et cui [Col. 1079A] a Deo terrae custodia commissa erat, etc., et prima prolapsa bono, in malo constituta. Ita etiam Dionysii scholiastes maximus ad cap. 11 De coelesti hierarchia; et Gregor. Nyssenus oratione catechetica, etc. quorum sensui consultum volens D. Thomas citatus, opinionem illam nullo ferit anathemate theologico.
Alii vero, etc. Ista ad finem usque capitis exscripsit auctor de verbo ad verbum ex Augustini libro II De Genesi ad litteram cap. 23 et 24.
Gemina foeditate maculat. Genuinum dogma et veluti antidotum mali illius virulenti quod eo tempore tumebat in aemulo Roberti Petro Abaelardo, qui negabat graviorem fore peccati malitiam ex adjuncto opere externo; et exemplo dabat comestionem cibi alicujus vetiti, quae nihil prorsus efficeret mali, jam ex se talem ad cibum determinate propenso. Sic enim [Col. 1079B] sub finem solutionis ad vigesimum quartum Heloissae problema: Cum aliquid manducandum male sumimus, quia hoc nobis illicitum credimus; nequaquam cibus ille qui in os intrat, animam polluit; sed hoc jam fecerat praecedens conscientia nostra: nec quidquam ad peccatum refert quod nunc ore sumimus; sed quod ad manducandum consensimus. Quod egregie refutat hoc capite Pullus. Nec illud praetereundum censuit academia Parisiensis quae naevum hunc Abaelardi hoc pumice tersit: «Contendit Abaelardus nihil quidquam ad peccatum spectare quod cibum vetitum ore sumamus; verum hoc pacto majorem peccati gravitatem ex adjuncto opere externo prorsus tollit.» Non ex hoc tamen simpliciter damnandus videretur Abaelardus, nisi alteri principio id asserens niteretur. Plura forsan in notis ad Petrum Pictaviensem. Plura debet Augustino Pullus hoc capite.
Quidquid bene agit, mortuum reddit. Id est gratia seu charitate destitutum, quodque jus nullum habeat [Col. 1079C] ad vitam aeternam; licet tamen his operibus supersedendum non esse, nullus ambigat. Primo cum sint impetrativa gratiae, et justificationis negotio plurimum inserviant. Deinde quod lapsum jam hominem remorentur, ne in vitiorum praeceps ruat ulterius; et ut ea peragat munia quorum omissio sibi iterum lethale vulnus infligeret. Juvant tertio ne si torpeat otio suae salutis peccator incurius, pereant aut debilitentur habitus ipsi qui virtutis adipiscendae gratia, voluntati obsequuntur. Quare merito dixerit Augustinus in psal. CXVII: Cum per timorem gehennae continet se homo a peccato, fit consuetudo justitiae, et incipit quod durum erat amari, et incipit excludi timor a charitate, et succedit timor castus quo timemus ne tardet sponsus. Alia videas hujus generis incentiva, quibus plerumque Patres abutuntur, ut peccatores nondum justitiae redditos, ad bonum impellant; praeeunte tamen et efficaciter movente semper gratia Dei.
Quippe quoties gratiae id placet ut se cuipiam offerat, is utrumlibet, aut gratiae cooperans agit, aut ea spreta male agere non desistit. Cum autem, gratia suscepta, bene vivitur, alius Felici in proposito perseverat, alius pravitate consueta resorptus pedem revocat. Sed quod iste recidit, ideo fit quod gratiae, sine qua nunquam bene vivitur, non consentit. Ne singularis audiat auctor (nisi aliter intelligatur) in iis quae de gratiae interioris repudio scribit. Ducem pro more Augustinum paucis ostendimus; qui libro De spiritu et littera, cap. 34 de externa et interna Dei vocatione pluribus agens, sic auctori praeit: Consentire vel dissentire, propriae voluntatis est. Et paucis interjectis: Profecto et ipsum velle credere Deus operatur in homine; et in omnibus misericordia ejus praevenit nos. Consentire autem vocationi Dei, vel ab ea dissentire, sicut dixi, propriae voluntatis est. Quibus adde quae proxime praecedenti capite non perfunctorie [Col. 1080A] docet. Et lib. De natura et gratia contra Pelagian., cap. 67: «Cum vero ubique sit praesens qui multis modis per creaturam sibi Domino servientem aversum vocet, doceat credentem, consoletur sperantem, diligentem adhortetur, conantem adjuvet, exaudiat 361 deprecantem, non sibi deputatur ad culpam quod invitus ignoras, sed quod negligis quaerere quod ignoras; neque illud quod vulnerata membra non colligis, sed quod volentem sanare contemnis. » Non minus eam Pulli mentem suadent ea quae idem Augustinus habet lib. XII De civit., cap. 6, ubi sic proponens et inquirens: «Si aliqui duo aequaliter affecti animo et corpore videant unius corporis pulchritudinem; qua visa unus eorum ad illicite perfruendum moveatur; alter in voluntate pudica stabilis perseveret; quid putamus esse causae, ut in illo fiat, in illo non fiat voluntas mala, quae illam res fecit in quo facta est?» Et allatis quae possent utrinque, sed perperam, responderi; imo etiam [Col. 1080B] exclusa tentatione daemonis ut causa movente, sic ad rem respondet: Nam ut hoc quoque impedimentum ab hac quaestione tollatur; si eadem tentatione ambo tententur, et unus ei cedat atque consentiat, alter idem qui fuerat perseveret, quid aliud apparet, nisi unum voluisse, alterum noluisse a castitate deficere? Unde nisi propria voluntate, ubi eadem fuerat in utroque corporis et animae affectio,» etc. Haec Augustinus, quae certe commode intelligenda veniunt de impulsu voluntatis ad tunc eliciendum perfectae continentiae actum, et proinde ad bonum aliquod pium et salutis, indigens auxilio supernaturali; non autem de sola tentatione ad malum quae sine gratia superari possit; ut quidam ad hunc locum gratis commentatur. Augustinum etiam sequitur auctor lib. De vocat. gentium, lib. II, cap. 26, De opitulatione Dei: Quod a multis refutatur, ipsorum est nequitiae, etc. Iis omnibus addi possunt ea quae D. Thomas ad hunc locum cap. XII Epist. ad Hebraeos: Contemplantes ne quid desit gratiae Dei; [Col. 1080C] profert in hunc mundum in lectione 3: Gratia Dei nulli deest, sed quantum in se est se communicat; sicut nec sol deest oculis caecis. Quae tamen gratia saepissime repulsam patitur. Et Patres Tridentini, sess. 6, cap. 5: Neque homo ipse nihil omnino agat inspirationem illam recipiens, quippe qui illam abjicere potest. Et concilium Senonense anni 1528, cap. 15: Nec denique tale sit ejusmodi trahentis Dei auxilium, cui resisti non possit.
Plura suppeditabunt alii, et ii praesertim qui tantum studio partium (a quo nos remotissimi) veritati suffragium meditantur.
Si reversus ad vomitum, pactum refutat, is dimissis jam flagitiis denuo se obligat. Hunc spectavit Augustini locum l. I De baptismo contra Donatistas, cap. 12: Redire dimissa peccata, ubi fraterna charitas non est, apertissime Dominus in Evangelio docet de illo servo quem cum invenisset debitorem, etc. Quae verba pluribus olim facessivere negotium, [Col. 1080D] ut Hugoni a S. Victore, cap. postremo lib. II De sacrament., parte XIV, et Guillelmo Parisiensi sub finem libelli De sacramentis: licet prior aliter etiam senserit in Summa sent., tract. 6, c. 13.
Hujus opinionis meminit Magister IV, dist. 22, pluresque celeberrimos scriptores eam tenuisse docet. Ea propter censet eam probabilem, nec temere proscribendam; quamvis oppositam amplectatur. Utrique parti probati favent doctores. Ideoque alicui parti non praejudicans, lectori judicium relinquo; addens mihi tutum fore ac saluti propinquum sub mensa dominorum micas edere. Haec Petrus sapiens ad sobrietatem. A quo tamen dissentit discipulus ejus Petrus alter Pictaviensis parte III, cap. 12, ubi utriusque opinionis pariter meminit.
Scio tamen eam hodie nauci floccique factam a theologorum scholis exsulare, nec tuto recipiendam ex quo damnata est a D. Thoma III p., qu. 88, articulo praesertim primo et tertio, ubi dissentientes [Col. 1081A] Patrum auctoritates suo more conciliat. Nec aliter pro auctore respondendum erit (si vocandus ad recensionum castra) quam ea solutione qua D. Thomas diluit objecta, quamque mutuatus est a Magistro citata dist., § 53: Ideo dicuntur dimissa 362 redire et imputari, quia propter ingratitudinem ita reus et peccator constituitur, ut ante fuerat. Sic enim quod dimissum fuerat dicitur exigi, quia remissionis perceptae ingratus, ita reus fit ut ante fuerat.
Sed confessionum unam licet fieri coaequalibus. Eam scilicet, ut mox subjicit, quae fit de peccatis quotidianis, et sine quibus non vivitur, inquit Augustinus pluribus in locis. Primus omnium Venerabilis Beda (ad quem infra Pullus alludit) hoc pro peccatis venialibus remedium dicitur innuisse: licet enim Augustinus de eorum expiatione saepe loquatur, ut serm. 41 De sanctis, et 119 De tempore; [Col. 1081B] lib. I, cap. 7 De Symbolo ad catechumenos; Enchiridii cap. 71; lib. I, cap. 33, De nupt. et concup.; hom. 19 inter 50 et 27, et ultima, cap. 3, quam citat Gratianus De poenit., dist. I, cap. Tres sunt; nusquam tamen aperte meminit hujus mutuae confessionis coaequalibus faciendae, quae culpis venialibus eluendis sufficeret.
Locus autem Bedae quem spectavit auctor, is est ad cap. V Epist. Jacobi ad haec verba: Confitemini alterutrum, etc. «In hac autem sententia illa debet esse discretio, ut quotidiana leviaque peccata alterutrum coaequalibus confiteamur; eorumque quotidiana credamus oratione salvari. Porro gravioris leprae immunditiam, juxta legem, sacerdoti pandamus, atque ad ejus arbitrium quoties et quanto tempore jusserit, purificare curemus.» Quae verba, sed tantisper immutata, transcripsit Strabus ad hunc locum, et ex eo Pullus.
Ad ea similiter intendere quotquot similem peccatorum [Col. 1081C] levium confessionem docuerunt, ut auctoris aevo Hugo monachus a S. Victore, de quo infra. Magister sent., lib. IV, dist. 17, § E., et qui ei peculiariter adhaesit, Petrus Pictavinus libro seu distinct. 3, capite 13; Petrus item alter, cantor Parisiensis in Summa de animae consiliis, quem cum priori, manuscriptum habemus. Sed medio saeculo Roberto posterior fuit. Modos igitur recensens levioribus culpis emundandis utiles, haec addit: Similiter oratio Dominica, et tunsio pectoris, cum generali confessione quae fit coaequalibus de ejusmodi levibus quae ex obreptione aliqua emergunt. Nam de gravioribus confitendum est sacerdotibus et majoribus.
Hunc ritum mutuae confessionis dudum antiquatum, non tamen ex omni parte sinit elabi Benedictinus ordo, veterum Ecclesiae consuetudinum tenacissimus; in cujus monasteriis observantiae regulari restitutis, mos est monachis bis in qualibet hebdomada leviores culpas omnibus coram alternatim [Col. 1081D] pandere. Quod pluries olim ab antiquioribus factitatum legimus, imo quotidie, ut scribit Jonas episcopus Aurelianensis libro I De institutione laicorum, cap. 16: Moris est Ecclesiae de gravioribus peccatis, sacerdotibus, per quos homines Deo reconciliantur, confessionem facere. De quotidianis vero et levibus quibusque, sunt qui invicem confessionem faciant; exceptis monachis qui id quotidie faciunt. Quod vero de levibus et quotidianis peccatis confessio mutua fieri debeat, sequentia manifestant, etc. Florebat hic auctor anno 818, sub Ludovico Pio. A quo, ut nondum in lucem edendo (quod opinabar) plura desumpseram his observationibus profutura; sed languentibus toto biennio nostris hisce in Pullum commentariis (quorsum vero hic referre non interest): alter, praeter opinionem, festinanti prelo committitur, studio et labore domni Lucae d'Acherii, ut proinde plura deleverim, quod jam edita sint.
[Col. 1082A] Nec monachis solum familiaris erat quotidiana illa mutuaque leviorum culparum confessio; sed ipsis etiam cathedralibus canonicis (multo magis clericis illis qui canonici regulares, phrasi non jejuna, postea dicti sunt), ut expressum habetur in eorum regula, cujus auctor Crodegangus 363 seu Crodegandus episcopus Metensis. Sic enim in cap. 18: «Convenientes clerici ad Primam canendam in ecclesia completo officio ipso, ante psalmum quinquagesimum, donent confessiones suas vicissim, dicentes: Confiteor Domino, et tibi, frater, quod peccavi in cogitatione, et locutione, et opere. Propterea precor te, ora pro me. Et ille respondet: Misereatur tui omnipotens Deus, et indulgeat tibi omnia peccata tua, liberet te ab omni malo, conservet te in omni bono, et perducat te ad vitam aeternam. Et ille dicit: Amen. Supplici corde certatim pro se orantes, hoc sibi faciunt. Hoc expleto, conveniant ad capitulum quotidie.» Quibus adunatis in eo: [Col. 1082B] «Qui culpabilis est, postulet veniam, et secundum modum culpae, judicium recipiat. Quisquis vero veniam postulat pro culpa, quantum se plus humiliat, et se culpabilem asserit, tantum misericorditer ac levius a priore judicetur: necesse est enim ut omnes nostrae negligentiae, id est cogitationum, linguae vel operis in praesenti vita per veram confessionem et humilitatem semper judicentur, ut non post mortem reos nos faciant.» Quem locum spectantes Patres concilii Aquisgr. Ludovico Pio, saluberrimam hanc praxim iisdem canonicis cathedralibus hoc modo indicunt: Quotidie ad collationem veniant, ubi et hanc institutionem, et aliarum Scripturarum sanctarum lectiones perlegant; et pro admissis veniam postulent, et sententiam pro qualitate admissi suscipiant, etc.
Verum haec aliaque regularis vitae exercitia quae in eodem capite praedictis canonicis praescribuntur, et in quibus, si forsan habitum excipias, dispares [Col. 1082C] non erant monachis, communi rerum mortalium fato, in desuetudinem abiere. Cumque antea convictores, commensales, ipsoque loco, habitatione, et claustralibus exercitiis, monasticen ipsam spirarent; nunc choro tenus, et capitularibus negotiis ὃσει ἐξωτερικῶς ἄγοντες, adunantur.
Caeterum confessionem hanc non uniformiter fieri solitam, sufficienter colligitur ex citatis auctoribus. Alii enim singulas peccatorum atomos subjiciebant oculis. Alii vero sentiebant satisfactum esse confessioni, si generatim faterentur se naturae fragili nimium indulsisse. Ut v. g. linguae petulantioris fuisse; gulae in cibos propensioris; visus per singula discurrentis, et plurium hujusmodi quae suppeditabit veterum lectio. Pullus vero, ut infra videbimus, sufficientem ad hoc censet eam confessionem quam huc usque retinuit Ecclesia in introitu missae, et qua sibi vicissim sacerdos et chorus confitentur ad Primam et Completorium.
Altera vero, nisi extrema urgeat necessitas, debetur [Col. 1082D] sacerdotibus. Ea scilicet quae sacramentalis est, et quae lethalia peccata involvit ut necessariam materiam confessionis. Hinc autem colligi videtur, non ab orbita auctorem deflexisse, sed commune sui saeculi dogma docuisse, quod necdum constanter satis repudiaverat theologorum schola recentior ante concilium Tridentinum; scilicet dum instat mortis periculum, confessionem laico faciendam esse, si legitimorum sacramenti ministrorum copia desit; modo fiat semper cum voto, ipsis sacerdotibus, si accurrerent, confitendi.
Hujus autem opinionis primordia rejiciunt omnes (qui August. peculiariter student) in famosissimum illud caput decimum libri de vera et falsa Poenitentia, persuasi genuinam esse illius doctrinam (quam tamen supposititiam luculenter ostendit caput 17, ejusdem libri) illud enim caput citant Gratianus De Poenitent. dist. 1, cap. Quem poenitet; Magister, dist. 17, lib. IV Sent., § E; Petrus cantor Parisiensis [Col. 1083A] (editus quidem liber, sed mihi tantum ms.) qui eadem auctoritate citata sic subinfert: Ex hac auctoritate habemus quod in necessitate confitendum sit laico, si sacerdos desit; et non solum venialia, sed etiam mortalia. Sed en locum Pseudo-Augustini.
«Tanta itaque vis est confessionis, 364 ut si deest sacerdos, confiteatur proximo. Saepe enim contingit quod poenitens non potest confiteri coram sacerdote, quem desideranti nec locus nec tempus affert. Et si ille cui confitebitur, potestatem solvendi non habet, fit tamen dignus venia ex desiderio sacerdotis qui socio confitetur turpitudinem criminis. Mundati enim sunt leprosi, dum irent ostendere ora sacerdotibus, antequam ad eos pervenirent. Unde patet Dominum ad cor respicere, dum ex necessitate prohibentur ad sacerdotes pervenire. Saepe quidem eos quaerunt sani et laeti, sed dum quaerunt, antequam perveniant ad eos, moriuntur. Sed Dei misericordia est ubique qui et justis novit parcere, et si non tam [Col. 1083B] cito, sicut si solverentur a sacerdote. Qui igitur omnino confitetur sacerdoti, meliori quam potest confiteatur.» Sunt qui hanc praxim tunc temporis usitatam probant ulterius auctoritate veri Augustini ad Fortunatum scribentis; cujus verba refert Gratianus De consecrat., dist. 4, cap. Sanctum est.
Id autem muneris in absentia sacerdotis, et in casu necessitatis, diaconis peculiariter cessise in Ecclesia Latina (nam hic mos Graecis non placuit) testis est inter alios Cyprianus in epist. 13, nisi Pamelio concedendum, ibi de sola absolutione ab excommunicatione loqui Cyprianum; quod tamen jure revocari posset in dubium. Id insuper patet ex cap. Fures extra de furtis; ex Stephano Aeduensi, cap. 8 De diaconorum ordinatione agente; ex Burcardo, lib. XIX Decretorum, cap. 153, etc. Et inter constitutiones Anglicanas titulo De poenit. et remiss. Sic Edmundus archiepiscopus: De poenitentia praecipimus quod diaconi poenitentiam dare non praesumant, [Col. 1083C] nisi in his casibus, cum sacerdos non potest, vel absens est, vel stulte vel indiscrete non vult; et mors imminet aegroto. Qui canon repetitur titulo De baptismo et ejus effectu. Id tandem (innumera propemodum tacens hujus rei pronuntiata) non obscure colligo ex hoc dystico metricae Summulae Raymundi, quam vetustiori charactere exaratam, penes me habeo. Sic ad titulum De officio diaconorum.
Porro B. Lanfrancus Cantuariens. archiepiscopus, in libello De celanda confessione, sic munus istud confessiones poenitentium audiendi in absentia sacerdotum, viris ecclesiasticis competere scribit, ut velit inter eos ordinem servari secundum gradus quos in Ecclesia tenent; ut diaconi subdiaconis, subdiaconi acolythis, isti exorcistis et sic de reliquis, ad id officii praeferantur. Deinde sic concludit: In hoc cognoscimus, quia de occultis omni ecclesiastico [Col. 1083D] ordini confiteri debemus; de apertis vero, solis convenit sacerdotibus, per quos Ecclesia, quae publice novit, et solvit et ligat. Sin nec in ordinibus ecclesiasticis cui confitearis, invenis; vir mundus [Col. 1083D] [ Vir mundus, id est fidelis laicus. ] ubicunque sit, requiratur, etc.
Hac autem praerogativa donandos etiam laicos, docuit omnium expressius D. Thomas ad dist. 17, l. IV Sentent., ea certe suadela ductus, quam in aliis superioris aetatis auctoribus legimus; quod scilicet ut par est sacramentorum baptismi et Poenitentiae necessitas; parem etiam velint esse rationem utriusque ministri; jureque in casu necessitatis acciri laicos, ut poenitentiae ministros; quos in tali casu a baptismi ministerio canones non excludunt. Imo nec huic confessioni penitus negandam esse rationem sacramenti, docet in responsione ad 1 arg., a. 3, q. 3 citatae distinctionis. Nihilominus confessio laico ex desiderio sacerdotis facta, [Col. 1084A] sacramentalis est quodammodo, quamvis non sit sacramentum perfectum. etc., cujus defectum vult a summo sacerdote suppleri, id est a Christo.
Consultius tamen, et ad mentem hujusmodi auctorum dicendum puto, tales confessiones, ab aliis quam a sacerdotibus exceptas, non inter vera sacramenta, sed inter ea solum quae Sacramentalia vocitant nostrates, 365 eos reposuisse. Quod quidem de Pullo certo credimus; nec diffitebuntur qui ejus operis sequentia legerint, ubi potestatem clavium solis sacerdotibus concessam scribit.
Unum addemus, quod maxime morem hunc commendet, scilicet tanta cum religione veteres servasse, ut etiam piis mulieribus, si deessent alii, confitendum esse existimarent. Anceps quidem hac in re fuit Petrus cantor, qui scribebat sub finem saeculi duodecimi. Posse tamen id fieri, si scandali periculum absit, tandem consentit; imo etiam et Judaeo ac haeretico: «An et similiter mulieri quae non scandalizetur [Col. 1084B] per hujusmodi confessionem? Item si fidelis serviens Judaeo moriatur in via, domino praesente solo suo, non habens peccata aliqua in quibus Judaeus ille velit vel possit detrahere confitenti, vel Ecclesiae, et ille priusquam moriatur, confiteatur Judaeo illi, et eum adjuret per Deum, et fidem quam ei debet, ut poenitentiam et confessionem suam protestetur Ecclesiae. An credetur ei postmodum hoc protestanti? nonne commendabit Ecclesiae tamen confessionem, cum nullum ex ea sequatur periculum? Respondeo (inquit Petrus): Credo quod Dominus qui dat in tali casu poenitenti contritionem, ipsum quid agere debeat docebit per internam inspirationem. Potest enim, ut credo, propter tantam necessitatem, etiam hoc Judaeo vel haeretico confiteri. Potest etiam commendabiliter abstinere, ne talibus confiteatur si dictet ei conscientia.» Sed minus anxie nodum hunc solvit Albertus Magnus sibi aequalis; qui hanc difficultatem expendens in IV, dist. 17, a. 58, sic [Col. 1084C] concludit: Hanc potestatem habet laicus in articulo necessitatis, et mulier similiter. Sed ei nullatenus condonandum quod tandem subinfert articulo sequenti, confessionem illam, et adhibitam illi absolutionem sacramentales esse, non minus quam baptismum a laicis collatum. Quam doctrinam non dubium quin a praeceptore hauserit D. Thomas, ut supra vidimus, quam tamen sale Christiano temperat. Non aliter cecinit Raymundus, in illius enim Summula metrica, de qua col. proxime superiori, versu pagina sic lusit poeta delusus:
Verissimam tamen credimus sententiam Scoti in praefatam Magistri distinctionem scribentis, nec necessarias esse nec plerumque utiles hujuscemodi confessiones laicis factas; imo forte non licitas, [Col. 1084D] multo minus sacramentales. Plura majoris ponderis videas in notis D. Lucae d'Acherii ad libellum B. Lanfranci De celanda confessione.
Quo more presbyteri usitate et quotidie indifferenter circumstantibus confitentur. Notanda hic doctrina alterius Petri Pictaviensis, monachi Victorini, dist. 20 libri sui poenitentialis, duplicem esse confessionem, generalem et specialem. Scilicet est specialis, inquit, in qua omnia exprimuntur peccata; et generalis in qua generaliter confitetur Ecclesia bis in die, scilicet in Prima et Completorio, quae fit pro venialibus et criminalibus quae sunt oblivioni tradita. Quod idem prius docuerat Hugo ejusdem Asceterii monachus, lib. II De sacram. cap. 1, parte XIV, sed de solis levibus et quotidianis culpis mentionem faciens, ut et Pictaviensis noster, dist. 3, cap. 13: Confitemini alterutrum peccata vestra; quod tamen credimus [Col. 1085A] dictum fuisse de confessione venialium quae fit bis in die, et in Completorio. Ejus tamen Magister, dist. 21, § E, generali illi confessioni quae fit in Ecclesia, purgationem ascribit culparum, non venialium tantum, sed et lethalium quae defectu memoriae inculpabiliter exciderunt. Hic insinuatur quod generalis confessio etiam mortalia delet, quorum intelligentia non habetur.
366 De hac potissimum confessione locutum esse Pullum arbitramur, dum superius vult quotidiana leviaque coaequalibus esse promenda; iterumque eam spectasse dum paulo post subdit: Sed confessionem si non sigillatim, quoniam id prae multitudine raro fieri potest, etc. At saltem generatim et id saepiuscule fieri utilissimum est. Licet non diffiteamur verbis illis etiam exprimi confessionem illam delictorum quae fit soli Deo, de qua plerumque Chrysostomus; quaeque familiaris admodum erat regio poenitenti, uti patet ex psalmis.
[Col. 1085B] Non praetereundum quosdam in Anglia, Pulli gente, tam rudes et sponte credulos fuisse, ut existimarent se lethalium criminum reos consciosque, sufficienter exonerari generali illa confessione quae recitatur initio missae. Cui malo jam late serpenti, sic cautum voluere Patres Anglicani in constitutionibus, ad titulum: De celebratione missarum. Prohibemus quoque ne ullus sacerdos lapsus in peccatum mortale, ad altare praesumat accedere celebraturus, antequam confiteatur. Nec putet, ut quidam errantes credunt, quod mortalia deleantur per confessionem generalem. Scilicet quae fit in introitu missae, vel ad horam Primam, aut ad Completorium, ut adnotat ibi Guillelmus Linduvode; qui aliam generalem agnoscit, eamque sacramentalem. Quae fit quandoque in secretis quoad venialia in generali; enumeratis in specie aliquibus gravioribus peccatis. Utraque autem venialia deleri asserit, pluresque citat in hanc rem auctores.
[Col. 1085C] Alia erat confessio generalis poenitentium, sed schemate paulo prolixiori, eaque peccatorum serie quae vix sceleratissimi patrare quirent. Alia non multum abhorrens ab ista, quae instructionis gratia, coram fiebat a parochis in Ecclesia, et quam feria quinta in Coena Domini sequebatur absolutio generalis per manus episcopi in cathedralibus ecclesiis; et per abbates aut alios, in illis Benedictini ordinis abbatiis quae cathedrae juribus et privilegiis gaudent, ut pluries vidimus, et praesertim in regali ecclesia Sancti Dionysii prope Lutetiam. Alia demum erat, generalis item, pluresque vitiorum species complectens, quam vel ipsi etiam probatissimae vitae antistites caeterique sub finem vitae publice promebant, humilitatis et devotionis ergo: cujus exempla suppeditabit vir quondam mihi duplici titulo commendatissimus Hugo Menardus, suis ad Sacramentarium Gregorianum observationibus, p. 224, 225 et seqq.
Vice coronidis hic attexemus formulam nondum excusam confessionis illius generalis ad missam, [Col. 1085D] qua Pulli aetate religiose admodum utebantur Cluniacenses, in quorum primariis constitutionibus (quas sub sancto Hugone abbate scribebat fidus illius discipulus sanctus Uldaricus; quarum manuscriptum exemplar hic habemus) cautum est ne illi formulae vel minimum verbum addatur. Constitutionum illarum, p. 70, ubi de ritibus majoris sacri, sic habetur: Similiter inclinans dicit confessionem: cujus etiam forma ita est praescripta, ut nec ad missam, nec ad horas quibus est dicenda, verbis amplioribus dicatur, quam est hujusmodi.
Confiteor Deo et omnibus sanctis ejus, et vobis, Pater, quia peccavi in cogitatione, in locutione, et opere. Mea culpa. Precor vos orare pro me. Cui similis est illa qua clerici regulares (sancti Augustini postea dicti), et canonici cathedrales utebantur, dum more monachorum, culpas suas alternatim dicerent; ut habetur in regula Crodegangi, cap. 18, de quo supra.
[Col. 1086A] Aut corporali caesione vexandus; quod fiebat ubi Paulus Satanae tradebat. Tradere hujusmodi Satanae in interitum carnis, ut Spiritus salvus sit in die Domini nostri Jesu Christi (I Cor. V) . Auctor commentarii in Epistol. Pauli (qui Hieronymo inscribitur) praeluxisse videtur auctori ad hunc locum. Ut accipiendi illum corporaliter habeat potestatem. Quod dum viderit se nec carnis hic, nec in futuro spiritus requiem habiturum, de facto poeniteat ut 367 salvetur. Quam expositionem docet etiam Ambrosius libro primo De poenitentia, cap. 12 et seq., illum carnis interitum intelligens carnis castigationem, non illius internecionem. Nec aliter Pacianus in epistola 3 ad Sempronianum. Primasius in Commentario, Haymo et Cajetanus ad eumdem locum. Quae sententia Graecis universim arrisit docente illam Chrysostomo pluribus in locis. Anceps autem in hac re fuit Augustinus; nam lib. I de sermone Domini in monte, cap. 20, et contra Epistolam Parmeniani, [Col. 1086B] lib. III, cap. 1, sic loquitur, nihil tamen certum aut determinatum affirmans: Quid ergo agebat Apostolus, nisi ut per interitum carnis, saluti spiritali consuleret, ut sive aliqua poena, vel morte corporali, sicut Ananias et uxor ejus ante pedes apostoli Petri ceciderunt; sive per poenitentiam, etc.
Pars tamen numerosior Patrum locum hunc aliter intelligit; scilicet de ejectione ac separatione sola hominis illius a consortio fidelium; quam nos excommunicationem majorem dicimus. Nec diffitetur Augustinus, qui citato libro contra Parmeniani Epistolam, cap. 2, punitionem illam ab Apostolo inflictam vocat anathema. Favetque Chrysostomus ipse, tractans illud I Timoth. I: Quos tradidi Satanae; quem cum isto I Cor. V conferens, sic habet: Ejiciebatur (peccator ille) a communi fidelium coetu; abscindebatur a grege, fiebat nudus; atque ita destitutus lupis patebat et prodebatur incursibus, etc.
[Col. 1086C] Considerans quid cujusque vires valent, quid ferre recusent; quid culpae jure debeatur (ut ita reus humilietur) ostendat: quod tamen tolerari possit, imponat. Eo collimant quae scribit iterum parte sequenti, cap. 3. Digna certe notatu sententia quae jam usitatum Ecclesiae morem apte commendet, et illius veluti cunas indigitet; cum certum sit non ante saeculi duodecimi primordia relaxatam esse communiter infligendae severioris et canonicae poenitentiae disciplinam: quam adhuc sub undecimi finem sedulo perseverasse, reluctantibus tamen non paucis, testantur ea quae passim apud Petrum Damiani offendes, totoque libro qui Gomorrhianus inscribitur; ubi pluribus praxis hujus avitam religionem persuadet Leoni IX, a quo consentientem votis sententiam apostolicam obtinuit. Nec ex eo quod probat Damianus, quasdam quae jam pridem emerserant poenitentiarum redemptiones (ut videlicet quidam aere solverent, quod plerumque subeundum [Col. 1086D] esset in cute) uti demonstrat libri quinti epistola octava; hinc concludendum est proscriptam suo tempore fuisse canonum severitatem, aut in pluribus temperatam; quin potius illibatum eorum rigorem conjectare liceat; cui cum impares se plerique crederent, ad praefatas redemptiones, quas jam a quadringentis annis ante Petrum receperat Ecclesia, ut confessori recurrerent, obnixe rogabant. Deinde id moris paucos tantum laicos spectabat, eosque divites, quod jam non impune ferendum, eo fere saeculo censebant Patres Anglicani, quo tales redemptiones prodire coeperunt, scilicet sub medium saeculi octavi, in concilio generali Angliae, praesidente Cutberto Cantuariensi episcopo. Sic enim Patres Cloveshoniae congregati anno 747 contra divites quosdam qui erogatis pecuniis canones mitigabant, edicunt: «De hoc prolixius disputandum est, ideo quia nuper quidam dives secundum hoc saeculum, petens reconciliationem pro magno quodam [Col. 1087A] facinore suo sibi citius dari, affirmans in litteris suis idem nefas juxta multarum promissa in tantum esse expiatum, ut si deinceps vivere possit, trecentorum annorum, pro eo plene jejunium satisfactionum modis; per aliorum scilicet psalmodiam et jejunium et eleemosynas persolutum esset, excepto illius jejunio; et quamvis ipse utcunque vel parum jejunaret. 368 Ergo si ita per alios placari potest divina justitia, cur divites (o stulti promissores) qui pro suis flagitiis aliorum innumera possunt praemiis jejunia redimere, difficilius, voce Veritatis, regnum intrare coelorum, quam per foramen acus camelum transire dicuntur.» Lege etiam canones datos sub Edgaro rege, circa annum 967.
Hujus item ritus senescentis quidem, sed nondum emortui saeculo praedicto, alia suppetunt exempla tum ex Gregorio VII, qui in falsas poenitentias, hoc est ab exacta canonum poenitentialium observatione denectentes, stylum acriter intorsit, tum ex variis [Col. 1087B] conciliis et poenitentialibus libris eo tempore datis; in quibus serio semper et ad juris apices legimus in poenitentes animadversum.
Verum saeculo sequenti, quo Pullus scribebat, jam coeptam tantisper hujus sacramentalis disciplinae relaxationem (convenientiora semper providente Ecclesia) non solum indicio sunt ea quae multis ingerit in hac Parte et in sequenti; sed id insuper produnt quae legimus apud Petrum Blesensem tract. de Poenitentia, et alios quosdam. Sed omnium indulgentior fuit, qui postea vixit Guillielmus Parisiensis; licet enim canonum poenitentialium scientiam sacerdoti necessariam esse scribat, theoreticam tamen, non practicam voluit; sed attenta cujuslibet poenitentis indole, et pro ratione circumstantiarum, quae rei plerumque discrimina faciunt, aut minuendam, aut ad juris libellam, injungendam satisfactionem. Ea tamen ratione (quod jam ferebat aetas) ut Jura cederent sacerdotis arbitrio. [Col. 1087C] Plura id genus largitur altero tractatu quem edidit De poenitentia; et cap. 13. De sacramento ordinis sic ad propositum. Cujus potestas est poenitentiales satisfactiones injungere, ejusdem est eas augere, minuere et mutare, prout ad Dei honorificentiam, et animarum salutem, et ad publicam et specialem utilitatem viderit expedire. Quod eodem tempore poeta noster, qui supra, versibus expressit folio 124:
Aegre enim ferebat vir pius, antiquitatis et sacrorum canonum tenacissimus, hanc severioris disciplinae nauseam: certus siquidem non parumper profuturum illius vigorem, si cum prudentia dispensaretur. Quo sane semper ab Ecclesia collimatum scimus; licet benignissima mater plura filiis indulgenda pro varietate temporum et circumstantiarum, tam certe optime, quam pie multum, decreverit.
[Col. 1088A] Ista tamen de peccatis tantum occultis, licet nonnunquam gravioribus dicta sunto. Nec enim alia mens fuit auctoris ut sub finem 369 cap. 57 sequentis sufficienter docet, dum crimina partitus in publica et privata, sic prioribus esse medendum putat. Sicut ergo praesul manifesta manifestis curat flagitia flagellis, ita latentes presbyter offensas, latentibus satagat sanare remediis. Huncque morem in peccata gravia publicaque serio animadvertendi, religiose in Ecclesia custoditum fuisse, pluribus ostendere non pigeret, nisi brevitati consulendum esset. Id unum attexemus quod in hanc rem egregie lusit poeta citatus, qui de mulierum poenitentia scribens, quae propter peccata non solum publica, sed etiam occulta quae gravitatem quamdam secum invehebant, fieri soleret, nihil plane remittit de poenis canonicis, si peregrinationes excipias, quae tunc temporis viris admodum familiares erant, sed feminis ad cautelam jure negatae. Sic fol. 135:
Hujusmodi poenitentes, tantum scelera sua deponant, damnationi non obligo. Perplexa mihi sententia, et ex verbis sequentibus auctoris, necessario concilianda, ut scilicet poenitentes illi, proprium sacerdotem fugientes, ab eo licentiam habeant alteri confitendi, nisi ad superiores fiat recursus, ita ut confessio semper fiat sacerdoti jurisdictionem ordinariam aut delegatam habenti. Licet enim Ecclesiarum parochi ac religiosi a summo pontifice delegati, peregrinantibus possint beneficium absolutionis [Col. 1088C] impendere; jure tamen negant auctores id gratiae eos promereri qui tali tantum de causa peregrinantur, ut proprii parochi jurisdictionem eludant; censentque in tali casu validam non esse absolutionem. Bonacina, disput. 5, quaest. 7, puncto 2, in proposit. 4, num. 6: «Hoc tamen limita, modo iter agant bona fide, id est modo iter non faciant in fraudem legis, ea solum de causa ut possint aliis confiteri. Itaque qui solum ad hunc finem iter agit, ut evitet proprium parochum, et alteri confiteatur; non potest valide confiteri coram parocho seu sacerdote loci illius ad quem pervenit; ut bene observat Coninchus loco citato; Vasquez, loco citato, n. 6; Suarez, disp. 25, sect. 2, n. 9; Reginald., lib. I, num. 80, et alii recentiores,» etc. Haec Bonacina, cui tamen respondebunt forsan ii omnes qui privilegio gaudent ubique confessiones audiendi.
Hanc autem esse mentem auctoris, et praecedentia [Col. 1088D] monent et consequentia. Praemisit enim sacerdotem nec ligare nec solvere debere alienas oves, nisi dum ratio cogit aut necessitas, quas in casu praedicto negat adesse. Deinde requirit in eo qui legitime putat a proprio sacerdote recedendum ob defectum sufficientis in eo scientiae, ut cum ejus scientia alium provideat sibi magis idoneum; quod a fortiori demonstrat licitam non esse a proprio sacerdote subdolam hujuscemodi fugam, quae defectum arguit sufficientis in poenitente contritionis et dispositionis; quae tamen si aliunde adsit, nec desit minister requisitis dotibus instructus, diffinire non audet Pullus, num talis verecundia quae plerumque fugam illam suggerit, sacramenti integritati sit obfutura. Sic censeba etiam poeta noster, folio 133.
[Col. 1089A] Notanda tamen tutoque recipienda sententia Bernardi, qui serm. 3 De S. Andrea, studio conquirendae penitius humilitatis, nec ab indoctis pastoribus et praelatis recedendum putat. «Nec te moveat, inquit, si illiteratus sit vel indiscretus, 370 quia hoc ipsum, signum humilitatis est, quae generat confessionem. Memento quia non est potestas nisi a Deo. Super cathedram, inquit, Moysis, sedent Scribae et Pharisaei. Et attende non sedentem, sed sedem, cathedram, non personam. Quid si forte licentia ejus ad alium transfugere permittatur? Tu autem prius reveles ei tui cordis arcanum, quia non est plena salus, si ille fugitur aut contemnitur, cui adhaerere aut honorare debueras. Quid si minus sufficiens tibi videntur ejus instructio? patet ad libertatem via, ut coram alio litterato atque diserto effundas cor tuum, reservato illi privilegio suo, cui tu tuam animam commendasti.» Quam amicissimam veritatem passim apud omnes obtinere satius [Col. 1089B] esset, quam illas, hujus aevi, nundinas animarum queis nihil usquam minus quam earum salus acquiritur. Ut taceam ecclesiasticae dispendium pacis, quam tumultuarius ille poenitentium excursus qualibet, proprii plerumque pastoris contemptu, periclitari cogit, ne dicam emori. Hic tamen intactam volumus regularium praxim (modo servanda serventur) quos ut auxiliares copias in castra Domini prima sedes direxit.
Quomodo ille juxta auctoritatem, etc. Gregorii Homil. 25 in Evang. ante med.: Saepe agitur ut vel damnet immeritos, vel alios ipse ligatus solvat. Saepe in solvendis ac ligandis subditis, suae voluntatis motus, non autem causarum merita sequitur. Unde fit ut ipsa hac ligandi et solvendi potestate se privet, qui hanc pro suis voluntatibus, et non pro subjectorum moribus exercet. Legatur etiam Hieronymus in Matth. c. XVI; Augustinus in psal. XXXVII; Hugo Victorinus tractatu 6 De sacramentis, c. 14.
Sic Sodomitas, sic mari Rubro submersos, sic denique in deserto prostratos punivit in praesenti, ne puniret in aeternum. Locus difficilis, ut plerisque visum est saniora semper amantibus. Qui pressius vellet inhaerere litterae, paucis difficultatem effugeret hoc commentario, dicens mentem auctoris his verbis non esse, Sodomitas aliosque praedictos, Deo vindice, subita morte praeoccupatos, ea temporali nece aeternam effugisse: sed solum eis a Deo inflictam eo animo, ut si ea voluissent ad salutem uti, et rite poenitere, inferni procul dubio poenas evasissent suis debitas peccatis. Illudque suadet hujus capitis scopus a Pullo intentus, ut scilicet qui reos capitis damnatos pie juvant, eos doceant lubenti animo et vere poenitenti mortem subire; quia Deus nonnunquam illa satisfactione placatur, et poenam in altera vita luendam, commutat in temporalem [Col. 1089D] patienti et contrito animo susceptam. Quae poenitentia si desit, illud efficiet, ut non solum inflictam a terreno judice poenam subeant, sed insuper ultricibus flammis, quibus Deus addicit, aeternum puniantur. Quo sensu dictum illud ab Isidoro libro primo c. 30: Quibusdam hic inchoat damnatio, ut illic perfecta speretur perditio. Nec tunc censeri debet Deus judicare bis in idipsum, semel enim in damnatos animadvertit, sed supplicio hic inchoato, nec usquam post istud saeculum finiendo: ut idem egregie dicit Isidorus lib. III Sent., c. 2, sent. 3, 7 et 8.
Verum licet ista genuinam sapiant doctrinam, nec alius fere possit huic illustrandae periodo veritatis radius affulgere; incommodum tamen videtur, quod eam ab Hieronymo (licet suppresso nomine, ut sibi moris est) mutuatus sit auctor.
Tractans enim locum hunc Nahum I, 9, secundum versionem LXX: Non vindicabit Dominus bis [Col. 1090A] in idipsum in tribulatione. Videre censetur Sodomitas, etc., hoc in saeculo poenam omnem suis debitam peccatis exsolvisse, quia Deus non judicat bis in idipsum. Sic enim exponit Hieronymus: «Quod si vobis videtur crudelis, rigidus et cruentus quod in diluvio genus delevit 371 humanum; super Sodomam et Gomorrham ignem et sulphurem pluit; Aegyptios submersit fluctibus; Israelitarum cadavera prostravit in eremo: scitote eum ideo ad praesens reddidisse supplicia, ne in aeternum puniret. Certe aut vera sunt quae loquuntur prophetae, aut falsa. Si vera sunt quae de severitate ejus videntur dicere, ipsi dixerunt: Non vindicabit Dominus bis in idipsum in tribulatione (Nahum I, 9, secundum LXX) . Sin autem falsa sunt, falsum est hoc quod dicitur (Nahum I, 9, secundum Vulgat.) . Non consurget duplex tribulatio. Falsa est ergo et credulitas quae in lege descripta est. Quod si verum est (ut negare non poterunt, dicente propheta: Non vindicabit Dominus [Col. 1090B] bis in idipsum in tribulatione: ergo qui puniti sunt, postea non punientur. Sin autem illi postea punientur, Scriptura mentitur, quod dicere nefas est. Receperunt ergo et qui in diluvio perierunt, et Sodomitae, et Aegyptii, et Israelitae in solitudine, mala sua in vita sua.» Haec Hieronymus. Quae quidem difficilem satis sensum prae se ferunt, nec pluribus utriusque Testamenti locis satis accommodum ut II Petri II, 6; Judae unico V\ 7, et maxime Matth. X, 15: Tolerabilius erit terrae Sodomorum et Gomorrhaeorum in die judicii, quam illi civitati. Quibus verbis indicat Christus, etiam in futuro saeculo, Sodomitas, quamvis mitius, puniendos. Conciliari tamen cum vero possunt, et ex ipsius Hieronymi verbis nonnihil emolliri; quod jam praestare non operosum foret, imo pro Pulli tutela necessarium, nisi vindicandae ab errore Hieronymi doctrinae studuisset nostri coaetaneus Magister, IV Sent., dist. 15. § A et B.
[Col. 1090C] Judicem pro sacerdote habet, quoniam ipsi occulta scelerum pandere oportet. Loquitur de reo capitis damnato, ad quem negat sacerdotem accedere debere, ministraturum ei sacramenta Poenitentiae et Eucharistiae.
Non mirum si religionis ergo et observandae severioris disciplinae causa, consuetudini sui temporis adhaeserit auctor; cum posterioribus etiam saeculis (quibus nonnihil remissum ecclesiasticae censurae rigorem scimus) vix mos contrarius obtinere potuerit, ut reis morte plectendis, poenitentiae saltem sacramentum ministraretur. Id olim gratiae negatum in Ecclesia, iis omnibus qui, dum desperatae valetudinis essent, post crimina saepius iterata et fidem ejuratam, jamjam morituri poenitentiam primum flagitabant, testantur inter alios, Patres primi concilii Arelatensis canon. ult., et Cyprianus in epist. ad Antonianum. Idcirco, frater charissime, poeni tentiam non agentes, nec dolorem delictorum suorum toto corde et manifesta lamentationis sua professione [Col. 1090D] testantes, prohibendos omnino censuimus a spe communicationis et pacis, si in infirmitate atque in periculo coeperint deprecari. Quia rogare illos non delicti poenitentia, sed mortis urgentis admonitio compellit: nec dignus est in morte accipere solatium qui se non cogitavit esse moriturum. Similia colligi possunt ex concilio Eliberitano, c. 46, et ex Innocentio primo in Epist. ad Exuperium Tolosanum, c. 2
Sed quod spectat ad reos morti addictos, nondum indultum illis fuisse poenitentiae sacramentalis solatium anno 1396, probat Caroli sexti regis edictum Parisiis, datum IV, Nonas Februar. ejusdem anni, quod exstat in libro Ordinationum antiquarum, fol. 124, in nostro codice. Quo rex Christianissimus edicit admittendos esse sontes, mortis reos, ad sacramentum poenitentiae; idque factum intuitu decreti Clementis V, in concilio Viennensi, quod habetur lib. V Clementin., tit. 9, c. 1: Cum secundum statuta canonica ultimo deputandis supplicio, negari, [Col. 1091A] si petant, non debeat poenitentiae sacramentum; abusum damnabilem in quibusdam partibus contra hoc introductum, aboleri omnino volentes, justitiarios omnes et dominos temporales, ut ab hujusmodi desistant abusu, hortamur in Domino, etc.
Nihilominus pristinum morem adhuc perseverasse, saltem in Gallia, anno 1515, satis colligitur ex Actis synodalibus 372 Stephani de Poncher, anno citato. In quibus sic habetur ad titulum de sacramento poenitentiae: «Item juxta concilium Viennense, sub poena excommunicationis moneatis Judices locorum vestrorum ordinarios, quatenus damnatis ad mortem, faciant, antequam patiantur, poenitentiae sacramentum per personam idoneam administrari; contrariam consuetudinem abolentes; nec non Eucharistiae sacramentum vere poenitentibus denegari nolumus (si petierint) eisdem.» Haec synodus Parisiensis, quam coaevis characteribus impressam, hic habemus.
[Col. 1091B] Quod in Gallia vix potuit aboleri, licet praecessissent concilii decretum, et regis edictum; non mirum si pari difficultate contigerit etiam in Anglia post leges sancitas ab regibus Alvredo, Eduardo et Canuto, quibus pariter cautam erat ne quis arceret a poenitentiae sacramento reos ultimo supplicio damnandos. Sicenim inter leges ab Alvredo M. rege Anglorum, et Gutharno rege Anglo-Danorum sancitas in concilio in quo foedus inierunt, lege 8, habetur: Si quis reus mortis profiteri desideret sacerdoti, nunquam negetur ei. Et lege 8 Eduardi Senioris: Si quis rei capitalis damnatus, sua ingenue sacerdoti peccata confiteri cupiverit, id ei conceditor. Omnes autem studiose ac sedulo jura omnia divina provehunto; ita uti divinam misericordiam consequantur, atque has a sapientibus irrogatas sontibus poenas declinent. Quas igitur sapientes viri poena sontibus irrogaverant (quod consuetudini lubricum fecit), scilicet negatam reis licentiam confitendi, ut ea severitate tenerentur [Col. 1091C] ne in vitiorum praeceps ruerent ulterius; rex benignissimus remittit. Et ne forte quidam judices in contrarium obsisterent, ut fiebat in Gallia, Canutus poenas apponit: Si quis rei capitalis damnatus sua ingenue peccata confiteri cupiverit, id ei conceditor. Si quis autem denegarit, numerato regi centum viginti solidos, aut saltem adjunctis viris quinque se culpa liberato. Quamvis aliter intelligat multam hanc Scriptor quidam hac aetate celeberrimus, et certe in gratiam Pulli, ut constat ex ejus litteris ad me super hac re directis. Censet enim temperatam a Canuto legem Eduardi. Nam, inquit, uti reis licentia confitendi negetur, permittit, duabus appositis conditionibus; vel ut regi numeret centum viginti solidos; aut ut adjunctis sibi viris quinque, se culpam liberet.
Certum tamen est has leges aut usu communi non acceptas, aut aevo Pulli in desuetudinem abiisse, moribus antiquis postliminio reversis; sicut in Gallia factum fuisse legimus, sed sub tertia regum nostrorum dynastia. Nam sub secunda, morem invaluisse [Col. 1091D] sontes publicos morte proxime plectendos ad sacram exomologeseos praxim admittendi, constat ex c. 27 concilii Moguntini, anno 848; ex Wormatiensi, c. 80, et Triburiensi, c. 31. De hoc item conquestus est apud Anglos Bonifacius Cantuariensis archiepiscopus in constitutionibus Anglicanis ad titul. De poenitent. et remissionibus; ubi eadem statuens quae Clemens V in conc. Viennensi sic effatur: «Quod potissime propter incarceratos suadetur, quibus hujusmodi sacramentum saepius inhumaniter, ne dicamus infideliter, denegatur. Et si interdum confitendi spatium reis datur, hoc eis ita breve et importune conceditur, quod cedat potius miseris in desolationis ac desperationis periculum, quam in consolationis gaudium spiritalis.»
Quod autem Pullus ait: Reum Judicem pro sacerdote habere, quoniam ipsi occulta scelerum pandere oportet; non mediocriter morem illum commendat tunc temporis usitatum, et de quo superius egimus, [Col. 1092A] scilicet laicos in articulo necessitatis et in sacerdotum absentia, beneficium absolutionis impendere. Quod potissimum erga reos morti addictos observatum esse, testatur Scotus; quae tamen praxis non mediocriter ei displicebat, ut patet ex iis quae profert in IV, dist. 17, art. 3. Hodie tamen apud nos, ut communiter 373 reis capitis accersitis denegatur eucharistia, sic iis ubique poenitentiae sacramentum administratur. Quid tandem hac de re senserit poeta noster in Summula Raymundi fol. 39 en paucis accipe:
Eucharistiam reis etiam negandam esse, multis [Col. 1092B] persuadere nititur auctor, aut si id minime placeat, judices hortatur ne mori cogant quos coelesti vita, quae naturalem longe superat, non indignos judicare. Dignam porro Christianissimo doctore sententiam; sed cujus praxim (quantum ad ultimam periodi partem attinet) nusquam legimus apud eos quibus mos est sacrum viaticum concedere reis extremo supplicio puniendis.
Religiosius duxit Gallia nusquam eis ministrandam esse communionem, quam in dedecus Christi, eum carnifici tradere perimendum qui cibo vitali recreatus esset. Quem licet obnixe postulaverit a Ludovico XI Francorum rege comes a S. Paulo connestabulus Franciae, impetrare non potuit, ut refert Gaguinus lib. X, cap. 20: Confessione more Christiano expleta, orat viaticum corporis Christi sibi ministrari, quod non obtinuit. Res tamen divina, quam Missam appellamus, coram illo facta est, et panis benedictus allatus, quem religiose manducavit. Tamen contra hanc consuetudinem reclamasse nonnunquam [Col. 1092C] episcopos, certum est; et contrariam introducere conatos esse sat perhibent ea quae supra retulimus, acta synodi Parisiensis sub Stephano de Poncher. Quam et confirmavit Pius V, motu proprio edito anno 1569, et regio diplomate roboratum recepit Hispania; ut non ita pridem plures Germaniae, etc., urbes, statuente sic Carolo V Caesare, ut patet ex articulo 79 constitutionum ejus, modo tamen, inquit imperator, reorum in id vota conspirent. Sicque cautum voluit pravae quorumdam consuetudini, qui ducti quodam commiserationis affectu, reis merum ad saturam propinabant, ut sopitis sensibus, minus cruciatibus subjacerent. Sed ista sunt novi juris, nec aevo Pulli mos ille vigebat, imo nec ab anno Christi nati millesimo.
Sed qui martyrio torquendi sunt, a sacramento corporis et sanguinis non prohibentur. Notissima haec nascentis simul et patientis Ecclesiae praxis, ut martyrio destinati, divino viatico se munirent. Hincque [Col. 1092D] factum ut quia synaxes agere non poterant fideles metu persecutionis; eucharistiam secum asportarent, domique in arca, vel in alio loco decenter ornato, religiosius asservarent, et imminente persecutionis gladio, coelesti illo pane recreati fortius dimicarent. Legendus Tertullianus, lib. II ad uxorem cap. 5; lib. De oratione sub finem; Cyprianus, lib. De lapsis, etc. Id insuper ostendit Historia Tarsicii acolythi, in fine Actorum Stephani papae et martyris, qui corpus Christi secum deferens, a furentibus gentilibus occiditur. Factum item Luciani martyris Antiocheni, qui pedibus in cippum injectis, manibusque ad lignum imminens capiti suo, ligatis, stratus et supinus, allatis prius supra pectus sacri mysterii signis, incruentum sacrificium obtulit, eique participavit pridie mortis suae.
Cui corpus Domini confers, quomodo honorem sepulturae invides? etc. Alter hic Pulli questus contra jus sepulturae reis negatum. Non hic tamen mos [Col. 1093A] apud omnes aequaliter invaluit: et in plerisque locis, ecclesiastico more communiter humatos; in aliis vero nonnunquam dispensatum, praesertim circa nobiles legimus. Sic ea de re statuit synodus Parisiensis anno 1515, ad titulum: De sepulturis. Item cum non prohibeantur qui in patibulis suspendantur pro suis sceleribus, habere poenitentiae et 374 eucharistiae sacramenta, permittimus habere; et post, eorum poenitentia peracta, in ecclesiis aut coemeteriis inhumari, et preces pro ipsis effundi; quoniam scriptum est: Non judicabit Dominus bis in idipsum. Quae ipsissima prope verba referunt concilii Moguntini II sub Rabano, et habentur XIII, qu. 2, cap. Quaesitum. Sed notandum quod ibi habetur in glossa, rei quam expendimus paulo supra, necessarium: fit enim mentio de reis ad mortem damnatis, quibus licet offeratur eucharistia, nihil tamen illis prodest ut mortem evadant; ecclesiae vero seu templa ad quae plerumque confugiunt, securitatem illis praestant et tutelam. Quaeri consuevit, quare liberetur ille qui fugit ad [Col. 1093B] ecclesiam, et non ille qui recipit corpus Christi, cum corpus Christi majus sit omnibus? ut de cons. dist. 2, nihil resp. quia corpus Christi est cibus animae, et non corporis: ergo animam liberat et non corpus. Vel dic quod privilegium Ecclesiae est, et non debet trahi ad consequentiam, etc. Ex quibus iterum habemus oblatam nonnunquam reis, proxime plectendis, eucharistiam; quem morem vehementer aversatur auctor hoc capite.
Divino examine is postea absolvitur, etc. Hujus examini meminit etiam cap. praecedenti. Alludit ad eas solemnes purgationes fieri solitas ut inusta criminis suspicio aut calumnia refutaretur. Quas olim juramento ad sepulcra martyrum praestito, aut ignis vel ferri candentis contractu, aut natatu in aqua calida vel frigida; aut monomachia, vel demum eucharistiae perceptione, frequenter usurpatas, [Col. 1093C] pluribus ostendunt auctores singularum aetatum. Monomachiae et aliorum fit mentio in capitularibus, et in constitutionibus Longobardorum, Wisigothorum, lib. VI, titulo 1, cap. 3; et Frision., titulo 3, cap. 4, 5 et 6, et titulo 14, etc. Aquae ferventis et ferri candentis purgationes, similesque id genus damnavit Stephanus papa cap. Consuluisti. Coelestin. III, cap. Cura suscepti, De purgat., etc. Nec regi obtemperandum esse talia suggerenti Hildeberto Cenomanensi episcopo, monet Ivo, epist. 74, quod nefastum illud judicium reprobatum esset veterum canonibus et sanctissimorum pontificum decretis. Usitatum tamen fuisse tempore Pulli, testantur aequales ejus, Ivo citatus, et in aliis pluribus locis; et Guibertus abbas, l. III De Vita sua, c. 14. Imo licitum fuisse, verumque Dei judicium (quod Pullus insinuat) existimabant non pauci; in quos peculiarem tractatum edidit Agobardus archiepiscopus Lugdunensis. Plurima ritus hujus videas apud Martinum [Col. 1093D] Delrio disquisit. magic., lib. IV, cap. 4. Juretum in notis ad epistolas Ivonis; et novissime Lucam d'Acherium in suis adnotationibus ad Guiberti opera pag. 660 et seqq.
In monasteriis vero, si quod piaculum latens detegendum esset, missa dicebatur ab abbate, aut ab alio ejus nomine; et in fine communicabant singuli in haec verba: Corpus Domini sit mihi ad probationem hodie, ut discimus ex concilio Wormatiensi apud Gratianum causa citata cap. Saepe contingit. Quam communionem ad id etiam ministrabant nonnunquam summi pontifices, caeterique episcopi, ut Adrianus papa Lothario Francorum regi; Gregorius VII, Henrico Germaniae regi; Fridericus archiepiscopus Moguntinus, etc.
Alterius examinationis, scilicet per judicium crucis, fit mentio in veteribus formulis ad calcem formularum Marculphi, cap. 12: Notitia de cruce evindicata. Cujus purgationis forma, ut adnotat Bignonius, [Col. 1094A] describi videtur citato supra titulo 14 legum Frisionum; duas scilicet praeparari tesseras, quarum una pura, altera crucis signo insignita sit: quae duae super altare in linteo evolvuntur; deinde post varias preces, a presbytero aut puero debent extrahi. Quod si crucis tessera, prima extrahetur, innocentiam satis probatam existimabant. Quod tamen, 375 ob reverentiam crucis, prohibetur Capitularium l. I, c. 108.
Licet autem plurima, ut diximus, exstent harum purgationum exempla; integram tamen damus hic formulam examinationis per ferrum candens, suppressis tantum litaniis; tum quia nondum excusa, et ab aliis in quibusdam scitu dignis discrepare videatur; tum etiam quia scripta videtur sub Eugenio III papa (Pulli aetate) ut habet inscriptio manuscripti codicis. Ex sanctis autem in iisdem litaniis invocandis, apparet in usu fuisse in dioecesi Ambianensi.
INCIPIT JUDICIUM FERRI
[Col. 1094B] Inprimis cantet presbyter praescriptam Missam; post haec faciat ignem accendi; benedicatque aquam, et aspergat super ignem, et super astantes, et ubi judicium agendum, et sequatur haec oratio super ignem.
Domine Deus Pater omnipotens, lumen indeficiens, exaudi nos qui es conditor omnium luminum; benedic, Domine, hoc lumen quod ad te sanctificatum atque benedictum sit; tu illuminasti omnem mundum ut ab eo lumine accendamur, et illuminemur igne claritatis tuae: sicut igne illuminasti Moysen, ita illumina corda et sensus nostros; ut ad vitam aeternam pervenire mereamur. Per Dominum, etc. Postea agatur litania. Ut sequitur in codice manuscripto.
Tunc accedat presbyter ad ignem, et benedicat vomeres, dicens, Oratio.
Deus judex justus, qui auctor es pacis, et judicas aequitatem, te suppliciter deprecamur, ut hos vomeres [Col. 1094C] sive hoc ferrum ordinatum ad istam examinationem cujuslibet dubietatis faciendam, benedicere † ita digneris, ut si hic homo innocens est de praenotata causa, unde nunc purgatio quaerenda est, cum hoc ignitum ferrum acceperit, illaesus appareat; si autem reus atque culpabilis est, justissima sit ad hoc virtus tua in eo cum veritate declaranda, quatenus justitiae non dominetur iniquitas, sed subdatur semper falsitas veritati. Per te, Christe Jesu.
Benedic, Domine, sancte Pater, per invocationem sanctissimi nominis tui, et per adventum Filii tui Domini nostri Jesu Christi, atque per donum sancti Spiritus Paracleti, ad manifestandum verum judicium tuum, hos vomeres sive hoc genus metalli vel ferri, ut sit a te sacrificatum, et a nobis sanctificatum ut, omni falsitate procul remota, veritas judicii tui fidelibus tuis fiat manifesta. Per eumdem Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum. Qui tecum vivit et regnat in unitate.
[Col. 1094D] Omnipotens Deus, suppliciter te exoramus pro hujus negotii examinatione quam modo hic inter nos habemus, ut justitiae non dominetur iniquitas, sed subdatur falsitas veritati, ut si quis hanc praesentem examinationem per aliquod maleficium aut per herbas tegere vel impedire voluerit, tua sanctissima dextera judex justissime evacuare digneris. Per Christum Dominum nostrum.
Benedictio Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti, descendat super hos vomeres, sive super hoc ferrum, ad discernendum verum Dei judicium Amen.
Tunc pro ipso cui crimen imputatur, cantetur psalmus: Domine, exaudi orationem meam, auribus percipe obsecrationem meam, etc.
Pater noster. Et ne nos. Salvum fac servum tuum. Deus meus sperantem in te. Mitte ei, Domine, auxilium de sancto, et de Sion tuere eum. Nihil proficiat inimicus in eo, et filius iniquitatis non apponat nocere ei. Esto ei, Domine, turris fortitudinis, a facie inimici. [Col. 1095A] Domine, exaudi orationem meam, et clamor meus ad te veniat Dominus vobiscum, et cum spiritu tuo
Oratio.
Exaudi, quaesumus, Domine, supplicum preces, et confitentium 376 tibi parce peccatis, ut pariter nobis indulgentiam, tribuas benignus et pacem. Tunc illi qui discutiendi sunt, catechizentur his verbis.
Adjuro te, homo, per Deum Patrem omnipotentem qui creavit coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt; et per Jesum Christum, Filium ejus, qui pro nobis natus est et passus; et per Spiritum sanctum qui in igne divino super apostolos venit, et per sanctam Mariam Dei genitricem, et per omnes angelorum choros, per apostolos, martyres, confessores, virgines: si te culpabilem de praenotato imputatoque tibi crimine scis, hoc ferrum hodie in manu tua non praesumas accipere; si autem tam temerarius es, ut eodem crimine pollutus, accipere praesumas, per virtutem Domini nostri Jesu Christi, et per triumphum [Col. 1095B] crucis victus, et confusus abscedas. Si autem securus et innocens es, per nomen Domini nostri Jesu Christi, et per triumphum sanctae crucis, tibi damus licentiam ut accedas cum fiducia ad suscipiendum hoc ferrum. Liberet te Dominus judex justus, sicut tres pueros de incendio ignis eripuit, et Susannam de falso crimine liberavit, quatenus salvus et securus appareas. Et virtus Domini nostri Jesu Christi, ad rectum judicium hodie in te declaretur, qui vivit et regnat. Tunc ille qui discutiendus est, dicat.
Ecce ego pro illa discussione, et securitate, quam hodie ad judicium verum facere debeo, magis credo in Deum Patrem omnipotentem, quod ipse potens est in hac re, pro qua criminatus sum, modo et justitiam et veritatem in me ostendere; quam in diabolo et in maleficiis credere, aut justitiam et veritatem Dei irritare.
Tunc faciat sacramentum et portet ferrum usque ad [Col. 1095C] locum designatum. Quo peracto, sigillet decanus manum ejus, et postea usque ad comprobationem judicii, in omni cibo et potu suo salem et aquam benedictam admiscere bonum est.
Sacerdotalis ergo dignitas, saecularisque potestas hos inter se duos dividant gladios, etc. Sic apte ad propositum disserebat Edgarus Angliae rex in oratione ad Dunstannum archiepiscopum Cantuariensem, aliosque praesules congregatos. «Aemulamini, o sacerdotes, aemulamini vias Domini et justitias Dei nostri. Tempus insurgendi contra eos qui dissipant legem Dei. Ego Constantini, vos Petri gladium habetis in manibus. Jungamus dexteras; gladium gladio copulemus; et ejiciantur extra castra leprosi, ut purgetur sanctuarium Domini.»
Licet autem paulo ante Pullus asserat, ex duobus illis gladiis, de quibus Lucae XXII fit mentio, Petrum [Col. 1095D] non aestimasse alterum ad se pertinere, scilicet temporalem, quem proinde laicis tantum velit esse deputatum, ut contendebat Fridericus imperator in epist. sua ad imperiales contra Adrianum IV PP. certum est tamen utrumque gladium spiritalem et temporalem Ecclesiae, et maxime Petro competere. Quod vel ipse Bernardus agnoscit l. IV De considerat, cap. 3. «Quid tu denuo usurpare gladium tentes, quem semel jussus es ponere in vaginam? Quem tamen qui tuum negat, non satis mihi videtur attendere verbum Domini dicentis sic: Converte gladium tuum in vaginam. Tuus ergo et ipse, tuo forsitan nutu, etsi non tua manu evaginandus. Alioquin si nullo modo ad te pertineret et is, dicentibus apostolis: Ecce gladii duo hic, non respondisset Dominus, satis, sed nimis est: uterque ergo Ecclesiae, et spiritualis scilicet et materialis. Sed is quidem pro Ecclesia, ille vero et ab Ecclesia exerendus est. Ille sacerdotis, is militis manu, sed sane ad nutum sacerdotis, [Col. 1096A] et jussum imperatoris.» Quae verba transcripsit Bonifacius VIII, in 377 Extravag. Unam sanctam de Majorit. et obedientia, ut probet pontificem Romanum utriusque gladii potestatem habere. Deinde addit conformiter ad ea quae Pullus hic habet: Oportet autem gladium esse sub gladio et temporalem auctoritatem spirituali subjici potestati. Nam cum dicat Apostolus: «Non est potestas nisi a Deo: quae autem sunt a Deo, ordinata sunt (Rom. XIII, 1) , non autem ordinata essent nisi gladius esset sub gladio, » etc. Juvant se mutuo ambae potestates invicem foederatae, non confusae; et cum ad verum ventum est, inquit Nicolaus I in epistola ad Michaelem, ultra sibi nec imperator jura pontificatus arripuit, nec pontifex nomen imperatorium usurpavit.
Sunt crimina privata, sunt publica; aiunt quidam utraque praesuli reseranda, ejusque nutu castiganda. Distinctio haec inter crimina publica et privata, [Col. 1096B] quantum spectat ad confessionem et poenitentiam de eis faciendam, solum audiri coepit circa annum Christi septingentesimum; ut colligitur ex libris Poenitentialibus Venerabilis Bedae, Ecberti Cantuariensis archiepiscopi, et Rabani Mauri; et ex canonibus Isaaci Lingonensis episcopi, et quorumdam conciliorum quae post praedictam epochen celebrata fuere. Ut mirum non sit, si superioris aetatis scriptores, quos forsan Pullus intendit hoc capite, scripserint tam peccata privata quam publica, episcoporum notitiae, ac poenitentiae publicae (si jubeant illi) subjacere: modo illa sint gravia, et attenta etiam nascentis succrescentisque Ecclesiae praxi, qua solius episcopi nutu indicebatur poenitentia publica. Quidni etiam dixerimus voluisse Pullum indigitare praeter antiquiores Patres, Petrum Damiani, qui in crimina quaedam occultissima, poena publica, nec ab aliis quam a praelatis infligenda animadvertendum esse, pluribus contendere videtur eo libro qui Gomorrhianus [Col. 1096C] dicitur. Nisi quis dicat ejus sententiam de casibus episcopo reservatis intelligendam esse; agitur enim ibi maxime de crimine pessimo, licet secretissime commisso: sed nostra haec qualiscunque conjectura.
Licet tamen post praedictum tempus, annum scilicet 700, reservata summis sacerdotibus publicorum criminum solemni poenitentia, occultorum privata presbyteris, ut plurimum, relinqueretur; certum est tamen episcopos pleraque per loca criminum occultorum detectionem solerti diligentia procurasse; et ne quid per fraudem lateret, decanos plebeios ad id constituisse, qui requisito prius ab eis juramento (cujus specimen aliquod habes apud Gratianum, 35, quaest. 6, cap. Episcopus ) singulorum pravos mores vitiaque scrutarentur, ad ipsum post modum deferenda, ejusque nutu serio castiganda. Haec habemus ex Reginone abbate Prumiensi, in sua canonum Collectione (de qua Trithemius [Col. 1096D] in Scriptoribus ecclesiasticis, in Reginone) initio libri II, et ex Burchardo et Isaac Lingonensi in suis item canonum Collectionibus. Verum ibi occulta crimina intelliguntur, non quae a reo tantum qui ea perpetrarit, sed etiam quae a quibusdam aliis, licet paucissimis, sciuntur. Quo supposito opinamur Pullum de iis tantum criminibus occultis locutum, quorum nulla est apud alios conscientia, nisi reus ipse flagitii sui dederit indicia. Ea enim nominat latentes offensas, quae patulam, inquit, refugiunt emendationem. Hic enim mos Ecclesiae ad nos usque pervenit illibatus, ut in pravos subditorum mores et in eorum occulta scelera tuto possint episcopi animadvertere, si illibato secretae confessionis sigillo, perveniant in eorum notitiam.
Multo minus negaverit auctor reservationem, ut inquiunt, quorumdam casuum, ob quam ad praelatos superiores recursus fieri debeat, et praesertim ad summum pontificem; cum eo tempore quo Romae [Col. 1097A] degebat (ad secundae dignitatis 378 infulas evocatus ab Innocentio II), anno scilicet 1139, celebratum fuerit Lateranense concilium, in cujus canone 15 sic legitur. «Si quis suadente diabolo hujus sacrilegii reatum incurrit, quod in clericum vel monachum violentas manus injecerit, anathematis vinculo subjaceat; et nullus episcoporum illum praesumat absolvere nisi mortis urgente periculo, donec apostolico conspectui praesentetur, et ejus mandatum suscipiat.
Quod item addit: Latens culpa patulam refugit emendationem, id etiam ab eo dictum nolumus de poenis illis publicis quae censuras a jure latas et ipso facto incurrendas necessario consequuntur; in quas semper jus habuit Ecclesia, licet ipsa crimina aut interna (ut quidam dicunt), vel melius, occultissima, nec unquam in vulgus spargenda forent. Quas poenas certum est diu post mortem Pulli perseverasse publicas; et etiam a concilio Tridentino [Col. 1097B] viritim restitutas, licet hac aetate raro admodum eas in publicum prodire sciamus, tum propter sacerdotum quorumdam incuriam aut ignorantiam, tum quia plus aequo facilius in alias secretas commutantur.
De confessionibus igitur tantum ordinariis loquitur Pullus, quibus nullus subest reservatus conscientiae casus: quod pluribus probare superfluum foret, cum satis ipse mentem aperiat. Sic enim loquens de poenitentium multitudine: Alioquin nec praesul poterit tantae consulendae multitudini sufficere; nec ipsa se detegere volet aut audebit illis, qui hac praesertim tempestate, mundo dediti sunt. Quibus verbis manifestum est non eum loqui de iis peccatis quae possent ab episcopo reservari, aut quae jam essent reservata, cum ea multitudinis non sint, sed raro contingant; tum etiam quia id in subsidium verecundiae poenitentium dicit, quod signum est de peccatis tantum internis aut mere occultis, ut dicebamus supra, fieri [Col. 1097C] mentionem, quae nullius canonicae poenae (ut jam tunc ferebat aetas) reatum important.
Porro quae peccata summi pontificis manum requirerent, quae praesulis ordinarii, sic ostendit poeta noster toties laudatus fol. 130, sed styli simplicitate, ob antiquitatem, facile condonanda:
Haec paulo fusius, sed in gratiam antiquitatis; ut quae tunc praxis fori poenitentialis vigebat in Ecclesia, studiosus lector edoceatur.
Hic est Lazarus, etc. Mirum ad quantas redegerit angustias tum Pullum, tum alios fere omnes illius aetatis theologos, evangelica narratio resurrectionis Lazari: cujus expositionem mere litteralem et verbo tenus sequentes, id communiter opinati sunt, solum Deum per se et excluso omni sacerdotum ministerio peccatores ad vitam revocare per culpae condonationem, praevio tamen motu contritionis; sacerdotes vero ut dispensatores poenitentiae sacramenti, a vinculis peccatorum, hoc est a reatu poenae, velut Lazarum ligatum institis, solvere, ut jam superius [Col. 1098B] est ostensum ad cap. 13 quintae partis. Sic auctor libri adversus haereses inter opera Abaelardi cap. 13; Hugo Victorinus monachus, lib. IV secundi Miscellaneorum, titulo 26; Richardus ejus symmysta, tractatu ea de re peculiari, Magister IV Sent., dist. 17 et 18, § F. cujus sententiam amplexatus est cum ejus dictatis Petrus Pictaviensis noster cap. 16 partis III suae Summae.
Hujus autem historiae sensum allegoricum desumpsisse videtur auctor cum aliis, ab Augustino pluribus in locis ut tract. 49 in Joan., homil. 27 inter 50, etc. Sed insigniter sermone 8 De verbis Domini.
«Dicit ergo aliquis: Quid prodest Ecclesia si jam confessor voce Dominica ressuscitatus prodit? quid prodest Ecclesia confitenti, cui Dominus ait: Quae solveritis in terra, soluta erunt et in coelo. Ipsum Lazarum attende; cum vinculis prodiit, jam vivebat confitendo, sed nondum liber ambulabat vinculis irretitus. Quid ergo fecit Ecclesia, cui dictum est: [Col. 1098C] Quae solveritis soluta erunt, nisi quod ait Dominus continuo ad discipulos: Solvite illum et sinite abire. » Et ser. 44 De verbis item Domini: «Processit de monumento vivus et ambulare non poterat, et Dominus ad discipulos: Solvite eum et sinite abire. Ille suscitavit mortuum, illi solverunt ligatum, etc., opus est ergo ut qui revixit solvatur, et ire permittatur. Hoc officium discipulis dedit, quibus ait: Quae solveritis in terra, soluta sunt et in coelo. » Haec Augustinus, post quem etiam Gregorius, homil. 26 in Evang., et l. XXII Moral., c. 13; Beda, in Evangel. Joannis eo loci; Isaac Lingon., canon. 11; et ante eos Ambrosius, lib. II De poenit., c. 7. Vide quae adnotavimus ad cap. quadragesimum quintae partis.
Quod jam potest ea quae in confessione fit absolutione, roboratus. Et adhuc expressius cap. seq. Notanda haec auctoris verba, quibus sacri fori methodum, sacramentalis absolutionis ad usque peractos [Col. 1098D] poenitentiae fructus seu satisfactionem a sacerdotibus injunctam, differendae (quae religiose satis hactenus perseveraverat) suo saeculo, hoc est duodecimo, ad senium vergere coepisse, ne dicam emori, conjicimus. Ea enim aetate non discretam tempore communiter fuisse sacerdotalem absolutionem ab actione poenitentiae, non Robertus solum, sed et aequales ejus quos ad caput 13 quintae partis laudavimus, satis declarant: et inter alios Richardus a Sancto Victore, tract. De potestate ligandi, etc., cap. praesertim 9 et 22; et Hugo ejus socius, lib. II De sacramentis, parte XIV, cap. 1; et Summae sent., tract. 6, cap. 10 et seqq. Priori loco sic inquit: Gravioris culpae reatum singulari confessione sacerdoti aperimus; et secundum ejus consilium munere satisfactionis oblato, indulgentiam peccati obtinemus. Dicit oblato, non peracto, quasi innuat tunc suffecisse ut oblatam a sacerdote poenitentiam seu satisfactionem alter acceptaret. Cum hac tamen cautela, [Col. 1099A] ut sacerdoti constaret 380 ex signis externis, de interna dispositione poenitentis et ejus contritione, quam sacramento praeviam necessario volunt auctores citati. Quae quidem contritio, cum in eorum sententia culpam deleat ante realem sacramenti susceptionem, non aegre persuasum habebant differendam non esse absolutionem, culpa jam dimissa, modo sponderet poenitens se quamprimum Deo satisfacturum. Talem in poenitentes indulgentiam sacerdotibus suadebat ea prorsus ratione ductus Petrus Blesensis, eodem cum auctore saeculo scribens tractatum de poenitentia et satisfactione a sacerdotibus injungenda, in quo sic habet: Quid scis si jam lacrymis et contritione mundatus est? Liberatus est forte ipso proposito confitendi. Dixi: Confitebor, et tu remisisti. Lazarus a Domino suscitatus est, antequam ab apostolis ejus institae solverentur. Leprosi a Domino mundati sunt, antequam se ostenderent sacerdotibus, etc.
[Col. 1099B] At si nulla aut certe debilia tantum signa doloris adverterent, praeposteram esse nolebant absolutionem, quam tunc differendam esse sedulo monet Pullus superiori c. 57: Si quo interim de peccato poenitere contingat, satisfacienti veniam non deneges: non tamen praepostere; verum tunc quando illius peccati impoenitentia a corde recesserit; quod dum remanebat, nullius satisfactionem peccati vigere sinebat.
Unde probanda nobis videtur avitae consuetudinis apud quosdam recentiores praxis restituta, qua, cum id incommodum non est, absolutionem differunt ad usque peractos poenitentiae labores et fructus, aut ad praestitutum a confessario temporis spatium, quo constare sibi possit de poenitentium statu, et num vere steterint promissis. Utinam certe conspirarent omnium vota studiaque in saluberrimum illum progredientis Ecclesiae morem, qui vitiis succrescentibus exitialis esset, et plurimos [Col. 1099C] arceret a frequenti in peccata relapsu. Consultum insuper esset sacramentorum dignitati, utilitati et efficaciae, quibus, ut plurimum, obest praematurus ille singulos indiscriminatim poenitentes absolvendi ritus, et quem sibi probrosum, ne dicam nocivum, ducerent externi fori judices, erga reos vel leviori crimine notatos. Haec tamen citra praejudicium quodvis aliorum secus sentientium.
Et quid est opus pandi, nisi ut consolatio fiat poenitenti? Ne perperam abutantur hoc loco novatores, qui non alium agnoscere volunt confessionis effectum, praeter lenimentum illud conscientiae et subsidium quod nascitur ex mutuo colloquio cum fidelissimo amico, cum ei sponte promimus quidquid animum intime pungit; recurrendum ad ea quae studiose collegimus ad cap. 13 quintae partis, ubi Pullinae hujus doctrinae proscenium fecimus, facemque praetulimus e littore, ne quis incautus offenderet. [Col. 1099D] Pluribus enim ostendimus tutam eo saeculo Pulli sententiam (quam et caeteri theologorum apices ex suggestu non perfunctorie dictitabant) de vi et efficacia sacramentorum baptismi et poenitentiae: et praesertim quid istud efficiat, uti nonnunquam gratiae cumulum augeat, ut a poenae reatu praecipue solvat, ut demum sacerdotes evehat ad judiciariae potestatis tribunal; nec soli sistat nudo illi et abunde jejuno conscientiae lenimini; tum ex allatis auctoris verbis, tum ex dictatis aliorum sui aequalium, satis superque probavimus, ut pigeat hic iterata scribere.
Unum in gratiam Pulli dixisse sufficiat, paucos esse inter sui saeculi scriptores, qui confessionis sacramentalis naturam, necessitatem, circumstantias ad ipsas usque atomos declarandas, varios item ejus effectus muniaque, aut eo clarius aut elegantius expresserit, ut non ingrato studio lector benevolus advertet.
[Col. 1100A] Id quoque verba Domini consulens, attende id solum ad tuam curam pertinere, 381 quamvis super terram judices commorantem, non etiam sub terra putrescentem. Alludit auctor ad illud Gelasii primi in concilio Romano, in quo negandam esse absolutionem cuidam Vitali defuncto, his verbis declarat: «Quantum, praemonente Domino, possibilitatis est humanae, desideranti remedia praebeamus; totum, quod supra nostrae facultatis est modulum, divino judicio relinquentes. Non autem nobis poterunt imputare, cur praevaricationis offensam viventibus remittamus, quod Ecclesiae, Deo largiente, possibile est. Nec nos jam mortuis veniam praestare deposcant: Quod nobis possibile non esse manifestum est. Quia cum dictum sit: Quae ligaveritis super terram, quos ergo non esse jam constat super terram, non humano, sed suo judicio reservavit. Nec audet Ecclesia sibimet vindicare, quod ipsis apostolis conspiciat non fuisse concessum; quia alia est causa [Col. 1100B] superstitum, alia defunctorum.» Et ad illud Leonis in epist. 91 ad Theodorum: Quod manens in corpore non receperit, consequi exutus carne non poterit. Nec necesse est nos eorum qui sic obierint merita actusque discutere, cum Dominus Deus noster, cujus judicia nequeunt comprehendi, quod sacerdotale ministerium implere non potuit, suae justitiae reservaverit; ita potestatem suam timeri volens, ut hic terror omnibus prosit, etc. Eadem sententia legitur in Commonitorio ejusdem Gelasii, quem Fausto tradidit Constantinopolim a se directo, pro causa Acacii episcopi Constantinopolitani; qui cum ab apostolica sede damnatus sic obiisset, obnixe rogabant illius urbis senatores, ut solveretur anathema, iisque liceret communicare cum episcopo suo; quorum absurdae petitioni annuendum non esse, imo nec illud fieri posse, declarat Gelasius in praedicto Commonitorio, et in epistola ad episcopos Dardaniae, sive per Illyricum constitutos. Hancque consuetudinem [Col. 1100C] esse Romanorum pontificum, ut nihil in mortuos statuere audeant, pluribus docet Vigilius pontifex ad finem constituti de tribus capitulis. Cum quibus, et pariter cum auctore nostro eadem sentiens Gratianus XXIV, quaest. secunda, haec habet: «Quod autem post mortem nullus excommunicari valeat vel absolvi, ex verbis Evangelii monstratur, quibus dicitur: Quodcunque ligaveris super terram, etc. Super terram, inquit, non sub terra; ostendens quod viventes pro varietate suorum meritorum solvere possumus vel ligare; de mortuis autem sententiam ferre non possumus.
Verum, ut inquit ibidem Gratianus, hoc non de omni crimine intelligendum est: sunt enim quaedam crimina, de quibus etiam post mortem accusari potest quilibet vel damnari, velut haeresis. Quod ex quinta synodo generali evidentissime probatur: in qua pluribus agitata quaestione: Num post mortem damnandi forent haeretici? definiunt Patres, sic mortuis dicendum esse anathema. Quod placitum quidam [Col. 1100D] maxime commendant et probant multiplici auctoritate Augustini, Rabani Mauri, et plurium etiam episcoporum qui sic defunctos haereticos condemnavere. Sic Origenes, sic Theodorus Mopsuestenus episcopus, aliique non pauci, cum in sexta synodo, tum in septima leguntur post mortem damnati, pari jure quidam etiam absoluti. Anterioribus temporibus, inquit Sextilianus Carthaginensis episcopus in Oecumenica synodo V, actione 8, in nostra provincia multi episcopi congregati, et quaedam de diversis causis ad ecclesiasticum statum pertinentibus disponentes, statuerunt de episcopis defunctis, qui haereticis suas facultates relinquunt, ut post mortem anathemati subjiciantur.
Celebris, saeculo Pulli, ea est absolutio post mortem, quam Heloissae Paracletensis diaconissae et Abaelardi quondam conjugis rogatu, mittit ad eamdem pro ejus marito venerabilis Cluniacensium abbas, his conceptam verbis, propriaque manu [Col. 1101A] scriptam et sigillatam: 382 Ego Petrus Cluniacensis abbas, qui Petrum Abaelardum in monachum Cluniacensem recepi, et corpus ejus furtim delatum, Heloissae abbatissae et monialibus Paracleti concessi; auctoritate omnipotentis Dei et omnium sanctorum, absolvo eum pro officio ab omnibus peccatis suis. Exstat inter ejus opera, fol. 345.
Non haec tamen post mortem excommunicatio, anathematizatio, ut et absolutio, quid de novo determinant aut efficiunt, quantum ad salutem aut damnationem eorum circa quos versantur: ut enim egregie monet auctor superiori capite 58: Dum super terram sunt, suos presbyteri noverunt parochianos; cum sub terram vadunt, in summi sacerdotis dioecesin transeunt. In alienum jus manum non porrigas. Sed mortuum anathemati subjicere, est eum ecclesiastica sepultura privare, preces nec sacrificium pro eo offerre, caeteraque negare pietatis officia, quibus pia religione solet filiis suis subvenire mater Ecclesia. Absolvere vero, est hujusmodi [Col. 1101B] fructuum communicationem impertiri: quod [Col. 1102A] in rudiorum tantum gratiam dixerimus. Hujus rei factum insigne narrat S. Gregorius libro secundo Dialogorum, cap. 23, De sancto Benedicto, et libro IV, cap. 55.
Tempore tamen S. Leonis et ante synodum quintam generalem, hujus post mortem, absolutionis nulla praxis erat in Ecclesia Romana, maxime quoad poenitentes ante praestitam sibi reconciliationis gratiam decedentes; uti docemur ex c. 6 epist. 92 Leonis ad Rusticum Narbonens. (praeter superius allata). Nos autem, inquit Leo, quibus viventibus non communicavimus, mortuis communicare non possumus. Quo canone ad verbum citato utitur Alcuinus in fine libri De divinis officiis (si illius auctor), eique adhaeret. Sed quaedam aliae Ecclesiae, ut Gallicana in concilio Arelat. II, c. 12; Vasensi, c. 2; et in capitularibus, l. V, c. 77. Africana, praesertim in concil. Carthag. IV, c. 79, et Hispanica in Toletano II, canon 12 contrariae sententiae quae indulgentiam in mortuos suadebat, subscribere [Col. 1102B] maluerunt.
[Col. 1101B] Est ergo satisfactio quaedam, quam cujuslibet natura tolerare fere valeat, aspera tamen, et tanto Deo gratior, quanto humilior; cum quilibet sacerdotis prostratus ad pedes, se caedendum virgis exhibet nudum. Non coactae, sed spontaneae; non privatim, sed coram confessario susceptae flagellationis fit hic mentio. Quod ideo ducimus adnotandum, ut ritus hujus usum veteribus incognitum (ut queruli monent clerici Florentini apud Petrum Damiani libro V, epist. 8) , scias aetate Pulli, aut paucis eo superioribus annis emersisse, scilicet sub finem saeculi decimi anno circiter 980. Inflictum enim non ultro [Col. 1101C] susceptum virgarum supplicium, familiare antiquis fuisse, saltem quoad religiosos, moniales, clericos, colonos et servos, discimus ex canonibus Isaac Lingonensis titulo 4, cap. 13, ex consilio primo apud nostram Matisconensem habito, anno Christi 581, cap. 8; ex synodis etiam Suessionensi III, cap. 9; Liptinensi, cap. 6, et Duziacensi II. In qua Duda stuprum passa, scelerisque complices Bertha et Erpeda virgis castigantur. Ex poenitentialibus item Theodori, Bedae et Romano (nisi videatur id ab aliis assutum de novo) et maxime ex ipsis capitularibus, tomis conciliorum Galliae insertis. Ut omittamus plures monachorum regulas, in quibus frequens verberum, disciplinarum, ictuum, virgarum, caesionum, palmatarum, percussionum, flagellationum et id genus similium fit mentio, ut inter alios suppeditabunt abunde Menardus noster in sua regularum concordia, et Haeftenus in Disquisitionibus monasticis.
[Col. 1101D] 383 At expetitae flagellationis, aut sponte saltem subitae praxim (quam hic commendat auctor) temporibus Damiani coepisse, vel, ut diximus, circa annum 980 hinc conjicimus (praeter allatam supra Florentinorum querelam in Damianum), quod ante hanc epochen nulla aut saltem perpauca suppetant illius exempla apud ecclesiasticos auctores; postea vero non apud monachos solum frequens fuerit hic disciplinarum usus, sed etiam saecularium plurimis gratus admodum exstiterit, non privatim modo, sed et in ipsis urbium compitis, dum sinceri doloris et compunctionis stimulus ad id impelleret poenitentes: quod aevo maxime S. Vincentii Dominicani legimus factitatum. In quo vigebant celebres illae flagellantium se phalanges, quibus favere videbatur eximius ille concionator, ut colligi videtur ex postremis verbis Joannis Gersonis in tractatu quem edidit Constantiae De secta se flagellantium; vel saltem quos [Col. 1102B] efficaciter non reprobabat, ut ipse Gerson loquitur in epistola ad eum directa.
Quia tamen vel occasione illius publicae flagellationis, vel aliunde potius, in eam sectam irrepserant plura quae merito repudiaverit Ecclesia, non diu progredi permissa est; si tamen constet inter sic damnatos recenseri debere eos qui sub D. Vincentio illi publicae flagellationi sese libere supponebant; quod credibile non esse, multis conjiciet lector ex iis quae habet Surius in ejus Vita. Hinc tamen factum est, ut in hujuscemodi populares disciplinas paulo durius inveheretur praedictus Parisiensis cancellarius qui tum agebat Constantiae, ubi peculiarem hac de re tractatum edidit, ut jam diximus, in quo [Col. 1102C] praeter alia quam plurima, sic habet: «Formidandum istic est, ne apud personas clericales et in locis sacris causet haec pollutio sanguinis, vel excommunicationem, vel irregularitatem, vel contaminationem et profanationem in eisdem locis sacris. Lex Christi prohibet sollicite poenitentias publicas dandas esse clericis, sacerdotibus et praelatis, propter reverentiam status clericalis: quanto minus debent tales personae suscipere poenitentias hujusmodi publicas, sicut sunt, ut fertur, multi de numero se flagellantium, qui licet videantur celare se, tamen satis cognoscuntur. Similiter diceretur de personis insignibus in utroque sexu, de servanda insuper verecundia juvencularum et juvenum illic se denudantium, et de non infringenda gravitate virorum, vel auctoritate minuenda parentum.»
Verum licet forsan plus aequo Gerson excandescat in id genus poenitentias publicas, non ejus tamen censura reprobatum putamus illius flagellationis [Col. 1102D] usum, quem hic commendat Pullus, ob ea quae statim subdit, a quibus noster non dissentit.
«Lex Christi, inquit Gerson, si videatur flagella indulgere, juxta illud: Ecce ego in flagella paratus sum, nihilominus circumstantiae debent apponi, quibus rationabile fiat obsequium nostrum: una, quod hujusmodi flagellatio fiat judicio superioris imponentis talem poenitentiam; et quod ab altero fiat et moderate, et sine scandalo et ostentatione, ac sine sanguine, juxta traditionem S. Parisiensis: quemadmodum fit hujusmodi flagellatio in religionibus approbatis, et ab aliquibus devotis personis.» Haec Gerson, Pulli verbis maxime convenientia: quae tamen non universaliter certa credimus; maxime dum dicit nusquam canonice virgas inflictas aut infligendas fuisse clericis, nec in eos per poenitentias publicas animadversum fuisse, etiam post Constantini Magni tempora Contrarium enim legimus in canonibus [Col. 1103A] Isaac Lingon., tit. 4, c. 13: Si autem servus, vel ecclesiasticus fuerit, publice flagelletur ac decalvetur; et juxta proprii episcopi jussionem, poenitentiam publice et canonice gerat. Et lib. VII Capitul. Caroli Calvi, cap. 311: Si autem clericus aut monachus in hoc peccatum inciderit, post tertiam verberationem, in carcerem 384 missus, etc. Similiter et nonnates velatae eadem poenitentia teneantur. Quod idem praemittitur de presbytero fornicante: Duos annos in carcere permaneat, et ante scorticatus [Col. 1103] Fort. scuticatus, a scutica, Gallice escourgée. et flagellatus videatur. Similia videntur in synodo Liptinensi celebrata anno 742. Et Regest., lib. IX, epist. 66, jubet sanctus Gregorius Paschasio episcopo: Ut Hilarium prius subdiaconatus, quo indignus fungitur, privet officio, atque verberibus publice castigatum faciat in exsilium deportari, etc. Quam canonicam poenam ad uno minus quadraginta ictus, quoad juniores, restringit praedicta synodus Masticonensis.
Si tamen quis pertinaciter contendat haec de minoribus [Col. 1103B] tantum clericis intelligenda, non de majoribus, nisi praecessisset degradatio (quod forsan intellexisse videtur Gerson, ductus auctoritate S. Leonis ad Rusticum Narbonens. scribentis, et concilii Carthaginensis V, c. 11), non reluctamur. At hoc sponte concesso, nihil tamen sibi commodum consequetur Gerson, ideo scilicet eliminatam a sacerdotio publicam poenitentiam, aut virgarum inflictionem (quae pars illius apud quosdam) quod ea redderentur infames, nec proinde pristino gradui restituerentur qui eam semel susceperant; ex quo concludit multo minus debere clericos publice seipsos flagellis caedere. Nec enim infamia talis oriebatur ex ipsis poenitentiae publicae poenis, sed ex adjuncto gravi crimine quod plerumque notorium erat, dum indicebatur talis poenitentia publica aut solemnis. Si enim occulti sceleris conscientia, aut aliter ipse compunctionis ardor ad eam subeundam sacerdotes adigeret, et per superiores id eis liceret (quod non [Col. 1103C] raro contigisse certum est, et praesertim in Hispania, ut discimus ex concilio Toletano XIII circa annum 683), nulla tunc eis inurebatur infamiae nota, imo publicis Ecclesiae ministeriis, ut prius, vacabant, dum jussisset episcopus. Probant illud insigniter Patres concilii Toletani citati. Ubi primum ostenso talem poenitentiam in commissi peccati remedium esse, subdunt postea eam sacerdotibus sic poenitentibus detrimento non esse. Nunquid poenitentiae donum quod in remedium fit peccati, in prohibitionem devocandum est sacramenti? Proinde statuunt: «ut stante priscorum canonum sanctione, quicunque pontificum vel sacerdotum deinceps per manus impositionem poenitentiae donum exceperint, nec se mortalium criminum professione notaverint, tenorem retentandi regiminis non amittant, sed per metropolitanum, reconciliatione poenitentium more suscepta, solita compleant ordinis sui officia, vel caetera mysteriorum sibi credita sacramenta.» Hic autem de poenitentiis vere publicis et solemnibus [Col. 1103D] sermonem fieri, constat ex interrogatione Valeriensis episcopi, qui canoni illi condendo causam dedit, et ex ipsa forma loquendi qua Patres utuntur. Eodem spectant canon. 53 concilii Toletani IV, et 12 concilii Aurelianensis primi, qui presbyterum et diaconum includit. Legendum item cap. Quaesitum extra De poenit. et remiss. cap. Presbyter, dist. 28, etc. Si quis presbyter, dist. 30. Ex quibus manifestum est sacerdotes aliquando, et ipsos etiam antistites, poenitentiae publicae se devovisse, illaesa semper canonum religione, et per consequens (quod contra Gersonem urgemus) citra irregularitatem omnem, aut ecclesiasticae disciplinae dispendium, potuisse seipsos flagellis coram caedere: qui unus erat poenitentiae publice subeundae modus.
Et ne quis forsan postremum istud revocare possit in dubium, eum inter alios obsidem fidei damus [Col. 1104A] qui glossas fecit in metricam Summulam Raymundi, in cujus folio 129, expensis satis accurate publicae poenitentiae ritibus, eorum seriem sic claudit: Post hoc iterum debet manere extra ecclesiam usque ad diem cinerum, et facit hoc tandiu omni anno, donec episcopus cum eo misericorditer dispenset. Et diebus Dominicis se publice ante valvas ecclesiae flagellat; et in civitate 385 ante crucem hoc idem faciat, etc. Fatetur quidem solemnem illam poenitentiam, secum irregularitatem importare, sed cum exceptione quadam nobis gratissima, et rei quam expendimus, utilissima certe. Sciendum, inquit ibidem, quod quilibet agens poenitentiam solemnem, erit irregularis, et hoc est verum, si talis poenitentia sit illi injuncta a judice; sed secus esset, si aliquis ageret talem poenitentiam ex proprio motu, etc. Quod ex opposito adversatur sententiae Gersonis supra, qui hujusmodi flagellationem non damnat. modo fiat judicio superioris imponentis talem poenitentiam; quam tamen [Col. 1104B] sic inflictam ab alio, irregularitatem accivisse certum est.
Minus etiam recipimus quod iterum profert Gerson; ut scilicet illa flagellatio ab altero fiat; quemadmodum fit in religionibus approbatis, et ab aliquibus devotis personis. Licet enim hac exceptione Pullo non adversetur, nec eorum morem damnemus qui praeferunt aliena ope verberari; aegre tamen ferimus eos reprehendi, qui propria manu innocenter in seipsos desaeviunt; quos ab aemulorum dicteriis tegit et vindicat Petrus Damiani lib. V, epist. 8; et lib. VI, epist. 27, efficacibus ad illud persuadendum rationibus allatis, quibus spontaneae flagellationi et per seipsum inflictae, ubertim patrocinatur. Si non facientibus, inquit epistola 8, nova ac proinde reprehensibilis videtur disciplina virgarum, et ad lividae persuasionis ineptiam judicatur destructio canonum, abolitio decretorum; nunquid venerabilis Beda redarguendus esse videbitur, qui post antiquorum sententiam [Col. 1104C] canonum, quosdam poenitentes asserit ferreis circulis astringendos, etc. Reliqua utriusque epistolae perlegantur. Deinde Gersoni contradicit ipse glossator Raymundi supra citatus, qui poenitentes per seipsos flagellari scribit. Diebus Dominicis se publice ante valvas ecclesiae flagellat. Tertio contrarium arguit factum Apostoli I Corinth. IX. Castigo corpus meum, Graece ὑποπιάζω caedo, verbero. Et, ut monet Henricus Stephanus, verbum illud notat livorem qui ex contusione nascitur, quique in Apostoli carne ex ipsa virgarum inflictione cernebatur; uti luculenter disputat Gretserus lib. I De disciplina, c. 4. At spontanea erat et arbitro nemine Pauli flagellatio. Quin et ipse Chrysostomus homil, 34, quotidianam et per se, corporis verberationem suadet: Sic assidue ipsam (carnem) ad hunc terrorem revoca, etc. Caede, verberibus ac flagellis dilania. Et Hesychius qui saeculo quinto florebat, Centuria 1, c. 331, eadem quae Chrysostomus, utpote carni domandae utilia, docet. Tandem omnes fere religiosi ordines [Col. 1104D] ab apostolica sede probati, hunc ritum verberandi seipsum tum publice, tum privatim, alteri praetulere. Ut praetermittamus societates illas saecularium, etiam optimatum, quos poenitentium vocant, ab Henrico III, Galliarum rege, delectas, quibus mos est, certis diebus, manu propria disciplinam, ut dicunt, facere, ut fit etiamnum hodie Tolosae, Burdigalae, Aquis. Sextiis, etc.
Ex quo conjicias ulterius, num sit immobilis juris assertum quod iterum objicit Gerson, non decere viros insignes, devotionis ergo sponteque propria,
Sed propius ad textum Pulli redeuntes, qui genus hoc poenitentialis satisfactionis expendens, scribit a confessariis ipsis caedi solitos poenitentes ad id libere paratos; quaedam voluntariae hujus verberationis exempla hic scribenda selegimus. 386 Narrat Osbertus seu potius Osbernus monachus Benedictinus ac praecentor Ecclesiae Cantuariensis, qui florebat sub Dunstanno circa annum Christi 1074, comitem quemdam incestuosum a Dunstanno anathemate multatum, hanc egisse satisfactionem. Dunstanno itaque generale totius regni concilium de observantia Christianitatis celebrante, ipse comes suimet oblitus, nudis pedibus, laceris indumentis corpus amictus, virgas manu ferens, concilio sese medium [Col. 1105B] ingessit, et ante pedes Dunstanni gemebundus et ejulans corruit, etc. Matthaeus Parisiensis exponens quanto cordis dolore punctus fuerit Henricus Angliae rex ob caedem sancti Thomae Cantuariensis archiepiscopi, sic eam describit: Ab episcopis qui tunc praesentes erant, absolutionem petiit, carnemque suam nudam disciplinae virgarum supponens, a singulis viris religiosis, quorum multitudo magna convenerat, ictus ternos vel quinos accepit. Nec aliter Herbertus, lib. IV Historiae quadripart., cap. 5. Sed addit a monachis cathedralis Cantuariensis, octoginta tres ictus ad minimum, regem accepisse. Cujus ritus, poenitentes flagellandi, vestigium aliquod retinuit Ecclesia Romana, in qua poenitentiarii longas virgas adhuc in manibus gestant, dum stant pro tribunali. Hinc intelligendus, ut quidam volunt, locus Optati Milevitani lib. I contra Parmenianum Exeat hinc quasi imponatur illi manus in episcopatu, et quassatur illi caput de poenitentia.
Usitatae satisfactionis hujus, et magis ad mentem [Col. 1105C] auctoris, meminit Lancelotus Ducsac, vetus scriptor Gallus, prima parte operis sui, cujus verba Gallice scribimus, ne quid desit antiquitati. La confession ne vault rien, si le coeur n'est repentant; et si tu es moult esloigné de l'amour de nostre Seigneur, tu ne peux estre raccordé sinon par trois choses. Premièrement par la confession de bouche. Secondement par une contrition de coeur. Tiercement par peine de cueur, et par euvre d'aumosne et de charité. Telle est la droite voye d'aimer Dieu. Or va et si te confesse en cette manière, et reçois la discipline des mains de tes confesseurs; car c'est signe de mérite. Quod Latine dicitur: «Confessio nihil prodest, animus nisi poenitentia ducatur. Si tu valde remotus es ab amore Domini nostri, cum eo in gratiam redire non potes, nisi tribus rebus. Primo confessione oris; deinde contritione cordis; tunc demum poena cordis, et operibus charitatis et eleemosynae. Ejusmodi est recta diligendi Dei via. Age igitur, confitere ut oportet; [Col. 1105D] et a confessoribus tuis recipe disciplinam virgarum: est enim meriti signum.»
Ex hac satisfaciendi methodo, ortum credimus illud quod Nangiacus scriptum reliquit de S. Ludovico Galliarum rege, in ejus Vita: Post confessionem vero suam, semper disciplinam recipiebat a confessore suo. Et post alia: Nec praetermittendum aestimo de quodam confessore quem habuit ante fratrem Gaufredum de Belloloco, de ordine Praedicatorum, qui solitus sibi erat dare disciplinas nimis immoderatas et duras; super quo caro ejus tenera non modicum gravabatur. Quod gravamen nunquam illi confessori, quandiu viveret, voluit revelare. Sed post mortem dicti confessoris, quasi jocando et ridendo, hoc alteri confessori suo humiliter recognovit. Quam devotissimam contriti cordis exercitationem familiarem etiam fuisse Henrico imperatori (qui saeculo undecimo florebat) scribit Reginardus in rebus gestis S. Ammonis tunc archiepiscopi Coloniensis. Nunquam insignia [Col. 1106A] regalia sibi praesumpsit imponere, nisi clam per confessionis ac poenitentiae, verberum insuper satisfactionem, licentiam a quolibet sacerdotum suppliciter mereretur, etc. Haec Surius 4 Decembris.
Idemque refert de Rodulpho episcopo Eugubino Petrus Damiani lib. I, epist. 19 ad Alexandrum II pontificem. Ferreo circa pectus circulo jugiter cingebatur. Quem tamen circulum sub ilia demersum, dum coram Patribus nudaretur, diligentius occultabat. Nunquam scilicet capitulo confessor intererat, in quo non acciperet disciplinam.
387 Ad quam pariter allusit poeta noster in metrica Summula Raymundi fol. 122, ubi enumerans sacrilegii nota inustos, excipit confessarios, licet percutiant confitentes.
Es vir sacrilegus si res sacras violasti;
Si percussisti personam religiosam
Vel quem de clero: nisi sit percussio sancta.
Doctor discipulum; confessor probra fatentem [Col. 1106B] Percutit, et licet hoc.
Pluribus aliis, quod nota sint, supersedemus; quae lector affatim enumerata videat apud Petrum Damiani lib. I, epist. 29 ad Alexandrum papam; l. V, epist. 8; lib. 6, epist. 34, et lib. II, epistola 14, celebrem in ordine Benedictino (a quo alii) consuetudinem sese flagellandi singulis sextis feriis, jam tum suo tempore vigentem, sic ostendit: Qua die Veneris omnes fratres nostri, quos utique monasterialis ordo connectit, hoc etiam ad cumulum propriae salutis adjiciunt, ut et se mactent in capitulo vicaria collisione scoparum; et insuper celebrent in pane et aqua jejunium.
Hujus autem introducendae flagellationis in Ecclesiam causa (quantum spectat ad forum poenitentiale) videtur fuisse severa canonum in poenitentes animadversio; cui ferendae cum impares se cernerent, eam aliis piis operibus redimebant, uti non obscure noster insinuat isto capite. Hinc frequentes ad loca sancta poenitentium excursus; hinc natus [Col. 1106C] uberior indulgentiarum usus; hinc Romam et Hierosolymam profectiones; hinc cruce signatorum phalanges; ecclesiarum, pontium, et id genus similium publicorum aedificiorum, ex collecta viritim pecunia constructiones, quale sub Mauritio Parisiensi episcopo celeberrimum illud Deiparae templum, ex poenitentium eleemosynis mira celeritate, nec minori magnificentia constructum. Hinc denique orta voluntariae flagellationis praxis (quam delineamus) et terribilis ille scoparum fragor tot repetitis ictibus in humeros desaevientium. Quam poenarum canonicarum per disciplinas redemptionem, pluribus prosequitur Petrus Damiani laudatus; et ante illum venerabilis Beda postremo cap. libri De remed. peccat., modo nulla subsit additamenti cujusdam suspicio, ut jam praefati sumus.
In agendis tamen parvulorum mortuorum. Quidam [Col. 1106D] recenti manu addiderat exsequiis, sed perperam et imperite. In antiquis enim codicibus et ritualibus, haec vox agenda, solitarie et sine addito legitur can. 9, conc. Carthagin. Ab universis episcopis dictum est: Quisquis presbyter, inconsulto episcopo, agenda in quolibet loco voluerit celebrare, ipse honori suo contrarius existit. In Lectionario S. Hieronymi titulo ultimo: In agenda mortuorum. Grimaldus in libro Sacrament., titulo cap. 102: Missae in agenda mortuorum. Idem in titulo cap. 11. Vide Menardum, Haeftenum et alios in Regulam S. Benedicti. Pamelium in liturgicis, etc.
Rerum autem ecclesiasticarum ordinatio, curae est episcopalis, etc. Quidquid sit de hac rerum seu reddituum ecclesiasticorum dispositione, quam secundum canones ad episcopos spectasse certum est, non ingratum erit plerisque antiquitatis studiosis, [Col. 1107A] determinatam illam temporis epochen indicasse, qua constat conventualem canonicorum mensam, ut inquiunt, ab episcopali divulsam fuisse; beneficio cujus separationis, jam licitum fuerit cuilibet canonico proprium possidere, reclamante licet sanctissima canonum disciplina. Id autem docemur ex nobilissimo fragmento Aquisgranensis concilii sub Gregorio papa IV, quod in vetustissimis Chronicis nostri hujusce sancti Petri Vivi Senonensis coenobii exstat; de cujus fide cum tantisper haererem, quod 388 in impressis hujus concilii exemplaribus non legeretur, commodum venit in manus aliud exscriptum illius fragmenti, a doctissimo viro Nicolao Camuzatio Trecensi canonico liberaliter transmissum cum ejus censura, indubitatam scripturae nostrae auctoritatem asserente. Praeterea certum est ex aliis auctoribus instituta primum beneficia a Gregorio IV, de quo hic, ut inter alios notat Vicecomes l. IV, c. 2, De Baptismo.
[Col. 1107B] De concilio Aquisgranensi; de canonicis.
«Circa haec tempora, tempore Ludovici Pii, de Roma ad palatium Aquisgranense venit Gregorius IV, demandans concilium de fere omnibus praelatis orientalibus et omnibus occidentalibus. Ubi statuta quamplurima utilia Gallicanis Ecclesiis statuerunt, confirmante pontifice Romanorum. Statuerunt pro canonicis qui tunc sub praepositis vivebant (quia praepositi temporalia male tractabant, et nobiliores fortioresque canonici possessiones usurpabant) ut quilibet canonicus, personis ad certum numerum redactis, suum temporale proprium possideret. Et ut de communi camera cuilibet distribueretur, prout in choro divinis officiis resideret.» Haec ibi. Quod decretum votis omnibus, hactenus amplexati canonici, eo vigore illibatum observant, ut ab eo vel latum unguem deflectere, piaculum ducant.
Ne autem, quod in eodem sequitur manuscripto, [Col. 1107C] pereat, adjicimus in gratiam eorumdem canonicorum, quod itidem statutum de suarum domorum libertate; postquam pro monachis pauca etiam statuere episcopi; sic enim consequenter habetur sub titulo speciali.
De libertate domorum canonicorum.
«His temporibus Ludovicus Pius concessit canonicis, concordante domino papa, habere in domibus libertatem, et judiciariam potestatem. Et voluit ipsos vestiri griseis et variis, quia adeo crescebat Ecclesia in Galliis, quod reges, duces et barones, habebant filios et fratres, avunculos, in ecclesiis canonicorum et monasteriis monachorum, et se supponebant obedientiae humilium fortiores.» Quae singula ideo commemoravimus, quod nondum typis excusa fuerint.
Absque titulo ordinari non licet. Non solum antiquos [Col. 1107D] canones spectasse videtur auctor, quibus prohibetur quempiam absque titulo ordinari, ut Can. 6 concilii Chalcedonensis, apud Ivonem III, parte decreti cap. 102, ex epistola Leonis III ad Carolum regem. Et ex concilio Nannetensi apud eumdem III parte c. 169, etc. Sed praesertim legisse videtur decretum Urbani II, paucis ante ipsum annis editum Placentiae; quo non illicita solum, sed et irrita censetur ordinatio facta sine titulo. Sanctorum canonum statutis consona sanctione decernimus, ut sine titula facta ordinatio, irrita habeatur. Et in qua Ecclesia quilibet titulatus est, perpetuo perseveret, etc. Quam tamen severam canonum censuram mitigavit Innocentius III, cap. Cum secundum, extra de praebend. et dignitat; et cap. Tuis quaestionibus, eodem, sufficere docet titulum patrimonii; quod tamen suo saeculo non viguisse, satis innuit auctor; imo nec jam eo titulo promovendos esse cupit sancta synodus Tridentina [Col. 1108A] cap. 2, sess. 21, De reformat. nisi quos episcopus judicaverit assumendos pro necessitate vel commoditate Ecclesiarum suarum. Legantur praeterea cap. Non liceat; cap. Episcopus citato titulo; et cap. Si Episcopus eodem, in VI Concilium Lateranense sub Alexandro III, parte I, cap. 9.
Ne tamen cuipiam scrupulum moveat, quod citati pontifices referunt 389 irritam fore sine titulo ordinationem. Notanda Glossa ad ly irritas; quoad exsecutionem; non quoad veritatem; quia ordinem non amittunt.
Nonne dum publica audientia titulo cujuspiam Ecclesiae lecto assentis, etc. Summopere commendat hic Pullus antiquum Ecclesiae morem, neminem ad sacros ordines promovendi, qui non esset alicujus particularis Ecclesiae ministeriis addictus; cujus ideo inscribebatur albo seu matriculae, quae communiter canon dicebatur, a quo nominatos esse volunt presbyteros canonicos, qui nunc canonici simpliciter [Col. 1108B] dicuntur. Qui vero vagi nec certis sedibus consistebant, fugitivi vocabantur et superflui, ut in concilio Arvernensi can. 15. Unde a Basilio Caesariensi plures indices Ecclesiae fieri jubentur; unus qui penes episcopum esset; alter penes chorepiscopos seu decanos rurales; tertius asservaretur a clericis cujuslibet Ecclesiae, cui quis ascriptus esset, ne fraus aliqua in electissimum illum clericorum coetum irreperet: quos clericos, ideo vocat canonicos Basilius, epist. ad Amphiloch., can. 6, quod in canone eorum nomina legerentur. Et apud Zonaram synod. Nicaen., can. 17, idem est in canone recenseri, et in clero ordinari: et nota seu signum degradationis erat, quod clerici alicujus criminosi nomen ex illo canone expungeretur. Advertit etiam Filesac De sacra episcoporum auctoritate, cap. 13, § 5, quod canonici qui nunc sunt, certo alicui collegio aut ecclesiae veluti titulo, juxta canonem Chalcedonensem assignati, Caroli Magni aevo hoc nomine [Col. 1108C] sint donati, cum antea clerici dicerentur: Hallier item De sacr. elect., part. II, sect. 6, cap. 2, art. 1, num. 3, de canonicis cathedralibus dictum censet quidquid in antiquo jure de presbyteris dictum invenitur. His consentanea sunt, inquit, quae de canonicis Ecclesiae majoris ad ordinationem vocandis, in veteri jure habentur.
Ideo namque postremi tres, sacri ordines nuncupantur. Subdiaconatus ordinem coepisse tantum censeri sacrum a tempore Urbani II, quidam opinantur, quod innuere videtur Innocentius III, extra de servis non ordinandis. Nam licet, inquit, sacer ordo non reputaretur in Ecclesia primitiva, tamen a constitutione Gregorii atque Urbani, secundum moderna tempora, sacer gradus esse minime dubitatur. Quae Urbani constitutio sic se habet: Nullus in episcopum eligatur, nisi in sacris ordinibus religiose vivens fuerit inventus. Sacros autem ordines dicimus [Col. 1108D] diaconatum et presbyteratum; hos siquidem solos primitiva legitur habuisse Ecclesia. Subdiaconos vero, quia et ipsi altaribus ministrant, opportunitate exigente concedimus, dist. 60, can. postremo. Ex qua tamen constitutione num colligi debeat subdiaconatum esse sacrum ordinem, aegre conjicimus. In Summa Petri cantoris Parisiensis (quae Parisiis manuscripta exstat in bibliotheca Sancti Germani a Pratis) capite 54, sic legitur: Prima autem manus impositio debeatur diaconibus ordinandis. De novo enim institutum est subdiaconatum esse sacrum ordinem. Florebat Petrus ille sub finem saeculi duodecimi. Noster vero Petrus Pictaviensis, qui tunc vivebat, censere videtur nondum continentiae voto obligatos fuisse subdiaconos. Inquirens enim quorum sit continere ex vi sacrae ordinationis, eorum non meminit, cum sic loquitur capite 25 distinct. tertiae. Perfectio ordinis est continere omnino, cujus signum est opere ipsum indicare. Ad hanc tenetur omnis sacerdos, [Col. 1109A] sive habeat curam gregis, sive non, et diaconus. Haec perfectio nihil aliud est quam votum continentiae, de qua: Qui potest capere, capiat (Matth. XIX, 12) .
Alii tamen (quibus subscribimus) commodius referunt ad tempora Gregorii primi, quem esse dicunt, de quo Innocentius citatus loquitur. Siquidem libro I, epist. 42, occasione 390 quorumdam Siciliae subdiaconorum, qui continere nolebant, nec ab uxoribus, quas duxerant, abstinere, sic imposterum esse cavendum monet: Unde videtur mihi ut a praesenti die episcopis omnibus dicatur, ut nullum subdiaconum facere praesumant, nisi qui se victurum caste promiserit, etc.
Hujus etiam subdiaconorum caelibatus antiquitatem in Ecclesia cum Graeca, tum Latina, probat insigniter noster Ratramnus Corbeiensis monachus, ad finem tractatus sui De processione Spiritus sancti contra Graecos, in cujus fine respondens ad singula eorum objecta contra Latinos, et maxime contra [Col. 1109B] caelibatum; recensitis prius concilii Niceni, Neocesariens., etc. canonibus, et Justini imperatoris constitutione, sic prosequitur: «Praesens sanctio dubietatis omnem caliginem removere cognoscitur, interdicens manifeste, non solum presbyteris et diaconibus, sed etiam subdiaconis et aliis quibuscunque in clero, matrimonium. Interdicitur ut in sua domo praeter matrem et eas personas quae suspicionis turpitudine careant, habitare nullo modo permittant. Praevaricatores autem, si convicti fuerint, clero depelli decernit; et ad ignominiae poenam tales curiae mancipandos esse jubet officiis.» Et post pauca: «Dicant igitur gloriosi principes Graecorum, qua praesumptionis audacia freti, contra constituta majorum, contra leges Ecclesiae, contra consuetudinem hactenus conservatam venire non verentur? Romanos atque Latinos reprehendentes quod episcopis, presbyteris, levitis atque subdiaconis uxores ducere non concedunt. Ecce enim imperialibus coarguuntur legibus, quae, cum pro Romanis [Col. 1109C] atque Latinis sanciunt, eos qui contraveniunt, procul dubio condemnant.» Exstat hic auctor manuscriptus in celebri bibliotheca Thuana, quae refertissimus antiquitatis penus, eruditorum omnium votis hactenus satisfecit.
Apud nos enim nulla sacerdoti, etc. Hic et in sequenti textu capitis 19 infra citandi, obscuritati plus aequo videtur indulsisse Pullus: cujus germanum sensum cum me solum assequi posse merito diffiderem, plures adivi, qui caecutienti mihi lucem affunderent: quos inter, commodum, ni fallor, illuxit eminentissimae domus regius professor D. de Sainte-Beuve, qui remotis obicibus quos in auctore verebar, sic illius mentem, suamque paucis aperuit. « Apud nos enim, etc., verbis istis auctor reddit rationem, propter quam mulieres eas quae patiuntur amplexus sacerdotum, mox appellaverit meretrices; quia videlicet, Apud nos, hoc est, in Ecclesia Romana, nulla earum sacerdoti copulatur conjugio. [Col. 1109D] Quod probat, quoniam quando libet eam dimittere, licet. Quasi sic argumentetur. Quae mulier extra legitimum conjugium viro commiscetur, ea est meretrix: sed quae sacerdoti commiscetur ea viro extra legitimum conjugium commiscetur, quod ostenditur, quia mulier quam licet viro dimittere quando libet, ea viro extra legitimum conjugium commiscetur. Licet autem sacerdoti dimittere quando libet mulierem cui commiscetur: ergo, etc.» sic ille.
Monachus ipso vitae suae habitu et clericus sacri ordinis gradu; uterque absque voce continentiam reipsa profitetur. Non nescivit Pullus ipsam monachorum consuetudinem solemniter profitendi; sed cum ejus saeculo omnium notissima esset Regula Benedictina (quam profitebantur Cluniacenses, Cistercienses, Camaldulenses, praeter alia innumera propemodum Benedictini ordinis virorum ac sacrarum virginum monasteria) in qua non vovetur castitas nisi implicite; consentanee scripsit monachos absque voce [Col. 1110A] continentiam profiteri. Ut enim, inquit Basilius, epistola 2 ad Amphilochium, cap. 19: Virorum professionem non novimus praeter eos qui seipsos monachorum ordini addixerunt, 391 qui tacite videntur caelibatum admisisse. Quam continentiam ita monachorum status propriam esse declarat Innocentius III extra De statu monachorum, cap. Cum ad monasterium, ut in ea dispensare posse, neminem, ne quidem summum pontificem, asserat.
Forma autem professionis apud Benedictinos solemniter emittendae, haec est, ut observatur in congregatione Gallicana S. Mauri: «In nomine Domini nostri Jesu Christi. Amen. Anno a Nativitate ejusdem. N., die N. mensis. N., ego frater N. de tali loco N. dioecesis N., promitto stabilitatem et conversionem morum meorum, et obedientiam secundum Regulam S. P. Benedicti, coram Deo et sanctis ejus quorum reliquiae habentur in hoc monasterio N., in dioecesi. N., sub congregatione S. Mauri ordinis [Col. 1110B] S. Benedicti; in praesentia R. P. domni N. et monachorum ejusdem monasterii. Ad cujus rei fidem, hanc schedulam seu petitionem, manu propria scripsi, die et anno quibus supra.» Ea utuntur etiam, paucis omissis, Carthusienses; nullibi expresso continentiae voto.
Clerici in choro, laici sunt extra. Circumjecti sunt olim ad altare et chorum cancelli, ad turbam laicorum arcendam, eo praesertim loco qui solis clericis patet: cap. 1 extra De vita et honestate clericorum, excepta imperiali majestate et regia, huic enim in unctionis et regiae potestatis venerationem, etiam intra cancellos altaris, liberum esse et patentem aditum, disputat Balsamon in can. 69 sextae synodi, nisi sceleri alicui aut maleficio inveniatur obstricta: quod Theodosio imperatori S. Ambrosius objicit apud Theodoretum, lib. V Hist., cap. 18. Quos altaris cancellos ex prima fuisse et antiquissima Ecclesiarum fabrica, constat satis ex panegyrico Paulini episcopi Tyri, ubi sepimentum ex ligno reticulatum [Col. 1110C] vocatur apud Eusebium. Locus autem sanctuarii in speciem quadrati columnis sublimibus est undique circumseptus, quarum media intervalla sunt interstitiis, ligno instar retis aut transennae cancellatis in mediocrem et aequabilem longitudinem porrectis, circumclusa. Lib. X Hist., cap. 4.
Ab hujusmodi cancellis dicti sunt olim cancellarii principum, quod quae officii et ministerii sui erant, explicarent intra cancellos positi, id est inclusi ligneo quodam sepimento, quo molestius irruentem turbam submoverent, et ab omnibus conspici possent citra molestiam aut aegritudinem quamcunque, ut est apertius apud Agathiam libro primo Histor., et Cassiodorum epist. 6, lib. X Variarum. Quo cancellariorum munere (Patres inter purpuratos praecipuo) usa etiam Ecclesia, et quo functus per aliquot annos Robertus noster. Sed cum jam in eam excrevisset auctoritatem, quae timeri potuisset, dignitas illa, suppresso cancellarii officio, [Col. 1110D] vel potius auctoritate, creati sunt vicecancellarii.
Nam juxta antiquam traditionem. Eam reperimus apud Ivonem II parte decreti, c. 84 ex epistola Paschalis, vel ut legunt alii, Paschasii: «Si quis autem objecerit non consecrationes emi, sed res ipsas, quae ex consecratione proveniunt, penitus desipere probatur. Nam cum corporalis Ecclesia, aut episcopus, aut abbas, tale aliquid sine rebus corporalibus et exterioribus in nullo proficiat, sicut nec anima sine corpore corporaliter vivit: Quisquis eorum alterum vendit sine quo nec alterum haberi potuerit, neutrum vendere non derelinquit. Quam tamen objectionem sacer penitus canon exterminat,» etc.
Quid per capellanum et sacerdotem parochianum, per curias, tabernacula et parochias, 392 intelligere [Col. 1111A] velit Pullus, non facilis mihi conjectura: nisi (quod non aegre concesserim) per curias et tabernacula intelligat ipsas regum capellas aut oratoria quibus praeest capellanus, et de quibus frequens apud auctores nostros fit mentio sub regibus primae et secundae dynastiae. Per parochias vero, ipsas parochiales et rurales ecclesias, in quibus sacer fons baptismalis reperitur. De prioribus fit mentio in concilio Agathensi, can. 21, et Aurelianensi III, can. 7: Ut in oratoriis Domini praediorum, minime contra votum episcopi, ad quem territorii ipsius privilegium noscitur pertinere; peregrinos clericos intromittant, nisi forsan quos probatos ibidem districtio pontificis observare praeceperit. Et in Conc. Cabilon., can. 14: Nonnulli ex fratribus nostris et coepiscopis nostris, residentibus nobis in sancta synodo, in querimoniam detulerunt, quod oratoria per villas potentum jam longo tempore constructa, et facultates ibidem collatas, ipsis quorum villae sunt episcopis contradicant; et jam nec ipsos clericos qui ad ipsa oratoria deserviunt, [Col. 1111B] ab archidiacono coercere permittant. De his item capellis et curiis, Carolum Calvum alloquuntur Patres concil. Meldensis, canone 75.
Frequens etiam fit mentio de sacerdote capellano in const. Anglicanis; et ibidem adnotat Guillelmus de Linduvode cum archidiacono, tabernaculum sumi nonnunquam pro ecclesia, cap. Sicut non alii de cons., dist. 1. Et parochiam pro ipsa dioecesis matrice ecclesia; vel etiam pro tota dioecesi: et parochianos pro episcopis, quod in antiquo jure frequentissimum est.
Capellae nomen audiri non coepit nisi post tempora Gregorii Turonensis; quod plurimi derivatum volunt a cappa S. Martini (quam alii cucullam dicunt), quae cum regibus nostris obtigisset, eam devotionis et religionis ergo secum ubique circumferri jubebant, ad bellum maxime profecturi, ut coram ea sub regio tentorio expansa, preces effunderent, caeteraque peragerent solitae pietatis et religionis officia. [Col. 1111C] Qui vero eam deferebant aut servabant, clerici capellani, ut volunt dicebantur. Sic Walfridus Strabo in lib. De exord. et increment. rerum ecclesiast., cap. 38: Dicti sunt primitus capellani a cappa beati Martini, quam reges Francorum ob adjutorium victoriae, in praelio solebant secum habere; quam ferentes et custodientes cum caeteris sanctorum reliquiis clerici capellani caeperunt vocari. Sic etiam Sangallensis monachus, lib. I de gestis Caroli Magni, cap. 4; et Vicecomes lib. II De antiquis missae ritibus, cap. 28.
Verum alii probabilius rentur capellae nomen, a quo sacerdotes seu clerici capellani, deductum esse a sacra reliquiarum capsa, quae etiam capella dicebatur, quod scilicet sanctorum reliquias caperet: unde istud Evodii lib. I De miraculis S. Stephani, capella argentea in qua erat reliquiarum portio. Et apud Eckerardum in Vita Notkeri Balbuli c. 15 qui loquens de archicapellano Salomone, qui capellam sacrarum reliquiarum, Sancto Gallo votivam secum [Col. 1111D] attulerat, sequentes versus in ea exaratos fuisse scribit:
Quidquid sit de indole et etymo vocis, ab hac sancti Martini capella seu cappa, initium sumpsere celebres illae regum nostrorum capellae, pluribus sanctorum reliquiis (quibus addictissimi erant) refertae, et quas secum, quocunque pergerent, deferri volebant. In illis vigebant sacrorum celeberrimi ritus, supellex varia, ministrorum numerosior turba, regiis ditata muneribus, privilegiis aucta, et eo sublimis honorum apice, ut etiamnum hodie nobilissimi proceres, ipsique sacri optimates in eam adscribi viritim contendant.
Honorius Augustodunensis in Gemma animae lib. primo, circa finem, aliam addit hujus vocis capellae notationem «Majores Ecclesiae, inquit, templa appellantur; minores vero, capellae, a caprarum pellibus [Col. 1112B] vocantur. Antiqui et etiam nobiles, ecclesiolas in itinere, de pellibus caprarum factas habebant, et earum custodes, capellanos nominabant. Capenum dicitur domus ad quam pauperes ad postulandam eleemosynam confluunt: unde Ecclesia capella dicitur, in qua Christiani, pauperes spiritu, conveniunt ad postulandam animae eleemosynam. Sunt et capellani a cappa S. Martini appellati, etc. Editus in lucem hic auctor, sed mihi tantum cum pluribus aliis ejusdem schematis scriptoribus, quos inter eminet Robertus Paululus, canonicus Ecclesiae Ambianensis qui florebat anno 1170, et egregie scripsit de ecclesiasticis officiis, personis, sacris vestibus, etc.
Qui inter fratres privato utitur sacerdotio. Non morem sui temporis usitatum in pluribus coenobiis, spectavit Pullus; sed antiquum illum de quo passim in veteribus conciliis fit mentio, in quibus prohibetur: [Col. 1112C] Ne publicae missae fiant in coenobiis. Sic enim apud Ivonem VII parte decreti, c. 13, al. 12, et apud Gratianum XVIII, q. 2. c. Luminoso, sancti Gregorii verba referuntur: «Missas quoque publicas in coenobiis fieri, omnimode prohibemus, ne in Dei servorum recessibus et receptaculis ulla populis praebeatur occasio conventus; quia non expedit animabus eorum. Nec audeat illic episcopus cathedram collocare, vel quamlibet potestatem exercere imperandi; nec aliquam ordinationem, quamvis levissimam faciendi, nisi ab abbate fuerit rogatus; quatenus monachi semper maneant in abbatum suorum potestate, ut remotis vexationibus ac cunctis gravaminibus, divinum opus cum summa devotione animi perficiant in perpetuum,» Haec Gregorius.
Imo prioribus saeculis paucos in claustris sacerdotes fuisse, discimus ex eodem lib. V Regesti, epist. 46, et lib. VII, epist. 15. Quod de illis maxime monachis intelligi debet, quibus procul ab urbibus et [Col. 1112D] populorum frequentia remotis, nulla penitus incumbebat animarum cura; quales etiamnum hodie plures conspicimus, ut Cistercienses, Camaldulenses, Carthusianos, etc., qui ut silvas aut sacratioris solitudinis secessus incolunt, minus patent saecularium conspectibus, nec publici sacerdotii muniis fungi coguntur.
Verum si caeteros ordines spectare liceat, ut clericorum Augustinianorum qui sub Ivone Carnotensi, aevo Pulli, emergebat; et maxime Benedictinum, qui omnium notissimus erat, licet ei insita, vel potius ingenita sit jugis coelestium contemplatio, certum est tamen statim ab ipsis Benedictinae familiae incunabulis, non quosdam solum illius alumnos, ad primarias dignitatum ecclesiasticarum infulas evocatos; sed integros ipsos monachorum conventus publice animarum 394 saluti operam navasse, sacra coram peregisse, populum ex suggestu docuisse, caeteraque praestitisse apostolicae curae munia, [Col. 1113A] quae sacerdotibus illis, quos saeculares plebs nominat, ad regimen animarum accitis, ex antiquo jure cesserunt.
Testes hujus rei tot celebres monachorum coloniae, tot martyrum decades, tot apostolorum agmina, quos ex intimis coenobiorum penetralibus, in vastissimas illas utriusque Germaniae, Poloniae, Norvegiae, Angliae, etc, regiones, Romana sedes direxit, levissimas turmas, disseminandi Evangelii causa, baptizandi, ecclesias et dioeceses erigendi (quarum ipsi fundatores praecipui, nemine reclamante) caeteraque obeundi pastoralis sollicitudinis exercitia, quibus hierarchicus ordo hactenus incubuit: ut de Anglia (quam ut Pulli gentem hic selegimus) noviter ad fidem per Benedictinos reducenda, tot in epistolarum suarum locis ad Augustinum, Laurentium, Mellitum, Justum aliosque Benedictinos praesules, perhibet Gregorius papa; Beda venerabilis, Polydorus Virgilius, Raynerius aliique Anglicanae Ecclesiae [Col. 1113B] scriptores, ut ex illis quid delibare superfluum foret.
Testis item ipsa monasteriorum hujus ordinis, aut ad urbes, aut in ipso civitatum umbilico structura, amplissima templa, sacrorum per celebres ritus, et ipsa caeremoniarum pompa, modulatio cantus, signorum famosissimus fragor, sacrarum vestium usus ad instar Romanae Ecclesiae, cujus ritibus perpetuo adhaesit; et id genus similia, in quibus nec ipsis cathedralibus ecclesiis adhuc hodie cedit. Quae certe singula nullatenus adolevissent cum ordine nisi publicis sacerdotii functionibus vel invitus praeficeretur.
Quot enim adhuc hodie per singulas orbis Christiani provincias monasteria, cathedrae juribus et privilegio gaudent; quibus clerus et populus subest, et amplissimus in spiritualibus et temporalibus viget dominatus; quod agnoscit et approbat concilium Trident., sess. 25, De regular, c. 11. Et ne [Col. 1113C] longius peregrinemur veritati suffragium quaesituri, sed intra nuperae Galliae terminos consistamus, num Parisienses monachi Sancti Germani a Pratis; num Sancti Dionysiani prope Lutetiam, num Compendienses Sancti Cornelii, Corbeienses, Cluniacenses, Fiscanenses, Suessionenses Sancti Medardi, Resbacenses, Sancti Valericani ad Somonae ostia, Viziliacenses, etc. (ut taceam ipsas moniales Iottrenses) cathedralium juribus et auctoritate hactenus potiuntur, primariis pastoralibus curis insudant, et publico sacerdotio funguntur? Non exotica in cleris dominandi libidine, sed materna pietate, ne dicam necessitate, spirituales filios educandi, quos in Christo Jesu per Evangelium olim genuerunt.
Hinc in plures hujus ordinis abbatias, ab apostolica sede dimanavit pontificalium insignium splendor, ut cidaris et mittra auro gemmisque graves, annuli, chirothecae, sandalia, caeteraque primariae dignitatis decora, quibus suo tempore plures abbates usos, eosque sanctissimos, ut Hugonem et Petrum [Col. 1113D] Cluniacenses non potuit nescire Pullus qui tum scribebat.
Sed propius ad textum auctoris revertentes, dum de privato inter fratres loquitur sacerdotio, in Cistercienses, Camaldulenses, Carthusianos, aut quosdam alios eremi devotissimos incolas solum intendit (nec enim novi mendicantium ordinum fetus tunc fecundaverunt Ecclesiam): non autem in Benedictinos, cum certissimum sit eos tunc temporis sublimioribus Ecclesiae ministeriis mancipatos fuisse; quin et plures episcopatus, ut a se fundatos habuisse, uti perhibet testis oculatus Robertus de Monte in Appendice ad Chronicon Sigeberti, anno Christi millesimo centesimo quinquagesimo primo, et a Pulli obitu, secundo aut tertio. Sunt, inquit, in Gualia IV episcopatus; in Anglia XVII. In octo eorum [Col. 1114A] sunt monachi in episcopalibus sedibus. Et paucis interjectis: Ideo in Anglia reperitur, quia primi praedicatores Anglorum 395, scilicet Augustinus, Mellitus, Justus, Laurentius monachi fuerunt. In aliis octo episcopalibus sedibus canonici saeculares; in uno canonici regulares.
Digna interim notatu sententia, quae Gabrielis Pennoti caeterorumque Ivoniani instituti clericorum regularium calamum retundat, quibus non ingratus solum Benedictinorum in Angliam apostolatus, nisi [Col. 1113D] Auctor Triumphi a Kempis, art. 10, § 2. monachatum ejurent; sed etiam ipsa metropolitanarum et episcopalium omnium sedium vel ab apostolis aut ab eorum discipulis erectarum series, nisi suorum Augustinianorum albo sint inscribendae. Quas inter (ut ex omnibus sibi mancipatis, paucissimas commemorem) recenset Pennotus [Col. 1114D] Libro II Hist. Tripart., c. 11 et seqq. Romanam ipsam Ecclesiam omnium matrem; et inter Gallicanas Lugdunensem, Senonensem, Bisuntinam, Bituricensem, Burdegalensem, Narbonensem, [Col. 1114B] Remensem, Rothomagensem, Tolosanam, Turonensem, etc., metropolitanas; non aliam ob causam, quam quod regulas sibi a Christo et ab Apostolis traditas, observare studuerint. Quo certe libentissime concesso, omnes ubique Christiani orbis religiones fundatas, veteres et novas, ipsamque Christianam, si lubeat, hoc classico sua jam vocet ad castra, non invidemus. Sed prosequamur.
Haec porro confirmantur ab venerabili Beda libro IV Hist. Anglorum c. 27, ubi de Aydano Lindisfarnensi episcopo loquens, sic in rem nostram. «Quia nimirum Aydanus qui primus ejus loci episcopus fuit, cum monachis illuc et ipse monachus adveniens, monachicam in eo conversationem instituit; quomodo et primus B. Pater Augustinus in Cantia fecisse noscitur, scribente ei reverendissimo papa Gregorio, quod supra posuimus, etc.» Cujus Augustini caeterorumque Benedictinae familiae, in Angliam apostolatum (a quo ipsa prodiere publici sacerdotii [Col. 1114C] decora in Anglia Benedictina) testatur Athelmus sive Aldhelmus occidentalium Saxonum episcopus, qui florebat anno 690: sic enim in Carmine de laude virginum, initio tomi VIII Biblioth. Patrum, edit. Coloniens., pag. 8 et 9. Ubi de S. P. Benedicto loquitur.
Episcopi enim vices abbatum obibant, et canonicorum monachi, quos ideo nonnunquam canonicos regulares, in veteribus monasteriorum nostrorum membranis videas appellatos, quia sic cathedralium canonicorum muneribus incumbebant, ut tamen ab observatione regulae ne latum unguem discederent. Quod in ipsa Anglorum metropoli Cantuaria diu perseverasse, et maxime anno 1170, quo B. Thomas Cantuariensis gladiis impiorum occubuit, testatur Rogerius, et post ipsum Baronius anno citato, referens martyrium hujus illustrissimi praesulis, ubi nusquam canonicorum, sed monachorum fit mentio, quos ideo monachos cathedrales vocat ibidem. Eodem quoque anno, inquit Baronius, Ecclesia Cantuariensis [Col. 1115A] post sublatum e medio S. Thomam fluctuare coepit, cum videlicet ejusdem ecclesiae monachi cathedrales successorem eligerent. Benedictinae scilicet Regulae praeceptis inhaerentes, quae monachis jus dat abbatem eligendi, licet, uti notat Baronius, penes comprovinciales episcopos jam id muneris esse contenderent isti (jure vel injuria); quibus a monachorum capitulo exclusis, subcineratus odiorum fomes in novas scintillas erupit.
Vide Bedam in Cutberto, cap. 26 et lib. I Histor. Angl. cap. 26 et 27, et Marcellinum apud Surium, I Mart. 396 tom. II, Guillel. Malmesb., Guillel. Neubricens., lib. I Hist. et Matthaeum West-Monast., anno 1170; Vincentium Bellovac., libro XXIX Speculi historial.; Polydorum Virg., lib. V; Jacobum Meyerum, anno 1208, etc.; Innocent. III, lib. I Epist. de archiep. Benedictino Montis-Regal. in Sicilia, etc.
Permisti etiam quandoque canonicis cathedralibus [Col. 1115B] monachi, divinis in choro muniis simul vacabant; quod institutum a beato Gregorio papa, testatur Platina in ejus vita. «Instituit praeterea ut fere sine intervallo et a presbyteris hebdomadariis, et a monachis, in ecclesia Sancti Petri divina officia celebrarentur. Unde apparet, et monachorum et presbyterorum saecularium domicilia multis in locis contigua fuisse, qui aemulatione moti, Deo quam diligentissime serviebant.» Haec Platina. Quod adhuc hodie viget in Ecclesia Mediolanensi sancti Ambrosii, canonicis ex una parte chori, et monachis Cisterciensibus ex altera, laudes divinas concinentibus. Qui mos etiam hactenus perseverat in Ecclesia Ticinensi Sancti Petri in coelo aureo, in qua sacrum sancti Augustini corpus quiescit, eremitis Augustinianis, et clericis regularibus ejusdem nominis, choris alternis una psallentibus.
Sed nec apud Anglos solum haec consuetudo invaluit, ut in Benedictinorum asceteriis sedes episcopales [Col. 1115C] erigerentur, et monachi ipsi retento habitu et illibata regularis observantiae disciplina, canonicorum munus obirent. Ut enim de nostratibus tantum loquamur, tot ad minimum in Gallia reperimus Benedictinos episcopatus, quot in Anglia recensitos vidimus a Roberto de Monte. Siquidem anno 1317, cum Avenione sederent Romani pontifices, Joannes XXII plures hujus ordinis monachales ecclesias episcopali sede donavit, in quibus monachi votis religionis astricti, habitum regularem ad nostra fere tempora conservarunt. Ut Castrenses saeculari toga induti anno 1535 Sarlatenses et Sancti Pontii Tomeriarum, monasticen tantum exuti anno 1615, laxiora indulgente Paulo V. Tutelenses item votis soluti anno 1517, Vabrenses 1577, Alectenses 1530, Condomenses 1540, Lucionenses tempore Pauli II, Sanflorienses 1476, a Sixto IV et Maleacenses nondum adhuc regulae deliquium passi. Et haec intra nuperae Galliae terminos, praeter quos si placeret excurrere, plura recenseremus et antiquiora pontificalis [Col. 1115D] dignitatis a monasteriis nostris susceptae monimenta. Quae certe eos nescire facile credimus qui me ad ista paucis promenda, sponte reluctantem adegere, rati ex ipso monachi etymo, quod solitudinem praesefert, a nostris cedendum esse his publici sacerdotii functionibus et curis; antiquandam quae hucusque plerisque in locis viget in clerum et populum jurisdictionem; eliminandum ab ordine, sacrorum apparatum; infulas et dignitatum titulos proscribendos; et si quid est quod cathedralium jura, privilegia et honores aemuletur, quam paratissime dimittendum. Nescii profecto non haec ambitionis insignia fuisse, sed avitae jura pietatis et ipsa ordinis de Ecclesia meritissimi fundamenta, ac impensae in obsequium fidei servitutis, vel decora vel debita, uti superius est insinuatum.
Dum jam ista prelo supposita, pene prodirent in [Col. 1116A] lucem, contigit ut legerem libellum quemdam sincerissimae charitatis indicem, et germanum claustralis modestiae fetum, qui Thomae a Kempis Triumphus inscribitur; cujus auctor Ivoniani instituti clericus regularis (quem reverentiae causa nominatum hic nolim) ut etiam probet ad suos claustrales publici sacerdotii jura devoluta, multoque liberalius quam ad monachos, quibus adventitium tantum esse ecclesiasticum illum decorem, anxius opinatur; novam hujus in claustra sua invectae dignitatis rationem suppeditavit, profuturam nobis, votis licet auctori suo contrariis. Desumit 397 illam a nobilitate pellicearum vestium (seu almutiarum) quas a cathedralibus canonicis, aut potius ab ipsis primoribus monachis et eremitis, mutuati sunt clerici regulares. «Nobilis autem maxime, inquit, est habitus canonicalis ( clericorum Augustinianorum ) ex vestibus pelliceis seu almutiis, quibus utuntur summi pontifices, cardinales, reges, doctores, jurisconsulti et alii eminentioris dignitatis [Col. 1116B] viri. Quod procul dubio manavit a primaevis illis regibus, qui cum ut plurimum pastores essent, pelliceis indumentis utebantur et pedis: unde et regum (qui etiam sceptrum loco pedi gerunt) purpura pellicea est. Canonicis autem concessae sunt hujusmodi vestes pelliceae, tum quia regali gaudent sacerdotio ex instituto suo; tum etiam quia pastores animarum, tum denique quia divinis laudibus et canticis omni ferme tempore vacant. Mos enim erat antiquitus, ut qui carminibus cantandis incumberet, pelliceam vestem assumeret, quo pastores pelliceos, vulgo carminibus cantandis otium fraudantes; ut ex Maronis eclogis patet, imitaretur.» Haec ille, pag. 140, quibus Ivonianos suos in Ecclesiae solio sublimandos [Col. 1115D] Pag. 138, lin. 18 Triumphi Kemp. probet.
Hanc autem rationem, affatim nec sine supercilio delineatam, si quid valeat, nobis potius profuturam, non inutiliter supra est insinuatum.
Siquidem pelliceas illas vestes quas nostrates almutias [Col. 1116C] vocat; alii armilausas ut Paulinus episcopus Nolanus epistola septima ad Severum; et Isidorus 19; Orig., cap. 22; Cassianus vero institution. capite 8. μελῶτην post LXX, III Reg. IX, et IV Reg. I, et Apostolum ad Hebr. XI. Monachorum proprias fuisse, nullus qui ad haec loca intenderit, ibit inficias. Amictus eis erat veterum monachorum princeps Elias, de quo Hieronymus, epist. 28: Elias igneo curru raptus ad coelum, melotem reliquit in terris. De quo et de caeteris prophetis scribit Apostolus supra: Circumierunt in melotis et in pellibus caprinis egentes (Hebr. IX, 37) , etc. Quos item ut pietate sic et habitu proxime imitatus Antonius, melotem etiam habuisse dicitur; de qua, ut et de pallio a se, viro sanctissimo, dato, sic perhibet Athanasius in ejus vita: Melotem et pallium tritum cui superjaceo, Athanasio episcopo date, quod novum ipse detulerat. Ovillas etiam pelles superinduisse monachos Sancti Pacomii, testis est Palladius in eorum regula [Col. 1116D] In Lausiaca, c. 38. : Habeat unusquisque pellem ovillam albam laboratam; [Col. 1116D] absque ea neque comedant, neque dormiant. Qua pariter usum melote S. P. Benedictum, luculenter pro more perhibet Gregorius papa, lib. II Dialog. cap. 7, hoc Placidi effato: Ego cum ex aqua traherer, super caput meum melotem abbatis videbam, atque ipsum me ex aquis educere considerabam.
Sed antequam ulterius progrediamur, sciscitabitur forsan lector, quid ipsa melote, et cujus formae? Ad quod respondent Eucherius l. II, c. 10 Instruct ad Salonium, melote in Regum libro, pellis simplex, qua monachi Aegyptii etiam nunc utuntur, ex uno latere dependens. Glossarium Camberonense melota, lanuta et pera vocatur. Est autem pellis caprina, a collo pendens usque ad lumbos praecincta. Et apud Theodoretum Simeones Priscus, in Philoth., c. 6: Exiguum ex pelle caprina contextum pannum super humeros, interpretatur. Ex quibus colligit Laurentius [Col. 1117A] Landtmeter, lib. I De vero clericorum et monachorum habitu, cap 27, ab hac pelle in humeris gestari solita, originem traxisse canonicorum almutias seu pelliceas illas vestes quibus paucis abhinc annis capta tegebant juxta constitutionem concilii [Col. 1117D] Ecclesias ingrediantur almutias vel birreta tenentes in capite. Conc. Basil, sess. 21. Basileensis, sess. 21, et quibus nunc, plurimis in locis, brachia tantum fatigant.
Non autem privatis tantum monasteriorum legibus inductus ille melotes seu almutiarum usus; sed quod forsan in desuetudinem abiisset, iterum nostris Gallicanis monachis restituitur per Patres Aquisgrani congregatos in eo concilio de quo supra ad cap. 6 hujus partis; 398 cujus aliud fragmentum nondum etiam in lucem editum, integrum ideo producimus; quibusdam tamen, ob nimiam caracterum aetatem, aspersum mendis.
De monachis Galliarum.
«Illo tempore monachis Gallicanis est indultum [Col. 1117B] ut femoraliis laneis, camisiis, pelliciis, botis, caperonis de pelliis [ forte de pellibus], almutiis, coopertoriis aurioclaribus et pro infirmis culcitris uti possent. Indultumque est illis, ut magnis solemnitatibus plurima habeant fercula, cum panis farinulis [ al. ferinulis], et sciatis [ alius codex fialis], pigmenti propter honorem solemnitatum, et nobilitatem Francorum, non propter ingurgitationem ventris, sed ad reparationem virtutis. Et quia oleum olivarum non habent Franci, voluerunt episcopi ut oleo lardino utantur. Voluerunt insuper concordante illustrissimo Ludovico, ut monachi suis monasteriis, quae viliis, castris, burgis et civitatibus habent, absque conturbatione maneant laicorum. Statueruntque episcopi, concordante domino papa, ut monachi a gravi opere et labore propter honestatem sacerdotii cessent; et loco laboris, ad Horas, psalmos quosdam nominatos pro vivis et defunctis fidelibus cantent cum orationibus ordinatis. Volueruntque ut monachi in Pascha et Pentecoste, consuetudinem, in servitio [Col. 1117C] divino, teneant Romanorum.» Haec in nostris vetustioribus Chronicis Sancti Petri Vivi Senonensis, et in schedulis doctissimi Camuzatii.
Ex quibus apparet probatissimum illum ab Ivoniano nostro coenobita, almutiarum seu pellicearum vestium usum, apud nostrates monachos antiquiorem et frequentiorem fuisse; necdum adhuc hodie penitus reprobatum, quem apud Remenses Sancti Nicasii, dum divinis adsunt officiis sacraque peragunt; et apud Fiscanenses, praecentorem saltem, nunc etiam vigere certum est. Licet alii, ut Sancti Dionysiani prope Lutetiam, Corbeienses, etc. alterius materiae almutias gestent in sinistro brachio (canonicorum cathedralium more) dum albis amicti, divinis intersunt, ex nigro panno solum confectas juxta constitutionem Clementis V in concilio Viennensi. Clement., lib. III, titulo 10: Ne in agro, statim ab initio: in qua statuit S. pontifex monachorum almutias, vel ex pellibus, aut ex panno nigro confici [Col. 1117D] debere. Almutiis, inquit, de panno nigro, vel pellibus, caputiorum loco, cum caputiis habitus quem gestaverint, sint contenti. Quem habitus usum retinent etiamnum hodie Bursfeldenses monachi, nobilissima, multumque patens Benedictinorum apud Germanos propago; ut advertit Haeftenus Disquisitione 4, lib. V, tract. 3. De vestibus longioribus, titulo speciali: Unde monachorum almutia? Id tandem concedit ipse clericorum regularium antesignanus scriptor, Gabriel Pennotus, Historiae Tripartitae suorum canonicorum, lib. I, cap. 22, num. 5. Ut licet non omnes episcopi ex regularibus assumpti, tunica linea utantur, omnes tamen almutia uti consueverint, quod almutia non sit peculiaris habitus clericorum, sed communis tum clericorum, tum monachorum. Qua usum etiam Augustinum Hipponens. id scribente [Col. 1118A] Baronio, II Annal., sub an. 261, num. 90 et seqq. refert ipse loco citato, n. 3, birro et almutia idem significantibus apud Baronium. Si quis igitur ad hierarchicas dignitates, ex almutiarum aut pellicearum vestium gestatione, accessus, quam egregiam oppido rationem exquisito verborum apparatu concinnavit superius, Ivonianus ille coenobita; quis, amabo te, status earum apice dignior, quam monachatus? Sed valeat auctori suo debilissima fides, cui forte vel invisa aut non facile pervia fuit ratio, cur in clerum et claustra invectus ille pellicei caputii usus. Nec enim vanitatis fucos et bracteas praesefert illa pellium textura, sed jugem in nobis ex primorum culpa parentum, ruborem; et mortis, cui nos 399 peccatum addixit, memoriam: ut erudite non minus quam pie disserit Durandus episcopus Mimatensis in suo Rationali lib. III, cap. 1 rationem et etymon vocis, superpelliceorum, ostendens: Dictum est, inquit, superpelliceum [Col. 1118D] Sed melius subpelliceum, ut adnotat Andreas Du Saussay infra citandus. , eo quod antiquitus [Col. 1118B] super tunicas pelliceas, de pellibus mortuorum animalium factas, induebatur: quod adhuc in quibusdam ecclesiis observatur; reputantes quod Adam post peccatum talibus vestitus est pelliciis. Et ante eum Cassianus, Instit. lib. I, c. 8: «De quibus Apostolus: Circumierunt, inquit, in melotis et in pellibus caprinis egentes, angustiati, afflicti, quibus dignus non erat mundus, in solitudinibus errantes et in montibus, et in speluncis et in cavernis terrae (Hebr. III, 37) . Qui tamen habitus pellis caprinae, significat mortificata omni petulantia carnalium passionum, debere eos in summa virtutum gravitate consistere, nec quidquam petulcum vel calidum juventutis, ac mobilitatis antiquae in eorum corpore residere.» Non ergo, mi Tytire, a carminibus cantandis traductus in ecclesiam pelliceorum amictuum usus, quos potius in poenitentiae lugubris signum, a protoplastis mutuati sunt clerici monachique.
Sed ne iterum vanitati sua fides maneat, non ingratum fuerit adnotasse ὡς ἐν παρέργῳ, almutias [Col. 1118C] illas non onus brachiorum fuisse, ut jam apud plerosque nostrates canonicos et monachos; sed capitis involucrum, quod secundum famosiores vocabulistas et decretistas, esse caputium foderatum, pendens a collo per humeros ad brachia quasi per cubitum, quo adhuc in ecclesiis cathedralibus canonici saeculares utuntur; scribit Coriolanus in defensione capitis 5 ad 3 argum. Ipseque Gabriel Pennotus exemplar Augustiniani nostri, ut caeterorum suae familiae clericorum, libro et cap. supra citatis, probabilius putat almutias loco illius habitus, quem olim mafortem vocabant, seu breve palliolum, successisse. Et paulo superius sic ait: «Unde mihi probabile ac certum est antiquos birros vel cucullatos fuisse vel caputiatos: id enim deducitur primo, ex ipso nomine birri, a quo nulli dubium, nomen birreti deductum, quo homines capita contegunt. Secundo, quia ex codice Theodosiano, habemus usum birrorum et cucullarum eumdem fere exstitisse; [Col. 1118D] cucullae vero capiti tegendo inserviebant. Atque ita necessario etiam dicere debent qui pro eodem accipiunt birrum et almutiam ( inter quos ipse Baronius, ut ipse fatetur Pennotus ). Nam almutiam sive almutium olim in usu ad caput tegendum fuisse, probat Molanus, lib. III De canonicis, cap. 5.» Haec Pennotus qui § 3 ejusdem capitis, caputiatum illum birrum, et, ut cum Baronio loquitur, Augustinianum, antiquissimum fuisse in Hispaniis, Galliis, Italia et aliis in locis, ostendit; seque suosque congregationis Lateranensis clericos regulares (sic dictos ab Ecclesia Lateranensi, cujus aliquandiu ministeriis addicti fuere, antequam ab ea recedere cogerentur) ante annos circiter 25 ejusmodi almutiis in Ecclesiis cum divinis interessent, uti consuevisse. Cujus ecclesiasticae consuetudinis vigorem [Col. 1119A] confirmatum supra vidimus a concilio Basileensi sess. 21, et a Senonensi sub Antonio a Prato, anno Dom. MDXXVIII, sic enim in decretis morum, cap. 18: Horas autem canonicas dicturi, cum tunica talari ac supelliciis mundis et cappis, juxta temporum diversitatem, ingrediantur ecclesiam, caputia, almutias vel birreta tenentes in capite. Sed quibusdam abhinc annis, detractis a capite, almutiis (variis tamen dissidentium inter se capitulantium votis) eas nunc brachio tenus sustentant; commodum retentis in hieme caputiis; quo solum tempore cucullati incedunt ut plures alii.
Religiosiores et in antiquitatem aequiores fuere comites metropolitanae Lugdunensis Ecclesiae (cui gratulatus olim Claraevallensis Bernardus quod nesciat novitates) apud quos nondum, quod sciam, antiquata, nisi paucis abhinc annis, laudabilis 400 haec consuetudo pelliceis cucullis amiciendi caput dum sacris incumbunt: ut et apud Rothomagenses [Col. 1119B] in majori ecclesia, inquit eruditissimus hujus aetatis scriptor Andreas Du Saussay, Panopliae clericalis parte I, lib. V, c. 5, cujus canonici ecclesiasticis officiis dum assistunt in choro, suis amicti sunt almutiis dependentibus a capite in humeros, et infra, usque fere ad cappae limbum, etc. Quibus etiam adjungimus veterum Ecclesiae rituum tenacissimos Laudunenses canonicos, qui etiamnum hodie (ut habetur in eorum Rituali, doctissimi Belloti venerabilis eorum decani studio propediem in lucem edendo). Hiemali tempore habent ex antiquo more usum rochetti et cappae holoserico rubri coloris, subtectae; caput vero armilausa e griseis pellibus amictum, etc. Nec adhuc omnino proscriptus hic usus a celeberrimis illis monasteriis Sancti Victoris Parisiensis, et S. Joannis in Vineis apud Suessionenses; ubi novitii caput adhuc suis pelliceis tegunt, licet professi, forcaturas suas humeris tantum circumfluas gestent hodie; et forsan a tempore [Col. 1119C] quo scribebat Gabriel Pennotus, qui caputium pelliceum ut sibi proprium ascribit lib. II Historiae Tripartitae clericorum canonicorum, cap. 69. Utuntur alii (de suis regularibus loquitur) caputiis laneis quae super humeros deferuntur, ut antiqui canonici sancti Frigdiani: qui mos etiam nunc a nostris ibi loci servatur: alii pellibus sive caputiis, vel scapularibus pelliceis, quae in constitutionibus Benedicti XII vocantur forcaturae, ut canonici Victorini in Galliis, et Vindesimenses et quidam alii in Belgio. Sub Victorinorum nomine comprehendit Pennotus Genovefenses omnes clericos (quorum illi fundatores sunt et archetypi) lib. II, cap. 57, § 3, in medio. Sed hi cathedralibus canonicis, sub quorum stipendiis et vexiliis nonnunquam inserviunt, parere jussi, eorum ad instar cucullum tantum hiemalem assumunt in illis ecclesiis quibus jam consuetudo non est amictum pelliceis caput habere.
At de his jam satis, quibus certe detineri nusquam animus fuisset, nisi demonstraturo mihi [Col. 1119D] clericatus honorem, ipsaque publici sacerdotii decora nostris concessa fuisse, statim fere ab ipsis ordinis cunis (Pullinae interim phrasi facturo satis), obstitisset lepido commento noster, qui supra, clericus regularis, ex nobilitate pellicearum vestium ratus hierarchicum illum splendorem propagatum ad suos, et a monachorum cucullis eliminandum; quasi vero divinis alumnos praefectura muniis pia mater Ecclesia, sartores advocet sciscitatura quid intersit discriminis cucullatos inter et [Col. 1119] Superior habitus clericorum regularium ex Gabriele Pennoto et aliis, ut supra. caputiatis infulatos forcaturis hirtaque melote caput birrantes. Tantum meminerit quid in honorem cucullarum scripserit Honorius Augustodunensis sub finem libri primi de Gemma animae, cap. 237: Cuculla monachorum sumpta est a colobio apostolorum.
Usum Ecclesiae quo parentes a templo semoventur, [Col. 1120A] dum inibi baptizantur, supple, filii. Hujus consuetudinis in ecclesiam introducendae, occasionem dedere quidam casus similes ei, cujus ergo Deusdedit papa rescripsit Gordiano Hispalensi episcopo, XXX, q. 1, cap. 1: «Pervenit ad nos diaconus vester, sanctitatis vestrae epistolam deferens, quod quidam viri et mulieres praeterito Sabbato paschali die, prae magno populorum incursu, nescientes, proprios filios suscepissent ex lavacro sancto.» Quod prohibetur in concilio Moguntino, cap. 55: Nullus proprium filium aut filiam de fonte baptismatis suscipiat; nec commatrem ducat uxorem, nec filiolam, nec illam cujus filium vel filiam ad confirmationem duxerit. Contrarium tamen usum olim viguisse docemur ex lib. VI Hypognost. apud Augustinum. Novimus, inquit, etiam parvulos quibus usus liberi arbitrii non est, ut de bonis aut malis eorum meritis judicemus, parentum manibus ad gratiam sancti baptismatis deportatos. Et Augustinus [Col. 1120B] ipse, epist. 23 ad Bonifacium: Quid est illud, quod quando ad baptismum offeruntur, filii pro eis 401 parentes tanquam fide dictores respondent et dicunt illos facere, quod illa aetas cogitare non potest? Et certe notanda illius consuetudinis causa, ad quam eo loci collimat Augustinus, scilicet quod quia parentes per carnalem concubitum et generationem, causa sunt filiis damnationis aeternae, quam secum importat naevus originis; illis ideo cooperatores sint ad salutem, beneficio regenerationis spiritualis, quae fit per sanctum baptisma, obtinendam.
Hujusmodi a fidelibus debet fieri, non tamen a sacerdotibus extorqueri. Quod sponte libera fideles regenerati, statim offerebant, vel in fabricam ecclesiae, vel in ministrorum tunc pauperum alimoniam, ab illis postea coepit extorqueri; quae Simoniaca labes ne diutius serperet impune, cautum est primo ab Eliberina synodo cap. 40: Emendari placuit ut hi qui baptizantur (ut fieri solebat) nummos in concham [Col. 1120C] non mittant. Quem canonem confirmant Patres concilii Carthaginensis III, c. 1: Placuit ut unusquisque episcopus per ecclesias suas hoc faciat, ut hi qui infantes suos ad baptismum offerunt, si quid voluntarie pro suo voto offerunt, ab eis suscipiatur; si vero per necessitatem paupertatis aliquid non habent, quod offerant, nullum eis pignus violenter extrahatur a clericis: nam multi pauperes hoc timentes filios suos a baptismo retrahunt. Tunc enim temporis non divites solum sed et pauperes piaculum fore ducebant, huic oblationi supersedere, ut ea propter plures pauperes angerentur, non devotionis solum gratia, sed potissimum ne paupertatis vitio notarentur; quos ideo perstringit Gregorius Nazianzenus oratione 40, in sanct. Bapt. Turpe est dicere: Ubi est munus quod propter baptismum offeram? ubi splendida vestis in qua exsplendescam? ubi ea quae ad initiatores meos excipiendos requiruntur, ut in his quoque rebus nominis celebritatem consequar? etc. Quibus postremis verbis innuit etiam convivio quodam et opipara accubatione [Col. 1120D] excipi solitos sacrorum antistites et ministros: de qua inter alios Cujacius ex Leonis quadam Novella in l. Universos, cod. de Decurionibus: quae convivalis pompa praecipue vigebat in defunctorum exsequiis, ut habet Augustinus epistola 64, et Paulinus, epistola 31 ad Aleth. Sed utraque sublata, aut saltem moderatus est usus per canones. Ad sobrietatis enim exemplum a clericis oportuit omnia fieri aequabili omnino sumptu et erogatione; nisi quod Kalendis cujusque mensis levi quodam incremento se paulo lautius et apparatius exhiberent. Et hoc est Kalendarium canonicorum, de quo in actis synodalibus Laurentii Strigoniensis metropolitani, etc.
Quid enim est pecuniam exigere pro regeneratione, pro confessione? Pecuniam pro poenitentiae sacramento ministrando prohibet dari Hincmarus cap. 13, ad Comprovinciales. Nec quidquam pro confessionibus [Col. 1121A] similiter exigi vetat Heraldus Turonensis episcopus cap. 87.
Aut ordinatione, sive dedicatione. Notissima de his canonum censura. Nihil tamen impedit quin voluntariae liberalitatis inductione si quid offeratur, citra Simoniae vitium recte admittat qui locum consecravit: quod fieri consuevit liberali ea praestatione quae Eulogia vocatur in canone Eleutherius 18, q. 2; quale etiam est quod licet citra exactionis ullius necessitatem clericos ordinare teneatur episcopus, in solatium tamen viatici et impensarum, a singulis ordinatorum, solidorum aliquam quantitatem, impune et citra Simoniae infamiam possit accipere; ut est de canonico ordinationum in Constitutionibus Isaaci Angeli lib. Juris Orientalis; ut et sine alterutrius infamia, Evagrium philosophum baptizatum, triginta libras auri Sinesio episcopo dedisse, prodidit Cedrenus in Justiniano.
Quod igitur ab Ecclesia potissimum intenditur, [Col. 1121B] eo totum pertinet ut contractus lege nec conventionis ullius necessitate quid exigatur; non ut fidelium in ministros 402 Ecclesiae submoveatur voluntaria liberalitas; adeo ut ex composito iis deberi nihil possit, nec certum ullum (ut putant aliqui) stipendium definiri ( contrarius tamen nec a me damnandus, in plerisque dioecesibus usus inolevit ). Unde et Montano haeretico exprobrat Apollonius, quod verbi sacri ministris certa salaria definierit, apud Eusebium lib. V Historiae cap. 17: Qui pecuniarum exactores constituit; qui oblationum nomine munera accipienda praetexit; qui denique sui verbi praedicatoribus, ut ejusdem verbi doctrina sordido ventris abdomine et ingluvie roboretur, salaria suppeditat. Cum alioqui probatas et laudatas consuetudines a mera liberalitate profectas, ratio nulla infirmet; quin imo firmae et illibatae servari jubentur ab Innocent. III, can. Ad Apostolicam, extra de Simonia; et plenius rescripto Gregorii papae, lib. I Registri, epist. 64.
Quid missarum solemnia contuitu temporalis commodi [Col. 1121C] celebrare, nisi cum Juda Christum vendere? Heu! quam multos hujus aevi sacerdotes ferit hoc anathemate Pullus! Ut tamen antiqua, sic et probanda pia fidelium consuetudo dandi sacerdotibus qui pro ipsis celebraverint, aut sponte numeratam, aut definitam ab ordinariis pecuniae summam; quae successisse videtur oblationibus illis panis, vini, frugum, caeterorumque id genus alimentorum, quae singulis sacerdotibus olim in missa fiebant, et de quibus frequens apud Patres mentio. Successit etiam loco conviviorum minus Christianos decentium (ipsoque suadente et efflagitante Augustino, ut colliges ex ejus epistola 64), tum quae festis sanctorum diebus solita erant celebrari, tum praesertim quae in funeribus mortuorum non communibus parabantur impensis. Sed quamvis licita fuerit pecuniae acceptio pro missa celebranda, illius tamen sumendae conventio omnis, et quam solam perstringit hoc capite Pullus, semper prohibita fuit; post cujus mortem, anno [Col. 1121D] scilicet 1196, iterum damnatur a Patribus Eboraci congregatis: Illud etiam decrevimus prohibendum ne sacerdos aliquis pro celebratione missarum pretio constituto pactum ineat; sed hoc duntaxat quod offeretur in missa, recipiat.
Quid item est locum mortuis debitum venditare, etc. Sic etiam Patres concilii Triburiensis cap. 16, ad quos evidentissime hic Pullus alludit: Abhorrendus et Christianis omnibus devitandus mos antiquus subrepit, sepulturam mortuis debitam sub pretio vendere, et gratiam Dei venalem facere, cum hoc nusquam sub evangelica gratia meminimus nos invenisse vel legisse, etc. Quid terra terram vendis? etc. Recordare quoniam non hominis est terra, sed Domini. Si terram vendis, invasione alienae rei reus teneberis. Gratis accepisti a Deo, gratis da pro eo. Quare interdictum sit omnibus omnino Christianis terram mortuis vendere, et debitam sepulturam denegare. Ne, ut scribit Theodoricus apud Cassiodorum (III Var. 19) , «cogerentur [Col. 1122A] miseri, inter acerba luctuum, gravia plorare dispendia facultatum; et nefanda devotione constricti, aut urgerentur patrimonia pro mortuis vendere, aut dilecta corpora vilissimis foveis potius dolentes abjicere.»
Ab his tamen immunis evadit laudabilis iterum fidelium consuetudo, qua in stipendium ministrorum Ecclesiae, qui potissimum defunctorum funeralibus impensis aluntur, certa quaedam pecuniae summa cum oblationibus, liberaliter erogatur aut etiam exigitur; et eo maxime quod in anniversariis illorum, oblationes, saltem triginta dierum non sint merae liberalitatis, sed juris quadam necessitate contineantur, uti patet, inter alia, ex constitutione Caroli Magni libro VI Capitular. titul. 195. V. cap. De quarta de Praescript., cap. fin. extra de Testam.; cap. unicum § fin. De clericis residentibus in 6.
Pene omiseram adnotare, ideo non perfunctorio conatu in Simoniacos hic invectum fuisse Pullum, [Col. 1122B] 403 quod ejus aevo longe lateque serperet illius mali virulenta propago, praesertim apud Anglos ejus gentem; cui cautum volentes Ecclesiae praelati, jussu Innocentii II, apud Londinum congregati anno 1138, sic decernunt: Sanctorum Patrum canonica instituta sequentes, auctoritate apostolica interdicimus ut pro chrismate, pro oleo, pro baptismate, pro poenitentia, pro visitatione infirmorum; seu desponsatione mulierum, seu unctione, pro communione corporis Christi, pro sepultura, nullum omnino pretium exigatur; quod qui praesumpserit, excommunicationi subjaceat. Exigatur, intellige praesupposito pacto aut conventione.
Vice coronidis claudemus hoc caput (in quo parochianos sacerdotes Pullus instruit) potissima parte synodicae epistolae Ratherii Veronensis episcopi, scriptoris suo saeculo celebris, quam hic ms. habemus cum aliis quibusdam ejus operibus nondum in lucem editis, sed proxime, Deo favente, typis mandandis, quae perhumane transmisit ad nos vir pietatis et scientiarum fama clarissimus Antonius Bellottus [Col. 1122C] venerabilis Ecclesiae Laudun. decanus. Erudita est, lectuque digna haec epistola, quae quia paulo longius excurrit, primam illius partem, quae de solemnitate paschali disserit, hic scriptam noluimus. Florebat Ratherius an. 950, de quo Baronius Annalium tom. X, ejusque operum catalogum recenset anno 954.
Epistola synodica Ratherii episcopi Veronensis ad presbyteros per suam dioecesim constitutos.
Admonemus etiam et obsecramus, sicut alibi scriptum invenimus, fraternitatem vestram ut de communi salute nostra cogitantes, attentius audiatis admonitionem nostram, et quae vobis suggerimus, memoriae commendetis, et opere exercere studeatis. In primis admonemus ut vita et conversatio vestra irreprehensibilis sit, scilicet ut cella vestra sit juxta ecclesiam, et in ea feminas non habeatis. Omni nocte ad nocturnos surgite, cursum vestrum certis [Col. 1122D] horis decantate; missarum celebrationes religiose peragite; corpus et sanguinem Domini cum timore et reverentia sumite; vasa sancta propriis manibus abluite et extergite. Nullus cantet missam nisi jejunus. Nullus cantet qui non communicet, nullus cantet sine amictu, alba, stola, fanone et planeta. Nullus cum cultellis foris pendentibus, nullus cum calcaribus, et haec vestimenta nitida, et ad nullos usus alios, sint. Nullus cum alba qua in suos usus utitur, praesumat missam cantare; nulla femina ad altare accedat, nec calicem Domini tangat. Corporale mundissimum sit, altare coopertum de mundis linteis. Super altare nihil ponatur nisi capsae, et reliquiae, aut forte quatuor Evangelia, et buxida cum corpore Domini ad viaticum infirmis; caetera in nitido loco recondantur; missalem plenarium, Lectionarium et Antiphonarium, unaquaeque Ecclesia habeat. Locus in secretario aut juxta altare sit praeparatus, ubi aqua effundi possit, quando vasa sacra [Col. 1123A] abluuntur; et ibi vas nitidum cum aqua pendeat, ibique manus lavet post communionem. Nullus extra ecclesiam per domos, aut in locis non consecratis missam cantet, nullus solus missam cantet. Calicem et oblatam recta cruce signate, id est, non in circulo et varicatione digitorum ut plurimi vestrum faciunt, sed strictis duobus digitis, et pollice intus recluso, per quos Trinitas innuitur, istud signum † recte facere studete: non enim aliter quidquam potestis benedicere.
Infirmos visitate et eos reconciliate, et juxta Apostolum oleo sancto ungite, et propria manu communicate, et nullus praesumat tradere communionem laico aut feminae, ad deferendum infirmo. Nullus vestrum pro baptizandis infantibus, aut infirmis reconciliandis, aut mortuis sepeliendis praemium vel munus exigat. Videte ne per negligentiam 404 vestram ullus infans sine baptismo moriatur. Nullus vestrum sit ebriosus et litigiosus, quia servum Domini non oportet litigare (II Tim. II, 24) . Nullus [Col. 1123B] vestrum arma ferat in seditione, quia arma nostra debent esse spiritualia. Nullus canum aut avium jocis inserviat. Nolite in tabernis bibere; curam pauperum et orphanorum, ac peregrinorum habete, et eos ad prandiola vestra invitate. Estote hospitales ut alii a vobis exemplum capiant bonum. Omni die Dominica ante missam, aquam benedictam facite, unde populus aspergatur, et ad hoc solum vas habete. Sacra vasa et vestimenta sacerdotalia nolite in pignore dare negotiatori aut tabernario. Nullus vestrum minus digne poenitentem, cujuscunque rei gratia ad reconciliationem adducat, et ei testimonium reconciliationis ferat. Nullus vestrum usuras exigat, et conditor fenoris existat; res et facultates quas post diem ordinationis vestrae acquiritis, sciatis ad Ecclesiam pertinere. Nullus sine scientia et consensu nostro ecclesiam acquirat. Nullus per potestatem saecularium ecclesiam obtineat. Nullus per pecuniam, alterius ecclesiam subplantet. Nullus ecclesiam, [Col. 1123C] ad quam titulatus est, relinquat, et ad aliam quaestus causa migret. In alterius parochia nullus missam cantet absque parochiani presbyteri, si praesens est, voluntate et rogatu. Nullus decimam ad alium pertinentem recipiat. Nullus poenitentem invitet carnem manducare et bibere vinum, nisi pro eo ad praesens eleemosynam fecerit. Nullus praesumat baptizare nisi in vigilia Paschae et Pentecostes, nisi propter periculum mortis. Unusquisque fontes habeat, et si non potest habere lapideos, habeat aliud vas ad hoc praeparatum, in quo nihil aliud fiat.
Videte ut omnibus parochianis vestris Symbolum et orationem Dominicam insinuetis; jejunium Quatuor Temporum, et Rogationum, et litaniae majores, plebibus vestris omnimodis observandum insinuate; feria quarta ante Quadragesimam plebem ad confessionem invitate, et ei juxta qualitatem delicti, poenitentiam injungite, non ex corde vestro, sed sicut [Col. 1123D] in poenitentiali scriptum est. Quater in anno, id est, natali Domini et Coena Domini, Pascha, et Pentecoste omnes fideles ad communionem corporis et sanguinis Domini accedere admonete. Certis temporibus conjugatos ab uxoribus abstinere exhortamini. Eulogias post missam in diebus festis plebi tribuite. Nullus sine stola in itinere incedat. Nullus induatur vestimentis laicalibus. Nullus rem aut possessionem aut mancipium Ecclesiae vendere, aut commutare, aut quocunque ingenio alienare praesumat.
Diem Dominicum et alias festivitates absque opere servili, a vespera in vesperam celebrare docete: carmina diabolica quae super mortuos nocturnis horis vulgus cantare solet, et cachinnos quos exercent, sub contestatione Dei omnipotentis vetate. Cum excommunicatis nolite communicare. Nullus illis praesumat missam cantare, sed et plebibus vobis commissis hoc annuntiate. Ad nuptias nullus vestrum eat. Omnibus denuntiate, ut nullus uxorem [Col. 1124A] accipiat, nisi publice celebratis nuptiis. Raptum omnimodis prohibete, et ut nullus ad proximam sanguinis sui accedat, et ut alterius sponsam nullus ducat. Porcarios et alios pastores vel Dominica die ad missam venire facite. Patrini filiis suis Symbolum et orationem Dominicam insinuent, aut insinuari faciant. Chrisma semper sub sera sit aut sub sigillo, propter quosdam infideles.
Volumus autem scire de quolibet presbytero, si ex ingenuis parentibus sit natus, aut ex conditione servili, aut si de nostra parochia natus est, aut ordinatus, vel ad quem locum praeticulatus [ forte praetitulatus]; si servus fuit, ostendat chartam libertatis; si de alia parochia, ostendat litteras commendatitias, quas formatas vocant. De ministerio vobis etiam commisso vos admonere curamus, ut unusquisque vestrum, si fieri potest, expositionem Symboli, et orationis Dominicae, juxta traditionem orthodoxorum, 405 penes se scriptas habeat, et eam pleniter intelligat, et inde si novit, praedicando [Col. 1124B] populum sibi commissum sedulo instruat: si non, saltem teneat, vel credat. Orationes missarum et canonem bene intelligat; et si non, saltem memoriter ac distincte proferre valeat. Epistolam et evangelium bene legere possit, et utinam saltem ad litteram ejus sensum posset manifestare. Psalmorum verba et distinctiones regulariter ex corde cum canticis consuetudinariis pronuntiare sciat. Sermonem, ut superius dixi, Athanasii episcopi de fide Trinitatis cujus initium est Quicunque vult, memoriter teneat. Exorcismos et orationes ad catechumenum faciendum; ad fontem quoque consecrandum, et reliquas preces super masculum, et feminam pluraliter et singulariter distincteque proferre valeat. Similiter ordinem baptizandi; ad succurendum infirmis; ordinem quoque reconciliandi juxta modum sibi canonice reservatum atque ungendi infirmos; orationes quoque eidem necessitati competentes bene saltem sciat legere. Similiter ordinem et preces [Col. 1124C] in exsequiis agendis defunctorum; similiter exorcismos et benedictiones salis et aquae memoriter teneat. Canticum nocturnum atque diurnum noverit; compotum minorem, id est epactas, concurrentes regulares, terminum paschalem, et reliquos, si est possibile, sapiat; martyrologium, et poenitentialem habeat, et caetera.
De ordinandis pro certo scitote quod a nobis nullo modo promovebuntur, nisi aut in civitate nostra, aut in aliquo monasterio vel apud quemlibet sapientem, ad tempus conversati fuerint, et litteris aliquantulum eruditi, ut idonei videantur ecclesiasticae dignitati. Cum auctoritas quoque contineat ecclesiastica ut de rebus ecclesiasticis quatuor fieri debeant partes, e quibus una episcopi, altera fabricae ecclesiae, tertia clericorum, quarta debeat esse pauperum et hospitum. Si vestram pleniter habetis, de illis quae ad episcopum, fabricam, vel pauperes pertinent, nullam invidiam habeatis. Reminiscentes [Col. 1124D] Dominum praecepisse: Non concupisces rem proximi tui (Exod. XX, 17) ; et de re quae ad te non pertinet, ne sollicitus fueris. De ipsa vero quae ad vos pertinet, fidem inter vos habetote, et communiter eam dividite, sive sit magna sive sit modica, scientes Apostolum dixisse: Nemo circumveniat in negotio (id est causa aliqua) fratrem suum, quoniam vindex est Dominus de omnibus his, sicut praediximus vobis, et testificati sumus (I Thess. IV, 6) . Noveritis etiam quod melius sit omni Christiano fraudem pati, quam inferre. Quadragesimam, exceptis diebus Dominicis, aequaliter facite: si enim uno die jejunas, altero crapularis, non quadragesimam sed vigesimam fecisti. In adventu Domini, nisi festivitas intercedat, quatuor hebdomadibus a carne noveritis abstinendum, et coitu. In Natale Domini, viginti diebus ac noctibus a coitu etiam licito omnino cessandum. Similiter in octavis Paschae et Pentecostes, litanias, et omnium festivitatum vigiliis, sextis etiam feriis, [Col. 1125A] praecipue autem omnibus diebus vel noctibus Dominicis.
Auctoritate etiam paschalis festivitatis compellente, monemus vestram dilectionem, in Christo fratres sinceriter diligendi, ut secunda, tertia, quarta et quinta feria hebdomadae majoris jejunetis usque ad nonam, exceptis parvulis, et senio gravi confectis, atque infirmis. Quinta feria hora nona ad Ecclesiam matrem, omnes reconciliandi venite. Sexta feria usque ad nonam jejunate, et cui placet amplius. Septima feria ante horam decimam nullus praesumat missam cantare, nec baptismum generalem agere: quod si pro infirmitate aliquis jejunare non potest, proficiat jejunium quod generalis facit Ecclesia; omnes enim in Christo unum corpus sumus, tantum nullus sua importunitate universitatem Ecclesiae nostrae contra Deum compellat delinquere et tam gloriosam festivitatem in aliquo violare. De occultis peccatis poenitentiam vos dare [Col. 1125B] posse scitote, de 406 publicis ad nos referendum agnoscite. Clericum nemo vestrum sine licentia faciat nostra, nullus balbum vel ultra mensuram blaesum; nullus eum qui de litteris durum habet sensum. Si festivitas quae non sit sanctae Dei genitricis Mariae, aut apostolorum, evenerit in Quadragesima, vel quatuor temporum jejuniis, magis jejunium tenendum, quam festivitatem celebrandam scitote, nisi forte illius sancti sit festivitas qui in eadem parochia jacet; quia nulla solemnitate amplius delectatur Deus, quam illo jejunio quo a cibis abstinetur et vitiis. Otiositas quoque inimica est animae. Videte si absque horum, quae praemisimus, scientia, ministerium vestrum facere possitis, et plebes vobis commissas ad vitam ducere, et Christo repraesentare.» Haec Ratherius: cui placebit etiam subjicere pauca quaedam quae poeta citatus carmine scripsit in metrica Summula Raymundi, fol. 92 et seqq. Exstat etiam ms. in biblioth. Sancti Germani [Col. 1125C] a Patris.
Sunt Noe, Daniel, Job; in agro, lecto et molendino. Egregiam hanc allegoriam quae scriptoribus Pullini saeculi placuit abunde, debet auctor Augustino [Col. 1126A] pluribus in locis; sed praecipue lib. II Quaest. in Evang., capite 44 Enarrat. in psal. CXXXII: Ecce quam bonum, etc., lib. II De peccatorum meritis et remiss. cap 10. V. Cassianum a Gazaeo illustratum, cap. 16, collat. 18. Legendus inter alios Pulli aequales Petrus Pictaviens. parte III, cap. 27.
Unde Noe non cum uxore in arcam introiit; nec uxorem arcam regens cognovit. Spectavit procul dubio Damascenum libro postremo De fide orthodoxa, cap. 25, cujus locum hic damus, ne forsan haereant rudiores ad praedicta Pulli verba, et suspicentur eum 407 negasse, contra Scripturae textum, ingressam fuisse in arcam Noe uxorem, sic autem Damascenus: «Noe in arcam ingredi jussus, et mundi semen custodire, commissum sic praeceptum accepit: Ingredere, inquit, tu et filii tui, et uxor tua et uxores filiorum tuorum. Et separavit eos ab uxoribus, ut cum castitate, pelagus et illud totius mundi naufragium evitarent. Post diluvii autem [Col. 1126B] cessationem: Egredere, inquit, tu et uxor tua, et filii tui et uxores filiorum tuorum. Ecce rursus propter multiplicationem, nuptiae concessae sunt. Haec Damascenus (et ex eo Pullus) quibus subtiliter notat in verbis Scripturae, dum ingressum in arcam memorans, Noe cum filiis immediate recenset, adumbratam esse illorum continentiam, quam in arca servarent. At vero dum loquens de illorum egressu, Noe et uxorem proxime commemorat, figuratam esse licentiam iterum coeundi.
Praesertim cum apud nos, etc. Sic iterum D. De Sainte-Beuve locum hunc, difficultate non imparem illi de quo supra ad cap. 11 paucis explicat: Praesertim cum apud nos, etc. Probat auctor his verbis, sacerdotes novae legis non posse habere uxores ad quas animo conjugali accedant, quia nimirum, apud nos presbyteri atque feminae nulla est copula, nisi alterutrum, cum libuerit separanda, vel si quando aliter fiat, Ecclesia irritum putat. Hoc est, quia in Ecclesia catholica vinculum matrimonii [Col. 1126C] perpetuum atque indissolubile esse debet, quale non est inter presbyterum et feminam; quandoquidem ad alterutrius libitum possunt separari: aut si nolint separari, sed velint individuam vitae consuetudinem retinere, Ecclesia conjunctionem hujusmodi ratam non habet.» Hactenus doctissimus professor, quibus cautum voluit terminis illis apud auctorem, libet, et libuerit, qui pluribus, mihi praesertim, facessivere negotium; quamvis sacrorum Ecclesiae ministrorum coelibatum insigniter commendet, et luculentius probet ubique sui operis.
De neutro in agrum est per te exeundum; Ecclesia tamen vocante es cogendus, neque cogentem audias, nisi fueris idoneus. Lubrica cuipiam videbitur hujus Pullini textus postrema periodus; et praesertim apud regulares, quibus obedientiae voto strictissime [Col. 1126D] mancipatis, immane foret piaculum non obtemperare superiorum placitis, monitionibus, jussis, aut comitialibus decretis, cum ad praelaturas evocant subditum quempiam, non solum humilitatis ergo sponte reluctantem; sed quod maxime coram Deo et citra scrupulum omnem, se certo sciat imparem tali oneri ferendo, quod vel ipsis angelicis humeris formidandum esse scribit Hieronymus. Verum licet nostra non sit in hac difficili materia quidquam definire, nec harum spinarum aculeis (quarum feracissimus claustrorum ager hodiernus) vel pungere vel pungi; injuncto tamen muneri pro Pulli tutela facturi satis, tutam et exactam ad juris apices ejus doctrinam, paucis ostendimus; aut si fides asserentis nutare debeat, culpandum prius vadem ejus Chrysostomum quem praecipue spectavit, l. IV. De sacerdotio, cap. primo. Scribit enim ibi Chrysostomus, et amicissimum sibi Basilium instruit, eum qui conscientiam [Col. 1127A] scrupulorum immunem habet insufficientiae suae, qua vel Ecclesiae decori, vel animarum saluti minus possit consulere, sed multum obesse; nec teneri nec debere titulis Ecclesiae praefici, imo graviter peccare promoventes et promotos. Totum ejus libri caput esset exscribendum, sed quia nemini non patet, ea solum ex quibus rei momenta pendent, decerpemus. Dixerat prius eos omnes severissime puniendos qui dolo vel ambitu ad infulas sacerdotii conscenderant, aut iis adeptis male uterentur. 408 Subjicit deinde nec eos secius excusandos qui ad ea munia subeunda rapiuntur; quibus imparatos esse se sciunt. «Neque istis, inquit, qui videntur coacti, aliquis pro negligentiis suis excusationis locus remansit. Oportet quippe etsi mille ut dicitur, provocent atque compellant, non ad eorum respicere multitudinem atque auctoritatem; sed primum animi sui unumquemque explorare vires; et perscrutatis omnibus diligenter, tunc demum consentire cogentibus.» Et quibusdam interjectis: [Col. 1127B] Oportet ergo et illum qui ordinat, prius sollicite cuncta discutere, multo autem magis eum qui ordinatur; quoniam, etsi participes condemnationis suae habeat eos qui coegerunt, cum nec ipse a supplicio vindicetur, sed etiam rationem multo magis quam illi severius exigetur, etc.» Causam subdit: «Quia ille videlicet qui ordinavit, potuit opinione decipi plurimorum, ut illud ministerium crederet non merenti; hic qui assumptus est, non potest dicere: Ignotus mihi sicut et aliis fui. « Quam sic confirmat: Ut damnum de exiguis caveatur, tanta sollicitudine providemus; neque impellentium nos acquiescimus voluntati; ubi vero aeterna damnatio sacerdotibus non rite administrantibus, subeunda est, nulla praecedente discussione, oculis sumus, ut dicitur, involuti, praeferentes aliorum coactum, qui certe apud judicem nostrum non multum poterit habere momenti. »
Sed iterum oppido belle Chrysostomus: «Taceo [Col. 1127C] enim quoniam nolentem nemo possit omnino compellere. Verum fac eum injustam perpessum esse necessitatem, multasque fraudes ut capi posset; nunquid tamen hoc eum a supplicio vindicabit? etc. Certe non ipse properasti hanc assumere dignitatem, conscius infirmitatis tuae, bene recteque fecisti; debuisti ergo eodem proposito renuendi, etiam illis a quibus eligebaris, obsistere. » Haec Chrysostomus, non de simplici solum sacerdotio, sed de eo potissimum cui subest animarum cura; ut eo collimant, de quibus, sex illis libris hac de re editis, disputat. Legendus etiam apologeticus tractatus sancti Gregorii Nazianzeni pro fuga sua.
Plura sane et libentius quam postularent plerique, largiremur; sed in gratiam tantum auctoris dicta sufficiant. Nec his praejudicatum volumus praelatorum auctoritati, multo minus eorum pastorali sollicitudini, qua ut neminem, nostro praesertim aevo, regendis animabus proficere student, qui requisitis [Col. 1127D] dotibus non sit instructus; ita nec aliquem ab iis in Ecclesiae titulos cooptatum, pertinaciter vellemus reluctari, si vigeret adhuc laudatissima nascentis Ecclesiae praxis ad praelaturas invitandi, cogendi, trahendi. Minus etiam subjacent his a Chrysost. et Pullo dictatis, subditi regulares, non quidem ratione voti obedientiae quod illicita quaeque repudiat; sed propter illud examen quo solerter inquirunt superiores genia moresque subditorum, priusquam publicis religionis ministeriis et gradibus deputentur: quod unicuique sat esse debet (si praesertim scrupulis laboret) ut iis promptissimus acquiescat sub quorum regimine degit. At si salutis obex tum sibi, tum aliis certus immineat, quem advertere praelati nequeant aut nolint (quod primum nonnunquam contingit) quis tunc neget non meritorium tantum, sed et necessarium fore praelaturae repudium?
Duplex ergo factum est miraculum, ut et caro restituatur vitae, et anima contra solitum tollatur gehennae. In hac difficillima quaestione: Num quidam damnati possint salvari, et de facto sint salutem consecuti; eam docuit partem Robertus, quae minus scrupulis patet, licet etiam a pluribus repudiatam certo sciamus. Quaerunt enim theologi in IV, dist. 46, utrum damnatus aliquis non ressuscitatus, citra omnem 409 sacramentorum susceptionem, possit beari: vel utrum saltem redivivus et sacramentis ante baptismi aut poenitentiae munitus, id gratiae possit promereri? Priorem quaestionis partem prudenter tacuit Pullus; posteriori multus adhaesit. Licet enim alibi fateatur nullam in inferno fore redemptionem, id tamen dici debere docet secundum regulam generalem, et citra privilegium omne: a qua generali regula si quempiam eximere velit Deus, id jure possit et nonnunquam faciat, sed cum illis mediis [Col. 1128B] quae saluti hominum reparandae liberaliter indulsit; ut videlicet ad vitam revocatus baptismum recipiat, si cum originali peccato decessit; aut salutari poenitentia peccatorum actualium veniam obtineat.
Qui priorem amplectuntur quaestionis partem, ubertim Pullo suffragantur; nec enim difficile fuerit credere, Deum aliquos suscitasse ad vitam, ut postea beneficio sacramentorum saluti provideant; si insuper constet quosdam id fuisse consecutos sine praevia dispositione et ulla sacramentorum receptione. Quod postremum asserunt qui suspectam non habent narrationem de Trajano Romanorum imperatore, precibus sancti Gregorii Magni ab inferis revocato et salutem consecuto; ut primus omnium existimavit Damascenus vel auctor sermonis De iis qui in fide dormierunt. Sanct. Thomas I, Sent., dist. 43, qu. 2, art. 2, et in VI, dist. 45, q. 2, art 2, cum plurimis ex ejus schola. Altissiodorensis, lib IV, cap. [Col. 1128C] De damnatis. Godefridus Viterbiensis, XV parte Panthei; Abulensis (sed in Gregorii IV sanctitatem parum aequus) libro Regum cap. VII, LVII; Vincentius in Speculo, lib. XXII, cap. 22; Joannes Stella in vita S. Gregorii; Sixtus Senens. Biblioth. Sanctae lib. VI, adnot. 47, sub finem. Vigerius in Institut.; Navarrus in Enchiridio, cap. 22; Alphonsus Chacon Dominicanus et summo pontifici a confessionibus, libro speciali ad id probandum; Bartholomaeus de Medina, III, p. qu. 52, etc. Sic autem Sixtus Senensis citatus, ex sancto Thoma in Supplement. quaest. 71, a. 5 ad 4: «Ad id quod Damascenus refert Falconillae et Trajani animas, Tecla et Gregorio deprecantibus adjutas, respondet, D. Thomas, hujusmodi adminicula, fuisse peculiares oeconomias utrique ex singulari privilegio concessas, et ea quae aliquibus extra legem communem ex gratia conceduntur, trahenda non esse caeteris in exemplum.»
Omnibus illis praeluxisse videtur Augustinus libro [Col. 1128D] I De anima et ejus origine, cap. 10. Ubi scribit precibus S. Perpetuae, fratrem ejus Dinocratem defunctum, vinculis damnationis absolutum fuisse. Quis igitur scit, inquit Augustinus, utrum puer ille post baptismum, persecutionis tempore a patre impio per idololatriam fuerit alienatus a Christo, propter quod in damnationis mortem ierit; nec inde, nisi pro Christo moriturae sororis precibus donatus, exierit? Quod idem ab Ottilia virgine factum pro anima patris sui, scribit Thomas Argentinas in 1, dist. q. 41.
Sed iis omnibus valere jussis, ad quae probanda nulla nobis ex verbis auctoris incumbit necessitas; alteram quaestionis partem, quam ipse tuetur, plures theologi recipiunt, scilicet damnatos quosdam iterum vitae redditos, et correctos, efficacibus quibusdam mediis salutem esse consecutos. Sic docuit Augustinus, ser. 32 et 33 De diversis; et Eulogius libro primo De miraculis S. Stephani; Gregorius Turon. De S. Arnulpho episc. Sulpitius De S. Martino; Lipsius [Col. 1129A] lib. De miraculis beatae Mariae; Halensis, cap. 10 et 22; Anthonius De S. Thoma Aquinate, etc. Qui omnes referunt precibus eorum sanctorum quosdam in peccato mortali defunctos ad tempus redivivos, ut sibi media ad salutem requisita compararent. Quibus miraculis, in quae passim offendes in sanctorum historiis, cum standum sit, et pie ac liberaliter adhaerendum, nemo non videat, quod pura labis tutoque recipienda sit auctoris sententia; sed cum hac cautela, quam plerique theologorum 410 appositam volunt, ut scilicet sic defuncti non simpliciter fuerint damnati, sed suspensa tantum eorum sententia ab Deo judice, qui futuras praevidet suorum pro eis orationes.
Pellices ergo ante legem patriarchis quacunque ex causa sunt concessae. Haec auctor, qui licet cap. 8 tertiae partis, non pellices aut concubinas vocet eas mulieres quae patriarchis commistae sunt, sed uxores, [Col. 1129B] hic tamen dicere videtur concubinas fuisse, eamque carnis copulam non matrimonialem sed fornicariam, licet sine culpa fuerit, ratione divinae dispensationis. Quod idem asserit Petrus Pictaviensis, parte V, cap. 17. Plures, inquit, tunc licebat habere uxores; ad quarum tamen unam erat conjugium; reliquae concubinae erant, propter augmentandum Dei populum.
Huic sententiae lubricum fecit Leo papa respondens ad inquisitionem 4 Rustici Narbonensis, epistola 92. «Non omnis, inquit, mulier viro juncta uxor est viri, quia nec omnis filius haeres est patris. Nuptiarum autem foedera inter ingenuos sunt legitima, et inter aequales: multo prius hoc ipsum Domino constituente, quam initium Romani juris existeret. Itaque aliud est uxor, aliud concubina; sicut aliud ancilla, aliud libera. Propter quod etiam Apostolus ad manifestandum harum personarum discretionem, testimonium ponit ex Genesi, ubi [Col. 1129C] dicitur Abrahae: Ejice ancillam, et filium ejus etc. (Galat. IV, 30) ,» Id pariter innuere videtur Ambrosius, lib. I De Abraham, cap. 4, et ii omnes qui polygamiam Lamech incusant. Legatur item Augustinus, lib. XXII contra Faustum, capit 3, libro II contra adversarium legis, etc., cap. 9, lib. XVI. De civit., cap 25, etc. Quibus locis excusat Abrahamum contra Manichaeos, qui illi immoderatae libidinis aestum objiciebant, asserens eum non explendae libidinis [Col. 1130A] gratia, sed augendae prolis desiderio, alteram tori consortem adscivisse. Quod dicere superfluum duxisset Augustinus si citra dispensationem licita esset uxorum multiplicitas. Illud potissimum insinuat lib. De bono conjugii, cap 14, ubi dubitat an isto tempore liceat multiplicandae sobolis causa, concubinam advocare, saltem ad tempus, si sterilis fuerit propria conjux. Itaque si forte, inquit, quod utrum fieri possit ignoro, magisque fieri non posse existimo; sed tamen si forte ad tempus adhibita concubina filios solos ex eadem commistione quaesiverit, etc. Quibus verbis proprie concubinam intelligit; non autem eam quae quidem uxor esset, sed aut servilis conditionis, aut sine dote accita, aut in solius tori societatem ducta fuisset, uti plerique recentiores exponunt. Hoc enim modo nullus ambigendi locus superfuisset Augustino, cum licitam talium commistionem supponat concilium Toletanum I, can. 17, sensu non abhorrente a phrasi Scripturae pluribus [Col. 1130B] in locis. Capite sequenti mentem evidentius aperit Augustinus, easque concubinas patriarchis concessas fuisse scribit. «Plane uxoris voluntate adhibere aliam, unde communes filii nascantur unius commistione ac semine, alterius autem jure ac potestate, apud antiquos patres fas erat; utrum et nunc fas sit, non temere dixerim. Non est enim nunc propagandi necessitas quae tunc fuit, quando et parientibus conjugibus alias propter copiosiorem posteritatem superinducere licebat, quod tunc certe non licet.» Haec Augustinus, et pluribus alibi, quibus opinatus est indultum ad tempus fuisse Patribus antiquis, pellicibus et concubinis uti.
Asserunt etiam nonnulli, etc. Spectasse potuit hanc Justiniani (vel potius Juliani antecessoris) imperatoris Novellam, quam canonizavit Gratianus 30, q. 5, cap. Si quis. Si quis divinis tactis Scripturis 411 juraverit mulieri legitimam se eam uxorem habiturum: [Col. 1130C] vel si in oratorio tale sacramentum dederit; sit illa legitima uxor, quamvis nulla dos, nulla scriptura alia interposita sit. Quem locum sibi etiam objicit Magister IV, distinct. 28, § B. Cujus solutionem ibi videas, aut apud Hugonem a sancto Victore in Summa sent., tract. 7, capite 7. Qui ambo Pullo subscribunt. Idque tandem jure definitum ab Alexandro III extra de sponsalibus, c. De illis, et a Gregorio IX, ibidem, c. Si inter.
Et idem credentibus, ut auctores fatentur, valuerunt. Insigniter inter alios Augustinus, quem non solum Pullus spectavit, sed et aequales ejus Hugo coenobita Victorinus, et Robertus de Mileduno. «Quicunque, inquit Augustinus, in manna Christum [Col. 1129D] intellexerunt, eumdem quem nos cibum spiritalem manducaverunt. Quicunque autem de manna solam saturitatem quaesierunt, Patres infidelium manducaverunt et mortui sunt. Sic etiam eumdem potum. Petra enim Christus. Eumdem ergo potum quem nos, sed spiritualem, id est qui fide capiebatur, non qui corpore hauriebatur. Audisti eumdem potum. Petra erat Christus, non enim alter Christus tunc, alter nunc.» Et paucis interjectis: «Eumdem ergo cibum, eumdem potum, sed intelligentibus et credentibus.»
Paulo liberalior hac in re fuit Hugonis (qui supra) sententia lib. II De sacrament., parte VIII: Sacramentorum alia sunt sub lege, alia sub natura, alia sub gratia, sed eumdem effectum sanitatis habentia. Quae Christiano sale temperanda sunt, et eo modo quo Pullus hic Augustino respondet.
Ergone vulgi decretum hujus rei consideratione confirmatur; scilicet panem benedictum die Dominica [Col. 1130C] libantibus; vel praeoccupatis herbam saltem quasi eucharistiam sumentibus, idem valere et pro eucharistia esse?
An quidam delusi, falso crediderint aliquando panem benedictum (cujus apud nos frequens sumptio) eadem gratiae munera conferre sumentibus, quae rite dispositis largitur eucharistia, non usquequaque [Col. 1130D] nobis compertum. Plerumque tamen eucharistiae loco tribui solitum, et etiam Catechumenis in baptismo, et ante, in signum unionis et pacis, plurima prostant exempla apud veteres. Hincque panem illum benedictum, nonnunquam sacramentum dici, videas apud Innocentium epist. I, c. 5. et apud August., lib. II De peccat. merit. et remiss., cap. 26, ubi de catechumenis loquens ait: Quod accipiunt, quamvis non sit corpus Christi, sanctum est tamen, et sanctius quam cibi quibus alimur, quoniam sacramentum est. Quos tamen communes cibos etiam sanctificari, probat ibidem ex Apostolo, innuens majorem ideo sanctificationem inesse pani benedicto, et exinde sacramentum dici, quia sacrae rei signum erat, id est catholicae unionis et benevolentiae, qua suos catechumenos ante baptismum prosequebatur Ecclesia.
Cui rei congruit illud quod de connestabulo a S. Paulo refert Gaguinus libro X in Ludovico XI, cap. [Col. 1131A] 20, ut jam supra vidimus; iterumque hic scribimus. Cum enim extremo supplicio proxime puniendus regem obnixius rogasset ecclesiasticae pacis et communionis sibi symbolum dari, verum scilicet corpus Domini, idque gratiae rex negaret; res tamen divina, inquit Gaguinus, quam missam appellamus, coram illo facta est, et panis benedictus oblatus, quem religiose manducavit. Et hic obiter notandum, num illo certe vulgi decreto, de quo hic Pullus, delusus fuerit Wolfius qui deliranti proximus, ad illa Gaguini verba sic stolide commentatur: 412 Vide contradictionem; corpus Christi negatum, et interim datum narratur. Mira theologia. Hujus etiam sanctificationis ergo quae in pane benedicto, supra communes cibos peculiariter residet, seu propter analogiam quamdam quam habet cum speciebus et particulis consecratis, vocatur nonnunquam hostia, eulogia, oblata, buccella, etc., quibus nominibus, ipsum sacrosanctae eucharistiae sacramentum apud antiquos scriptores [Col. 1131B] passim exprimitur, uti jam licebit advertere.
Hujus porro panis usum statim ab ipsa nascente Ecclesia, non a catechumenis solum, sed ab omnibus etiam fidelibus frequentatum fuisse, nemo non viderit. Exstatque hujus ritus decretum Pii papae apud Burchardum, lib. III, cap. 27, et Matisconensis concilii apud eumdem ibi, c. 32. Sed non una locorum omnium hac de re consuetudo. Alicubi enim, ut in Occidente, populus panes istos sigillatim intra missarum solemnia benedicendos sacerdotibus porrigebat. Ut conspicuum fit ex capitulis Heraldi Turonens., c. 114: Moneantur (fideles) ut luminaria, incensum, et buccellas, et fructuum primitias offerant. Et in capitulis Hincmari Remensis ad presbyteros parochiae suae, cap. 7: «Ut de oblatis quae offeruntur a populo, et consecrationi supersunt; vel de panibus quos deferunt fideles ad ecclesiam; vel certe de his presbyter convenienter partes incisas habeat in vase nitido et convenienti, ut post missarum [Col. 1131C] solemnia, qui communicare non fuerint parati, eulogias omni die Dominico, et in diebus festis exinde accipiant. Et illa, unde eulogias presbyter daturus est, ante in haec verba benedicat, et sic accepturis distribuat, et micas, ne incaute defluant. Domine, sancte Pater, etc.» Quae eadem reperies in concilio Nannetensi, can. 9. Ex hac autem sanctificandi seu benedicendi panem et viritim distribuendi religione et cautela, natum forte credimus cum auctore, ut plebs imperita nonnunquam putaret panem illum sic benedictum, pro eucharistia valere.
In orientali autem Ecclesia apud Graecos, ipse sacerdos facturus cum diacono, aut solus sacerdos sine diacono, accipiens magnum integrumque panem (qui solus offerebatur) cum cuspide seu lanceola, signum in eo crucis exarabat, et incidens lanceola signaculum panis in quatuor partes in figuram crucis, tollebat ex ea particula signaculum, et subtus ei adhaerentem medullam panis, et inferiorem figurae partem referentem signum crucis, ponebat in [Col. 1131D] mundissimo vase, quam postea consecrabat. Sub finem vero missae, reliquum panem ex quo sacrificii oblatam excerpserat, frustatim divisum, fidelibus porrigebat.
Fermentatos autem fuisse panes istos (ut adhuc hodie tales per Galliam multis in locis distribuuntur singulis Dominicis in matutina populorum synaxi) clarum est ex Innocentio papa supra citato, et ex Decretis Melchiadis et Siricii, ut legitur in libro De Romanis pontificibus. Ibi enim panes illi fermenti nomine designantur; quos a se benedictos papa mittebat per acolythos, ad suae communionis episcopos, et etiam ad saeculares principes; quemadmodum Formosus papa ad Carolum Simplicem Galliarum regem anno 894, quem sibi pro pignore mittendum rogaverat.
Verum apud Benedictinos, panes illos (quorum usus erat frequentior) azymos fuisse, et illis plane [Col. 1132A] similes qui sacrificio corporis Christi quotidie subserviebant, discimus ex antiquis Cluniacensium consuetudinibus, de quibus supra pag. 366. Mos autem erat apud eos ut Armarius sive sacrorum custos tot in pixide pararet hostias, quot erant fratres in monasterio qui praesumebantur ad communionem accessuri; ita tamen ut eas solum sacerdos consecraret quae pro communione usui forent; reliquus vero intra missarum solemnia benedicebat tantum, quas apocrisarius in refectorio subministrabat fratribus illis qui ea die sacro pane refici non potuissent: 413 et vocabant eas inconsecratas aut non consecratas hostias. Sic enim legitur in officio Apocrisarii. Portat pixidem cum hostiis non consecratis in refectorium, de quibus singuli, ut superius dixi, praelibant, qui noluerunt aut non potuerunt communicare. Cap. 34 libri primi, loquens de benedictione uvarum novarum, monet eas loco hostiarum inconsecratarum, seu panis benedicti fratribus subministrari [Col. 1132B] debere. Postea in refectorio per sacerdotem distribuuntur in loco hostiarum; quod non omittitur etiamsi sit dies Dominicus. Et cap. 26 ejusdem libri, speciatim notat in diebus jejunii Quatuor Temporum apponendas non esse. Nec in refectorio dantur hostiae inconsecratae, sicut in aliis privatis diebus solent. Quod olim etiam vetitum a Patribus concilii Laodiceni, can. 49, ne occasione eulogiarum jejunium quadragesimale frangeretur. Sicut can. 14 cavent ne feriis paschalibus porrigantur, et ad alias parrochias mittantur; quod illis diebus ad eucharisticam Synaxim unicuique accedendum esset: sed alia ducti ratione, id cavebant Cluniacenses.
Illarum autem eulogiarum seu hostiarum distributionem sic faciendam esse decreverant. In privatis diebus hostiae non consecratae portantur in refectorium, et his qui ea die non communicaverint, per manus sacerdotis distribuuntur: quod hoc ordine fieri solet, ut primum tribuat de iis hostiis domno [Col. 1132C] abbati; postea cum sint mensae tres, utrinque ad dexteram domini abbatis, ad unam mensam; postea ad omnes in alia parte, et sic iterum redit ad dexteram, et tribuenti manus a singulis osculatur. In Constitutionibus Floriacensibus, pagina 398: Finita missa, singulis singulae dentur hostiae non consecratae. Isthaec de Cluniacensibus paulo fusius dicta, quia nondum edita. Quae similium eulogiarum distributio praecipitur a Patribus in conventu abbatum Aquisgrani congregatis, capitul. 68: Ut eulogiae fratribus a presbyteris in refectorio dentur. Sic enim locum hunc intelligendum esse, potiori jure censemus, contra scholiasten illius concilii, ad calcem tomi III Chronicorum generalium ord. S. Benedict., edit. Gallicae anni 1647.
Exterior nonnunquam morbus adjicitur. Poenam illam corporalem indigne communicantium sacratissimo corpori Christi pluribus prosequitur Cyprianus [Col. 1132D] serm. de Lapsis. Pacianus de Poenitent., Chrysost. homil. 5 in I ad Timoth.; et ante eos Dionysius Areopag. de Eccles. Hierarch. Stupendum etiam illud quod Regino narrat de Lothario rege Franc. et pluribus aliis eum comitantibus, qui perjuri et indigne sumentes eucharistiam de manu Adriani II papae, an. 868, variis punitionibus et cladibus affecti, omnes intra annum interierunt. Illud etiam notavit Jonas episcopus Aurelian. in libro de Institut. laicorum [Col. 1131D] Lib. III. c. 14. : Multi propter peccata in animo facta, infirmitate aut etiam morte plectuntur. Unde et Apostolus Corinthiis, quia corpus Domini indigne percipere erant soliti, ideo inquit, inter vos multi infirmi et imbecilles, et dormiunt multi. Quam dormitionem mortem intelligit Jonas.
Sanguis ergo sine aqua non est, quia Passio propter [Col. 1133A] homines est. Commoda, et ut remur, germana hujus loci expositio est, ut si in calice consecrando aqua non sit, sanguis non sit, non quidem quantum ad veritatem rei, sed quantum ad rationem mysterii. Videtur enim Pullus ad eam intendisse decretalem Alexandri papae (si sit indubitatae fidei) de Consecrat., dist. 2, cap, 1: «In sacramentorum oblationibus quae inter missarum solemnia Domino offeruntur, Passio Domini miscenda est, ut ejus cujus corpus et sanguis conficitur, Passio celebretur, etc. Non enim debet, ut a Patribus 414 accepimus, et ipsa ratio docet, in calice Domini aut vinum solum, aut aqua sola offerri; sed utrumque permistum, quia utrumque ex latere ejus in Passione sua profluxisse legitur.» Videsis ibidem complures alios canones, sed quos de necessitate tantum praecepti (ut dicunt) non vero sacramenti fas est exponere.
Si quis tamen pertinacius contendat auctorem verbis allatis sensisse irritum fore sacramentum, si aqua desit in calice (quod tamen nusquam dederimus) [Col. 1133B] non certe solus id asseruerit, ut innuit Pamelius ad epistolam Cypriani Caecilio scribentis; hanc enim illius strophen expendens: Sic vero calix Domini non est aqua sola, neque vinum solum, sic Pullo suffragatur: Hinc verisimilis videtur eorum sententia qui admistionem aquae ita necessariam volunt, ut sine illa irrita sit calicis Domini consecratio, etc. Quam opinionem pluribus suo tempore placuisse docet Petrus Lombardus sub finem dist. 11 lib. IV Sent. Nec praetereundum quod ea de re, eo pariter aevo scribebat Hugo Victorinus Tract. 6 Summae Sentent., capite 9: «Solet quaeri si oblivione vel negligentia aliqua non apponeretur aqua, utrum irritum fieret sacrificium? Sed quia de auctoritate nihil inde habemus, de nostro sensu nihil asserere de his audemus. Hoc tamen dicere possumus quod hujusmodi graviter puniendus esset.» Haec Hugo, quibus declarat nullius decreti praevaricatores fore, qui necessariam, necessitate sacramenti, mistionem [Col. 1133C] aquae censerent.
Et quidem notandum quod Bellarminus ipse, veterum Ecclesiae rituum studiosissimus, probabilem eam censet opinionem, lib. IV, De eucharist., cap. 10. Utrum autem, inquit, sine aqua sacramentum consistere possit, non est adeo certum; communis tamen opinio in partem affirmantem propendet. Scholiastes Summulae poeticae Raymundi, fol. 24, altera pag. circa hunc casum sacerdotes sic instruit: «Si ipse sacerdos nihil inveniat in calice, tunc ipse debet infundere vinum cum aqua. Si tantum inveniat vinum, hoc est dupliciter, vel ante sumptionem corporis Christi, vel post sumptionem; si tantum inveniat vinum ante sumptionem corporis Christi, tunc ipse sacerdos debet infundere aquam, et dicere verba canonis quae pertinent ad consecrationem sanguinis, etc.» Verum in his omnibus, et quae praesertim spectant sacramenta, standum judicio et praxi sanctae matris Ecclesiae apostolicae et Romanae.
[Col. 1133D] Fundantur autem illi auctores in facto Christi Domini Jesu, quem in calice consecrando aquam miscuisse docent praeter alios Jacobus apostolus in liturg. (si illius auctor); Clemens Romanus Constit. apostolic., lib. VIII, cap. 17; Cyprianus citatus; Basilius in liturg.; conc. Carthag. III, can. 24; Theodoretus in diagolo primo: Damascen., lib. IV De fide, cap. 14, et novissime Tridentinum conc., sess. 22, c. 7. Imo praedictum Carthag. conc. addit id Dominum tradidisse; cui tamen verbo, tradidit, quo utitur concilium, si litteraliter esset adhaerendum, nullus jam esset ambigendi locus. Legatur Bernardus epist. 69, et Armacanus lib. IX quaest. Armenicar. qu. 9. etc.
En quid olim hac de re scribebat Petrus Pictor canonicus Sancti Audomari, in carmine manuscripto [Col. 1134A] de sacramento altaris, capitibus seu divis. 10, 11 et 12. [Col. 1133] Ex cod. ms. Corb. exstat in bibliothec. S. Germani a Pratis. .
Verum qualiter a laicis eucharistia sumi deberet, sponsae suae commisit judicio, etc. Observatu digna sententia, et querulis novatorum vocibus abunde respondens; mirabilem in Ecclesia potestatem et auctoritatem circa communem sacramentorum dispositionem (quam pluribus locis docet concilium Trident.) insigniter commendans et praecipuas etiam causas demonstrans, cur populis negatus communiter fuerit calicis usus in sacra mensa. Vide [Col. 1134C] Trident. sess. 13, in decreto prorogationis; sess. 21, per totam, et post canonem 4; sess. 22, sub finem; in decreto super petitione concessionis calicis. Concil. item Constant., sess. 13, etc.
Sed, ut jam superius ad c. 9 tertiae partis observavimus, licet ante tempora Pulli non ita frequens fuisset quoad laicos, communio sub utraque specie; plura tamen ibi diximus quae satis ostendunt non plane sopitum pleraque per loca, illius usum; imo restitutum ad tempus, saltem in Gallia, per canonem concilii Claromontani sub Urbano II, quem etiam ibi produximus: magisque patebit ex iis quae statim sumus allaturi pro communione sub intincto pane, contra quam, ut suo tempore vigentem, acriter invehitur auctor.
Nimirum periculose fieret ut sanguis sub liquida specie multitudini fidelium in Ecclesia divideretur: longe periculosius infirmitatis per parochiam deferretur. Quasdam rationes hic Pullus attingit, cur subtractus [Col. 1134D] fuerit laicis Dominici sanguinis potus. Plures alias scitu dignissimas doctissimus Gerson commemorat Tractatu illo De communione sub utraque specie, quem edidit in concilio Constantiensi cui praesens aderat anno 1417, quas hic etiam recensere non ingratum erit. «Dicunt eorum plurimi ( loquitur de theologis, maxime Parisiensibus in eodem concilio adunatis ) qui super hoc fuerunt congregati, quod consuetudo licite et rationabiliter fuerit introducta de non communicando laicos sub utraque specie, praesertim post multiplicationem fidelium. Et hoc propter evitationem multiplicis periculi, irreverentiae, et scandali circa susceptionem hujusmodi benedicti sacramenti. Primum periculum in effusione; secundum in deportatione de loco ad locum; tertium in vasorum sordidatione, quae deberent esse [Col. 1135A] sacrata, nec passim tractata vel tacta a laicis. Et multo minus deberet vinum consecratum vendi Apothecis, sicut fit apud tales [Col. 1135D] Loquitur de Bohemis. , ut dicitur. Quartum, in barbis longis laicorum. Quintum, in conservatione pro infirmis, quoniam posset acetum in vase generari et ita desineret ibi esse sanguis Christi, nec suscipiendum esset, nec noviter consecrandum sine missa. Et fieri posset quod daretur acetum purum pro sanguine Christi. Addito quod in aestate bibiones aut muscae generarentur, quantum cumque 416 esset vas clausum: quandoque etiam putresceret, aut fieret velut abominabile ad bibendum. Et haec ratio est efficax valde. Et ex alia ratione quando alii multi perbibissent. Et quaeritur in quo vase fieret consecratio tanti vini quantum requireretur in Paschate pro decem aut viginti millibus personarum. Sextum damnum esset in sumptuositate vini, saltem apud multas partes in quibus vix invenitur vinum ad celebrandum, et alibi care comparatur. Esset praeterea periculum in congelatione, [Col. 1135B] etc.» Haec Parisienses referente cancellario suo.
Dubiumque non est, quin si cui, ut facilius insumatur, pervalde infirmato sanguis infunditur, satisfactum sit communioni.
Sic enim Patres concilii Toletani IX statuerunt, ut ii qui prae nimia imbecillitate corpus Christi deglutire non valent, solo sanguinis haustu sint contenti. Idem ejus fere tempore statuerat Paschalis II in epistola ad symmystas suos Cluniacenses, quam ex veteribus ejusdem monasterii membranis erutam refert Baronius in Appendice ad annum 1118, fol. 618 editionis Ticinensis, quam integram infra proferemus. In qua damnans summus pontifex communionem sub intincto pane quae apud Cluniacenses pertinacius invaluerat, et edicens ut unusquisque corpus Christi, et sanguinem sumeret separatim; infirmos tamen et pueros sic excipit: Praeter in parvulis ac omnino infirmis qui panem absorbere non possunt; [Col. 1135C] quibus satis communicari in sanguine. Licet aliter frequentatum, etiam aevo Pulli, saltem apud plerosque scribat Gilbertus Porretanus Pictaviensis antistes in epistola ad Matthaeum Sancti Florentii abbatem, quam publici juris fecit hoc anno D. Lucas Dacherius. Pueri baptizati in solius calicis; et infirmi in solius panis sacramento saepe communicant.
Olim tamen solitum erat infirmis (de sanis mox videbimus) sacro viatico muniendis, porrigere in argenteo cochleari speciem panis consecrati intinctam sanguine, tum propter periculum effusionis; quia sic infirmatis, sanctum calicem admovere, periculosissimum erat, tum ut ad sui consolationem utraque sumerent eucharistiae symbola. Ad quod alludere videtur Isaac Lingonensis, can. 20: Si continuo creditur moriturus, reconcilietur per manus impositionem, et infundatur ori ejus eucharistia.
Id perspicuum est ex cod. ms. monasterii S. Remigii Remensis, in quo agitur de visitatione infirmorum. [Col. 1135D] Ibi enim speciatim notatur quod si vires infirmi ferre possint, alternatim sumat corpus et sanguinem Domini, expressa (ut habetur ibidem) utriusque communionis formula. At si debilior sit, unica tantum exprimitur formula in hunc modum: Corpus et sanguis Domini nostri Jesu Christi custodiat animam tuam in vitam aeternam: quia tunc corpus Domini in sanguine tinctum, infirmo porrigitur in cochleari.
Id voluisse videntur Patres concilii Claromontani sub Urbano II, canone isto, ut a Baronio refertur, tomo II, ex antiquis monumentis Antonii Augustini: Ne quis communicet de altari nisi corpus separatim et sanguinem similiter sumat; nisi per necessitatem et cautelam. Quibus postremis verbis (quae tamen non exstant apud Ordericum Vitalem libro IX, Hist. eccle. ad ann. 1095, qui canonem illum sic retulit: [Col. 1136A] Corpus Dominicum et sanguis Dominicus singulatim accipiantur ) nihil aliud innuitur, quam quod species commistae dari possunt, si adsit necessitas communicandi, et periculum effusionis timeatur, ut fiebat apud Cluniacenses; quodque contingere solebat in aegrotis proxime morituris, quibus utraque communionis symbola flagitantibus, non tutum videbatur aliter praebere, quam simul commista, propter nimiam palati siccitatem, et periculum effusionis: eoque sensu, canonis concilii Turonensis est intelligendus, quem 417 referunt Burchardus, lib. V, cap. 9, et Ivo 2 parte Decreti, cap. 19. Quae tamen sacra oblatio intincta debet esse in sanguine Christi, ut veraciter possit dicere infirmo (presbyter): Corpus et sanguis, etc.
Qua ductus cautela Paschalis II censebat satis esse infirmis ut communicarent in sanguine, quia panem, inquit, absorbere non possunt; ut patet ex ejus Epistola ad suos Cluniacenses, mox citanda. Quos tamen [Col. 1136B] contrarium usum observasse, colligimus ex eorum statutis, de quibus supra. Sic enim capite 26: Ipsum autem Domini corpus in vino aqua permisto intingitur, quo e potato, scilicet ab infirmo ebibit quoque ablutionem calicis, et si potest, ablutionem digitorum Sacerdotis, et adhuc calicis. Si non potest, alius ebibit. Qui ritus, infirmos communicandi utinam hodiernus esset eam ob causam quam affert summus Pontifex supra. In calice illo solum erat hostia, ut paulo supra nominatim exprimitur: sed religionis ergo, et ad majorem cautelam, illum bis terve purificatum volebant. Paulo aliter communionem illam infirmorum expressit vetus poeta noster toties laudatus, fol. 30:
Tamen pleraque per loca panis intinctus porrigitur, quatenus, ut aiunt, et juxta Evangelium, utrumque distribuatur, et res ita securius atque expeditius transigatur. Verum et Christus aliter fecit, et id mutari, auctoritas Romana obnixe interdicit. Hujus communionis sub intincto pane, id est commista specie Panis consecrati cum specie vini item consecrati [Col. 1137A] quam hic graviter reprehendit auctor, ut quae passim obtinuisset suo tempore, meminit Hugo Victorinus (sed cum repudio) in Summa sent., tract. 6, cap. 9, parte VIII De sacrament., lib. II, cap. 4, et lib. II De officiis Ecclesiast. cap. 11, ac etiam in tract. de Speculo Eccles., cap. 7. Et post eum Magister sent., lib. IV, dist. 11, § ultimo. Humbertus item cardinalis contra Calumniatores Graecorum, apud quos intinctionem illam panis eucharistici vigere scribit, et iisdem ferme verbis ac Pullus perstringit. Reprobatum etiam illius usum a Patribus concilii cujusdam Anglicani celebrati anno 1175 testatur Gervasius 418 in Chronico ad annum citatum; patetque ex canone 15, quem cum aliis refert.
Ubique autem allegat Hugo auctoritatem Julii papae quae habetur De consecrat. dist. 2, cap. Cum omne, ex epistola ejusdem ad episcopos Aegypti; quam cum vere germanum sedis apostolicae partum agnoverint omnes saeculi duodecimi scriptores, Pullus, [Col. 1137B] Hugo, Gratianus, Lombardus, etc., non mirum si communionem illam in intincto pane, ab Ecclesia Romana obnixe interdictam scripserint. Sed decretalem illam Julii, ut et ejus praedecessorum plurimas, suspectae fidei esse, jam supra monuimus, nimirum ab Isidoro Mercatore confictas, et temere satis (pace Gratiani dixerim) Corpori canonum insertas.
Hujus autem madidae eucharistiae, uti vocat concilium Brachar. III, can. 1, ritum et praxim diu viguisse, et in plerisque locis ad usque tempora Pulli perseverasse, non solus asseruerit ille, testis oculatus, sed et plures alii, aut antecessores, aut paucis suppares. Ut Joannes Abrincatensis episcopus in opusculo suo De officiis ecclesiasticis, quod ad Maurilium archiepiscopum Rothomagensem misit circa annum Christi 1072, in quo communionis illius in intincto pane ritum et morem sic describit. «Sacerdos corpus Domini tripliciter dividit,» et post pauca: [Col. 1137C] «Tertiam sacerdos aut unus ministrorum accipiat; non autem intincto pane; sed juxta definitionem Toletani concilii, seorsum corpore, seorsum sanguine sacerdos communicet. Excepto populo, quem intincto pane, non auctoritate, sed summa necessitate timoris sanguinis Christi effusionis, permittitur communicare.» Loco concilii Tolet. cujus canon ille non exstat, legendum videretur, concilii Bracar. III, can. 1.
[Col. 1137D] Vivebat adhuc Uldaricus ineunte saeculo XII. Vivente Pullo, plurimum apud Cluniacenses invaluerat haec consuetudo sacrum panem intingendi; licet illi fateantur verbis expressis esse contra usum aliarum Ecclesiarum. S. Uldaricus lib. II Consuetudinum illius monasterii cap. 38, quod est De sacerdote hebdomadario, intinctionis illius ritum delineat. Quia tamen res illa scitu dignissima est, et in eo capite plura leguntur quae avitum ordinis nostri splendorem in rebus quae divinum spectant cultum, maxime commendant; tum etiam quia codex nondum est impressus, non ingratum erit rem altius inchoavisse. [Col. 1137D] Sic autem pag. 72 nostri codicis:
«Subdiaconus portat hostias ad diaconum secus altare stantem, et se operientem, ut de omnibus tres, quas voluerit, eligat ad consecrandum. Propter quod dimissa patena cum hostiis super altare, vinum, quod oblatum est, funditur ab ipso quoque diacono in alterum calicem, tantumque relinquit quod sufficiat ad consecrationem. Ad quod tamen ipse non miscet aquam, quia ipsi nec vinum, nec [Col. 1137D] Loquitur forte de nondum sacris initiato, sed tantum subdiaconi vices agente, cui sacrae supellectilis [Col. 1138D] tactus non aquae infusio permitti solet. aquam licet infundere, sed allatam ampullam aquae cum calice, dat diacono ut ille misceat. Dat linteolum ut calix deforis tergatur diligenter, ne forte quid vini vel aquae exterius remaneat, et consecratum pereat.
Hac vice non cavet digitos diaconus (quorum supra memini) disjungere, quia hostias jam posuit quas [Col. 1138A] erat positurus. Et sic tandem calice super altari posito, subdiaconus cum patena et ampulla revertens, patenam hostiis refertam ponit super armariolum, et ampullam in locum quo solet servari. Accipit aliam patenam argenteam intra scutellam auream reconditam, et tergit studiose cum panno candidissimo prope armariolum propter hoc ipsum jugiter pendente; et postea cum linteolo honeste et reverenter involvit. Sacerdos interim calicem et hostiam incensans, facit cum incenso super ambo tres cruces, et unum quasi circuitum. Incensat quoque contra utraque altaris cornua dextrum et sinistrum, quantum extendere potest manum, pedibus tamen junctis. Cum autem sacerdos dixerit ante praefationem, 419 Per omnia saecula saeculorum, diaconus retro stat post sacerdotem, et subdiaconus post diaconum, sursum tenens patenam, ita, ut supra dictum est, coopertam. Stant autem erecti usque dum ad hoc ventum fuerit ut cantetur Sanctus: postea inclinati est debent et ad orationem intenti, usque dum per [Col. 1138B] sacerdotem Dominica oratio sit finita. Notat tamen diaconus quando sacerdos inter canonem se inclinaverit, et iterum lavat quatuor digitos praefatos. Post Dominicam orationem accipit a subdiacono patenam, daturus sacerdoti; propter quod tamen digitos non disjungit quando calicem simul cum sacerdote levat. Sacerdos autem ponit patenam ad pedes calicis, et postquam fregerit hostiam, unam portiunculam (ut mos est generalis) mittit in calicem, duas super patenam, et cum corporalibus tegit utramque. Prius autem super ipsum calicem digitos diligenter excutit, ne quid forte inter frangendum de corpore Domini adhaeserit. Quibus tamen adhuc cum omni studio clausis, et ad pectus applicatis, primum diacono et subdiacono dat pacem, et postea descendit iterum propter ipsam pacem, contra fratres.
«Interim diaconus duas hostias frangit et dividit, quas sacerdos non divisit, et subdiaconus patenam ad calicem pertinentem, super armariolum reportat, [Col. 1138C] et simul cum linteolo ponit super altare; et postea stat inclinis ad supplicationem, et ad dextrum cornu altaris, usque dum redeat sacerdos. Qui rediens, portiunculam Dominici corporis, quam sumpturus est, intingit sanguine, et sic sumit eam.
«Unus de servitoribus illis, quorum supra memini, tollit de armario scutellam, et allatam tenet super reclinatorium [Col. 1138D] Exstabat adhuc Cluniaci, cum vix decennis ibi degerem, monachus, anno scilicet 1632. quod est, puto, propter hoc maxime factum inter duas ciborii columnas. Super scutellam diaconus mittit patenam, super quam est corpus Domini divisum. Calicem quoque cum sanguine dat subdiacono intrinsecus stanti inter reclinatorium et altare, qui tenebit eum etiam reclinem quam conjunctius poterit contra scutellam. Communicat primus decanus, et post eum alii omnes forinsecus accedentes, et praeter illos qui in albis sunt, antequam communicent veniam petentes. Debent autem singuli scutellae ita se adjungere, ut si forte inter sumendum aliquando corpus Domini, [Col. 1138D] vel de ore sumentis, vel de manu ministrantis lapsum fuerit, non cadere possit nisi rursus in scutella.
«Quantis autem ipsum corpus sacerdos dederit, singulis sanguinem prius intingit, quanquam sit contra usum aliarum Ecclesiarum; quia quidam, maxime novitii nostri adeo sunt rudes, ut si sanguinem ita separatim reciperent, non remaneret ut non magnam aliquando negligentiam incurrerent.
«Communicatis autem omnibus qui voluerint, et novissime subdiacono, et illo (si videtur) qui tenet scutellam, cooperitur ipsa scutella, et ille a quo tenetur non se movet a loco, quousque sacerdos sanguinem sumat, et vinum quo postea sanguinem lavat. Subdiaconus accipit a sacerdote calicem, et [Col. 1139A] diacono patenam calicis ab altari simul cum corporali levatam; et tam ille quam qui tenet scutellam, ambo accedunt retro stare post sacerdotem: qui cum calice, retro dextrum cornu altaris; qui cum scutella, contra sinistrum. Verum contra ipsos venientes totus conventus pro reverentia Dominici corporis et sanguinis, veniam petit.
«Servitor qui adhuc superest, accedit cum altero calice extra reclinatorium, ut sacerdos super eum cum vino lavet digitos quibus corpus Dominicum tractavit, (sicut et diaconus mox ut communicavit et antequam corporalia explicaret). Et hoc vinum iterum sacerdos ebibit, quod 420 secundo servitor infundit, ut ille calix utrinque abluatur. Ille autem qui portat candelabrum postquam sacerdos a pace redierit, sursum hoc tenet sublevatum, nec prius deponit quam post communionem prima collecta inchoaverit finiri. Mox etiam patena simul cum calice ad armariolum reportatur, ubi quantumlibet [Col. 1139D] Mira, circa res divisas, circumspectio. [Col. 1139B] sit clara dies, tamen cum candela utrumque diligentissime consideratur a subdiacono et alio servitore, si quid forte vel minutissimum remanserit de corpore Domini. Et si quid viderit remansisse, non tanget manu, sed lingua tantum levat, et sumit, etc.» Hactenus codex manuscriptus.
Hanc tamen madidae speciei communionem, quam ipse monachus frequentaverat olim, improbans Paschalis II scripsit ad Pontium Cluniacensium abbatem, ut ab ea desisterent, et communicaturi, corpus et sanguinem separatim sumerent. Epistolam ejus, de qua jam supra, integram damus.
«PASCHALIS episcopus, servus servorum Dei, charissimo filio suo PONTIO Cluniacensi abbati, salutem et apostolicam benedictionem.
«Scribens ad Caecilium beatus Cyprianus ait: Quando aliquid Deo inspirante et mandante praecipitur, necesse est Domino servus fidelis obtemperet, excusatus apud omnes quod nihil sibi arroganter assumat. Nec aliud fiat a nobis, quam quod pro nobis [Col. 1139C] Dominus prior fecit. Igitur in sumendo corpore et sanguine Domini, juxta eumdem Cyprianum, Dominica traditio servetur; nec ab eo quod Christus magister et praecepit et gessit, humana et novella institutione discedatur. Novimus enim per se panem, per se vinum ab ipso Domino traditum. Quem morem sic semper in sancta Ecclesia conservandum docemus ac praecipimus. Praeter in parvulis ac omnimo infirmis qui panem absorbere non possunt: quibus satis communicari in sanguine. »
Modus sumendae communionis intinctae talis erat apud Graecos (etiam tempore auctoris, ut colligitur ex Humberto cardinali in tractatu contra Graecorum calumnias) ut primo oblationem lancea ferrea inciderent in formam crucis, et in calice cum Christi sanguine miscerent, deinde cum cochleari singulis astantibus particulas sic madidas porrigerent. Cujus cochlearis meminit Severus Alexandrinus patriarcha De ordine oblationis: «Detegit operculum mysteriorum, [Col. 1139D] ponitque patenam in latere sinistro, calicem autem in dextro latere, et corporale, et cochlear cum patena. »
In quibusdam aliis Ecclesiis, non populus, sed soli ministri altaris, aut etiam solus subdiaconus, communicabant cum intincto pane. Planum fit illud ex missae ordine quem in bibliotheca Palatina detectum, publicae luci reddidit Matthias Illyricus. In quo sic legitur: Calicem vero cum sacrosancta commistione dando unicuique ministrorum, dicat: Perceptio corporis et sanguinis Domini, etc. Ad quae verba notat Menardus noster pag. 302 Observationum suarum in sacramentarium S. Gregorii: Notandum secundo in hac Illyrici missa non dari tantum sanguinem presbyteris et diaconis, sed corpori Christi commistum. Idque conformiter ad eum ritum Romanae Ecclesiae quem 131 annis post Pullum observabat, [Col. 1140A] et adhuc hodie ex parte retinet dum papa solemniter celebrat: ut videre est in rationali divinorum officiorum Durandi cap. 54. Cum enim summus pontifex ad communionem pervenit, relinquit altare et propriam sedem repetit, ad quem diaconus sacram hostiam cum patena, et subdiaconus calicem deferunt: ubi ab eo divisa tres in partes hostia, unam reverenter sumit, alteram diacono porrigit; tertiam vero in calicem immittit, quam subdiaconus (postquam papa partem pretiosi sanguinis hausit sacro cum pugillari seu argentea ac deaurata fistula) cum residuo sanguinis intinctam, pariter sumit. Quod etiam apud nostros in usu fuisse, discimus ex Rituali Ratoldi Abbatis 421 Corbeiensis in Gallia. « Et Episcopus communicet presbyteros et diaconos cum osculo pacis, sicco tamen sacrificio; et subdiaconos misto sacrificio; et diaconi, et presbyteri summatim gustent cum calice (tenente subdiacono) de ipso sanguine.»
[Col. 1140B] Hujuscemodi sacri panis intinctionem quoad clericos sacerdotes, nulla jam (quod sciamus) Galliarum Ecclesia frequentat, praeter regalem illam totoque celeberrimam orbe, monasterii S. Dionysii prope Parisios, ordinis S. Benedicti et congregationis S. Mauri; in qua diaconus et subdiaconus (uter, non interest) qui calicis usu potiuntur, relictam a celebrante sacratissimae hostiae particulam, argenteo pugillari sibi attrahunt ad os, antequam pretiosum sanguinem sugant alternatim, ut pluries egimus et vidimus. Cluniaci vero, ubi iterum talis usus calicis, sumit eam sacerdos more caeterorum, sed prius eductam e calice cum extrema parte pugillaris seu fistulae; nisi a quindecim annis, ministri altaris Dionysianos fuerint imitati.
Caeterum ex allatis superius, maxime ex epistola Paschalis papae ad Cluniacenses, duo liceat advertere, ut stemus promissis. Primum communionem sub utraque specie, etiam sigillatim sumptis, saeculo Pulli constanter satis viguisse. Unde Baronius post [Col. 1140C] praedictam epistolam: Sed quod nec sic cessaretur ab usu interdictae intinctionis, communionem sub una tantum specie panis, sancta frequentare postea coepit Ecclesia. Illudque manifestum fit alia ratione quam adducunt Cluniacenses et Joannes Abrincatensis supra, ut panem intinctum porrigerent; ne scilicet plebs rudis et incomposita sacrum liquorem effunderet, quae ratio nihil obtineret, si tunc negatus communiter laicis fuisset calicis usus, quem tamen postea, melioribus ducta consiliis Ecclesia, non ministrandum amplius, declaravit.
Alterum est, eo tempore ipsos etiam infantes communicasse, sed nonnisi in sanguine, ut monet S. pontifex citata epistola. Ad quae conformiter Hugo Victorinus eruditionis theologicae de sacramentis, cap. 20, vel Robertus Paululus, Ambianensis canonicus, cujus nomine inscriptus etiam liber ille in ms. codice bibliothecae S. Germani a Pratis. «Si sine periculo fierit potest, juxta primariam Ecclesiae [Col. 1140D] institutionem, sacramentum eucharistiae in specie sanguinis est tradendum pueris. Unde ignorantia presbyterorum adhuc formam retinens, sed non rem, dat eis loco sanguinis vinum; quod penitus supervacuum arbitrarer, si sine scandalo simplicium dimitti posset. Si autem in reservando sanguinem Christi, vel ministrando pueris, immineat periculum, potius supersedendum videtur.» Haec illi.
Aliter voluit poeta noster Summularius, qui supra. Nam pueris nonnisi saltem septennibus, dum rationis discrimina norunt, et adhuc si mors immineat, ministrandum esse viaticum censet, sic fol. 29:
Et quidem ita mihi videtur. Modeste Pullus veritati suffragium praebet, non nescius quosdam sui saeculi, catholicos inter et scientiae fama reverendos, contrarium docuisse; ut Magistrum IV, Sent. dist. 13; Petrum Pictaviens. ejus discip. parte V, c. 13, et Hugonem Victorinum in Summa tract. 6, cap. 9: «Aliis videtur quod nec manifesti haeretici conficiunt. Nullus enim in ipsa consecratione 422 dicit, Offero, sed, offerimus, ex persona totius Ecclesiae. Cum autem alia sacramenta extra Ecclesiam possint fieri; hoc nunquam extra: et istis magis videtur assentiendum.» Inquit Hugo. De sacramento etiam poenitentiae, quidam alii docuere schismaticos et haereticos, illius administros esse non posse; quorum errorem notat suoque pumice tergit [Col. 1141B] Bernardus, ser. 66 in Cantica, perstringens haereticos illos, qui sub apostolicorum nomine, variis erroribus suo tempore Galliam miscuere. Nec dubium quin et ipsi Abaelardo saniora persuaserit, a quo veritatis testimonium elicuit in Apologia ejus, in qua agnoscit tam indignis quam dignis episcopis, quandiu eos patitur Ecclesia, ligandi et solvendi potestatem competere. Impegerant olim in hunc lapidem Donatistae et Luceferiani, ut de prioribus Augustinus et de posterioribus Hieronymus perhibent in libris contra eos nominatim editis. Quorum patrocinium suscepere postea Waldenses, ut scribit Antoninus parte IV, titulo 11, cap. 7, § 2; Joannes Wiclef, ut patet ex concilio Constant., sess. 8, et tandem Novatorum grex faeculentus.
Quae ergo ratio exigit, ut more Quadragesima insolito, die passionem Domini antecedente, post prandium, [Col. 1141C] quasi Dominum secuti coenemus, et azymos panes, si facultas datur, simul cum vino insumamus, etc. Morem hunc in pluribus monasteriis hucusque vigentem, aegre ferebat suo tempore Pullus, et acrius solito perstringit viros ecclesiasticos et regulares (nam laicorum pauci, ut monet, isthaec frequentabant) quibus in Coena Domini familiares admodum erant hi biberes, utpote quod frangerent jejunium una tantum refectione tunc transigendum: et quod etiam Judaicis ritibus, tali consuetudine plus aequo indulgere viderentur.
Solitum autem tunc temporis erat apud monachos, et clericos ac canonicos qui nondum a convictu desciverant, ut feria quinta in Coena Domini, post pomeridianam pedum lotionem quae fiebat in capitulo ab episcopo et abbate, irent in refectorium; ubi vino ritu solemni benedicto, diacono ex exedra lectionem Evangelii illius diei praecinente, cunctisque per ordinem residentibus, officiales mensae, placentas, [Col. 1141D] azymos panes, aut (nostris praesertim temporibus) bellaria saccaro condita, frustatim ac sobrie distribuebant, ipseque episcopus, abbas aut decanus, merum singulis propinabant. Quem ritum ad annum usque millesimum sexcentesimum trigesimum tertium in abbatia Cluniacensi perdurasse, meque, sed impubem adhuc, dapibus illis pluries refectum, sufficiens testor. Quod etiam in pluribus aliis celeberrimis Galliae monasteriis diu viguit, aemulo certe amicae consuetudinis incentivo, sed quae nunc passim emoritur, ex quo feliciter illuxit Benedictino ordini in Gallia, congregatio Sancti Mauri.
Introductum autem morem illum a patribus concilii Aquisgranensis, sed piam ob causam, conjicere licet ex canone 23 et 24. Nam in posteriori monent Patres ut mandatum post Coenam fiat. In priori vero, ut in Coena Domini pedes fratrum, si valet, abbas lavet et osculetur, et poculum porrigat. Sed cautum sanitati volentes posteriores monachi, ne potus [Col. 1142A] noceret, panes illos azymos (de quibus auctor) aut simile quid adjecerunt praeter mentem concilii. In antiquis enim consuetudinibus monasterii Floriacensis, impressis Lugduni 1605, in pag. 398 et seq. in quibus agitur de Coena Domini, ne frangerent jejunium, panes illi azymi fratribus apponebantur in prandio: nam sic praescribitur: Post missam, cum omnes in choro adunati fuerint, et dominus abbas advenerit, ibunt in refectorium ut celebrent coenam. Primum ibunt pueri cum magistris; 423 postea domnus abbas; deinde priores, ad ultimum novitii. Distribuunturque a fratre qui pistoribus praeest, panes azymi fratribus. Refectorarius debet praevidisse ut antequam conventus veniat, in singulorum scyphis vinum propinet. Pagina vero 400, ubi de lotione pedum seu mandato fit mentio, solius vini fit libatio juxta statutum concilii: Post mandatum, offerat in refectorio abbas potum singulis fratribus, osculando eis manum, etiam infantibus. Hujuscemodi [Col. 1142B] videas apud Lanfrancum Cantuariensem metropolitanum in decretis pro ordine S. Benedicti, quae (ut ibi ex titulo codicis ms. Ecclesiae Cantuariensis praenotatur) monachi tum in monasteriis, tum etiam in cathedralibus ecclesiis quibus praeerant, observare debebant. Ibi enim sectione quarta primi capitis, ritum illum pluribus describens Lanfrancus, vinum solum indulget. Ut hinc opinari liceat (quandoquidem potus non frangit jejunium) auctorem hic, non monachos tunc temporis sanctissimis legibus adhaerentes sugillasse; sed eos solum qui jam ad potum adjecerant azymos, bellaria, placentulas aut id genus orbiculatas quisquilias tertiae mensae. Prioribus enim sic cavet: Clericorum pars maxima morem hunc non servant, conventusque religiosissimi evitant: quales tunc aetatis plurimi nostrum in Anglia, qui sub Lanfranco et Anselmo florebant, et ii praesertim qui in octo episcopalibus ecclesiis, vices canonicorum obibant, ut supra retulimus ex Roberto de Monte.
[Col. 1142C] Et quidem per antiquissimos canones prohibebatur illa jejunii solutio in Coena Domini. Ut concilio Laodicen. cap. 50: Non oportet in Quadragesima quinta feria ultimae hebdomadae jejunium dissolvi, et totam Quadragesimam inhonorari, etc. Et apud Gratian. De cons., dist. 3, cap.: Non liceat quinta feria novissimae septimanae jejunium solvere, et omnem exhonorari Quadragesimam; sed sincere abstinentes totam Quadragesimam peragere.
Caeterum in gratiam eorum quibus opera B. Lanfranci, paucis tantum abhinc annis edita, vix nota sunt, placet superioris caeremoniae modum hic describere ex vetustissimo et tinearum ac blattarum jurgiis pene vastato codice monasterii Floriacensis ad Ligerim; qui calamum et oculos Joannis a Bosco fugisse videtur. Fol. 31 et seqq. sic habetur: «Diaconus, accepta benedictione a domno abbate sub silentio, lectionem inchoat ab [Col. 1142D] eo loco, Ante diem festum. Cum autem ventum fuerit ad locum, Qui diligit me, domnus abbas significat priori ut eat percussum tabulam. Cum audierit, Surgite eamus hinc, percutit tabulam; quam cum audierint, surgunt omnes, et praeeunte Diacono cum processione, sicut in capitulum venerunt, vadunt in refectorium, sicut in Sabbato fit ad charitatem. Tunc priore in loco abbatis sedente, domnus abbas, et qui cum eo pedes lavit, in refectorium ingressi, accipiunt vitrea vasa pigmento plena, et portant ad gradum sicut mos est. Refectorarius vero percutit tabulam suam paulatim, donec ad gradum perveniant. Omnes dicunt Benedicite sub silentio, et sacerdos surgens, elevata manu facit benedictionem sub silentio. Et tunc D. abbas priori porrigit phialam osculans ei manum. Deinde dat omnibus ex una parte et sociis ejus ex altera parte, osculando manum omnibus et cui porrigunt . . . . . . . surgendo accipiunt, offerentibus in aliis phialis cuique eorum [Col. 1143A] potum, ipsis qui adjutores fuerunt ad pedes lavandos.
«Quod postquam omnibus fecerint, etiam infantibus, D. abbas solus cum sibi ministrantibus venit ad gradum ubi diaconus cum servitoribus suis legit, et apportatis ab aliis fratribus scyphis diaconi et eorumdem servitorum, porrigit phialam osculans eis manum: sed non [nonnisi] usque ad finem lectionis bibunt. Scyphos vero ad mensam abbatis reportant 424 illi qui detulerunt. Deinde domnus abbas, et alius qui cum eo de potu servivit, et ille qui manus osculatus est, facto ante et retro [Col. 1143] Ante et retro id est reverentia ut videre est in Decretis Lanfranci, et in Consuetudinibus Cluniacensibus. ad gradum, eant ad sedes suas, assurgentibus omnibus post factum ante et retro, donec D. abbas consideat. Prior vero retrahit se ad alteram partem, remanens ad ipsam mensam juxta D. abbatem. Alii autem duo qui D. abbati et ejus adjutoribus dicti sunt lavisse pedes, surgentes offerunt illi potum et sociis ejus, osculantes eis manum. Consummato igitur sermone, domnus abbas percutit ictulum unum in tabula, et [Col. 1143B] diaconus defert stolam complicatam, etc, et considentes bibunt; etc.» Hucusque codex manuscriptus, nec aliter fere Lanfrancus; quique mos studiose perseveravit apud Cluniacenses usque ad annum supra citatum, si tragemata, quibus delectabantur, aut placentas vel azymos, quibus alii, semoveas.
Certum est autem hos biberes (non admisto alio cujusque generis obsonio) permissos fuisse, praesertim in diebus jejunii, ad solam sitim levandam, quae tunc solet ardentior esse, apud eos maxime viros ecclesiasticos et regulares quibus supra jejunantium laborem, jugis adhuc incumbit psalmodiae cantus. Cui naturae necessitati pia moderatione provisum volentes Ecclesiae praelati, illibato tamen jejunii vigore, potus illos excoenales indulgebant. Cujus consuetudinis plurima legimus exempla in antiquis Ecclesiarum monimentis, quaeque adhuc hodie viget in hac antiquissima Sancti Petri Vivi Senonensis abbatia Benedictini ordinis, (ubi ista scribimus) cum ad [Col. 1143C] ejus Ecclesiam pro Vesperis decantandis accedit celeberrimus canonicorum coetus metropolitanae et primatialis ecclesiae, in profestis SS. apostolorum Petri et Pauli, sancti Remigii Remensis, ac beatissimi Senonum protopraesulis et martyris, nec non Galliarum apostoli Saviniani, qui in eadem Sancti Petri Ecclesia requiescit. Vesperis enim ab iisdem venerabilibus canonicis solemniter decantatis, intrant omnes in monasterii claustrum, ac sedentibus hinc inde, tum ad oram sacrarii et capituli, tum in suppedaneo perystilii, ipsoque monasterii superiore, aut eo qui vices illius gerit, ad dexteram praecentoris, aut eorum primariae dignitatis prope ostium praedicti sacrarii, pariter sedente; praesentantur in scyphis vitreis vina triplicis generis seu coloris, (album scilicet, rubrum, et tertium coloris paulo defaecatioris) a parochis ecclesiarum ab illo coenobio dependentium; qui genuflexi coram superiore monasterii, praecinunt V. Benedicite; et choro, aemula modulatione, [Col. 1143D] Dominus respondente, benedicit ille singulari ad unumquodque vinum benedictione. Statimque illud praelibant aut exhauriunt omnes tum canonici, tum clerici, alternatim scyphos propinantibus parochis illis, et aliis inferioris chori ministris. Sed ne frangatur jejunium, quod in vigilia sancti Petri religiossimum est, tum etiam in gratiam antiquitatis cui semper studuit nobilissimum illud canonicorum collegium; nec placentas, nec tragemata, nec azymos panes (ut alii supra, quos perstringit Pullus), adjiciunt solo potu contenti: quod hic ideo duximus adnotandum ut ab ejus censura reddantur immunes.
Et ego jejunaturum, bis in die edere, rationem non puto. Necdum enim excoenium illud, seu tenuis serotinae mensae apparatus (quem quidam coenulam collationem alii vocitant) in jejunia Christianorum, [Col. 1144A] irrepserat, quo religiosissimae eorum observationi fraus aliqua coepit invehi, ut proinde cibus qui nonnisi sub vesperam apponebatur, jam ad meridiem sumeretur, anticipato prius vespertinae synaxeos cursu, ut eo saltem ecclesiasticae consuetudini consuleretur. Quod autem tunc temporis in diebus jejuniorum, maxime Quadragesimalium, ad Vesperam tantum reficerentur fideles, scribit 425 Bernardus fer. 3 in Quadragesima: Hactenus, inquit, usque ad nonam jejunavimus soli; nunc usque ad vesperam jejunabunt nobiscum universi, reges et principes, clerus et populus, nobiles et ignobiles, simul in unum dives et pauper. Et Petrus Bles. serm. 11: In Quadragesima etiam usque post nonam differtur missale officium, ut etiam usque post vesperas refectio differatur. Quod apud monachos, et etiam canonicos Hiberniae qui tunc erant convictores, in usu fuisse singulis diebus praeter Dominicam festosque dies testatur Ratramnus Corbeiae Gallicae [Col. 1144B] monachus, in tractatu suo contra Graecos, nondum edito: «Scotorum natio Hiberniam insulam inhabitans consuetudinem habet per monasteria monachorum seu canonicorum vel quorumcunque religiosorum, omni tempore praeter Dominicam festosque dies, jejunare, nec nisi vel ad nonam vel ad vesperam corpori cibum indulgere: ad nonam quidem aestivis; ad Vesperam vero diebus hiemalibus.»
Licet S. Thomas centum triginta annis, aut circiter, Pullo posterior, scribat solvi solitum fuisse jejunium circa horam nonam, ex populi consuetudine 2, II., q. 157, a. 7. Nec ille tamen, nec alii, coenulae mentionem faciunt. Quare merito scripsit Bellarminus, tract. De jejunio, cap. 3: «Usum jejunia solvendi circa meridiem, et coenulam sumendi sub noctem, ab Ecclesia non imperari, sed tolerari. Neque deesse inter Catholicos qui unica tantum refectione contenti, nihil omnino cibi degustent, nisi vel hora nona, vel sub vesperam.» Quibus sic [Col. 1144C] gratulatur et subscribit: «Quamvis probabilem causam suae consuetudinis habeant qui jejunium solvunt hora sexta, tamen fatendum est melius illos facere qui more veteri, non ante horam nonam, et in Quadragesima non ante vesperam, cibum capiunt.» Nona hora est nostra pomeridiana tertia, et vespera seu solis occasus in verno tempore, nostra est sexta. Facessant igitur avitae consuetudinis osores, quibus nauseam parit, utpote jam saturis, laudatissima quorumdam nostrae aetatis praxis, qui quadragesimali tempore et similium jejuniorum diebus, nihil cibi prorsus degustant, nisi vergente ad occasum sole. Quae tamen sic dicta sunto, ut in contrarium morem nihil temere pronuntiatum velimus.
Sicut sexta feria cum jejunii diebus, carnes edere minime jam licet. Quibus innuere videtur arbitrarium olim fuisse nec illicitum carnium esum illis diebus, quamvis tunc immobiles persisterent jejunii [Col. 1144D] leges. Quae Pulli sententia non mediocriter arridebit plurium recentiorum votis, praesertim doctissimi viri Joannis de Launoy, qui tractatu peculiari tuetur abstinentiam a carnibus non sic essentialem esse ecclesiastico jejunio, puta quadragesimali, ut cum in ea legitimas ob causas dispensant praelati, statim ideo supersedendum sit jejunio. Et quidem certum est ecclesiam, saltem plerisque in locis plura mutasse circa delectum ciborum in jejuniis, quae minoris non erant momenti quam ipsa carnium abstinentia, illaesa tamen ubique jejuniorum observantia: Ex quibus conjicias, si nunc etiam licitus esset carnium esus in illis diebus, non ideo tamen proscriptum iri sanctissimum jejunii cultum. Ipse mos hodiernus anticipandae comestionis sex horis citius, illud excoenium seu serotina collatio [Col. 1145A] aut coenula; indulgentia vini, lacticiniorum usus modernus, et id genus alia a quibus religiosissime cavebant veteres Christiani, non officiunt quin adhuc in Ecclesia vigeant jejuniorum solemnia; quibus ut nihil antiquius, sic nec religiosius invenitur; ut proinde non aegre in illius scriptoris vota concesserim, parem scilicet esse de carnium esu rationem, si ob generalem ciborum quadragesimalium penuriam licitus foret ex Ecclesiae consensu. Suadent 426 illud quaedam sanctorum exempla, quibus ad juris apices jejunii legem observantibus, familiaris nonnunquam fuit carnium comestio, ut ipsi Spiridioni sanctissimo viro, qui hospiti cuidam ad se venienti, carnes suillas apponi jussit in Quadragesima. Quibus coctis, inquit Sozomenus, lib. I Histor., cap. 11, hospitem fecit secum accumbere, deque carnibus appositis comedere coepit. Hortatur hospitem ut ipsum imitetur. Qui cum illud facere recusaret, diceretque se Christianum esse, hanc ob causam, inquit Spiridion, [Col. 1145B] minus recusare debere. Nam omnia munda mundis, sacrae Scripturae pronuntiant. Ubi notandum, si generali decreto indicta tunc fuisset a carnibus abstinentia, nequaquam iis usum Spiridionem contra canones Ecclesiae quorum observantissimus erat, minus etiam provocasset hospitem ad prohibitum a Patribus esum, si ubique Ecclesiarum stetisset illa prohibitio; nec (quod mihi rei momentum est) Scripturae signaculo suam obsignasset sententiam, si jam apud omnes jejunaturos obtinuisset delectus ille ciborum, qui postea generali consensione populorum exceptus est. Tunc autem variae et arbitrio tenus erant jejunantium leges, modo in id conspirarent omnes ut illibatus subsisteret jejunii cultus, qui potissimum in unica, per diem, corporis refectione, eaque sobrie sumpta consistit, quamvis fatendum sit nonnisi paucissimos, et adhuc cum aliis egerent cibis, carnes adhibuisse. Hanc autem diversam jejunantium praxim pluribus ostendit Epiphanius in expositione fidei catholicae quae habetur [Col. 1145C] ad calcem librorum adversus haereses, et post eum Socrates libro V Histor., cap. 21.
«Quinetiam non de numero dierum quadragesimalium solum discrepant, verum etiam de abstinentia a cibis variam sequuntur rationem. Nam alii omnino ab omni animantium genere abstinent; alii inter animantia pisces solos comedunt; alii cum piscibus volucres etiam manducant, easque ex aqua, ut est apud Moysen, nasci asserunt; alii a fructibus, duris integumentis involutis, et ab ovis temperant; alii arido pane solo vescuntur; alii ne illo quidem. Sunt qui cum ad horam nonam jejunaverint, variis ciborum generibus utuntur. Alia ratione apud alias gentes jejunatur; cujus rei sunt causae prope infinitae. Ac quoniam nemo de ea praeceptum litterarum monimentis proditum potest ostendere; perspicuum est apostolos liberam potestatem in eadem cujusque menti et arbitrio permisisse, ut quisque nec metu nec necessitate inductus quod bonum sit ageret. [Col. 1145D] Hanc disparem jejuniorum rationem in Ecclesia esse cognoscimus.» Quae eadem fere habet Ratramnus supra lib. IV operis sui contra Graecos, nisi quod magis ad mentem auctoris addit quod plures sic jejunantes sine diseretione ciborum reficiuntur.
Nec porro indictam ab Ecclesia suo tempore fuisse abstinentiam a carnibus, sic colligi videtur ex Theodoreto, lib. V haeret fabul., cap. 29: Abstinentiam autem a vino esuque carnium, et reliquam continentiam, non similiter ac haeretici amplectitur Ecclesia. Hi enim ab his tanquam abominandis abstinere praecipiunt; Ecclesia vero de his nihil praecipit. Neque enim horum usum interdicit, etc. Quod probat ex Apostoli verbis superius etiam recensitis a Spiridione. Sed postea pluribus canonibus abstinentiam illam a carnibus et delectum ciborum sanxit; quam legem ideo inter ecclesiasticas, non apostolicas constitutiones annumeravit facultas theologiae Parisiensis in articulis quos circa quaedam dogmata Christianae [Col. 1146A] religionis superiori saeculo controversa edidit: Constitutiones ecclesiasticae, ut de jejunio, de delectu ciborum, de abstinentia a carnibus, aliisque multis, vere obligant in foro conscientiae.
Nec praetereundum plus aequo Pullinis verbis Erasmum favisse in epistola ad episcopum Basileensem: Paululum, inquit, irrepsit consuetudo quae diem Veneris pisculentum nobis reddidit. Deinde ubi hoc successit, 427 adjuncta est sabbati dies: nunc etiam Mercurii periclitatur; ob idque genus observatiunculas videmus homines affligi, et denique mori, sibique Christianos videri, cum sint Judaei. Vide cap.: Jejunia, et cap.: De esu, De cons., dist. 3 ad quod ultimum notat Glossa: De quarta feria est consilium; de sexta praeceptum.
De abstinentia vero a carnibus in die Sabbati tacet Pullus, quod suo tempore nondum indicta fuisset, nec ubique locorum observata; sed arbitraria tantum, aut solo consuetudinis jure in quibusdam [Col. 1146B] dioecesibus recepta. Exstat quidem canon synodi Romanae sub Gregorio VII, cap. 8, de quo Gratianus De consecrat., dist. 5, cap. 31, quo fideles admonentur a carnibus abstinere diebus Sabbati; sed ut notat ibidem Glossa, pontificis consilium est, non praeceptum, nisi in locis ubi mos aliter inolevit. Tentasse tamen plures Ecclesiarum antistites, abstinentiam illam introducere, praesertim in Gallia, testatur Glaber lib. IV, c. 5, circa annum 100, loquens de conciliis in Aquitania celebratis. «Illud sane memorandum quod omnibus in commune placuit, qualiter omnibus hebdomadibus sanctione perpetua, sexta die abstineretur a vino, et a carnibus septima, nisi forte gravis infirmitas compelleret, aut celeberrima solemnitas interveniret. Si vero effectio aliqua intercederet ut hic tenor paululum laxaretur, tres proinde pauperes victu sustentarentur.» Notatque Sigibertus in Chronico ad annum 1032 poenas contra delinquentes ab hujusmodi conciliis sic inflictas: Quod qui nollet, Christianitate privaretur; [Col. 1146C] et exeuntem de saeculo nullus visitaret, nec sepulturae traderet. Sed contra haec reclamavit, et paulo durius institit Gerardus Cameracensis episcopus: «Qui nullius hortatu, ut ibidem adnotat Sigibertus, potuit adduci ad haec suscipienda, sed singula capitula refellabat dicens . . . . . Jejunium in sexta vel septima feria nec omnibus unum esse imponendum, quia non est una omnibus possibilitas, nec omnes hoc uno jejunio contentos esse, quia non est una omnium poenitendi qualitas. Haec sacramento firmare, vel sacramenti violationem perjurio augere, non est utile. His contradicentes excommunicari, infirmis visitationem, vel mortuis sepulturam negari, esse detestabile. Sufficere authentica Patrum decreta, et super his neglectis, impositum congruenter poenitentiae modum.» Haec Gerardus. Ex quibus apparet, praesertim ex poenis sancitis a Patribus, non perfunctorie tentatam nec segniter introductam hujus abstinentiae praxim. Quae tamen statim a laicis [Col. 1146D] excepta, vix a Cluniacensibus potuit admitti, licet alias solemni sacramento jurassent in verba regulae omnimodam carnium comestionem prohibentis, ut proinde non mediocriter in eos tanquam corvinos excanduerit eorum abbas venerabilis Petrus Mauricius lib. VI, epist. 15. «Abstinent, inquit, causa Dei ipsi mimi vel lixae a carnibus omni Sabbato; abstinent insuper plerique laicorum omni quarta; abstinent quidam ex ipsis etiam omni secunda feria. At fratres nostri sancti ordinis, coelestis propositi monachi, et hoc Cluniacenses, spreto Deo, abjecto pudore, totum, ut dicitur, annum, nulla praeter sextam excepta feria, in absumendis carnibus continuant, nec hoc saltem occulte, sed palam et publice facientes, etc.»
In aliis vero regionibus, morem illum non ita viguisse, colligimus ex rescripto Innocentii III ad archiepiscopum Bracar. in Hispania, extra De observat. jejunior., cap.: Consilium. Ubi requisitus S. Pontifex [Col. 1147A] quid in illos agendum qui propter quamdam debilitatem, sed satis levem, carnes comederant die Sabbati, respondet observandam esse consuetudinem regionis. Quo satis innuit nullum Ecclesiae generale decretum tunc exstitisse, quod prohiberet abstinentiam a carnibus diebus Sabbati. Imo, anno 1336, 428 ducentis circiter quinquaginta annis a constitutione Gregorii VII usitatam iterum xerophagiam in Sabbato, idque communiter, argumento est bulla Benedicti XII, qui in Benedictina, c. 26, languentibus tum monachis, carnium esum quibusdam hebdomadatim diebus indulgens, sic dies alios excipit: Statuimus et ordinamus quod per totum annum feria quarta et die Sabbati; et a prima Dominica Adventus, etc. omnes regulares ejusdem ordinis seu religionis, ab esu carnium ubique abstineant. Quem Sabbati diem nominatim excipere non fuisset opus, si in eo generalis jam apud omnes fuisset a carnibus abstinentia, sicut in sexta feria, quam ideo non exprimit [Col. 1147B] pontifex. Quinetiam centum annis eo inferior S. Antoninus parte II, tit. 6 De gula cap. I, § 1 solius feriae sextae meminit. In lege Ecclesiae prohibetur esus carnium sexta feria per totum annum et jejuniis; et lacticinia in quadragesima. Et cap. II, § 3 ejusdem tituli: In Sabbatis comedere carnes in locis ubi est consuetudo universaliter non comedi, mortale est, etc. secus si consuetudo patriae quod comeduntur, ut in Francia, Catalaunia et aliis partibus, quia tunc stabitur consuetudini, dist. 12. Illa autem.
Propter quod minime comedas aut inter Francos butyrum, etc. Locus intellectu difficilis, nec ullis historiarum monimentis conciliandus, cum praesertim familiarem admodum apud Francos usum butyri fuisse, maxime Parisiis, ubi diu docuit Pullus, certissimum sit, idque sufficienter probent plures conciliorum Galliae canones, quibus indicitur abstinentia a butyro tempore Quadragesimae, ut cap. 40 capitul. Theodulphi Aurelianensis episcopi, etc.
Quare cum eruditissimis viris Joanne Baptista [Col. 1147C] Soucheto, Jacobo Sirmondo, et Dionysio Petavio, quos voce aut scripto conveni, reor equidem (licet alio collimare videantur auctoris verba) eum alludere ad illam quadragesimalem abstinentiam a butyro, quae tunc temporis vigebat in Gallia, quaeque necdum penitus ubique Gallorum exstincta est. Quam et apud exteras gentes antiquissimam fuisse testatur Carolus Guillard, episcopus Carnotensis, in statutis synodalibus anni 1555: Cum abstinentia, inquit, ab usu butyri et lacticiniorum sit de communi et antiqua Ecclesiae institutione. Imo, ut volunt alii, promulgata a Telesphoro papa, apostolorum vicinissimo; cujus decretum iterum renovatum a Patribus sextae synodi. Cum enim in Armenia Sabbatis tantum et Dominicis diebus in Quadragesima vescerentur fideles ovis et butyro, sexta synodus Constantinopolitana lege sanxit, si quis ova butyrum edisset in Quadragesima, ut clericus deponeretur, laicus excommunicaretur, ut habet Hosius cardinalis, [Col. 1147D] cap. 91 De caeremoniis a tempore sumptis. Quod etiam ab Anglis noviter ad fidem conversis observari debere, ut generale statutum Ecclesiae, docet Gregorius Augustino rescribens: scilicet ut quibus diebus a carne abstinendum est, illi etiam abstineant a butyro. In multis tamen provinciis licitum erat diebus jejunii extra Quadragesimam eo vesci; secus in aliis: hincque forsan natum scandalum illud (de quo hic Pullus) ob diversitatem usuum, cui cautum voluit superiori epigraphe. Ad quod apposite disserit Antoninus parte II, titulo 6, § 3, De lacticiniis utrum possint comedi in Quadragesima? «Nota, inquit, quod si quis in jejuniis ab Ecclesia institutis extra Quadragesimam, comedit lacticinia in locis ubi consuetum est non comedere, peccatum est. Alias si consuetum est talia comedi communiter vel pro majori parte, possunt comedi, 76 dist. cap.: Utinam, etc. Sed pro majori declaratione horum, Petrus de Palude in IV, dist. 15, sic docet: «Comestio [Col. 1148A] lacticiniorum in Quadragesima interdicta est, ut dist. 4, cap.: Denique. Non autem in aliis jejuniis, nisi consuetudo hoc habeat; quam ubique observandam in jejuniis dicunt Augustinus, Ambrosius et Hieronymus, dist. 12. Illa et dist. 76, cap.: Utinam. Unde 429 cui injunctum est jejunare simpliciter, non habet nisi a carnibus abstinere, ita quod jejunare etiam cum lacticiniis potest. Britones vero comedentes butyrum in Quadragesima, videntur excusari, quia in illis in quibus Ecclesia dispensare potest, sciendo et dissimulando dispensat: si tamen ita dissimulat, quod nec punit excommunicatione, nec prohibet verbo, etc.» Haec Antoninus et Paludanus, innuentes nullos in Quadragesima praeter Britones, butyrum admisisse. Quae abstinentia adhuc perseverat in Occitania; et cum in quorumdam gratiam remittitur ad tempus, ea semper apponitur conditio, dummodo secrete et absque scandalo fiat. Nec indultum adhuc communiter butyri usum apud Parisienses [Col. 1148B] anno 1515 testantur acta synodalia Stephani De Poncher eorum antistitis. Hortor vos ac moneo Quadragesimam ab Ecclesia etiam ordinatam tempore congruo jejunare, et, veluti censuerunt sacri canones, a carnibus, lacte, caseo, butyro, ovis, etc. abstinere.
Cum vero dispensari coepit in esu butyri, id ea conditione factum est, ut quidpiam in fabricam et emolumentum Ecclesiae solverent, scilicet pauperes X denarios; mediocres XX et divites XXX. Testis est ea consuetudo quae hactenus viget in quibusdam Galliae dioecesibus, maxime Carnotensi, ut ipso die Paschae, post matutinam et vespertinam synaxim, sacrorum proxeneta pro foribus Ecclesiae clamet Payez vos beurres, ut singuli pro sui status conditione constitutos denarios viritim solvant. Ex qua pecunia sic collecta aedificatam aiunt Rothomagi turrim, quam vernacule dicunt: La tour de beurre.
Ex quibus colligimus, cum haec a butyro abstinentia religiosius in Gallia quam apud vicinas gentes [Col. 1148C] obtinuerit, non mirum esse si cautum eorum conscientiae volens Pullus, sedulo moneat exteros apud eos adventantes ut vitandi scandali causa, edendo butyro supersedeant ad tempus; ut de aliis quibusdam cibis, parem ob causam censebat Apostolus.
Aut inter alios quosdam, allium. Nulla lege reprobatum esum allii putamus, ratione tamen pertinacis odoris nec bene probi, communiter repudiari certum est. Unde Horatius Epodon, ode 3:
Unde et caseus jure gentium esui concessus, a nonnullis fere quasi pestis vitatur. In veteribus Anglorum constitutionibus ad titulum De decimis, hanc reperimus casei commendationem sed ab alio desumptam:
Dum caetera concesserunt, suffocatum cum sanguine prohibuerunt; non decretum sancientes; 430 verum, ut opinor, aliquorum imbecillitati condessendentes. Decretum intellige quod immobiliter in Ecclesia usque ad finem saeculi permaneret: hoc enim modo abstinentia a sanguine et suffocato, ut et ab idolothytis, non fuit apostolicum decretum: sublatam enim postea fuisse certissimum est. Imo nec defuere quidam qui canonem illum concilii Hierosolymitani voluerint abrogatum fuisse antequam Paulus Corinthiis scriberet (quod tamen nullatenus concedendum esse censemus) eo quod indulgeat Paulus ut immolatis cibis vesci possint, si citra scandalum [Col. 1149B] id fieri possit. Eoque spectasse videtur auctor, ratus nequaquam Paulum dispensasse tam cito in ea lege cui condendae pariter ipse interfuerat, si vim decreti (quod esset juris immobilis) habuisset. Et quidem dum scribit, non id apostolos decrevisse nisi ut infirmitati Judaeorum consulerent, quibus scandalo fuissent neophyti gentiles, immolatitias escas aut suffocatas comedentes; secutus videtur Augustinum lib. XXXII contra Faustum, cap. 13: «Si hoc tunc apostoli praeceperunt, ut ab animalium sanguine abstinerent Christiani, ne praefocatis carnibus vescerentur, elegisse mihi videtur pro tempore rem facilem et nequaquam observantibus onerosam: in qua cum Israelitis etiam gentes propter angularem illum lapidem duos parietes in se condentem, aliquid communiter observarent, etc. Transacto vero illo tempore quo duo illi parietes, unus ex circumcisione, alter ex praeputio venientes, quamvis in angulari lapide concordarent, tamen suis quibusdam [Col. 1149C] proprietatibus distinctius eminebant. At ubi Ecclesia gentium talis effecta est, ut in ea nullus Israelita carnalis appareat, quis jam hoc Christianus observat, ut turdos vel minutiores aviculas non attingat, nisi quorum sanguis effusus est? Aut leporem non edat, si manu in cervice percussus nullo cruento vulnere occisus est? Et qui forte pauci adhuc tangere ista formidant, a caeteris irridentur. Jam omnium animos in hac re tenuit illa sententia veritatis: Non quod intrat in os vestrum vos coinquinat, sed quod exit, etc.» Haec ad Pulli mentem Augustinus.
Certum tamen est legem illam de sanguine et suffocato, etc. non concedendis, dudum in Ecclesia perseverasse, ut patet ex concilio Gangrensi, c. 2, et ex Poenitential. libris Bedae et Rabani; licet ex auctoritate Augustini mox laudati habeamus legem illam suo tempore non fuisse strictissimi juris; quod Pulli sententiae satis cohaeret. V. B. Thomam 1, 2, q. 103; art. ultimo in fine.
[Col. 1149D] Illicita nostro tempore multa excipiunt. Sui saeculi novatores qui dicebantur apostolici, tacite sugillat: contra quos etiam acriter invehitur. S. Bernardus serm. 66 in Cantica, cujus verba studio brevitatis praeterimus. Vide chronologiam Genebrardi initio libri IV. Notat etiam ad annum 1052 Henricum imperatorem in Saxonia apud Goslarem, omnium consensu jussisse patibulo suspendi quosdam haereticos qui, inter alios errores, omnis animalis esum juxta Manichaeos exsecrabantur.
Multum ergo rationabilius arbitror parentum semen ad costae similitudinem sua ex se per Deum adipisci augmenta, etc. Non aliter Hugo a S. Victore libro I. De sacram., parte VI, cap. penult., etc. Magister sent. lib. II, dist. 30 sub finem; et eodem, dist. 18; Petrus Comestor, Histor., cap. 73; Petrus Pictaviensis parte V, cap. 19, etc. Censent hi auctores non aliam in hominibus materiam esse quae [Col. 1150A] proprie dicatur humanae naturae, quam quae in prima rerum origine exstitit in Adamo; quae via seminali particulatim in posteros ducta, in illis propagetur absque ulla rei alicujus extrinsecae appositione; 431 eaque sola sit humana caro quae aliquando ad immortalitatem caeterasque resurrectionis dotes evehenda sit, et consequenter asserunt non ideo nutriri corpora ut certa quaedam materiae portio (quam vi nativi caloris consumptam volunt alii) reparetur: sed tantum ut foveantur externo succo, aut ut quid habeat primigenius calor in quod desaeviat: non secus ac aurifices dum aurum excoquunt, nonnihil admiscent plumbi, ne in auras evanescat penitusque dispereat. Commoda videbatur illis auctoribus haec sententia, cum ut unitas principii omnium hominum salvaretur, tum ut veritas humanae naturae (qua parte pro carne aut materia supponft) in communi resurrectione demonstraretur; quod utrumque luculentius expendit Pullus, ut in [Col. 1150B] iis immoremur. Ut tamen paucis arriserit haec opinio, nec stabili prorsus firmamento innitatur, ut ab omnibus pene theologis repudiata fuerit, jureque refutata, et tandem a Parisiensibus in angulum rejecta, ac in operibus Magistri obelo notata, videri poterit apud auctores qui in secundum et quartum Sententiarum scripserunt. Ejusdem opinionis supra meminimus cum de traduce primigeniae labis disseruimus ad caput 28 partis secundae.
Nisi forte illud quod circumcidendo praeputatum est. Modeste hic Pullus haerere videtur, ut qui non ignoraret quae passim circumferebantur suo tempore de praeputio, umbilico, dente, et caeteris hujusmodi Christi Domini reliquiis; quarum realem in terra praesentiam aegre tulit Novigentinus abbas Guibertus libro II et III De pignoribus sanctorum, pluribus in locis, ut cap. 1: Sunt qui circumcisi pra putium ipsius Domini habere se asserunt; de quo magnus Origenes. Fuere, ait, quidam qui de ipsa Domini [Col. 1150C] circumcisione non erubuerunt libros scribere. Et cap. 2, § 1: Quod si de praesentia hac agitur, profecto, qui dentem ejus, vel umbilicum, seu quod legitur circumcisum sibi arrogat, usquequaque mentitur. Ac tandem lib. III, peculiari contra san-Medardenses: «Velim ergo respondere dignemini in cujus corporis jus in resurrectione cessurum dentem, Domini, et caetera quaeque putatis. Non minus etenim de umbilico, et caeteris, quae de ipso habere dicuntur, quam de dente apud nos agitur; quod plane de uno dicitur, redundat ad caetera. Ubi igitur se conferent quae de Domino Salvatore servantur, cum ultimus dies ille ingruerit? si ad pristinum reditura sunt corpus, quo se recipient, quae loca sese iis recipiendis aperient? An edentulus Salvator clarificatus hucusque mansit, ut locum denti superventuro servaret? Et certe denti tantillo locus conveniens in virili quod est Dominica fauce nequaquam competeret. Esto. Quo se umbilicus, quaeso, reponet? Nunquid duae clarificationes in eodem corpore celebrantur, [Col. 1150D] etc.» Haec Guibertus hoc anno impressus; sed zelo veritatis exaestuans, a quo prudenter abstinuit Pullus, ut et post eum Innocentius III, lib. IV De mysteriis missae capite 30 apud Bollandum. «Quid de circumcisione praeputii, vel umbilici praecisione dicetur? An in resurrectione Christi similiter rediit ad veritatem humanae substantiae? Creditur enim in Lateranensi basilica reservari: licet a quibusdam dicatur quod praeputium Christi fuit in Jerusalem delatum ab angelo, Carolo Magno, qui transtulit illud, et posuit Aquisgrani: sed post a Carolo Calvo positum est in ecclesia Salvatoris apud Carosium. Melius est tamen Deo totum committere, quam aliquid temere definire, » ut plurimi recentiorum faciunt, qui vel pro studio partium, vel pro innata de quibusque definiendi libidine, digladiantur mutuo ut hujus modi reliquias, ad Romanos, ad Anicienses, ad Antuerpienses, ad Carosianos, et nunc ad Calcatanos in Latio, transferant.
Non dixit spiritus ut corpus vertatur in spiritum, quod tamen nonnulli putant. Spectavit auctor hunc Augustini locum XIII De civitate, cap. 20: Caro spiritui serviens recte appellabitur spiritalis; non quia in spiritum convertetur, sicut nonnulli putant, eo quod scriptum est, seminatur corpus animale, resurget corpus spiritale: sed quia, etc. Habet similia lib. I De fide et Symb., cap. 6, sed praesertim epist. 146, ad Consentium, ubi de hac difficultate disserit ex professo.
Frustra Origenes spondet liberationem post multos annos, malis hominibus et ipsis daemonibus. De hoc Origenis, sive potius Origenistarum falso dogmate tractant Epiphanius haeresi 6, et in epistola de illius erroribus ad Joannem Hierosolymit., Hieronymus, epist. 61 ad Pammachium, et in altera contra [Col. 1151B] eumdem Joannem, August., lib. XXI De civit., cap. 17, et lib. De haeresib., cap. 43; Greg., Dialog., cap. 44.
Reprobatum ab Ecclesia fuisse errorem illum testantur idem Augustinus loco citato De civit.; Hieronym., in Apolog. adversus Ruffin. et ep. 78 ad Pammach. Et in quinta synodo sub Vigilio papa et Justiniano imperatore, plura damnatur Origenis dogmata; et a Theophilo in synodo Alexandrina, quamvis Genebrardus noster in collectaneis de Vita et scriptis Origenis, cap. 6, inustam ei labem erroris de finiendis aliquando damnatorum et daemonum poenis, eximere tentet; ut quis magis disputationis gratia, quam assertive et ex proprio sensu, quid tale scripserit: homilia enim 1 et 14 in Ezech., homilia 14 in Josue XII et XIV, in Numeros, lib. V, in Epist. ad Rom. et homil. 9 in divers. contrarium scribit: ut merito suspicentur non pauci, ab adversariis Origenis, ejus scripta talibus naevis respersa fuisse.
Minime videtur absonum in judicio quoque culpas sanctorum intelligendas. Offendit ad hunc lapidem Magister contrariam sequens opinionem, 4, dist. 43, § 4. «Si vero quaeratur, inquit, utrum peccata quae fecerunt electi, prodeant tunc in notitiam omnium, sicut mala damnandorum omnibus erunt nota, non legi hoc expressum in Scriptura: unde non irrationabiliter putari potest, peccata hic per poenitentiam tecta et deleta, illic etiam tegi; alia vero cunctis propalari.» Ob quae merito inter selectos illius errores notatur haec opinio. Pugnat enim cum pluribus Scripturae locis, Matth. X, Marci IV, Lucae VIII et XII, I Cor. IV, Apoc. XX, Daniel. 7, etc. Quae generaliter probant publicam in judicio fore secretorum omnium conscientiae delectionem. Deinde sanctorum poenitentia distincte cognoscetur ab omnibus, non minus quam eorum caeterae virtutes: sed talis cognitio non poterit haberi sine peccatorum, propter [Col. 1152B] quae acta est, manifestatione, cum relata sint simul cognitione et natura. Idque docent plurimi Patrum; sed quorum placitis recensendis in re tam facili supersedemus.
Sed jam plus satis, mihi praesertim, cui semper fastidio fuere non superflua solum, sed et ea quae in hoc scribendi genere paulo liberalius offeruntur. Plura tamen desiderabunt alii, tam qui prolixiora cupiunt, quam qui paucioribus delectantur; sed exiles ingenii partus ignoscent, cum sterilem causam agnoverint. Et ne sit a me impune peccatum, in calami vitia primus desaevio. Caetera in praevaricantis preli secundarios ausus facile rejicient, qui curas, labores, fastidia quae typographia secum invehit, experiuntur. Si quos praeterea caecutientis ingenii naevos lector adverterit, qui 433 sanioris doctrinae officiant decori, suo pumice tergat obnixe precamur, et ut dignos obelo, jam hic improbamus, omnia sincere submittentes doctorum censurae, ac judicio sanctae matris Ecclesiae apostolicae et Romanae.
Notitia
[Col. 1151C] Sugerius [Col. 1151] Vit. Sug. l. I, num. 3, part. II, prob. hist. S. Dion. pag. 195 , tenui ortus loco Elinando patre, lucem aspexit anno 1081, consensu omnium in Gallia, et quidem ex conjectura recentioris auctoris tomo secundo operis Gallici inscripti, Singularités historiques et littéraires, pag. 48 et seqq. in provincia Belgica, ac specialiter Atrebatensi, in urbe scilicet Audomarensi, recentiori tunc et parum insigni. Id vero conjicit auctor ex duabus epistolis, quae habentur in probationibus historiae sancti Dionysii. Altera num. 138 circa 1148 Ludovici VII, regis est ex Asia obitum Alvisi episcopi Atrebatensis Sugerio nuntiantis, his verbis: Venerabilis frater vester episcopus Atrebatensis felici consummatione [Col. 1152C] migravit ad Dominum. Unde concludit, et quidem non temere, Sugerii fratrem exstitisse Alvisum episcopum, qui cum genere Flander, ac primum fuerit Bertiniensis monachus, ortu credendus est Audomarensis, ac proinde Sugerius quoque, ad quem anno 1147, ipsius Alvisi ad Sugerium altera sat consona exstat epist. n. 137, quae sic incipit: Dilectissime frater Sugeri venerabilis abba . . . . . concedimus, etc. quo certe tam familiari nomine Alvisum, si vere Sugerii frater non fuisset, uti non decebat, quando caeteri praesules ac etiam principes tam reverenter Sugerium alloquebantur, uti postea videbitur. Porro decennis, aut circiter Sandionysianos [Col. 1153A] inter coenobitas tyrocinium posuit Sugerius [Col. 1153D] Prob. hist. S. Dion. part. II, p. 180. , qui mira ingenii facilitate studiis expolitus, synodo Pictaviensi astitit an 1106. Dein Bernevallis in Normannia, subindeque circa 1109 Tauriaci [ Toury ] famosae in Belsia villae praepositus deligitur [Col. 1153D] Pagi tom. IV, pag. 419. ; quin et jam clarus ad summos pontifices Paschalem II, Gelasium II, et Callixtum II, pro Ludovico rege legationibus, alteram ad hunc papam in Italia suscepit anno 1121, qua egregie obita, omnium suffragiis anno 1122, seu 1123, uti modo computamus, abbas exposcitur absens, et ipsomet inscio rege, qui, quod irrequisito ipsius permissu facta fuisset electio [Col. 1153D] Duchesne tom. IV. hist. script. Franc. pag. 311. , nuntios, qui decretum electionis ad regem detulerant confirmandum, carceri Aurelianensis castri mancipari jussit. De his omnibus in via, [Col. 1153B] dum rediret in Franciam Sugerius per legatum certior factus, sic animi sensa deprompsit: Triplici angebar dispendio, utrum contra domini regis voluntatem electionem suscipiens, Ecclesiae Romanae rigore et domini papae Callixti, qui me diligebat, auctoritate matrem Ecclesiam dilapidare occasione mei sustinerem. Sed brevi ea liberatus est anxietate, duobus, quos utrobique miserat, fausta nuntiantibus. Unde addit: Nos autem cum ad matrem Ecclesiam, Deo opitulante, pervenissemus (die Veneris 10 Martii, hoc est anno 1122), tam dulciter, tam filialiter, tam nobiliter filium prodigum suscepit, ut et regem prius severo, modo sereno vultu occurrentem, archiepiscopum Bituricensem, episcopum Silvanectensem [Col. 1153C] ibidem nos expectanter gratulantes invenerimus. Qui cum multa veneratione celerrime cum laetabundo fratrum conventu nos suscepissent, sequenti die, Sabbato scilicet medianae me indignum ordinavit presbyterum, sequenti autem Dominica (Passionis) ibidem ante sacratissimum corpus B. Dionysii abbatem, licet immeritum consecravit. Notatur haec ordinatio in parvo S. Dionysii chronico anno 1122, de qua sic Nangianum chronicon: Sugerius, sancti Dionysii in Francia monachus, Scripturarum scientia clarus, cum solummodo esset ad diaconatus ordinem promotus, a Roma regrediens, quo fuerat a rege Franciae Ludovico missus, abbate suo Adam defuncto, eligitur in abbatem; qui reversus primo presbyter ordinatur, et post praesente rege, a [Col. 1153D] Bituricensi archiepiscopo in sua Sancti Dionysii ecclesia in abbatem benedicitur, et quidem Vulgrini archiepiscopi tertio adepti pontificatus anno, ut habetur tomo II novae Bibliothecae Labb., pagina 82. Sic adhuc de sua ipsemet Sugerius loquitur electione in quodam tabulario sancti Dionysii bibliothecae Thuaneae instrumento, quod ex authentico Felibianus descripsit in probationibus historiae sancti Dionysii num. 128. In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, amen. Ego Sugerius ecclesiae beatorum [Col. 1154A] martyrum Dionysii, Rustici et Eleutherii humilis minister. Quia larga Dei omnipotentis propitiatione contra spem meritorum [meriti, morum] et generis parvitatem nostram, etiam absentem, et in curia Romana negotiantem ad sanctae hujus ecclesiae administrationem accessisse, divinamque potestatem me de manibus inimicorum quaerentium animam meam in hac eadem sancta Ecclesia laudabiliter ac mirabiliter liberatum eripuisse veraciter constat, decet et omnino expedit pusillitati nostrae toto mentis affectu eam commendare et exaltare, fratresque nostros Domino Deo famulantes honorare et fovere, etc. Romam Sugerius divertit anno 1123, ubi a Callixto et purpuratorum Patrum universo coetu perhonorifico laudum praeconio susceptus, Lateranensi pro causa investiturarum [Col. 1154B] concilio interfuit legatus Ludovici regis, cujus gratiam sibi conciliaverat Sugerius cum illo studens apud sanctum Dionysium [Col. 1153D] Hist. univ. Paris. t. II. pag. 94. , adeo ut idem rex illum se habere fidelem et familiarem in suis conciliis profiteatur in diplomate anni 1124, quo indictalium nundinarum privilegium ei confirmavit, quando sibi adversus Alamannorum regem bello imminente, suscepit vexillum de altari beatorum martyrum Dionysii et sociorum [Col. 1154D] Prob. hist. S. Dion. n. 124. ; Ad quod, inquit, comitatus Vilcassinus, quem nos, ab ipsis in feodum habemus, spectare dignoscitur, morem antiquum antecessorum nostrorum servantes et imitantes, signiferi jure, sicut comites Vilcassini soliti erant. Hac autem in expeditione regem comitatus est Sugerius [Col. 1154D] Duchesne tom. IV. hist. script. Franc. pag. 548. , qui anno sequenti 1125, suae administrationis [Col. 1154C] tertio, regni Ludovici decimo septimo, die Dominica Idibus Martii, indictione tertia, oppidanos et mansionarios villae sancti Dionysii ab exactione, quae mortua manus dicitur, et a tempore decessoris Ivonis abbatis inoleverat, exemit. Eodem anno pacis compositionem iniit cum Maynardo Morspeccensi comite [Col. 1154D] Prob. hist. S. Dion. n. 125. , consensu Mathildis uxoris et filiorum, de pluribus ab antecessore Adalberto comite, cujus filiam duxerat, sancti Dionysii monasterio ablatis, quibus a Maynardo restitutis vel compensatis, illum et antecessores Sugerius in praesentia Adalberti Moguntini archiepiscopi et Girardi cardinalis sedis apostolicae legati vinculo anathematis absolvit. Actum in illo celebri colloquio quod de electione [Col. 1154D] imperatoris apud Moguntiam habitum est. Subscripsit inter alios ex parte Sugerii Petrus clericus frater ejus. Huc autem referenda est Sugerii epist. VII, edita tomo quarto Duchesnii pagina 554, ex qua discimus Albertum comitem Morspeccensem, illum haud dubie, qui supra, excommunicatum ob retenta praedicta bona, sed postea resipiscentem a Sugerio absolutum fuisse, tali reatus et anathematis deleta conditione, ut deinceps per singulos annos in festivitate beati Martini quinque uncias [Col. 1155A] auri obrizi beatis martyribus Dionysio, Rustico et Eleutherio persolveret, qui si hujus consuetudinis violator inventus ad pristinam rapinam et malitiam reverteretur, ut canis ad vomitum, iram Dei omnipotentis incurreret, nullo jam anathematis vinculo exuendus; quod quidem illi accidisse videtur. Sub hoc tempus initae concordiae Stephanum inter episcopum Parisiensem et ejusdem Ecclesiae capitulum fuit unus arbitrorum Sugerius, qui jam ab exordio praefecturae suae, labefactatam disciplinam monasticam tam in se quam in fratribus restaurare proposuerat. Hinc certe monasterii sancti Dionysii reformatio per Sugerium anno 1123, (forsan anticipato) refertur in chronico Nangiano, ubi ad hunc annum additur [Col. 1155D] Spicil. tom. XI, p. 411. : Nam per abbatum negligentiam, qui [Col. 1155B] ante ipsum fuerant, et quorumdam illius monasterii monachorum, regularia instituta ita ab eodem loco abjecta fuerant, quod vix speciem religionis monachi praetendebant. Sed variis tamen praepeditus negotiis id omnino exsequi non potuit ante annum circiter 1127; idcirco laudatus a sancto Bernardo epistola LXXVIII, ad quam vide notas Mabillonii, qui summis rursus ab eodem sancto Bernardo epistola CCCIX, prima inter Sugerianas tomo quarto Hist. script. Franciae pagina 493, ad Eugenium papam laudibus exornatur: Si quod, ait, magnae domus magni regis vas in honorem apud nostram habetur Ecclesiam Gallicanam: si quis, ut David fidelis ad imperium Domini ingrediens et egrediens, meo quidem judicio ipse est venerabilis abbas S. Dionysii: [Col. 1155C] novi siquidem virum, quod et in temporalibus fidelis et prudens, et in spiritualibus fervens et humilis, et in utrisque (quod est difficillimum) sine reprehensione versetur. Apud Caesarem est tanquam unus de curia Romana, apud Deum tanquam unus de curia coeli . . . . . siquidem specialius diligere et honorare personam ejus, honorificare est ministerium vestrum [Col. 1155D] Prob. hist. S. Dion. n. 126. . Anno 1129, non 1128, ut in parvo sancti Dionysii chronico, et tomo secundo Historiae ecclesiae Parisiensis pagina 69, nec a fortiori anno 1127, uti legitur tomo secundo Historiae Universitatis Parisiensis pagina 103. Argentoliensem abbatim suae matri Sandionysianae restitui curavit in concilio Parisiis habito in abbatia S. Germani a Pratis, praesidente [Col. 1155D] Matthaeo episcopo Albanensi, sanctae sedis legato; qua de re ipsius habetur charta in appendice nostra num. 63, col. 52, et ibidem n. 64, epistola Honorii II, papae ad Sugerium chartam superiorem confirmantis, quod et suo diplomate reges Ludovicus VI, anno vicesimo, et Philippus filius ejus anno primo Remis in solemni curia Paschae in unctione domni Philippi gloriosissimi regis anno incarnati Verbi 1129, indictione VII, comprobarunt. Insequenti 1130, de consensu capituli [Col. 1155D] Ib. n. 128. , beatae Virginis [Col. 1156A] memoriam omni die Sabbati constituit solemniter celebrari, quemadmodum in octavis Pentecostes tribus extremis diebus, prohibens nihilominus dimitti septem psalmos cum litania et vigiliis mortuorum; itemque sancti Dionysii et sociorum memoriam omni feria quinta, ac propterea quotidianum sex solidorum generale quatuor solidis, ut decem fierent, ad refectorium fratrum adauxit; et ne, inquit, alicujus occasione avaritiae ista constitutio aliquando sopiatur, ex iis, quae nostro augmentata sunt labore, videlicet de pedagio, quod a Strata colligitur, decem libras et decem solidos huic refectioni feria quinta, decem vero libras et decem solidos in feria septima in reditibus nostris de Vilcassino, etc., constituimus et confirmamus. Insuper et quasdam [Col. 1156B] solemnitates honorabilius et solito devotius celebrari dupliciter constituit, quibus singulis certum solidorum numerum attribuit. Data est haec charta anno 1130, quam Petrus sedis apostolicae presbyter cardinalis et legatus, atque Gregorius sancti Angeli diaconus cardinalis et apostolicae sedis legatus laudaverunt et confirmarunt. Eodem Cluniacum ivit obviam Innocentio II papae, Ludovici regis nomine eum salutaturus; cumque pontifex anno 1131 ad sanctum Dionysium divertisset, illic a Sugerio et conventu perhonorifice susceptus est; unde post inibi peracta festa Paschalia Rothomagum profectus Innocentius [Col. 1155D] Prob. hist. S. Dion. n. 130. , scriptis ad Sugerium in ea civitate litteris die 9 Maii, ejusdem monasterii privilegia roboravit, abbati gratulatus imprimis de restaurata [Col. 1156C] in eo disciplina regulari. Testamenti tabulas conditas probari Sugerius [Col. 1155D] Ib. n. 131. in capitulo fecit 17 Junii anno 1137, administrationis suae decimo sexto, quibus quasi attexuit eodem anno litteras de pluribus ecclesiae sancti Pauli donationibus factis [Col. 1156D] Prob. hist. S. Dion. . Hoc etiam anno 1137 brevi, ut credebatur, morituro et ecclesiae sacramenta suscipiendi Ludovico VI in castro de Montrichard pagi Turonensis adfuit. Sed regi feliciter reddita fuit sanitas, de qua gratias acturus sanctis martyribus Dionysio et sociis ad monasterium accessit, et inde ad castrum de Bethisy in Valesio progressus, ibi matrimonium filii sui Ludovici cum Alienorde unica Aquitaniae ducis filia ad exitum perduxit, statimque junior rex [Col. 1156D] novam adivit sponsam Sugerio abbate comitante, qui anno circiter 1140 stipendia monachorum adauxit [Col. 1156D] Ib. n. 133. . Vir aliunde tantae probitatis et tam notae, ut illum Henricus Angliae rex et dux Normanniae pacis arbitrum inter se et Franciae regem habere non sit gravatus, ac deinceps impense coluerit [Col. 1156D] Epist. CLIII. inter Suger. t. IV. Duch. pag. 141. ; tamque insignis in Deum pietatis, ut quasi de novo basilica ejus cura et impensis magnifice constructa fuerit [Col. 1156D] Prob. hist. S. Dion. part. II, p. 181. . Hoc autem opus tam arduum orsus est Sugerius ab ipso valvarum primo introitu, ubi disjecit [Col. 1157A] quoddam augmentum, quod a Carolo Magno factum perhibebatur ad includendum Pipini patris tumulum, qui extra in introitu valvarum pro peccatis patris sui Caroli Martelli prostratum se sepeliri, non supinum fecerat, et inde corpus ecclesiae amplificavit, tres valvas exstruxit, turres refecit et altius erexit, sicque absoluta inferiori basilicae parte et fusilibus valvis ornata, ad eam dedicandam Hugonem Rothomagensem archiepiscopum, Odonem Belvacensem, Manassen Meldensem et Petrum Silvanectensem praesules invitavit. De hac dedicatione sic parvum S. Dionysii chronicon habet: 1140 dedicatum est novum opus ecclesiae B. Dionysii anteriori parte a domno Hugone Rothomagensi archiepiscopo, XIX anno administrationis domni Sugerii [Col. 1157B] abbatis, qui idem opus construxit; et consecrationis annum ne oblivioni traderetur, hoc disticho insigniri fecit:
Notitia altera
La patrie de l'illustre Suger est un problème sur lequel on propose diverses conjectures, dont aucune, à notre avis, ne produit une entière conviction. Celle qui nous paraît le plus approcher de la vérité le fait naître dans le territoire de Saint-Omer [Col. 1163] Félibien, Histoire de Saint-Denys, p. 152. — C'est ainsi que dom Liron (Singularités hist., t. II, p. 48) tâche d'établir cette opinion. Alvise, dit-il, qui d'abbé d'Anchin fut fait évêque d'Arras, était né dans le territoire de Saint-Omer. Or, Suger était frère d'Alvise. 1 o Cela se prouve par une lettre du roi Louis le Jeune, qui, mandant à Suger la mort d'Alvise, lui dit: Venerabilis frater vester episcopus Atrebatensis felici consummatione migravit ad Dominum. C'est le seul évêque dont ce prince ait dit, en ecrivant à Suger, votre frère l'évêque. 2 o Alvise luimême donne à Suger la même qualité dans une charte qu'il fit expédier en faveur de l'abbaye de Saint-Denys (Hist. de S.-D., pr. p. CVI) : Dilectissime frater Sugeri, venerabilis abba. Ajoutez à cela la grande considération dont Alvise, sujet du comte de Flandre, jouissait à la cour de France, le vif intérêt que le roi Louis le Gros prit à son élection pour l'évêché d'Arras (Hist. Lit. t. XI, p. 673-674) , les instances qu'il lui fit pour accepter cette dignité, la satisfaction qu'il témoigna de ce choix au peuple et au clergé d'Arras, l'attachement d'Alvise pour l'abbaye de Saint-Denys. Si ce concours de vraisemblances, [Col. 1164] pesé mûrement, ne persuade pas l'esprit absolument, du moins doit-il, ce semble, l'ébranler. Nous avons d'Alvise une courte lettre publiée par Baluze outre ses chartes (Misc. t. V, p. 405) . Ce monument ne nous a pas paru mériter qu'on fit de ce prélat un article particulier dans cette histoire.
L'abbé Yves étant mort l'an 1094, il fut appelé vers le même temps à Saint-Denys. Voici quelle fut l'occasion de son rappel. Le roi Philippe I e r venait de confier à cette abbaye son fils Louis, depuis surnommé le Gros, pour y être formé aux lettres et à la vertu [Col. 1164] Duches., ibid. . Adam, successeur d'Yves, voulant exciter l'émulation du jeune prince et lui procurer une compagnie de son âge, crut devoir mettre auprès de lui le jeune Suger, dont le caractère aimable, l'esprit ouvert et l'application au travail étaient très-assortis à ce dessein. L'effet alla plus loin que l'abbé n'avait espéré. Suger eut le bonheur de plaire extrêmement à Louis, et dès lors on vit naître entre ces deux personnes de conditions si disproportionnées cette amitié constante dont les suites ne furent pas moins utiles au roi et à l'Etat qu'honorables au favori.
Philippe ayant fait revenir son fils à la cour vers l'an 1098 [Col. 1164] Duches., ibid., p. 522. , Suger alla perfectionner ses talents dans une fameuse école, située sur les confins de la Touraine et de l'Anjou, près de l'abbaye de Fontevrauld. L'histoire ne désigne point le nom de cette école, mais la position que nous venons de marquer, d'après Suger lui-même [Col. 1164] Epist. 88. , ne peut être celle de l'académie de Poitiers, comme Duboulai le prétend (t. II, p. 7) . Elle nous paraît beaucoup mieux convenir à l'abbaye de Saint-Florent de Saumur, où les lettres étaient réellement florissantes alors sous l'abbé Guillaume, successeur de Sigon [Col. 1164] Histoire ms. de Saint-Florent de Saumur, par D. de Guines, c. 21. .
Le cercle de ses études achevé, Suger reprit la route de Saint-Denys sur la fin de l'an 1103; il était alors dans sa vingt-troisième année. Les progrès qu'il avait faits durant son absence fixèrent à son retour l'attention de ses confrères. Son abbé surtout, qui n'avait rien négligé pour son éducation, s'applaudissait d'avoir si bien réussi. Il remarquait avec complaisance tous les avantages qui se réunissaient en sa personne: une taille petite à la vérité, mais relevée par une physionomie agréable et spirituelle, des manières polies sans contrainte ni bassesse, de la vivacité sans étourderie, un génie propre aux affaires et fécond en ressources, une facilité merveilleuse de s'énoncer en l'une et l'autre langue, à quoi se joignait un air de décence et une régularité de conduite qui ne s'étaient jamais dementis. Adam ne jugea pas devoir laisser un sujet de ce mérite dans l'obscurité [Col. 1164] Guillelmus Sandionysianus, De Vita Sugerii libri tres, l. I, n. 4, inter probat. Hist. S. Dionysii auct. D. Felibiano. . Il le mena lui-même à la cour pour rendre ses respects au prince Louis qui depuis quatre ans partageait le trône avec le roi son père. Du faite de la grandeur, Louis ne méconnut pas son compagnon d'études. Il le revit avec joie et lui donna de nouvelles assurances de son amitié. Le succès de cette première visite fraya le chemin de la cour à Suger. Son abbé le prenait ordinairement avec lui, lorsqu'il était obligé de s'y rendre, soit pour les intérêts de sa maison, soit pour les affaires de l'Etat [Col. 1164] Sug. Vita Ludovici Grossi, p. 288. . Quelquefois même il l'envoyait pour [Col. 1165] y tenir sa place, ainsi qu'aux assemblées ecclésiastiques, tant il comptait sur sa prudence et sa capacité. Suger nous apprend lui-même [Col. 1165] Sug., Vita Ludovici Grossi, p. 288. qu'il fut choisi pour aller au concile de Poitiers, tenu l'an 1106 à l'occasion des secours demandés par les armées chrétiennes de la terre sainte. C'est encore de lui [Col. 1165] Ibid. que l'on tient qu'il avait assisté deux ans auparavant au conseil d'Etat où l'on délibéra sur le mariage de la fille unique de Gui Trussel, seigneur de Montlhéri, avec Philippe, fils du roi Philippe et de Bertrade, comtesse d'Anjou.
Une de ses principales occupations à Saint-Denys fut l'étude des archives, étude fort négligée avant lui, et au moyen de laquelle il se mit en état de défendre les biens et les priviléges de l'abbaye contre ceux qui voulaient y donner atteinte [Col. 1165] Egassi Bulaei Historia Universitatis, Paris., t. II, p. 18. . Galon, évêque de Paris, trouva dans sa personne un adversaire redoutable, lorsqu'en 1107 il attaqua l'exemption de Saint-Denys. Cette contestation fut agitée en présence du pape Pascal qui se trouvait alors à la Charité-sur-Loire. Suger, que son abbé y avait amené, parla pour sa maison d'une manière qui lui mérita le gain de sa cause et l'estime du pape. Il eut l'honneur d'accompagner ensuite Pascal à Chàlons-sur-Marne, et d'etre admis au concile qu'il y célébra touchant ses démêlés avec l'empereur Henri V.
Suger n'avait pas moins de courage et de fermeté dans l'âme que de vivacité, de souplesse et de sagacité dans l'esprit [Col. 1165] Felib., ibid., p. 152. . Ce fut ce qui détermina le monastère à lui confier l'administration de la terre de Berneval en Normandie, que les officiers du roi d'Angleterre pillaient impunément. La conduite qu'il y tint répondit à l'attente de ses confrères. Il fit tête aux usurpateurs, réprima leurs violences et les obligea même à restituer les biens dont ils s'étaient emparés. Une autre terre de Saint-Denys était exposée à de semblables déprédations [Col. 1165] Ibid., p. 138. : c'était celle de Toury sur le chemin d'Etampes à Orléans. Hugues du Puiset, la terreur de tout le pays des environs [Col. 1165] Duches., ibid., p. 299; Mab. Ann., l. 22, p. 365. , la désolait par les rançons qu'il exigeait des habitants, et s'efforçait en toutes manières de se rendre maître du château. Suger, en étant devenu prévôt, tenta d'abord les voies de douceur et d'insinuation pour gagner le tyran, mais inutilement. Hugues était d'un caractère à ne se laisser vaincre que par la supériorité des armes [Col. 1166] Duches., ibid., p. 300. . Il ne s'attendait pas que notre prévôt dût la lui faire éprouver. L'événement le désabusa. Suger, s'étant mis en état de défense, repoussa ses attaques, le poursuivit à son tour et porta la désolation dans ses propres terres. Ces succès à la vérité, quoiqu'il fit souvent en personne les fonctions de capitaine, si peu séantes à sa profession, furent moins son ouvrage que celui du roi Louis le Gros. Ce prince vint jusqu'à trois fois dans l'espace de quatre années mettre le siége devant le château de Puiset. La place, autant de fois emportée, fut à la fin réduite en cendres. Hugues après cet échec prit la fuite, et alla expier ses crimes à la terre sainte.
Durant le cours de cette guerre, une trêve, accordée à de feintes soumissions du rebelle, donna le loisir à notre prévôt de se rendre au concile de Latran, tenu l'an 1112. L'objet de cette assemblée était, comme l'on sait, de dégager le pape des liens où l'empereur l'avait mis en le forçant de lui abandonner les investitures.
De retour en France il continua de régir sa prévôté de Toury. Il continua pareillement de faire à la cour de fréquents voyages, dont chacun lui valait un surcroît de faveur dans l'esprit du prince.
Après la mort de Pascal, arrivée le 18 janvier de l'an 1118, Louis le députa pour aller complimenter de sa part le pape Gélase II que la persécution de Bourdin, son antagoniste, avait obligé de se réfugier en France. Suger rencontra le saint-père à Maguelone dans un état où les hommages du monarque, les assurances de sa protection et les présents qu'il lui envoyait par son ambassadeur, ne pouvaient venir plus à propos. Dans l'audience qu'il eut on convint d'un jour et d'un lieu pour une entrevue de Sa Sainteté avec le roi. Mais la mort précipitée de Gélase ne lui permit pas de tenir cet engagement. Son successeur Calixte II eut également besoin de l'appui de la France pour se maintenir sur le saint-siége. Ce fut encore Suger qui fut chargé de lui porter, l'an 1119, les voeux de Louis et de la France. La même année il assista au concile que ce pape tint à Reims. On ignore le personnage qu'il y fit, et celui que lui prête en cette occasion l'historien moderne de sa Vie [Col. 1166] Gerv., Vie de Suger, t. II, p. 157. , est du nombre de ces fictions multipliées qui ont fait qualifier à juste titre son histoire de roman [Col. 1166] Vaiss., Hist. de Lang. t. II, p. 559, n. 14. . Tout ce qui paraît constant, c'est que Calixte conçut dès lors des sentiments distingués pour le député de Saint-Denys. Deux ans après, le pape le revit à Bitonte, dans la terre de Bari, à la tête d'une ambassade que le roi lui envoyait pour des affaires dont l'histoire ne marque pas l'objet [Col. 1166] Sug., Vita Ludovici Grossi, p. 310 . Suger exposa le sujet qui l'amenait avec une sagesse et des grâces qui firent souhaiter au pontife de le retenir quelque temps pour jouir de son entretien à loisir. Mais l'ayant pressenti là-dessus, il n'en put rien obtenir. Les affaires de son maître expédiées, il prit aussitôt congé du pape et partit.
L'empressement de revoir ses frères et je ne sais quel pressentiment lui faisaient hâter son retour. Mais en chemin, et dans l'Italie même, il reçut des nouvelles qui ralentirent un peu sa marche. Un messager, dépêché par les religieux de Saint-Denys, vint lui apprendre la mort de son abbé, décédé le 19 janvier de l'an 1122, et le choix que le chapitre avait fait de sa personne pour le remplacer [Col. 1166] Ibid. : à quoi il ajouta que cette élection s'étant faite sans la participation du roi, ce prince, loin de la confirmer, s'était emporté contre les députés qui lui en avaient apporté le décret jusqu'à les envoyer en prison dans le château d'Orléans [Col. 1166] Ibid., p. 311. . Ce récit fit les impressions les plus vives et les plus variées sur l'esprit et le coeur de Suger. La mort de son abbé, auquel il devait ce qu'il était, l'attendrit jusqu'aux larmes; l'honneur que ses confrères venaient de lui faire en le choisissant pour les gouverner le pénétrait de reconnaissance; mais la précipitation avec laquelle ils s'étaient comportés dans cette affaire le jetait dans le plus cruel embarras. Quelle résolution prendre dans une conjoncture si délicate? Acquiescer à son élection lui semblait une témérité capable d'attirer sur sa personne et sur sa maison tout le poids de l'indignation du roi; y renoncer par ce motif, c'était encourir la disgrâce du pape, qui n'eût pas manqué de taxer cette conduite de faiblesse et de pusillanimité. Enfin, après y avoir bien réfléchi, le parti auquel il s'arrêta fut de détacher une partie de ses gens, les uns pour aller consulter le pape sur ce qu'il [Col. 1167] avait à faire, les autres pour le devancer en France et s'informer s'il y avait sûreté pour lui de reparaitre à la cour. Comme les premiers se disposaient à partir, survint un ecclésiastique de la cour romaine. homme de condition et ami de Suger, lequel se chargea généreusement de sa commission auprès du pape. Son inquiétude ne fut pas de longue durée. Les députés qu'il avait envoyés en France revinrent en diligence pour lui dire que la colère du monarque était passée; qu'il avait relâché les prisonniers de Saint-Denis, et qu'il le reverrait lui-même avec joie. Alors il continua tranquillement sa route. Arrivé à Saint-Denis, il y trouva le roi qui l'attendait à la porte, accompagné de plusieurs évêques et suivi de toute la communauté. Louis et les prélats par leurs caresses, ses confrères par l'expression de leurs tendres respects, donnèrent à son entrée l'air d'un véritable triomphe. Dès le lendemain, qui était un samedi, l'évêque de Senlis l'ordonna prêtre (car il n'était encore que diacre), et le dimanche suivant il reçut la bénédiction abbatiale par les mains de l'archevêque de Bourges. C'était aller un peu vite, comme on le voit, mais le roi le souhaitait ainsi pour être témoin de toute la cérémonie, et l'on ne crut pas devoir lui refuser cette satisfaction.
Le nouvel abbé donna tout le reste de l'année à l'examen de l'état de sa maison, que ses longues et fréquentes absences lui avaient rendue en quelque sorte étrangère. Mais l'année suivante il lui prit une dèvotion assez déplacée, dont il est à propos de rapporter les motifs et l'objet dans ses propres termes. « [Col. 1167] Vita Ludovici Grossi, p. 312 La seconde année de notre ordination, dit-il, nous nous mîmes en route pour aller rendre nos hommages à l'église romaine, de peur de passer pour ingrat en manquant à ce devoir. Quels droits en effet cette mère commune des Eglises n'avait-elle pas acquis sur notre reconnaissance par la bonté avec laquelle, avant notre promotion, elle nous avait admis en divers conciles tenus à Rome et ailleurs, par les applaudissements dont elle nous avait honoré lorsque nous y plaidions, soit pour les intérêts de notre maison, soit pour des affaires étrangères, et enfin par les jugements nombreux qu'elle avait rendus en notre faveur.» Il raconte ensuite la façon gracieuse dont le pape Calixte et toute sa cour l'accueillirent dans ce nouveau voyage, le séjour de six mois qu'il fit à Rome, pendant lequel il assista au concile de Latran, où fut terminée la grande affaire des investitures. «Après quoi, dit-il, nous allâmes porter nos voeux au Mont-Cassin, à Saint-Barthélemi de Bénévent, à Saint-Matthieu de Salerne, à Saint-Nicolas de Bari, et à Saint-Michel du Mont-Gargan. De là nous repassâmes en France avec des lettres du pape qui faisaient notre éloge et assuraient à notre monastère la protection du saint-siége.»
Rien n'était moins équivoque que ces démonstrations d'estime et de bienveillance dont le pape avait comblé l'abbé de Saint-Denis. La suite le fit encore mieux connaître. Environ dix-huit mois après le départ de Suger, Calixte, impatient de le revoir, et désirant le fixer auprès de sa personne, lui écrivit pour l'engager à revenir, avec promesse de l'élever à une plus haute dignité: ce qui semble ne devoir s'entendre que du cardinalat. Suger se rendit à cette invitation, sans doute après en avoir concerté avec le roi. Il partit avec un cortége nombreux et les sommes d'argent nécessaires tant pour les frais du voyage que pour se préparer aux honneurs qu'il allait recevoir. Mais la mort de Calixte, qu'il apprit à Lucques, fit évanouir toutes les belles espérances dont il se nourrissait. «A cette nouvelle, dit-il, nous rebroussâmes chemin par la crainte de l'ancienne et nouvelle avarice des Romains. « Romanorum novam et veterem avaritiam devitando retrocessimus [Col. 1167] Ibid., p. 313. .»
Suger fut bien dédommagé de la peine que ce contre-temps lui causait par le bon accueil que le roi lui fit à son retour. Louis avait déjà senti le tort qu'il s'était fait à lui-même en le laissant partir. Pour lui ôter la tentation d'une récidive, il l'engagea si avant dans les affaires, qu'il ne lui fut plus possible d'en sortir. L'histoire ne marque aucun titre particulier dont le monarque l'ait revêtu, mais elle nous apprend qu'il eut une grande influence dans toutes les opérations du gouvernement. Ces soins lui causèrent des distractions très-fâcheuses sur l'état de sa maison. Tout occupé du bien public, la négligence sur le reste permit que le tumulte suivit les affaires qui venaient l'assiéger à Saint-Denys. Ce monastère, devenu comme le siége de la justice et le bureau de la guerre, était continuellement ouvert aux plaideurs, aux militaires et aux femmes même [Col. 1168] S. Bernardus, epist. 78. . Le cloître, lieu consacré spécialement au silence, retentissait des cris de la chicane et des entretiens bruyants de ceux qui venaient solliciter des grâces et des emplois. Il arriva de là que les moines, distraits de leurs exercices, s'abandonnèrent à l'oisiveté. La conduite personnelle de l'abbé n'était nullement propre à couvrir ces désordres. Son luxe semblait le disputer à son crédit. Sa table, ses habits, ses équipages annonçaient plutôt un grand du siècle qu'un supérieur de moines. Mais Dieu, qui avait des vues de miséricorde sur cet homme extraordinaire, ne permit pas qu'il persévérât dans un genre de vie si peu conforme à son état. On ignore le moyen extérieur dont il se servit pour le toucher et le faire rentrer en lui-même. L'opinion commune fait honneur de sa conversion à saint Bernard. Quoi qu'il en soit, elle fut aussi subite que sincère et solide. Au moment qu'on s'y attendait le moins, l'abbé de Saint-Denys embrassa la réforme et la fit adopter à sa communauté d'une manière si prompte et si paisible, qu'il ne parut pas y avoir rencontré la moindre opposition. Cet heureux événement concourt avec l'an 1127. L'abbé de Clairvaux, l'ayant appris, écrivit à Suger au nom de tous les gens de bien pour l'en féliciter. Mais, dans sa lettre, loin de faire entendre qu'il ait contribué à cette merveille, il demande à Suger qui lui a proposé une telle perfection, et témoigne qu'il en a reçu la nouvelle avec la même surprise que les autres. Quis tibi hanc perfectionem proponebat? Ego tanta, fateor, audire de te, etsi desiderabam, non tamen sperabam.
Suger, en se réformant, aurait bien souhaité quitter le soin de l'Etat pour se consacrer entièrement à la retraite; mais c'est à quoi le roi ne voulut jamais entendre. Il fallut donc allier un nouveau genre de vie avec les anciens engagements, les pratiques austères de la profession monastique avec les devoirs de courtisan, la manutention de la discipline régulière avec le détail immense des affaires publiques. Notre abbé, renouvelé par la gràce, fit face à tout et s'attira des applaudissements de toutes parts. Dans son cloître, religieux plein de ferveur et supérieur vigilant, il semblait n'être occupé que de son salut et de celui des âmes confiées à ses soins. Pour obvier à l'inconvénient de ses absences fréquentes et indispensables, il eut l'attention de se donner un second propre à le remplacer. Ce fut le moine Hervé qu'il nomma grand prieur, homme à la vérité d'une capacité médiocre, mais d'une prudence et d'un zèle sur lesquels il pouvait se reposer. A la cour, humble et dépouillé de tout le faste qui l'environnait auparavant, il n'en eut que plus de considération auprès des grands. Son mérite, où ils n'apercevaient plus de taches, les subjugua, [Col. 1169] tout indociles qu'ils étaient, au point de le choisir pour arbitre de leurs différends avec le roi. Ce monarque lui-même ne faisait rien sans le conseil de Suger.
Ce fut sans doute après l'avoir consulté que Louis tint l'assemblée d'Etampes, l'an 1130, pour décider entre Innocent et Anaclet qui se disputaient la papauté. La décision ayant été pour le premier, Suger fut nommé pour lui en porter la nouvelle à Cluny [Col. 1169] Vit. Lud., ibid., p. 1315. . C'était le lieu qu'Innocent, chasse de l'Italie, avait choisi pour sa retraite, en attendant que des conjonctures plus favorables lui permissent de se produire au grand jour. On peut aisément se figurer la joie que lui causa cette ambassade, et les caresses dont il combla celui qui en était chargé. L'abbé de Saint-Denys en prenant congé de Sa Sainteté, la supplia d'honorer son monastère de sa présence. Innocent le promit et tint parole l'année suivante.
Philippe, fils de Louis le Gros, était alors assis sur le trône avec son père. Ce jeune prince étant mort tragiquement le 13 octobre 1131, Suger eut besoin de tout son esprit et de l'ascendant qu'il avait sur celui de son maître pour le consoler. Après avoir essuyé les larmes du monarque, il lui suggéra de donner promptement un successeur au défunt. Ce conseil était d'autant plus sage que la santé du roi commençant à se déranger, il était à craindre que le trône ne devînt chancelant et exposé en proie à l'ambition des grands, s'il le laissait vacant par sa mort. Louis entra facilement dans les vues de son ministre. En conséquence il associa Louis, son second fils, depuis surnommé le Jeune, au pouvoir suprême; et, pour rendre cette association plus solennelle, l'ayant conduit au concile de Reims, il le fit sacrer et couronner dans cette assemblée par le pape.
Les sentiments du père envers l'abbé de Saint-Denys passèrent dans l'âme du fils, s'y fortifièrent et s'y accrurent avec l âge. Suger eut l'honneur d'accompagner ce jeune prince dans le voyage qu'il fit à Bordeaux, pour épouser l'héritière d'Aquitaine. La joie de cette illustre alliance ayant été troublée par la nouvelle du trépas de Louis le Gros, notre abbé fut unde ceux qui déterminèrent Louis le Jeune à se rendre en diligence à Paris: précaution sage qui rompit les mesures de quelques seigneurs prêts à se soulever.
Au milieu des affaires politiques et militaires qui occupèrent Suger dans les premières années du nouveau règne, il conçut et exécuta le dessein de réédifier l'église de Saint-Denys. Le mérite de cette entreprise, dont on donnera les principaux détails ci-après, peut être caractérisé d'un seul trait, en disant qu'il était digne de l'opulence et du génie de Suger. Mais voici un contraste bien frappant. A côté de ce monument de sa magnificence, il en fit construire un autre où sa modestie ne brillait pas avec moins d'éclat. C'était une cellule large de dix pieds sur quinze de longueur, destinée à servir de retraite à ce grand homme pour ses exercices spirituels [Col. 1169] Guil., Vit. Sug., l. II, n. 10. . On raconte un mot de Pierre le Vénérable à cette occasion. Considérant ce petit réduit après avoir admiré les beautés de l'église, cet abbé ne put s'empêcher de dire à ceux qui l'accompagnaient: «Voilà un homme en vérité qui nous condamne tous tant que nous sommes. S'il est prodigue, c'est pour la maison du Seigneur. Mais qu'il est éloigné de se permettre la dépense que nous faisons pour nous loger nous-mêmes!»
Les délices que Suger goûtait dans cette solitude augmentaient de jour en jour son dégoût pour les emplois qui l'attiraient à la cour [Col. 1170] Guil., ibid., l. I, n. 2. . Il était sur le point de s'en délivrer, lorsqu'un concours de circonstances imprévues fit retomber sur lui seul tout le poids du gouvernement. Ceci mérite quelque détail, L'an 1145 les députés des princes croisés d'Orient arrivèrent en France avec des lettres du pape Eugène III pour exhorter les fidèles à une nouvelle croisade. Louis le Jeune, inconsolable d'avoir mis à feu et à sang deux ans auparavant la ville de Vitri, crut avoir trouvé l'occasion de réparer cette faute en prenant lui-mème la croix et se consacrant au voyage de la terre sainte. Suger, consulté là-dessus, ne fut point de cet avis. Il représenta au monarque ce que la France avait à craindre de son éloignement, remplie, comme elle l'était, de vassaux non moins inquiets que puissants, et par là très-propres à profiter de la conjoncture pour exciter des troubles. Voyant que la conscience de Louis résistait à ces vues de politique, il le pria de voir au moins S. Bernard avant que de se décider. Le roi y consentit; mais, loin de blâmer son dessein, l'abbé de Clairvaux le regarda comme une inspiration divine, et lui fit un point de religion de le suivre. Dès lors tout fut dit. L'an 1146, Louis reçut la croix solennellement des mains du saint homme à Vézelai. Prêt à partir, il convoqua l'année suivante, au mois de février, les prélats et les barons pour régler avec eux la manière dont l'Etat serait administré durant son absence. S. Bernard, chargé de porter la parole au nom de l'assemblée, proclama régents du royaume le comte de Nevers et l'abbé de Saint-Denys. L'un et l'autre, également surpris, protestèrent qu'un fardeau si pesant était au-dessus de leurs forces. Le premier allégua de plus un voeu d'entrer en religion: sur quoi il obtint sa décharge. Il n'en fut pas ainsi de Suger. Loin d'écouter ses remontrances, on ne jugea pas même à propos de lui donner un nouveau collègue. La seule grâce qu'on lui accorda se réduisit à prier Samson, archevêque de Reims et Raoul comte de Vermandois, proche parent du roi, de lui prêter leur ministère, mais comme en sous-ordre et avec subordination. Une telle faveur n'était guère propre à le fléchir. Il persista dans son refus. Heureusement le pape était pour lors en France. On eut recours à lui pour vaincre la résistance de l'abbé de Saint-Denys. Cet expédient réussit; Eugène parla et fut obéi. Pour récompense de cette docilité, le pontife unit au glaive temporel que le prince avait remis entre les mains de Suger le glaive spirituel, en lui donnant pouvoir d'excommunier tous ceux qui s'opposeraient à ses volontés.
Nous réservons pour le paragraphe suivant le récit des principaux événements qui signalèrent sa régence. Ici nous nous bornerons à dire que, malgré les fréquentes contradictions qu'il eut à essuyer, les rènes de l'Etat ne flottèrent jamais entre ses mains; qu'il sut toujours maintenir l'autorité des lois, prévenir ou étouffer les soulèvements, réprimer les usurpations, veiller à la sûreté des places frontières; et en un mot, qu'il usa du pouvoir souverain dont il était dépositaire, avec toute la prudence et la sagesse qu'on pouvait désirer. C'est le témoignage que les Français et les étrangers lui rendirent à l'envi. On en vit même parmi ceux-ci faire le voyage de France pour vérifier par eux-mêmes ce que la renommée publiait de son mérite. De ce nombre fut Joséel, évêque de Sarisbéri. Il est bon de mettre sous les yeux du lecteur une partie de la lettre qu'il écrivit au régent, à son retour en Angleterre [Col. 1170] Duches., ibid., p. 503. . «Votre réputation, lui dit-il, répandue en tous lieux nous a déterminé à passer la mer par le seul désir de vous connaître, et nous ne sommes venu de si loin que pour être témoin des merveilles qu'on racontait de vous, comme du Salomon de notre siècle. Notre curiosité a été satisfaite en tout point. Nous avons eu le plaisir d'entendre ces paroles pleines de sagesse qui sortent de votre bouche; nous avons considéré le magnifique temple que vous avez fait élever, les ornements dont vous ne cessez de l'embellir, l'ordre et [Col. 1171] l'harmonie qui règnent parmi ceux qui le desservent; mille autres objets qui intéressent votre gloire ont fixé notre attention, et assurément nous avons tout lieu de dire avec la reine du Midi, qu'on ne nous avait pas rapporté la moitié des choses que nous voyions de nos yeux, tant la vérité surpasse le récit de la renommée. En effet, qui ne serait surpris de voir un seul homme soutenir le poids de tant d'affaires si importantes, maintenir la tranquillité des Eglises, réformer le clergé, défendre le royaume de France par les armes, y faire fleurir les vertus, le policer par des lois.»
Le roi d'Ecosse (David) fut tenté de la même curiosité que l'évêque de Sarisbéri. Sa dignité ne lui permettant pas de se rendre personnellement en France, il y envoya des ambassadeurs avec des présents pour Suger, et une lettre où il lui demandait son amitié [Col. 1171] Guil., Vit. Sug., l. I, n. 9. .
Cependant, quelque sage que fût la régence de Suger, des ennemis secrets réussirent à la rendre suspecte au roi par des lettres qu'ils lui écrivirent dans le temps qu'il se préparait à revenir [Col. 1171] Ibid., l. III, n. 7. . Mais le prestige ne fut pas de longue durée. Le pape, que Louis vit en passant à Rome, le désabusa pleinement sur le compte du régont. Le témoignage de ses yeux fit encore plus à son retour que celui du pontife romam. Il fut étonné du bol ordre que Suger avait établi dans le royaume, et ne trouva pas d'autre moyen de s'acquitter envers lui, qu'en l'honorant du beau titre de Père de la Patrie, titre qui fut ratifié par le consentement unanime des grands et du peuple.
Louis rapporta très-peu de gloire de la croisade. En quittant la terre sainte, il avait laissé les choses à peu près dans la même confusion où il les avait trouvées. Il sentait vivement ce malheur, et son dessein était de le réparer à la premiere occasion [Col. 1171] Ibid., n. 8. . Mais ce qui redoublait son zèle avait tellement refroidi celui des seigneurs français, qu'il lui fut impossible de les faire entrer dans ses vues. Alors Suger conçut une résolution dont il n'y avait point d'exemple avant lui dans un particulier, et qui n'a eu depuis qu'un seul imitateur [Col. 1171] Le cardinal Ximenès, qui fit à ses frais l'expédition d'Oran. : Ce fut de lever une armée à ses propres dépens, et de la conduire lui-même en Palestine. Il avait déjà fait des préparatifs considérables pour cette expédition, lorsqu'une fièvre lente, jointe à son grand âge, l'avertit de ne plus penser qu'au grand voyage de l'éternité. Il s'y disposa par tous les moyens que la religion met entre les mains des fidèles [Col. 1171] Felib., Hist de Saint-Denis, p. 189. . Sentant sa fin approcher, il assembla ses frères en chapitre, et après leur avoir demandé pardon des fautes qu'il avait commises dans son ministère abbatial, il rétablit dans leurs grades et offices ceux qu'il en avait destitués.
Saint Bernard, informé de sa situation, lui écrivit une très-belle lettre pour l'exhorter à la mort [Col. 1171] Bern., ep. 266. . Trois évêques de ses amis recueillirent ses derniers soupirs, qu'il rendit à l'âge de 70 ans, le 12 janvier de l'an 1151 [Col. 1171] C'est l'époque marquée dans la petite chronique de Saint-Denis, et non pas l'an 1152, comme [Col. 1172] plusieurs modernes le prétendent. Ajoutez à cela, 1 o qu'Odon, successeur de Suger, comptait l'année 1152 pour la seconde de son gouvernement; 2 o que Joscelin, évêque de Soissons, l'un des trois prélats qui assistèrent Suger à la mort, décéda lui-même le 24 octobre de l'an 1151. (Felib., Hist. de S.-D., pr. p. CCVI; Gall. chr. nov., 2, t. VII, p. 376-377.) . Jamais ministre ne fut regretté plus universellement et ne mérita mieux de l'être. Il réunissait dans un éminent degré les vertus morales, chrétiennes et politiques. On peut assurer qu'il fut un des meilleurs abbés de son siècle et le ministre le plus accompli que la France eût eu depuis l'établissement de la monarchie. Son exemple est une bonne réponse aux raisonnements de ces faux sages qui s'imaginent et tâchent de persuader que la pratique exacte des obligations du christianisme ne peut s'allier avec le maniement des affaires publiques.
Les obsèques de ce grand homme attirèrent un nombreux concours de prélats, de seigneurs et de peuples. Le roi même les honora de sa présence. On assure qu'en voyant descendre le corps dans le tombeau, ce monarque ne put retenir ses larmes. Cette sensibilité vraisemblablement ne fut point passagère; la suite des événements de son règne dut lui rappeler souvent avec amertume le vide que la mort de Suger avait laissé dans son conseil. «Hélas! disait un auteur du temps [Col. 1171] Guil., Vit. Sug., l. I, n. 5. , si ce grand ministre vivait encore, nous n'eussions pas perdu la moitié du royaume (par la répudiation de la reine Eléonore), et nous n'aurions pas continuellement les armes à la main pour conserver l'autre.» On ignore le premier lieu de sa sépulture, mais on sait qu'en 1259 l'abbé Matthieu de Vendôme fit transférer son corps dans l'épaisseur du mur de la croisée de l'église, du côté du midi, où il est encore aujourd'hui, avec cette simple inscription en dehors: Hic jacet Sugerius abbas [Col. 1171] Felib., ibid.; Gall. christ. nov., ibid. . Cet abbé ne connaissait pas apparemment l'épitaphe que Simon Chèvre-d'Or, ehanoine régulier de Saint-Victor et contemporain de Suger, lui avait dressée, car elle n'était pas indigne d'étre gravée sur son tombeau. Nous la transcrivons ici d'après l'historien de Saint-Denys.
[Col. 1173] Depuis l'introduction de la congrégation de Saint-Maur dans l'abbaye de Saint-Denys, le tombeau de Suger a été décoré (l'an 1645) d'une table de cuivre de trois pieds et demi de haut sur deux et demi de large, enchâssée dans un cadre de marbre, orné dans les quatre coins d'emblèmes par lesquels on a voulu exprimer les principales vertus de cet abbé. Sur la table est gravée une épitaphe qui renferme son éloge d'une manière très-élégante, mais un peu trop prolixe pour pouvoir être placée dans cette histoire. Elle se trouve dans celle de D. Felibien.
Les disciples de Suger ne manquèrent pas non plus à ce qu'ils devaient à sa mémoire. Dès qu'il eut fermé les yeux, ils publièrent sa mort, ses vertus et leur deuil par une fort belle lettre circulaire adressée à tous les fidèles. Nous parlerons ailleurs de cette lettre, ainsi que de la Vie de Suger, l'une et l'autre composées par Guillaume son secrétaire [Col. 1173] Vide infra in Guillelmo Sandionysiano, qui Sugerium apud nos proxime sequitur EDIT. PAT. .
Des écrits ornés du nom de Suger doivent naturellement prévenir en leur faveur. Il est peu vraisemblable en effet qu'un homme dont toute la vie n'a été qu'un echaìnement de grandes occupations, se soit amusé à écrire des choses inutiles ou de peu de valeur. La vérité répond à ce préjugé. Tout ce qui est sorti de la plume de Suger a réellement son mérite et une utilité marquée. Ses productions sont de plusieurs sortes. Dans la revue que nous allons en faire, nous commencerons par ses lettres.
Duchesne en a recueilli seize dans le IV e tome de sa grande Collection, avec un grand nombre de celles qui furent écrites à Suger. Comme celles-ci appartiennent la plupart à des auteurs dont nous avons traité, ou dont nous traiterons par la suite, nous n'en parlerons ici qu'autant qu'il sera nécessaire pour l'intelligence des lettres propres à celui qui nous occupe.
Le recueil est précédé d'un extrait de la lettre 309 e de saint Bernard, adressée au pape Eugène, dans laquelle recommandant à Sa Sainteté les députés que Suger lui envoyait, il parle ainsi de cet abbé: «S'il y a dans notre Eglise de France quelque vase de prix, capable d'orner le palais du Roi des rois; si le Seigneur a parmi nous un autre David, fidèle à exécuter ses commandements, c'est sans doute le vénérable abbé de Saint-Denys. Ce grand homme, que je connais particulièrement, joint à la prudence et à la fidélité dans l'administration des choses temporelles, la ferveur et l'humilité dans ce qui concerne les choses spirituelles; et, ce qui est rare, il est également irrépréhensible sur l'un et l'autre point. A la cour il vit comme un sage courtisan, et dans son monastère il est un modèle de régularité. Je vous supplie de recevoir avec bonté les députés d'un personnage aussi recommandable.» A la tête de ces députés était Jean, neveu de Suger et moine de Saint-Denys. Mais la mort l'ayant surpris avant que d'arriver à Rome, ses compagnons, soit découragement, soit faute de connaître le motif de la députation, prirent le parti de revenir sur leurs pas. Eugène, instruit de cet accident, écrivit à Suger pour l'en consoler, avec promesse d'écouter favorablement tous ceux qui viendraient de sa part,
On a rendu compte à l'article d'Ulger de la lettre adressée par ce prélat à Suger en faveur des religieux de Bourgueil, au sujet de l'élection qu'ils avaient faite d'un abbé pendant sa régence, sans l'avoir prévenu; de celle que ces religieux lui écrivirent eux-mêmes en lui envoyant l'élu pour le confirmer, et de la réponse favorable, mais prudente que Suger fit à l'évêque d'Angers.
La division qui s'éleva dans le chapitre de l'Eglise de Paris, l'an 1147, donna de l'exercice à Suger dans les commencements de sa régence [Col. 1174] Egas. Bul., t. II, p. 248; Dubois, Hist. eccl. Paris., t. II, p. 115. . Il s'agissait de remplacer le doyen Barthélemi de Senlis, élevé sur le siége épiscopal de Châlons-sur-Marne. Les chanoines ne pouvant s'accorder sur ce point, le régent leur offrit sa médiation. Il leur proposa ensuite de s'en rapporter à la décision du pape. On y consentit. Lui-même se chargea d'en écrire à Sa Sainteté, et il le fit par deux lettres au moins, dont la première nous manque. Eugène, dans sa réponse à celle-ci, réponse datée d'Auxerre le 6 octobre, mande au régent qu'il donnera ses soins pour rétablir la paix dans l'Eglise de Paris. Suivent dans la même lettre des remercîments de l'offre que Suger lui avait faite de tel lieu qu'il voudrait choisir en France pour y tenir un concile. Le pape finit par promettre au régent de lui faire justice du duc de Lorraine, «que nous avons déjà, dit-il, excommunié pour d'autres fautes.» Ce duc, dont Suger s'était plaint au Saint-Siége, était Matthieu I e r . A l'égard du doyenné de Paris, on voit par la seconde lettre de Suger au pape, que l'élection s'étant faite suivant ses ordres par quatre compromissaires, elle était tombée sur l'un d'entre eux nommé Clément. Notre abbé témoigne au pontife qu'elle lui paraît vicieuse. «Car, dit-il, ou les quatre compromissaires se sont accordés dans leur choix, et alors l'élu se sera donné sa propre voix, ce qui est contraire aux règles; ou trois seulement ont été unanimes, et dans ce cas l'élection n'est pas conforme à votre intention, puisque vous n'avez promis d'approuver que celui que les quatre auraient élu. Mais de plus, ajoute-t-il, le sujet est indigne de la place par son caractère brutal et son incapacité.» Il rapporte en preuve le scandale qu'il avait donné dans le choeur un jour de fête, en imposant hautement silence au chantre (Albert), qui parlait à un des choristes pour lui montrer ce qu'il devait chanter. «Cet emportement, dit-il, est d'autant plus blâmable, que le chantre va de pair avec le doyen, tant au choeur que dans le chapitre, et que s'il a fait quelque faute, c'est au chapitre à le réprimander. L'évêque de Paris a tâché en vain d'apaiser cette querelle, quoique le chantre ait offert de faire toutes les avances convenables. Elle est actuellement pendante à votre tribunal. Je supplie Votre Paternité de remédier à ce désordre, de manière que l'Eglise de Paris n'en souffre aucun obscurcissement.» Malgré cette lettre le doyen resta, et son démêlé avec le chantre fut terminé à l'amiable.
Suger était au mieux dans l'esprit de Roger, roi de Sicile. Un bruit faux étant revenu à ce prince qu'il devait se rendre en Sicile, il fit une partie du voyage pour aller au devant de lui, et ne s'en retourna que lorsqu'il fut désabusé. Une autre preuve de ses bons sentiments pour notre abbé se tire de la lettre suivante qu'il lui écrivit: « Roger, par la grâce de Dieu roi de Sicile, duc de la Pouille et prince de Capoue, à son très-cher ami le vénérable Suger, abbé de Saint-Denys. Il est du devoir des amis de se féliciter mutuellement sur leurs prospérités. C'est pour cela que nous avons jugé à propos de vous mander comme à notre intime ami, que, grâces à Dieu, nous sommes en paix et en santé. Nous vous prions, par le retour que [Col. 1175] vous nous devez, de nous donner fréquemment de vos nouvelles, afin que nous ayons occasion de nous réjouir de vos avantages, comme nous sommes assurés que vous vous réjouissez des nôtres.»
Suger répondit au monarque en ces termes: «Nous rendons à Votre Majesté nos actions de grâces, non telles que nous devons, mais telles que nous pouvons les rendre, de la bonté qu'un prince si grand et si sage a eue de se souvenir de notre petitesse, et de nous demander à nous-mêmes des nouvelles de l'état ou nous sommes. C'est effectivement une faveur qui nous attache entièrement à vous, et dont nous ne perdrons jamais le souvenir, que vous ayez daigné nous faire part de votre prospérité et vous informer de la nôtre. En répondant à Votre Majesté sur ce dernier point, notre dessein était d'abord de l'entretenir de plusieurs choses dignes de sa curiosité. Mais, craignant l'ennui qu'une lettre trop prolixe pourrait vous causer, nous avons chargé notre député de vous les dire de vive voix.»
Nous avons une lettre d'Etienne, roi d'Angleterre, à notre abbé, semblable à peu près à celle du roi de Sicile. Il le remercie des bons offices qu'il lui rend à la cour de France, lui en demande la continuation, et l'assure qu'il prend un soin particulier des domaines de Saint-Denys situés dans ses Etats. La réponse de Suger n'est point venue jusqu'à nous. Mais, ce qui mérite d'être remarqué comme un exemple de sa rare prudence, c'est qu'il sut également conserver l'amitié de ce prince, et se ménager, ainsi qu'on le verra dans peu, celle de ses deux rivaux, Geofroi, comte d'Anjou, et l'impératrice Mathilde, son épouse.
Quoique Suger eût voulu détourner le roi d'aller en personne à la croisade, il n'en était pas moins zélé, comme on l'a déjà vu, pour cette expédition; en voici de nouvelles preuves. Les états ayant été convoques à Chartres pour aviser aux moyens de mettre en corps d'armée cette multitude de gens qui s'étaient croisés [Col. 1175] Concil., t. X, p. 1102. , et les entretenir sur la route, l'abbé de Saint-Denys écrivit à celui de Cluny pour l'inviter à se trouver à cette assemblée [Col. 1175] Petr. Vener., l. VI, ep. 19. . Rien de plus touchant que la peinture qu'il fait dans cette lettre de la situation fâcheuse des affaires en Palestine, ni de plus pressant que ce qu'il allègue sur la nécessité de travailler à les rétablir. L'abbé de Cluny répondit [Col. 1175] Ibid. à cette missive qu'il était infirme, et qu'il avait indiqué un chapitre général pour le jour même où devaient se tenir les états: deux raisons qui ne lui permettaient pas de se rendre à l'invitation de Suger. Ni la lettre de celui-ci, ni la réponse de l'autre ne sont dans le recueil de Duchesne. Elles se rencontrent seulement dans le sixième livre des lettres du second.
Suger ayant écrit pour le même sujet à Humbert, archevêque de Lyon, ce prélat s'excusa pareillement de ne pouvoir assister aux états de Chartres. La principale raison qu'il alléguait était que l'archevêque de Sens, qui lui contestait sa primatie, devant s'y trouver, il ne convenait pas qu'il se rencontrât avec lui, pour ne pas compromettre la dignité de son Eglise. Duchesne nous a conservé cette réponse; mais la lettre de Suger n'existe plus.
Après la mort d'Albéric, archevêque de Bourges, arrivée l'an 1141, le siége de cette Eglise fut disputé par Pierre de la Chàtre, issu d'une ancienne maison, et Cadurque, favori du roi. Le premier, formellement exclu par le monarque décidé pour son compétiteur, eut recours au pape Innocent, qui ne fit nulle difficulté de le sacrer. Louis le Jeune, irrité de ce procédé, mit sous sa main le temporel de l'Eglise de Bourges, et protesta que jamais Pierre n'aurait ni cette Eglise, ni aucune autre dans ses Etats: ce qui occasionna une rupture éclatante entre la cour de Rome et celle de France. Saint Bernard vint heureusement à bout d'accommoder cette affaire, en déterminant le roi de France à céder au pape. Pierre de la Châtre fut donc confirmé dans l'archevêché de Bourges. Le roi l'investit du temporel de cette Eglise avant son départ pour la croisade; mais la plupart de ceux qui étaient en possession de ce temporel refusèrent de s'en dessaisir. Cadurque, maître de la tour de Bourges, s'y maintenait par la connivence des prévôts royaux du Berri. Renaud de Créci, à qui la garde du château de Saint-Palais, a quatre lieues de Bourges, avait été confiée pendant les troubles des deux concurrents, prétendait l'avoir en propriété. L'un et l'autre, sommés par le régent de se soumettre, implorèrent la protection du comte de Vermandois. Suger, instruit de leurs mouvements, n'en fut point effrayé. Il écrivit au comte que ce qu'il avait réglé touchant les deux tours étant conforme aux intentions du roi, il n'y changerait absolument rien. «C'est, lui dit-il en finissant, ce que nous voulons que vous mandiez aux intéressés par celui qui vous remettra cette lettre. Quod per praesentem nuntium vos ipsis praecipere scribendo volumus. » Ce ton d'autorité avec lequel Suger parle au comte montre bien que celui-ci ne partageait pas la régence avec lui. Les deux châteaux furent effectivement rendus, comme le témoigne la lettre de remercîment que l'archevêque de Bourges écrivit là-dessus au régent.
Suger, après avoir si bien servi Pierre de la Châtre, eut occasion de lui demander sa protection pour les religieux des Chappes-Aude, prieuré dépendant de Saint-Denys, à trois lieues de Montluçon. D'autres moines voisins les inquiétaient, et leur avaient enlevé une église dont ils étaient en possession. Le régent, dans la lettre qu'il écrivit au prélat à ce sujet, lui rappelle les services qu'il lui avait rendus au préjudice de ses propres intérêts, son zèle pour Pierre de la Châtre lui ayant occasionné, dit-il, plusieurs mauvais traitements de la part du roi et d'autres personnes.
Geofroi, évêque de Chartres, étant mort le 24 janvier de l'an 1149, Suger envoya des commissaires sur les lieux pour se saisir des régales, jusqu'à ce que le siége de cette Eglise fût rempli. C'est ce qu'il notifie aux chanoines par une première lettre qui leur est adressée. Le chapitre ne tarda pas à faire son élection, qui tomba sur l'archidiacre Goslen. Il en fit part aussitôt à Suger, le priant de la confirmer, et de rendre les régales à l'élu. La réponse du régent porte qu'il approuve l'élection, mais qu'il ne peut se dessaisir des régales avant que le prélat se soit présenté à la cour pour y faire, suivant la coutume, le serment de fidélité.
Suger ne faisait aucune grâce sur cet article. Pierre, abbé de Massai, près de Vierzon en Berry [Col. 1175] Ceci peut servir à fixer à peu près le temps [Col. 1176] de l'élection de cet abbé, que les auteurs du nouveau Gallia Christiana se contentent de placer, avec ses deux prédécesseurs, avant le milieu du XII e siècle. , s'étant dispensé de comparaître à la cour après son élection, les régales de cette abbaye restèrent entre les mains du roi. L'abbé sentit sa faute, et étant venu demander l'investiture, il l'obtint avec une lettre du régent aux prévôts et sergents royaux du Berri pour lui donner main-levée de son temporel.
Lorsque Suger vit arriver de la terre sainte les seigneurs qui avaient accompagné Louis le Jeune, connaissant les dispositions de la plupart d'entre eux, il fut vivement alarmé du retardement du roi qu'ils avaient laissé en Syrie. Son premier soin fut de lui écrire pour le presser de revenir. «Les perturbateurs du repos public, lui dit-il, sont de retour, tandis qu'obligé de défendre vos sujets, vous [Col. 1177] demeurez comme captif dans une terre étrangère. A quoi pensez-vous, seigneur, de laisser ainsi les brebis qui vous sont confiées, à la merci des loups? Comment pouvez-vous vous dissimuler le péril dons les ravisseurs qui vous ont devancé, menacent vos Etats? Non, il ne vous est pas permis de vous tenir plus longtemps éloigné de nous. Tout réclame ici votre présence. Nous supplions donc Votre Altesse. nous exhortons votre piété, nous interpellons la bonté de votre coeur, enfin, nous vous conjurons par la foi qui lie réciproquement le prince et les sujets, de ne pas prolonger votre séjour en Syrie au delà des fêtes de Pâques, de peur qu'un plus long délai ne vous rende coupable aux yeux du Seigneur d'avoir manqué au serment que vous avez fait en recevant la couronne. Pour nous, impatient de vous revoir, nous vous attendons comme un ange de Dieu. Vous aurez lieu, je pense, d'être satisfait de notre conduite. Nous avons remis entre les mains des chevaliers du Temple l'argent que nous avions résolu de vous envoyer. Nous avons de plus remboursé au comte de Vermandois les trois mille livres qu'il nous avait prêtées pour votre service. Votre terre et vos hommes jouissent, quant à présent, d'une heureuse paix. Nous réservons pour votre retour les reliefs des fiefs mouvant de vous, les tailles et les provisions de bouche que nous levons sur vos domaines. Vous trouverez vos maisons et vos palais en bon état, par le soin que nous avons pris d'en faire les réparations. Me voilà présentement sur le déclin de l'âge; mais j'ose dire que les occupations où je me suis engagé pour l'amour de Dieu et par attachement pour votre personne, sans aucun retour sur moi-même, ont beauconp avancé ma vieillesse. A l'égard de la reine votre épouse, je suis d'avis que vous dissimuliez le mécontentement qu'elle vous cause, jusqu'à ce que, rendu en vos Etats, vous puissiez tranquillement délibérer sur cela et sur d'autres objets.» Les craintes qui avaient dicté cette lettre ne tardèrent pas à se réaliser. Robert de Dreux ayant quitté la terre-sainte fort mécontent du roi son frère, voulut profiter de son absence pour s'emparer du gouvernement. Ses mesures étaient si bien prises, et un si grand nombre de barons étaient entrés dans ce complot, qu'il se vit sur le point de réussir. Pour rompre ses mesures, le régent ne vit point d'autre ressource que de convoquer les états. Le lieu de la convocation fut indiqué à Soissons. L'abbé de Clairvaux ayant appris cette résolution de Suger, lui écrivit pour l'en féliciter. Nous avons une lettre du régent à Samson, archevêque de Reims, par laquelle il le prie, comme étant une perle précieuse de la couronne, tanquam pretiosam de capite coronae regni gemmam, de se rendre à cette assemblée avec ses comprovinciaux. Il écrivit de semblables lettres, que nous n'avons plus, aux autres archevêques et aux grands du royaume. L'assemblée se tint en effet, et Suger y triompha pleinement des ennemis de l'Etat.
L'un des grands vassaux de la couronne qui montrèrent le plus de zèle et de fidélité pendant l'absence du roi, fut Geofroi, comte d'Anjou. Dans toutes les occasions il se déclara ouvertement pour le régent. Etant convenus ensemble d'une entrevue à Beaugenci pour les affaires du royaume, la santé du comte ne lui permit pas de s'y trouver; il écrivit à Suger pour s'excuser. Dans une seconde lettre il lui mande que, se trouvant beaucoup mieux, il est prêt à employer sa personne et tout ce qui dépend de lui pour le service de l'Etat, et même, dit-il, avec encore plus de zèle que si le roi y était présent, et multo diligentius quam si rex praesens adesset. L'attachement du comte à son devoir ne fut pas sans récompense. Louis à son retour en France mit en possession de la Normandie, les armes à la main, Henri fils de Geofroi, et depuis roi d'Angleterre, en retenant le Vexin normand pour lui. Il est vrai que bientôt après ils se brouillèrent à l'occasion de Girard de Berlai, ou de Bellai, que le comte avait dépouillé du château de Montreuil [Col. 1177] Le siége de Montreuil, formé par le comte d'Anjou, commença vers la fin de l'an 1148, et dura trois ans. Voici comme en parle la Chronique de Normandie: Dux Gaufridus, dit-elle sur l'an 1148, castellum Monasteriolum in pago Pictaviensi [Col. 1178] obsedit, et fecit ibi tria castella lapidea; et duravit illa obsidio per tres annos, usquequo Berlai, dominus castelli, reddidit se comiti. Tunc etiam comes turrem et castellum funditus evertit. . Comme ils étaient sur le point d'en venir aux armes, Suger se mit entre les deux partis pour les réconcilier. Il s'adressa d'abord au roi par une lettre, où il l'exhortait à ne point entreprendre précipitamment la guerre contre un vassal dont il venait d'augmenter considérablement les forces en l'investissant de la Normandie. Il le priait surtout de consulter là-dessus les grands du royaume. «Car je crains, dit-il, que vous ne succombiez dans cette entreprise, si vous vous y portez de vous-même et sans prendre conseil. Ainsi, quoique vous ayez déjà convoqué vos hommes pour cette expédition, je prendrai la liberté de vous dire qu'il est à propos de suspendre les hostilités, jusqu'à ce que vous ayez délibéré là-dessus avec vos vassaux, je veux dire les prélats et les grands. En ce eas vous pouvez tout attendre d'eux; car je ne doute pas que la fidélité qu'ils doivent au royaume et à votre couronne, ne les porte à contribuer de toutes leurs forces au succès d'une guerre qu'ils auront concertée unanimement avec vous.» Cette lettre sert à prouver que les vassaux du roi ne se croyaient alors étroitement obligés à l'aider que dans les guerres sur lesquelles il avait pris leur avis.
Suger écrivit pareillement au comte et à l'impératrice Mathilde son épouse, pour les exhorter à satisfaire le roi. Il leur rappelle les marques d'estime et d'affection que le roi Henri, père de Mathilde, lui avait données dans toutes les occasions, «jusque-là, dit-il, que ce prince ne dédaignait pas, tout grand qu'il était, de venir au-devant de nous, et de nous communiquer, par préférence aux siens, lorsqu'il était en guerre avec la France, ses vues pour le rétablissement de la paix; d'où il est arrivé que souvent nous l'avons fait désister, par notre conseil et avec le secours divin, de plusieurs guerres où l'avaient engagé des esprits brouillons qui faisaient tous leurs efforts pour les entretenir. Je ne me souviens pas même, j'ose le dire, que durant l'espace de vingt ans il ait fait aucune paix avec le roi, que nous n'y ayons concouru par nos soins, comme ayant l'avantage de posséder également la confiance des deux monarques. C'est donc le souvenir des bontés du grand roi Henri qui me porte à vous conseiller de travailler sérieusement à calmer l'esprit de notre souverain, tandis qu'il en est temps, et qu'il n'a point encore pris d'engagement avec vos ennemis. Considérez que rien ne vous est plus nécessaire que la paix dans les circonstances où vous vous trouvez. Car si le royaume d'Angleterre, qui ne peut vous échapper, venait à vous échoir en temps de guerre, toutes les grandes richesses que renferme le trésor royal, au lieu de tourner à votre profit, deviendraient la proie d'avides ravisseurs ou la solde des troupes que vous seriez obligé d'entretenir.»
Dom Martène a publié, dans le premier tome de ses Anecdotes, une réponse du comte à Suger pour le remercier de la peine que Son Altesse ( Sublimitas ) s'était donnée de travailler à sa réconciliation avec le roi. Mais il l'avertit que l'armée du monarque étant en marche pour venir à lui, il ne peut se dispenser [Col. 1179] de se mettre sur la défensive. Cependant il l'assure que si le roi veut bien suspendre les hostilités, il en passera par tout ce que lui (Suger) et le comte de Vermandois décideront.
Suger répondit à cette lettre par une autre que dom Martène a pareillement mise au jour. Il marque au comte dans celle-ci que tandis qu'il conférait avec Arnoul, évêque de Lisieux, et confident de ce prince, touchant les moyens de pacifier sa querelle, le comte de Vermandois est venu les surprendre inopinément; qu'ils se sont joints à lui et à d'autres personnes bien intentionnées pour aller trouver le roi, et qu'enfin ils ont obtenu de ce monarque qu'il accorderait une trêve au comte d'Anjou, jusqu'à ce qu'on pût aviser aux moyens d'établir une paix solide entre eux. «Je ne doute point, ajoute-t-il, que le comte de Vermandois ne vous ait mandé la même chose.» Quoique Suger ne fasse mention d'aucunes hostilités exercées jusqu'alors entre le roi et le comte, il est certain d'ailleurs que Louis était entré à main armée dans la Normandie, où il trouva le jeune Henri prêt à défendre son duché; qu'il y eut de part et d'autre quelques châteaux assiégés, et que la guerre eût été poussée plus vivement sans une maladie qui obligea le roi de retourner à Paris. C'est ce qu'on peut voir en détail dans nos historiens modernes. Il manque néanmoins dans leur récit quelques circonstances qu'ils n'auraient pas dû négliger. Te les sont les suivantes: que Girard de Bellai, du fond de sa prison où le comte d'Anjou le retenait, ayant réclamé la protection du pape, ainsi que celle du roi, les foudres de Rome furent lancées contre le comte d'Anjou; que ce prince, étant venu à la cour de France pour traiter de la paix, voulut bien consentir à rendre à Girard, qu'il avait amené avec lui, la terre de Montreuil, mais qu'il refusa de recevoir l'absolution des censures ecclésiastiques qui lui était offerte, soutenant qu'il n'avait rien fait que de juste à l'égard de son vassal; sur quoi l'on rapporte que saint Bernard, témoin de la scène, dit: «Je ne doute point que cet homme ne soit bientôt puni de son obstination, ou par la mort ou par quelque autre grand malheur [Col. 1179] Gaufr., Vita S. Bern., l. IV, c. 3. ,» prédiction, ajoute-t-on, que l'événement vérifia, le comte étant mort dans la quinzaine.
Le pape Eugène, pendant son séjour à Paris, avait concerté avec le roi et Suger d'établir une communauté régulière dans l'église de Sainte-Geneviève, à la place des chanoines séculiers qui la desservaient [Col. 1180] Egass. Bul., t. II, p. 226-231. . Le motif de ce changement était la vie licencieuse que ces chanoines menaient; mais l'occasion fut une querelle très-vive et presque sanglante qui s'éleva entre les gens du pape officiant à Sainte-Geneviève et les chanoines, au sujet d'un tapis qui avait couvert le prie-Dieu de Sa Sainteté; ceux-là le revendiquant de force en vertu de l'usage, ceux-ci le défendant de méme, sans que la présence du roi pùt retenir les uns ni les autres. On pensa d'abord à substituer aux chanoines des moines de Saint-Martin des Champs. Ainsi le portait la commission qu'Eugène adressa de Langres à Suger, le 29 avril de l'an 1148. Mais, sur les remontrances des premiers, le pape changea d'avis, et manda à Suger de choisir plutôt des chanoines de Saint-Victor pour les remplacer. Sur ce nouvel ordre Suger, accompagné des abbés de Saint-Germain des Prés, de Saint-Maur et de Ferrières, se rendit à Saint-Victor pour demander à l'abbé Gilduin, son prieur, Odon avec douze de ses chanoines. La proposition souffrit d'abord de grandes difficultés. Gilduin allégua le besoin qu'il avait d'Odon pour lui aider à porter dans sa vieillesse le poids du gouvernement. Enfin, après avoir résisté pendant tout le jour, il se laissa vaincre. Dès le lendemain, fête de Saint-Barthélemi, la nouvelle colonie fut conduite à Sainte-Geneviève. L'évêque de Meaux, qui l'attendait, célébra la messe, pendant laquelle Odon reçut de ses mains la bénédiction abbatiale. On mit ensuite les nouveaux chanoines en possession des lieux réguliers. Le jour suivant on leur accorda les régales, et les hommes de Sainte-Geneviève vinrent leur prêter serment de fidélité. Tout ce détail est consigné dans une lettre de Suger au pape pour lui rendre compte de ses opérations. Comme la plupart des anciens chanoines avaient obéi de fort mauvaise grâce, Suger prévit qu'ils ne manqueraient pas d'inquiéter à la première occasion leurs successeurs par des chicanes qui entraîneraient des appellations en cour de Rome. C'est un inconvénient qu'il prie Sa Sainteté, par cette même lettre, de prévenir, attendu, dit-il, que semblable à de jeunes plants, la nouvelle réforme a besoin de repos et de tranquillité pour prendre racine et s'affermir.
Eugène fit à cette lettre une reponse très-obligeante, exhortant l'abbé de Saint-Denys à couronner une oeuvre qu'il avait commencée avec tant de succès. Mais ce que Suger avait prévu ne tarda pas d'arriver. Les chanoines dépossédés, se repentant de leur condescendance, firent plusieurs avanies aux réformés. De là ils allèrent en troupe à Rome se plaindre de Suger, dont les menaces avaient arrêté leurs déportements. Notre abbé n'eut pas plutôt appris leur départ qu'il en informa le pape par une lettre, où il le priait de ne point se laisser surprendre par les récits calomnieux de ces rebelles. Il y faisait un portrait fort désavantageux de leur conduite, dont les principaux excès étaient qu'au lieu de rendre fidèlement le trésor de l'Eglise, ils avaient enlevé quatre marcs de la châsse de sainte Geneviève et quantité d'autres reliquaires; qu'ils retenaient les terres et les domaines de cette église; qu'ils contestaient aux nouveaux chanoines les lieux réguliers; qu'ils cherchaient toutes les occasions de les troubler dans le service divin. «Nous aurions pu, dit-il, employer l'autorité royale dont nous sommes dépositaires, contre ces mutins, mais nous avons pensé qu'il serait plus respectueux de vous les dénoncer, et d'attendre là dessus de nouveaux ordres de Votre Paternité.» Cette lettre ne produisit pas tout l'effet que Suger s'en était promis. Eugène, porté naturellement à la douceur, crut devoir accorder quelque chose aux mécontents; et comme ils insistaient à ce qu'il ôtát la connaissance de leurs affaires à Suger, il prit un tempérament en lui donnant pour adjoint dans sa commission l'évêque d'Auxerre. La lettre par laquelle il marquait à notre abbé cette disposition, ne contenait rien que d'honorable pour lui. «Ce n'est pas, lui dit-il, que nous ayons aucune défiance sur votre compte. La conduite que vous avez tenue jusqu'à présent nous a suffisamment attesté votre prudence et votre fermeté. Mais nous avons jugé à propos de vous associer un nouveau commissaire, afin d'imposer silence aux murmures des anciens chanoines, et de leur ôter tout sujet de satisfaire la haine particulière qu'ils vous portent.» Suger n'eut qu'à se louer des procédés de l'évèque d'Auxerre. Ils travaillèrent de concert, et mirent en peu de temps le dernier sceau à la réforme de Sainte-Geneviève.
Ce ne fut pas la seule entreprise de cette nature dont l'abbé de Saint-Denys fut chargé. Louis le Jeune avait également à coeur la réforme du chapitre séculier de Saint-Corneille de Compiègne. En passant par Rome au retour de la terre sainte, il avait obtenu du pape une bulle, datée du 13 mars 1149, qui commettait Suger et Baudouin évêque de Noyon, pour substituer des moines de Saint-Denys aux chanoines. Cette affaire excita de grandes contestations, Le roi, qui les avait prévues, se rendit le premier à Complègne [Col. 1181] pour attendre Suger qui devait y amener douze de ses religieux avec Odon destiné pour être leur abbé. L'évêque de Noyon se joignit à eux sur la route. A leur arrivée le chapitre fut convoqué pour entendre la lecture des lettres du pape. Aucun des chanoines n'ayant comparu, le roi, qui était présent, ne laissa pas de faire lire la bulle devant plusieurs autres cleres et une multitude de bourgeois, qui tous élevèrent la voix pour y applaudir. Le lendemain, sur les pressantes sollicitations du roi, les chanoines se présentèrent au chapitre, ayant à leur tête Philippe de France, leur abbé; mais ce ne fut que pour accabler d'injures les deux commissaires, sans égard pour la majesté royale. En vain on leur promit la jouissance de leurs prébendes; ils étaient déterminés à ne rien écouter. Furieux ils courent du chapitre à l'église, dont ayant fermé les portes sur eux, ils s'emparent des ornements, pillent le trésor, et prennent entre autres reliques la sainte épine et le saint suaire. Les moines cependant ayant pénétré dans l'église, à la faveur d'une issue, voulurent se mettre en possession du choeur. Alors le tumulte redoubla au point que sans le secours du peuple qui accourut de toutes parts, le lieu saint eût été ensanglanté. Les reliques sont arrachées des mains des chanoines, et eux-mèmes chassés ignominieusement. Il y a bien de l'apparence que les bourgeois se chargèrent de maintenir les religieux, puisque dès le lendemain le roi et Suger partirent, laissant à l'évêque de Noyon le soin de régler ce qui restait à faire. Suger à son retour écrivit au prélat pour l'exhorter à bénir le nouvel abbé, le jour de la fête patronale (14 septembre) ou le dimanche suivant. Baudouin fit ce que Suger désirait, non sans essuyer de vives oppositions. Il l'en informa par une lettre, où il lui mandait qu'il était important d'envoyer à Rome pour obtenir la confirmation de tout ce qui avait été fait. «Car c'est là, dit-il, l'unique fondement sur lequel on peut élever un édifice solide, d'autant que tout ce qui n'est appuyé que sur les ordres et les menaces du prince, n'a pas à beaucoup près la même consistance que ce qui est établi sur l'autorité apostolique.» Suger suivit cet avis, et fit partir le nouvel abbé de Saint-Corneille avec une lettre pour le pape, dans laquelle il expose les faits qui viennent d'être rapportés, suppliant Sa Sainteté de vouloir bien ratifier ce qu'il avait fait en vertu de ses ordres.
Il écrivit aussi à l'abbé de Cluni, chez lequel Odon devait passer, pour le prier de donner à celui-ci des lettres de recommandation pour le pape. A la fin de cette lettre on lit: Domino et Patri venerabili Dei gratia Claravallensi abbati Sugerius Beati Dionysii abbas idem mandat, paroles qui donnent à entendre qu'Odon devait aussi passer à Clairvaux, et que cette lettre était commune pour S. Bernard et pour l'abbé de Cluni. On la trouve aussi dans la Bibliothèque de Cluni (col. 960, 961), parmi celles de Pierre le Vénérable.
Le comte de Vermandois avait été admis au conseil où l'on avait conclu la réforme du chapitre de Saint-Corneille. L'abbé de Saint-Denys se crut d'autant plus obligé de lui faire le récit de ce qui venait de se passer, que ce prince était plus en état qu'aucun autre de réprimer les chanoines, en saisissant les grands domaines qu'ils possédaient dans ses terres. C'est à quoi Suger l'exhorte par une lettre où il lui rappelle l'amitié constante qui avait régné entre eux, et les secours mutuels qu'ils s'étaient prêtés dans tontes les occasions. Il prend le comte à témoin qu'il ne s'était chargé qu'à regret du soin de réformer l'Eglise de Compiègne.
Suger avait une affection singulière pour l'abbaye de Fontevrauld. Il lui en donna des preuves dans un différend qu'elle eut avec l'évêque de Poitiers, Gilbert de la Porée. Ce prélat, voulant s'assujettir ce monastère, refusait de bénir l'abbesse Mathilde, élue en 1150, à moins qu'elle ne reconnùt sa juridiction. L'abbé de Saint-Denys écrivit au pape pour se plaindre de ce procédé. Il prie le saint-père d'ètre favorable à une maison si célèbre et si édifiante, que nous avons vue naître, dit-il, lorsque nous étudiions en ces quartiers-là, et qui s'est tellement accrue, comme nous l'apprenons avec joie, qu'on y compte à présent jusqu'à quatre à cinq mille religieuses: Ut pote tantum tantae religionis locum, quem cum in partibus illis in scholis essemus, noviter incoeptum esse vidimus; et per Dei voluntatem fere ad quatuor aut quinque millia sanctimonialium jam excrevisse audivimus et gaudemus. » Cette lettre a été rapportée d'après Duchesne par le P. Sirmond dans ses notes sur la XXXII e lettre du VIII e livre de celles de Geofroi de Vendôme.
Nous ignorons quel est ce Robert de la Bove ( de Bova ) à l'occasion duquel Suger écrivit à Thierri, évêque d'Amiens, pour lui faire des reproches de l'avoir reçu dans son diocèse. Il qualifie ce Robert de scélérat, d'apostat et d'infâme, et exhorte le prélat à chasser ce misérable sans délai.
Les quatre lettres suivantes, écrites par Suger durant sa dernière maladie, ont été livrées au public par D. Martène dans le premier tome de ses Anecdotes.
La première est adressée à l'évêque de Beauvais, Henri, frère du roi, au clapitre, au clergé et au peuple de ceite ville. Elle a pour objet de les détourner d'une révolte qu'ils méditaient contre le roi. Suger emploie toute son éloquence pour leur faire sentir l'atrocité du crime qu'ils vont commettre, la témérité de leur dessein, et l'excès des malheurs qu'ils se préparent. Il prend Dieu à témoin que cette nouvelle l'afflige beaucoup plus que la fièvre dont il est tourmenté. Il s'adresse tantôt à l'évêque, à qui il représente ce qu'exigent de lui les qualités de frère du roi, de pasteur des âmes et de citoyen; tantôt au chapitre, qu'il conjure de ne point ternir la gloire de l'Eglise de Beauvais par une sédition aussi criminelle qu'insensée; tantôt au peuple qu'il exhorte d'avoir compassion de lui-même, l'assurant qu'il lui est aussi impossible d'empécher la ruine entière de la ville, s'il persévère dans ses funestes dispositions, qu'à une fourmi de traîner un char. Il finit par ces paroles remarquables: Videte, viri discreti, ne alia vice rescribatur quod semel inventum est in marmorea columna hujus civitatis ore imperatoris dictum: «Villam Pontium refici jubemus. »
La seconde lettre est une réponse à celle que saint Bernard avait écrite à notre abbé pour l'exhorter à terminer chrétiennement sa carrière. Le saint avait joint à sa lettre quelques petits présents, entre autres une serviette de prix et un pain bénit. Suger le remercie de tout cela, témoigne un grand mépris de la vie, et marque un vif désir de retourner à son Créateur. Il se recommande aux prières du saint homme et de toute sa communauté, déclarant qu'il aurait bien souhaité pouvoir jouir de sa présence avant que de mourir.
La troisième est adressée à Joscelin, évêque de Soissons, qui s'était excusé sur ses infirmités de ne pouvoir le venir voir. Notre abbé le presse de lui accorder cette satisfaction; et comme le prélat lui avait mandé qu'il ne comptait pas lui survivre longtemps, il fait des voeux pour que cela n'arrive pas. Joscelin se rendit aux sollicitations de son ami.
Enfin, la quatrième est écrite au roi. Cette lettre exhale les sentiments de la piété la plus tendre. Suger avertit le monarque qu'il sent le moment de sa dissolution approcher; que, plein de confiance en la miséricorde divine, il se prépare sans trouble à paraître devant le tribunal du souverain juge; que ses amis, [Col. 1183] étonnés de le voir souffrir depuis si longtemps, sont persuadés avec lui que par là Dieu veut lui donner le temps et les moyens d'expier ses fautes. Il recommande le roi et ses Etats à la divine providence, et souhaite qu'après un règne heureux sur la terre, il participe à la couronne éternelle. Il le prie de continuer sa protection à l'abbaye de Saint-Denis, «qui est, dit-il, une des plus nobles portions de votre royaume. Aimez, continue-t-il, l'Eglise du Seigneur; prenez la défense des veuves et des orphelins; soyez le vengeur des innocents opprimés. Par là vous obtiendrez les secours du ciel contre les puissances visibles et invisibles, contre les assauts de vos ennemis déclarés, et contre les embûches de vos ennemis secrets. Voilà mon conseil. Gardez soigneusement cette lettre, puisque vous ne pouvez plus me garder longtemps, et faites-vous une loi d'observer fidèlement ce qu'elle renferme. C'est pour vôtre intérêt que je vous parle.»
Telles sont les lettres de Suger que le temps a respectées. Nous nous flattons que vos lecteurs ne désapprouveront pas le compte détaillé que nous en avons rendu. Il n'était guère permis, ce semble, de passer rapidement sur des monuments aussi précieux et aussi intéressants pour notre histoire.
Une partie de ces lettres et de celles qui furent écrites à Suger avait été connue de J. Baudouin avant qu'elles fussent livrées au public. Il en traduisit 46 en français, qu'il fit imprimer l'an 1640, à Paris, chez Aug. Courbé, dans la seconde partie d'un ouvrage in -8 o , qui a pour titre: Le Ministre fidèle représenté sous Louis VI, en la personne de Suger abbé de Saint-Denys en France et régent du royaume sous Louis VII, tiré du manuscrit latin de Fr. Guillaume. A la tête de l'ouvrage on voit le portrait de Suger, au bas duquel on lit ces deux vers:
En second lieu Suger a composé la Vie de Louis le Gros [Col. 1183] Duches., t. IV, p. 281-321. . Personne n'était plus en état que lui d'exécuter un pareil ouvrage. Aussi peut-on assurer qu'il a rempli tout ce qu'on pouvait attendre de lui à cet égard. L'histoire de sa propre vie était tellement liée à celle du monarque, qu'il n'a pu s'empêcher de mêler à celle-ci quantité de traits qui le concernent. Cette production est dédiée à Joscelin, évêque de Soissons, l'homme le plus capable, par les engagements qu'il avait à la cour et par l'intimité où il vivait avec notre abbé, de rendre témoignage à la vérité de son récit. Parmi les anecdotes qui s'y rencontrent, les suivantes nous ont paru les plus dignes de la curiosité du lecteur.
Bouchard de Montmorency ayant été traduit au tribunal du roi Louis le Gros par l'abbé de Saint-Denys (Adam) pour répondre sur les torts qu'il faisait à l'abbaye, le jugement ne lui fut point favorable. Ce seigneur, présent en personne, protesta hautement qu'il ne s'y soumettrait pas. Cependant, dit Suger, il ne fut point arrêté pour cela, parce que ce n'est point l'usage des Français, mais il se retira librement: Qui cum cadens a causa justitiam judiciumque exsequi noluerit, non tentus (neque enim Francorum mos est) sed recedens, etc.
Parlant du séjour que Pascal II fit à Saint-Denys, notre auteur dit que dans la manière dont il se comporta, ce pape laissa à la postérité un exemple de modération inconnu aux Romains, et auquel on ne s'attendait pas. Car, ayant été conduit au trésor, non-seulement il ne prit rien, dit-il, de l'or, de l'argent et des pierreries qui étaient sous ses yeux, mais il ne daigna pas même les regarder, se contentant de demander un peu des vêtements de saint Denys.
Guillaume III [Col. 1183] Et non pas Robert, comme le dit dom Montfaucon. (Monum. de la monarch. franç., t. II, p. 42.) , comte d'Auvergne, s'attira deux fois de suite (l'an 1126 et l'an 1131) les armes de Louis le Gros pour des vexations qu'il faisait à l'évêque de Clermont. Ayant été fort mal mené la première fois, il implora le secours du duc d'Aquitaine dont il était vassal. Mais ce duc, étant venu en Auvergne, fut tellement déconcerté à la vue de l'armée formidable du roi, que, sur le point de livrer bataille, il lui envoya des députés pour lui dire: «Sire, le duc d'Aquitaine, votre vassal, vous souhaite toute sorte d'honneurs et de prospérités. Ce qu'il demande à Votre Majesté, c'est qu'elle veuille bien agréer son service et le conserver dans la jouissance de ses droits. Car la même justice qui impose la loi du service au vassal, exige du seigneur une domination équitable. Si le comte d'Auvergne, qui relève de moi comme je relève de vous, a commis quelque excès, je suis tenu de le représenter à votre cour. C'est une obligation que je reconnais et que je n'ai jamais refusé de remplir. Je viens aujourd'hui vous rétérer mes soumissions à cet égard, vous suppliant de me faire la grâce de les accepter. Si Votre Majesté doute de ma sincérité, je suis prêt à lui donner des otages de qualité compétente et en nombre suffisant. C'est aux grands du royaume à juger; j'en passerai par tout ce qu'ils voudront.» Le roi, dit Suger, ayant délibéré là-dessus avec les grands, reçut, comme l'équité le demandait, les offres, le serment et les otages du duc, rendit la paix à l'Eglise et à la patrie, et marqua un jour où les parties viendraient à Orléans, le duc à leur tête, pour plaider devant sa cour. Notre historien ne dit point quel fut le jugement que la cour rendit. Mais ce qu'il vient de nous apprendre mérite bien d'être remarqué. Cet aveu que le duc d'Aquitaine fait de l'obligation où il est de représenter son vassal à la cour du roi pour y répondre sur ses torts, est un témoignage évident de l'étendue du ressort de cette cour et de son autorité sur les grands vassaux du royaume.
Le pape Innocent II étant venu à Saint-Denis le mercredi de la semaine sainte de l'an 1131, l'abbé Suger et tous ses religieux sortirent au-devant de lui en procession, chantant des hymnes et des cantiques. Le lendemain le pape y célébra la Cène avec les cérémonies qui se pratiquaient à Rome, sans oublier celle qu'on nommait le presbytère, c'est-à-dire, une distribution de pièces d'or au clergé. Le vendredi saint il adora la croix, et le jour de Pâques il assista aux matines avec la communauté. Ce jour même il y eut une espèce de cavalcade que notre auteur a pris soin de décrire en ces termes: «Le pape, dit-il, suivi de plusieurs cardinaux, sortit de grand matin de l'abbaye, et se retira au prieuré de Lêtrée. Là ils se parèrent de leurs plus riches ornements, comme ils ont coutume de faire à Rome dans les grandes cérémonies. On mit sur la tête du pape un diadème composé d'une mitre couronnée par le haut d'un cercle d'or en manière de casque. Le saint-père étant monté ensuite sur un cheval blanc caparaçonné, tous les cardinaux couverts de longs manteaux et montés sur des chevaux de couleur différente, dont toutes les housses étaient blanches, allaient devant lui deux à deux en chantant des hymnes. Les barons et les autres feudataires de l'abbaye marchaient à pied, conduisant le cheval du pape par la bride. D'autres précédaient, et jetaient quantité de pièces de monnaie pour écarter la foule. Toutes les rues étaient tendues de riches tapisseries et jonchées de verdure. Outre plusieurs compagnies de soldats qui vinrent par honneur au-devant du pape, il y eut un concours prodigieux de peuple. Les Juifs mêmes de Paris accoururent à [Col. 1185] ce spectacle, et présentèrent au pape le livre de la loi en un rouleau couvert d'un voile. A cet hommage le saint-père répondit par ces paroles pleines d'une tendresse compatissante: « Que le Dieu tout-puissant daigne ôter le voile qui couvre les yeux de votre coeur. » Enfin le pape arrive à la basilique des saints martyrs, toute brillante de l'éclat des couronnes d'or et des pierreries beaucoup plus précieuses que l'or et l'argent. Il célébra les divins mystères avec nous, et nous immolàmes ensemble le véritable Agneau pascal; après quoi l'on descendit dans le cloître tout couvert de tapis, sur lesquels on avait dressé des tables. Là le pape et toute sa suite, couchés à l'antique, mangèrent d'abord l'agneau matériel. On s'assit ensuite, et le reste du festin, qui fut très-splendide, se fit comme à l'ordinaire.»
On sait d'après le témoignage de Suger que Louis le Gros abdiqua entre les mains de son fils avant de mourir. «Comme on lui apportait, dit-il, le corps et le sang de Notre-Seigneur en viatique, il se lève, s'habille et sort de sa chambre, au grand étonnement de tout le monde, pour aller au-devant de son Dieu. L'ayant adoré, il se dépouille des ornements royaux en présence des clercs et des laïques, se démet du royaume, confesse qu'il a fait beaucoup de fautes dans le gouvernement, remet son anneau dans la main de son fils en signe d'investiture, lui recommande, sous l'obligation du serment, de protéger l'Eglise, les pauvres, les orphelins, de maintenir chaque citoyen dans ses droits, et surtout de ne faire arrêter personne dans sa cour, à moins qu'il n'y fût pris en flagrant délit. Ce prince survécut près de deux mois à son abdication. Il mourut sur la cendre entre les bras d'Etienne de Senlis, évêque de Paris, et de Gilduin, abbé de Saint-Victor.
Suger avait la simplicité de croire aux prophéties de Merlin, qu'il appelle Anglorum sempiterni eventus mirabilis spectator. Il en cite une, qu'il applique à Henri I e r , roi d'Angleterre. Elle est entièrement à la gloire de celui qui en est l'objet, supposé que le prétendu prophète eût quelque objet fixe dans ses visions.
L'histoire de Louis le Gros a été publiée pour la première fois dans un Recueil in-folio des historiens de France, imprimé l'an 1596 à Francfort, chez les héritiers d'André Wechel. André Duchesne a fait reparaître cette production bien plus épurée, d'après divers manuscrits, dans le IV e tome de son grand Recueil des écrivains qui ont traité de notre histoire.
Outre cette Vie en grand du monarque français, notre auteur avait composé sa légende distribuée en trois leçons, pour être lue chaque année à l'office de la nuit le jour de son anniversaire. Elle a été mise au jour par les soins de dom Martène, dans la préface du IV e tome de sa grande Collection.
En troisième lieu Suger est auteur d'un livre qui renferme le détail de son administration abbatiale. Duchesne, le premier éditeur de cet ouvrage, doute qu'il soit de notre abbé, sur ce que dans le manuscrit de saint Denys, d'après lequel il a dirigé son édition, il porte le nom de Guillaume, auteur de la Vie de Suger. Mais Suger à chaque page y parle en son propre nom, et d'ailleurs il est aisé, quoi qu'en dise l'éditeur, d'y reconnaître son style. Ce fut en 1144, la vingt-troisième année de son administration, qu'il fut engagé à ce travail, non de son propre mouvement, dit-il, mais par les prières de ses religieux, lesquels, étant un jour assemblés en chapitre, le pressèrent vivement de mettre par écrit ce qu'il avait fait pour le bien de l'abbaye, soit par des acquisitions nouvelles, soit en recouvrant des biens aliénés, soit en améliorant les biens dont le monastère jouissait, soit en bâtiments, soit en décorations et ameublements de l'église. Ils alléguaient pour motifs de leur demande, 1 o que la mémoire de ses bienfaits porterait ceux qui viendraient après eux à prier avec ferveur pour le repos de son âme; 2 o que son exemple exciterait l'émulation des abbés ses successeurs pour faire fleurir le culte divin. On peut diviser ce livre en deux parties, dont la première comprend ce qu'il avait fait dans les lieux réguliers, dans les terres et dépendances du monastère; la seconde est entièrement consacrée au récit de la reconstruction et des embellissements de l'église. Voici ce qui nous a paru de plus remarquable dans l'une et l'autre parties.
En parlant du Vexin Français, situé entre les rivières d'Oise et d'Epte, l'auteur dit qu'il est constant par les anciens monuments que c'est un fief mouvant de Saint-Denys; que le roi Louis le Gros, qui l'avait acquis, étant sur le point d'aller faire la guerre à l'empereur, vint au chapitre de l'abbaye, et y déclara qu'il tenait co fief de Saint-Denys, et qu'en qualité de porte-étendard de l'abbaye, qualité attachée à ce fief, il serait obligé d'en faire hommage, si la dignité royale ne l'en dispensait. In pleno capitulo B. Dionysii professus est se ab eo habere et jure signiferi, si rex non esset, hominium ei debere. Nos rois dès lors se croyaient donc [Col. 1185] Un savant homme dit (Abr. chron. de l'hist. de Fr., an. 1100) que Philippe I e r ayant acquis en 1061 la vicomté de Bourges, dont une partie relevait du comté de Sancerre, ce prince fit rendre hommage au comte de Sancerre pour ce qui était de sa mouvance. Nous avons cherché soigneusement la preuve de ce fait sans pouvoir la découvrir. Une personne, qui travaille à l'histoire de Berri depuis plusieurs années, nous a assuré qu'elle n'avait pareillement pu réussir à la trouver. [Col. 1186] Il en est de même de la charte d'investiture qu'on prétend avoir été donnée à Foulques, comte d'Anjou, par Louis le Gros, charte dans laquelle, dit-on, l'hommage lige commence à être connu (Ibid. an. 1135, etc.) Cette pièce est absolument inconnue à des personnes qui se portent pour avoir bien étudié les monuments qui concernent l'Anjou. Nous regrettons que le plan de l'auteur ne lui permette pas de citer. exempts de l'hommage, par le droit de leur couronne, pour les fiefs qu'ils tenaient de leurs vassaux. Il est vrai que M. Brussel [Col. 1186] Nouv. Traité des fiefs, p. 152. rapporte deux pièces, l'une de l'an 1185, l'autre de l'an 1193, par lesquelles on voit que Philippe-Auguste se fit dispenser par l'église d'Amiens et par celle de Terouanne, de l'hommage qu'il devait à la première pour la ville et comté d'Amiens; et à la seconde pour le fief de Hesdin, à la charge que ces deux Eglises seraient exemptes envers lui du droit de procuration ou de gîte. Mais il ne paraît pas que Louis le Gros ait donné aucune indemnité à l'abbaye de Saint-Denys pour l'hommage du Vexin Français.
Les avoueries, dans leur institution, avaient pour objet la défense des Eglises. Mais érigées en fiefs héréditaires, sur la fin de la seconde race de nos rois, elles devinrent, par la tyrannie de ceux qui en étaient revêtus, le fléau de ces mêmes Eglises qu'elles étaient destinées à protéger. L'avouerie de la terre de Touri était de tout temps attachée à la seigneurie de la Ferté-Baudouin, et de tout temps, jusqu'à Suger, elle incommodait beaucoup le prévôt et les habitants de Touri. «Or il arriva, dit-il, que cette avouerie tomba par succession à la fille d'Adam de Pigueri; ce qu'ayant appris, nous cherchâmes, par le conseil de nos amis, à la marier à notre gré, quoi qu'il pût nous en coûter. Voulant donc mettre [Col. 1187] en sûreté cette terre et la délivrer de l'oppression des avoués, nous donnâmes un jeune homme de nos domestiques pour époux à la jeune fille, avec cent livres d'argent, tant pour sa dot que pour ses père et mère. Nous donnàmes de plus trente livres d'argent au roi Louis (le Gros) de qui relevait cette avouerie, et par ce moyen nous obtînmes, avec l'agrément de ce prince, que tant les nouveaux époux que leurs successeurs, nous rendraient à nous et à ceux qui viendraient après nous, hommage, service féodal et justice quand ils en seraient semoncés; que s'il arrivait qu'ils y manquassent, en ce cas il nous serait permis de saisir le fief de ladite avouerie, jusqu'à ce qu'ils nous eussent fait pleine et entière satisfaction.»
Ce fut l'an 1140 que Suger commença la construction de son église. L'ancienne avait deux défauts: 1 o elle était trop étroite pour l'affluence du peuple qui s'y rendait aux grandes fêtes en sorte, dit Suger, que pour arriver aux reliques des SS. martyrs, les femmes marchaient su la tête des hommes [Col. 1187] Sans doute au moyen d'une galerie de bois qu'on pratiquait ces jours-là. ; 2 o en plusieurs endroits elle menaçait ruine. Outre cela le portail bas et ouvert par une seule porte, était masqué par une espèce de portique que Charlemagne avait fait élever sur le tombeau du roi Pépin, inhumé selon sa volonté expresse, hors de l'église, pour expier, disait-il, les excès de Charles-Martel son père. Suger détruisit ce monument avec la permission de la cour, fit transporter ailleurs le tombeau de Pépin, et construisit un nouveau portail ouvert par trois portes, et flanqué de deux grosses tours, également propres à servir d'ornement durant la paix et de défense en temps de guerre. Les battants des portes furent faits de bronze doré avec des bas-reliefs où étaient représentés divers mystères, et Suger lui-même aux pieds de Jésus-Christ, avec ce distique qu'il lui adressait:
De là il passa au chevet de l'église, qu'il réédifia de fond en comble avec la croisée, et finit par la nef qui fut achevée l'an 1144. Le roi posa la première pierre de l'édifice, et plusieurs prélats se firent honneur d'en poser d'autres après lui. Nous ne ferons point l'énumération des ornements dont Suger enrichit le nouveau temple, tels qu'un retable d'or pesant quarante-deux marcs, orné de pierreries, placé sur l'autel de saint Denys; trois tables de même matière qui environnaient le grand autel, un crucifix d'or pesant quatre-vingts marcs, qui fut l'ouvrage de sept orfévres que Suger avait fait venir de Lorraine, et une infinité d'autres richesses [Col. 1187] Parmi ces richesses Suger fait mention d'une chaire du roi Dagobert, sur laquelle, dit-il, les rois de France, suivant une ancienne tradition, avaient coutume de s'asseoir, à leur avénement à la couronne, pour recevoir les hommages des grands du royaume. Elle était fort endommagée du temps de Suger, et il la fit raccommoder, tant à cause du prix de l'ouvrage qu'en considération du noble emploi auquel elle avait servi. Cette chaire de Dagobert n'est pas vraisemblablement celle qu'on montre aujourd'hui à Saint-Denis. Il est dit (ibid.) qu'il avait fait redorer l'aigle qui était au milieu du choeur. Cela prouve l'antiquité [Col. 1188] de ces sortes de lutrins. Il nous apprend encore (ibid.) que de son temps on possédait à Saint-Denis des espèces de diptyques ou tables d'ivoire sur lesquelles étaient représentées d'anciennes histoires profanes. Il les employa, dit-il, pour orner une tribune.
Ce superbe édifice où les peintres, les sculpteurs, fondeurs, architectes avaient épuisé tout leur savoir, et qui fit l'admiration du XII e siècle, ne subsista pas néanmoins plus de cent vingt ans. Eudes Clément, abbé de Saint-Denys vers le milieu du XIII e siècle, entreprit une nouvelle église sur les ruines de celle de Suger, et Matthieu de Vendôme son successeur y donna la dernière main. Tout ce qu'on laissa subsister du travail de notre abbé fut le portail et une partie du tour des chapelles du chevet. On voit encore aujourd'hui dans le vitrail de la chapelle du milieu la représentation de la première croisade, sur dix panneaux avec l'image de Suger au bas. Dom Montfaucon nous a donné l'explication de ces dix panneaux dans le premier tome de ses Monuments de la monarchie française (p. 84) .
Depuis Duchesne ce livre a reparu parmi les preuves justificatives de l' Histoire de Saint-Denys donnée par dom Felibien.
Suger, non content du détail où il était entré touchant son église dans l'ouvrage dont nous venons de rendre compte, voulut faire un livre particulier de la dédicace de ce monument. Après un long préambule fort édifiant, il dit que, ne connaissant aucune belle carrière dans son voisinage, il avait eu d'abord la pensée de faire venir de Rome des colonnes de marbre pour décorer son église; mais que, tandis qu'il roulait ce dessein dans sa tête, on vint lui apprendre qu'on avait découvert à Pontoise une des plus belles carrières qu'on eût encore vues; qu'ayant commencé à faire fouiller dans cette carrière, les habitants du pays et des lieux voisins vinrent en foule offrir leurs services pour tirer les pierres; qu'ils se portaient à ce travail avec un zèle et un succès extraordinaires: sur quoi il raconte divers miracles qui attestèrent combien cette bonne oeuvre était agréable à Dieu. Nous ne pouvons suivre notre auteur dans la description des cérémonies qui furent observées à la dédicace de son église et à la translation des reliques des saints Martyrs. Contentons-nous de dire que Louis le Jeune et la reine son épouse y assistèrent avec dixsept prélats, un grand nombre d'abbés, de clercs et une infinité de peuple. Cet écrit est mutilé dans l'édition que Duchesne en a donnée; mais ce qui y manque est suppléé par Dom Mabillon dans le premier tome de ses Analectes (p. 218) . C'est d'après l'un et l'autre éditeur que dom Felibien l'a fait réimprimer dans les preuves de son Histoire de Saint-Denys.
Les autres écrits de Suger sont diverses chartes dont il est à propos de marquer les principales.
L'an 1125 les habitants de Saint-Denys étant venus trouver notre abbé pour lui demander d'être affranchis de la main-morte, Suger leur accorda cette grâce d'autant plus volontiers qu'il reconnaissait [Col. 1189] dit-il, le vice de cette servitude dans son principe, ayant été établie par l'abbé Yves son prédécesseur, sans y être autorisé par aucun titre. De plus, Suger était disposé à gratifier ces habitants en reconnaissance d'une somme de deux cents livres qu'ils lui avaient donnée pour rétablir l'entrée de son monastère. Il exempte pareillement de la même servitude tous ceux qui demeurent dans le territoire de Saint-Denys; et lorsque lesdits bourgeois, dit-il, marieront au dehors leurs enfants, si ceux-ci meurent sans héritiers procréés de leur corps, leur hoirie retournera à leurs parents établis à Saint-Denys, quand même ils auraient d'autres parents plus proches établis hors de la ville et du territoire de Saint-Denys. L'acte, dressé par Grégoire, chancelier de Suger, fut scellé du sceau du roi et de celui de l'abbé, et signé par le prieur Gausbert, Chrétien trésorier, Vivien chantre, et plusieurs autres.
Par une autre charte ou constitution, à peu près du même temps, il établit: 1 o qu'à perpétuité tous les jeudis et samedis de l'année on fera mémoire de la sainte Vierge; 2 o que pendant sa vie on chantera pour lui le psaume, Ad te levavi; 3 o qu'après la mort du roi Louis le Gros, on fera l'anniversaire de ce prince à perpétuité.
La crainte des jugements de Dieu, l'incertitude de la dernière heure, et la conviction de sa propre faiblesse déterminèrent notre abbé, l'an 1137, à faire son testament. Il assembla pour cela ses confrères en chapitre le 16 juin, et après s'être prosterné à leurs pieds, il les supplia de lui accorder tous les jours de sa vie une messe du Saint-Esprit et un anniversaire perpétuel après sa mort. A cet anniversaire il veut qu'on expose en public les ornements, l'or, l'argent et les pierreries qu'il a acquis à l'église; et cela, dit-il, non par aucune vue d'ostentation, mais par les mêmes motifs qui l'avaient porté à mettre par écrit ce qu'il avait fait pendant son administration. Il ordonne ensuite que le chevecier fournisse aux frères deux pitances extraordinaires: Non qualescunque, sed plenarias et aptas, avec du piment, pigmentum, c'est-à-dire, une espèce d'hypocras. Les pauvres ne sont pas oubliés. Suger leur assigne, pour ce même jour, deux muids de froment et deux muids de vin. Ce testament, rapporté par Duchesne et par D. Felibien, est signé par tous les officiers du monastère, par deux anciens abbés, par huit religieux prêtres, dix diacres, dix sous-diacres, dix enfants, pueri, c'est-à-dire, de jeunes religieux qui n'étaient pas encore dans les ordres; après quoi viennent les noms de sept évêques, et de Robert, abbé de Corbie et élève de Suger [Col. 1189] Il est remarquable que tous ces temoins ne souscrivirent pas en même temps. La preuve se tire de la signature de Samson, archevêque de Reims, qui ne monta sur ce siége qu'en 1140 (Gall. Chr. nov., t. X, p. 84) . Un disciple du P. Germon en conclura que l'acte est faux. Mais il y a mille exemples [Col. 1190] pour confondre son ignorance et détruire sa téméraire induction. . Notre abbé, par ce même acte, avait fondé son anniversaire dans l'église de Saint-Paul, qui est une collégiale située dans l'enceinte de Saint-Denys. Il donna l'année suivante une autre charte, par laquelle il accordait plusieurs fonds et différentes immunités à cette église, à la charge que les chanoines viendraient prier devant le corps de chaque religieux nouvellement décédé, avant son inhumation, et célébreraient une messe pour le repos de son âme.
Albert, comte de Morspech, en Allemagne, était depuis longtemps sous l'anathème, lorsque Suger devint abbé, pour avoir envahi certains fonds de l'abbaye situés dans le voisinage de ses terres. Touché de repentir, il vint à Saint-Denys demander son absolution. Suger la lui accorda sous la condition de payer tous les ans cinq onces d'or à lui et à ses successeurs à perpétuité. A la fin de l'acte où cela est énoncé, Suger déclare excommuniés sans retour ceux qui manqueront à remplir cet engagement.
Il parait qu'Albert n'y fut pas fidèle, puisqu'après sa mort Mainard, son gendre et son successeur dans le comté de Morspech, eut besoin de solliciter et sa propre absolution et celle de son beau-père, pour l'injuste détention des mêmes fonds dont on vient de parler. C'est ce que nous apprend un acte qui fut passé l'an 1125 entre lui et Suger dans la ville de Mayence, à l'issue de la diète qui s'y était tenue pour l'élection de l'empereur Lothaire [Col. 1190] Dom Gervaise (Vie de Suger, t. II, p. 296) a bâti sur ce voyage une histoire qu'il a tirée entièrement de son imagination. . L'histoire ne marque point à quelle occasion Suger s'était rendu à cette assemblée. Mais il y a bien de l'apparence qu'il y vint en qualité d'ambassadeur de France et pour les intérêts de la nation. Quoi qu'il en soit, il est certain, par les noms de ceux qui souscrivirent, cette charte de son côté, qu'il y vint en grand cortége. On y voit son chapelain, un clerc nommé Pierre son frère, Ansolde son échanson, plusieurs chevaliers, du nombre desquels est un nommé Suger. Si celui-ci, comme on le prétend, était parent de notre abbé, l'on demande d'où pouvait lui venir sa noblesse? Dom Gervaise décide savamment que le roi l'avait anobli en considération des services de l'abbé de Saint-Denys, comme s'il y avait preuve que les anoblissements remontassent jusqu'au règne de Louis le Gros. Pour revenir à l'objet de la charte qui nous occupe, le comte Mainard abandonne à l'abbaye la terre de Celle-Neuve qu'il possédait dans le territoire de Metz, en échange des fonds que le comte son beau-père lui avait enlevés, au moyen de quoi Suger l'absout lui et ses prédécesseurs de l'excommunication qu'ils avaient encourue, et cela en présence de l'archevêque de Mayence et du cardinal-légat Girard: In praesentia domni Adalberti Moguntini archiepiscopi, et Girardi venerabilis cardinalis et sanctae Romanae Ecclesiae legati. On sera surpris de cette autorité avec laquelle un simple abbé lie et délie des personnes qui ne sont point de sa juridiction, sous les yeux même de leur propre pasteur et d'un légat du Saint-Siége. Mais il faut remarquer que Suger, comme il le dit lui-même dans le livre de son Administration, s'était plusieurs fois adressé au pape pour avoir justice des comtes de Morspech, et sans doute Sa Sainteté lui avait remis ses pouvoirs pour sévir à l'égard de ces usurpateurs.
Dom Félibien rapporte une constitution de Suger par laquelle il augmente les revenus destinés à l'entretien de la communauté, et surtout aux besoins des malades. Pour entendre cette pièce, il faut savoir que dès le IX e siècle la manse des abbés de Saint-Denys avait été séparée de celle des religieux. Nous avons deux actes de ce partage: le premier, qui n'eut point lieu, fait sous l'abbé Hilduin en 832; le second, passé trente ans après sous l'abbé Louis, parent du roi Charles le Chauve qui le confirma de son autorité [Col. 1190] Felib. Hist. de S.-D., pr., n. LXXII et XCIII. . La quantité des espèces que les abbés s'obligeaient par ces traités de fournir aux religieux pour leur nourriture, aurait de quoi surprendre, si on les rapportait aux mesures de notre temps. Que dire, par exemple, de cette clause où, dans le cas que les vignes cédées aux religieux ne produiraient pas deux mille cinq cents muids de vin, l'abbé devait suppléer le reste? Mais il est certain que le muid d'alors était beaucoup plus petit que le nôtre, et nous n'en savons pas au juste la mesure. Ainsi les [Col. 1191] déclamations que fait dom Gervaise sur ce point et sur d'autres semblables [Col. 1191] Qui ne serait indigné de l'infidélité suivante du même auteur? Dans un traité que l'abbé Louis fit au IX e siècle avec ses religieux (Félib., Hist. de S-D., pr., p. LXX) , il s'engage à leur donner cinq pores gras, onze cents oeufs et de la volaille pour les fètes de Pâques et de Noël: Tres siquidem porci et mille ac centum ova per tres festivitates . . . item alii duo porci per duas festivitates, ad volatilia eorum praeparanda. D. Gervaise, transformant les oeufs en boeufs, dit que les moines, quoiqu'obligés à l'abstinence de la viande, demandaient onze cents boeufs, des porcs gras à proportion, et une quantité presque infinie de volaille. La quantité de cette volaille n'est point spécifiée dans cet acte. D'ailleurs la volaille était permise autrefois à certains jours, dans les monastères les mieux réglés de l'ordre, ainsi que la graisse de porc qu'on nommait oleum lardinum. , ne prouvent qu'une passion aveugle de médire, dont l'excès lui avait interdit la réflexion.
Outre ces écrits, Suger commença la Vie de Louis le Jeune, que la mort l'empêcha d'achever [Col. 1191] Guil. Vit. Sug., p. 195. . Regis Ludovici splendido sermone gesta descripsit, ejusque filii itidem Ludovici scribere quidem coepit; sed morte praeventus perficere non potuit. Mais cet ouvrage existe-t-il encore? C'est ce que nous n'osons assurer. On a bien à la vérité dans la Collection de Duchesne deux Histoires de ce prince, composées par des auteurs contemporains: la première sous le titre de Gesta Ludovici VII, qui Junior dicitur; la seconde, sous celui de Historia gloriosissimi regis Ludovici filii Ludovici Grossi. Toutes les deux s'annoncent dès le début comme des continuations de l'histoire de France depuis Louis le Gros. Cependant il y a lieu de douter non-seulement qu'elles partent l'une et l'autre de la plume de Suger, comme le prétend un habile académicien [Col. 1191] Mem. de l'Acad. des Inscript., t. XV, p. 580. ; mais qu'aucune même lui appartienne en tout ni en partie. Voici nos raisons, que nous soumettons au jugement de nos lecteurs.
Nous fondons le premier doute sur deux différences remarquables qu'on aperçoit entre ces deux écrits. L'auteur des Gestes donne à saint Bernard le titre de saint, que l'auteur de l' Histoire ne lui donne point, et qu'il n'eut réellement qu'après sa canonisation, faite en 1174. De plus, celui-là met le voyage de Louis le-Jeune pour la croisade en 1146, et l'autre le place un an plus tard. Il est peu ordinaire qu'un même écrivain se contredise de la sorte.
Le second doute est appuyé sur les moyens suivants: Le livre des Gestes commence avec le règne de Louis le Jeune, et continue jusqu'au second mariage que ce prince contracta l'an 1152 (après la mort de Suger) avec Constance de Castille. L'éditeur ajoute qu'il allait encore plus loin, mais que le reste manquait dans le manuscrit qui lui a servi de guide. Effectivement il devait aller jusqu'à la mort du héros, puisqu'elle est annoncée dès la seconde phrase, où l'on marque qu'il est inhume dans l'église de Barbeaux: Qui abbatiam de Sacro Portu quae nunc Barbehel dicitur, in pago Meledunensi juxta littus Sequanae fundavit, ubi mausoleo mirifici operis feliciter requiescit. Or ces paroles font voir que le commencement non plus que la fin de ce livre ne peut être de Suger. A l'égard de l' Histoire de Louis le Jeune, nous remarquons d'abord qu'elle est très-succincte jusqu'au divorce de ce monarque avec la reine Eleonore. Les principaux événements arrivés dans cet intervalle y sont à peine effleurés, au lieu que ceux de la suite jusqu'en 1165 où l'ouvrage finit, y sont traités avec plus de soin. De plus, Suger, l'âme des affaires de l'Etat sous ce règne, n'y est pas nommé une seule fois, lui qui n'avait omis presque aucune occasion de parler de lui-même dans la Vie de Louis le Gros [Col. 1191] Bouquet Script. Fr., t. III, p. 146. .
De ces réflexions n'est-il pas naturel de conclure que les deux écrits que nous examinons sont également étrangers à notre auteur? Il est néanmoins à présumer qu'il sortent l'un et l'autre de l'abbaye de Saint-Denys, 1 o parce qu'on les donne, comme on l'a déjà remarqué, pour des continuations de celui de Suger sur Louis le Gros; 2 o parce qu'il y avait de temps immémorial des religieux à Saint-Denys chargés d'écrire l'histoire de nos rois. On fait honneur, mal à propos, de cet établissement à notre auteur [Col. 1191] Avant Duchesne les Gestes avaient déjà été [Col. 1192] imprimés dans le Recueil de Pithou, mais d'une manière peu correcte. Ils se trouvent de plus insérés dans les Chroniques de Saint-Denis, et traduits assez littéralement. Le compilateur, dit M. de Sainte-Palaye (Mem. de l'Acad. des Inscr., t. XV, p. 571) , a suivi cet ouvrage avec tant d'exactitude, qu'il ne dit rien de la vie de Louis VII au delà de ce qui en est rapporté dans les Gestes, et laisse un vide de 24 ans dans sa Chronique jusqu'au règne de Philippe-Auguste, fils et successeur de ce prince, où il reprend la suite de l'histoire générale du royaume, d'aprés un nouvel historien. A l'égard de l' Histoire de Louis VII, Duchesne pareillement n'est pas le premier qui l'ait mise au jour. Comme le continuateur d'Aimoin l'a incorporée dans son ouvrage, elle a paru dans toutes les éditions qui ont été faites, dont la meilleure est celle qui a été donnée à Paris en 1602 par Du Breuil. Cependant il faut avouer que ce morceau ne s'y trouve pas aussi plein et aussi correct que dans l'édition de Duchesne. . Il est certain qu'il remonte beaucoup plus haut. Nous en avons la preuve dans un manuscrit ancien, dont Lambecius [Col. 1192] Bibl. Caesar., I, p. 957. nous a donné connaissance, et qui a échappé aux recherches du P. Le Long. On y voit l'histoire de nos rois en langue vulgaire jusqu'au regne de Charles le Chauve. La préface débute par ces termes: «Chil qui ceste oeuvre commenche, à tous ceulx qui ceste histoire liront, salut en Nostre Seignour. Pour ce que plusieurs gens doubtoient de la genealogie des rois de France, etc.» Peu après on ajoute que cette histoire est tirée principalement des anciennes annales de l'abbaye de Saint-Denys, et à la fin de l'histoire de Charles le Chauve, on lit ces mots: «Cy faillent les faits de Charles le Chauf, et après doivent commencher les chapitres du roy Loys le Baube son fils, et des autres roys aprez jusques au Gros roy Loys.» Lambecius infère de là que cet ouvrage historique consistait en plusieurs volumes. Mais il en résulte encore plus évidemment que l'abbaye de Saint-Denys, longtemps avant Suger, était en possession d'écrire l'histoire de nos rois.
Vita Sugerii
[Col. 1193A] GAUFREDO SUO SUUS WILLELMUS.
Quoniam te praesente nullum mihi tempus ad scribendum videbatur vacuum, post discessum statim memor precum tuarum et meae promissionis, arripui calamum, et institi ut potui, scribere scilicet de Sugerio nostro aliquid, quod et tibi sit gratum, et multis utile. Quoties enim viri illius venerandi mecum virtutes intueor, toties verborum recordor et operum, in exemplar certe mihi videtur editus, ut tam ex verbis ejus quam operibus vivendi formam successura trahat posteritas. Cujus quia vitae aliquandiu tecum interfui, et secreta perspexi, vereor satis ne ingratitudinis merito arguar, si non ea quae ad meam pervenere notitiam, quibus possum verbis extulero; maxime cum et praeter meritum usus sim [Col. 1194A] ejus gratia, et senserim beneficia. Licet virtutum haec sit natura, ut latere non possint, etiam si consciis omnibus silentium livor indixerit, et latuisse earum non sit detrimentum. Veniet enim aliquando, veniet dies, qui abscondita et saeculi malignitate compressa in lucem bona efferet. Unum itaque a te oportet impetrem, ne in his quae de illo memoraturus sum certum aliquem me sequi velis ordinem; cum scribere proposuerim prout mihi potuerint occurrere pauca de multis, vix aliqua de innumeris. Quamvis omnia melius ipse noveris, et a te potius ista scribi oportuerit. Sed quia ita vis, quia praecipis, faciam ut potero, quia tibi nihil negandum aestimo.
[Col. 1193B] I. Videtur itaque vir iste ad hoc divinitus directus ut non unum tantum cui praeerat locum, sed totum Francorum illustraret imperium: ad hoc promotus, non ut unum monachorum genus, sed universos Ecclesiae ordines singulariter ipse proveheret. Illud siquidem de hoc viro mirari libet, quod in tam brevi corpusculo talem natura collocaverit animum, tam formosum, tam magnum; nisi quod liquide per hunc ostendere voluit posse sub qualibet cute animum latere formosissimum, et quovis loco nasci virtutem; et ut sciremus brevitate corporis animum non infirmari, sed animi viribus corpus ornari. Verum quia falsam de illo opinionem in quorumdam cordibus convaluisse scio, illud sciendum, absentem hunc et longe positum ad regimen vocatum fuisse, nil tale [Col. 1193C] suspicantem, sed et accessisse invitum. Nec illi reniti licuit, aut obscure vitam transigere, eo quod in medium jam illum protulisset ingenii vigor et eruditio, vel magnorum virorum nobiles amicitiae, imo quod supra haec omnia est, divina dispensatio, quae hunc Ecclesiae suae vas in honorem praeparaverat. Tanta enim illum notitia invaserat, ut etiam si in extrema reconderetur, pristina tamen illum probitas demonstraret, et virtutes proderent, in quibus a puero exercitatus fuerat. Tanta illum lux propter prima et integra consilia circumfulgebat, ut quamvis vellet [Col. 1194B] tenebras habere, non posset. Mirabantur omnes animum in illo moderatum, excellentem, omnem tumorem saeculi calcantem, et quidquid vulgus timere solet vel optare ridentem, in mundo quidem constitutum, sed meliore sui parte coelestibus inhiantem.
II. Qui cum praeesset monasterio, praeerat et palatio, sicque utrumque dispensabat officium, ut nec illum a claustri cura prohiberet curia, nec a consiliis principum hunc excusaret monasterium. Hunc propter magnifica et recta consilia princeps venerabatur ut patrem, verebatur ut paedagogum. Huic advenienti assurgebant praesules, et inter illos primus residebat. Nam quoties urgentibus regni negotiis vocati convenissent episcopi, consulente illos principe, hunc pro experta et probata prudentia [Col. 1194C] unum pro omnibus responsa dare unanimiter compellebant. Verbis illius, ut de se Job testatur (Cap. XXIX) , addere nihil audebant, cum super illos stillaret eloquium ejus. Per hunc clamor pupilli et causa viduae ingrediebantur ad principem; et pro his quidem semper interveniebat, aliquando vero imperabat. Quis unquam oppressus et injuriam sustinens non hunc patronum habuit, si modo honesta illius causa exstitit? Cumque ab eo jura dictarentur, nullo unquam pretio declinavit a recto, nullius personam respexit in judicio, nec dilexit munera, nec secutus [Col. 1195A] est retributiones. Quis talem in illo non admiretur animum, cupiditatibus intactum, in media felicitate humilem, in saeculi tempestatibus placidum, periculis interritum? Erat utique major, quam ut tali convenire corpusculo crederetur.
III. Verum quia illustri viro ab aemulis humilitas objicitur generis, non considerant caeci et hebetes ad majorem illius laudem pertinere, vel gloriam, suos effecisse nobiles, quam nasci de nobilibus. Sed et Plato ait neminem regem non ex humilibus oriundum, neminem non humilem ex regibus. Omnia ista longa varietas miscuit, et sursum deorsum fortuna versavit. Nobiles efficit animus, quem in hoc viro talem constat fuisse, ut hunc non immerito descripsisse credatur, qui ait: Animus intuens vera, [Col. 1195B] peritus fugiendorum ac petendorum, non ex opinione, sed ex natura pretia rebus imponens, toti se inserens mundo, et in omnes actus ejus contemplationem suam mittens, pulcherrimus cum decore, cum viribus sanus ac siccus, imperturbatus, intrepidus, quem nulla vis frangere, quem nec attollere fortuita possent, nec deprimere. Hic profecto illius erat animus. Quoties vir sincerus ac purus et curiam conatus est et omnem administrationem relinquere, ut ad ampliora secederet; sed sua, quae hunc in altum miserat, felicitas non permisit, nec eum passa est intra natalium suorum modum senescere; quod sibi, ut fatebatur, contigisse maluisset.
IV. Cui cum praecipua regni incumberent negotia, [Col. 1195C] a cultu tamen divino nunquam illum occupatio vel publica vel privata retraxit. Sive enim fratrum synaxi interesset, seu cum domesticis opus celebraret divinum, non, ut quibusdam moris est tacitus psallentes audiebat, sed ad psallendum ipse vel legendum semper erat promptissimus. Quodque saepius in illo miratus sum, ita quaecunque in juventute didicerat, memoriter retinebat, ut in omni monastico officio, se illi comparare nemo valeret, putares illum nil aliud scire, nihil praeter ista didicisse, cum in studiis liberalibus adeo valuerit, ut de libris nonnunquam dialecticis sive rhetoricis subtilissime dissereret, nedum de divinis in quibus consenuerat. Nam Scripturae divinae ita erat lectione plenissimus, ut undecunque interrogatus fuisset, paratum haberet [Col. 1195D] competens absque dilatione responsum. Gentilium vero poetarum ob tenacem memoriam oblivisci usquequaque non poterat, ut versus horatianos utile aliquid continentes usque ad vicenos, saepe etiam ad tricenos memoriter nobis recitaret. Ita perspicaci ingenio et felici memoria quidquid semel apprehenderat, elabi illi ultra non poterat.
V. Quod cuncti norunt quid memorem, hunc videlicet summum oratorem suis claruisse temporibus? Re etenim vera, juxta illud Marci Catonis, erat vir bonus dicendi peritus. Tantam siquidem in utraque lingua et materna scilicet et Latina, facundiae possidebat gratiam, ut quidquid ex illius ore audisses, non eum loqui, sed legi crederes. Erat illi historiarum summa notitia, ut quemcunque illi nominasses [Col. 1196A] Francorum regem, vel principem, statim ejus gesta inoffensa velocitate percurreret. Ipse etiam regis Ludovici splendido sermone gesta descripsit, ejusque filii itidem Ludovici scribere quidem coepit; sed morte praeventus, ad finem opus non perduxit. Quis enim ea melius nosset, quis fidelius scriberet, quam is qui utrique familiarissimus exstitit, quem nullum secretum latuit? Sine quo nullum reges inibant consilium, quo absente solitarium videbatur palatium. Ex eo siquidem tempore, quo primum regiis est adhibitus consiliis, usque ad vitae illius terminum, constat regnum semper floruisse, et in melius atque amplius dilatatis terminis, et hostibus subjugatis, fuisse provectum. Quo sublato de medio, statim sceptrum regni gravem ex illius absentia [Col. 1196B] sensit jacturam; utpote quod non minima sui portione, Aquitaniae videlicet ducatu, deficiente consilio noscitur mutilatum.
VI. Inter reliquas virtutes, hoc vir egregius habebat eximium, quod si quis aliquando subditorum apud ipsum accusatus fuisset, non statim aurem accommodabat, sed delatores ut prudentissimus habebat suspectos. Indignum judicans ultionem de quoquam petere, donec diligenti investigatione in rem plenius fuisset inductus, peccantes puniens non tam quia peccassent, quam ne peccarent. Jam vero in ulciscendo talem se exhibebat, ut nemo sanus ambigeret compatientem illum et invitum ultionem exigere. Corripiebat ut pastor, condescendens ut pater. Officiales suos non facile ab administrationibus [Col. 1196C] amovebat, nisi certis et magnis exstantibus causis, et culpis apparentibus. Dicebat enim nihil minus expedire reipublicae, dum et hi qui amoventur quae possunt auferant; et substituti, quia idem metuunt, ad rapinas festinant.
VII. At plerique vel ignari vel aemuli qui hunc minus noverant, egregios viri mores sinistra interpretatione conabantur pervertere. Quia enim, juxta Salomonem, erant verba illius ut stimuli, et quasi clavi in altum defixi (Eccl. XII) ; itemque instar beati Job, lux vultus ejus non cadebat in terram (Job XXIX) , durum nimis aestimabant et rigidum, et quod erat constantiae, feritati deputabant. His vero, qui propius accessissent, quique illi familiarius jungebantur, [Col. 1196D] longe aliter apparebat. Verum cum esset circa familiares humanus satis et jucundus, nunquam tamen illum hilaritas resolvit, sicut nec tristitia demersit. Erat illius officium quod bonorum est parentum, qui objurgare liberos nonnunquam blande, nunc vero minaciter solent, aliquando etiam admonere verberibus. Neminem ob primam exhaeredavit offensam, nisi multa et magna exstarent crimina, nisi plus esset quod futurum timebat, quam quod puniebat; nec ad supplicia unquam exigenda pervenit, nisi cum remedia consumpsisset. Ita vir prudens jus sibi concessum placide ac salubriter dispensavit, ut illius hodie nomen non tantum in Galliis, sed et in gentibus celebretur exteris.
VIII. Quis enim regum Christianorum, audita illius [Col. 1197A] magnanimitate, non obstupuit, non ejus concupivit colloquio frui, consilio instrui? Nonne huic famosissimus rex Siciliae Rogerus litteras misit supplices et deprecatorias, ac munera destinavit? Nonne cognito post haec pio ejus peregrinandi desiderio, illi praeparavit occurrere? Potentissimus quoque rex Anglorum Henricus nonne viri istius amicitia gloriabatur, et familiaritate gaudebat? Nonne hunc apud Francorum regem Ludovicum mediatorem sibi, et pacis vinculum constituerat? Ad quem pro utriusque regni pace quoties accessisset, rex illi praeter morem suum extra palatium occurrebat, atque in ejus properabat amplexus: quippe cujus colloquium quibusvis praeferebat opibus. Sed et David religiosus Scotorum rex exenia illi cum epistolis familiaribus [Col. 1197B] direxit, marinae scilicet belluae dentes mirae magnitudinis, et non parvi pretii. Vidi, Deo teste, vidi aliquando huic in humili subpedaneo residenti Francorum regem reverenter assistere, optimatum circumstante corona, et hunc quasi inferioribus praecepta dictantem, illos vero cum omni diligentia et [Col. 1198A] intentione ad ea quae dicebantur suspensos. Quo finito colloquio, volentem illum regem deducere, non est passus loco moveri, vel sella consurgere. Haec ideo dixerim, ut sciant aemuli, audiant obtrectatores, cujus apud reges loci, quantae reverentiae apud optimates exstiterit.
IX. Hunc cultor religionis comes Blesensium Theobaldus modis omnibus honorabat, hunc apud reges Francorum advocatum producebat unicum. Quoties illi Andegavorum comes, et Normannorum dux Gaufredus, voto blandientis pariter et rogantis direxit nuntios, quoties illi manu propria humiles scripsit litteras, in quibus, cum esset acer ingenio, animo ferus ac praepotens, saepius illum suo nomini praeposuit. Ambo itaque nominati duces, cum essent [Col. 1198B] suo tempore potentissimi, huic viro pro pace sua referebant gratias, et regnorum concordiam specialiter ascribebant. Et certe, nescio utrum alicui Patrum praecedentium magis illa conveniat lectio: Et in tempore iracundiae factus est reconciliationis auctor.
[Col. 1197B] I. Plura fortasse quam aemuli cuperent de viro venerabili scripsisse jam videor, nec desunt quibus ista, licet verissima, nauseam generent. Ipse quoque hoc futurum praevideram, sed his contentus non ero. Addam enim libentissime, eo quod ab illius memoria difficulter avellar: ut et qui non norunt, totum [Col. 1197C] si fieri possit, eum agnoscant; et qui norunt, recognoscant. Scio enim quamplurimis, quidquid in ejus laudem tentavero, fore gratissimum. Non quod ejus opera universa et virtutes egregias scire potuerim, sed ne illorum quidem aliquis, qui ante me longo illi adhaeserunt tempore e quibus hodie videntur superesse paucissimi. Jam quippe illi canis caput albescebat, quando me celsitudinis suae dignatus est consortio. Quidni gratia illi pro posse referam? quidni tanto ejus nomini semper assurgam? qui hominem peregrinum, advenam, et prorsus indignum, suo familiariter admisit contubernio, et mensae frequenter adhibuit. Unde satis animadverti datur, quod penes illum acceptio personarum non fuerit.
[Col. 1197D] II. Qui vir gloriosus, quoniam pro publicis vel regni vel Ecclesiae utilitatibus monasterio frequentius cogebatur abesse, de fratribus constituerat viros probatos, et zelo divino succensos, qui in grege sibi credito doctrina et exemplis vicem supplerent absentis. In quibus promovendis non genus respexit, non patriam; sed quorum vitam probaverat, hos et promovit. Id ex eo licet perpendere, quod Herveum magnae sanctitatis et mirae simplicitatis virum, licet minus litteratum, fratrum tamen congregationi praefecit, non ignorans quod scientia saepius inflat, charitas semper aedificat.
III. Sive domi erat, sive foris, videres ad eum cujusque ordinis et religionis turbas convolare. E [Col. 1198B] quibus alii quidem corporum, alii vero animarum aliquod reportabant subsidium. Nullus ab eo moestus, nullus vacuus recedebat. Quam largus in pauperes, circa aegros quam misericors fuerit, tam remota quam propinqua testantur monasteria. Quam fuerit liberalis in omnes, in exteros, in cives suos, [Col. 1198C] sufficienter nemo referet. Nonne indicium evidens est liberalitatis ejus eximiae, in Ecclesia Parisiensi illud ex vitro opus insigne? Unum quidem est, sed non solum. Nam plurima hujuscemodi exstant illius opera, quae pluribus in locis non tam ex debito fecit, quam gratia. Quis unquam ad eum justa postulaturus accessit, qui non ab eo hilarior abscesserit? Aut enim ope vota postulantium implevit, aut spe meliori convenienter demulsit: pulcherrimum judicans omnia praestare, nihil exigere.
IV. Qui cum unius tantum monasterii pastor diceretur, et esset, omnium pariter Ecclesiarum quaquaversum in regno consistentium, continuam gerebat sollicitudinem et curam non modicam: has [Col. 1198D] regens consilio, alias victus beneficio. Hoc ante omnia curans, ne alicubi videretur intepuisse religio. Et indigentibus quidem annonas subministrabat, aliis construebat officinas, eratque spectaculum in conspectu angelorum hominumque pulcherrimum; cum uni omnes homini tanquam firmissimae inniterentur columnae, omnesque ex illo tanquam de fonte haurirent largissimo. Quem omnes tam pro se quam supra se esse sciebant, ejusque curam pro salute singulorum atque universorum excubare quotidie.
V. Quantus in illo, Jesu bone, vigor erat, quantum animi! Eo sane procedente, diffugiebant tyranni, abscondebantur tenebrarum filii et ad eum certatim confluebant filii lucis et filii diei. Turbato [Col. 1199A] regno, et, ut plerumque sit, bellis emergentibus, hic erat concordiae praecipuus indagator, et pacis reformator strenuissimus. Erat Caesar animo, sermone Cicero: eratque rebellium domitor, et contumacium expugnator. De viro isto recte quis dixerit:
Et ut audacter aliquid, sed vere loquar, tanta illius prudentia, tanta fuit animositas, ut illius regimini non aestimem orbem universum potuisse sufficere. Fallor, si non huic assertioni meae ejus attestantur propositum et vota; quae ut coeperat opere complevisset, nisi mors aemula felicibus ejus invidisset actibus. Nam quod duo reges fortissimi, [Col. 1199B] Francorum videlicet et Romanorum, coactis in unum exercitibus, et collectis ex toto Occidente copiis, efficere nescio quo Dei judicio non praevaluerunt; hoc iste divino suffultus suffragio, et singulari quo praecellebat ingenio strenue supplere jam aggressus fuerat, sicut sequens declarabit narratio. Sed vereor ne rerum majestati fiat injuria, si calamo tam agresti describantur et tenui. Interim autem de vitae illius modo vel moribus adhuc addemus aliqua, quamvis quotidianam ejus vitam, et verba fere singula, commendatione constet esse dignissima.
VI. Erat quidem corpus breve sortitus et gracile, sed et labor assiduus plurimum detraxerat viribus. Victus tamen parcimonia, et ciborum qui gulam irritant modus, et diligens sui custodia, ad senectutem [Col. 1199C] eum, Deo juvante, perduxit. Cibus illius nec satis vilis, nec satis exquisitus. Nunquam de qualitate causatus est, nunquam de apparatus genere. De singulis quae apponebantur illi, modicum quid praegustabat: reliquum transmittebat pauperibus, sine quibus nunquam illum vidi refici. Esu carnium nunquam est usus, nisi cum illum corporis coegisset infirmitas, et amicorum auctoritas compulisset. Vinum non gustabat, nisi prius aquam largissime miscuisset. Aestatis vero tempore aquam puram crebrius hauriebat. Qui cum multimoda gratiarum obtineret genera, uno tantum caruit munere, quod assumpto regimine nunquam apparuit pinguior quam privatus exstiterat; cum alii fere omnes [Col. 1199D] quantumvis antea fuerint tenues, post manuum statim impositionem buccis et ventre, ne corde dixerim, soleant impinguari. Omni tempore vel aestatis vel hiemis, quoniam somno contentus erat brevissimo, post coenam aut legebat, aut legentem diutius audiebat, aut considentes exemplis instruebat illustribus. Lectio quidem erat de libris Patrum authenticis, aliquando de ecclesiasticis aliquid legebatur historiis. Narrabat vero, ut erat jucundissimus, nunc sua, nunc aliorum, quae vel vidisset, vel didicisset gesta virorum fortium, aliquoties usque ad noctis medium, sicque modicum quiescebat in cubili, quod nec nimis esset horridum, nec satis delicatum. Illud declinabat summopere, ne quidquam agere videretur, quod in habitu vel vitae genere appareret [Col. 1200A] notabile. Viro quippe bono simulationem judicabat indignam, et ambitionem perversa, ut ait Stoicus, sequi via, minus arbitrabatur honestum.
VII. Post quietem expergefactus somno, postquam solemni more matutinorum celebrasset officium, prima quotidie luce ad ecclesiam festinabat. Ubi, antequam accederet ad altare, secus sepulcra martyrum provolutus humiliter, Deo se totum in precibus mactans, subjecta pavimenta lacrymis humectabat; sicque sacerdos venerabilis tam devote quam celebriter salutares oblaturus hostias procedebat. Hora vero sanctissimi sacrificii, quis digne referat qua compunctione succendi, qua ubertate lacrymas vel gemitus, ut revera praesentem habens Deum, [Col. 1200B] profundere consueverit? At vero in nativitate Salvatoris, vel resurrectione, seu caeteris praecipuis solemnitatibus, mirum in modum erat et devote festivus, festive devotus. Festinus ore, devotus corde: adeo ut nullum penitus saeculi negotium ad se ingredi permitteret, neque rerum tristium, quantum in ipso erat, mentionem admitteret; asserens debere laetum transiri diem, et in Dei laudibus totum expendi. In quibus scilicet diebus si quando, ut assolet, nox superveniens illum vespertinis laudibus celeberrime insistentem deprehendisset, dicebat nihil referre utrum laus divina nocte consummaretur, an die, dum illius esset nox, cujus et dies, tantum ne praeter morem celebritas videretur minorari in aliquo. Hic, sicut scriptum legerat, Stare fecit cantores [Col. 1200C] contra altare, et in sono eorum dulces fecit modos, et dedit in celebrationibus decus, et ornavit tempora usque ad consummationem vitae (Eccli. XLVII) .
VIII. Erga fratres infirmantes non aliter afficiebatur, quam si carnaliter generasset singulos, quos in Christo Jesu spiritualiter ipse genuerat. Quorum curationi et medicos non modicis sumptibus ipse praevidit, et redditus annuos, ut succincte loquar, duplicatos sua reliquit industria. Cujus rei cum testes exstent, tum ego fratrum minimus, ejus pietati prae caeteris obnoxius. Nemo enim ejus compassionem uberius, nemo profusius sensit. Quae ob id cuncta seriatim non refero, ne vel inaniter de tanti [Col. 1200D] viri gratia videar gloriari, vel fastidium audientibus sermo afferat incultior et prolixus. Dominus illi retribuat pro me, et opera misericordiae illius pie respiciat. Sed jam famulum suum remunerasse Dominus, et peccata illius purgasse credendus est, cujus in aeternum exaltavit cornu et gloriam dilatavit.
IX. Qui inter alia quae nobiliter gessit et strenue, varios de cunctis regni partibus asciverat artifices, lathomos, lignarios, pictores, fabros ferrarios, vel fusores, aurifices quoque ac gemmarios, singulos in arte sua peritissimos, ut ligno, lapide, auro, gemmis et omni pretiosa materia martyrum memoriam exornarent, et ex veteri novam, ex angusta latissimam, ex tenebrosiore splendidam redderent ecclesiam. In quibus nec spes eum fefellit, nec fortuna [Col. 1201A] destituit. Nam qualiter ejus votum facultas juverit, prosecuta sit felicitas, nosse cupientibus praeclara clamant opera. Ornavit quoque ecclesiam omni eopia pretiosae supellectilis, vasis scilicet aureis et argenteis, phialis onychinis et sardonicis, prasinis, cristallinis, vel omni lapide pretioso, palliis quoque purpureis, cicladibus auro textis, et indumentis olosericis: quibus addidit opera non contemnenda vitri vel marmoris, et vasa sancta multiplicavit.
X. Exstant magnorum virorum quam plures ad illum epistolae, inter quos illi crebrius scripserunt, Petrus abbas Cluniacensis, et Bernardus Clarevallensis, ambo vita et scientia, atque quod post ista est, eloquentia clarissimi, quorum testimonio satis apparet quam clarus hic, vel cujus opinionis apud [Col. 1201B] omnes vel propinquos vel remotos exstiterit. Scripsit quoque idem Deo amabilis Pater Bernardus summo pontifici Eugenio brevem quidem epistolam, sed non breves viri istius laudes continentem, in qua illum asserit apud Caesarem quasi unum de curia fuisse Romana, apud Deum quasi unum de curia coelesti: non aliter quam David sanctissimum, in domo Dei ingredientem per omnia, et egredientem. Abbas nihilominus Cluniacensis, consideratis aliquando ejus operibus et structuris, cum ad cellulam respexisset brevissimam, quam sibi ad manendum [Col. 1202A] vir summe philosophus exstruxerat, in hanc fertur altius ingemiscens erupisse sententiam: Omnes, inquit, nos homo iste condemnat, qui non ipse sibi ut nos, sed Deo tantum aedificat. In omni siquidem administrationis suae tempore nihil propriis aedificavit usibus, praeter humilem illam ecclesiae adhaerentem cellulam, decem vix pedes in latitudine, et quindecim in longitudine continentem, quam decimo antequam decederet anno ideo sibi ipse statuerat, ut vitam ibi recolligeret, quam in saecularibus diu se fatebatur sparsisse negotiis. In hac itaque horis sibi licitis lectioni vacabat, et lacrymis, vel contemplationi. In hac saecularium vitabat tumultus, et declinabat frequentiam. Ibi, sicut de sapiente dictum est, nunquam minus erat, quam cum [Col. 1202B] solus erat, quoniam ad optimos quosque, quocunque fuerint saeculo, animum intendebat. Cum his illi colloquium, cum his studium erat. Hic illi quiescenti pro pluma erat palea, pro mollitie lini substernebatur lanea parum levis lena ( sic ), quae interdiu honestis tegebantur tapetibus. Illud lectorem admoneo, me multa praeterire de virtutum numero, dum studeo brevitati, et ad id, quod me paulo superius promisisse memini, breviter narraturus accelero.
[Col. 1201C] I. Eo igitur tempore, quo Christianissimus Francorum rex Ludovicus crucem post Dominum bajulans Hierosolymam profectus est, initum est a pontificibus regni vel proceribus generale concilium, cui potissimum ex optimatibus vel personis ecclesiasticis, rerum summam et regni oporteret committi gubernacula. Factumque est divinitatis instinctu, ut omnium unanimis in hunc virum gloriosum conveniret sententia. Invitumque illum ac satis renitentem rei publicae administrationem et curam suscipere compulerunt. Quam ille dignitatem, quia onus esse potius quam honorem judicabat, quantum fas fuit, recusavit, nec ad suscipiendum omnino consensit, donec ab Eugenio papa, qui profectioni regiae praesens adfuit, cui resistere nec fas [Col. 1201D] fuit, nec possibile, tandem coactus est. Verum nemo aestimet ipsius voluntate vel consilio regem iter peregrinationis aggressum, in quo licet illi longe aliter quam sperabat successerit, pio tamen desiderio, ac Dei zelo illud arripuit. Porro providus hic et praescius futurorum, nec illud principi suggessit, nec auditum approbavit. Quin potius cum inter ipsa statim initia obviare frustra conatus, regium cohibere non posset impetum, tempori cedendum adjudicavit, ne vel regiae devotioni inferre videretur injuriam, vel fautorum offensam inutiliter incurreret.
II. Rege igitur peregre jam profecto, cum vir egregius rerum dominio potiretur, coeperunt latrunculi per regnum passim erumpere, et conceptas diu factiones proferre in publicum; ex principis scilicet [Col. 1202C] absentia rati, ut sibi videbatur, saeviendi licentiam. E quibus alii quidem ecclesiarum et pauperum facultates aperta diripiebant violentia, alii vero locis occultioribus latrocinia exercebant. In quorum ultionem dux novus gemino statim accinctus est gladio, altero materiali regio, altero spirituali et ecclesiastico, utroque autem a summo sibi pontifice divinitus commisso. In brevi itaque istorum ausus temerarios compressit, atque illorum machinationes manu valida redegit in nihilum. Sicque illum per omnia favor comitatus est divinus, ut et incruentas de hoste reportaret victorias, et de regni integritate nihil penitus deperiret. Hoc modo vir virtutis exterius leo, intrinsecus agnus, Christo duce praelia regni praeliabatur pacifice. Videres de remotis regni partibus, [Col. 1202D] Lemovicos, Bituriges, Pictavos et Guascones, in opportunitatibus ad illius se conferre praesidium; quibus nunc ope, nunc consilio ita satisfaciebat in omnibus, ut a quovis rege nihil sperarent amplius.
III. Agebat praeterea bonum patremfamilias, ampliora faciendo quae servanda susceperat. Siquidem et aedes restauravit regias, et ruinas murorum erexit et turrium. Nam quod fuit palatium, quod regale aedificium, quod non aliqua ex parte melioratum princeps reversus invenerit? Et ne propter regis absentiam regno quidquam deesset honoris, ab hoc milites solita consequebantur stipendia, et certis diebus vestes, vel dona regia. Quae omnia constat illum propria potius munificentia tribuisse [Col. 1203A] quam de regis aerario vel re publica. Nam omnem pecuniam, quae de fiscis solvebatur regiis, peregrinanti regi aut transmisit aut reservavit, cogitans longe posito plurima necessaria, et ut quae reservarentur regresso non fore superflua.
IV. Hujus decreto ecclesiastici vel dabantur honores vel detrahebantur singulis: quippe cujus assensu consecrationem obtinebant electi pontifices, cujus nutu ordinabantur abbates. Absque ulla invidia sine rubore aliquo ei subdebantur episcopi, ei deferebant, ei parebant. Eo vocante conveniebant, quando dimisisset in sua recedebant, gaudentes quod in clero talis fuisset inventus, qui regni curam unus pro omnibus sustinere sufficeret.
V. Tantae igitur ejus probitati, et tantae prudentiae, [Col. 1203B] summus congratulabatur pontifex; adeo ut quidquid in Galliis decretum fuisset ab isto, Romae ratum haberetur, et quidquid ante hunc sumpsisset initium, illic robur acciperet. Huic singulari familiaritate papa scribebat Eugenius. Hunc suis frequenter adhortationibus roborabat, nihil jam illi imperando injungens, sed ut verum fatear, humiliter obsecrans. Hic sibi fiducialiter injuncta adimplebat, ille cooperabatur auctoritate indulta. Et quae Romae terminari non poterant, saepe in istius praesentia condignum sortita sunt terminum. Quisquis legerit mutuas illorum epistolas, et scripta crebro discurrentia, facile intelliget quanta fuerit alterius apud alterum reverentia, quis honor, quae fiducia.
VI. Deinde cum ante regis reditum contigisset [Col. 1203C] fratrem illius de Hierosolymis reverti, quidam statim populares, qui ad nova facile concitantur, coeperunt occurrere, vitamque illi cum imperio imprecari, sed et de clero nonnulli, quia secus quam vellent in regno aliqua fierent, foeda illi coeperunt adulatione blandiri, et hunc regii sanguinis fiducia ad quaerendum illicita incitare; quorum hic nomina idcirco supprimimus, ne quem ex destinato laedere videamur. Justus autem ut leo confidens, hujus praesumptione cognita, ne commissum sibi turbaret imperium, sicut adversus castra Dei dolositatem fertur irritasse Graecorum, communicato cum fidelibus regni consilio, non prius ejus conatibus destitit obviare, donec omnem illius tumorem prudenter [Col. 1203D] compressit, et ad condignam satisfactionem eum compulit. Tanta nimirum ejus erat fides, et tanta constantia, ut pro veritate vel justitia, si res exigeret, mortem laetus exciperet. Cujus dum animum ex operibus perpendo, et salutem principis et reditum huic quam maxime ascribenda crediderim. Nam et pro salute illius a clero vel populo eleemosynarum fieri largitiones, et crebras statuit litanias; ac de reditu sollicitus, tam privatis scriptis quam publicis illum revocare non cessabat; sed et omnium commune desiderium insinuans et vota suspensa, moras arguebat inutiles.
VII. Inter haec nemini mirum videatur, si huic viro accidit quod contingere bonis omnibus consuevit. Nemo, inquam, miretur, si labia iniqua, et [Col. 1204A] linguam delatorum dolosam incurrit, a quibus nec Salvator immunis fuit. Fama siquidem percurrente, quae quotidie et de bonis mala, et de malis bona sua facilitate confingit, quaedam de illo regiis suggesta sunt auribus, quae regis animum simplicem, et aliorum affectus ex suo mentientem aliquantisper turbaverunt. Sed cum fidelium, et hujus scilicet, et aliorum orationes regi prosperum obtinuissent reditum, et illi Romam appropinquanti jam dictus Romanus occurrisset pontifex, inter prima statim mutuae confabulationis verba, ita hunc regi magnifice pro meritis papa commendare studuit, ut linguas obtrectantium prorsus confoderet, et mendaces illos ostenderet, qui virum egregium maculare, et splendorem illius offuscare conati sunt. Ita factum est, ut [Col. 1204B] hunc invidia non solum non laederet, sed et laudibus ejus incrementa conferret. Nam rex, veritate comperta, et tam ex operibus quam papae testimonio fide viri cognita, cum hunc ante profectionem plurimum dilexisset, omni jam suspicione sublata, amplius post reditum, ut dignum erat, dilexit et honoravit. Quidni diligeret? quidni omni honore dignum haberet eum, qui rerum summam sibi creditam strenue et fideliter rexit, atque cum pace et integritate reconsignavit? Quidni prae cunctis se illi crederet, quem prae caeteris fidelem probavit? Dilexit revera, dilexit, et quantum dilexerit probavit exitus. Nam, sicut norunt plurimi, et vivo et mortuo gratiam retulit. Ex illo jam tempore tam a populo quam principe Pater appellatus est patriae, et ab omnibus pariter [Col. 1204C] maximis meritorum efferebatur titulis. Putabant plurimi hunc illi felicitatis gradum debuisse sufficere, nec altius illum ascendere posse proficiendo. Sed quemadmodum pessimis quibusque nullus est descensionis gradus ultimus, sic viris virtutum nullus est proficiendi finis vel terminus.
VIII. Per dies itaque singulos vir illustris angebatur animo, quod ex illa peregrinationis via nulla virtutis parerent vestigia. Indigne etiam ferebat, quod ex tanta Francorum militia alii quidem vel ferro vel fame miserabiliter cecidissent, alios vero reverti vidisset inglorios. Unde satis erat sollicitus, ne hujus infortunii occasione Christiani nominis in Oriente deperiret gloria, et loca sancta infidelibus [Col. 1204D] conculcanda traderentur. Epistolas quippe transmarinas a rege Hierosolymorum vel patriarcha Antiocheno acceperat, quibus illum ad subveniendum sibi lacrymabiliter invitabant: asserentes, occiso principe crucem Salvatoris intra Antiochiam a Sarracenis inclusam, urbemque, nisi celerius sibi subveniretur, deditioni proximam. Hisdem nihilominus diebus Eugenius papa scripta illi direxit apostolica, et pro reverentia obsecrans, et pro auctoritate imperans, ut secundum datam a Deo sibi sapientiam Orientali Ecclesiae subveniendo consuleret, et Christianorum quibus posset modis auferret opprobrium. Hac igitur provocatus necessitate, praesertim cum illum et apostolica jussio urgeret, et roboraret auctoritas, iniit cum pietate consilium, qualiter et periclitantibus [Col. 1205A] opem ferret, et injuriam crucis in nefarios retorqueret. Et regi quidem Francorum parcendum judicans, vel reversae nuper militiae, quod vix paululum respirassent, convocatos super hoc negotio regni convenit episcopos, exhortans illos et animans ad praesumendam secum victoriae gloriam, quae potentissimis regibus non fuisset concessa. Quod cum frustra tertio attentasset, accepto gustu formidinis et ignaviae illorum, dignum nihilominus duxit, cessantibus aliis prae se laudabile votum implere. Quam videlicet magnificam devotionem suam ad tempus occultare maluisset propter incertos exitus, sive ut jactantiam declinaret. Verum ingens illam prodidit apparatus. Nam exinde coepit satagere, ut per manus sacri templi militum sumptus [Col. 1205B] tantae rei necessarios Hierosolymam praemitteret; ex his scilicet redditibus, quos proprio sudore vel solertia monasterio adjecerat. Unde recte nullus indignabitur, si attenderit quantum illius studio omnes Ecclesiae possessiones in redditibus creverint, quot etiam praedia acquisita, quotve Ecclesiae temporibus illius monasterio sint addita. Porro omnia faciebat specie quidem, quasi pro se alios pararet dirigere; re autem vera, si daretur vita comes, per se ipsum profecturus, et propositum ingressurus. Sperabat adjutorem sibi fore Omnipotentem, qui in paucis aeque ut in multis consuevit dignis praestare victoriam, considerans in talibus consilio opus esse potius quam viribus, et prudentiam quam arma [Col. 1205C] magis necessariam.
IX. Interea dum de profectione deliberat, dum ad pium certamen incessanter anhelat, decrevit cordium inspector Altissimus, apud quem voluntas pro facto reputatur, decrevit, inquam, ante congressionem athletam suum coronare, et seni parcere glorioso, qui plures jam et varios pro illo agones dimicasset. Domino igitur illum ad se evocante, levi correptus est febricula. Vidimus, mi Gaufride, vidimus senem, sed animo vigentem et viridem, cum valetudine et imbecilli corpusculo aliquandiu colluctantem. Vidimus aliorum manibus sustentatum frequenter sacras hostias immolantem, donec ingravescente morbo, et viribus minoratis, lecto applicitus est, quod sine dolore non vidi, sine gemitu non eloquor. Cumque intellexisset [Col. 1205D] hanc esse vocationem suam, et diem sibi imminere ultimum, aequo animo et alacri tulit Conditoris arbitrium: laetus, ut ait, quod ex hac quasi fovea in illud aliquando evaderet liberum et sublime. Nonne spiritu hoc praeviderat, quando Turonis ad sepulcrum eximii confessoris eodem anno orandi gratia profectus est? migrandi utique petiturus licentiam, et ut nobis asserebat, vale illi dicturus ultimum. Ubi etiam ad sancti tumulum solita liberalitate visus est egregii operis vestem obtulisse sericam.
X. Illud tantum moleste videbatur ferre, quod devotionis suae propositum alius susciperet, segnius ut timebat peragendum. Ne ergo votum suum prorsus infectum relinqueret, elegit ex nobilissimis [Col. 1206A] Francorum proceribus virum et animo et viribus in re militari experientissimum, et quem vice sua mitteret aptum, eo quod ad coelestem Hierusalem vocatus ipse praeiret. Cui cum et opus suum et votum impressa cruce injunxisset, impensas quoque quas praemiserat concessit; quae illi videlicet, et non paucis militibus, ad impugnandos perfidos, et ulciscendas coelestes injurias longo tempore sufficerent.
XI. Ex illa denique die coepit horam ultimam hilarior exspectare, nec trepidabat ad extrema, quia vitam consummaverat ante mortem, nec pigebat eum mori cum juvaret vivere. Libens exibat, quoniam emisso sibi sciebat meliora restare. Nec putabat exeundum viro bono sicut exit qui ejicitur, qui invitus expellitur. Erat itaque in conspectu mortis [Col. 1206B] alacer, et promittentibus vitam, Deum testor, magis indignabatur quam morti. Qui mirum in modum eo vultu eodemque animo spectabat finem suum, quo quis finem spectare solet alienum, quem non exciperet tam hilariter, nisi se diu ad illum praeparasset. Quomodo quidam rogare solent vitam, ita ille optabat exitum, quia bene vivendo egerat ut satis vixisset, nec quandiu sed quam bene viveret semper attenderat. Qua videlicet valetudine quatuor mensibus vel eo amplius detentus agebat Omnipotenti gratias, quod non repente avulsus, sed subductus paulatim perduceretur ad requiem, homini fatigato necessariam. Qui cum se circa natalem Domini diem acrius sensisset urgeri, coepit instanter a Domino postulare, ut ejus paulisper differretur transitus, donec [Col. 1206C] scilicet dies transissent festi, ne propter illum ex festis converterentur in moestos, in quo manifeste a Domino visus est exaudiri. Nam expletis sacris diebus octava Epiphaniorum die migravit ad Dominum, apud quem, ut credi decet, post octavam jam agit continuam. Et merito qui prae caeteris mortalibus vel Domini vel sanctorum consueverat festivitatibus delectari, festis credendus est interesse perennibus.
XII. Ecce dum tibi parere volo, Gaufride, multorum me morsibus lacerandum, multis ridendum exposui. Nempe scio non defuturos, qui me praesumptionis arguant, quod nobilem occupaverim materiam, eximiis illustrandam praeconibus. Et quidem diu exspectavi, sperans aliquem fore, qui meritis optimi [Col. 1206D] viri vicem rependeret. Sed dum tepidius quidam agunt, elegi utcunque scribere, quam ingratitudinis vel negligentiae notam incurrere. Si cui visus fuero respectu meritorum pauca scripsisse, cogitet me ipsa brevitate modernis consuluisse lectoribus. Qui vero causatus fuerit modum me in scribendo excessisse, legat quae idem scripsit Gesta regia, legat si libet Scripta de toto illi orbe directa, et cognoscet longe, citra rerum eminentiam me desisse. Sola me aestimo fundamenta jecisse, in quibus celsiores aliquando surgant structurae. In silva densiore informem et modicam dejeci materiem, electorum artificum manibus formam quandoque suscepturam.
XIII. Reliqua, quae ad ejus spectant transitum, quam gloriose scilicet transierit, qui tam laudabiliter [Col. 1207A] vixit, quam laudabiles fuerint exsequiae, quam celebres personae interfuerint sepulturae, epistola illa, quam te rogante de ejus excessu edidi, scire cupientibus plenius ostendet. Denique o felicem te, felicem quoque et me, quibus datum sit et vivo et mortuo ministrare, quorum manibus pretiosa jam exanimato corpori sunt infusa balsama! Nunc quod optandum restat, utinam nostri memor sit, et pro nobis oret qui nobiscum orare consueverat, ut cujus convictu gavisi sumus, orationibus fulciamur! Et quidem si hunc bene novi, ita ut nunc est aeternis immistus gaudiis, sui nominis officium implere non [Col. 1208A] desinit. Nam qui nobiscum adhuc positus principum celsitudini pro subditis suggerebat, nunc quoque pro devotis et supplicibus conspectui divinitatis suggerendo Sugerius assistit. Si enim, cum adhuc mole premeretur corporis, tantam pro fratribus gerebat sollicitudinem; quid nunc agere credendus est, quando carnis ruptis vinculis ad plenam libertatem perductus evasit? Haud dubium quin illius modo preces Dominus clementer admittat, qui Domini praecepta et attente audivit et diligenter implevit.
Epistola encyclica de morte Sugerii
[Col. 1207B] Omnibus fidelibus ubique in Christo constitutis, humilis Beati Dionysii conventus salutem, et pro ea quae in praesenti postulatur, aeternam in coelis consequi consolationem. Reverendissimi, et piae recordationis Sugerii abbatis gloriosum de hoc mundo transitum sanctae unanimitati vestrae dignum duximus intimare: ut in dolore, quo inaestimabiliter consternati sumus, a charitate vestra remedium aliquod solatii reportemus. Quia enim unius capitis omnes simul et singuli membra sumus, constat quia mutuae compassionis invicem debitores existimus. Itaque licet memoratus, et omnibus saeculis memorandus Pater pro singulari sapientia, pro strenuitate et industria sua orbi pene universo innotuerit, tamen quod ad nos attinet solliciti sumus, ne immensis [Col. 1207C] tanti Patris beneficiis et meritis ingrati et immemores appareamus. Non quod omnia egregia ejus facta vel laudes hac brevi scedula plene possimus comprehendere, quippe quibus explicandis non parvo volumine, vel mediocri ingenio opus sit. Nimirum cum et fama minor meritis, et laus virtutibus impar existat. Quis enim ejus vitam digno possit efferre praeconio? Quis illius a juventute magnanimitatem, et tam in rebus ecclesiastiscis quam et saecularibus satis possit mirari prudentiam? Cujus circa divinum cultum vigilantiam, circa Ecclesiae ornatum instantiam, nemo sufficienter referet. Cui praecipua semper fuit intentio vel studium, ut nobile beati Dionysii monasterium omni gloria et honore attolleret, religiose ordinaret, et ecclesiam [Col. 1207D] redditibus opulentam, aedificiis ampliorem, ornamentis decoratam redderet. Cujus rei luce clariora exstant indicia, usque in finem saeculi permansura. [Col. 1208B] Unde nunc veraciter et secure Domino decantare potest: Domine, dilexi decorem domus tuae, et locum habitationis gloriae tuae (Psal. XXV, 8) . Acumen ingenii, linguae nitor, litterarum scientia, dictandi scribendique peritia, simul et singulariter in eo resplendebant, ut vix aliquis sciret, quid horum in illo potissimum emineret. Cum id magis in illo mirabile videri posset, quod non lente, non anxie, sed eadem pene qua loquebatur celeritate scribebat. In ipso non solum naturalis memoriae felicitas vigebat, sed et ars summa [ad] comprehendenda quae opus essent et custodienda: adeo ut quaecunque egregie dicta vel audisset aliquando, vel ipse dixisset, loco et tempore in promptu haberet. In quo sobrietas adeo viguit, ut nemo discerneret utrum ante cibum, an [Col. 1208C] cibo sumpto, magis esset sobrius. Caeterum ut multa breviter comprehendantur, quantae virtutis vel opinionis vir iste in toto regno habitus sit, una haec res testis exstitit, quod rex Ludovicus Hierosolymam proficiscens, consilio pontificum et procerum expertae illius fidei et solertiae regnum specialiter regendum commisit. Quod ille duobus ferme annis juvante Deo ita administravit et rexit, ut principi reverso commissa sibi restitueret integra. Sed et summus pontifex Eugenius, quoties aliqua in regno graviora emersissent, cum ad ipsius audientiam fuissent perlata, istius probatae discretionis saepius terminanda remisit. Qui cum invitus et coactus consiliis regum interesset et principum, hoc, ut fatebatur, non sine magno mentis gravamine [Col. 1208D] sustinebat, ut pupillis, ut viduis, ut quibuscunque pauperibus et injuriam sustinentibus opem ferret et praecipue, ut commissae sibi [Col. 1209A] Ecclesiae, vel caeteris in regno constitutis, apud principem in opportunitate subveniret. His itaque tantis ac talibus viri magnifici bonis in quemdam mentis excessum elati, semper eum optabamus superstitem, credidimus vita digniorem, et ideo plagam excepimus, quam vix ferre poterimus. Et quidem si pietati imperare possemus, laetandum nobis erat magis quod talem Patrem habuerimus, quam dolendum quod talem praemiserimus, quo nos quandoque secuturos non dubitamus. Non enim nobis ereptus est, sed periculis, nec tam vitam amisit, quam feliciter commutavit. Verum quia a conditione moriendi nemo excipitur, cum vir venerandus ea valetudine, qua et mortuus est, vexari coepisset, Fratrum manibus sustentatus in conventum [Col. 1209B] se deduci poposcit; ubi, post verba exhortationis, cum lacrymis et gemitu omnium pedibus provolutus, quia communis Domini judicium formidabat, fratrum se judicio humiliter exposuit: lacrymabiliter postulans, ut quod in eos deliquisset, vel egisset negligentius, respectu pietatis ei relaxarent. Quod fratres omnes maxima cum devotione, et copiosa lacrymarum effusione, gratissime fecerunt. Ipse quoque negligentiores quosque, qui pro quolibet reatu ligati cernebantur, cuicunque subjacuissent sententiae, ultro et clementissime absolvit, atque omnibus tam remotis quam praesentibus in gratiam rediit, ac pristinis eos officiis et gradibus restituit. Denique quantum in ipso fuit, multis precibus ut a cura pastorali prorsus absolveretur, [Col. 1209C] concupivit et petiit. Sed hujus petitionis assensum a fratribus extorquere nullatenus potuit. Post aliquantum vero temporis cum se morbo acrius videret fatigari, ut exitum suum imminere tam propria quam medicorum sententia intellexisset, familiares suos, domnum videlicet Suessionensem, Noviomensem et Silvanectensem, venerabiles ad se ascivit episcopos: quorum testimonio vel consilio domui suae ipse disponeret, quorum munitus suffragiis tutius de hoc saeculo migraret. His quotidie assidentibus humiliter sibi nunc sigillatim, nunc simul omnibus quidquid conscientia metuebat, cum multis confitebatur lacrymis. His fidem integram frequentius exposuit, ab his quidquid sibi injunctum [Col. 1209D] est devotus implevit, et ex eorum vicissim manibus per quindecim fere ante exitum suum dies sine intermissione Dominici corporis et sanguinis sacramenta suscepit. Sicque totus ad Dominum conversus, tam diebus quam noctibus psalmis vel sanctorum nominibus per ordinem invocandis sollicitus intendebat. Fratres quoque omnes indesinenter hortabatur paci studere, unitatem ante omnia servare: scandala, seditiones, vel schismata omni studio fugere, Ordinis conservationi et divino cultui, seu sanctorum venerationi diligenter monebat intendere. Transiit autem idem desiderabilis Pater, et pastor egregius, inter verba Dominicae orationis et Symboli, die Iduum Januarii, septuagesimo aetatis suae anno, a susceptione autem monastici habitus [Col. 1210A] fere sexagesimo, praelationis vero suae vicesimo et nono anno. Transiit, inquam, plenus tam dierum quam virtutum, in coelo sanctis exsultantibus, in terra vero omnis sexus vel aetatis, omnis gradus vel ordinis fidelibus moestis et plangentibus. Cujus sepulturae et exequiis pro persona vel loci dignitate celeberrimis, Dei nutu interfuerunt sex episcopi venerabiles, et abbates seu alii religiosi viri quamplurimi: qui devotis orationibus Deo spiritum, terrae corpus solemniter commendarunt. Christianissimus quoque rex Ludovicus cum longius abesset, accepto obitus illius tristissimo nuntio, pro familiaritate et amore quem ad invicem diutius habuerant, negotiis omnibus intermissis, cum praecipuis regni optimatibus acceleravit exsequiis interesse: [Col. 1210B] ubi et pietatis memor, et regiae celsitudinis immemor, amarissime dum sepeliretur flere non destitit. Unum procul dubio constat, non potuisse scilicet illum non gloriose consummari, cujus tota vita praecesserat gloriosa. Unde divinitus provisum est, ut et transitum ejus Pontifices consecrarent, et sepulturam sua praesentia rex insigniret. Sed et sacri Templi magister cum non parva sui ordinis militia adfuit; qui precibus et lacrymis, vel quibus modis poterant, dilectam sibi animam Domino commendabant. Nos vero vitae ipsius superstites, quod sine ipso solatium capiemus, qui solus consolari moerentes solebat, excitare laetitiam, fugare moestitudinem? Quomodo carere poterimus tanto vitae comite, tanto curarum et laborum levamine? Quid boni sanitas habeat, languor [Col. 1210C] ostendit. Plus sentimus quid habuerimus, postquam habere desinimus. Unus ipse erat nobis, in quo domestica sollicitudo residebat, et cura quiescebat publica. Unus nobis erat et domi solatio, et foris honori: verum ingrati de translato esse non debemus, quia quod natura communis erat persolvit, quod gratiae singularis a Christo percepit. Quomodo autem unquam poterimus de ipso non cogitare, aut aliquando ejus reminisci sine lacrymis et dolore? Quamvis universorum gaudiis prosequendus sit, qui calcata morte coronam jam securitatis accepit. Poterimus unquam aut tanti non meminisse Patris, aut sine lacrymabili quadam meminisse gratia? Sed hae nobis recordationes etsi dolores innovant, voluptatem [Col. 1210D] tamen afferunt. Quem si lugere coeperimus, de salute fortassis minus sperare videbimur. Si lacrymas omnino continuerimus, impietatis et ingratitudinis non immerito arguemur. Cujus casum, quo nobis esset tolerabilior, nec praemeditari potuimus. Ita pavebat animus tale aliquid de illo cogitare, non quo conditionem ignoraremus, sed quia de illo nisi secunda omnia cogitare non didicissemus. Raptus est autem, ne malitia immutaret cor ejus, quoniam Deo placita erat anima illius. Dormivit in Domino, et appositus est ad patres suos, enutritus in senectute bona. Reversa est terra in terram suam, sed spiritus astra petivit, ab illo coronandus, et electorum numero sociandus, cui dum in carne esset ministravit, et fide militavit integra.
De rebus gestis in administratione sua
Anno administrationis nostrae vicesimo tertio, cum in capitulo generali quadam die conferendo cum fratribus nostris tam de hominibus quam de privatis negotiis consederemus, iidem charissimi fratres et filii obnixe in charitate supplicare coeperunt, ne fructum tanti laboris nostri praeteriri silentio sustinerem: quia potius ea, quae larga Dei omnipotentis munificentia contulerat huic ecclesiae praelationis nostrae tempore incrementa, tam in novarum acquisitione, quam in amissarum recuperatione, emendatarum etiam possessionum multiplicatione, aedificiorum constitutione, auri, argenti et pretiosissimarum gemmarum, necnon et optimorum palliorum repositione, calamo et atramento posteritati memoriae [Col. 1211C] reservare: ex hoc uno duo nobis repromittentes, tali notitia fratrum succedentium omnium jugem orationum pro salute animae nostrae mereri instantiam, et circa Ecclesiae Dei cultum hoc exemplo eorum excitare bene zelantem sollicitudinem. Nos igitur tam devote, quam devotis et rationabilibus [Col. 1212B] eorum petitionibus assensum exhibentes, nullo inanis gloriae appetitu, nullam laudis humanae aut retributionis transitoriae exigendo retributionem: ne post decessum nostrum quacunque aut cujuscunque defraudatione, redditibus Ecclesia minuatur, ne copiosa, quae tempore administrationis nostrae larga Dei munificentia contulit, silentio malis successoribus depereant, incrementa, sicut a corpore ecclesiae beatissimorum martyrum Dionysii, Rustici et Eleutherii, quae nos quam dulcissime a mamilla usque in senectam fovit de aedificiorum institutione, et thesaurorum augmentatione, loco suo incipere dignum duximus; ita etiam a castello suo, videlicet prima ejus sede, et in vicinia circumquaque de reddituum augmentatione, tam praesentium quam futurorum [Col. 1212C] notitiae significare, honestum et utile proposuimus. Erat itaque ministerium illud ejusdem castri, quod vulgo dicitur theloneum, et cambiatio, constans sexaginta solid. unaquaque hebdomada. Sed Ursellus Judaeus de Montemaurenciaco in vadimonio de his decem habebat, cum villa illa quae dicitur Molignum, [Col. 1213A] pro quatuor viginti marcis argenti, et alia magna sicut dicebat denariorum pecunia. Nos autem et villam viginti libras aut plus valentem, et ipsos decem solidos magno sumptu, videlicet tria millia solidorum reddendo Matthaeo de Montemaurenciaco, qui eam occupare libenter pro Judaeo suo vellet, ipsius vero Judaei uxori decem libras, et decem modios frumenti reddentes, retraximus eos: et de decem aliis in emendatione villae ministerium illud sine exactione fecimus augmentari. Cum igitur constet factum de decem Judaei, et decem noviter augmentatis uniuscujusque anni hebdomadae, viginti solidorum augmentum, quinquaginta duas libras efficiunt, de villa vero viginti. Census autem ejusdem villae in octavis S. Dionysii duodecim libras, [Col. 1213B] qui modo constat viginti et plus, unde hujus rei incrementi librae octo, et octo de quadam domo, quam constituens in macello emptione cujusdam alterius domus, usibus carnificum, fratrum infirmantium sustentationi contulimus. Sunt igitur quater viginti et decem. De pedagio vero viginti libras, cum prius essent quadraginta librarum. Nos autem inde saepe habuimus sexaginta et decem; cum multo plus, nisi rapinam, et rapinae anathematizaremus, facile unoquoque anno habere possemus.
De indicto vero, quod dominus Ludovicus pater beato Dionysio dedit, trecentos solidos quiete et pacifice, triginta quinque de censu stallorum pistorum in pantera quos in festo beatorum apostolorum Petri et Pauli refectioni Fratrum apposuimus: decem [Col. 1213C] solidos de Girardo nepote meo, quinque de domo sua, et quinque de theloneo garantiae. De plateis domus Guillelmi Cormeilensis, quam ego emi quater viginti libras, censum quindecim solidorum de tribus mansionibus, reliquis duabus vacantibus. In curticula fratrum in vacuo, de novis hospitibus sexaginta et decem solidos de annuo censu. De curia vero quae extra villam est, cum nec unus hospes unquam ibi mansisset, sed a servientibus expensis propriis servaretur, tam in ea quam in alia nova eidem adjacente, quater viginti et eo amplius novis hospitibus positis, viginti libris constat singulis annis augmentatum. Ubi etiam, scilicet apud S. Lucianum, magno sumptu, quia Ecclesia his valde indigebat, [Col. 1213D] clausum vinearum fere quater viginti arpennorum, ut aiunt, plantando excoli fecimus. Cui ad maximum ecclesiae commodum ipsas viginti libras, ut inde bene excolatur, instituimus: consulte quidem omnia pro defectu vini, quia saepius cruces et calices, et pallia multis in locis, et etiam Latiniaci in vadimonio ponebantur. Molendinorum vero ejusdem castri talis est augmentatio, quod cum olim singulis diebus quinque minas frumenti Fratrum refectorio reddere consuevissent, modo singulis diebus octo reddere non desistunt. Quorum incrementum de singulis hebdomadibus certa computatione deductum, quadraginta modios dimidio minus recipit. Denariorum vero incrementum septies viginti et sex libras et decem solidos constat. Domum, quae superest [Col. 1214A] portae Parisiensi versus S. Medericum, emimus mille solidis, quoniam cum frequenter interessemus negotiis regni, nos et equos nostros, sed et successores nostros ibidem honestius hospitari dignum duximus. De porta vero Parisiensi, quae solebat reddere XII. libras, quinquaginta nobis reddit, ubi incrementum est triginta et octo librarum.
Cum eadem villa multis angariis a comite Domnimartini, videlicet exactione talliae, frumenti scilicet quinque modiorum, quos ei pro pace concesseram, cum ipse talliam pro voluntate sua facere consuevisset; exactione arietum, et hospitandi in villa multis vicibus in anno de rusticorum sumptibus. Hanc [Col. 1214B] pacem pro his omnibus cum comite fecimus, ut tota villa in pace nobis remaneret absque exactione et consuetudine aliqua, et nos pro ejus hominio decem libras singulis annis de marsupio nostro in octavis S. Dionysii ei daremus. Nos autem eamdem villam ob hoc libentius aedificavimus, et in introitu villae novam curiam cum granchia nova erigi fecimus, et ut in ea campi pars universalis, et quatuor carrucarum, in altera vero, quae in municipio est, decimae terrarum reponerentur, et in utraque usibus nostris stramina reservarentur. Et cum de eadem villa aut vix aut nunquam quater viginti et decem modios annonarum olim habere possemus, ad hoc ipsum rem deduximus quod ducentos modios decem minus inde a majore nostro habemus: extra hoc quod seminant, [Col. 1214C] et quod bubulcis et bubus quidquid necesse fuerit amministrant, et carrucis boves et necessaria omnia suppeditant, propter quod furni redditum habent. Nos vero censum nostrum et tensamentum, et mortuas manus, et forisfacta, et talliam pro voluntate nostra habemus. Ubi incrementum annonae quater viginti et decem modiorum consistit. Curiam autem antiquam muro cinximus, domum ecclesiae inhaerentem pene defensabilem ibidem ereximus. Qua munitione successores nostri et suos et sua, si placet, contra omnem hostem defendere poterunt.
Cum aetate docibili adolescentiae meae antiquas armarii [Col. 1214D] possessionum revolverem chartas, et immunitatum biblos propter multorum calumniatorum improbitates frequentarem, crebro manibus occurrebat de Coenobio Argentoilensi fundationis charta ab Hermenrico et conjuge ejus Numma, in qua continebatur quod a tempore Pipini regis Beati Dionysii abbatia exstiterat. Sed quadam occasione contractus incommodi in tempore Karoli Magni filii ejus alienata fuerat. Praefatus enim imperator ut quamdam filiam suam matrimonium humanum recusantem ibidem abbatissam sanctimonialium constitueret, eo pacto ut post mortem ejus in usum ecclesiae reverteretur, ab abbate et fratribus obtinuerat. Sed turbationi regni filiorum filii ejus, videlicet Ludovici Pii, altercatione, quoad usque supervixerat, perfici non [Col. 1215A] potuit. Unde cum antecessores nostri saepius super hoc laborantes parum profecissent, communicato cum Fratribus nostris consilio, nuntios nostros et chartas antiquas fundationis, et donationis, et confirmationum privilegia, bonae memoriae papae Honorio Romam delegavimus, postulantes ut justitiam nostram canonico investigaret et restitueret scrutinio. Qui ut erat vir consilii, et justitiae tutor, tam pro nostra justitia, quam pro enormitate monacharum ibidem male viventium, eumdem nobis locum cum appendiciis suis, ut reformaretur ibi religionis ordo, restituit. Rex vero Ludovicus Philippi, charissimus dominus et amicus noster, eamdem restitutionem confirmavit, et quaecunque regalia ibidem habebat auctoritate regiae majestatis ecclesiae praecepto [Col. 1215B] firmavit. Cujus quidem recuperationis tenorem si quis plenius nosse voluerit, in chartis regum et privilegiis Apostolicorum enucleatius poterit reperire. Cujus scilicet Abbatiae et appendiciorum ejus, quae sunt Trappe, Herencurtis, Chaveniacus, Burdeniacus, Cerisiacus, et terra de Montemeliano, et Bunziaco, sive de Mosteriolo, quod est prope Milidunum, et aliorum incrementum quanti constet, qui sapienter illa tractabunt pro magno praelati cognoscere poterunt.
De antiquo censu Argentoili, qui ad abbatiam non pertinet, incrementum est XX librarum, quia cum olim non haberemus nisi viginti libras, modo XL redduntur. De annona prius sex modios, modo 15 recipimus.
Vilcassini siquidem, quod est inter Isaram et Ettam, nobilem Comitatum, quem perhibent immunitates ecclesiae proprium beati Dionysii feodum, quem etiam rex Francorum Ludovicus Philippi, accelerans contra imperatorem Romanum insurgentem in regnum Francorum, in pleno capitulo beati Dionysii professus est se ab eo habere, et jure signiferi, si rex non esset, hominium ei debere, hoc insequente incremento dominicaturam Deo auxiliante augmentari elaboravimus. Ecclesiam de Cergiaco, et curiae libertatem ab eodem Rege Ludovici obtinuimus. A filio vero ejus Ludovico viaturam ejusdem villae, et [Col. 1215D] omnes redditus ejus praeter vinum et avenam, in dedicatione Ecclesiae regia liberalitate pro remedio animae ejus, personae et regni protectione, obtinuimus. Nec minus etiam quod in Cormeliis habebat, et apud Oenitum, et quidquid Trappis habebat, praeter hospitium, sanctis martyribus devotissime contulit. Nos autem et de his et multis aliis incrementis, praesertim continua sollicitudine, et jugi providentia, terrae cultus, et vinearum, majorum et servientium reprimendo rapacitatem, advocatorum etiam pravorum importunam refellendo infestationem, pro quo multa in novitate nostra militiae usibus expendimus, illuc usque Deo annuente perduximus, ut cum temporibus antecessorum nostrorum fratres nostri ad opus coquinae quotidie quinque solidos habere contenti [Col. 1216A] fuissent, de superabundante incremento omni die alios quinque, et feria quinta atque Sabbato quatuordecim pro toto, irrefragabiliter refectioni fratrum recipiant. Et quod adhuc his superest, de incremento centum modios annonae large consuevit excedere. Quod nos post Pascha usibus nostris, ecclesiis, et pauperibus, vel quibuscunque opportunitatibus erogandum censuimus. Extremis enim mensibus anni aliquando carior annona congregationum improvidentiam punire solet. Incrementum denariorum centum et quatuordecim librarum, et duodecim solidorum, singulis annis consistit.
De Cormeliis in pago Parisiensi, incrementum [Col. 1216B] census, octo librarum: cum prius haberemus 12 libras, modo 20. De annona decem aut duodecim modios habebamus, nunc decem et octo. Apud Centinodium quatuor libras de incremento novi census, et de veteri centum solidos. Apud Francorum-villam quadraginta solidos de novo incremento, et quadraginta de veteri praeter feodum. Decimam de feodo nostro, quam emimus a Pagano de Gisorcio, et dedimus Clericis matriculariis pro amore Dei, excepta decima clausi nostri, quam nobis retinuimus.
Apud Montiniacum quinquaginta solidos de novo, et sexaginta et decem de veteri.
Apud Cergiacum de bosco quadraginta solidos de censu, et hominium militis Theobaldi de Puteolis, et quadraginta saumas asinorum.
Apud Lovecenas, cum quidquid ibidem habebamus, tam censum, quam annonam, et vinum, pro 15 libris tam nos quam antecessores nostri per annum dare consuevimus, post quaedam placita demansis antiquis, quibus rusticos vinearum cultores de retentione reddituum intercepimus, salvo annuo censu denariorum, et annona, centum fere modios vini acquisivimus.
De Vernullello, quod quadraginta annis sub vadimonio fuerat, decem libras data redemptione recipimus: cum nonnisi LX solidos ante haberemus. Cujus loci redditus ad nos pertinentes Fratribus infirmis ex integro contulimus.
Apud Vallem Crisonis villam aedificavimus, ecclesiam et domum constituimus, et carruca terram incultam dirumpi fecimus. Quae quanti debeat constare, potius cognoscent qui eam aedificare innitentur: cum jam ibidem sint fere 60 hospites, et adhuc multi venire eligant, si sit qui provideat. Erat enim locus [Col. 1217A] ille quasi spelunca latronum, habens ultra duo milliaria deserti, omnino ecclesiae nostrae infructuosus, raptoribus et satellitibus propter vicinitatem nemorum aptus. Eapropter ibidem fratres nostros Deo deservire disposuimus, ut in cubilibus, in quibus prius dracones habitabant, oriatur viror calami et junci.
Possessionem Beati Dionysii, in qua continetur Mesnile S. Dionysii, et Domnapetra, et caeterae villae castri, quod dicitur Cabrosa, a multis retro temporibus tribus talliis expositam, videlicet domino castri Cabrosae, et domino castri Nielphae, et Simoni de Villa-Aten, eorum rapacitate omnino fere destructam non sine magnis expensis ab hujusmodi oppressionibus emancipavimus: ea sola, quae ad eorum advocationem jure pertinent, remittentes. Nec minus [Col. 1217B] etiam venationem Ivelinae infra metas terrae, quam beato Dionysio multis temporibus abstulerant, recuperavimus. Et ne in posterum oblivioni traderetur, illuc exeuntes per continuam septimanam, ascitis nobis approbatis amicis et hominibus nostris, videlicet Comite Ebroicensi Amalrico de Monte-Forti, Simone de Nielpha, Ebrardo de Villaperosa, et aliis quamplurimis, in tentoriis demorantes, singulis diebus totius hebdomadae cervorum copiam ad Sanctum Dionysium non levitate, sed pro jure ecclesiae reparando, transferri, et fratribus infirmis, et hospitibus in domo hospitali, nec non militibus per villam, ne deinceps oblivioni traderetur, distribui fecimus. Domino vero Cabrosae praeter antiquum feodum, videlicet advocationem terrae nostrae, et medietatem [Col. 1217C] silvae, de proprio singulis annis centum solidos damus, tanquam feodato nostro, ne reducat manum ad talliam, vel terrae oppressionem. Quos quidem centum solidos in eadem terra pro voluntate nostra absque contradictione recolligere valemus.
Ne igitur laboris nostri fructus ex oblivione in irritum deducatur, illa etiam quae in Belsa auxiliante Deo augmentari elaboravimus, scripto commendare curavimus.
Prima villa Beati Dionysii, quae vocatur Guillelvallis, prope Sarclidas in catalogo Dagoberti regis beato Dionysio ab eodem rege traditas, usque adeo a multis retro temporibus aut semper ita incomposita exstiterat, ut nec domus ubi etiam Abbas caput [Col. 1217D] reclinaret, nec granchia aliqua, nec quidquam Dominicum in tota villa existeret. Viginti quinque modiolos tantum, qui non excedunt quatuor nostros modios, pro censu terrarum, quas colebant, cum modico domorum suarum censu singulis annis persolvebant. Ad hanc igitur adaptandam ob amorem dominorum nostrorum sanctorum martyrum accedentes, quamdam terram videlicet trium carrucarum in eadem villa sitam, pro qua a XL annis et ultra guerra maxima agitabatur inter Joannem Stampensem filium Pagani, virum nobilem et strenuum, et quemdam alium militem Piguerensem [Col. 1217D] Forsan Pithverensem, de Pithiviers. , multo sumptu apud utrumque apposito, Ecclesiae comparavimus, et quod uterque quaerebat ut neuter haberet, [Col. 1218A] nobis eam retinendo, et guerrae eorum finem sic imponendo, favore parentum et amicorum, videlicet Balduini de Corboilo, et multorum aliorum, charta nobis firmari fecimus. In hac itaque nova terra, videlicet in medio villae, loci oblectantes amoenitatem, vividorum fontium, et rivorum decurrentium amplectantes affinitatem, curiam honestam muro cingi fecimus, domum fortem et defensabilem in curia, granchias et quaeque necessaria ibidem construi multis expensis effecimus. Et ad superioris Belsae relevandam ariditatem, vivario multitudine piscium copioso fere in circuitu perlustravimus. Duas carrucas in eadem terra, unam in nova, alteram in antiqua statuimus. Et quae tam parvi constabat, ut ad quinquaginta vel eo amplius annonarum [Col. 1218B] modios singulis annis reddere valeat, augmentavimus. Nam et illum priorem censum, quem parvissimum reddebant, remittentes, totius terrae campi partem praeter carrucam de feodo Majoris nobis retinuimus. Qui ex hoc ipso garrulitatem rusticorum et mutatae consuetudinis molestias omnino se sedare spopondit.
Succedit et alia prope illam Beati Dionysii villa, quae dicitur Monarvilla, villa omnium facta miserrima, quae sub jugo castri Merevillae conculcata, non minus quam Sarracenorum depressione, mendicabat: cum ejusdem castri Dominus quotiescunque vellet, in eadem hospitium cum quibuscunque [Col. 1218C] vellet raperet, rusticorum bona pleno ore devoraret, talliam et annonam tempore messis pro consuetudine asportaret: lignaria sua bis aut ter in anno carrucarum villae dispendio aggregaret: porcorum, agnorum, anserum, gallinarum importabiles quasque molestias pro consuetudine tolleret. Quae cum tanta oppressione per multa tempora in solitudinem fere jam redigeretur, audacter resistere, et molestias hujusmodi ab haereditate sancta contanter exterminare elegimus. Cumque eum in causam traheremus, et ipse sibi jure haereditario patris et avi atque atavi consuetudines illas excusaret, ad hoc auxilio Dei, et hominum atque amicorum nostrorum consilio res processit, quod Hugo castri [Col. 1218D] dominus, favore conjugis et filiorum, assensu domini regis Ludovici, a quo se habere dicebat, beato Dionysio in perpetuum omnes omnino consuetudines, injustitiam suam recognoscendo, relaxavit, remisit, manu propria jurejurando abjuravit, sicut plenius in charta domini regis Ludovici invenitur. Nos autem ad ejus hominium ecclesiae nostrae retinendum, duos Stampenses modios annonae, unum frumenti, et alterum avenae, in curia nostra per manum monachi aut servientis nostri concessimus. Quo quidem praedicta villa eruta tormento, cum prius vix nobis valeret decem, aut quindecim libras, centum Stampenses modios annonae per singulos annos, qui saepius centum libras valent secundum [Col. 1219A] pretium annonae, per manus ministrorum reddere nobis consuevit.
Possessionem nihilominus, quae dicitur Rubridum, depressione angariarum castri Puteoli omnino destitutam, emandare elaborantes, cum quadam die Hugo dominus Puteoli post ruinam castri etiam nos super hoc convenisset, ut incultam terram depressione castri in solitudinem redactam, sub medietate lucri ego et ipse excoleremus: licet hoc quidam compendiosum approbarent, recusavimus, et quod cum eo noluimus, per nos efficere ad commodum Ecclesiae elaboravimus. Nec eum admittere socium in restitutione terrae sustinuimus, quem destructorem more antecessorum suorum gravissime persenseramus. Easdem enim consuetudines, [Col. 1219B] quas de Monarvilla enumeravimus, videlicet talliam et annonam porcorum, ovium, agnorum, anserum, gallinarum, pullorum, lignorum, ab eadem terra more antecessorum suorum abripuerat, et ex hoc ipso tam nobis quam sibi infructuose jacentem omnino inutilem reddiderat. Nos igitur miseriae terrae et damno Ecclesiae nostrae condescendentes, in eadem sterili terra curtem aedificavimus, turrimque super portam ad repellendos raptores ereximus: tres carrucas ibidem posuimus, villam quae Villana dicitur, restituimus: incomposita terrae composuimus, usque adeo eam meliorando, ut cum vix consueverit viginti libras singulis annis, postea centum libras, saepius vero centum et viginti reddiderit. Nos vero sanctis martyribus pro tantis beneficiis jure [Col. 1219C] devoti, de eodem fructu laboris nostri aedificationi ecclesiae eorum singulis annis quater-viginti libras usque ad operis expletionem, charta et sigillo assignavimus. Removimus etiam ab eadem terra quamdam consuetudinem malam vicecomitis Stampensis, quae palagium vocatur.
Tauriacus igitur famosa Beati Dionysii villa, caput quidem aliarum, et propria ac specialis sedes Beati Dionysii, peregrinis et mercatoribus, seu quibuscunque viatoribus alimenta cibariorum in media strata, lassis etiam quietem quiete ministrans, intolerabilibus dominorum praefati castri Puteoli [Col. 1219D] angariis usque adeo miserabiliter premebatur: ut cum illuc temporibus antecessoris nostri bonae memoriae Adae abbatis ut praepositus terrae providerem, satis adhuc juvenis accessissem, jam colonis pene destituta langueret, rapacitati Puteolensium data esca populis Aethiopum omnino pateret. Nec enim ipsa domus propria Beati Dionysii seipsam aliquando tuebatur, quin ipse Dominus per satellites suos eam frangeret, quaecunque reperta sacrilego spiritu asportaret, adjacentes villas frequentibus hospitiis confunderet: annonam et talliam sibi primum, deinde dapifero suo, deinde praeposito suo, rusticorum vectigalibus ad castrum deferri cogeret. Vix qui aderant sub tam nefandae oppressionis mole vivebant. Cum ergo fere per biennium [Col. 1220A] ibidem demorando, his et aliis malis, et humanae compassionis doloribus, et Ecclesiae nostrae dispendio defatigarer; nec nos solum, verum etiam omnes Ecclesiae, quae in partibus illis terram habentes aeque premebantur, convenimus, et ut jugum importabile et tyrannidem nequissimi castri evitare possemus, diligenti deliberatione contulimus. Hinc emersit quod labore nostro venerabilis episcopus Carnotensis Ivo pro parte sua, capitulum Beatae Mariae pro sua, Abbas S. Petri pro sua, ecclesia S. Joannis de Valleta pro sua, episcopus Aurelianis pro sua, ecclesia S. Aniani pro sua, abbas S. Benedicti pro sua, archiepiscopus Senonis pro sua, et nos pro nostra, gloriosum regem adivimus Ludovicum, ecclesiarum depopulationem, pauperum et orphanorum [Col. 1220B] deplorationem, Ecclesiarum eleemosynis antecessorum suorum, et suis, exhaeredationem lacrymabiliter exposuimus. Qui, ut erat vir nobilissimae industriae, plenus pietate, Ecclesiarum illustris defensor, auxiliari spopondit; et quod ecclesias, et ecclesiarum bona deinceps destrui a praefato nequam nullo modo pateretur, jurejurando firmavit. Quod quidem egregie factum quo labore, quibus expensis, quam graviter expletum fuerit, in gestis praefati regis enucleatius invenitur. Destructo siquidem radicitus pro merito suae iniquitatis Puteolo castro, terra sanctorum, tam nostra, quam aliae, pristinam adeptae libertatem, quae bello aruerant, pace floruerunt; sterilitate reposita, fecunditatem cultae reddiderunt. Cum autem post decessum [Col. 1220C] antecessoris nostri bonae memoriae Adae abbatis ad hujus sanctae administrationis sedem tam immeritus quam absens assumptus essem, pristinae virtutis et laboris non immemor, quia diutius in illa demoratus fueram praepositura, devotius ad hanc amplificandam accessi. In curte, quam palo et vimine firmaram, castrum bene muratum erexi, turris propugnaculum principali portae super erigi feci, domos aptas et propugnabiles constitui, libertatem villae, imo totius terrae intemeratam conservavi. Unde mihi aliquando contigit, quod cum Aurelianum cum militari manu post dominum regem festinarem, et praepositum Puteoli priora mala reciprocantem reperissem, turpiter captum tenui, et ad [Col. 1220D] Sanctum Dionysium vinctum cum dedecore transmisi. Verum quia ecclesiarum bona industria praelatorum pace concrescere et confoveri debent, culturas nostras, quas ibidem habebamus dominicas, retentis earumdem decimis, colonis qui ibidem inhabitarent censuales fecimus, quarum censum, ne oblivioni tradatur, scripto mandari praecipimus. Et ut quanti constet nostro labore incrementum possessionis hujus aestimetur, de praepositura, quae non plus quam viginti libras valere solebat, quater-viginti libras singulis annis habemus. Caeterarum vero consuetudinum quotidianus usus multo melioratus, rerum incrementum facillime disserere poterit. Antiquam vero ejusdem terrae advocationem ad firmitatem Balduini antiquitus pertingentem, qua terra ipsa [Col. 1221A] immanitater longaevitate temporum premebatur, cum nulla allia refellendi succederet via, contigit advocationem illam ad quamdam puellam filiam filiae Adae Piguerensis haereditario jure pertingere. Quo cognito, amicorum nostrorum consilio multo sumptu eam pro voluntate nostra nuptui tradere quaesivimus. Ad sedandas ergo terrae illius inquietudines, nolentes more solito indigenarum molestiis eam affligi, cuidam domestico nostro juveni puellam cum advocationibus dari fecimus, centum libras denariorum beati Dionysii tam matrimonio quam patri puellae, favore domini regis Ludovici, de cujus feodo advocatio constabat, tali pacto contulimus, ut pro pecunia ista et alia, videlicet triginta librarum, quas dominus Rex inde habuit, tam ipsi quam successores [Col. 1221B] eorum nobis et successoribus nostris hominium, et servitium, et justitiam, ubi eos submoneremus, exsequerentur. Quod si ad hoc deficerent, totum advocationis feodum, ac si proprium nostrum esset, eorum, et parentum ipsorum concessione, ac domini regis favore, donec nobis satisfacerent, in plenitudine retinere liceret.
Feodos vero, quos ex fisco proprio emimus, ad faciendas stationes singulis annis per duos menses in eodem castro Tauriaco, subter intitulare curavimus.
Similiter et Poionis villam, quam habebat Gauffredus Ruffus a cognato suo Berardo de Essenuilla, ut [Col. 1221C] a nobis idem Berardus tanquam homo noster in feodo haberet, conduximus.
Aliam etiam possessionem, quae dicitur Feins et Vendrovillare, cum aliis pertinentibus villis, a Galeranno de Bretoilo et uxore ejus Juditha, et strenuo viro filio ejus Ebrardo, qui in expeditione Hierosolymitana occubuit, multo sumptu fere centum quinquaginta marcarum argenti comparatam, sive restitutam (dicebatur quippe quod beati Dionysii antiquo tempore ex dono Huberti de sancto Galarico exstiterat) eleemosynae beati Dionysii contulimus: sperantes de Dei misericordia, quod ea pauperibus attributa eleemosyna, divinae retributionis beneficium [Col. 1221D] nobis ab omnipotenti Deo misericorditer impetrabit. Dixit enim quod sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum: et ut sempiternum necessitatibus pauperum firmius deserviat, praecepto regis Ludovici, quod in archivis publicis repositum continetur, firmari fecimus.
Sane inter alias una de melioribus beati Dionysii possessionibus in pago Guastinensi Belna dignoscitur, quae etiam spatiosa fere quatuor leucarum spatio, frumenti et vini opulentia ferax, quorumcunque fructuum mirabiliter capax, si non vexetur a servientibus [Col. 1222A] domini regis, seu nostris, omnibus bonis exuberat. Quae per incuriam habitatorum raro inculta habitare ad tantam declinaverat inopiam, ut cum ad cameram calciamentorum ecclesiae hujus pertineret, nullo modo ea persolvere valeret. Inde erat quod cum in manu abbatis pro defectu debiti remaneret, singulis annis servientibus ejusdem terrae pro triginta libris totaliter eam locabat. Quam cum dissipatam, et pene in solitudinem redactam in novitate praelationis nostrae reperissemus, charissimo domino nostro regi Francorum Ludovico, cujus nobilitati tam devote quam fideliter deservire satagebamus, tantum ecclesiae detrimentum exposuimus. Qui etiam in hac terra intolerabiles, et pene consumptivas consuetudines habebat, videlicet tres in [Col. 1222B] anno procurationes, unam de collata rusticorum, sufficientem tam sibi quam suis administrantibus, duas de propriis redditibus Sancti Dionysii, qua calamitate terra penitus consumebatur. Qui, ut erat eximiae liberalitatis, Ecclesiae tantum detrimentum, et pauperum angarias miseratus, amoris et servitii nostri benivolus, procurationem illam de dominicatura ecclesiae et nobis in perpetuum relaxavit. Illam vero, quae fiebat de collecta rusticorum, octo librarum debito singulis annis sub praecepto regiae majestatis firmavit. Cujus exhilarati beneficio, usurpatas et alienatas tam a majore quam ab aliis terras nobis retraximus, clausos vinearum videlicet apud Sanctum Lupum a viginti annis aratris redditos replantari fecimus, alias vineas juxta Belnam pene [Col. 1222C] destructas restitui fecimus, alias a quodam homine nostro viginti libris Aurelianensis monetae emimus, villas omnino rapinis exhospitatas rehospitari fecimus.
Inter alia decimam quamdam de Barvilla, quam milites quidam a centum annis sicut dicebant sub censu duorum solidorum habebant, quae nobis quotannis viginti aut triginta annonae modiis valet; sive quaeque perdita prout melius potuimus ad opus ecclesiae retraximus. Cumque Dominicae domus satis vilissimae ex toto corruissent, hoc potissimum ad has, quae modo sunt facetae et propugnabiles, construendas excitavit: quod cum constituissem determinare [Col. 1222D] causas nostras in eadem domo una dierum, nutu divino me absente tam miserabiliter corruit, ut etiam lectum in quo jacerem, si adessem, et plancatum solarii, et tonnas inferioris promptuarii, et vasa vinaria omnino confregerit, et sub tanta ruina, quod divina propitiatio mihi pepercerit, omnibus fidem fecerit. Granchiam peroptimam ibidem exstruximus, et stagna duo, quae multa piscium copia multo tempore illuc adventantibus sufficientiam si bene serventur ministrabunt. Quae quidem terra quantum auxilio Dei sit meliorata, et de quanta miseria fuerit suscitata, certum constat augmentum, quod cum prius triginta libras, nunc saepius plus quam ducentas tantum persolvat.
Axonem burgum quidem S. Dionysii super fluvium Issonam antiqua regum liberalitate sanctis martyribus collatum, sicut in antiquis eorum chartis continetur, atrocitas cujusdam tyranni in castrum Corboilum transtulit, et unde sanctos martyres in terra, inde se de coelo exhaeredare elaboravit.
Igitur post multa annorum curricula, fere ducentorum aut plus, cum mater ecclesia Axonae, quae parochialis est Corboili, sola quasi statua eodem in loco remansisset, eam etiam episcopi Parisienses ex aemulatione ingenitae monasterii libertatis beato [Col. 1223B] Dionysio abstulerunt, et ut hoc ipsum fortiter defenderetur, Cluniaco et Cluniaci membris, videlicet S. Martino de Campis et ecclesiae de Gornaco contulerunt. Ipsi vero tyranni Corboilensis castri in malitia sua congelati tam miserabiliter omnia sibi subjugaverunt, ut vix quidquam reliqui praeter vacuum terrae fundum dimiserint; et in proprios usus, tanquam proprii essent juris, ausu sacrilego redegerint. Supererat et quaedam capella in honore, ut ferebatur, beatae Mariae, qua nullam conspicatus sum minorem, semiruta, in loco qui dicitur Campis, in qua et antiquum altare, quod supra ex solitudine concretam herbam oves et caprae frequenter depascebant. Ubi testimonio multorum saepe in die Sabbati sanctitatem loci significantes candelae [Col. 1223C] videbantur ardere. Quo facto excitati indigenae infirmi post etiam alienigenae multi illuc in spe sanitatis concurrebant, et sanabantur. Cum autem divino nutu locus ille a multis tam propinquis quam remotis frequentaretur, destinati sunt illuc fratres nostri venerabiles viri bonae memoriae Herveus prior, et Odo Torcetensis, qui et Domino nostro, et ejus beatae Genitrici deservirent, locellumque illum divino cultui adaptare et exaltare operam darent. Ubi statim tanta miraculorum copia sub admiratione omnium in brevi effloruit, ut et ab omnibus amaretur, ab omnibus praedicaretur et a quibuscunque augmentaretur. Multitudo siquidem languentium et qui vexabantur a spiritibus immundis, necnon [Col. 1223D] caecorum, claudorum, et aridorum incommoditas ibidem deponebatur. Quorum miraculorum, cum innumera operante beata Dei Genitrice locum celebrem personarent, duo impraesentiarum, quae visu aut auditu cognovimus, paginae praesenti ad honorem ejusdem loci accommodare curavimus.
Erat quaedam nobilis matrona multis annis viduata, videlicet mater venerabilis viri abbatis Corbeiae Roberti monachi nostri. Quae cum loca sanctorum ob remedium animae suae frequentare consuevisset, cum quadam puella jam duodenne, quae nunquam fuerat locuta, illuc devenit. Nocte vero Sabbati in eadem ecclesiola cum ipsa muta [Col. 1224A] pernoctans, dum pro se et pro suis divinas sollicitaret aures, ubi fratres incoeperunt Te Deum laudamus, visum est, sicut referebat, eidem puellae quasi in exstasim raptae, quod quaedam gloriosa regina pulchra ut luna, electa ut sol, cicladibus regiis vestita, auro gemmisque pretiosis coronata, sinistro cornu altaris ad dextrum contendens, ante eam transibat. Quae cum eam nomine proprio (Lancendis enim vocabatur) pie satis advocasset, audiente tam praefata matrona quam aliis multis, elata voce, lingua inusitata, domina, respondit. Nec deinceps minus loqui aut scivit aut potuit, quam si toto tempore vitae suae locuta fuisset. Quod stupendum miraculum qui aderant summo praeconio attollentes, per diversas regiones adjacentes reportaverunt. [Col. 1224B] Qui vero prius eam per quinquennium mutam, et post per quinquennium loquacem cognovimus, locum ipsum sanctum et exaltare et diligere jure debuimus.
Secundare dignum duximus et aliud sicut promisimus miraculum. Hydropica quaedam tumida more praegnantis, nec minus prae dolore clamosa voce insaniens (premebatur enim humore aquatico intolerabiliter) manibus amicorum ad sanctam Mariam praefato loco portata est. Quae cum per multos dies ante sanctum altare delituisset, ipso suae putredinis et corrupti elementi foetore adventantes multos rejiciebat. Cumque jam nulla spes succederet [Col. 1224C] sanitatis (tumor enim et sanies ipsam etiam faciem jam fere in informitatem confuderat) murmurabant multi tam sani quam infirmi, suppliciter postulantes ut ab eadem ecclesiola exponeretur. Verum fratres nostri venerandi viri maluerunt sustinere misericordes ejus ingratam praesentiam, quam immisericordes absentiam. Contigit igitur quadam nocte Dominica (in his enim potissimum divina manus operabatur) illam hydropicam, quod non consueverat, obdormisse, cum subito gloriosa imperatrix Virgo Maria invisibiliter ad uterum humore refluo exhaustum, tam gracile quam nitidum cito restituit. Videres, et qui aderant tam fratres nostri quam alii multi viderunt tantam effusi humoris et [Col. 1224D] decursi flegmatis in terra abundantiam, ut cum scutellis et situlis et ollis illa asportare statim oporteret. Quando autem qui aderant ob rei magnitudinem stupuerunt, tanto devotius laudes omnipotenti Deo et ejus Genitrici reddiderunt. Te Deum laudamus deplorando cantaverunt, et ut Deus omnipotens sicut incoeperat honorem Genitricis suae ibidem continuaret, suppliciter efflagitaverunt.
His igitur et aliis miraculorum et prodigiorum signis praefatum locum insignem divina dispositione, ob amorem Dei Genitricis honorare et exaltare amplectentes, aedificatum iri instanter incoepimus, et ut conventus fratrum ibidem Deo deserviret, duodecim fratres cum priore suo constituimus: claustrum, refectorium, dormitorium, caeterasque officinas [Col. 1225A] regulares exstruximus. Ecclesiam ornamentis, sacerdotalibus indumentis, palliis et palliorum cappis decenter adaptavimus. Textus duos, videlicet antiquum textum cotidianum, et gradalem Caroli imperatoris, a matre Ecclesia illuc deferri fecimus Bibliothecam honestam tribus voluminibus posuimus. Nec minus circa victualia fratrum solliciti, duas carrucas in propria terra prope locum locavimus. Clausum vinearum aptum magnae abbatiae, et bene valentem eis plantavimus, vinearum copiam multis modis acquisivimus. Torcularia quatuor penes se in proprio fere quater-viginti modios vini valentia, absque sumptu aliquo ipsi loco aedificavimus: usque adeo de copia eis providentes, ut quandoque ducentos quinquaginta, quandoque trecentos [Col. 1225B] modios vini large recipiant. Prata etiam sufficienter in propriis cespitibus circumfodi fecimus, hortos satis habiles pulmentorum seminibus satis fecimus. Erat autem quaedam altera beati Dionysii a multis jam temporibus destituta, et in solitudinem redacta, uno etiam carens cultore, quae forsitan a vicinis villis alieno cultore annonae modium aut minus reddere consueverant, aut duos aut tres de nucibus sextarios, in qua tres carrucas in curia nova, et granchiam novam eis instituimus. Oves et vaccas et nutrituram ad opus eorum propter pascuorum ubertatem et terrarum emendationem ibidem locavimus. Aliam etiam Beati Dionysii possessionem prope Brunetum, ex qua saepe decem modios annonae, [Col. 1225C] et vini fere decem, et fenum pabulo jumentorum recipiunt, de proprio obligavimus. De molendino etiam a sexaginta fere annis perdito quidquid recuperavimus, eis dimisimus; ea tamen conditione, ut in sequenti die festi beati Dionysii XX solidos refectorio Beati Dionysii persolvant. In eadem etiam villa centum solidos inter censum et talliam habent. Corboilo vero in circuitu sui decem et septem libras de proprio censu praeter alios redditus et venditionum, et nundinarum, et aliarum consuetudinum: necnon molendinum et furnum, et octo modios avenae cum gallinis, et praebendam integram S. Exuperii.
[Col. 1225D] In pago Meldensi villa, quae dicitur Marogilum, occasione cujusdam viaturae, quam Ansoldus de Cornelio fere usque ad ipsas villae domus possidebat, gravissime infestabatur: cum nec agricolae, nec alii quilibet villam exire tuto auderent, quin occasionibus multis viaturae a servientibus Ansoldi raperentur, et ad curiam ejus intercepti ducerentur, nec minus de pecoribus villam exeuntibus redimerentur. Nos ergo mille solidos pro pace ejusdem villae, ut eamdem nobis dimitteret viaturam, ei in Hierosolymitanam expeditionem proficiscenti donavimus; et ut beati Dionysii deinceps constaret, per manum episcopi Meldensis Manassae, et ecclesiae ejusdem, necnon et sigillo comitis Theobaldi, annuente ejus uxore et filio nobis firmari fecimus. Eam [Col. 1226A] enim, sicut confessus est, injuste usurpaverat.
Commutationis etiam cujusdam formam successoribus nostris innotescere cupientes, si forte Dei auxilio hoc ipsum in melius aliquando posset immutari, intitulare curavimus. Dum nobile regnum Francorum in statu monarchiae consisteret, circumquaque sicut se regia potestas extendebat, per totam regni tetrarchiam, videlicet in Italia, Lotharingia, Francia, Aquitania, ecclesia Beati Dionysii magnis multisque possessionibus liberalitate regum abundabat. Verum quod unitas illibatum conservabat, filialis divisio et corrumpere et diminuere elaboravit. Hinc est quod beatus Dionysius Herelingas, Herbertingas, et Salonam, et quamplures alias possessiones amittens; villas etiam quae in pago [Col. 1226B] Metensi existunt, videlicet castrum Gomundas, Blistetot, et Cochilingas, perdidit. Pro quarum reclamatione cum saepius apostolico conspectui insisteremus, tum pro injustitia sua, tum pro incommoditate personarum suarum (qui enim eas auferebant male et pessime absque confessione moriebantur) quasi pro commutatione locum qui dicitur Cella cum appendiciis suis in chartis Ludovici imperatoris denominatis, plena libertate beato Dionysio contulit, ubi fratres nostros ad serviendum Deo in spe augmentationis et succedentis recuperationis locavimus.
Ecclesiam quoque S. Petri in Calvomonte sitam, [Col. 1226C] tam abbatiam quam ipsas canonicas canonicis decedentibus, tam a Rothomagensi archiepiscopo Hugone, quam a domino rege Francorum Ludovico obtinere elaboravimus: necnon et XII fratres cum tredecimo priore ad exaltationem ejusdem ecclesiae, et divini cultus propagationem, reverenter locavimus, et eamdem ecclesiam ab eodem reverendo archiepiscopo consecrari, et ante eam coemeterium benedici, Deo annuente obtinuimus. Quae siquidem nova quasi nobile membrum capiti suo ecclesiae Beati Dionysii copulata, quanto transeuntibus successoribus nostris a Vulcassino ad Northmanniam, vel etiam pro conservatione reliquarum possessionum, in eodem pago demorantibus apta sive idonea existit: tanto [Col. 1226D] de propriis vel de acquisitis eam locupletare tanquam novam plantam, et confovere jure decertabit. Fratribus vero ibidem Deo deservientibus, quia vineis egent, de decimis quas nobis dedit rex Ludovicus apud Cergiacum, uno quoque anno viginti modios vini; et de decima, quam nos acquisivimus apud Ablegiacum, medietatem confirmavimus.
In ea autem, quae dicitur Bernevallis, possessione super Northmannici littus maris, in qua etiam primam alicujus praepositurae ab antecessore meo suscepi obedientiam, quam etiam in tempore strenuissimi regis Henrici, adhuc satis juvenis ab oppressione exactorum regiorum, quos dicunt graffiones, multo [Col. 1227A] labore, multisque placitis emancipaveram: parochiales ecclesias, quas Rogerius presbyter, et frater ejus Gaufredus haereditario jure sibi vindicabant, ad dominicaturam ecclesiae in novitate praelaturae nostrae retraximus, easque et redditus earum thesaurario ad renovandas et augmentandas ecclesiae hujus palliaturas, in sempiternum contulimus. Et quia fere nullos redditus ad hoc supplendum habebat, aliam quandam villam in partibus istis, quae dicitur Quadraria, nuper aedificata, adjunximus. Et haec quidem quatuor marcas, ecclesiae vero septem libras, si tamen meliorari non poterit, persolvit. Redditus vero alios consuetudinarios praefatae villae Bernevallis, tam in censibus quam in aliis, fere usque ad XV libras, sicut credimus, augmentari [Col. 1227B] fecimus. Consuetudinem autem quam vulgo dicunt aquariam, quamque in tempore bonae memoriae antecessoris nostri a praeposito nostro, qui eam occupaverat, excutere adjuvimus, festivo piissimi regis Dagoberti anniversario refectioni Fratrum assignavimus. Villas etiam Moriniacum, Liliacum, et Floriacum, cum non consuevissent reddere plus quam septem aut decem libras, ut triginta aut ad minus viginti quinque reddant, elaboravimus. Idem et de Monte-Fusceoli.
His igitur reddituum incrementis taliter assignatis, ad aedificiorum institutionem memorandam manum reduximus ut et ex hoc ipso Deo omnipotenti [Col. 1227C] tam a nobis quam a successoribus nostris grates referantur, et eorum affectus ad hoc ipsum prosequendum, et si necesse sit peragendum, bono exemplo animetur. Non enim aut penuria aliqua, aut quodcunque impedimentum cujuscunque potestatis timendum erit, si ob amorem sanctorum martyrum de suo sibi secure serviatur. Primum igitur quod, Deo inspirante, hujus ecclesiae incoepimus opus, propter antiquarum materiarum vetustatem, et aliquibus in locis minacem diruptionem, ascitis melioribus quos invenire potui de diversis partibus pictoribus, eos aptari et honeste depingi tam auro quam pretiosis coloribus devote fecimus. Quod quia etiam in scholis addiscens, hoc facere si unquam possem appetebam, [Col. 1227D] libentius complevi.
Verum cum jam hoc ipsum multo sumptu compleretur, inspirante divino nutu propter eam, quam saepe diebus festis, videlicet in festo beati Dionysii, et in indicto, et in aliis quamplurimis, et videbamus, et sentiebamus importunitatem. Exigebat enim loci augustia, ut mulieres super capita virorum, tanquam super pavimentum, ad altare dolore multo et clamoso tumultu currerent, ad augmentandum et amplificandum nobile, manuque divina consecratum monasterium, virorum sapientum consilio, religiosorum multorum precibus, ne Deo sanctisque martyribus displiceret, adjutus, hoc ipsum incipere [Col. 1228A] aggrediebar: tam in capitulo nostro quam in ecclesia divinae supplicans pietati, ut qui initium est et finis, id est α et ω, bono initio bonum finem salvo medio concopularet, ne virum sanguinum ab aedificio templi refutaret, qui hoc ipsum toto animo magis quam Constantinopolitanas gazas obtinere praeoptaret. Accessimus igitur ad priorem valvarum introitum, et deponentes augmentum quoddam, quod a Karolo Magno factum perhibebatur, honesta satis occasione, quia pater suus Pipinus imperator extra in introitu valvarum pro peccatis patris sui Karoli Martelli prostratum se sepeliri, non supinum fecerat; ibidem manum apposuimus, et quemadmodum apparet, et in amplificatione corporis ecclesiae, et introitus et valvarum triplicatione, turrium altarum [Col. 1228B] et honestarum erectione, instanter desudavimus.
Oratorium sancti Romani ad famulandum Deo sanctisque ejus angelis, dedicari a venerabili viro Rothomagensi archiepiscopo Hugone, et aliis quamplurimis episcopis obtinuimus. Qui locus quam secretalis, quam devotus, quam habilis divina celebrantibus, qui ibidem Deo deserviunt, ac si jam in parte dum sacrificant eorum in coelis sit habitatio, cognorunt. Eadem etiam dedicationis celebritate, in inferiori testudine ecclesiae dedicata sunt hinc et inde duo oratoria, ex una parte Sancti Hippolyti sociorumque ejus, et ex altera S. Nicolai, a venerabilibus [Col. 1228C] viris Manasse Meldensi episcopo, et Petro Silvanectensi. Quorum trium una et gloriosa processio cum per ostium S. Eustachii egrederetur, ante principales portas transiliens cum ingenti cleri decantantis et populi tripudiantis turba, episcopis praeeuntibus, et sanctae insistentibus consecrationi, per singularem atrii portam de antiquo in novum opus transpositam tertio ingrediebantur. Et ad honorem omnipotentis Dei festivo opere completo, cum in superiore parte elaborare accingeremur, aliquantulum fatigatos recreabant: et ne laboris aut penuriae alicujus timore deprimeremur, gratantissime sollicitabant.
Valvas siquidem principales, accitis fusoribus et electis sculptoribus, in quibus passio Salvatoris et Resurrectio, vel Ascensio continetur, multis expensis, multo sumptu in earum deauratione, ut nobili porticui conveniebat, ereximus. Necnon et alias in dextera parte novas, in sinistra vero antiquas sub musivo, quod et novum contra usum hic fieri, et in arcu portae imprimi elaboravimus. Turrim etiam et superiora frontis propugnacula tam ad ecclesiae decorem, quam et utilitatem, si opportunitas exigeret, variari condiximus, litteris etiam cupro deauratis. consecrationis annum intitulari, ne oblivioni traderetur, praecepimus hoc modo:
Eodem vero anno tam sancto et tam fausto opere exhilarati, ad inchoandam in superiori parte divinae propitiationis cameram, in qua jugis et frequens redemptionis nostrae hostia absque turbarum molestia secreto immolari debeat, acceleravimus. Et quemadmodum in scripto consecrationis ejusdem superioris operis invenitur, Deo cooperante, et nos et nostra prosperante, cum fratribus et conservis nostris tam sanctum, tam gloriosum, tam famosum opus ad bonum perduci finem misericorditer obtinere meruimus: tanto Deo sanctisque martyribus obnoxii, quanto nostris temporibus et laboribus tam diu differendo agenda reservavit. Quis enim ego [Col. 1229C] sum, aut quae domus patris mei, qui tam nobile, tam gratum aedificium vel inchoasse praesumpserim, vel perfecisse speraverim; nisi divinae misericordiae, et sanctorum auxilio martyrum fretus, totum me eidem operi et mente et corpore applicuissem? Verum qui dedit velle, dedit et posse: et quia bonum opus fuit in voluntate, ex Dei adjutorio stetit in perfectione. Quod quidem gloriosum opus quantum divina manus in talibus operosa protexerit, certum est etiam argumentum, quod in tribus annis et tribus mensibus totum illud magnificum opus, et in inferiore crypta, et in superiore voltarum sublimitate, tot arcuum et columnarum distinctione variatum, etiam operturae integrum supplementum admiserit. [Col. 1229D] Unde etiam epitaphium prioris consecrationis, una sola sublata dictione, hujus etiam annalem terminum concludit, hoc modo:
Quibus etiam epitaphii versibus hos adjungi delegimus.
Quo facto, cum quorumdam persuasione ad turrium anterioris partis prosecutionem studium nostrum contulissemus, jam in altera parte peracta divina, sicut credimus, voluntas ad hoc ipsum nos retraxit, ut mediam ecclesiae testitudinem, quam dicunt navim, innovare, et utrique innovato operi conformare et coaequare aggrederemur: reservata [Col. 1230B] tamen quantacunque portione de parietibus antiquis, quibus summus pontifex Dominus Jesus Christus testimonio antiquorum scriptorum manum apposuerat, ut et antiquae consecrationis reverentia, et moderno operi juxta tenorem coeptum congrua cohaerentia servaretur. Cujus immutationis summa haec fuit, quod si interpolate ( sic ) in navi ecclesiae occasione turrium ageretur, aut temporibus nostris aut successorum nostrorum, tardius aut nunquam quocunque infortunio sicut dispositum est perficeretur. Nulla enim rerum importunitas rerum auctores urgeret, quin novi et antiqui operis copula longam sustineret exspectationem. Sed quia jam incoeptum est in alarum extensione, aut per nos, aut per quos Dominus elegerit, ipso auxiliante, perficietur. Praeteritorum [Col. 1230C] enim recordatio futurorum est exhibitio. Qui enim inter alia majora etiam admirandarum vitrearum operarios, materiem saphirorum locupletem, promptissimos sumptus fere septingentarum librarum, aut eo amplius administraverit, peragendorum supplementis liberalissimus Dominus deficere non sustinebit. Est etenim initium et finis.
Ornamentorum etiam ecclesiae descriptionem, quibus manus divina administrationis nostrae tempore Ecclesiam suam sponsam vocatam exornavit, ne veritatis aemula subrepat oblivio, et exemplum auferat agendi, intitulare dignum duximus. Dominum [Col. 1230D] nostrum ter beatum Dionysium tam largum, tam benignum et confitemur et praedicamus, ut tot et tanta credamus apud Deum effecisse, tot et tanta impetrasse, ut centupliciter quam fecerimus, Ecclesiae illius profecisse potuissemus, si fragilitas humana, si varietas temporum, si mobilitas morum non restitisset. Quae tamen ei Deo donante reservavimus haec sunt:
In tabula illa quae ante sacratissimum corpus ejus assistit, circiter XLII marcas auri posuisse nos aestimamus. Gemmarum pretiosarum multiplicem copiam, hyacinthorum, rubetorum, saphirorum, smaragdinum, topaziorum, necnon et opus discriminantium [Col. 1231A] unionum, quantam nos reperire nunquam praesumpsimus. Videres reges et principes, multosque viros praecelsos, imitatione nostra digitos manuum suarum exannulare, et annulorum aurum, et gemmas, margaritasque pretiosas ob amorem sanctorum martyrum eidem tabulae infigi praecipere. Nec minus etiam archiepiscopi et episcopi ipsos suae desponsationis annulos ibidem sub tuto reponentes, Deo et sanctis ejus devotissime offerebant. Venditorum etiam gemmariorum tanta de diversis regnis et nationibus ad nos turba confluebat, ut non plus emere quaereremus, quam illi vendere sub administratione omnium festinarent. Versus etiam ejusdem tabulae hi sunt:
Quia igitur sacratissima dominorum nostrorum corpora in volta superiore quam nobilius potuimus locari oportuit, quaedam de collateralibus tabulis sanctissimi eorum sarcophagi nescimus qua occasione erepta, quindecim marcas auri reponendo, ulteriorem frontem ejusdem, et operturam superiorem undique inferius et superius deaurari quadraginta ferme unciis elaboravimus. Tabulis etiam cupreis fusilibus et deauratis, atque politis lapidibus impactis propter interiores lapideas voltas, necnon et januis continuis ad arcendos populorum tumultus; [Col. 1231C] ita tamen ut venerabiles personae, sicut decuerit ipsa sanctorum corporum continentia vasa cum magna devotione et lacrymarum profusione videre valeant, circumcingi fecimus. Eorumdem vero sanctorum tumulorum hi sunt versus:
[Col. 1231D] Adorandam vivificam crucem aeternae victoriae Salvatoris nostri vexillum salutiferum, de quo dicit Apostolus: Mihi autem absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, quanto gloriosum non tantum hominibus, quantum etiam ipsis angelis, filii hominis signum apparens in extremis in coelo, tanto gloriosius ornatum iri, tota mentis devotione si possemus inniteremur, jugiter eam cum apostolo Andrea salutantes, «Salve crux quae in corpore Christi dedicata es, et ex membris ejus tanquam margaritis ornata.» Verum quia sicut voluimus non potuimus, quam melius potuimus voluimus, et perficere Deo donante elaboravimus. Hinc est quod pretiosarum margaritarum, gemmarumque [Col. 1232A] copiam circumquaque per nos et per nuntios nostros quaeritantes, quam pretiosiorem in auro et gemmis tanto ornatui materiam invenire potuimus, praeparando, artifices peritiores de diversis partibus convocavimus. Quo et diligenter et morose fabricando crucem venerabilem ipsarum admiratione gemmarum retro attollerent, et ante videlicet in conspectu sacrificantis sacerdotis, ad orandum Domini Salvatoris imaginem in recordatione passionis ejus tanquam et adhuc patientem in cruce ostentarent. Eodem sane loco beatus Dionysius quingentis annis et eo amplius, videlicet a tempore Dagoberti usque ad nostra tempora jacuerat. Unum jocosum, sed nobile miraculum, quod super his ostendit nobis Dominus, sub silentio praeterire noluimus. [Col. 1232B] Cum enim haererem penuria gemmarum, nec super hoc sufficienter mihi providere valerem (raritas enim eas cariores facit) ecce duorum ordinum, trium abbatiarum, videlicet Cistellensis et alterius abbatiae ejusdem ordinis, et Fontis Ebraldi, camerulam nostram ecclesiae inhaerentem intrantes, gemmarum copiam, videlicet hyacinthorum, saphirorum, rubetorum, smaragdinum, topaziorum, quantam per decennium invenire minime sperabamus, emendam nobis obtulerunt. Qui autem eas habebant, a comite Theobaldo sub eleemosyna obtinuerant, qui a thesauris avunculi sui regis Henrici defuncti, quas in mirabilibus cuppis toto tempore vitae suae congesserat, per manum Stephani fratris sui regis Anglici receperat. Nos autem onere quaerendarum [Col. 1232C] gemmarum exonerati, gratias Deo referentes, quater centum libras, cum plus satis valerent, pro eis dedimus. Nec eas solum, verum etiam multam et sumptuosam aliarum gemmarum et unionum copiam ad perfectionem tam sancti ornamenti apposuimus. De auro vero obrizo, circiter quaterviginti marcas nos posuisse, si bene recordor, meminimus. Pedem vero quatuor evangelistis comptum, et columnam cui sancta insidet imago, subtilissimo opere smaltitam, et Salvatoris historiam cum antiquae legis allegoriarum testimoniis designatis, et capitello superiore mortem Domini cum suis imaginibus admirante, per plures aurifabros Lotharingos quandoque quinque, quandoque septem, [Col. 1232D] vix duobus annis perfectam habere potuimus. Tanti igitur et tam sancti instrumenti ornatum altius honorare et exaltare misericordia Salvatoris nostri accelerans, domnum papam Eugenium ad celebrandum sanctum Pascha, sicut mos est Romanis pontificibus in Galliis demorantibus, ob honorem sancti apostolatus beati Dionysii, quod etiam de Calixto et Innocentio illius praedecessoribus vidimus, ad nos adduxit: qui eumdem crucifixum ea die solemniter consecravit. De titulo verae crucis Domini, qui omnem et universalem excedit margaritam, de capella sua portionem in eo assignavit: publice coram omnibus, quicunque inde aliquid raperent, quicunque ausu temerario in eum manum inferrent, mucrone beati Petri, et gladio Spiritus [Col. 1233A] sancti anathematizavit. Nos autem idem anathema inferius in cruce intitulari fecimus.
Principale igitur beati Dionysii altare, cui tantum anterior tabula a Carolo Calvo imperatore tertio speciosa et pretiosa habebatur, quia eidem ad monasticum propositum oblati fuimus, ornatum iri acceleravimus, et utrique lateri aureas apponendo tabulas, quartam etiam pretiosiorem, ut totum circumquaque altare appareret aureum, attollendo circumcingi fecimus: collateralibus quidem candelabra viginti marcarum auri, regis Ludovici Philippi, ne quacunque occasione raperentur, ibidem deponentes hyacinthos, smaragdines, quascunque gemmas pretiosas apposuimus, et apponendas diligenter quaeritare decrevimus. Quorum quidem versus [Col. 1233B] hi sunt:
In dextro latere:
In sinistro latere:
Veteriorem vero tabulam miro opere sumptuque profuso, quoniam barbari et profusiores nostratibus erant artifices, tam forma quam materia mirabili, anaglifo opere, ut a quibusdam dici possit, materiam superabat opus, extulimus. Multa de acquisitis, plura de quibus ecclesiae ornamentis, quae perdere timebamus, videlicet pede decurtatum [Col. 1233C] calicem aureum, et quaedam alia ibidem configi fecimus. Et quoniam tacita visus cognitione materiei diversitas, auri, gemmarum, unionum, absque descriptione facile non cognoscitur, opus quod solis patet litteratis, quod allegoriarum jocundarum jubare resplendet, apicibus litterarum mandari fecimus. Versus etiam idipsum loquentes ut enucleatius intelligatur, apposuimus:
Haec igitur tam nova quam antiqua ornamentorum [Col. 1233D] discrimina ex ipsa matris Ecclesiae affectione crebro considerantes, dum illam admirabilem S. Eligii cum minoribus crucem, dum incomparabile ornamentum, quod vulgo crista vocatur, aureae arae superponi contueremur, corde tenus suspirando: omnis, inquam, lapis pretiosus operimentum tuum, sardius, topazius, jaspis, crisolitus, onix, et berillus, saphirus, carbunculus, et smaragdus. De quorum numero, praeter solum carbunculum, nullum deesse, imo copiosissime abundare, gemmarum proprietatem cognoscentibus, cum summa admiratione claret. Unde cum ex dilectione decoris domus Dei aliquando multicolor gemmarum speciositas ab exintrinsecis me curis devocaret, sanctarum etiam diversitatem virtutum de materialibus ad [Col. 1234A] immaterialia transferendo, honesta meditatio insistere persuaderet; videor videre me quasi sub aliqua extranea orbis terrarum plaga, quae nec tota sit in terrarum faece, nec tota in coeli puritate demorari, ab hac etiam inferiori ad illam superiorem anagogico more Deo donante posse transferri. Conferre consuevi cum Hierosolymitanis, et gratantissime addiscere, quibus Constantinopolitanae patuerant gazae, et Sanctae Sophiae ornamenta, utrum ad comparationem illorum haec aliquid valere deberent. Qui cum haec majora faterentur, visum est nobis quod timore Francorum admiranda quae antea audieramus caute reposita essent; ne stultorum aliquorum impetuosa rapacitate Graecorum et Latinorum ascita familiaritas in seditionem et bellorum [Col. 1234B] scandala subito moveretur. Astutia enim praecipue Graecorum est. Unde fieri potuit ut majora sint quae hic sub tuto reposita apparent, quam ea quae non tuto propter scandala ibidem relicta apparuerunt. Admiranda siquidem et fere incredibilia a viris veridicis quampluribus, et ab episcopo Laudunensi Hugone, in celebratione missae, de Sanctae Sophiae ornamentorum praerogativa, necnon et aliarum ecclesiarum audieramus. Quae si ita sunt, imo quia eorum testimonio ita esse credimus, tam inaestimabilia quam incomparabilia multorum judicio exponerentur. Abundet unusquisque in suo sensu. Mihi fateor hoc potissimum placuisse, ut quaecunque cariora, quaecunque carissima, sacrosanctae Eucharistiae administrationi super omnia [Col. 1234C] deservire debeant. Si libatoria aurea, si fialae aureae, et si mortariola aurea ad collectam sanguinis hircorum aut vitulorum, aut vaccae rufae, ore Dei aut prophetae jussu deserviebant: quanto magis ad susceptionem sanguinis Jesu Christi vasa aurea, lapides pretiosi, quaeque inter omnes creaturas carissima continuo famulatu, plena devotione exponi debent. Certe nec nos nec nostra his deservire sufficimus. Si de sanctorum cherubim et seraphim substantia nova creatione nostra mutaretur, insufficientem tamen et indignum tantae et tam ineffabili hostiae exhiberet famulatum. Tantam tamen propitiationem pro peccatis nostris habemus. Opponunt etiam qui derogant, deferre sufficere huic administrationi [Col. 1234D] mentem sanctam, animum purum, intentionem fidelem. Et nos quidem haec interesse praecipue, proprie, specialiter approbamus. In exterioribus etiam sacrorum vasorum ornamentis, nulli omnino aeque ut sancti sacrificii servitio, in omni puritate interiori, in omni nobilitate exteriori, debere famulari, profitemur. In omnibus enim universaliter decentissime nos oportet deservire Redemptori nostro, qui in omnibus universaliter, absque exceptione aliqua nobis providere non recusavit, qui naturae suae nostram sub uno et admirabili individuo univit, qui nos in parte dexterae suae locans, regnum suum veraciter possidere promisit, Dominus noster qui vivit et regnat per omnia saecula saeculorum.
[Col. 1235A] Altare etiam, quod testimonio antiquorum sanctum nominatur altare (sic enim consuevit dicere gloriosus rex Ludovicus Philippi, ab infantia sua dum hic nutriretur, se a senioribus loci didicisse, quia cum vetustate, tum defectu fidelis custodiae, tum etiam propter frequentem motionem, quae fit nobilissimi apparatus occasione, qui diversi diversis, excellentes excellentioribus festis apponuntur, minus honeste comptum apparebat) ob reverentiam sanctarum reliquiarum renovare excepimus. Sacratus siquidem lapis porphyreticus, qui superest arae, non minus qualitativo colore, quam quantitativa magnitudine, satis aptus, concavo ligno auro operto, ipsa vetustate interpolata admodum disrupto cingebatur. Cujus concavi faceta compositione in [Col. 1235B] anteriori parte locatum brachium S. Jacobi apostoli, idipsum litteris interius attestantibus, pervia candidissimi cristalli apertione credebatur. Nec minus in dextera parte uniformiter litterarum apparitione, brachium protomartyris Stephani recondi; in sinistra vero aeque sancti Vincentii levitae et martyris brachium titulus interius perorabat. Nos igitur tantarum et tam sanctarum reliquiarum protectione muniri appetentes, eas videre, eas deosculari, si Deo displicere non timerem, gratantissime multo temporum processu rapiebar. Assumens igitur ex devotione audaciam, et antiquitati honorem veritatis conservans, modum et diem detegendi ipsas sanctas reliquias elegimus, sacratissima videlicet die martyrii beatorum martyrum [Col. 1235C] dominorum nostrorum, VIII scilicet Idus Octobris. Aderant siquidem diversarum provinciarum archiepiscopi et episcopi, qui gratantissime quasi ex debito apostolatus Galliarum, ad tantae solemnitatis celebrationem pia vota deferre accesserant: archiepiscopi, scilicet Lugdunensis, Remensis, Turonensis, et Rothomagensis; episcopi vero, Suessionensis, Belvacensis, Silvanectensis, Meldensis, Redonensis, Aletensis, et Venetensis. Abbatum etiam et monachorum, sive clericorum, atque optimatum conventus; sed et populi promiscui sexus turba innumerabilis. Decantata igitur eadem solemnitatis die tertia, cum jam in conspectu omnium assistentium celeberrima tantae diei ordinaretur processio, tanta certe rei veritatis fiducia, solo Patrum testimonio [Col. 1235D] et titulo referti, ac si jam omnia vidissemus, archiepiscopos et episcopos, abbates et authenticas assistentes personas, ad efferendam aram ascivimus, quod eam aperire, quod sanctissimarum reliquiarum thesaurum videre vellemus, exposuimus. Dicebant ergo quidam ex familiaribus nostris, consulte quidem, quod et personae et Ecclesiae famae tutius fuisset, si secreto, utrum ita esset ut litterae loquebantur, videretur. Quibus illico fidei fervore excitus responsum reddidi, magis mihi placere si ita est ut legitur, ab omnibus contuentibus scire, quam si secreto inspexissem omnes non contuentes dubitare. Deferentes igitur in medium praefatam aram, ascitis aurifabris qui locellos illos, quibus [Col. 1236A] sanctissima brachia continebantur, ubi supersedebant cristallini lapides, titulos eorum afferentes, diligenter aperirent, sicut sperabamus, omnia plenarie Deo annuente videntibus cunctis invenimus. Causam etiam repositionis reliquiarum in eisdem locellis invenimus, videlicet quod Karolus imperator tertius, qui eidem altari subjacet gloriose sepultus, ad tuitionem animae et corporis, de theca imperiali eas sibi assumi, et penes se reponi, imperiali edicto assignaverit. Argumentum etiam annuli sui depressione signatum, quod valde omnibus placuit, ibidem reperimus. Nec enim sine causa ante sanctum illud altare septem lampades in vasis argenteis, quae nos quidem dissoluta referimus, incessanter tam die quam nocte in sempiternum ardere constituisset, [Col. 1236B] nisi maximam spem et corporis et animae in sanctarum reliquiarum repositione credidisset. Sumptibus enim illarum et anniversarii sui, et suorum refectioni, possessionem suam quae dicitur Ruoilum cum appendiciis sigillis aureis confirmavit. Hinc est etiam, quod in solemnitatibus diversis fere sexaginta, magni et honesti cerei sex, quales alibi in Ecclesia aut raro aut nunquam apponuntur, circa idem altare accenduntur. Hinc est etiam quod quoties altare beati Dionysii, toties et idem altare nobili apparatu adornatur.
Crucem etiam mirabilem quantitatis suae, quae superposita est inter altare et tumulum ejusdem Karoli, in cujus medio fama retinuit, confixum nobilissimum monile Nantildis, reginae uxoris Dagoberti [Col. 1236C] regis ecclesiae fundatoris, aliud vero in frontem sancti Dionysii (tamen huic minori nullum aequipollere peritissimi artifices testantur) erigi fecimus, maxime ob reverentiam sanctissimae hojae ferreae, quae in carcere Glaucini sacratissimo collo beati Dionysii innexa, cultum et venerationem tam a nobis quam ab omnibus promeruit.
Ea etiam parte abbas venerabilis Corbeiae bonae memoriae Robertus, hujus sanctae ecclesiae professus, et ab infantia nutritus, quem eidem Corbeiensi monasterio abbatem praeesse Deo donante exhibuimus, tabulam argenteam optime deauratam pro recognitione professionis suae, et multorum ecclesiae beneficiorum gratiarum actione, fieri fecit.
Chorum etiam fratrum, quo valde gravabantur [Col. 1236D] qui assidue ecclesiae insistebant servitio, frigiditate marmoris et cupri aliquantisper infirmum, in hanc quae nunc apparet formam, laboribus eorum compatientes, mutavimus; et propter conventus augmentationem Deo auxiliante augmentare elaboravimus.
Pulpitum etiam antiquum, quod admirabile tabularum eburnearum subtilissima, nostrisque temporibus irreparabili sculptura, et antiquarum historiarum descriptione humanam aestimationem excedebat: recollectis tabulis quae in arcarum et sub arcarum repositione diutius foedabantur, refici, dextraque parte restitutis animalibus cupreis, ne tanta tamque mirabilis deperiret materia, ad proferendam [Col. 1237A] superius sancti Evangelii lectionem, erigi fecimus. In novitate siquidem sessionis nostrae impedimentum quoddam, quo medium ecclesiae muro tenebroso secabatur, ne speciositas ecclesiae magnitudinis talibus fuscaretur repagulis, de medio sustolli feceramus.
Nec minus nobilem gloriosi regis Dagoberti cathedram, in qua, ut perhibere solet antiquitas, reges Francorum suscepto regni imperio ad suscipienda optimatum suorum hominia primum sedere consueverant, tum pro tanti excellentia officii, tum etiam pro operis ipsius pretio, antiquatam et disruptam refici fecimus.
Aquilam vero in medio chori admirantium tactu frequenti dedeauratam reaurari fecimus.
[Col. 1237B] Vitrearum etiam novarum praeclaram varietatem ab ea prima, quae incipit a Stirps-Jesse in capite ecclesiae, usque ad eam quae superest principali portae in introitu ecclesiae tam superius quam inferius, Magistrorum multorum de diversis nationibus manu exquisita, depingi fecimus. Una quarum de materialibus ad immaterialia excitans, Paulum apostolum molam vertere, Prophetas saccos ad molam apportare repraesentat. Sunt itaque ejus materiae versus isti:
In alia vitrea, ubi filia Pharaonis invenit Moysen in fiscella:
In eadem vitrea, ubi Moysi Dominus apparuit in igne rubi:
Item in eadem vitrea, ubi Pharao cum equitatu suo in mare demergitur:
Item in eadem, ubi Moyses exaltat serpentem aeneum:
In eadem vitrea, ubi Moyses accipit legem in monte:
Unde quia magni constant mirifico opere, sumptuque [Col. 1238A] profuso, vitri vestiti, et saphirorum materia, tuitioni et refectioni earum ministerialem magistrum, sicut etiam ornamentis aureis et argenteis, peritum aurifabrum constituimus: qui et praebendas suas, et quod eis super hoc visum est, videlicet ab altari nummos, et a communi fratrum horreo annonam suscipiant, et ab eorum providentia nunquam se absentent.
Septem quoque candelabra, quoniam ea quae Karolus imperator beato Dionysio contulerat, sua vetustate dissipata apparebant, opere smaltito et optime deaurato componi fecimus.
Vasa etiam tam de auro, quam pretiosis lapidibus, ad Dominicae mensae servicium, praeter illa quae reges Francorum, et devoti Ecclesiae ejusdem [Col. 1238B] officio deputaverunt, beato Dionysio debita devotione acquisivimus. Magnum videlicet calicem aureum septies viginti unciarum auri, gemmis preciosis, scilicet hyacinthis et topaziis ornatum, pro alio qui tempore antecessoris nostri vadimonio perierat, restitui elaboravimus.
Aliud etiam vas pretiosissimum de lapide prasio ad formam navis exsculptum, quod rex Ludovicus Philippi per decennium fere vadimonio amiserat, cum nobis ad videndum oblatum fuisset, ejusdem regis concessione sexaginta marcis argenti comparatum, cum quibusdam floribus coronae Imperatricis beato Dionysio obtulimus. Quod videlicet vas, tam pro preciosi lapidis qualitate, quam integra sui quantitate mirificum, incluso sancti Eligii opere [Col. 1238C] constat ornatum, quod omnium judicio pretiosissimum aestimatur.
Vas quoque aliud, quod instat justae berilli aut cristalli videtur, cum in primo itinere Aquitaniae regina noviter desponsata domino regi Ludovico dedisset, pro magno amoris munere nobis eam, nos vero sanctis martyribus dominis nostris ad libandum divinae mensae affectuosissime contulimus. Cujus donationis seriem in eodem vase gemmis auroque ornato, versiculis quibusdam intitulavimus:
Comparavimus etiam praefati altaris officiis calicem pretiosum, de uno et continuo sardonice, [Col. 1238D] quod est de sardio et onice, quo uno usque adeo sardii rubor a nigredine onichini proprietatem variando discriminat, ut altera in alteram proprietatem usurpare, inniti aestimetur.
Vas quoque aliud huic ipsi materia, non forma persimile, ad instar amphorae adjunximus, cujus versiculi sunt isti:
Lagenam quoque praeclaram, quam nobis comes Blesensis Theobaldus in eodem vase destinavit, in quo ei rex Siciliae illud transmiserat, et aliis, in eodem officio gratanter apposuimus.
Vascula etiam cristallina, quae in Capella nostra [Col. 1239A] cotidiano servitio altaris assignaveramus, ibidem reposuimus.
Nec minus porphyriticum vas sculptoris et politoris manu admirabile factum, cum per multos annos in scrinio vacasset, de amphora in aquilae formam transferendo, auri argentique materia, altaris servitio adaptavimus, et versus hujusmodi eidem vasi inscribi fecimus:
Pro quibus omnibus Deo omnipotenti et sanctis Martyribus grates referimus, quod sanctissimo altari, cui sub praeceptione sanctae Regulae nos a [Col. 1240A] puero offerri voluit, unde ei honorifice serviremus, copiose largiri non renuit.
Quia ergo divina beneficia non occultare, sed praedicare, utile et honestum cognovimus, palliorum quod divina manus tempore administrationis nostrae huic sanctae ecclesiae contulit augmentum designavimus: implorantes ut in anniversario ad propiciandam divinae majestatis excellentiam, et fratrum devotionem ampliandam, et successorum abbatum exemplum, exponantur. Nec enim pro tot et tantis commissis, vel enormitate scelerum meorum, tam sera quam rara satisfacere poenitentia sufficit, nisi universalis Ecclesiae suffragiis innitamur
De consecratione Ecclesiae
[Col. 1239B] Divinorum humanorumque disparitatem, unius et singularis, summaeque rationis vis admirabilis contemperando coaequat: et quae originis inferioritate, et naturae contrarietate invicem repugnare videntur, ipsa sola unius superioris moderatae harmoniae convenientia grata concopulat. Cujus profecto summae et aeternae rationis participatione qui gloriosi effici innituntur, crebro in solio mentis argutae quasi pro tribunali residentes, de concertatione continua similium et dissimilium, et contrariorum inventioni et judicio insistunt, in aeternae sapientiae rationis fonte, charitate ministrante, unde bello intestino et seditioni interiori obsistant, salubriter exhauriunt, spiritualia corporalibus, aeterna deficientibus praeponentes: corporeae sensualitatis exteriorum sensuum [Col. 1239C] molestias et gravissimas angarias postponunt: ab earum oppressione seipsos sublevantes, solidissimam mentis aciem in spem aeternae infigentes remunerationis, aeternitati tantum studiose obsequuntur: carnalia desideria in admirationem et spectaculum aliorum obliviscuntur, summae rationis hoc [Col. 1240B] modo, et aeternae beatitudinis consortio, promittente unigenito Dei Filio, In patientia possidebitis animas vestras (Luc. XXI, 19) , se gloriosae conscientiae merito uniri gratulantur. Quod tamen conditionis primae corruptione depressa, et graviter sauciata humanitas, praesentia potius amplectens, quam futura exspectans, nullo modo sustineret; si non etiam rationis et intelligentiae humanae rationabilis summae et divinae charitatis copiosa administratio hoc ipsum effectui mancipare misericorditer suppeditaret. Unde legitur, Misericordia ejus super omnia opera ejus (Psal. CXLIV, 9) . Ex quo quidem cum aliis audacter et veraciter profitemur, quod quanto sola misericordia salvos nos facit per lavacrum regenerationis, et renovationis Spiritus sancti, tanto nos gratissimo purificatae [Col. 1240C] mentis holocausto pro toto velle et posse justitiam nostram quantumcunque et ipse dederit supplici ei devotione offerre elaboremus: ut ipse qui potest ut Deus, qui debet ut Creator si non resistimus, disparitatem istam periculosam in nobis parificet, contrarietatis intestinae inimicitias, quas in [Col. 1241A] amicitiae ejus amissione prima praevaricatione incurrimus, ea ineffabili charitate qua divinitatem suam captivatae humanitati nostrae ineffabiliter et inseparabiliter univit, dissolvat, sopita carnalitatis gravissima molestia, tumultuque vitiorum sedato, pacato habitaculo interiora repugnantia pacificet: ut mente et corpore expediti gratam ei offerentes servitutem, beneficiorum etiam immensorum ejus circa nos, et nobilem, cui nos praeferri sustinuit, ecclesiam replicare et praedicare valeamus largitatem. Ne si muti in laudem ejus exstiterimus, beneficiorum ejus ob hoc defectum incurramus, et vocem illam terribiliter audiamus: Non est inventus qui rediret et daret gloriam Deo (Luc. XVII, 18) .
Justificati igitur ex fide, pace nostra interiori secundum [Col. 1241B] Apostolum pacem apud Deum habentes; unum et inter multos singulare divinae largitatis beneficium, more eorum qui ad gratificandum impertita dona donatoribus suis ultro referunt, in medium proferentes, gloriosam et Deo dignam sanctae hujus ecclesiae consecrationem pretiosissimorum nostrorum dominorum et apostolorum nostrorum Dionysii, Rustici et Eleutherii, et aliorum sanctorum, quorum prompto innitimur patrocinio, sacratissimam translationem ad successorum notitiam stylo assignare elaboravimus, qua de causa, quo ordine, quam solemniter, quibus etiam personis idipsum actum sit reponentes, ut et divinae propitiationi pro tanto munere condignans pro posse nostro gratiarum actiones referamus, et sanctorum protectorum [Col. 1241C] nostrorum tam pro impensa tanti operis cura, quam pro tantae solemnitatis adnotatione, opportunam apud Deum obtineamus intercessionem.
Gloriosus et famosus rex Francorum Dagobertus, vir etsi in regni administratione magnanimitate regia conspicuus, nihilominus tamen Ecclesiae Dei devotus, cum ad declinandam patris sui Clotharii Magni intolerabilem iram Catulliacum vicum aufugisset, et sanctorum martyrum ibidem quiescentium effigies venerandas tanquam pulcherrimos viros niveis vestibus comptos servitium suum requirere, et auxilium promittere incunctanter voce et opere comperisset: basilicam sanctorum regia munificentia fabricatum iri affectu mirabili imperavit. Quam cum [Col. 1241D] mirifica marmorearum columnarum varietate componens, copiosis purissimi auri et argenti thesauris inaestimabiliter locupletasset, ipsiusque parietibus et columnis et arcubus auro tectas vestes margaritarum varietatibus multipliciter exornatas suspendi fecisset, quatenus aliarum ecclesiarum ornamentis praecellere videretur, et omnimodis incomparabili nitore vernans, et omni terrena pulchritudine compta inaestimabili decore splendesceret, hoc solum ei defuit quod quam oporteret magnitudinem non admisit. Non quod aliquid ejus devotioni aut voluntati deesset, sed quod forsitan tunc temporis in primitiva Ecclesia nulla adhuc aut major, aut aequalis existeret, aut quod brevior fulgurantis auri, et splendorem gemmarum propinquitati arridentium oculorum [Col. 1242A] acutius delectabiliusque refundendo, ultra satis quam si major fabricaretur irradiaret. Hujus brevitatis egregiae grata occasione, numerositate fidelium crescente et ad suffragia sanctorum crebro confluente, tantas praefata basilica sustinere consuevit molestias, ut saepius in solemnibus videlicet diebus admodum plena per omnes valvas turbarum sibi occurentium superfluitatem refunderet, et non solum intrantes non intrare, verum etiam qui jam intraverant praecedentium expulsus exire compelleret. Videres aliquando, mirabile visu! quod innitentibus ingredi ad venerationem et deosculationem sanctarum reliquiarum clavi et coronae Domini tanta congestae multitudinis opponebatur repugnantia, ut inter innumera populorum millia ex ipsa sui compressione [Col. 1242B] nullus pedem movere valeret, nullus aliud ex ipsa sui constrictione, quam sicut statua marmorea stare, stupere quod unum supererat vociferare. Mulierum autem tanta et tam intolerabilis erat angustia, ut in commistione virorum fortium sicut praelo depressae, quasi imaginata morte exsanguem faciem exprimere, more parturientium terribiliter conclamare, plures earum miserabiliter decalcatas, pio virorum suffragio super capita hominum exaltatas, tanquam pavimento adhaerentes incedere, multas etiam extremo singultantes spiritu in prato fratrum cunctis desperantibus anhelare. Fratres etiam insignia Dominicae passionis adventantibus exponentes, eorum angariis et contentionibus succumbentes, nullo divertere habentes, [Col. 1242C] per fenestras cum reliquiis multoties effugerunt. Quod cum scholaris puer inter fratres erudirer audiebam, extra juvenis dolebam, maturus corrigi affectuose appetebam. Cum autem placuit illi, qui me segregavit ex utero matris meae, et vocavit per gratiam suam, meritis etiam repugnantibus, parvitatem meam hujus sanctae Ecclesiae tantae praeficere administrationi: sola Dei omnipotentis ineffabili misericordia praefatae molestiae correctioni, sanctorum martyrum dominorum nostrorum suffragio raptus, ad augmentationem praefati loci toto animo, tota mentis affectione accelerare proposuimus: qui nunquam, si tanta, tam necessaria, tam utilis et honesta non exigeret opportunitas, manum supponere, [Col. 1242D] vel cogitare praesumeremus.
Quia igitur in anteriori parte ab Aquilone principali ingressu principalium valvarum porticus artus hinc et inde gemellis, nec altis, nec aptis multum, sed minantibus ruinam, turribus angebatur, ea in parte inito directae testudinis, et geminarum turrium robusto valde fundamento materiali, robustissimo autem spirituali, de quo dicitur: Fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus (I Cor, III, 11) , laborare strenue Deo cooperante incoepimus. Cujus inaestimabili freti consilio et irrefragabili auxilio, usque adeo in tanto tamque sumptuoso opere profecimus, ut cum primum pauca expendendo, multis, exinde multa explendo, nullis omnino indigeremus, verum etiam abundando [Col. 1243A] fateremur: Sufficientia nostra ex Deo est (II Cor. III, 5) . Materiae autem validissimae nova quadraria qualis et quanta nunquam in partibus istis inventa fuerat, Deo donante occurrit. Caementariorum, lathomorum, sculptorum, et aliorum operariorum solers succedebat frequentia, ut ex hoc et aliis divinitas ab hoc quod timebamus absolveret, et voluntatem suam nobis confortando, et inopinata suppeditando ministraret. Conferebam de minimis ad maxima, non plus Salomonianas opes templo, quam nostras huic operi sufficere posse, nisi idem ejusdem operis auctor ministratoribus copiose praepararet. Identitas auctoris et operis, sufficientiam facit operantis. In agendis siquidem hujusmodi apprime de convenientia et cohaerentia antiqui et novi [Col. 1243B] operis sollicitus unde marmoreas aut marmoreis aequipollentes haberemus columnas, cogitando, speculando, investigando per diversas partium remotarum regiones, cum nullam offenderemus, hoc solum mente laborantibus et animo supererat, ut ab urbe (Romae enim in palatio Diocletiani, et aliis termis saepe mirabiles conspexeramus) ut per mare mediterraneum tuta classe, exinde per Anglicum, et per tortuosam fluvii Sequanae reflexionem, eas magno sumptu amicorum, inimicorum etiam Sarracenorum proximorum conductu haberemus; multis annis, multis temporibus cogitando, quaeritando angebamur: cum subito larga omnipotentis munificentia laboribus nostris condescendens, quod nec [Col. 1243C] cogitare, nec opinari liceret decentes et peroptimas in admirationem omnium sanctorum martyrum merito revelavit. Unde quanto contra spem et humanam opinionem apto, et nullibi nobis gratiori loco miseratio divina dignata est conferre, tanto majores gratiarum actiones pro tanti remedio laboris operae pretium duximus rependendo referre. Locus quippe quadrariae admirabilis prope Pontisaram castrum terrarum nostrarum confinio collimitans vallem profundam non natura, sed industria concavam, molarum caesoribus sui quaestum ab antiquo offerebat, nihil egregium hactenus proferens, exordium tantae utilitatis tanto et tam divino aedificio, quasi primitias Deo, sanctisque martyribus, ut arbitrabamur reservabat. Quoties autem columnae ab imo [Col. 1243D] declivo funibus innodatis extrahebantur, tam nostrates, quam loci affines bene devoti, nobiles et innobiles, brachiis, pectoribus, et lacertis funibus astricti vice trahentium animalium educebant: et per medium castri declivium diversi officiales relictis officiorum suorum instrumentis, vires proprias itineris difficultati offerentes, obviabant, quanta poterant ope Deo sanctisque martyribus obsequentes. Unde nobile quoddam et dignum relatione contigit miraculum quod nos ipsi ab assistentibus addiscentes ad laudem Omnipotentis sanctorumque suorum calamo et atramento assignare decrevimus.
Quadam itaque die cum imbrium refusione turbatum aera tenebrosa obtexisset opacitas, adventantibus ad quadrariam plaustris, qui adjutores esse [Col. 1244A] consueverant operandi, pro impluvii infestatione se ipsos absentaverunt. Bubulcis vero querentibus et reclamantibus se otio vacare, operarios praestolantes suspendere, usque adeo clamando institerunt, quod quidam imbecilles et debiles cum pueris aliquibus numero decem et septem, praesente, nisi fallor, sacerdote, ad quadrariam acceleraverunt, unamque chordarum assumentes, columnae innectentes aliam sudem in terra jacentem dimiserunt. Neque enim erat qui ea trahere inniteretur. Animatus itaque grex pusillus pio zelo, «Sancte, inquiunt, Dionysi, pro te ipso vacantem accipiens sudem, si placet, nos adjuva. Non enim nobis, si non poterimus, imputare poteris.» Moxque fortiter impingentes quod centum quadraginta aut minus centum graviter ab [Col. 1244B] ima valle extrahere consueverant, ipsi non per se, quod impossibile esset, sed voluntate Dei et sanctorum quos invocabant, suffragio extraxerunt, eamque ecclesiae fabricam in plaustro destinaverunt. Unde per totam propalatum est viciniam, Deo omnipotenti hoc opus admodum placere, cum ad laudem et gloriam nominis sui his et hujusmodi intersigniis ejus operatoribus elegerit opem deferre.
Secundatur et aliud nobile factum memoria dignum, relatione conspicuum, auctoritate praedicandum. Peracto si quidem magna ex parte opere, et compactis novi et antiqui aedificii tabulatis, magnoque deposito, quem diu habueramus, timore, propter illas patulas antiquarum maceriarum rimas, magnorum [Col. 1244C] capitellorum et basium columnas deportantium disruptionem exhilarati, deaptare sollicitabamur. Cumque pro trabium inventione tam nostros quam Parisienses lignorum artifices consuluissemus, responsum nobis est pro eorum existimatione verum, in finibus istis propter silvarum inopiam minime inveniri posse, vel ab Antissiodorensi pago necessario devehi oportere. Cumque omnes in hoc ipso consonarent, nosque super hoc tam pro laboris magnitudine, quam pro operis longa delatione gravaremur, nocte quadam a matutinarum obsequio regressus lecto cogitare coepi meipsum per omnes partium istarum silvas debere procedere, circumquaque perlustrare, moras istas et labores, si hic inveniri possent, alleviare. Moxque rejectis curis aliis, summo [Col. 1244D] mane arripiens, cum carpentariis, et trabium mensuris, ad silvam quae dicitur Ivilina, acceleravimus. Cumque per terram nostram Capreolensis vallis transiremus, accitis servientibus nostris nostrarum custodibus, et aliarum silvarum peritis, adjurando fide et sacramento eos consuluimus, si ejus mensurae ibidem trabes invenire quocunque labore valeremus. Qui subridentes, si auderent potius deriderent admirantes, si nos plane nesciremus in tota terra nihil tale inveniri posse, maxime cum Milo Capreolensis castellanus homo noster, qui medietatem silvae a nobis cum alio feodo habet, cum sustinuisset tam a domino rege, quam ab Amalrico de Monteforti longo tempore guerras ad tristegas et propugnacula facienda, nihil tale illibatum vel intactum [Col. 1245A] praeteriisset. Nos autem quicquid dicebant respuentes, quadam fidei nostrae audacia silvam perlustrare coepimus, et versus quidem primam horam trabem unam mensurae sufficientem invenimus. Quid ultra? usque ad nonam aut citius per fruteta, per opacitatem silvarum, per densitatem spinarum, duodecim trabes (tot enim necessariae erant), in admirationem omnium praesertim circumstantium assignavimus, et ad basilicam sanctam deportatas cum exultatione novi operis operturae superponi fecimus, ad laudem et gloriam Domini Jesu, qui sibi, sanctisque Martyribus a manibus raptorum protegens, sicut facere voluit, reservaverat Nec igitur superflua, neque minus continens id circa divina exstitit largitio, quae in pondere et mensura omnia moderari, omnia [Col. 1245B] dare constituit, cum ultra quam oportuit nulla ulterius invenire potuerit.
Tantis itaque et tam manifestis tantorum operum intersigniis constanter animati, ad praefati perfectionem aedificii instanter properantes, quomodo, et quibus personis, et quod valde solemniter Deo omnipotenti consecraretur deliberantes, accito egregio viro Hugone Rothomagensi archiepiscopo, et aliis venerabilibus episcopis, Odone Belvacensi, Petro Silvanectensi, ad id peragendum multimodam laudem, magnoque diversarum personarum ecclesiasticarum cleri et populi maximo conventu decantabamus. Qui in medio novi incrementi priorem in consistentis dolio benedicentes aquam, per oratorium Sancti Eustachii [Col. 1245C] cum processione exeuntes per plateam quae Panteria, eo quod inibi omnia emptioni et venditioni teruntur, antiquitus vocitatur, per aliam, quae in sacro cimeterio aperitur aeream portam revertentes, in aeternae benedictionis et sanctissimi chrismatis delibutione, veri corporis et sanguinis summi Pontificis Jesu Christi exhibitione, quidquid tanto et tam sancto convenit aedificio devotissime compleverunt. Pulcherrimum, et angelica mansione dignum superius oratorium, in honore sanctae Dei Genitricis semper virginis Mariae, et sancti Michaelis archangeli, omniumque angelorum, sancti Romani ibidem quiescentis, aliorumque multorum sanctorum, quorum ibi nomina subtitulata habentur, dedicantes. Inferius vero in dextro latere oratorium in honore [Col. 1245D] sancti Bartholomaei, multorumque aliorum sanctorum: in sinistro autem ubi sanctus requiescere perhibetur, Hippolitus, oratorium in honore ejusdem, et sanctorum Laurentii, Sixti, Felicissimi, Agapiti, aliorumque multorum, ad laudem et gloriam Dei omnipotentis. Nos autem tantae benedictionis pro fructu impensi laboris Dei dono participes effici toto affectu desiderantes, quasi pro dote, sicut solet fieri, ad expensas emendorum luminariorum, plateam quamdam cimeterio collimitantem juxta ecclesiam Sancti Michaelis, quam quater-viginti libris a Willelmo Corneliensi emeramus, ejusdem contulimus oratoriis, ut in sempiternum censum inde habeant. De termino vero haec est veritatis consistentia, sicut legitur, si tamen non obscuretur, in aureo super portas, [Col. 1246A] quas ad honorem Dei et sanctorum deauratas fieri fecimus, epitaphio:
Igitur post illam, quae majestatis summae opitulatione in anteriore parte de oratorio Sancti Romani et aliorum celebrata est consecrationem, nostra qua tam ex ipsa sui prosperitate animabatur devotio, quam ipsa circa Sanctorum tanto tempore tam intolerabiliter opprimebat coarctatio, votum nostrum illo convertit: ut praefato vacantes operi, turriumque differendo prosecutionem in superiori parte, augmentationi matris Ecclesiae operam et impensam pro toto posse, pro gratiarum actione, eo quod tantillo tantorum regum et abbatum nobilitati succedenti, [Col. 1246B] tantum opus divina dignatio reservasset, quam decentius, quam gloriosius rationabiliter effici posset, fieri inniteremur. Communicato siquidem cum fratribus nostris bene devotis consilio, quorum cor ardens erat de Jesu dum loqueretur eis in via, hoc Deo inspirante, deliberando elegimus, ut propter eam, quam divina operatio, sicut veneranda scripta testantur, propria et manuali extensione, ecclesiae consecrationi antiquae imposuit benedictionem, ipsis sacratis lapidibus tanquam reliquiis deferremus illam quae tanta exigente necessitate novitas inchoaretur, longitudinis et latitudinis pulchritudine inniteremur nobilitare. Consulte siquidem decretum est illam altiori inaequalem, quae [Col. 1246C] super absidem sanctorum Dominorum nostrorum corpora retinentem operiebat, removeri voltam usque ad superficiem cryptae cui adhaerebat, ut eadem crypta superioritatem sui accedentibus per utrosque gradus pro pavimento offerret, et in eminentiori loco sanctorum lecticas auro et pretiosis gemmis adornatas adventantium obtutibus designaret. Provisum est etiam sagaciter ut superioribus columnis et arcubus mediis, qui in inferioribus in crypta fundatis superponerentur, geometricis et arithmeticis instrumentis medium antiquae testitudinis ecclesiae augmenti novi medio aequaretur, nec minus antiquarum quantitas alarum novarum quantitati adaptaretur: excepto illo urbano et approbato in circuitu oratoriorum incremento, quo tota sacratissimarum [Col. 1246D] vitrearum luce mirabili et continua interiorem perlustrante pulchritudinem eniteret
Ut autem sapienti consilio, dictante Spiritu sancto, cujus unctio de omnibus docet, luculento ordine designatum est, quid prosequi proponeremus, collecto virorum illustrium tam episcoporum quam abbatum conventu, accita etiam Domini ac serenissimi regis Francorum Ludovici praesentia, pridie Idus Julii die Dominica ordinavimus ornamentis decoram, personis celebrem processionem. Quin etiam manibus episcoporum et abbatum insignia Dominicae passionis, videlicet clavum et coronam Domini, et brachium sancti senis Simeonis, et alia sanctarum reliquiarum patrocinia praeferentes: ad defossa faciendis fundamentis praeparata loca [Col. 1247A] humiliter et devote descendimus. Dein paraclyti Spiritus sancti consolatione invocata, ut bonum domus Dei principium bono fine concluderet, cum primum ipsi episcopi ex aqua benedicta dedicationis factae proximo V Idus Junii propriis confecissent manibus cementum, primos lapides imposuerunt, hymnum Deo dicentes, et fundamenta ejus (Psal. LXXXVI) , usque ad finem psalmi solemniter decancantes. Ipse enim serenissimus rex intus descendens propriis manibus suum imposuit, nos quoque et multi alii abbates quam religiosi viri lapides suos imposuerunt; quidam etiam gemmas ob amorem et reverentiam Jesu Christi, decantantes: Lapides pretiosi omnes muri tui. Nos igitur tanta et tam festiva tam sancti fundamenti positione exhilarati, de peragendo [Col. 1247B] solliciti varietatem temporum, diminutionem personarum, et mei ipsius defectum pertimescentes communi fratrum consilio assistentium persuasione, domini regis assensu annalem reditum his explendis constituimus, videlicet centum quinquaginta libras de gazophylacio, id est de oblationibus altaris et reliquiarum, centum in indicto, et quinquaginta in festo sancti Dionysii: quinquaginta etiam de possessione sita in Belsa, quae dicitur Villana, prius inculta, sed auxilio Dei et nostro labore composita, et ad valens quater viginti aut centum librarum singulis annis adaptata, Quae si quocunque infortunio his explendis deficeret, alia Belsa nostra, quam dupliciter aut tripliciter in redditibus augmentavimus, [Col. 1247C] suppleret. Has autem ducentas libras, praeter ea quae ad arcam gazophylacii devotione fidelium deportabuntur, vel quaecunque ipsi utrique operi offerentur, tantum continuari ipsis operibus firmavimus, donec totaliter absque ulla quaestione et ipsa aedificia et anteriora et superiora cum suis turribus omnino honorifice compleantur.
Insistentes igitur per triennium multo sumptu, populoso operariorum conventu, aestate et hieme, operis perfectioni; ne nobis conqueri Deo, imperfectum meum viderunt oculi tui (Psal. CXXXVIII, 16) , jure oporteret, admodum ipso cooperante proficiebamus, instarque divinorum fundabatur exultationi universae terrae mons Sion, latera aquilonis, civitas regis magni, cujus in medio Deus non commovebitur; [Col. 1247D] sed peccatorum incitamentis commotus, odorifero poenitentium holocausto placari et propitiari non dedignabitur. Medium quippe duodecim apostolorum exponentes numerum, secundario vero totidem alarum columnae prophetarum numerum significantes, altum repente subrigebant aedificium juxta apostolum spiritualiter aedificantem. Jam non estis, inquit, hospites et advenae, sed estis cives sanctorum et domestici Dei, superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Jesu, qui utrumque conjungit parietem, in quo omnis aedificatio sive spiritualis, sive materialis crescit in templum sanctum in Domino (Ephes. II, 19) . In quo et nos quanto altius, quanto aptius materialiter aedificare instamus, tanto per nos ipsos [Col. 1248A] spiritualiter coaedificari in habitaculum Dei in Spiritu sancto edocemur.
Interea siquidem potissimum de dominorum nostrorum sanctissimorum martyrum, et aliorum sanctorum, qui per Ecclesiam sparsi diversis colebantur oratoriis, translatione solliciti, sacratissimas eorum lecticas, praecipue dominorum, ornatum iri votive animabamur, et ubi gloriosus adventantium obtutibus et conspicabilius transferrentur, eligentes, aurifabrorum eleganti sive artis industria, sive auri gemmarumque pretiosarum copia illustrem valde fieri Deo cooperante elaboravimus. Et deforis quidem his et hujusmodi pro ornatu nobilem, pro tuto vero intus fortissimorum lapidum muro non ignobilem circumquaque muniri: extra vero econtra, [Col. 1248B] ne lapidum materia apparentium locus vilesceret, cupreis tabulis fusilibus et deauratis decorari, non tamen sicut deceret praeparavimus. Exigit enim tantorum Patrum experta nobis et omnibus magnificentia, ut quorum venerandi spiritus Deo omnipotenti sicut sol fulgentes assistunt, nos miserrimi qui eorum patrocinia et sentimus, et indigemus sacratissimos cineres eorum pretiosiori qua possumus materia, videlicet auro obryzo, hyacinthorum, et smaragdinum, et aliarum gemmarum copia operae pretium liquet operiri. Hoc autem unum egregie fieri elegimus, ut ante corpora sanctorum celeberrimam ad libandum Deo, quae nunquam ibidem fuerat, erigeremus aram, ubi summi pontifices, et personae authenticae suffragio eorum, qui se ipsos holocaustum [Col. 1248C] odoriferum Deo obtulerunt, placabiles et Deo acceptabiles hostias offerre mereantur. Cui etiam cum tabulam auream, mediocrem tamen defectus pusillanimitate praeponere proposuissem, tantam auri, tantam gemmarum pretiosissimarum inopinatam, et vix ipsis regibus existentem copiam ipsi sancti martyres nobis propinaverunt, ac si nobis ore ad os loquerentur: velis, nolis, optimam eam volumus; ut eam aliter quam mirabilem et valde pretiosam tam opere quam materia efficere aut non auderemus, aut non valeremus. Neque enim ipsi pontifices, qui his egregie pro officii sui dignitate potiuntur, annulos etiam pontificales mirabili pretiosorum lapidum varietate gemmatos eidem imponere tabulae praesentes abnegabant, [Col. 1248D] verum absentes a transmarinis etiam partibus sanctorum martyrum amore invitati, ultro delegabant. Ipse etiam rex inclytus per lucidas et maculis distinctas smaragdines, comes Theobaldus hyacinthos, rubetos, optimates et principes diversorum locorum et valitudinum pretiosas margaritas ultro offerentes, nos ipsos ad peragendum gloriose invitabant. Praeterea tot venales ab omnibus pene terrarum partibus nobis afferebantur, et unde eas emeremus Deo donante offerebantur, ut eas sine pudore magno, et sanctorum offensa dimittere nequiremus. Hic et alibi experiri potuimus: sit bonum opus in voluntate, ex Dei adjutorio erit in perfectione. Hoc itaque ornamentum tantorum devotione, tantis protectoribus commodatum, si quis temerario ausu auferre, [Col. 1249A] aut scienter minuere praesumpserit, domni Dionysii offensam, et Spiritus sancti mucrone perfodi mereatur.
Nec illud etiam silere dignum duximus, quod dum praefatum novi augmenti opus capitellis et arcubus superioribus, et ad altitudinis cacumen produceretur, cum nec dum principales arcus singulariter veluti voltarum cumulo cohaererent, terribilis et pene tolerabilis obnubilatione nubium, inundatione imbrium, impetu validissimo ventorum subito tempestatis exorta est procella: quae usque adeo invaluit, ut non solum validas domos, sed etiam lapideas turres et ligneas tristegas concusserit. Ea tempestate quadam die anniversario gloriosi Dagoberti regis, cum venerabilis Carnotensis episcopus Gaufredus missas [Col. 1249B] gratiarum pro anima ejusdem in conventu ad altare principale festive celebraret, tantus oppositorum ventorum impetus praefatos arcus nullo suffultos podio, nullis renitentes suffragiis impingebant, ut miserabiliter tremuli, et quasi hinc et inde fluctuantes subito pestiferam minarentur ruinam. Quorum quidem operturarumque impulsionem cum episcopus expavesceret, saepe manum benedictionis in ea parte extendebat, et brachium sancti senis Simeonis signando instanter opponebat, ut manifeste nulla sui constantia, sed sola Dei pietate, et sanctorum merito ruinam evadere appareret. Sicque cum multis in locis firmissimis, ut putabatur, aedificiis multa ruinarum incommoda intulisset, virtute repulsa divina, titubantibus in alto solis et recentibus arcubus, [Col. 1249C] nihil proferre praevaluit incommodi.
Secutum est aliud dignum memoria factum, quod non ex accidenti, sicut de talibus judicant qui illi consentiunt sectae, videlicet quod foris incerta vagatur, fertque refertque vices, et habent mortalia casus: sed divina largitione, quae in se sperantibus magnis et parvis in omnibus providet affluenter, et quae novit profutura administrat. Cum enim quadam die de apparatu proximae consecrationis curiae, quia maximam fore praestolabamur, et cum amicis, et ministerialibus, et villicis nostris ageremus, et pro temporum gravitate (mense enim Junio pene omnia victualia cara erant) de aliis fauste satis providissemus, hoc nos solum graviter offendebat, quod carnes [Col. 1249D] arietinas propter ovium quae eodem anno exstiterant morticina, Aurelianensium pago, et versus Burgundiam quaeritare oporteret. Cumque mille solidos, aut quantum oporteret ob hoc illuc pergentibus dari graviter ne tarde redirent quia sero incoeperant, praecepissent, sequente mane, cum de camerula nostra ad sancti sacrificii ex consuetudine accelerarem celebrationem, subito quidam de fratribus albis monachus renitentem ad cameram me retrahit. In quem aliquantisper, quia nos a tanto impediebat opere, commotus, cum minus bene respondissem: «Audivimus, inquit, domine pater, vos ad instantem consecrationis vestrae solemnitatem arietinis carnibus indigere, et inde a fratribus nostris missus arietum gregem maximum paternitati [Col. 1250A] vestrae adduco, ut quod vobis placuerit retineatis et quod non placuerit nobis dimittatis.» Quo audito, ut post missas nos exspectaret praecepimus, et quod offerebant eo praesente finita missa nostris retulimus, qui hoc ipsum divinae ascribebant largitioni, eo quod hoc solum quod deerat, quod quaerendo fatigaremur, inopinate religiosorum fratrum deportatione delegasset. Urgebat deinceps novae fieri consecrationem ecclesiae, tam operis laboriosa consummatio, quam nostra, quae ad hoc diu anhelaverat, suspensa devotio. Et quoniam tam ipsam quam sanctorum dominorum nostrorum velut pro gratiarum actione, et laboris nostri gratissimo fructu, translationem fieri celeberrimam optando affectaremus, regiae majestatis serenissimi regis Francorum [Col. 1250B] Ludovici placido favore (desiderabat enim sanctos martyres suos protectores ardentissime videre): diem agendi secunda Junii Dominica videlicet III Idus quod est Barnabae apostoli, consulte assignavimus.
Invitatorias itaque nuntiis multis etiam cursoribus et praeambulis pene per universas Galliarum regiones litteras delegavimus, archiepiscopos, episcopos, ex parte sanctorum, et debito apostolatus eorum tantae interesse solemnitati votive sollicitavimus. Quorum cum multos et diversos ad hoc peragendum gratanter gratantius omnes, si fieri posset, excepissemus: ipse dominus rex Ludovicus et regina conjux ejus Aanor, et mater ejus, et regni optimates perendie adventarunt. De diversis nationum et regnorum proceribus, nobilibus et gregariis [Col. 1250C] militum et peditum turmis, nulla suppetit computatio. Archiepiscoporum vero et episcoporum assistentium haec intitulata sunt nomina, Samson Remensis archiepiscopus, Hugo Rothomagensis archiepiscopus, Guido Senonum archiepiscopus, Theobaldus Cantuariensis archiepiscopus, Gaufredus Carnoti episcopus, Joslenus Suessonum episcopus, Simon Noviomi episcopus, Elias Aurelianis episcopus, Odo Belvaci episcopus, Hugo Antissiodori episcopus, Aluifus Atrebati episcopus, Guido Catalaunis episcopus, Algarus Constantiarum episcopus, Rotrocus Ebroicensis episcopus, Milo Tervanensis episcopus, Manasses Meldis episcopus, Petrus Silvanectis episcopus. Qui omnes cum gloriose ex altioribus [Col. 1250D] ecclesiae suae personis pro tanta et tam nobili actione tanto spectaculo accessissent, interiorem mentis et cordis intentionem cultus et habitus exterior designavit. Nos autem non tantum exterioribus (ea enim affluenter sine querela exhiberi praeceperamus), die Sabbati proxima Sanctorum corpora de suis assumentes oratoriis, ex consuetudine in palliatis tentoriis in exitu chori decentissime reponendo locavimus. Sacramentalia consecrationis instrumenta devote tantum gaudium praestolantes praeparabamus, quo intenta tantarum personarum, tam sancta expedite ecclesiam intus et extra perlustrare posset processio, componebamus. Unde cum gloriosum et humillimum Francorum regem Ludovicum, ut per optimates et nobiles suos ab ipsa [Col. 1251A] processione obviantem arceret turbam humiliter rogassemus, humilius satis per se ipsum et per suos hoc se libenter facturum respondit.
Pernoctantes itaque tota nocte vespertina matutinorum synaxi in laudem divinitatis Jesum Christum Dominum nostrum propitiationem pro peccatis nostris factum, quatenus pro suo honore, et sanctorum suorum amore, sanctum locum misericorditer visitare, et sacris actionibus non tantum potentialiter, sed etiam personaliter adesse dignaretur, devotissime flagitabamus. Igitur summo mane archiepiscopi, episcopi, de propriis hospitiis cum archidiaconis, et abbatibus, et aliis honestis personis, ad ecclesiam accedentes episcopaliter se componebant, et ad dolium pro consecratione aquarum superius [Col. 1251B] inter sanctorum martyrum sepulturas, et sancti Salvatoris altare, satis decenter, satis venerabiliter assistebant. Videres, et qui aderant non sine devotione magna videbant, tot tantorum choream pontificum vestibus albis decoram, mitris pontificalibus et circinatis aurifrisiis pretiosis admodum comatam, pastorales virgas manibus tenere, circumcirca dolium ambire, nomen Domini exorcizando invocare, tam gloriosos et admirabiles viros aeterni Sponsi nuptias tam pie celebrare, ut potius chorus coelestis quam terrenus, opus divinum quam humanum, tam regi quam assistenti nobilitati videretur apparere. Populus enim pro intolerabili magnitudinis suae impetu foris agebatur, et dum chorus praefatus aquam benedictam extra, hyssopo ecclesiae parietes [Col. 1251C] virtuose aspergendo, projiciebat, rex ipse ejusque decuriones tumultuosum impetum arcebant, et virgis et baculis regredientes ad portas protegebant.
Ut autem pactis ordinarie sanctae consecrationis mysteriis ventum est ad sanctarum reliquiarum repositionem, ad sanctorum dominorum nostrorum antiquos et venerandos tumulos accessimus (neque enim adhuc de loco suo mota erant). Prosternentes autem se tam ipsi pontifices quam dominus rex, et nos omnes quantum pro loci angustia permittebamur, inspectis isto operto venerandis scriniis rege Dagoberto fabricatis, in quibus sanctissima et Deo chara eorum continebantur corpora, gaudio inaestimabili psallebant et flebant, regemque tam devotum [Col. 1251D] quam humilem accersientes: Vade, inquiunt, et tu ipse manibus tuis dominum et apostolum, et protectorem nostrum huc afferre adjuva, ut sacratissimos cineres veneremur, sacratissimas urnas amplectamur, toto tempore vitae nostrae eas suscepisse, eas tenuisse gratulemur. Hi sunt enim sancti viri, qui pro testamento Dei sua corpora tradiderunt, qui pro salute nostra charitatis igne accensi terram suam et cognationem exierunt, qui fidem Jesu Christi apostolica auctoritate omnem Galliam edocuerunt, pro eo viriliter certaverunt, nudi virgas, ligati feroces et famelicas bestias compescuerunt, equulei extensionem, clibani succensionem illaesi, [Col. 1252A] demumque hebetatis securibus decapitationem felicem sustinuerunt. Age igitur, rex Christianissime, beatum suscipiamus susceptorem nostrum Dionysium suppliciter flagitantes, ut pro nobis petat ab eo qui fideliter promisit, dilectio et benignitas, quam habes semper pro quibuscunque petieris impetrabit. Protinus lacerti moventur, brachia extenduntur, tot et tantae manus mittuntur, quod nec etiam septima manus ipsa sancta scrinia attingere valeret. Eapropter ipse dominus rex se medium eis ingerens, lecticam argenteam specialis patroni de manu episcoporum, sicut videtur, de manu Remen sis archiepiscopi, Senonensis, Carnotensis, et aliorum assumens, tam devote quam honeste praevius egrediebatur. Mirabile visu! nunquam talem, praeter [Col. 1252B] illam quae in antiqua consecratione coelestis exercitus visa est processionem aliquis videre potuit, cum sanctorum corpora martyrum et confessorum de tentoriis palliatis humeris et collis Episcoporum et comitum et baronum, sanctissimo Dionysio, sociisque ejus ad eburneum ostium occurrerunt: per claustrum cum candelabris et crucibus et aliis festivis ornamentis, cum odis et laudibus multis processerunt: dominos suos tam familiariter quam prae gaudio lacrymabiliter deportaverunt. Nullo unquam majori in omnibus potuerunt gaudio sublimari.
Revertentes igitur ad ecclesiam, et per gradus ad altare superius quieti sanctorum destinatum ascendentes, super antiquum altare pignoribus Sanctorum repositis, de nova ante novam eorum sepulturam [Col. 1252C] consecranda agebatur principali ara quam domino Remensi archiepiscopo Samsoni imposuimus consecrandam. Agebatur etiam de aliis tam gloriose quam solemniter aris viginti consecrandis: quarum illam quae in medio, Salvatori nostro, et sanctorum choro angelorum et sanctae cruci [Col. 1251] Hic desinit ms. Chesnianus; reliqua suppeditavit codex S. Victoris Parisiensis assignatur, domino Cantuariensi archiepiscopo Theobaldo: beatae semperque virginis Dei Genitricis Mariae domino Hugoni Rothomagensi archiepiscopo; S. Peregrini domino Hugoni Autissiodorensi episcopo; S. Eustachii domino Werdoni Catalaunensi episcopo; sanctae Osmannae domino Petro Silvanectensi episcopo; Sancti Innocentii domino Simoni Noviomensi episcopo; Sancti Cucuphatis domino Alviso Atrebatensi [Col. 1252D] episcopo; S. Eugenii domino Algaro Constantiarum episcopo; S. Hilari domino Rotroco Ebroicensi episcopo; S. Joannis Baptistae et S. Joannis evangelistae domino Nicolao Cameracensi episcopo sacrandam imposuimus. In crypta vero inferius majus altare in honore sanctae Dei Genetricis Mariae virginis domino Gaufredo Burdegalensi archiepiscopo; in dextra parte altare S. Christophori martyris domino Heliae Aurelianensi episcopo; S. Stephani protomartyris domino Gaufredo Carnotensi episcopo; S. Eadmundi regis Domino Werdoni Senonensi archiepiscopo; sancti Benedicti domino Josleno Suessionensi episcopo. In sinistra parte Sanctorum Sixti, Felicissimi et Agapiti domino Miloni Tarvanensi episcopo; Sancti Barnabae [Col. 1253A] apostoli domino Manassae Meldensi episcopo; item et S. Georgii martyris et Gauburgis virginis eidem episcopo; Sancti Lucae evangelistae Domino Odoni Belvacensi episcopo consecrandam assignavimus. Qui omnes tam festive, tam solemniter, tam diversi, tam concorditer, tam propinqui, tam hilariter ipsam altarium consecratione missarum solemnem celebrationem superius inferiusque peragebant, ut ex ipsa sui consonantia et cohaerente harmoniae grata melodia potius angelicus quam humanus concentus aestimaretur, et ab omnibus corde et ore acclamaretur: Benedicta gloria Domini de loco suo; benedictum et laudabile et superexaltatum nomen tuum, Domine Jesu Christe, quem summum Pontificem [Col. 1254A] unxit Deus Pater oleo exsultationis prae participibus tuis. Quae sacramentali sanctissimi chrismatis delibutione et sacratissimae eucharistiae susceptione materialia immaterialibus, corporalia spiritualibus, humana divinis uniformiter concopulas, sacramentaliter reformas ad suum puriores principium. His et hujusmodi benedictionibus visibilibus invisibiliter restauras, etiam praesentem in regnum coeleste mirabiliter transformas, ut cum tradideris regnum Deo et Patri, nos et angelicam creaturam, coelum et terram, unam rempublicam potenter et misericorditer efficias; qui vivis et regnas Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.
Vita Ludovici regis VI
[Col. 1253B] Domino et digne reverendo Suessionensi episcopo GOSLENO [Col. 1253C] Domino . . . . . . . Gosleno. Joscelinus sive Joslenus, Suessionum episcopus, postquam docendi munus in Academia Parisiensi laudabiliter obiisset, [Col. 1254C] anno 1125 creatus, Sugerio fuit amicitia conjunctissimus, atque una cum ipso circum praecordia Ludovici utriusque, VI nimirum ac VII, regum admissus, aulicis consiliis frequens interfuit, citra pastoralis tamen officii detrimentum. Huic in monasterio Longipontis a se fundato, ubi sepultus jacet, inscriptum sequens legitur epitaphium: «Joslenus anno MCXXV Suessionum creatus episcopus, antea Bituricensis archiepiscopus, magister celeberrinus Parisiensis, pater justitiae et multorum coenobiorum, hostis vitiorum, et castitatis cultor praecipuus. Obiit anno 1151.» , SUGERIUS, Dei patientia beati Areopagitae Dionysii abbas vocatus [Col. 1254C] Sugerius . . . . . beati Areopagitae Dionysii, etc. — Jamdudum exolevit opinio, quae Dionysium Areopagitam cum cognomine Galliarum apostolo confundit. , Jesu Christi qualiscunque servus, Episcopo episcoporum episcopaliter uniri.
Confert eorum deliberationi et judicio et nos et nostra subjici, quorum universali judicio odibilis et amabilis diversa diversis promulgabitur censura, cum nobilis vir sedebit in portis cum senatoribus terrae. Eapropter, virorum optime, etiam si cathedra non contulisset, cujus totus sum in eo cujus totus es tu, nec si plus quaeris, plus habeo, serenissimi regis Francorum Ludovici gesta approbatae scientiae vestrae arbitrio delegamus, ut quia nobis communiter promovendis et promotis benignissimus [Col. 1254B] exstitit Dominus, ego scribendo, vos corrigendo, quem pariter amabamus, pariter et decantemus et deploremus. Neque enim charitati repugnat etiam beneficiis comparata amicitia, cum qui inimicos diligere praecipit, amicos non prohibeat. Duplici ergo, et, licet dispari, non tamen opposito beneficii et charitatis debito, excidamus ei monumentum aere perennius, cum et ejus circa cultum Ecclesiarum Dei devotionem, et circa regni statum mirabilem stylo tradiderimus strenuitatem cujus nec aliqua temporum immutatione deleri valeat memoria, nec a generatione in generationem suffragantis Ecclesiae pro impensis beneficiis orationum desistat instantia. Valeat celsitudo vestra inter coeli senatores feliciter episcopari.
- I. Quam strenuus in adolescentia fuerit, et quanta strenuitate fortissimum regem Anglorum Willelmum Rufum paternum regnum turbantem repulerit.
- II. Quod Burcardum Monmorenciacensem [Col. 1255B] Monmorenciacensem. Cod. S. Germ. Monmoriacensem. virum nobilem ab infestatione Beati Dionysii cum omnibus complicibus suis compescuit.
- III. Quod comitem Bellimontensem Matthaeum restituere castrum Lusarchias Claromontensi Hugoni coegit, cum ipse dominus Ludovicus idem castrum manu forti oppugnasset.
- IV. Quod cum aliud castrum ejusdem Matthaei Canliacum obsedisset, subita aeris intemperies exercitum in fugam coegit; et nisi ipse Ludovicus fortiter restitisset, pene exercitus deperisset, et quod ipse Matthaeus humiliter ei satisfecit.
- V. De Ebalo comite Ruciacensi.
- VI. De castro Maudunensi [Col. 1255B] Maudunensi: Cod. S. Germ. Madunensi. .
- VII. De castro, qui dicitur Mons-Acutus.
- VIII. De Milone, quomodo intravit castrum Montis-Leherii.
- IX. De Buamundo principe Antiocheno.
- X. De captione castri Gornaci.
- XI. De captione castri Sanctae Severae.
- XII. De morte regis Philippi.
- XIII. De sublimatione ejus in regem.
- XIV. De captione Firmitatis Balduini, et liberatione comitis Curboilensis, et Anselmi Garlandensis.
- XV. De colloquio inter regem Ludovicum et regem Anglorum Henricum habito apud Plancas Nimpheoli.
- XVI. De proditione facta in Rupe Guidonis a Guillelmo sororio ejus, et de morte Guidonis, et cita ultione in eumdem Guillelmum.
- XVII. De eo quod fratri Philippo repugnanti castrum Meduntense et Montem-Leherii abstulit.
- XVIII. Quomodo castrum Puteolense capto Hugone subvertit.
- XIX. De liberatione ejusdem.
- XX. De impugnatione Tauriaci, et restitutione Puteoli.
- XXI. De reciproca ejus proditione.
Reliqua capitula desunt.
Gloriosus igitur et famosus rex Francorum Ludovicus regis magnifici Philippi filius, primaevae flore aetatis fere adhuc duodennis, seu tredennis, elegans et formosus, tanta morum probabilium venerabili industria, tanta amoenissimi corporis proceritate proficiebat, ut et sceptris futuris re ipsa amplificationem honorificam incunctanter promitteret, et Ecclesiarum et pauperum tuitioni spem votivam generaret. Altus puerulus, antiqua regum Caroli Magni et aliorum excellentiorum hoc ipsum testamentis imperialibus testificantium consuetudine, apud Sanctum Dionysium tanta et quasi nativa dulcedine ipsis sanctis martyribus suisque adhaesit, usque adeo ut innatam a puero eorum Ecclesiae amicitiam [Col. 1255B] toto tempore vitae suae multa liberalitate et honorificentia continuaret, et in fine summe post Deum sperans ab eis seipsum et corpore et anima, ut, si fieri posset, ibidem monachus efficeretur, devotissime deliberando [Col. 1256A] liberando contraderet. Sane praefata aetate, animo juvenili vigere maturabat virtus nativa [Col. 1256B] Augtiva Cod. Reg. 59. L. 5, nativa, cod. R. 6265 activa. impatiens venationum, et ludicrorum puerilium, quibus aetas hujusmodi lascivire et arma dediscere consuescit. Dumque multorum regni optimatum et egregie magnanimi regis Anglorum Guillelmi, magnanimioris Guillelmi regis filii Anglorum domitoris infestatione agitatur, robur probitatis vaporat, exercitio virtus [Col. 1256B] Virtus. Sic Cod. San-Dion. In edit. virtutis. arridet, inertiam removet, prudentiae oculum aperit, otium dissolvit, sollicitudinem accelerat. Guillelmus siquidem rex Anglorum, usui militiae aptus, laudis avarus famaeque petitor, cum, exhaeredato majore natu Roberto fratre suo, patri Guillelmo feliciter successisset, et post ejusdem fratris sui Hierosolymam profectionem ducatum Northmanniae obtinuisset [Col. 1256B] sicut ejusdem Northmanniae ducatus se porrigit marchiis regni collimitans, quibuscunque poterat modis famosum juvenem nitebatur impugnare. Similiter et dissimiliter inter eos certabatur, similiter [Col. 1257A] cum neuter cederet, dissimiliter cum ille maturus, iste juvenculus: ille opulentus et Anglorum thesaurorum profusor, mirabilisque militum mercator et solidator; iste peculii expers patri, qui beneficiis regni utebatur, parcendo, sola bonae indolis industria militiam cogebat, audacter resistebat. Videres juvenem celerrimum modo Bituricensium, modo Arvernorum, modo Burgundionum militari manu transvolare fines, nec idcirco tardius, si ei ignotescat, Vilcassinum regredi, et cum trecentis aut quingentis militibus praefato regi Guillelmo cum 10 millibus fortissime refragari, et, ut dubius se habet belli eventus, modo cedere, fugare modo. Talibus utrobique multi intercipiebantur congressionibus, quorum famosus juvenis, et sui, cum plures alios, tum comitem [Col. 1257B] Simonem nobilem virum, Gislebertum [Col. 1257D] Gislebertum. Cod. S. Germ. et Reg. 5925, Gillebertum, et Reg. 5265, Gilbertum. de Aquila nobilem, et Angliae et Northmanniae aeque illustrem baronem, Paganum de Gisortio, qui castrum idem primo munivit Rex e contrario Angliae strenuum et nobilem comitem Matthaeum Bellimontensem, illustrem et magni nominis baronem Simonem de Monteforti, dominum Montis-Gai Paganum captos tenuerunt. Verum Angliae captos ad redemptionem celerem militaris stipendii acceleravit anxietas; Francorum vero longa diuturni carceris maceravit prolixitas, nec ullo modo evinculari potuerunt, donec suscepta ejusdem regis Angliae militia, hominio obligati regnum et regem impugnare et turbare jurejurando firmaverunt. Dicebatur equidem vulgo regem illum superbum et impetuosum aspirare ad regnum [Col. 1257C] Francorum, quia famosus juvenis unicus patri erat de nobilissima conjuge Roberti Flandrensis comitis sorore ( Berta ). Qui enim duo supererant, Philippus et Florus, de super ducta Andegavensi comitissa Bertrada geniti erant, nec illorum appretiabatur successionem, si unicum primum decedere quocunque infortunio contingeret. Verum, quia nec fas nec naturale est Francos Anglis, imo Anglos Francis subjici, spem repulsivam rei delusit eventus. Nam, cum per triennium aut eo amplius haec [hac] insania se et suos exagitasset, nec per Anglos, nec per Francos hominio obligatus proficiendo voluntati suae satisfacere valeret, subsedit. Cumque in Angliam transfretasset, lasciviae et animi desideriis deditus, cum quadam [Col. 1257D] die in Nova silva venationibus insisteret, subito inopinata sagitta percussus interiit ( an. 1100). Divinatum est virum divina ultione percussum, assumpto veritatis argumento, eo quod pauperum exstiterat intolerabilis oppressor, Ecclesiarum crudelis exactor, et si quando episcopi vel praelati decederent, irreverentissimus retentor et dissipator. Imponebatur a quibusdam cuidam nobilissimo viro Galterio Tirello quod eum sagitta perfoderat Quem cum nec timeret, nec speraret, jurejurando saepius audivimus, et quasi sacrosanctum asserere quod ea die nec in in eam partem silvae in qua rex venabatur venerit, [Col. 1258A] nec eum in silva omnino viderit [Col. 1257D] Viderit. In Tirellum tamen Guillelmi necem [Col. 1258D] confert omnis, nemine fere excepto, scriptorum Anglicorum turba. . Unde constat tantam tam subito tanti divina potentia in favillam evanuisse insaniam, ut qui alios supervacanee inquietabat, gravius infinite inquietetur, et qui omnia appetebat, inglorius omnibus exuatur. Deo enim, qui baltheum regum discingit, regna et regnorum jura subjiciuntur. Successit eidem Guillelmo quam celeriter in regno frater minor natu (quoniam Robertus major in illa magna expeditione sancti sepulcri agebat) vir prudentissimus Henricus, cujus tam admiranda quam praedicanda animi et corporis strenuitas et scientia gratam offerrent materiam. Sed nil nostra refert, nisi si aliquid incidenter nostris convertibile, aliquando nos oporteat, sicut et de regno Lotharingorum, summatim praelibare. Francorum enim, [Col. 1258B] non Anglorum gesta quodam scripto memoriae mandare proposuimus.
Ludovicus itaque famosus juvenis, jucundus, gratus et benevolus, quo etiam a quibusdam simplex reputabatur, jam adultus, illuster et animosus regni paterni [Col. 1258D] Paterni. Codex S. Germ., Patris. defensor, Ecclesiarum utilitatibus providebat, oratorum [ f. aratorum], laboratorum et pauperum (quod diu insolitum fuerat) quieti studebat.
Quo siquidem tempore inter venerabilem Beati Dionysii Adam abbatem et Burchardum nobilem virum dominum Mommorenciacensem accidit quasdam contentiones pro quibusdam consuetudinibus emersisse, quae in tantam ebullierunt irritationis molestiam, [Col. 1258C] ut rupto hominio inter defoederatos, armis, bello, incendiis concertaretur. Quod cum auribus domini Ludovici insonuisset, indignatus aegre tulit. Nec mora, quin praefatum Burchardum ante patrem castro Pinciaco ( Poissy ) ad causas submonitum coegerit. Qui cum cadens a causa justitiam judicio exsequi noluerit, non tentus (neque enim Francorum mos est) sed recedens, quid incommodi, quid calamitatis a regia majestate subditorum mereatur contumacia, festinanter animadvertit. Movit namque formosus juvenis illico arma in eum, et in complices ejus confoederatos (quippe Matthaeum Bellimontensem comitem, et Drogonem Monciacensem ( de Mouchy-le-Chátel ), viros strenuos et bellicosos asciverat) terram [Col. 1258D] ejusdem Burchardi depopulans, municipia et incurtes praeter castrum subvertens, pessumdedit, incendio, fame, gladio contrivit ( an. 1101). Cumque de castro resistere pariter inniterentur, obsidione Francorum et Flandrensium Roberti avunculi et suorum castrum cinxit. His et aliis contritionum verberibus humiliatum voluntati et beneplacito suo curvavit, et querelam commotionis causam cum satisfactione pacavit.
Drogonem vero Montiacensem, pro his et aliis, et maxime Ecclesiae Belvacensi irrogatis injuriis aggressus, cum ei extra castrum haud procul, ut breviori, [Col. 1259A] si confert, regrederetur fuga, cum magna militari sagittaria manu, et balistaria obviasset, irruens in eum, retrocedere, castrumque ingredi armorum oppressione, absque se non permisit; sed irruens inter eos, et cum eis per portam, ut erat fortissimus palaestrita, et spectabilis gladiator, in medio castri et crebro percussus, et crebro percutiens, nullam pati dignatus est repulsam, nec recedere, donec cum supellectile totum castrum usque ad turris procinctum in medio concremavit. Tanta viri erat animositas, ut nec incendium declinare curaret, cum et ei et exercitui periculosum esset, et multo tempore maximam ei raucitatem generaret. Sic humiliatum in brachio virtutis Dei, qui in causa erat, subjectum tanquam clinicum voluntatis suae ditioni subjugavit.
Interea Bellimontis comes Matthaeus contra Hugonem Claromontensem virum nobilem, sed mobilem et simplicem, cujus filiam ( Emmam ) duxerat sponsam, longo animi rancore contendens, castrum nomine Lusarchium, cujus medietatem causa conjugii susceperat, totum occupare [Col. 1259D] Codex S. Germ., Occupat. , turrim sibi armis et armatis satagit munire. Quid faceret Hugo, quam quod ad regni defensorem festinans, pedibus ejus prostratus, obortis lacrymis supplicat ut seni condescendat, gravissime gravato opem ferat? Malo, inquit, charissime domine, te terram totam meam habere, quia a te eam habeo, quam gener meus degener hanc habeat. Emori cupio, si eam auferat. Cujus lacrymabili calamitate animo compunctus, amicabiliter [Col. 1259C] manum porrigit, suffragari promittit, spe exhilaratum [Col. 1259D] Exhilaratum. Ita codices laudati. Male in edit. excidatum. remittit: spes autem non confundit. Velociter siquidem de curia exeunt, qui comitem conveniant, extraordinarie exspoliatum ordinarie vestiri ore defensoris praecipiant, de jure in curia ejus ratiocinando certa die decertent. Quod cum refutasset ulcisci, festinans defensor collecto exercitu multo in eum exsiliit, praefatumque castrum aggrediens modo armis, modo igne impugnans, multo congressu expugnavit, turrimque ipsam militari custodia munivit, et munitam Hugoni, sicut spoponderat restituit.
Movet itidem exercitum ad aliud ejusdem comitis [Col. 1259D] castrum, nomine Canliacum, tentoria figit, machinas impugnatorias instrui praecepit. Verum multo aliter quam sperabat evenire contigit. Mutata quippe grata aeris temperie, ingrata et turbulenta intemperies emersit, tantoque et tam horribili impluvio tonitruorum coruscatione totam terram in nocte turbavit, exercitum affecit, equos caecidit, ut vix vivere quidam eorum sperarent. Quo intolerabili horrore cum quidam de exercitu in aurora fugam matutinam [Col. 1260A] pararent, dormitante adhuc defensore in papilione, dolose tentoriis ignis est applicitus: ex quo, quia signum est recedendi, subito exercitus tam incaute quam confuse exire festinant, inopinatam recessionem [formidantes], nec quid alii aliis conferant attendentes. Quorum incursu praecipiti multoque clamore dominus stupetactus, quaerens quid esset, equo insiliit post exercitum festinans, quia jam circumquaque dispersi erant, reducere nullo modo valuit. Quid aliud faceret famosus juvenis, quam ad arma currere, quam cum paucis quos potuit retrocedere, murum se pro praecedentibus opponere, saepe percuti, et saepe percutere? Verum etsi illi, quibus pereuntibus [ leg. praeeuntibus] ipse murus erat, quiete et secure potuerunt fugere, tamen [Col. 1260B] quia multi gregatim et disperse procul ab eo fugiebant, multi ab hostibus capti sunt. Inter quos excellentior captus fuit ipse Hugo Claromontensis, et Guido Silvanectensis, Herluinus Parisiensis, et obscuri nominis quamplures gregarii, et pedestris exercitus multi. Hac igitur lacessitus injuria, quanto rudis et ignarus infortunii hujusmodi hactenus fuerat, tanto cum Parisius redisset moti animi insolentia intumescebat, et ut ejus aetatis mos est, si tamen imitativa [Col. 1259D] Imitativa. Sicut Cod. San-Dion. In Edit. et in Cod. d. Mutativa. In S. Germ. cod. Innutiva. sit probitatis, movet et movetur. Et ut cito injuriam ulciscatur, exaestuans undecunque triplicato exercitu sagaciter aeque, ut prudenter, crebro ingeminat suspirio decentius mortem quam verecundiam sustinere. Quod cum amicorum relatione comperisset comes Matthaeus, ut erat elegans vir et facetus, impatiens [Col. 1260C] verecundiae accidentalis domini sui, multiplicato intercessore, viam pacis affectare summopere investigat. Multa dulcedine, multis blandimentis animum juvenilem demulcere elaborat, satis convenienter nulla hoc factum deliberatione, sed ex contingenti accidisse, injuriam excusat, seque pronum ad ejus nutum satisfactioni praesentat. In quo quidem prece multorum, consilio familiarium, multo etiam patris rogatu, licet sero, viri animus mollescit, resipiscenti parcit, injuriam condonat, recuperabilia perdita comite reddente restaurat, captos liberat, Hugoni Claromontensi pacem, et quod castri praeoccupati suum erat firma pace reformat.
[Col. 1260D] Infestabatur nobilis Ecclesia Remensis suorum et Ecclesiarum ad se pertinentium dilapidatione bonorum tyrannide fortissimi et tumultuosi baronis Ebali Ruciacensis, et filii ejus Guischardi. Qui quanto militiae agebatur exercitio (erat enim tantae magnanimitatis, ut aliquando cum exercitu magno, quod solos reges deceret, in Hispaniam proficisceretur [Col. 1259D] Hispaniam profectum esse, contra Sarracenos [Col. 1260D] regibus Castellae et Aragoniae suppetias laturum, memorat Anselmus, tom. VIII, p. 864. Priorem quidem ait expeditionem hortante summo pontifice Alexandro II, alteram Gregorio VII aggressum esse. De utraque summum apud Hispanicos historicos silentium. ) tanto insanior et rapacior his explendis depraedationibus, rapinis et omni malitiae insistebat. [Col. 1261A] Tanti ergo et tam facinorosi viri apud dominum regem Philippum centies, et modo apud filium bis aut ter lugubri querela deposita, filius invective exercitum mediocrem fere septingentorum militum de nobilioribus [Col. 1261D] Nobilioribus. In quatuor codd. additur et validioribus. Franciae optimatibus delectum cogit, Remis festinat, pene per duos menses multo conflictu praeteritas punit Ecclesiarum molestias: ejusdem praefati tyranni et fautorum [Col. 1261D] Fautorum. Cod. S. German. et cod. Reg. 5925, factorum. ejus depopulatur terras, incendio solvit, rapinis exponit. Egregie factum, ut qui rapiebant rapiantur, et qui torquebant aeque aut durius torqueantur. Tanta siquidem erat domini et exercitus animositas, ut, quandiu ibi fuerit, aut vix aut nunquam praeter feria sexta et die Dominica, quieverint quin aut cum manuali congressione lancearum ac gladiorum [Col. 1261B] committerent, aut terrarum destructione illatas injurias vindicarent. Certabatur ibi non contra Ebalum tantum, sed contra omnes illarum partium barones, quibus etiam maximorum [ f. Maximum] Lotharingorum affinitas multo agmine celebrem affectabat exercitum. Agitur interea multis quaestionibus de pace, et quoniam diversae curae periculosaque negotia ad alias partes novi domini praesentiam votive devocabant, habito cum suis consilio, pacem a praefato tyranno Ecclesiis et impetravit [Col. 1261D] Et impetravit. In duobus cod. Reg. et San.-Germ. additur et imperavit. , et acceptis obsidibus eam jurejurando firmari fecit. Taliter salutatum et flagellatum dimisit. Hoc etiam quod de Castronovo repetebat, in diem distulit.
[Col. 1261C] Et nec minus celebrem Aurelianensi Ecclesiae suffragando tulit opem militarem, cum et Leonium [Col. 1261D] Leonium. Cod. Reg. 5925, Leonum. virum nobilem, Mauduni [Col. 1261D] Mauduni. Cod. S. Germ. Maduni (Meung. ) castri episcopi Aurelianensis hominem, majorem ejusdem castri partem, et alterius dominium praefatae Ecclesiae auferentem, manu forti compescuit. In eodem castro eum cum multis inclusit, castroque recepto cum in proxima domui suae ecclesia erectis propugnaculis defensioni inniteretur, ut fortis fortiori subjicitur, armorum et flammarum ingestione intolerabiliter opprimitur. Nec solus diuturni anathematis mulctam solvit, cum et ipse et multi alii ferme sexaginta flamma praevalente de turre corruentes, lancearum erectarum et occurrentium sagittarum cuspide perfossi, extremum spiritum exhalantes, miseras animas cum dolore ad [Col. 1261D] inferos transtulerunt [Col. 1261D] Transtulerunt. Cod. Reg. 6265, Transmiserunt. .
Castrum, quod dicitur Mons Acutus, validissimum in pago Laudunensi, occasione cujusdam matrimonii contigit Thomam de Marna obtinuisse [Col. 1261D] Obtinuisse. Duxerat primam in uxorem Thomas Idam, Balduini II Hannoniae comitis filiam: qua circa annum 1101 demortua, secundum iniit matrimonium cum filia Rogerii comitis, cognata sua, quae Montis-Acuti castrum in dotem ei attulit. , hominem perditissimum, Deo et hominibus infestum, cujus intolerabilem velut immanissimi lupi rabiem inexpugnabilis castri audacia concrescentem, cum omnes circumquaque compatriotae et formidarent et abhorrerent, ipse qui dicebatur pater [Col. 1261D] Pater . . . . Thomae parentem se negabat Ingelramnus, [Col. 1262D] ob suspectam Adae prioris uxoris suae, quae ipsum ei pepererat, fidem. ejus Engeirrannus [Col. 1262D] Engeirrannus. Cod. S. Germ. et Reg. 6265 Engerannus; cod. Reg. 5945, Engenrannus. de Bova [Col. 1262D] Codiaci toparcha. vir venerabilis et honorificus egregie, et praeter alios, illum de castro ejicere ob ejus fautiosam [Col. 1262D] Fautiosam, factiosam, idem ac malitiosam Derivatur a voce fauctio seu factio, quae facinus pravum significat. tyrannidem moliebatur ( circa an. 1104). Communicatum est inter eos, ipsum videlicet, Engeirrannum et Ebalum Ruciacensem, cum omnibus quos allicere sibi potuerunt, castrum et in [Col. 1262B] castro eum obsidere, circumquaque eum et pallo et vimine circumcingere, cumque multa mora fame periclitantem ad deditionem cogere, castrumque si posset fieri subvertere, eumque perenni carcere condemnare. Quod videns vir nequam, jam firmatis castellis, cum nec dum vallo ab alio ad aliud clausum esset, nocte furtim exsiliit, et festinans ad famosum juvenem collaterales ejus muneribus et promissis corrupit, et ut ei militari suffragaretur subsidio, citissime obtinuit. Flexilis [Col. 1262D] Flexilis. In duob. codd. Reg. et S. Germ. Flexibilis. quippe et aetate et moribus, collecto septingentorum militum exercitu, ad partes illas festinat accedere. Qui cum castello [Col. 1262D] Cod. S. Germ., Castro. Acuti montis appropinquaret, viri qui castrum circumcluserant, nuntios ad eum delegant tanquam designato domino, ne removendo eos ab obsidione [Col. 1262C] vituperium inferat, supplicant, opponentes ne pro perditissimo homine servitium tantorum amittat, infaustum perniciosius sibi quam eis, si nequam tuto remaneat, veraciter profitentes. At vero cum nec blanditiis, nec minis a proposito eum devocare valerent, veriti sunt in designatum dominum committere, et proponentes cum ipse rediret ab obsidione [Col. 1262D] Ab obsidione. Duo codd. Reg. et San-Dionys. ad obsidionem. recidivo bello redire, cesserunt, et quidquid facere vellet inviti sustinuerunt. Ipse vero in manu potenti disruptis et defossis circumquaque omnibus municipiis, Acutum montem emancipavit, et tam armis quam victualibus eorum sophismata denodans copiosum reddidit. Eapropter optimates, qui amore et timore ejus cesserant, quia in nullo pepercerat, succensentes dolent, nec ulterius se ei [Col. 1262D] deferre jurejurando minantur. Cumque eum egredi [Col. 1262D] Egredi. Cod. S. Germ. et S. Dionys. regredi. [Col. 1263A] conspiciunt, castra movent, acies bellatorum componunt, ipsumque tanquam inituri cum eo prosequuntur. Hoc unum mutuae congressioni oberat, quod inter acies utriusque partis torrens tarde transitum porrigens convenire prohibeat [Col. 1263D] Prohibeat. In duobus codd. Reg. et San.-Germ. prohibebat. Sic utraque classica, et pila minantia pilis, prima et altera die se conspicantur, cum subito venit ad Francos quidam joculator probus miles ab opposita parte, nuntians irrefragabiliter primo quo inveniretur accessu eos committere, et illatam pro libertate injuriam hastis et gladiis vindicare, seque ad naturalem dominum, ut pro eo et cum eo dimicet, eos dimisisse. Insonuit rumor per tentoria castrorum, et militum audacia tripudiat. Loricarum et galearum splendida pulchritudine se exornant, animositatem [Col. 1263B] exagitant, et si forte transitus eis occurrat, torrentem transilire accelerant, dignum ducentes magis ut hostes aggrediantur quam quod se defendant. Quod videntes nobilissimi viri Engeirrannus de Bova, Ebalus de Ruciaco [Col. 1263D] Ruciaco. Cum expugnatio Montis Acuti serius anno 1101, atque etiam haud citius anno 1104 contigerit, patet Anselmum errare, mortem Ebali Ruciacensis in annum 1100 retrahentem. comes, Andreas de Rameru [Col. 1263D] Rameru. Cod. S. Germ. et Reg. 5925, Ramerii. , Hugo Albus de Firmitate, Robertus de Capiaco, et alii sapientes et discreti, audaciam designati domini admirantes, consulte ei deferre elegerunt, et pacifice ad eum venientes, pubertatem ejus amplexati sunt, dextrasque amicitiae contradentes [Col. 1263D] Contradentes. In duob. codd. et S. Germ. contendentes. , se et suos ejus servitio spoponderunt. Nec multo post, ut divinae ascribatur voluntati impiorum subversio, et castrum et matrimonium incestu consanguinitatis foedatum divortio amisit [Col. 1263D] Amisit. Tertio conjugio, post hoc divortium [Col. 1264D] adhaesit Thomas Melisendi, Guidonis Creciaci et Novigenti Toparchae filiae ac haeredi. .
His et aliis virtutum provectibus designatus dominus conscendens, regni administrationi, et reipublicae, sicut se rei opportunitas offerebat, sagaciter providere, recalcitrantes perdomare, castella infestantia quibuscunque modis aut occupare, aut incurvare strenue sategebat. Unde cum Guido Trucellus [Col. 1264D] Trusellus in codd. S. Germ. et Regg. 6265. filius Milonis de Monte Leherii viri tumultuosi et regni turbatoris, a via sancti sepulcri domum repedasset, fractus longi itineris anxietate, et diversarum poenarum molestia, et quia extraordinarie Antiochiam timore Corboranni [Col. 1264D] Corboranni. Duo. Codd. Reg. Corborani. per murum descendens, Deique exercitum intus obsessum relinquens, toto corpore destitutus defecit, timensque [Col. 1263D] exhaeredari unicam quam habebat filiam ( Elisabeth ), domini regis Philippi et filii Ludovici voluntate et persuasione, (valde enim appetebant castrum) filio regis Philippo de superducta Andegavensi comitissa nuptui tradidit ( an. 1104), et ut in amorem suum [Col. 1264A] frater major dominus Ludovicus firmissime confoederaret, castrum Meduntense prece patris matrimonio confirmavit. Qua occasione castro custodiae suae recepto, tanquam si oculo suo festucam eruissent, aut circumsepti repagula dirupissent, exhilarescunt. Testabatur quippe pater filio Ludovico nobis audientibus, ejus defatigatione acerbissime gravatum. Age, inquiens, fili Ludovice, serva excubans turrim, cujus devexatione pene consenui, cujus dolo et fraudulenta nequitia nunquam pacem bonam et quietem habere potui. Hujus infidelitas fideles infideles, infideles infidelissimos procreabat, perfidos cominus eminusque concopulabat, nec in toto regno quidquam mali absque consensu eorum aut opere fiebat. Cumque a fluvio Sequanae Curbolio [Corbolio, Corbeil ], [Col. 1264B] medio viae Monte Leherii, dextra a Castello forti pagus Parisiacus circumcingeretur, inter Parisienses et Aurelianenses tantum confusionis chaos firmatum erat, ut neque hi ad illos, neque illi ad istos absque perfidorum arbitrio, nisi in manu forti valerent transmeare. Verum praefati causa matrimonii sepem rupit, accessum jucundum utriusque reparavit.
Huc accessit quod Guido de Rupeforti, vir peritus et miles emeritus, praefati Guidonis Truselli patruus, cum ab itinere Hierosolymitano famose copioseque redisset, regi Philippo gratanter adhaesit. Et quia antiqua familiaritate jam et alia vice ejus dapifer exstiterat, tam ipse quam filius ejus dominus Ludovicus agendis reipublicae dapiferum praefecerunt, ut [Col. 1264C] et castrum praenominatum Montis Leherii deinceps quiete possiderent, et de comitatu eorum collimitante, videlicet Rupeforti et Castelloforti, et aliis proximis castellis, et pacem et servitium (quod insolitum fuerat) vindicarent. Quorum mutua eo usque processit familiaritas, ut patris persuasione filius dominus Ludovicus filiam ejusdem Guidonis necdum nubilem matrimonio solemni reciperet ( An. 1104). Sed quam sponsam recepit uxorem non babuit, cum ante thorum tibulus consanguinitatis oppositus matrimonium post aliquot annos dissolverit [Col. 1264D] Dissolverit. Ludovici Grossi cum Luciana Guidonis Rubei de Rupe Forti filia, contracta sponsalia Paschalis II papa ann. 1107 in Trecensi concilio dissolvit, consanguinitatis quidem obtentu, sed reipsa propter querelas procerum, quos nimia conjugum disparitas offendebat. Luciana vere postmodum Guischardo Bellijocensi nupsit. . Sic eorum per triennium continuata est amicitia, ut pater et filius se ei supreme crederent, et ipse comes Guido filiusque ejus, Hugo Creciacensis, [Col. 1264D] regni defensioni et honori totis viribus inniterentur. Verum quia
Id circa temporis illustrem Antiochenum principem Boamundum, cui specialiter illa potenti obsidione [Col. 1265D] ipsa ejusdem urbis ob sui strenuitatem reddita est munitio, contigit ad partes Gallorum descendisse ( an. 1106), virum inter orientales egregium et famosum, cujus quoddam generosum, et quod nunquam sine diva manu fieri posset, factum, etiam inter ipsos praedicabatur Sarracenos. Cum [Col. 1266A] enim cum patre suo Roberto Guischardo forte [Col. 1265D] Forte. In duobus codd. Reg. et San-Germ., fere. transmarinum obsedisset castrum Durachium, neo Thessalonicenses gazae, nec thesauri Constantinopolitani, nec ipsa Graecia tota eos arcere valeret, subito post eos transfretantes domini papae Alexandri legati, qui eos et charitate Dei et obligatione hominii adjurando submoneant assistunt, ut Ecclesiae Romanae et domino papae in turre Crescentiani incluso ab imperatore eripiant, devotissime supplicant. Naufragari urbem et Ecclesiam, imo ipsum dominum papam, si non cito subvenerint, jurejurando pronuntiant. Haerent principes, et quid eligant, an expeditionem tantam et tam sumptuosam irrecuperabiliter omittant, an dominum papam, Urbem et Ecclesiam ancillari, imo naufragari sustineant. [Col. 1266B] Cumque hac anxiarentur deliberatione, hoc excellentissimum eligunt [Col. 1265D] Eligunt in quatuor codd. Deest in edit. istud facere, et illud non omittere deliberant. Relicto siquidem obsidioni Boamundo, pater in Apuliam transfretando regressus, undecunque potuit de Sicilia, Apulia, et Calabria, atque Campania, viros et arma collegit et tam promptissime quam audacissime, Romam acceleravit. Unde divina voluntate, et quasi portentum mirabile contigit, ut cum iste Romam, et imperator Constantinopolitanus audita Roberti absentia, adunato Graecorum exercitu ad expugnandum Boamundum Durachium tam terra quam mari applicuisset, una et eadem die pater Guischardus Romae cum imperatore congrediens, ille cum Graecorum imperatore strenue confligens, uterque princeps [Col. 1266C] de utroque imperatore, mirabile dictu! triumphavit [Col. 1265D] Triumphavit. Hic memoria lapsus videtur Sugerius. Non enim Alexandrum II pontificem, sed Gregorium VII, ejus successorem, ab imperatore Henrico IV obsessum Guiscardus liberavit, idque [Col. 1266D] anno 1084, duobus videlicet annis post expugnatum ab ipso Guiscardo Durachium; contigit quippe haec expugnatio 8 Februarii, anno 1082. . Praefati igitur Boamundi ad partes istas adventus causa fuit, ut nobilissimam domini Ludovici designati sororem Constantiam, moribus facetam, persona elegantem, facie pulcherrimam, matrimonio sibi copulari quibuscunque modis quae ritaret. Tanta etenim et regni Francorum, et domini Ludovici praeconabatur strenuitas, ut ipsi etiam Sarraceni hujus terrore copulae terrerentur. Vacabat domina, comitem Trecensem Hugonem procum aspernata [Col. 1266D] Aspernata. Constantia, Philippi regis filia nupserat primo Hugoni Trecensi comiti, a quo deinde, anno 1104, consanguinitatis causa, fuerat separata. , nec dedecentem [Col. 1266D] Dedecentem. Ita omnes codd. In edit. decentem. sponsum iterata copula appetebat. Callebat princeps Antiochenus, et tam donis quam promissis copiosus, dominam illam celeberrime sibi copulari Carnoti, praesente [Col. 1266D] rege et domino Ludovico, multis astantibus archiepiscopis, episcopis, et regni proceribus; devote promeruit ( an. 1106). Astitit etiam ibidem Romanae sedis apostolicae legatus dominus Bruno Signinus episcopus a domino Paschali papa ad invitandam et confortandam sancti sepulcri viam dominum Boamundum comitatus. Unde plenum et celebre [Col. 1267A] Pictavis tenuit concilium, cui et nos interfuimus [Col. 1267C] Interfuimus. Habitum istud concilium anno 1106, VI Kal. Julii, seu 26 Junii die fuisse testatur chronographus Malleacensis. , quia recenter a studio redieramus. Ubi de diversis synodalibus, et praecipue de Hierosolymitano itinere ne tepescat agens, tam ipse quam Boamundus multos ire animavit. Quorum freti comitatu multo multaque militia, tam ipse Boamundus quam domina Constantia, nec non et ipse legatus ad propria prospere et gloriose remearunt. Quae domina Constantia domino Boamundo duos genuit filios, Joannem et Boamundum; sed Joannes ante annos militiae in Apulia obiit. Boamundus vero decorus juvenis, militiae aptus, princeps factus Antiochenus, cum Sarracenos instanter armis urgeret, nec eorum zelantes impetus aliquid duceret, minus caute eos insecutus, insidiis eorum interceptus, cum centum [Col. 1267B] militibus aequo animosior infauste decapitatus, Antiachiam et cum Apulia vitam amisit [Col. 1267C] Amisit. Boamundi Antiochiae principis, nomine et ordine secundi, necem sic narrat Sanutus ad annum 1130, pag. 162: «Postquam . . . Boamundus Antiochiam redit, Rodoans princeps Alapiae cum multo exercitu intravit in terram Antiochiae; Boamundus vero cum in planitie quadam Ciliciae nihil adversi suspicatus quiesceret, hostes ejus status certiores effecti, in Christianos subito irruunt, et principem cum caeteris qui fugere nequiverunt, trucidant.» Eadem refert Guillelmus Tyrius, pag. 850. . Sequenti itaque praefati Boamundi repatriationis anno ( an. 1107), venerandae memoriae universalis et summus pontifex Paschalis ad partes occidentales accessit [Col. 1267C] Accessit ex cod. Reg. 6265 ad marg. Deest [Col. 1267D] in Edit. cum multis et sapientissimis viris episcopis, et cardinalibus, et Romanorum nobilium comitatu, ut regem Francorum et filium regem designatum Ludovicum, et Ecclesiam Gallicanam consuleret super quibusdam molestiis, et novis investiturae ecclesiasticae querelis, quibus eum et infestabat, et magis infestare minabatur Henricus imperator, vir affectus paterni, et totius humanitatis expers, qui et genitorem Henricum crudelissime persecutus exhaeredavit et, ut ferebatur, nequissima captione tenens, [Col. 1267C] inimicorum verberibus et injuriis ut insignia regalia, videlicet coronam, sceptrum, et lanceam [Col. 1268A] sancti Mauritii redderet, nec aliquid in toto regno proprium retineret, impiissime coegit. Equidem deliberatum est Romae propter Romanorum conductitiam perfidiam de praefatis, imo de omnibus quaestionibus tutius regis, et regis filii, et Ecclesiae Gallicanae in Francia, quam in urbe disceptare suffragio [Col. 1267D] Suffragio. Sic codd. omnes. In edit. naufragio. . Venit itaque Cluniacum, a Cluniaco ad Charitatem, ubi celeberrimo archiepiscoporum, et episcoporum, et monastici ordinis conventu eidem nobili monasterio sacram dedicationis imposuit [Col. 1267D] Dedicationis imposuit. Haec dedicatio VII Idus, seu 9 Martii die peracta est ex Chronico Fiscanensi. . Adfuerunt et nobiliores regni proceres, inter quos et dapifer regis Franciae nobilis comes de Rupeforti domino papae missus occurrit, ut ei tanquam patri spirituali per totum regnum ejus beneplacito deserviret. Cui consecrationi [Col. 1268B] et nos ipsi interfuimus, et contra dominum episcopum Parisiensem Galonem multis querimoniis Ecclesiam beati Dionysii agitantem in conspectu domini papae viriliter stando aperta ratione et canonico judicio satisfecimus [Col. 1267D] Satisfecimus. Alpibus hieme asperrima superatis, advenit Paschalis anno 1106, paulo ante Natale Domini, quod ibidem, ut fert Chronicon Uspergense, celebravit. Hinc Lugdunum contendit, ubi IV Kalend. Februarii anni sequentis, novam dedicavit Athanacensis monasterii basilicam (Gall. Chr. nov. IV, col. 236) . In villa S. Hippolyti versabatur VI Idus Februarii (Bibl. Cluniac., p. 537) . Belnae in Burgundia diploma edidit in gratiam mox dicti Athanacensis monasterii, datum apud Belnam, II Idus Februarii, indict. XV, Incarnat. anno 1106, pontificatus autem domni Paschalis II papae VIII (Gall. Christ. nov., IV, Inst., col. 13) ; ubi more [Col. 1268C] Gallico Incarnationis annus notatur. Divionem Belna divertit pontifex, ibique XIV Kalend. Martii dedicavit ecclesiam S. Benigni (PÉRARD. pag. 210) . Hinc Bezuam profectus, sermonem habuit ad fratres hujus monasterii, cujus altare majus XII Kalendas Martii consecravit (Spicileg. in-4 o t. I, p. 638) . Tribus eo loco diebus exactis, Lingonas adiit, exspectantibus illic adventum ejus Galdrico episcopo Laudunensi electo, atque Laudunensis Ecclesiae legatis. Occurrit illi etiam ibidem Altolinus S. Clementis Metensis abbas cujus monasterium sub suum patrocinium admisit, datis litteris VI Kalend. Martii apud Lingonas; qua ex urbe iter direxit Antissiodorum, ut discimus ex diplomate dato ibidem anno 1107, indict. XV, absque designatione mensis. [Col. 1268D] (MABILL. Annal. t. V, page 500) . Antissiodoro itaque profectus est ad cellam Charitatis, ubi Sugerius eum regis nomine convenit. . Cumque Turornis apud Sanctum Martinum, ut mos est Romanus, Frigium [Col. 1268D] Frigium. Regnum etiam a scriptoribus appellatum praecipuum capitis summi pontificis ornamentum, quod nunc triplici corona insigne est, tunc vero unica cingebatur. Quis autem unicam primus usurparit pontifex, quis duplicem, quis demum triplicem, historici certant, et adhuc sub judice lis est. Certe Bonifacium VIII, quem secundam primae coronam adjecisse plerique scriptores perhibent, unica decoratum exhibent sex ipsi statuae vel adhuc viventi, vel Paulo ante defuncto erectae, teste Marengono in Chronol. Summorum pontificum. ferens, Laetare, Jerusalem [Col. 1268D] Laetare, Jerusalem. Dominica IV Quadragesimae quae in diem Martii 22 hoc anno incidebat. celebrasset, ad venerabilem beati Dionysii locum, tanquam ad propriam B. Petri sedem, benevolus et devotus devenit. Qui gloriose et satis episcopaliter receptus, hoc unum memorabile, et Romanis insolitum, et posteris reliquit exemplum, quod nec aurum, nec argentum, nec pretiosas monasterii margaritas, quod multum timebatur, non tantum non affectabat, sed nec respicere dignabatur. Sanctorum pignoribus [Col. 1268C] humillime prostratus, lacrymas compunctionis offerebat, holocaustum seipsum Domino et [Col. 1269A] sanctis ejus toto animo inferebat, et ut de vestimentis episcopalibus beati Dionysii sanguine madefactis ad patrocinandum aliqua ei daretur portiuncula suppliciter exoravit: « Ne displiceat, inquiens, si de vestimentis ejus nobis vel parum reddideritis, qui eum vobis apostolatu Galliae insignitum absque murmure [Col. 1269D] Murmure sic codd. omnes. In edit. munere. destinavimus. Occurrit itaque ei ibidem rex Philippus et dominus Ludovicus filius ejus gratanter et votive ( an. 1107), amore Dei majestatem regiam pedibus ejus incurvantes, quemadmodum consueverunt ad sepulcrum piscatoris Petri reges submisso diademate inclinari. Quos dominus papa manu erigens, tanquam devotissimos apostolorum filios ante se redire fecit Cum quibus de statu Ecclesiae ut sapiens sapienter agens familiariter [Col. 1269B] contulit, eosque blande demulcens beato Petro sibique ejus vicario supplicat opem ferre, Ecclesiam manu tenere, et sicut antecessorum regum Francorum Caroli Magni et aliorum mos inolevit, tyrannis et Ecclesiae hostibus, et potissimum Henrico imperatori audacter resistere. Qui amicitiae, auxilii, et consilii dextras dederunt, regnum exposuerunt [Col. 1269D] Exposuerunt et . . . Hinc patet Philippum ecclesiasticae communioni jam restitutum fuisse, eumque dispensationem, quam super matrimonio ejus deprecati fuerint Ivo Carnotensis aliique praesules, a summo pontifice tandem obtinuisse. , et qui cum eo Catalaunum imperatoris legatis occurrere festinent archiepiscopos, et episcopos, et abbatem Sancti Dionysii Adam, cum quo et nos fuimus, conjunxerunt. Ubi cum dominus papa aliquantisper demoraretur, ex condicto imperatoris Henrici legati non humiles, sed rigidi et contumaces, cum apud Sanctum Memmium [Col. 1269D] Memmium. Codex Reg. Meminium. hospitia [Col. 1269C] suscepissent, relicto inibi cancellario Alberto, cujus oris et cordis unanimitate ipse imperator agebat, caeteri ad curiam multo agmine, multo fastu, summe phalerati devenerunt. Hi siquidem erant archiepiscopus Treverensis, episcopus Alvertatensis, episcopus Monasteriensis comites quamplures, et cui gladius ubique praeferebatur dux Wolfo, vir corpulentus, et tota superficie longi et lati admirabilis et clamosus, qui tumultuantes magis ad terrendum quam ad ratiocinandum missi viderentur. Singulariter et solus Trevirensis [Col. 1269D] Trevirensis archiepiscopus. Bruno in Gallia, ut Sugerius innuit, educatus atque anno 1101 vergente, Trevirensis archiepiscopus ab imperatore Henrico IV renuntiatus, morum elegantia huic principi, ejusque filio ac successori aeque acceptus fuit. archiepiscopus, vir elegans et jocundus, eloquentiae et sapientiae copiosus, Gallicano cothurno exercitatus, facete peroravit, domino papae et curiae [Col. 1269D] salutem et servitium ex parte domini imperatoris [Col. 1270A] deferens, salvo jure regni. Et prosequens de mandatis: Talis est, inquit, domini nostri imperatoris pro qua mittimur causa. Temporibus antecessorum nostrorum sanctorum et apostolicorum virorum magni Gregorii et aliorum, hoc ad jus imperii pertinere dignoscitur, ut in omni electione hic ordo servetur, antequam electio in palam proferatur ad aures domini imperatoris perferre, et si personam deceat assensum ab eo ante factam electionem assumere, deinde in conventu secundum canones petitione populi, electione cleri, assensu honoratoris proferre, consecratum libere nec simoniace ad dominum imperatorem pro regalibus, ut annulo et virga investiatur redire, fidelitatem et hominium facere. Nec mirum etenim civitates et castella, marchias, thelonea, et quaeque [Col. 1270B] imperatoriae dignitatis nullo modo aliter, debere occupare. Si haec dominus papa sustineat, prospere et bona pace regnum et Ecclesiam ad honorem Dei inhaerere. Super his igitur dominus papa consulte oratoris episcopi Placentini voce respondit: Ecclesiam [Col. 1269D] Ecclesiam. Clerum hic pro universa Ecclesia, more sui temporis, usurpat orator, ludens in vocis aequivocatione; quam si paulo acutiores diluissent imperatoris legati, tota Placentini episcopi [Col. 1270D] ratiocinatio in fumos abiisset. pretioso Jesu Christi sanguine redemptam et liberam constitutam, nullo modo iterato ancillari oportere. Si Ecclesia eo inconsulto praelatum eligere non possit, cassata Christi morte ei serviliter subjacere, si virga et annulo investiatur, cum ad altaria ejusmodi pertineant contra Deum ipsum usurpare, si sacratas Dominico corpori et sanguini manus laici manibus gladio sanguinolentis obligando supponant, ordini suo et sacrae unctioni derogare. [Col. 1270C] Cumque haec et his similia cervicosi audissent legati, Theutonico impetu frendentes tumultuabant, et si tuto auderent, convicia eructuarent, injurias inferrent. Non hic, inquiunt, sed Romae gladiis determinabitur querela. Verum papa quamplures viros approbatos et peritos ad cancellarium misit, qui eum super his composite et placide convenirent, et audirentur et audirent, et ad pacem regni eum operam dare obnixe exorarent. Quibus recedentibus dominus papa Trecas venit ( an. 1107) diu submonitum universale consilium honorifice celebravit, et cum amore Francorum, quia multum servierant, et timore et odio Teutonicorum ad Sancti Petri sedem prospere remeavit [Col. 1270D] Remeavit. Gallicanum iter, quod supra describere coepimus. E cella Charitatis egressus Pascalis sic prosecutus est. Nonis Aprilis eum in Majori Monasterio prope Turonos adhuc agentem exhibent litterae eo loci ab ipso datae pro Blesensi S. Launomari coenobio (MAB. ibid) . Ex urbe Turonica Vindocinium processit, ubi, teste Goffrido, loci abbate, dies XI subsistit (GOFFR. Vindoc. l. II, ep. 18) ; quibus exactis ad S. Dionysii monasterium profectus est, ibique ad finem usque Aprilis, ac forte paulo diutius commoratus est. Nam datis illic pridie Kal. Maii litteris, bona monasterii S. Martini a Campis confirmavit (Hist. S. Mart. a Camp., p. 154) . Hospitabatur vero Latiniaci V Nonas Maii, quo die Crispeiacensis asceterii possessiones, dato ibidem diplomate, asseruit (MABILL. ibid., pag. 501) . Inde Catalaunum provectus. infecto [Col. 1271D] cujus causa in hanc urbem venerat negotio, Trecas ad concilium quod ibi indicaverat, se contulit. Datas in hac urbe a pontifice IX Kal. Junii pro Elnonensi monasterio litteras laudat Mabillonius, nec ante penultimam Maii diem inde recessisse Paschalem arbitratur. Verum hac in parte fallitur vir doctissimus. Exstat enim Paschalis diploma datum apud Luperciacam ( Lency-le-Bourg en Nivernais), per manum Joannis S. Romam. Ecclesiae card. ac bibl., II Kal. Junii, indict. V, incarn Dom. an. 1107 (Nov. G. H. Christ., tom. IV, Inst., col. 85, 86) . Silviniaci V et IX Idus Junii versatum fuisse pontificem rectius idem asserit Mab. Apud Celsinarias erat Paschalis in vigilia apostolorum Petri et Pauli; apud Valentiam vero mense Julio (Ibid.) Denique Aquaebellae ( Aiguebelle ) in Sabaudia pridie Nonas Augusti diversabatur, unde Parmam III Nonas Novembris pervenerat. . Imperator vero secundo [Col. 1270D] fere recessionis ejus anno, collecto mirabili [Col. 1271A] triginta millia [Col. 1271D] Millia. Codd. omnes habent millium. In edit. millia. militum hoste, nullas nisi sanguine fuso gaudet habere vias. Romam tendit, inire callens pacem simulat, querelam investiturarum deponit, multa et haec et alia bona pollicetur, et, ut urbem ingrediatur, quia aliter non poterat, blanditur, nec fallere summum pontificem et totam Ecclesiam, imo ipsum Regem regum veretur. Unde quia audiebant tantam et tam perniciosam Ecclesiae Dei sopitam quaestionem, aequo aut plus aequo Romani quirites [Col. 1272D] Quirites. Cod. Reg. 6265, equites. tripudiant, clerus supreme exsultat, et quomodo eum honorificentius et elegantissime recipiant exhilarati decertant ( an. 1111). Cumque dominus papa episcoporum et cardinalium togata cum apertis [Col. 1272D] Opertis. Sic codd. omnes. In edit. apertis. albis operturis equis constipatus turma subsequente populo Romano, occurrere [Col. 1271B] acceleraret, praemissis, qui tactis sacrosantis evangeliis ab eodem imperatore juramentum pacis, investiturarum depositionem susciperent, in eo qui dicitur Monsgaudii loco, ubi primum adventantibus limina apostolorum beatorum visa occurrunt, idipsum iteratur. In porticu vero mirabili, et universali Romanorum spectaculo manu propria imperatoris et optimatum triplicatur juramentum, exinde infinite nobilius quam si Africana victoria potito, arcus triumphalis arrideret, cum hymnis et laudum multiplici triumpho domini papae manu sacratissima diademate coronatur more Augustorum, ad sacratissimum apostolorum altare praecinentium clericorum odis et Alemannorum cantantium [Col. 1271C] terribili clamore coelos penetrante, celeberrima et solemni devotione deducitur. Cum igitur dominus papa missas gratiarum agens, corpus et sanguinem Jesu Christi confecisset, partitam eucharistiam in amoris impartibilis confoederatione et pacti conservatione obsidem [Col. 1272D] Obsidem. Ita codd. omnes. In editis, ob fidem. mirabilem Ecclesiae devovens suscipiendo imperator communicavit. Nec dum dominus papa post missam episcopalia deposuerat indumenta [Col. 1272D] Indumenta. Ita codd. omn. In id., vestimenta. , cum inopinata nequitia ficta litis occasione furor Theutonicus frendens debacchatur: exertis gladiis velut pleni mania [Col. 1272D] Mania. Sic codd. omnes. In edit., insania. discurrentes Romanos tali in loco jure inermes aggrediuntur, clamant jurejurando ut clerus Romanus, omnes tam episcopi quam cardinales capiantur [Col. 1272A] aut trucidentur, et quod ulla non potest [Col. 1272D] Quod ulla non potest. Quod ultra nulla potest in trib. codd. attingere insania, in dominum papam manus impias injicere non verentur. Luctu inexplicabili, et dolore praecordiali tam nobilitas Romana quam ipse populus luget fauctionem. Licet sero animadvertunt, alii ad arma currunt, alii sicut stupidi fugiunt, nec inopinato hostium bello, nisi cum trabes de porticu deponentes eorum ruinam suam facerent [Col. 1272D] Facerent. Codd. Reg. 5925, San-Dionys. et San-Germ. fecerint; Reg. 6225, fecerunt. In edit. facere. defensionem. evadere potuerunt. Praefatus autem imperator pessimae conscientiae et facinorosi [Col. 1272D] Facinorosi. Sic codd. Reg., San-Dion. cod. S. Germ. Factinorosi, sed mendose. In edit. facinoris. facti perterritus cruciatu, urbem quantocius exivit, praedam a Christiano Christianis inauditam, dominum videlicet papam, et cunctos quos potuit cardinales et episcopos adducens, civitate Castellana loco et natura et arte munitissimo se recepit. [Col. 1272B] Cardinales ipsos turpiter exuens, inhoneste tractavit, et quod dictu nefas est, ipsum etiam dominum papam tam pluviali quam mitra, cum quaecunque deferret [Col. 1272D] Deferret in 4 codd. In edit. defert. insignia apostolatus, non veritus in Christum Domini mittere manum, superbe spoliavit, multasque injurias inferens [Col. 1272D] Inferens ex quatuor codd. Deest in editis. , nec eum nec suos multo dedecore affligens dimisit, donec ad praefati pacti solutionem, et exinde facti privilegii redditionem coegit. Aliud etiam de manu domini papae ut deinceps investiret subreptitium privilegium extorsit, quod idem dominus papa in magno concilio trecentorum et eo amplius episcoporum judicio Ecclesiae nobis audientibus conquassavit, et perenni anathemate [Col. 1272D] In irritum, ex codd. Reg et S. Germani. In edit. deest in. irritum reduxit. Verum [Col. 1272C] si quaerit quis quare dominus ita tepide fecerit, noverit, quia Ecclesia, percusso pastore et collateralibus, languebat, et pene eam, tyrannus ancillans, quia non erat qui resisteret, tanquam propriam occupabat ( an. 1112). Cui [Col. 1272D] Cui. Cod. reg. 5925, etenim. certum facto dedit experimentum, quod [ leg. quoniam] cum fratres Ecclesiae columnas ad tuitionem et Ecclesiae reparationem quomodocunque solvi fecisset, pacemque Ecclesiae qualemcunque reformasset, ad eremum solitudinis confugit, moramque ibidem perpetuam fecisset, si universalis Ecclesiae et Romanorum violentia coactum non reduxisset. Verum Dominus Jesus Christus redemptor et defensor Ecclesiae suae, nec eam diutius conculcari, nec imperatorem impune [Col. 1273A] ferre sustinuit. Qui etenim nec tenti nec fide obligati fuerant, causam Ecclesiae fluctuantis suscipientes Domini designati Ludovici suffragio et consilio in Gallicana celebri concilio collecta Ecclesia imperatorem tyrannum anathemate innodantes mucrone beati Petri perfoderunt [Col. 1273D] In Viennensi nempe concilio, die 16 Septembris anni 1112 celebrato. . Deinde regno Teutonico applicantes optimates, et partem regni maximam adversus eum commoverunt fautores ejus, et Bucardum Rufum Monasteriensem episcopum deposuerunt, nec ab infestatione aut haeredatione usque in condignam pessimae vitae et tyrannici principatus defavillationem supersederunt [Col. 1273D] Supersederunt in duob. Reg. et S. Germ. codd. In editis desuper sederunt. . Cujus malo merito transplantatum est, Deo ulciscente, imperium: cum eo exterminato dux Saxoniae Lotharius successit, vir bellicosus, reipublicae defensor invictus. [Col. 1273B] Qui cum recalcitrantem Italiam, Campaniam, Apuliam usque ad mare Adriaticum, praesente Siculo rege [Col. 1273D] Rege. Sic in edit. In quatuor codd., comite. Rogerio, eo quod se regem creasset, depopulando, domino Innocentio papa [Col. 1273D] Papae. Ita codd. omnes. In ed., papa. comitatus perdomuisset, cum nobilissimo triumpho repatrians victor sepulturae succubuit. Haec et alia hujuscemodi eorum scriptores depingant; nos quia proposuimus, gestis Francorum stylum replicemus.
Praefatus itaque comes Vuido de Rupeforti, quoniam [Col. 1273D] Quoniam. Ita codd. omnes per abbrev. Male in edit. quem. aemulorum machinatione matrimonium, quod contrahebatur inter dominum designatum et filiam suam consanguinitate impetitum, divortio solutum in praesentia domini papae fuerat [Col. 1273D] Nempe in concilio Trecensi. : rancore [Col. 1273C] animi concepto scintillam tenuem commotos pavit in ignes. Nec minus dominus designatus in eum zelabatur, cum subito Garlandenses se intermiscentes amicitiam solvunt, foedus defoederant, inimicitias exaggerant. Nactus itaque occasionem bellandi designatus dominus, eo quod Hugo de Pompona miles strenuus, castellanus de Gornaco castro super fluvium Matronae sito, mercatorum in regia strata equos ex insperato [Col. 1273D] Codd. S. Germ. equos insperatos mendose. rapuit, et Gornacum adduxit. Ejus contumelia praesumptionis pene extra se positus Ludovicus exercitum colligit [Col. 1274D] Hanc expeditionem perperam retrahit Daniel in annum 1100, cum sit Trecensi concilio, circa festum Ascensionis anni 1107 celebrato posterior. , castrum subita obsidione, ut victuali carerent opulentia, velocissime cingit. Haeret castello insula grata amoenitate pabulorum, equis et pecoribus opima, quae se aliquantisper latam, sed plus longam producens, [Col. 1273D] maximam oppidanis confert utilitatem; et [Col. 1274D] Et codd. Reg. 6265 et San-Dion., cod. S. Germ. Et cum spatiantibus. In editis, cum se. spatiantibus decurrentium aquarum clarificam exhilarationem, et modo florentium, modo virentium graminum obtutibus et formis exhilaratam offert clarificationem, amnis etiam circumclusione existentibus securitatem. Hanc igitur dominus Ludovicus [Col. 1274A] classem praeparans, aggredi maturat, quosdam militum et multos peditum, ut expeditius ineant, et si cadere contingat, citius resiliant, denudat. Alios vero natando, alios licet periculose aquarum profundo, utcunque equitando ipsemet flumen ingrediens, audaciter insulam occupare imperat. Oppidani fortiter resistunt, et ripa ardua altiores, fluctibus et classe inferiores, saxis, lanceis, sed et sudibus dure repellunt. Verum repulsi animi motu, animositate resumpta, repellentes repellere insistunt, balistarios et sagittarios jacere compellunt, manualiter prout attingere possunt confligunt, loricati et galeati de classe piratarum more audacissime committunt, repellentes repellunt, et ut consuevit virtus dedecoris impatiens, occupatam armis insulam [Col. 1274B] recipiunt, eosque se in castro coercitos recipere compellunt. Quos cum aliquantisper arcto obsessos, ad deditionem cogere non valeret, impatiens morarum, quadam die animositate rapitur, exercitum cogit, castrum munitissimum vallo arcto et rigido superius glande [Col. 1274D] Glande, pars castri superior. , inferius torrentis profunditate pene inexpugnabili aggreditur, per torrentem usque ad balteum fossatum conscendens, ad glandem contendit, pugnare pugnando imperat, gravissime, sed amarissime cum hoste decertat. Viri econtra defensores audaciam vitae praeferentis ocius defensioni insistunt, nec etiam domino parcunt, arma movent, hostem rejiciunt superiorem, imo torrentis inferiorem praecipitando restituunt. Sic ea [Col. 1274C] via [Col. 1274D] Ea vice in 4 codd. in edit. via. illi gloriam, isti repulsam, licet inviti, sustinuerunt. Parantur deinceps castri eversioni bellica instrumenta, erigitur tristegas tres pugnantibus porrigens supereminens machina, quae castro superlativa [Col. 1274D] Superlativa. Sic legendum ex 3 codd. propugnatorii primi sagittariis et balistariis, ire aut per castellum apparere prohiberet. Unde, quia incessanter die ac nocte his coarctati defensionibus suis assistere non valebant, terratis caveis defendentes seipsos provide defensabant, suorumque ictibus sagittariorum insidiantes primi propugnaculi superiores mortis periculo anticipabant. Haerebat machinae eminenti pons ligneus, qui se excelsius porrigens, cum paulisper demitteretur super glandem, facilem descendentibus pararet ingressum. Quod contra viri, super his callentes, lignea [Col. 1274D] podia ex opposito separatim praeferebant, et ut pons et qui per pontem ingrederentur, utrique [Col. 1274D] Cod. S. Germ., utrimque. corruentes in subterraneas foveas acutis sudibus armatas, ne animadverterentur ficte paleis opertas, vitae periculum et mortis multam sustinerent. Interea praefatus Guido, ut callens vir et strenuus, [Col. 1275A] parentes et amicos exagitat, dominos supplicando sollicitat, obsessis suffragia accelerat. Agens igitur cum comite Palatino Theobaldo elegantissimae juventutis, et militantis disciplinae industria exercitato viro, quatenus die certa (deficiebant enim obsessis victualia), praesidia ferret, castrum exobsessum manu forti deliberaret: ipse interim rapinis, incendio, ut obsidionem removeret, insudabat. Designata igitur die qua praedictus comes Theobaldus et praesidia ferret et obsidionem manu militari removeret, dominus designatus non eminus, sed cominus quem potuit collegit exercitum, et regiae memor excellentiae mactae virtutis, relictis tentoriis et eorum defensoribus, laetabundus occurrit, et praemisso qui eos venire, aut eos velle dimicare renuntiet, [Col. 1275B] ipse barones asciscit, acies ordinat, militarem et pedestrem, sagittarios et lancearios suo loco sequestrat. Ut ergo se conspicantur classica intonant, equitum et equorum animositas incitatur, citissime committitur. Verum Franci marte continuo exercitati Brienses longa pace solutos aggressi caedunt, lanceis et gladiis praecipitant, victoriae insistunt, nec eos impugnare viriliter tam militari quam pedestri manu desistunt, donec terga vertentes fugae praesidium arripuerunt [Col. 1275D] Cod. S. Germ., arripuerint. . Ipse vero comes malens primus quam extremus in fuga, ne caperetur, reperiri, relicto exercitu repatriare contendit. Qua congressione quidam interfecti, multi vulnerati, plurimi [Col. 1275D] In omnibus codd. plures. capti, famosam ubique terrarum celeberrimam [Col. 1275C] fecere victoriam. Potitus itaque tanta et tam opportuna dominus Ludovicus victoria, tentoria repetit, oppidanos vana spe frustratos ejicit, castellum sibi retinens Garlandensibus committit.
Sicut ergo nobiles ignobiles, gloriosos inglorios [Col. 1275D] Cod. S. Germ., ingloriosos. reddens, pigritia desidiam comitata imo deprimit, sic nobiles nobiliores, gloriosos gloriosiores, virtus animi corporis exercitio agitata superis attollit; et quibus oblectata strenuitas perfruatur, praeclara facinora undecunque terrarum viris offerendo reponit. Assistunt equidem qui magnificis exorent [Col. 1275D] Exorent. Sic cod. San-Germ., in reliquis codd. exorrent. Edit., exhorrent. suppliciis [Col. 1275D] Id est, supplicationibus. Quo sensu vocem [Col. 1276D] supplicium usurpant Varro, Sallustius, Tacitus aliique optimi Latinitatis auctores. , multo etiam et sumptuoso servitio ad partes Bituricensium dominum Ludovicum transmeare, ea in parte qua confinia [Col. 1275D] Lemovicensium conterminant, ad castrum videlicet Sanctae Severae nobilissimum, et haereditaria militiae possessione famosum, pedite multo populosum, dominumque illius virum nobilem Hunbaldum [ al. Hunbaudum], aut ad exsequendum justitiam cogere, aut jure pro injuria castrum lege Salica amittere. Rogatus vero non cum hoste, sed domesticorum militari manu fines illos ingressus, cum ad castrum festinaret, praefatus castellanus multa militia comitatus [Col. 1276A] (erat enim generosi [Col. 1276D] Cod. Reg. 6265, genere. sanguinis, bene liberalis et providus) ei occurrit, rivumque quemdam repagulis et palis praeponens (nulla enim alia succedebat via) exercitui Francorum resistit. Cumque ibidem mediante rivo utrique haererent, dominus Ludovicus unum eorum audacius caeteris indignatus repagula exisse, equum calcaribus urget, et ut erat vir prae caeteris cordatus, insiliens in eum lancea percussum, nec eum solum, sed per eum [Col. 1276D] Per eum. Ita codd. omnes. In edit., praeter. alium uno ictu prosternit, et quod regem dedeceret in eodem rivo copiosum usque ad galeam balneum componit, successusque suos urgere non differens, quo ille arcto exierat, iste intravit, et pugili congressione hostes abigere non desistit. Quod Franci videntes, mirabiliter animati repagula rumpunt, rivum transiliunt, [Col. 1276B] hostesque multa caede persequentes ad castrum usque coactos repellunt. Fama volat, oppidanos totamque vicina percellit, quod dominus Ludovicus et sui ut fortissimi milites, donec funditus subverterit castrum, et nobiliores castri aut patibulo affigat, aut oculos eruat, recedere dedignetur. Ea propter consulte agitur, ut et dominus castri se dedere regiae majestati non differat, castrumque et terram ejus ditioni subjiciat. Rediens itaque dominus Ludovicus, praedam dominum castri fecit, et subito triumpho eo Stampis relicto Parisius felici successu remeavit.
Deinceps in diem proficiente filio, pater ejus rex [Col. 1276C] Philippus in diem deficiebat. Neque enim post superductam Andegavensem comitissam quidquam regia majestate dignum agebat, sed raptae conjugis raptus concupiscentia voluptati suae satisfacere operam dabat. Unde nec reipublicae providebat, nec proceri et elegantis corporis sanitati plus aequo remissus parcebat. Hoc unum supererat, quod timore et amore successoris filii regni status vigebat. Cumque fere sexagenarius esset, regem exuens apud Milidunum castrum super fluvium Sequanae praesente domino Ludovico extremum clausit diem ( an. 1108). Cujus nobilibus exsequiis interfuerunt viri venerabiles, Walo [ al. Galo] Parisiensis episcopus, Silvanectensis, Aurelianensis, et bonae memoriae Adam Beati Dionysii abbas, et viri religiosi quamplures. [Col. 1276D] Qui nobile regiae majestatis cadaver ad ecclesiam beatae Mariae perferentes, celebres ei exsequias pernoctaverunt. Sequente vero mane lecticam palliis seu quocunque funebri ornatu decenter ornatam, cervicibus majorum suorum servorum [Col. 1276D] Servorum. Sic in 4 cod. Deest in editis. imposuit filius, et filiali affectu, quemadmodum decebat, modo pedes, modo eques, cum quos habebat baronibus lecticam flendo adjutare studebat. Hic etiam mirabilem ostendens animi generositatem, cum toto [Col. 1277A] tempore vitae suae nec pro matris repudio, nec etiam pro superducta Andegavensi [Col. 1277C] Cod. Reg. 6265 addit comitissa. ipsum in aliquo offendere, aut regni ejus dominationem defraudando in aliquo, sicut alii consueverunt juvenes, curaverit perturbare. Cum autem ad nobile monasterium Beati Benedicti super Ligerim fluvium multo comitatu deportassent, quoniam ibidem se devoverat, dicebant siquidem qui ab eo audierant, quod a sepultura patrum suorum regum, quae in ecclesia Beati Dionysii quasi jure naturali habetur, se absentari desideraverat, eo quod minus bene erga Ecclesiam se habuerat, et quia inter tot nobiles reges non magni duceretur ejus sepultura [Col. 1277C] Paulo diversam praelatae ad sui corporis sepulturam ecclesiae Floriacensis rationem Philippus, si credimus Orderico Vitali (lib. II, p. 325) proceribus amicisque reddebat. «Francorum regum, inquiebat, [Col. 1277D] hoc teste chronographo, sepulturam apud S. Dionysium esse scio: sed quia me nimium esse peccatorem sentio, secus tanti martyris corpus sepeliri non audeo. Admodum vereor ne, peccatis meis exigentibus, tradar diabolo, et mihi contingat sicut Scriptura refert olim contigisse Martello Carolo. S. Benedictum diligo, pium Patrem monachorum suppliciter exposco, et in ecclesia ejus super Ligerim tumulari desidero. Ipse enim clemens est et benignus, omnesque suscipit peccatores propitius, qui emendatiorem vitam appetunt, et secundum disciplinam Regulae ipsius Deo conciliari satagunt.» Porro haec ultima perioche observatu digna, quippe quae alludere videatur ad consilium Regulam Benedictinam profitendi, quod olim Philippo suggesserat S. Hugo Cluniacensis abbas, uti discimus ex quadam ipsius Hugonis ad hunc regem epistola, quae suo loco edita est. : in eodem monasterio ante altare positum, prout decentius potuerunt, hymnis et prece animam Domino commendantes, [Col. 1277B] corpus solemnibus saxis exceperunt [Col. 1277D] Al., corpus honorifice sepelierunt. .
Praefatus autem Ludovicus, quoniam in adolescentia Ecclesiae amicitiam liberali defensione promeruerat, pauperum et orphanorum causam sustentaverat tyrannos potenti virtute perdomuerat, Deo annuente ad regni fastigia, sicut bonorum voto asciscitur, sic malorum et impiorum votiva machinatione, si fieri posset, excluderetur. Consulte ergo agitur, et potissimum dictante venerabili et sapientissimo viro Ivone Carnotensi episcopo, ut ad refellendam impiorum machinationem citissime Aurelianis conveniadt, ejusque exaltationi operam dare mature festinent. Senonensis igitur archiepiscopus Daimbertus invitatus cum comprovincialibus [Col. 1278C] In 2 codd. Reg. et S. Germ., provincialibus. , videlicet Galone [Col. 1277C] Parisiensi episcopo, Manasse Meldensi, Joanne Aurelianensi, Ivone Carnotensi, Hugone Nivernensi, Humbaldo [ al. Humbaudo] Autissiodorensi, accessit. Qui in die Inventionis sancti protomartyris Stephani sacratissimae unctionis liquore delibutum, missas gratiarum agens, abjectoque saecularis militiae gladio, ecclesiastico ad vindictam malefactorum accingens, diademate regni gratanter coronavit, nec non et sceptrum et virgam [Col. 1278C] Virgam a sceptro distinguendam esse demonstrant nummi tertiae stirpis regum nostrorum, utrumque praeferentes. At eam cum manu regia quam vocant, perperam confundunt nonnulli recentiores. [Col. 1278D] Haec enim quae simplici virgae successit, in nummis Ludovici X primum apparet. , et per haec Ecclesiarum et pauperum defensionem, et quaecunque regni insignia [Col. 1278A] approbante clero et populo devotissime contradidit. Nec dum post celebrationem divinorum festivas deposuerat exuvias, eum subito mali nuntii bajulato res a Remensi Ecclesia assistunt, litteras contradictorias deferentes, et auctoritate apostolica, si tempestive venissent, ne regia fieret unctio interminantes. Dicebant siquidem primae regis coronae primitias ad jus Ecclesiae Remensis spectare, et a primo Francorum rege, quem baptizavit beatus Remigius, Clodoveo, hanc praerogativam illibatam et inconvulsam obtinere; si quis eam temerario ausu violare tentaverit, anathemati perpetuo subjacere. Ea siquidem occasione archiepiscopo suo venerabili et emerito viro Viridi Rodulfo, qui domini regis, eo quod absque ejus assensu electus et inthronizatus [Col. 1278B] fuerat sede Remensi, gravissimas et periculosas incurrerat inimicitias, pacem impetrare, aut regem non coronari sperabant. Qui, quia intempestive venerunt, ibi muti ad propria loquaces redierunt: aut si quid dixerunt [Col. 1278D] Cod. R. 5925 quidquid tamen dixerunt. Cod. S. Germ., S. Dion. ac Reg. 6265 dixerint. , nihil tamen utile retulerunt [Col. 1278D] Anno Domini 1106, Manasse Remorum archiepiscopo vita functo, duas in partes scissi fuerant quibus in eligendo ipsius successore suffragiijus competebat, electo ab aliis Rodulfo, cognomento Viridi, Ecclesiae Remensis praeposito ac thesaurario, ab aliis, regis voto faventibus, Gervasio Regitestensis comitis filio ejusdemque Ecclesiae archidiacono. Cum vero prior a Paschali papa confirmatus, non exspectato regis consensu, sedem occupasset, ab ipso ceu rebelli ac obrepto, inungi coronarique renuit Ludovicus. Atque haec forte causa praecipua fuit, cur Aurelianis a Senonensi archiepiscopo tam praeprospere fuerit consecratus. Rudolfus autem postea regis in gratiam rediit, atque in sede ab ipso constabilitus fuit. .
( Anno 1108.) Ludovicus igitur Dei gratia rex Francorum, quoniam in adolescentia idipsum consueverat, dissuescere non potuit, videlicet Ecclesias tueri, pauperes et egenos protegere, paci et regni defensioni insistere. Praefatus itaque Guido Rubeus, filiusque ejus Hugo Creciacensis juvenis idoneus, armis strenuus, tam rapinis quam incendiis aptus, totiusque regni turbator celerrimus, rancore animi [Col. 1278C] cumulato pro amissi castri Gornaci erubescentia, a regiae excellentiae derogatione non cessabant. Eapropter nec etiam fratri comiti Corbolinensi Odoni, quia ei nullam contra regem tulerat opem, parcere elegit; sed ejus insidians simplicitati, cum quadam die venatum iri penes se secure decrevisset, quid rei, quid spei, corrupta invidia consanguinitas pariat insipiens, animadvertit. Raptus equidem ab eodem fratre Hugone in castro qui dicitur Firmitas-Balduini, compedibus et catenis impeditur: nec si [Col. 1279A] facultas suppeteret, nisi cum regem impeteret bello, expediretur. Qua inusitata insania oppidani Corboilenses multi, (oppugnabat enim castellum veterana militum multorum nobilitas), ad regiae majestatis publicum confugiunt asylum; genibus ejus provoluti lacrymabili singultu captum comitem, et captionis causam denuntiant, et ut eum potenter eripiat, multiplici prece sollicitant. Spe autem ereptionis eo spondente suscepta, iram mitigant, dolorem alleviant, et qua arte, quibus valeant viribus dominum recuperare decertant. Unde actum est ut quidam de Firmitate-Balduini [Col. 1279D] Quaenam sit illius Firmitatis Balduini sedes rorsus latere se fatetur Joan. de la Barre Corboilensis Historiae scriptor. Illam eamdem esse cum Firmitate Adhelaidis ( la Ferté-Alais ) satis probabiliter Valesius existimat. , quae nec haereditario jure, sed occasione cujusdam matrimonii de comitissa Adelaide [Col. 1279D] Adelaidem viduam uxorem Burchardi Corboilensis, cui pepererat Odonem, matrimonio sibi conjunxerat Guido Rubeus de Rupeforti, hujusce nominis primus, ex qua Guidonem II susceperat, Odonis proinde fratrem uterinum. , quam retento castro spretam repudiavit, ad eum spectabat; cum quibusdam Curboilensium [Col. 1279B] [ al. Corboilensium] conferentes jurejurando in castro, caute tamen, eos recipere firmaverunt. Quorum persuasione cum rex pauca curialium manu, ne publicaretur, accelerasset, sero cum adhuc [Col. 1279D] Adhuc, sic corrigend. ex quatuor Cod. In edit. Ad hanc. circa ignes confabularentur, qui praemissi fuerant, videlicet Ansellus de Garlanda dapifer [Col. 1279D] Tres fuere Garlandenses fratres Guillelmi de [Col. 1280D] Garlanda filii, Ansellus, Guillelmus et Stephanus, alter post alterum, Dapiferatus axiomate insigniti. , tanquam miles strenuus, porta qua determinatum erat pene cum quadraginta armatis receptus, viribus eam occupare contendit. Verum oppidani fremitum equorum, equitum murmur inopinatum admirantes, econtra prosiliunt, et quia via ostiis oppositis arctabatur, et ingressus ad nutum aut ire aut redire prohibebat, indigenae pro foribus audaciores expeditius eos caedebant. Qui et noctis tenebrarum [Col. 1280D] Tenebrarum. Sic in quatuor codd. In edit. tenebrati. opacitate, et loci coarctati infortunio, cum sustinere diutius non [Col. 1279C] valentes portam repetissent, Ansellus, ut erat animosus, retrocedens et caesus, quia portam hoste anticipatus non potuit, interceptus turrim castri ejusdem non ut dominus, sed ut [Col. 1280D] Ut deest in codd. omnibus. captivus, cum comite Corboilensi occupavit. Et pari dolore, dispari timore, cum alius mortem, alius exhaeredationem tantum timeret [Col. 1280D] In quat. codd. formidaret. , versus ille eis aptari poterat:
Ea tempestate ( an. 1109) ad partes Northmannorum contigit devenisse regem Anglorum Henricum, virum fortissimum, pace et bello clarum. Cujus admirabilem et pene per universum orbem declaratam excellentiam, ille etiam agrestis vates, Anglorum sempiterni eventus mirabilis spectator et relator [Col. 1281B] Merlinus [Col. 1281D] Ambrosius Merlinus, quem tradunt aetatis mediae scriptores Angli sub finem saeculi V floruisse, et cui multa ineptiarum plena tribuuntur vaticinia, apud Anglos atque etiam Gallos diu celebratus. , tam eleganter quam veraciter summo praeconio commendat, ac in ejus laude voce prophetica erumpens ex abrupto, ut vatum mos inolevit: Succedet, inquit, leo justitiae, ad cujus rugitum Gallicanae turres et insulani dracones tremebunt. In diebus ejus aurum ex lilio et urtica extorquebitur, et argentum ex ungulis mugientium manabit. Calamistrati varia vellera vestibunt, quia exterior habitus interiora signabit, pedes latrantium truncabuntur, pacem habebunt ferae, humanitas supplicium dolebit, findetur forma commercii, dimidium rotundum erit, peribit milvorum rapacitas, et dentes luporum hebetabuntur. Catuli leonis in aequoreos pisces transformabuntur, et aquila ejus super montes Aravium nidificabit. Quae rota tanti [Col. 1281D] In quat. codd., tota. et tam decrepiti vaticinii, [Col. 1281C] usque adeo et personae strenuitati et regni administrationi adaptatur, ut nec unum iota, nec unum verbum ab ejus convenientia dissentire valeat, cum ex hoc etiam quod in fine de catulis ejus dicitur, manifeste appareat filios ejus et filiam naufragatos, et a maritimis piscibus devoratos, et convertibiliter physice transformatos, illius vaticinium pro certo verificasse. Praefatus itaque rex Henricus Guillelmo fratri feliciter succedens, cum consilio peritorum et proborum virorum regnum Angliae lege [Col. 1281D] Lege. Sic corrigend. ex tribus codd. In edit. regno. In Regio 6265 legitur bonorum loco proborum. antiquorum regum gratanter disposuisset, ipsasque regni antiquas consuetudines ad captandam eorum benevolentiam jurejurando firmasset [Col. 1282D] Firmasset. Cod. San-Germ. In edit. firmaret. , applicuit ad portum ducatus Northmannici, fretusque domini regis [Col. 1281D] Francorum auxilio terram componit, leges recolit, pacem coactis imponit, nihil minus quam eruitionem oculorum, et celsitudinem furcarum, si rapiant, promittens. His igitur et hujusmodi promissionibus, et crebris promissionum redditionibus percussis, quia pollicitis dives quilibet esse potest, silet terra in conspectu ejus, pacem servant inviti, feroci Danorum propagatione pacis expertes Northmanni, et in hoc ipso vatis agrestis oracula verificantes. [Col. 1282A] Perit enim milvorum rapacitas, et dentes luporum hebetantur [Col. 1282D] Hebetantes. Sic Codd. omnes. In edit. hebetabuntur. , cum nec nobiles nec innobiles depraedari aut rapere quacunque audacia praesumunt. Quod autem dicit: Ad rugitum leonis justitiae Gallicanae turres et insulani dracones tremebunt, huc accedit, quod fere omnes turres et quaecunque fortissima castra Northmanniae, quae pars est Galliae aut eversum iri fecit, aut suos intrudens, et de proprio aerario procurans, aut si dirutae essent, propriae voluntati subjugavit. Insulani dracones tremuerunt, cum quicunque Angliae proceres, nec etiam mutire tota ejus administratione praesumpserunt. In diebus ejus aurum ex lilio, quod est ex religiosis boni odoris, et ex urtica, quod est ex saecularibus pungentibus, ab eo extorquebatur, hoc intendens, ut sicut [Col. 1282B] omnibus proficiebat, ab omnibus ei serviretur. Tutius est enim unum ut omnes defendat ab omnibus habere, quam non habendo per unum omnes deperire. Argentum ex ungulis mugientium manabat, cum ruris [Col. 1282D] Ruris Sic codd omnes. In edit., turris. securitas horreorum plenitudinem, horreorum plenitudo argenti copiam, plenis scriniis ministrabat. Qua occasione et castrum Gisortium tam blanditiis quam minis a Pagano de Gisortio eum extorquere contigit, castrum munitissimum, situ loci compendiosum, quod ad utrumque terminum Francorum et Northmannorum fluvio gratae piscium fecunditatis, qui dicitur Etta, interfluente, antiquo fune geometricali Francorum et Danorum concorditer metito collimitat, ad irruendum in Franciam gratum Northmannis praebens accessum, Francis prohibens. [Col. 1282C] Quod si facultas habendi suppeteret, nec minus rex Francorum rege Anglorum ipsa loci et immunitatis opportunitate jure regni appetere debuisset. Hujus itaque repetitio castri inter utrumque regem subitum odii fomitem ministravit. Unde rex Francorum cum ad eum pro redditione aut pro castri subversione misisset, nec profecisset, notam rupti foederis opponens diem agendi statuit, locum assignat. Accumulantur interim, ut in talibus fieri solet, aemulorum maledictis excitata odia regum, nec dum licet pacantur, quomodo ad colloquium superbe et exose sibi occurrant, vires militares exaggerant. Collectis igitur magna ex parte Francorum regni proceribus, videlicet Roberto Flandrensi comite [Col. 1282D] cum quatuor ferme millibus militum, comite Theobaldo Palatino, comite Nivernense, duce Burgundionum, cum aliis quamplurimis; multis etiam archiepiscopis et episcopis, per terram Melluntensis comitis, quia adhaerebat regi Angliae, transeundo, depopulans, et incendiis exponens, talibus beneficiis futuro adulabatur colloquio. At ubi utrobique maximo collecto exercitu, ventum est ad locum vulgo nominatum Plancas Ninfeoli [Nympheoli, Neaufle ], ad castellum [Col. 1283A] loco infortunatum, cui perhibet accolarum antiquitas, aut vix aut nunquam convenientes pacificari [Col. 1283D] Quatuor codd. Laudati, pascisci. , super ripam intercurrentis et communem transitum prohibentis amnis consedit exercitus. Consulte vero nobiliores et sapientiores electi Franci, per pontem tremulum et singulis et pluribus subitum minantem praecipitium ipsa sui vetustate transeuntes, Anglico regi diriguntur. Quorum qui referendam susceperat actionis causam, peritus orator, insalutato [Col. 1283D] Insalutato. Sic quat. Forte salutato. Vix enim credibile est adeo incomptos fuisse mores illorum temporum, ut regem orator nulla praevia salutatione, ausus fuerit alloqui. rege, ore comitum sic peroravit: Cum gloriosa domini regis Francorum liberalitate ducatum Northmanniae tanquam proprium feodum ab ejusdem munifica dextra vestra recepisset industria, inter alia et praeter alia hoc specialiter jurejurando firmatum constat de Gisortio et Braio, ut quocunque contractu [Col. 1283B] uter vestrum obtinere posset, neuter haberet, cum infra quadraginta receptionis dies possessor pacti obnoxius ipsa castella funditus subverteret. Quod quia non fecistis, praecepit rex et ut adhuc faciatis, et non factum lege competenti emendetis. Dedecet enim regem transgredi legem, cum et rex et lex eamdem imperandi excipiant majestatem. Quod si quid horum vestrates aut dedixerint [Col. 1283D] Cod. S. Germ. dedicerint. Reg. et codd. et S. Dion. dedidicerint. , aut dicere dissimulando noluerint, pleno duorum aut trium testimonio baronum lege duelli parati sumus approbare. Nec dum his expletis ad regem Franciae redierant, cum Northmanni eos insequentes [Col. 1283D] In codd. omnibus consequentes. regi assistunt, quidquid causam laedere poterat inverecunde diffitentes, judiciario ordine querelam agitare postulantes, cum nihil aliud praecipue attenderent, quam quod infecto paratae [Col. 1283D] Quatuor codd., imparatae. [Col. 1283C] actionis negotio quacunque dilatione tantorum regni optimatum discretioni rei veritas non pateret. Remittuntur cum eis primis potiores, qui etiam per comitem Flandrensem Robertum, Hierosolymitanum palaestritam egregium, rem verificare audacter offerant, et lege duelli verborum exaggerationem refutando, cui justitia cedere debeat confligendo aperiant. Quod cum nec approbassent, nec convenienter reprobassent, rex Ludovicus, ut erat magnanimus, et animo et corpore procerus, citissime dirigit qui regi hoc disjungant aut castrum subvertere, aut de fractae fidei perfidia contra se personaliter defendere: Age, inquiens, ejus debet congressionis esse poena, cujus veri et victoriae debet esse et gloria. Arbitratus etiam de loco quidquid decentius potuit: Succedat [Col. 1283D] Codd. S. Germ. seccedat, id est secedat. , inquit, [Col. 1283D] eorum exercitus a ripa fluminis, dum transvadari possimus, ut tutior eis [Col. 1283D] In quatuor codd. ei. locus majorem offerat securitatem, vel si magis placet, nobiliores totius exercitus habeat singulariter concertandi [Col. 1284D] Concertandi, in quat. Codd. In edit. concertando. obsides, dummodo ad nos, remoto agmine nostro, transire concedat. [Col. 1284A] Neque enim aliter transvadari poterit. Quidam vero ridiculosa jactantia super praefatum tremulum pontem, cum statim corrueret, reges dimicare acclamabant. Quod rex Ludovicus tam levitate quam audacia appetebat. Rex vero Anglorum inquit: Non est mihi tibia tanti [Col. 1284D] Cod. S. Germ. Non est, inquit, mihi tabia tanti. , ut pro his et hujusmodi famosum et perutile mihi castrum supervacanee amittam. Et haec et alia invectiva refutans: Cum videro, inquit, dominum regem, ubi me defendere debeam non vitabo, cum quod offerebat loci impotentia abnegaret. Quo ridiculoso responso moti Franci, tanquam fortuna locorum bella gerat, currunt ad arma, similiter et Northmanni. Et dum utrique ad flumen accelerant, maximae stragis et calamitatis detrimentum sola accessus removit impossibilitas. Quia vero sermone [Col. 1284B] diem detinuerant, nocte instante illi Gisortium, nostri Calvum Montem remearunt. At ubi primo polo stellas aurora fugavit, Franci hesternae memores injuriae, militiae insuper fervore matutini, velocissimis equis viam praeripiendo prope Gisortium congredi, irruentes, miro fastu, mira concertant audacia, et quantum praestent multo marte exercitati longa pace solutis, cum Northmannos per portam fatigatos intrudunt, edocere laborant. His et hujusmodi primordiis initiata guerra, per biennium pene continuata, gravius regem Angliae laedebat, cum universam pene Northmanniae marchiam, sicut se ducatus extendit, multa militia, et sumptuosis stipendiis ad terrae defensionem circumcingebat. Rex vero Francorum antiquis et naturalibus castris et [Col. 1284C] municipiis, gratuita Flandrensium, Pontivorum, Vilcassinorum et aliorum collimitantium strenua impugnatione, terram incendiis, depopulatione agitare non desinebat. Cum autem Guillelmus regis Anglici filius regi Ludovico hominium suum fecisset, gratia peculiari et peculium [Col. 1284D] Cod. Reg. 5925, gratia peculiarii et peculii praefato castro et feodum ejus augmentavit. Cod. Reg. 6265, gratia peculiari et peculii, praefato castro foedum, etc.; Codd. S. Germ. et San-Dion. gratia peculari et peculii, etc. ejus praefato castro augmentavit; et hac eum occasione in pristinam gratiam reduxit. Quod antequam fieret, mirabilis [Col. 1284D] Duo codices Regii, mirabili. ejusdem contentionis occasione, et exsecrabilis hominum perditio mirabili punita est ultione.
Supersistitur promontorio ardui littoris magni fluminis Sequanae horridum et ignobile [Col. 1284D] Ignobile. Codd. Reg. in edit. innobile. castrum, quod dicitur Rupes Guidonis, in superficie sui [Col. 1284D] invisibile, rupe sublimi incaveatum, cui manus aemula artificis in devexo montis raro et misero ostio, maximae domus amplitudinem rupe caesa extendit, antrum, ut putatur, fatidicum, in quo Apollinis oracula sumantur, aut de quo dicit Lucanus:
Raritas fidei facit ut saepius mala pro bonis quam bona reddantur pro malis. Alterum divinum, alterum nec divinum, nec humanum: fit tamen. Qua nequitiae nota cum regis Ludovici Philippus frater de superdicta Andegavense, tam patris persuasione, cui nunquam restitit, quam blandis nobilissimae et [Col. 1287C] bene morigeratae novercae illecebris, honorem Montis Leberii [Col. 1287D] Honorem Montis Leherii, ducta in uxorem Elizabetha, Guidonis Truselli Castri ipsius domini filia, consecutus est anno 1104 Philippus, regis Philippi ac Bertradae filius, Ludovico fratre, patris hortatu, matrimonium hoc procurante. et Meduntensis castri in ipsis regni visceribus ab eodem obtinuisset, Philippus tantis ingratus beneficiis, recalcitrare nobilissimi generis fiducia praesumpsit. Erat enim Amalricus de Monteforti egregius miles, baro potentissimus, avunculus ejus, Fulco comes Andegavensis, postea rex Hierosolymitanus, frater ejus. Mater etiam his omnibus potentior, viragoque faceta, et eruditissima illius admirandi muliebris artificii, quo consueverunt audaces suis etiam lacessitos injuriis maritos suppeditare [Col. 1287D] Suppeditare, id est, sub pedes ponere, opprimere, [Col. 1288D] superare. : Andegavensem priorem maritum, licet toro omnino repudiatum, ita mollificaverat, ut eam tanquam dominam veneraretur, et scabello pedum ejus saepius residens, ac si praestigio fieret voluntati ejus [Col. 1287D] omnino obsequeretur. Hoc etiam unum et matrem et filios et totam efferebat progeniem, ut si de regis ruina quacunque occasione contingeret, alter fratrum succederet, et sic [Col. 1288D] Sic, in quatuor codd. Deest in edit. tota consanguinitatis linea ad solium regni, honoris et dominii participatione, [Col. 1288A] cervicem gratantissime erigeret. Cum igitur praefatus Philippus, crebro submonitus, auditionem et judicium curiae superbe refutasset, depraedationibus pauperum, contritione ecclesiarum, totius etiam pagi dissolutione rex lacessitus, illuc, licet invitus, properavit, ut cum saepius tam frater quam sui fortissima militum manu multa jactantia repulsam promisissent, seipsos etiam a castro timidi absentaverunt. Quo rex expedite irruens, loricatus per medium castri ad turrim festinans, obsidione cinxit; dumque machinas impugnatorias mangunnella et fundibalaria inchoat instrumenta, non statim, sed post multos dies, cum de vita desperarent, eos ad deditionem coegit. Interim vero mater et avunculus Amalricus de Monteforti, alterius honoris, [Col. 1288B] videlicet Montis Leherii, formidantes amissionem, eumdem honorem Hugonii Creciacensi filiam Amalrici matrimonio copulantes contulerunt. Hoc regi [Col. 1288D] Regi, in 2 codd. Reg. et S. Dion. In edit. et. unum peremptorium impedimentum opponere sperantes, ut [Col. 1288D] Ut. Sic leg. ex 4 codd. In edit. a. tam ipsius honoris Castris quam Guidonis de Rupeforti fratris sui, ipsius quoque Amalrici usque in Northmanniam potestate, sine interpolatione extensa, via impediretur; et praeter [Col. 1288D] Praeter, ita corrig. ex 4 codd. In edit. per. alias quas possent omni die inferre usque Parisium injurias, etiam Drocas ire ei nullo modo permitteretur, Cum enim Hugo inito matrimonio illuc velociter curreret, velocius eum rex subsecutus [Col. 1288D] Subsecutus. Sic in 4 codd. In ed. secutus. est, cum eadem hora, eodem momento, ut comperit [Col. 1288D] Comperit, legitur sine abbreviatione, in cod. Reg. 6265. In edit. competit. , Castras praefati honoris [Col. 1288C] oppidum audacissime acceleravit. Unde meliores terrae spe liberalitatis suae et approbatae mansuetudinis sibi alliciens, nota [Col. 1288D] Nota. Sic codd. omnes. In ed. vota. tyrannidis et crudelitatis formidine eripit. Cumque ibi per aliquot dies alternatim Hugo ut haberet, rex ut non haberet, concertantes demorarentur, quoniam alia fallacia aliam trudit, hac Hugo deluditur cautela; quoniam consulte assistit Milo de Braio filius Magni Milonis, qui jure haereditario honorem repetens, provolutus regis genibus [Col. 1288D] Provolutus regis pedibus, in quat. codd. In edit. provolutus genibus. flens et ejulans multis precibus pulsat regem, pulsat consiliarios, rogat suppliciter, ut regia munificentia honorem reddat, paternam haereditatem restituat, tanquam servum aut inquilinum deinceps habeat, pro voluntate utatur. Cujus lugubri postulationi rex condescendens, [Col. 1288D] accitis oppidanis, jam etiam Milonem dominum offerens, ita eos ab omni illata retro molestia pacatos exhilarat [Col. 1288D] In 4 cod. exhilaravit , ac si lunam et stellas eis coelitus demisisset. Nec mora, cum subito Hugonem exire praecipiunt, si non citissime exeat, citissimum exitium [Col. 1289A] promittunt, contra naturalem dominum nec fidem, nec sacramentum, sed potentiam aut impotentiam valere minantur. Quo stupefactus [Col. 1289D] Stupefactus. Sic codd. omnes. In edit. stupatus. Hugo fugam rapit, et se [Col. 1289D] Se in 4 codd. Deest. in edit. evasisse, non sua amisisse reputans pro momentaneo gaudio conjugii, longum repudii dedecus, nec sine magno incommodo equorum et supellectilis amissione asportavit, et quid cum hostibus contra dominum inire conferat, turpiter expulsus animadvertit.
Sicut bene fructificantis arboris gratissimus fructus aut stipitis transplantatione aut ramorum insertione odoriferum saporem restaurat, sic et iniquitatis et nequitiae exstirpanda propagatio de traduce multorum nequam, in uno conglutinata tanquam [Col. 1289B] anguis angui, inter anguillas stimulans, nativa amaritudine tanquam absinthio potat. Cujus instar Hugo Puteolensis, vir nequam, et propria et antecessorum tyrannide sola opulentus, cum successisset in honore Puteoli ( Le Puiset ) avunculo Guidoni (pater enim ejus mirae superbiae in primordio Hierosolymitanae viae arma assumpserat), omni malitia patrissare semen nequam non desistebat; sed quos pater flagellis, patre nequior scorpionibus caedebat. Intumescens quippe, quod impune pauperes ecclesias, monasteria crudelissime oppresserat, eo usque pedem movit, unde ceciderunt qui operantur iniquitatem, expulsi sunt, nec potuerunt stare. Cum ergo nec Regem omnium, nec regem [Col. 1289C] Francorum magni duceret, nobilissimam Carnotensem comitissam, cum filio Theobaldo pulcherrimo juvene et armis strenuo aggressus, terram eorum usque Carnotum depopulans, rapinis et incendiis exponebat. Nobilis vero comitissa cum filio aliquando, licet tarde et insufficienter, prout poterat, ulcisci nitebatur, nunquam tamen aut vix Puteolo a milliaribus octo seu decem appropinquabant. Tanta erat Hugonis audacia, tanta potestativae superbiae suppetebat facultas, ut eum pauci diligerent, multi servirent, cum multi ad defensionem, quamplures ipsi etiam ad destructionem anhelarent. Magis enim timebatur, cum amabatur. Cum autem comes praefatus Theobaldus, per se parum, per regem multum proficere in Hugonem perpenderet, cum nobilissima matre, quae [Col. 1289D] semper nobiliter regi servire consueverat, ad eum accelerat, ut opituletur multis precibus pulsat, [Col. 1290A] multo servitio ejus opem meruisse repraesentat. Hugonis quaedam, patris, avi et atavorum opprobria reportat. Memorare, inquiens, domine rex, sicut decet regiam majestatem, opprobrii et dedecoris, quod avus Hugonis patri tuo Philippo foedus perjurio intulit, cum eum multas illatas injurias ulcisci innitentem a Puteolo turpiter repulit, fastu nequissimae consanguinitatis, factiosae [Col. 1289D] Cod. S. Germ. Factione. conspirationis exercitum ejus usque Aurelianum fugavit, captum comitem Nivernensem, Lancelinum Baugenciacensem, milites pene centum, et quod hactenus inauditum erat, episcopos quosdam carcere suo dehonestavit. Addebat etiam improperando qua causa, qua origine in medio terrae sanctorum constructum ad tuitionem ejus a venerabili regina Constantia castrum non ab antiquo [Col. 1290B] fuerat, quomodo etiam post totum sibi, nihil regi reliquum praeter injurias fecerat. Modo, si placeret, quia Carnotensis, Blesensis et Dunensis exercitus copia, qua fretus resistere consueverat, non solum deficeret, sed et ei officeret, castri subversione et Hugonis exhaeredatione, et paternas et suas ulcisci posset facile injurias. Quod si nec bene suas, nec meritorum punire vellet injurias, Ecclesiarum oppressiones, pauperum depraedationes, viduarum et pupillorum impiissimas vexationes, quibus et terram sanctorum, et terrae accolas dilapidabat, aut suas faceret, aut removeret. Cum igitur talibus et pluribus pulsatus rex, his consulendis diem dedisset, Milidunum convenimus. Ubi multi archiepiscopi, episcopi, clerici et monachi [Col. 1290C] confluentes, quia eorum terras lupo rapacior devorabat, clamabant, pedibus ejus etiam nolentis accubabant, ut rapacissimum praedonem Hugonem compesceret, praebendas suas munificentia regum in Belsa, quae ferax est frumenti, servitoribus Dei constitutas, de fauce draconis eripiat, terras sacerdotum non minus sub saevitia Pharaonis solas emancipatas emancipare satagat, partem Dei, cujus ad vivificandum portat rex imaginem, vicarius ejus liberam restituat, suppliciter implorant. Quorum prece bono animo suscepta, nihil inconvenienter suscipiens, recedentibus praelatis Ecclesiae, archiepiscopo Senonensi, episcopo Aurelianensi, Carnotensi venerabili Ivone, qui tentus fuerat carcere, quem coactus fecerat pingi [Col. 1289D] Pingi, id est compingi. [Col. 1290D] in eodem castello multis diebus [Col. 1289D] Multis diebus. Ivonem illicitas Philippi regis et Bertradae nuptias voce et scriptis damnantem Hugo Puteacensis, vicecomes Carnotensis, ut regi velificaretur, animumque frangeret pontificis, inclinante anno 1092, captum, in castro suo Puteaco vel Puteolo incluserat, regiis satellibus interea Carnotensis Ecclesiae praedia diripientibus. Porro Ivonis constantiam, mansuetudinem ac prudentiam demirare. Cum accepisset in carcere clerum populumque Carnotensem deliberatione sua armorum [Col. 1290D] vi extorquenda cogitare, gravissimam scripsit ad eos epistolam, ut ab hoc ipsos consilio deterreret. «Nec enim, inquit, incendiis domorum, depraedationibus pauperum potestis Deum placare, sed vehementer exasperare: sine cujus bene placito neque vos, neque aliquis poterit me liberare. Nolo ergo ut adversum me implere faciatis aures Dei clamoribus pauperum, lamentis viduarum. Nec enim decens est, ut qui armis bellicis ad episcopatum non veni, armis bellicis recuperem, quod non est pastoris, sed invasoris. Si manus Domini tetigit me, et adhuc extrema est super me, permittite me solum ebibere miseriam meam, et sustinete iram Dei, donec justificet causam meam: et nolite tribulationem meam aliena cumulare miseria. Decretum [Col. 1291C] est enim mihi non solum includi, vel ecclesiastico honore privari, sed etiam magis mori, quam per me stragem hominum fieri. Moneo igitur vos per supereminentem (scientiae) Christi charitatem, ut neque hoc faciatis, neque fieri permittatis. Quod tamen si feceritis, certum est quia nihil providerit vobis, cum detentor meus multos habeat adjutores, et nihil habeat quod ei auferre possitis. Recordamini quod legitur, quia Petrus servabatur in carcere, [Col. 1291D] oratio autem sine intermissione fiebat ab Ecclesia ad Deum pro eo (Act. XII, 5) . Orationibus ergo et severitate ecclesiastica contenti estote; quam si transgressi fueritis, scio quia me ulterius episcopum habere non vultis. In eo enim quod semel recessistis, sicut exitus approbat, non bene mihi et vobis consuluistis. De caetero ergo contenti estote terminis, quos posuerunt patres vestri.» Haec ille ep. 20. Ivonem in vinculis jacentem per litteras consolatus est Guillelmus abbas Fiscanensis, cui gratias retulit piissimus antistes ep. 19. Liberationem tandem ejus procuravit Hoellus Cenomanensis episcopus, datis ad Urbanum II pontificem maximum litteris; quibus ille permotus, scripsit ad Rainoldum Remensem archiepiscopum et suffraganeos ejus, ut instarent pro ereptione Carnotensis episcopi. Quod si monitis vestris, ait (Concil. t. X, col. 463) , qui eum coepit, obtemperare contempserit, vos et ipsum excommunicationi subjicite, et [Col. 1292C] castellis in quibuscunque eum retinuerit et terrae ejus divinum officium interdicite: ne similia deinceps in viris hujus ordinis praesumantur.» Harum vigore litterarum, in libertatem assertus Ivo, adeo nihil de constantia remisit, ut omnibus consiliis, in quibus de Philippi et Bertradae actum est nuptiis, interfuerit, damnationemque illarum et suis ratiociniis promoverit et calculo firmarit. Verum enim vero meliorem tandem factum fuisse, rege continuo [Col. 1292D] ipsum infestante dispensationemque aliquam super matrimonio illius apud Paschalem II rogitasse, discimus ex ejus litteris. , consensu bonae memoriae abbatis Adae antecessoris nostri remisit [Col. 1291A] me in Tauriacum, cui praeeram in Belsa, villam Beati Dionysii utilem et [Col. 1292D] Annonae in quat. codd.; deest in edit. fertilem, sed nullo modo munitam: praecipiens ut, dum ipse eum adhuc ad causam super his vocaret, villae providerem, hominum suorum et nostrorum manu militari pro posse fulcitam, ne eam incendio dissolveret operam darem. Eam enim muniret, et sicut pater fecerat, castrum inde impugnaret. Quod cum nos, Deo auxiliante, militum et peditum copia bene aliquantisper temporis compleremus, consummato Hugonis per absentationem sui judicio, rex ad nos Tauriacum magno cum exercitu devenit, castrum abjudicatum ab illo Hugone repetiit [Col. 1292D] . . . repetiit . . . De hac expeditione multa Sugerius, libro De rebus in administratione sua gestis. . Nec mora, cum exire recusaret, rex maturat aggredi castrum, tam militarem quam pedestrem ei applicat exercitum, [Col. 1291B] balistam multiplicem, arcum, scutum, et gladium, et bellum, ut videres et valeres mirari vicissim sagittarum imbrem, galearum fulgurantium superius scintillare multis ictibus ignem, scutorum subitam et mirabilem confractionem et perforationem, et ut impulsi sunt per portam in castrum, ab intus super nostros [Col. 1292D] Nostras, in 3 codd. In edd. nostras. de propugnaculis et glande mirabilem et pene intolerabilem, etiam audacissimis dejici grandinem, trabium depositione, et sudium immissione incipere, non perficere repulsionem. Regales econtra fortissimo animi et corporis robore acerrime dimicantes, scutis confractis, ascellas, ostia, et quaeque lignea sibi praeponentes portae insistunt, carros etiam quos multa congerie siccorum lignorum adipis [Col. 1291C] et sanguinis cito fomento flammis accendendis onerari feceramus (erant enim excommunicati, et omnino diabolici), portae in manu forti opponunt, ut et ipsis carris incendium inexstinguibile propinent, et seipsos opposito lignorum aggere tueantur. Cumque alii accendere, alii exstinguere periculose concertant [Col. 1292D] Cod. Reg. 6265, concertarent. comes Theobaldus aliunde, ea [Col. 1292D] Ea, cod. Reg. et S. Dion. In cod, S. Germ. Scilicet parte. In edit. eam. [Col. 1292A] scilicet parte qua respicit Carnotum, magno et militari et pedestri exercitu castrum assiliens, invadere memor injuriarum festinat, et dum suos arduo [Col. 1292D] Cod. Reg. 6265, sub arduo. valli declivo ascendere concitat, citus descendere, imo corruere dolet, quos caute quasi per nos serpere sursum cogit, deorsum supinos incaute praecipitari respicit: et utrum insequentibus molis spiritum exhalent, cognoscere satagit. Qui enim milites velocissimis equis castri defensionem circuibant, manualiter glandi innitentes, inopinate dum supervenirent, caedebant, detruncabant, et ab alto fossati imo graviter [Col. 1292D] Cod. S. Germ. graviter ledos, f. laesos. dejiciebant. Jamque manus dissolutae et debilitata genua assultum sopitum pene fecerant, cum valida, imo omnipotens omnipotentis Dei manus tantae et tam justae [Col. 1292D] Cod. S. Germ., tam injustae. ultionis causam sibi omnino [Col. 1292B] ascribi volens, cum communitates patriae parochiarum adessent, cujusdam calvi [Col. 1292D] Calvi ex quat. Codd. In edit. casu. presbyteri suscitavit fortitudinis robustum spiritum, cui contra opinionem humanam datum est possibile, quod armato comiti et suis contingebat impossibile. Velociter siquidem vilissimam ascellam [Col. 1292D] Ascellam. Cod. S. Germ., Asellam, mendose, ascella, asserculus, nostris aiscelle. sibi praeferens, fronte nudo ascendens ad sepem usque pervenit, et latendo sub his quae sepi erant aptatae, operturis, eas paulatim deponebat. Quod cum libere se facere gauderet, innuit haesitantibus et vacantibus in campo ut opem ferrent. Qui videntes presbyterum inermem fortiter clausuram dejicere, armati insiliunt, secures et quaeque instrumenta ferrea clausuris apponentes secant, disrumpunt, et quod mirabile coelestis arbitrii signum fuit, ac si alterius [Col. 1292C] muri Jericho cecidissent, eadem hora et regis et comitis exercitus ruptis claustris intraverunt. Unde quamplures eorum, cum in neutram partem incursus hostium hinc et inde convolantium vitare non possent, interceptos citissime graviter affligi contigit [Col. 1292D] Affligi contigit, sic in quat. codd. Desunt in edit. . Reliqui vero, nec non et ipse Hugo, cum intus castellum muro cinctum tuto non sufficeret [Col. 1293A] praesidio, in mota [Col. 1293C] In mota. Sic Codd. omnes. Edit. immota. scilicet turre lignea superiori se recipit. Nec mora, cum se insequentis exercitus pila minantia abhorreret, percussus deditioni cessit, et captivatus in propria domo cum suis, quantam [Col. 1293C] Quantam. Cod. Reg. 6265. In edit. et reliq. Codd. quanta. superbia pariat ruinam miserrime compeditus animadvertit. Cum vero rex potitus victoria nobiles captos praedam regiae majestati idoneam eduxisset, cunctam castri supellectilem, et omnes divitias publicari, castrumque incendio conflari imperavit. Turrim tantum incendere paucis diebus distulit [Col. 1293C] Incendere paucis diebus distulit. Ex quat. codd. In edit. debuit pro diebus distulit. , ea de causa, quod comes Theobaldus immemor beneficii tanti facti, quod nunquam per se adipisci valeret, machinabatur marchiam suam amplificare, castrum erigendo in potestate Puteoli, quod de feudo regis fuerat, apud villam quae dicitur [Col. 1293B] Alona. Quod, cum rex omnino recusaret, comes pactum hoc offerebat per Andream de Baldamento terrae suae procuratorem ratiocinare. Rex vero ratione et lege duelli nunquam se pepigisse, per Ansellum dapiferum suum ubicunque secure vellent defendere. Qui viri strenui multas huic praelio postulantes curias, nullam invenerunt Subverso ergo omnino praefato castro, nec non et Hugone in turre Castri-Landulfi incluso [Col. 1293C] Incluso. Quoniam fuerit anno captum cum domino dirutumque Puteolense castrum, atque exinde restituta San-Dionysianae Ecclesiae securitas, discimus ex Ludovici Grossi diplomate, cujus praecipuam hic tantum partem, brevitatis causa subjicimus. «In nomine sanctissimae et individuae Trinitatis . . . Ego . . . Ludovicus . . . Francorum rex . . . universis . . . [Col. 1293D] sanctae matris Ecclesiae cultoribus . . . . . Certum haberi volumus quod sanctissimi et beatissimi Dionysii martyris abbas Adam, cum fratribus ejusdem coenobii monachis lacrymosis singultibus, multoties adiit serenitatis nostrae praesentiam, cogente maxima necessitate, humiliter et frequentissime, nimirum obsecrans, quatenus . . . quasdam pravae consuetudinis et tyrannidis inquietudines et pro voluntate redhibitiones impositas, quas cujusdam oppidi, Carnotensi in territorio constituti, nomine Puteoli possessores terris praefati S. Dionysii eidem oppido subjacentibus antecessorie usque ad tempus nostri regiminis imposuerant, nos potenti dextera relaxantes Ecclesiae Dei et nostrae, subtractas reformare satageremus. Cujus sanae petitioni . . . condescendentes, providentes etiam quia quod tamdiu praenominatum tanquam proprium tenuerat oppidum, nisi potenti virtute, sibi valeret auferri: militibus ex regno nostro vocatis, in unum illud aggressi sumus [Col. 1294C] non tantum labore nostro, verum etiam solius Dei auxilio, sanctorumque martyrum, quorum beneficia devastabat, intercessione patenter operante, capto domino cum multis, castellum illud in perpetuum a nobis dirutum est et destructum. Superatis denique Domino Deo resistentibus universarum consuetudinum exhibitiones, quas perditionis filii B. Dionysii terris modis omnibus imposuerant, Deo et S. Dionysio libere et quiete in perpetuum condonavimus, condonantes nostri nominis charactere et sigillo signari et corroborari praecipimus, litterarum memoriae commendantes. Actum Aurelianis in palatio [Col. 1294D] publice, anno Incarnationis Verbi 1111, anno vero consecrationis nostrae IV, praesentibus ac veritati testimonium perhibentibus quorum nomina subtitulata sunt et signa.» (DOUBLET, Antiq. de Saint-Denis, p. 843.) , Theobaldus comes fretus avunculi sui regis Anglici inclyti Henrici auxilio, regi Ludovico cum complicibus suis guerram movet, terram turbat, barones suos pollicitis et donis subtrahit, et quidquid deterius reipublicae invisus machinatur [Col. 1294D] Cod. S. Germ. Machinabatur. . Rex autem, ut erat vir militiae aptus, ulcisci in eum frequentabat, [Col. 1293C] et cum multis aliis baronibus, tum avunculo suo comite Flandrense Roberto accito, viro mirabili, Christianis et Sarracenis a primordio Hierosolymitanae viae armis famosissimo, terram ejus exponebat. [Col. 1294A] Unde cum quadam die Meldensi civitati exercitum induxisset contra comitem, viso eo, frendens in eum et suos insiliit, nec fugitivos veritus per pontem insequi, prosternit, et cum [Col. 1294D] Cum. Ex 4. codd. Deest in edit. comite Roberto et caeteris regni optimatibus gladiis sponte decidente [Col. 1294D] Al., sponte decidentes, sed male. fluctibus involvit. Virum expeditum Hectoreos videres movere lacertos, super pontem tremulum giganteos impetus actitare, ingressu periculoso [Col. 1294D] Periculoso, ex quat. codd. In edit. periculo. niti, permultis renitentibus villam occupare. Quod nec interpositus magnus Maternae fluvius prohiberet, si trans flumen porta clausa non restitisset. Nec minus praeclaro facinore strenuitatis famam nobilitavit, cum Latiniaco exercitum movens, obvianti militiae in grata pratorum planitie juxta Pomponam arma convertit, fugam celerem [Col. 1294B] crebris affectare cogit colaphis. Qui cum pontis proximi artum [Col. 1294D] Artum, id est, arctum ex 4. codd. In edit. arcuum. formidarent [Col. 1294D] Cod. Reg. 6265 formidantes. introitum, alii se influctuare gravissimo mortis periculo, timide consulentes vitae non timuerunt. Alii seipsos pontem praeripiendo calcantes arma rejiciunt, et hostibus sibi hostiliores, dum insimul omnes volunt, vix unus pontem ingreditur Dumque tumultuosus [Col. 1294D] Tumultuosus. Ex 4. codd. In edit. tumultuosos. eos confundit impetus, quanto festinant, tanto plures demorantur, et fit exinde ut novissimi primi, et primi fiant novissimi [Col. 1294D] Quatuor codd., ut te primi novissinis, et novissimi fiant primi. . Quia tamen pontis ingressus fossato cingebatur, praesidio eis erat quia regii quirites nisi unus post alium eos insequi non valebant, nec sic etiam sine magno sui dispendio, cum multi niterentur, pauci pontem prendere poterant Qui autem quocunque modo [Col. 1294C] intrabant, saepius aut [Col. 1294D] In edit. se. Deest in trib. codd. suorum aut nostrorum turba turbata inviti genu flectebant, et resilientes alios idem facere cogebant. Insecutus autem eos rex cum suis multa strage urgebat, quos offendebat [Col. 1295A] conterebat: quos conterebat, tam gladii impressione quam fortissimi equi impulsione Maternae fluvio ingurgitabat. Verum sicut inermes levitate fluctuabant sui, sic et loricati pondere suo graves semel mersi ante trinam demersionem comitum suffragio retrahuntur, rebaptizatorum opprobrium, si talis esset occasio, referentes [Col. 1295B] Referentes. Satis diversam praelii Meldensis narrationem texit Ordericus Vitalis, l. XI, p. 837, his verbis: «Quondam in pagum Meldensem rex super Thedbaldum irruit, et Robertum [Col. 1295C] Flandrensem satrapam cum aliis nobilibus secum habuit. Tunc ibidem a consulari familia forte impetitus est, et majori virorum copia praevalente, in fugam versus est. Rege nimirum cum suis fugiente, Flandrensis marchisus in arcto tramite cecidit, et ferratis equorum ungulis conculcatus, resurgere nequivit; sed membris male confractis, difficulter sublatus post paucos dies exspiravit.» Meierus autem, Sugerio partim concinens, haec habet: «Victis fugatisque Anglis, in Meldorum fines qui tum in Anglorum erant fide [Ludovicus] Crassus rex exercitum duxit. Hic cum erumpentes Meldos in urbem compellere Robertus conatur, pro porta suffosso equo, lapsus oppressusque, tertio die decessit, pridie nonas Decembris, seu, ut alii tradunt, tertio nonas Octobris.» . His autem et hujusmodi rex comitem angarians molestiis, terras ejus, ubi [Col. 1295C] Ubi, ubi, sic cod. Reg. 6265 ac S. Dion., edit. ubi. tam in Briensi quam in Carnotensi pago demolitur, nec ejus praesentiam plus absentia, nec absentiam plus praesentia appretiatur. Cumque comes insufficientiam et inertiam suorum formidaret, regi barones suos subripere callet, donis et promissis eos alliciens, et diversarum querimoniarum spem restitutionis antequam cum rege faciat [Col. 1295B] pacem repromittens. Inter quos Lancelinum Bulensem Domnimartini dominum, paganum de Monte-Gaio, quorum terra quasi in bivio posita securum agitandi Parisium porrigeret accessum, obligavit [Col. 1295C] Obligavit. In quart. cod. in edit. alligavit. . Hac eadem causa Radulfum [Col. 1295D] Cod. S. Germ. Rodulfum. de Balgenciaco, cum conjugem germanam cognatam regis Hugonis Magni filiam ( Mathildem ) haberet, illexit: et utile praeponens honesto, ut proverbialiter dici solet, stimulus anum accelerat, multa stimulatus anxietate nobilem [Col. 1295D] Duo cod. Reg. ac San-Dion. addunt, sed male, Rodulfi comitis Viromandensis. sororem incestuoso matrimonio Miloni de Monte-Leherii, cui supra memoravimus [Col. 1296A] regem castrum reddidisse, irreverenter copulavit [Col. 1295D] Copulavit. De hoc matrimonio scribebat ad Paschalem PP. his verbis Ivo Carnotensis epis., epist. 238: «De caetero, si causa Milonis et filiae comitis Stephani ad aures vestras pervenerit, sciat vestra paternitas quia Milo priorem uxorem canonice non dimisit, et filiam comitis Stephani, sicut judicio episcoporum probatum est, canonice non accepit.» Adelaidis porro nomen erat huic filiae Stephani; qui vero eam duxerat Milo filius erat natu secundus vel tertius Milonis magni Toparchae Montis-Leherii, dominus Braii ad Sequanam, ac post patrem vicecomes Trecensis. . Quo facto et commeantium interrupit opportunitatem, et tanquam in ipso medio Franciae conclavi procellarum et guerrarum locavit antiquam importunitatem. Et dum cum eo cognatos Hugonem de Castelloforti, Creciacensem, et Guidonem de Rupeforti subripit, pagum Parisiensem et Stampensem, si militia non prohibeatur, guerris exponit. Et dum comiti Theobaldo et Briensibus, et Trecensi patruo Hugoni et Trecensibus contra Parisienses et Silvanectenses citra Sequanam, Miloni ultra, patulus aperitur accessus, subripitur patriae ab alio aliis suffragari. Similiter et Aurelianensibus, cum Carnotenses, Dunenses, et Brienses suffragio Radulfi Balgenciacensis nullo opposito arcebantur. Rex [Col. 1296B] vero saepius supra dorsum eorum fabricabat, cui nec Angliae, nec Nortmanniae opum profusio parcebat, cum inclytus rex Henricus toto nisu, tota opera terram ejus impugnabat, qui tantum his percellebatur, quantum si flumina cuncta minentur pelago subducere fontes.
Interea contigit decedere Curboilensem comitem Odonem, hominem non hominem, quia non rationalem, sed pecoralem [Col. 1295D] Pecoralem. Quid contumeliosius hac censura possit excogitari vix invenias. Forte ex animi rancore, ob illatas ab Odone San-Dionysianis monachis in prioratu B. Mariae prope Exonam recens [Col. 1296B] constitutis injurias, hoc in eum Sugerius telum intorsit. Quippe ergo hanc calumniam, ut eam exturbaret, adeo inique se gesserat Odo, ut eum abbas conventusque San-Dionysianus, cum aliter coercere [Col. 1296C] nequirent, lata sententia, a fidelium communione removerent. Neque vero id frustra. Odo enim paulo post, gravi infirmitate correptus, veniam deprecatus est, importataque a se monachis damna abunde resarcienda curavit. Id ipsemet, charta sequenti a Dubleto (Antiq. de Saint-Denis, p. 845,) transcripta testatum facit: «Ego Odo comes Corboliensis notum fieri volo fidelium universitati, quod illectus cupiditate humanae fragilitatis, et quorumdam inimicorum instinctu et consiliis, cellam Beati Dionysii juxta Corboilum sitam, in honore Sanctae Mariae semper virginis noviter constructam, injuste appetierim, atrium et dormitorium monachorum introierim, ibique S. Dionysii censum in arca positum violenter acceperim, ac proinde ab abbate et monachis primum vocatus, et post excommunicatus fuerim. Nec multo post gravis infirmitas mihi accidit, in qua recognoscens et timens Dei judicium, pro fratribus quos offenderam [Col. 1296D] misi, et per eos Deo et sanctis ejus rectum faciens, absolutionem petivi et impetravi. Denique pro salute animae meae et corporis mei, et pro censu quem abstuleram, consilio cum meis inito, decrevi et concessi, et in perpetuum dimisi S. Mariae sanctoque Dionysio ac fratribus in eadem cella morantibus et moraturis, dimisi inquam, quasdam consuetudines quas ibi accipiebam, scilicet frescengagium et fenatores. Actum Incarnationis Verbi anno 1111, indictione V, epacta 20, concurrente II, anno regis Francorum Ludovici VI. Hanc rem concessit uxor comitis Odonis, filia Andreae de Baldemento, et ejus rei testes sunt,» etc. Ubi nota consuetudinem de friskingis, tributum esse de quodam vehiculorum genere; fenatores vero idem esse quod foenices, gallice faneurs (CANGIUS). Neque porro mireris abbatem cum suo conventu excommunicandi jus, in comitem ab ipsorum dominatione prorsus liberum, sibi vindicasse. Hanc [Col. 1297D] enim a pontifice Romano vel ab ipsius legato potestatem ipsos accepisse probabile est. Quod si in hominem laicum, sibi quovis modo subditum, id juris exercuissent, etiam inconsulto pontifice, alienum nihil ab istius aetatis more fecissent. Plurium enim ecclesiarum capitula sic proprias in subditos injurias ulcisci solita esse, docet nos Ivonis Carnotensis ad decanum et clerum Ecclesiae Parisiensis epistola inter editas 112.
Nec mora, cum nec dum congelatum, sed liquidum et recens adhuc sacramentum floccifieret, Hugo longa exasperatus captione instar canis diu catenati, qui concepta et retenta [Col. 1298D] Retenta. Cod. Reg. 5925, S. Germ. ac San Dion; cod Reg. 5265, recepta. In edit. tenta. longo tempore in vinculis insania, solutus intolerabiliter desaevit; excatenatus mordet, et discerpit; haud secus Hugo congelatam liquefaciens nequitiam, stimulat, movet, ad fraudem accelerat. Confoederatus igitur regni defoederatis, videlicet Palatino comiti Theobaldo, [Col. 1297D] et egregio regi Anglorum Henrico, cum dominum [Col. 1298A] regem Ludovicum in Flandriam pro regni negotiis profecturum accepisset, collecto quantocunque equitum et peditum potuit exercitu, Puteolum castrum restituere deliberat, adjacentem pagum aut eversum iri, aut sibi subjicere maturat. Transiens igitur quodam Sabbato per eversum castrum, ubi tamen publicum regis permissione patebat forum, mirabili fraude hic securitatem praecone vociferante jurejurando spondebat, ibidem quos ditiores addiscere [Col. 1298D] Cod. S. Germ., addicere. poterat inopinato carceri detrudebat, et ut bellua frendens, et quidquid occurrebat discerpens, Tauriacum villam beati Dionysii munitam cum comite Theobaldo evertere [Col. 1298D] Subvertere in 4 cod. Edit., evertere. funditus festinat. Qui pridie nos conveniens, doli et nequitiae gnarus, multa prece ut pro eo ad dominum regem intercedere [Col. 1298B] eadem die transiremus, obtinuerat, absentia nostri villam absque difficultate arbitratus ingredi, aut si ei resistitur, omnino delere. Verum qui in parte Dei et beati Dionysii munitionem intrabant, et Dei auxilio [Col. 1298D] Cod. Reg. 6265, cum Dei auxilio. et loci praesidio munitis propugnaculis tam viriliter quam audacissime resistebant. Nos autem citra Curboilum venientes, cum domino regi, qui jam rei veritatem a Nortmannia acceperat, occurreremus citissime inquisita adventus nostri causa, simplicitatem nostram derisit, et cum multa indignatione Hugonis fraudem aperiens ad suffragandum villae velocissime remisit. Et dum ipse Stampensi via exercitum colligens, nos rectiori et breviori Tauriacum dirigimur [Col. 1298D] Dirigimus. Codd. Reg. In edit dirigimus. : hoc unum multo et frequenti intuitu a longe assumentes, nec [Col. 1298C] dum occupatae munitionis argumentum, quod tristega turris in eadem munitione longa planitie supereminens apparebat, quae capta munitione illico igne hoste solveretur. Et quia hostes totam viciniam rapiendo, devastando, occupabant, neminem occurrentium donis etiam aut promissis nobiscum ducere poteramus. Unde quanto pauciores, tanto securiores, jam sole in vesperum declinante, cum quia hostes nostros tota die impugnantes expugnare non valerent [Col. 1298D] Non valerent. Ita quat. codd. in edit. valentes. , fatigati parum substitissent, nos ac si essemus de eorum consortio, speculata opportunitate, non sine magno periculo per medium villae irruentes; quia quibus innueramus [Col. 1298D] Innueramus. Sic in quat. codd. edit., munieramus. in propugnaculis nostrates portam [Col. 1298D] Cod. Reg. 6265, aperuerant. , [Col. 1298D] citissime Domino annuente intravimus. Qui nostra [Col. 1299A] exhilarati praesentia Sabbata hostium deridebant, multisque conviciis et opprobriis lacessentes, ad reciprocum assultum me invito et prohibente revocabant. Verum ut me absente, sic et praesente, et defensores et defensionem divina manus protexit. Cumque nostrorum pauci de paucis, eorum multi de multis vulnerati deficerent, alii multiplici suorum lectica deportantur, alii raro vilissimo terrae aggere retrusi, cras aut post cras morsibus luporum exponendi reponuntur. Nec dum Puteolum repulsi redierant, cum Guillelmus Garlandensis, et de familia regis quamplures promptiores et validiores armati, villae suffragari accelerant; eos circa invenire ad ostentandam [Col. 1299D] Ad ostentandam. Sic codd. omnes. Edit., ostendendam. regiae militiae audaciam toto animo praeoptant. Quos ipse dominus rex statim [Col. 1299B] in aurora subsecutus, cum eos per burgum hospitatos audisset, votivam in hostes parabat ultionem, tanto hilaris, tanto laetabundus, quanto eos subita strage, inopinata ultione inopinatam injuriam strenue ulcisci contingeret. Verum hostes cognito ejus adventu mirabantur factionem adeo celatam ei innotuisse, iter Flandrense subito postposuisse, ad suffragandum non tam celeriter venisse, quam evolasse. Cumque nihil aliud audentes [Col. 1299D] Audentes, ex quat. codd. in edit., audientes. castri restitutioni insistunt, rex propinquum pro facultate colligit exercitum; multis enim eum in locis guerra urgebat. Cumque instante die Martis exercitum eduxisset, acies componit, duces praeponit, sagittarios et balistarios loco suo opponit, et pedetentim [Col. 1299C] castro adhuc imperfecto appropinquans, quoniam audierant [Col. 1299D] Codd. Regii ac San-Dionysiani, audierat; cod. S. Germani, audiebat. In edit. audierant. comitem Theobaldum se jactitasse contra eum in campo dimicare, consueta magnanimitate pedes armatus inter armatos descendit, equos removeri jubet, quos descendere secum fecerat ad audaciam invitat, ne flectantur sollicitat, ut fortissime dimicent clamat. Quem cum adeo strenue venientem hostes et viderent et formidarent: veriti castri procinctum exire, timide, sed caute, elegerunt infra quemdam fossatum antiquum diruti castri acies componere, ibique exspectare, in hoc callentes, ut cum regis exercitus fossatum inniteretur conscendere, illic resistere, acies ordinatae [Col. 1299D] Illic resistere, acies ordinatae. Sic quat. codd. Forte resisterent. exordinarentur, exordinatae vacillarent. Quod magna de parte contingere contigit. Primo enim [Col. 1299D] congressionis impetu cum regii quirites multa caede, mira audacia, a fossato eos sicut victos propulissent, exordinatis aciebus eos indifferenter insequentes agitabant. Interea Radulfus Baugenciacensis, vir magnae [Col. 1299D] Cod. S. Germ. mirae. sagacitatis et strenuitatis, idipsum quod contigit prius formidans, exercitum celaverat in parte castri, altitudine cujusdam ecclesiae, [Col. 1300A] et opacitate vicinarum domorum incognitum: qui cum fugitivos suos jam per portam exire videret, pausatum exercitum lassatis regiis militibus opponit, gravissime impetit. Qui autem gregatim fugabant, loricarum et armorum gravitate pedes gravati, ordinatam equitum [Col. 1300D] Equitum. Sic codd. omnes. Edit., peditum. aciem vix sustinere valentes, per occupatum fossatum cum pedite rege post innumeros ictus, post longam alternatim dimicationem retrocesserunt: quantum sapientia praestet audaciae, licet sero adnimadvertentes, cum si eos ordinati in campo exspectarent, voluntati suae eos omnino subjugarent. Verum, cum acierum confusione soluti, nec equos suos reperirent [Col. 1300D] In quat. codd. reperire. , nec quid facerent deliberarent, rex non suo, sed alieno insidens equo, animosus resistebat, clamosus [Col. 1300B] revocabat, nominatim audaciores, ne fugerent sollicitabat. Ipse autem inter hostiles cuneos exserto gladio, quibus poterat praesidio erat, fugaces refugabat, et ultra quam deceret majestatem miles emeritus militis officio, non regis, singulariter decertabat. Cum autem corruere exercitum equo lassato solus prohibere non valeret, adest armiger, qui proprium [Col. 1300D] Proprium. Sic codd. omnes. Edit., primum. reducit dextrarium, cui citissime insiliens vexillum praeferens cum paucis in hostes regreditur, plures suorum captos mira strenuitate eripit, quosdam hostium validissimo impetu intercipit, et ne ulterius laedant exercitum, ac si Gades Herculis offendant, aut magno Oceano arceantur, refugos repellit, quibus priusquam Puteolum regrediantur, [Col. 1300C] quingentorum militum Nortmannorum, aut amplior occurrit exercitus: qui si maturius venissent, exercitu corruente, majus damnum inferre fortassis potuissent. Cumque regis exercitus circumquaque dispersus, alii Aurelianum, alii Stampas, alii Piverim tetendissent, rex Tauricum fatigatus deveniens, pulsus ut armentis [Col. 1300D] Pulsus ut armentis, sic codd. omn. (VIRGIL.). primo certamine taurus explorat cornua truncis, et fortissimo pectore robur recolligens in hostem per ferrum magni securus vulneris exit: haud secus rex exercitum revocans strenuitati reformat, audaciam reparat, exercitus ruinam stultitiae, non imprudentiae reputat. Inevitabiliter his aliquando militiam subjacere reportat, tanto ferocius et audacius, si opportunitas condonet dimicare, injuriam [Col. 1300D] illatam punire, tam blanditiis quam minis excitare laborat. Et dum tam Franci, quam Nortmanni castri restitutioni insistunt (aderat enim cum Theobaldo comite et exercitu Nortmannorum, et Milo de Monte-Leherii, et tam Hugo Creciacensis, quam frater ejus [Col. 1300D] Frater ejus. Deest in cod. Reg. 6265. Guido comes de Rupeforti, qui mille trecenti milites obsidionem Tauriaco minabantur): [Col. 1301A] rex nullo timore flectebatur, quibus poterat nocte et die lacessere injuriis nitebatur, ne victualia longe quaeritarent refragabatur. Restituto itaque castro continua septimana, cum recedentibus quibusdam Nortmannorum comes Theobaldus cum exercitu multo remansisset, recollecto robore rex bellicum movet apparatum, in manu forti Puteolum regreditur, hostem obviantem conterit, per portam dimicando, et illatam injuriam ulciscendo, castro recludit, militum praesidia ne exeant reponit, antiquam antecessorum suorum destitutam motam [Col. 1301C] Mota. Collis seu tumulus, cui inaedificatum est castellum. Olim castella nunquam nisi in [Col. 1301D] eminentibus locis exstruebantur. In Flandria vero humili videlicet ac planissima regione, congestis undequaque terrarum molibus fieri solebant motae, quibus arces imponerentur. Qua de re audiendus Joannes de Collemedio, in Vita S. Joannis Morinorum episcopi, apud Bollandum Januarii t. II, p. 799, col. 2: «Mos est, inquit, ditioribus quibusque regionis hujus hominibus et nobilioribus, et quod maxime inimicitiis vacare soleant exercendis et caedibus, ut ab hostibus eo modo maneant tutiores, et potentia majore vel vincant pares, vel premant inferiores, terrae aggerem quantae praevalent celsitudinis congerere, eique fossam quam late patentem, multamque profunditatis altitudinem habentem, circumfodere, et supremam ejusdem aggeris crepidinem, vallo ex lignis tabulatis firmissime compacto, undique vice muri circummunire, turribusque secundum quod possibile fuerit, per gyrum dispositis, intra vallum domum vel quae omnia dispiciat [Col. 1302C] arcem, in medio aedificare. Ita videlicet ut porta introitus ipsius villae non nisi per pontem [Col. 1302D] valeat abiri, qui ab exteriori labro fossae primum exoriens, et in processu paulatim elevatus, columnisque binis et binis, vel etiam trinis altrinsecus per congrua spatia suffixis innixus, eo ascendendi moderamine, per transversum fossae consurgit, ut supremam aggeris superficiem coaequando, oram extremi marginis ejus, et in ea parte limen prima fronte contingat.» castro jactu lapidis propinquam occupat, castrum supererigit, miro labore, mira anxietate, si trabes juncti [Col. 1302D] Juncti. Sic codd. omn. in edit. vincti. clausuris non erigentur contra, fundibalariorum [Col. 1302D] Codd. Reg., fundibaliorum. , balistariorum, sagittariorum [Col. 1301B] emissa pericula sustinentes, gravissime quidem, cum qui eos angebant infra septa castri securi extra jaculantes, nullam meriti mali hostium horrerent vicissitudinem. Flagrat aemula victoriae interiorum et exteriorum periculosa concertatio, et qui laesi fuerant regii quirites acerrime laedere injuriarum memores contendunt, nec ab incoepto desistunt, donec subitam, ac si factatam [Col. 1302D] Factatam. Sic 4 codd. Edit., fatalem. munitionem multo milite, multa armatura munierunt: certi mox ut recesserit rex, aut loci proximi importunitate se audacissime defendere, aut hostium saevissimo gladio miserrime interire. Rediens itaque Tauriacum, viresque recolligens alendo exercitui in praefata mota modo clam cum paucis, modo palam cum multis, per medias hostium acies, victualia [Col. 1301C] tam periculose quam audacter deferebat; donec quia Puteolenses, propinquitatis importunitate eos intolerabiliter urgentes obsidionem [Col. 1302D] Obsidionem. Sic quat. codd. Ed., ob seditionem. minabantur, rex quominus castra movit, Yonis-villam fere uno milliario Puteolo propinquam occupat, inopinate palo et vimine curiam interiorem cingit. Dumque exercitus extra tentoria figit, Palatinus comes Theobaldus collecto quantocunque potuit et suorum et Nortmannorum exercitus robore, impetu validissimo in eos irruit imparatos, necdum munitos tam repellere, quam prosternere animatur. Cui cum rex armatus extra obviasset, vicissim in campo [Col. 1302A] gravissime dimicatur, indifferenter tam lanceis, quam gladiis, potius de victoria, quam de vita agitur, de tropaeo quam de morte consulitur. Ubi [Col. 1302D] Ubi. Ita codd. omnes. Edit., viri. mirabilis audaciae videres experimentum, quoniam cum exercitus comitis ter tantum exercitu regis numerosior milites regis in villam retrusissent, rex ipse cum paucis, videlicet nobilissimo comite Viromandensi Radulfo consanguineo suo, Drogone Montiacensi, duobus aut tribus aliis, dedignatus villam timore regredi, memor pristinae virtutis, elegit hostium impetus armatorum gravissimos; et pene innumerabiles ictus sustinere [Col. 1302D] Sustinere. In quat. codd. Deest in edit. , quam si coactus villam intrare cogatur, propriae strenuitati, et regis excellentiae derogare. Cumque comes Theobaldus, jam se victorem arbitratus, tentoria [Col. 1302B] praefati Viromandensis comitis detruncare multa audacia inniteretur, assistit ei comes mira velocitate, qui ei improperans nunquam hactenus Brienses contra Viromandenses talia praesumpsisse, irruit in eum, multoque conatu illatae injuriae vicem rependens, fortissime repellit. Cujus tam virtute quam clamore regii exhilarati quirites in eos insiliunt, toto animo eorum sanguinem sitientes aggrediuntur, caedunt, dehonestant, et usque Puteolum, etiamsi porta sorderet, multis eorum retentis, pluribus interemptis, coactos retruserunt; et, ut se habeat belli dubius eventus, qui prius se victores arbitrabantur, erubescunt victos, dolent captos, deplorant interemptos. Cumque rex deinceps in eos praevaleret, comes autem tanquam de summo rotae [Col. 1302C] exorbitans declinando deficeret post [Col. 1302D] Post. Sic quat. codd. Edit., per. longam sui et suorum defatigationem, post intolerabilem et consumptivam sui suorumque depressionem, quoniam quotidie regis et suorum invalescebat fortitudo, et regni optimatum in comitem indignantium frequentatio, praefatus comes nactus recedendi occasionem, hesterni vulneris susceptione regi nuntios delegat, intercessores mittit, ut eum dominus rex secure Carnotum redire concedat suppliciter efflagitat. Cujus petitioni rex, ut erat dulcis, et ultra humanam opinionem mansuetus, condescendens [Col. 1302D] Condescendens, quat. codd. Ed., conscendens. , cum multi dissuaderent, ne hostem [Col. 1303A] illaqueatum victualibus deficientibus dimitteret, ne deinceps repetitas injurias sustineret, relicto tam castro Puteolo, quam Hugone arbitrio regis, comes Carnotum spe vana frustratus recessit, et quod felici principio incoepit, infausto fine terminavit. Rex vero non tantum Hugonem Puteolensem exhaeredavit, quam etiam castrum Puteoli, dirutis moeniis et effossis puteis, tanquam locum divinae maledictioni patulum subvertens deplanavit.
Sed et alia vice longo post tempore, cum in gratiam regis multis obsidibus, multis sacramentis reductus esset, iterata fraude recalcitrans, et docilis Scillam scelerum vicisse magistrum: iterato a rege obsessus, iterato exhaeredatus, cum dapiferum ejus [Col. 1303B] ejus Ansellum Garlandensem baronem strenuum propria lancea perforasset, nativam et assuetam dediscere proditionem non valuit, donec via Hierosolymitana, sicut et multorum nequam aliorum, ejus omni veneno inflammatam nequitiam vitae ereptione exstinxit [Col. 1303C] Exstinxit. Anselli dapiferi necem anno 1115 consignat Guillelmus Nangius, cujus auctoritate sequentes Ludovici VI litteras apponimus, ex tabulario S. Martini a Campis descriptas: «In Christi nomine, ego Ludovicus, Dei gratia rex Francorum, notum fieri volo . . . quod nostram adiere praesentiam domnus Matthaeus S. Martini prior, totusque ejusdem ecclesiae conventus, rogantes . . . quatenus . . . quemdam servum nostrum nomine Ansoldum ecclesiae B. Martini donaremus: quorum petitionem [Col. 1303D] misericorditer amplexus, eum eidem ecclesiae . . . in perpetuum donavimus. Verum ut hoc ratum ac firmum permaneat in sempiternum, praesentem chartam, nostri auctoritate sigilli firmatam et corroboratam fieri disposuimus . . . Actum Parisiis anno Incarn. Verbi 1117, regni nostri VIII; Adelaidis reginae III; astantibus in palatio nostro quorum nomina subtitulata sunt et signa. S. Anselli dapiferi, S. Gisleberti buticularii, S. Hugonis constabularii, S. Widonis camerarii. Data per manum Stephani cancellarii.» Ansellus igitur anno 1117 in vivis adhuc agebat. Caeterum Hugonem statim aut brevi temporis intervallo post interfectum Ansellum, iter Jerosolymitanum arripuisse, haud existimandum est. Narrat enim Sugerius L. de administratione sua p. 337 se jam abbate, quam dignitatem anno 1123 adeptus est, id quod sequitur evenisse «Mihi, inquit, aliquando contigit, quod cum Aurelianum cum militari manu post dominum [Col. 1304C] regem festinarem et praepositum Puteoli priora mala reciprocantem reperissem, turpiter captum tenui, et ad S. Dionysium cum dedecore transmisi.» Cum vero Puteolus, post Hugonis discessum, in potestatem regis concesserit, prorsus verisimile est illum adhuc in Galliis versatum fuisse, cum praepositus ejus priora mala reciprocans, a Sugerio captus est. .
Cum igitur ad pacis confoederationem inter regem Angliae et regem Galliae et comitem Theobaldum, tam regni optimates quam religiosi viri operam commodarent, justo eorum arbitrio [Col. 1304C] In duob. codd Reg. et S. Dion. justo judicio. , qui contra regnum conspirantes ad propriorum [Col. 1304D] Propriorum. Codd. S. Germ. S. Dion. ac Reg. 6265. Edit. propriam. recuperationem querelarum, tam regem Angliae, quam comitem Theobaldum obligaverant, guerra consumpti, pace nihil lucrantes, quid fecerint, digna tandem sententia animadvertunt. Cum Lancelinus [Col. 1303C] comes Domnimartini querelam Belvacensis conductus [Col. 1304D] Conductus. Conductum Belvacensem hic interpretatur Loisellus communias Bellovacenses ad praelia conducendi jus, quod quidem absque emolumento non erat. Quaedam enim ob id nominatim praefecto suo tributa solvebant communiae. Forte conductus nomine; nihil aliud hoc loci intelligendum est, quam jus gisti, quae vulgatior est vocis hujus significatio. sine spe recuperandi amiserit, paganus de Monte-Gaio, querela castri Livriaci [Col. 1304D] Livriaci. Sic codd. Reg. et San-Dion. Cod. S. Germ., Livrici. Edit., Livraci. deceptus, cum uno mense idem castrum clausura dirutum, sequente vero multo fortius pecunia regis [Col. 1304A] Anglici restitutum praecordialiter doluerit; Milo vero de Monte-Leherii gratissimum de sorore comitis conjugium occasione parentelae dolens et gemebundus amisit, nec tantum honoris et gaudii in receptione, quantum in divortio dehonestationis et tristitiae suscepit. Quod quidem egregie factum virorum judicio ex ea canonum auctoritate assumptum est, ubi haec habetur sententia: obligationes contra pacem in irritum omnino reducantur [Col. 1304D] Reducantur. Ita codd. omn. Ed., deducantur. .
Quia fortissima regum dextera officii jure votivo reprimitur tyrannorum audacia, quoties eos guerris lacessiri vident infinite, gratulanter [Col. 1304D] Gratulanter. Sic Reg. codd. Edit., gratulantur. rapere, pauperes confundere, ecclesias destruere, interpolata licentia, qua si liceret semper insanius inflammantur, malignorum instar spirituum, qui quos timent [Col. 1304B] perdere magis trucidant, quos sperant retinere omnino fovent, fomenta flammis apponunt, ut infinite crudelius devorent. Thomas siquidem de Marna homo perditissimus, Ludovico rege supradictis et multis aliis guerris attendente, pagum Laudunensem, Remensem, Ambianensem, diabolo ei prosperante, quia stultorum prosperitas eos perdere consuevit, usque adeo dilapidaverat, furore lupino devoraverat, ut nec clero ecclesiasticae ultionis timore, nec populo aliqua humanitate pepercerit, omnia trucidans, omnia perdens etiam, Sancti Joannis Laudunensis monasterio sanctimonialium duas villas peroptimas eripuerit, fortissima castella Creciacum et Novigentum, vallo mirabili, altis etiam turribus tanquam proprias munierit et sicut [Col. 1304C] draconum cubile, et speluncam latronum adaptans, totam fere terram tam rapinis, quam incendiis immisericorditer exposuerit. Cujus intolerabili fatigata molestia, cum sederet Belvaci [Col. 1304D] Belvaci. — Anno 1114 die 6 Decembris habitum est hoc Belvacense concilium. generali conventu Gallicana Ecclesia, ut in hostes veri Sponsi [Col. 1305A] Jesu Christi hic etiam judicii primordia, et damnativam promulgare incipiat sententiam, venerabilis sanctae Romanae Ecclesiae legatus Cono Praenestinus episcopus innumerarum pulsatus molestia querelarum, ecclesiarum, pauperum, et orphanorum devexationum ejus [Col. 1305D] Ejus. Sic codd. omnes. Deest in edit tyrannidem mucrone beati Petri, anathemate scilicet generali detruncans, cingulum militarem ei licet absenti decingit, ab omni honore tanquam sceleratum, infamatum, Christiani nominis inimicum omnium judicio deponit. Tanti itaque concilii rex exoratus deploratione, citissime in eum movet exercitum, et clero cui semper humillime haerebat comitatus, Creciacum munitissimum castrum divertit, armatorum potentissima manu, quin potius divina, inopinate castrum occupat: [Col. 1305B] turrim fortissimam, ac si rusticanum tugurium expugnat, sceleratos confundit, impios pie trucidat, et quos quia immisericordes offendit, immisericorditer detruncat. Videres castrum ac si igne conflagrari [Col. 1305D] Conflagrari. Cod. Reg. 6265. Ed., sicut et reliqui codd., conflari. infernali, ut fateri non differres, Pugnabit pro eo orbis terrarum contra insensatos (Sap. V, 21) . Hac igitur potitus victoria, successus urgere suos promptus cum ad aliud castrum nomine Novigentum tetendisset, adest qui ei referat: Noverit serenitas tua, domine mi rex, in hoc scelerato castro sceleratissimos illos demorari, qui solo inferorum loco digni erant, illi, inquam, qui occasione jussu vestro amissae Communiae non solum civitatem Laudunensem, sed et nobilem matris Domini [Col. 1305C] cum multis aliis ecclesiam igne succenderunt; nobiles civitates fere omnes, eo quod vera fide suffragari domino suo innitebantur episcopo, tam causa quam poena martyrizaverunt, ipsum episcopum Galdricum venerabilem Ecclesiae defensorem [Col. 1305D] Defensorem. In Galdrico nihil venerabile praeter characterem caeteri agnoscunt historici. Morum illius effigiem suis omnibus vestitam umbris et coloribus, expressit Guibertus Novigenti abbas, lib. De Vita sua. , non veriti manum mittere in christum Domini, crudelissime interfecerunt, bestiis nudum et avibus in platea exposuerunt, digitum cum annulo pontificali truncaverunt, et cum ipso suo nequissimo persuasore Thoma turrim vestram ad vestri exhaeredationem [Col. 1305D] Exhaeredationem. Sic codd. omnes. Edit., haeredationem. occupare concertaverunt. Dupliciter ergo rex animatus sceleratum aggreditur castrum ( an. 1115), disrumpit instar inferorum poenalia et sacrilega loca, innocentes dimittens, et noxios gravissime puniens. Unus multorum injurias ulciscitur, quoscunque homicidarum nequissimorum [Col. 1305D] offendit, justitiae sitibundus, milvorum, corvorum, et vulturum rapacitati pastum generalem exhibens, et patibulo affigi praecipiens, quid mereantur, qui in christum Domini manum mittere [Col. 1306A] non verentur, edocuit. Subversis ergo adulterinis castellis, easdem villas Sancto Joanni restituens, civitatem Ambianensem regressus turrim ejusdem civitatis Adae cujusdam tyranni ecclesias et totam viciniam dilapidantem [ lege dilapidantis] obsedit, quam fere biennali coarctans obsidione ad deditionem defensores cogens expugnavit, expugnatam funditus subvertit, ejusque subversione pacem patriae regis fungens officio, qui non sine causa gladium portat, gratantissime reformavit, et tam ipsum praefatum Thomam nequissimum, quam suos, domino ejusdem civitatis perpetualiter exhaeredavit.
( An. 1117.) Ne igitur quacunque terrarum parte locorum angustiis virtus regia coarctari videatur (scitur enim longas regibus esse manus), accelerat [Col. 1306B] ad eum de finibus Bituricensium vir peritus linguaeque venalis, Alardus Guilebaldi, qui satis rhetorice privigni sui querelam deponens, domino regi humillime supplicat, rogans quatenus nobilem baronem Haimonem nomine, Variam-vaccam [Col. 1305D] Variam-Vaccam. Sic cognominatus Haimo ex vario capillorum colore. cognomine, Burbonensem dominum, justitiam recusantem, imperialiter in jus [Col. 1305D] In jus. Sic codd. omnes. Ed., unus. traheret: nepotem majoris fratris, Erchembaldi scilicet filium, exhaeredantem tam praesumptuosa audacia compesceret [Col. 1306D] Compesceret — Erchembaldus V, Borbonii dominus, anno circiter 1115 exstinctus, cognominem reliquerat filium impuberem, cujus mater paulo post secundis nuptiis Alardo Guillebardo conjuncta est. Haimo vero, demortui Erchembaldi frater, hujus filium haereditate paterna spoliaverat. Qua de re conquestus est apud Ludovicum regem Alardus, eum ad hanc ulciscendam injuriam excitavit. , et Francorum judicio, eorum quis quid habere debeat determinaret. Rex itaque tam amore justitiae, quam ecclesiarum et pauperum miseratione, ne hac occasione guerrarum malitia pollulante pauperes devexati alienae superbiae luerent [Col. 1306C] poenam, cum praefatum Haimonem frustra in causam vocari fecisset (recusabat enim de justitia diffidens) nulla remissus voluptate, aut pigritia, ad partes Bituricensium cum exercitu multo tetendit. Germiniacum [Col. 1306D] Germiniacum. Sic in codd. S. Germ. et Reg. 5925, red in Reg. 6265 et san-Dion Germaniacum. Edit., Germanicum. ( Germigny ) ejusdem Haimonis munitissimum castrum divertens, multo conflictu impugnare contendit. Videns autem praefatus Haimo nullo modo se posse resistere, jam et personae et castri spe sublata, hanc solam salutis suae reperiens viam, pedibus domini regis prostratus, et multorum admiratione saepius revolutus, ut in eum misericorditer ageret efflagitans, castrum reddit, seipsum regiae majestatis arbitrio totum exponit, et quanto superbius se subduxerat, tanto humilius his edoctus justitiae se reduxit. Rex vero retento castro, et [Col. 1306D] eodem Haimone in Francia causae [Col. 1306D] Apud Freher., litis causa. reducto, Francorum judicio aut concordia avunculi [ al. patrui] et nepotis litem tam justissime quam piissime diremit, multorumque oppressiones et labores sumptuoso [Col. 1307A] sudore consumpsit. Haec et his similia in partibus illis crebro clementissime pro quiete ecclesiarum et pauperum patrare consuevit, quae quia si stylo traderentur, taedium generarent, supersedere dignum duximus.
Habet effrenis elatio hoc amplius superbia, ut cum haec superioritatem, illa nihilominus dedignetur paritatem: cui illud convenit poeticum:
Ea tempestate ( an. 1118) venerandae memoriae summum pontificem Romanum Paschalem ab hac ad lucem perpetuam contigit demigrare. Cui cum de Joanne Gaitano cancellario electione canonica constitutus papa Gelasius successisset, et cujusdam Burdini depositi Bracarensis archiepiscopi, imperatoris Henrici violentia in sedem apostolicam intrusi, et populi Romani conductitia infestatione intolerabiliter fatigaretur, et a sancta sede eorum tyrannide arceretur, ad tutelam et protectionem serenissimi [Col. 1311C] regis Ludovici, et Gallicanae Ecclesiae compassionem, sicut antiquitus consueverunt, confugit [Col. 1311C] Confugit. Gelasius Roma discedere coactus, anno 1118, mari 2 Septembris die se commisit, Pisasque post aliquot dies appulit, atque illic [Col. 1311D] aliquandiu commoratus est. Navi rursus conscensa, Galliam expetens, primum ad Genuae, ubi cathedralem ecclesiam VI Idus Octobris dedicavit, tum ad Massiliae portum applicuit; qua in urbe agebat 23 Octobris, ut rescriptum declarat quo possessiones et ecclesias confirmat monasterii Nobiliacensis apud Pictones, datum Massiliae, X Kalendas Novembris, indict. XII, anno Dom. Incarn. 1119, pontificatus autem domni Gelasii papae II anno I, (MABIL. Annal. t. VI. p. 16, 17.) Ubi observare est Gelasium in diplomatibus more Pisano novem mensibus septemque diebus annum vulgarem antevertere, atque indictionem a Septembri auspicari solitum fuisse (PAGI ad an. 1118. n. 15) . Massilia solvit paulo post, velisque datis ad S. Aegidii portum devectus est. Mox illuc conveniunt episcopi, abbates et primae nobilitatis illarum regionum viri: quos inter adfuit Pontius Cluniacensis abbas qui papae XXX equos paratos cum munusculis obtulit; decem vero abbas S. Concordii. sive S. Petri Bisuldini in [Col. 1312C] dioecesi Gerundensi; amboque papam per illam provinciam comitati sunt. Apud S. Aegidium pontifex VII Idus Novembris agebat. Magalonae paucis post diebus, Alerti, notante Mabillonio (ibid.) IV Idus Decembris. Avenione versantem XVII Kalend. Januarii nobis exhibent litterae a Baronio ad hunc annum relatae. Hinc Arausicam eum advenisse docet nos bulla ipsius pro monasterio S. Andreae Avenionensis, data Arausicae XIII Kal. Januarii, indictione XII, anno 1119, pontificatus anno I (ibid.) . Viennae ante finem ejusdem anni celebratum ab eo concilium fuisse testantur anonymus Chronici Saxonici [Col. 1312D] auctor, nec non abbas Uspergensis, Lugdunum inde profectus, cum illic aegrotare coepisset, Matiscone Cluniacum delatus, ibi 29 Januarii vitam cum morte commutavit. . Qui cum navali subsidio (pauperie quippe multa angebatur), applicuisset Magalonam arctam in pelago insulam, qui superest solo episcopo, [Col. 1312A] clericis et rara familia contempta, singularis et privata, muro [Col. 1312D] Muro. Sic codd. omnes. Edit., imo. tamen propter mare commeantium Saracenorum impetus, munitissima civitas, a domino rege, quia jam adventum ejus audierat, destinati mandata deposuimus, diem certam locumque Viziliaci mutui colloquii cum ejus benedictione, quia regni primitias obtuleramus, gratanter reportavimus. Cui cum dominus rex occurrere maturaret, nuntiatum est eumdem summum pontificem podagrico morbo diu laborantem, tam Romanis quam Francis vitae depositione pepercisse ( an. 1119). Cujus Apostolicis exsequiis cum multi religiosorum virorum, et Ecclesiae praelatorum interesse festinassent, astitit virorum venerabilis Guido Viennensis archiepiscopus, imperialis et regiae [Col. 1312B] celsitudinis derivativa consanguinitate generosus [Col. 1312D] Consanguinitate generosus. Erat Guido filius Guillielmi Magni, dicti etiam Tête-hardie, Burgundiae comitis, nepos Rainaldi, ac pronepos Ottonis-Guillelmi, cujus uxor Ermentrudis parentes habebat Reginaldum comitem Ruciacensem, Alberadamque filiam Gisleberti Lotharingiae superioris ducis ac Gerbergae, cujus pater Henricus Auceps, Germaniae rex. , multo generosior moribus, qui cum in somnis proxima nocte apto satis, licet ignoto praesagio, vidisset sibi a persona praepotente lunam sub chlamyde repositam committi, ne causa Ecclesiae apostolici transitu periclitaretur, ab ea, quae aderat, Romana Ecclesia in summum pontificem electus, visionis veritatem enucleatius animadvertit. Sublimatus itaque tantae celsitudinis dignitate, gloriose, humiliter, sed strenue Ecclesiae jura disponens, amore et servitio domini Ludovici regis, et nobilis Adelaidis [Col. 1312D] Adelais ex Humberto II Moriennae comite ac Gisela Calixti sorore nata erat. reginae neptis, aptius ecclesiasticis providebat negotiis. Remis itaque celeberrimum celebrans concilium, cum legatis imperatoris [Col. 1312C] Henrici pro pace Ecclesiae sedere differens, in marchiam versus Mosomum ( Mousson ) occurrisset, nec profecisset, quemadmodum et antecessores fecerant, anathematis vinculo pleno Francorum et Lotharingorum concilio innodavit [Col. 1312D] Innodavit. Post electionem suam Kalendis februarii anno 1119 in monasterio Cluniacensi factam, Calixtus II, Guillelmi Magni, ut diximus, comitis Burgundiae filius, Viennam ad urbem suam archiepiscopalem reversus, illic quinquagesimae [Col. 1313B] Dominica, quae hoc anno in diem 9 Februarii incidebat, coronatus est (PAGI ad an. 1119, n. 6, MABIL. Annal. Ben., t. VI, p. 36) . Dispositis illius Ecclesiae rebus, Arvernorum regionem peragravit. Inde Tolosam profectus concilium habuit in ea urbe VII Idus, non quidem Junii (ut mendose in actis edit, legitur), sed Julii, sive octavo mensis hujusce die (Hist. de Lang. t. II, p. 384 et 385) . Tolosa digressus 17 Julii, papa ad villam quae vocatur Fronton, [Col. 1313C] tribus leucis Tolosa distantem versus septentrionem, inde ad villam S. Audardi in pago Caturcensi (hodie Montauban ) perrexit, tum ad Caturcorum caput Divonam, ubi altare majus cathedrali ecclesiae die 27 Julii consecravit (ibid.) . Apud Pictavos versabatur VI Kal. Sept., quo die Elisabeth monasterii SS. Trinitatis ejusdem urbis abbatissae, litteras apostolicae tutelae indulsit. Ex urbe Pictavorum pontifex Juliomagum Andegavorum profectus, altare Dominicum Parthenonis B. Mariae de Roncereio die 7 Septembris idem consecravit (MAB. ibid.) . Nec ante nonum hujus mensis illinc discessit, ut testatur diploma ab ipso in gratiam Savigniacensis monasterii datum Andegavis V Idus Septembris (MART. Ampl. coll., t. I, col. 659) . Exinde progressus recto itinere ad Glanofosliense monasterium, ecclesiam hujus loci dedicavit (MAB. ibid., p. 37) . At priusquam illuc accederet, videtur Parthenonem Fontis-Ebraldi invisisse. In litteris enim XVII Kal. Octobris in Majori Monasterio prope Turones datis [Col. 1313D] in gratiam Fontis-Ebraldi sanctimonialium, asserit se eorum ecclesiam dedicasse; quod tamen praestare potuit cum Viennensi Ecclesiae praeesset, ac legati apostolici munere fungeretur. Utcunque est, Glanofolio Turonos venit, ubi nocte a furibus nudatus est. Quod cum accepisset Goffridus Vindocinensis abbas, grisiam pelliceam atque varias pelles pontifici obtulit, testante eodem Goffrido in epistola ad Calixtum (l. I, ep. 12) . Necdum Turonibus discesserat VIII Kalend. Octobris, quo die fratribus Majoris Monasterii in ipsis eorum aedibus duo privilegia concessit (MABILL. ibid.) . Turonibus relictis, Carnotas versus iter direxit; et cum in via rescisset urbis hujus partem a Ludovico rege, odio scilicet comitis Theobaldi, concrematam fuisse, consilio mutato, Aurelianos inopinato advenit. Stampas inde progressus, atque in palatio susceptus, ecclesiam Mauriniacensem in suburbio hujus urbis praesente cum Adelaide uxore Ludovico rege, V Nonas [Col. 1314B] Octobris dedicavit. Haec dedicatio, inquit Mabillonius, male in editis consignatur anno sequenti, quo Calixtus amplius in Gallia non erat. Stampis egressus pontifex Lutetiam Parisiorum contendit, deinde Remos adiit, ubi concilium ab Octobris 19 usque ad 30 diem celebravit. Quarto post illud inchoatum die nempe 23, feria IV, inquit Ordericus, cum insigni comitatu Mosonem profectus est, et Dominico sequenti prae labore et metu lapsus et [Col. 1314C] aeger Remis versus est. Inde Gizortium ad regis Anglorum colloquium venit; mox ad S. Dionysii monasterium, ubi S. Martini Campensis omnes possessiones V Kalend. Decembris confirmavit. Dein Parisios praetergressus, Burgundiam ingressurus, primo Corbolium, tum Melodunum progressus est, comitantibus ipsum rege ac regina, qui una pontificem Ferrarias, quae regalis abbatia est, prosecuti sunt. Apud Senonas erat, teste Clario monacho, Nonis Decembris, inde Antissiodori natale Domini celebravit. Sedeloci in Aeduis postmodum exceptus, chartam Charitatis Cisterciensium ibi sub finem hujus anni (1119) confirmavit (MABIL. ibid.) . Illinc Cluniacense monasterium iterum adiit, ubi Brunoni Trevirensi archiepiscopo ejus Ecclesiae privilegia renovavit, diplomate dato III Nonas Januarii an. 1120 (ibid. p. 45, 46) . Trenorchii pridie Idus Januarii versatum fuisse discimus ex bulla ibidem data in gratiam monasterii Vizeliacensis (ibid.) . Viennae deinde consilium habuit pontifex, ab ipso [Col. 1314D] indictum ad festum B. Mariae quod vocatur Hypapante (Concil. t. X, p. 862) . Valentiae ad Rhodanum erat VIII Kal. Martii, quo die Pontio Cluniacensi abbati novum privilegium indulsit. Ibidem adhuc morabatur V Kal. Martii, cum Viennensi Ecclesiae privilegium amplissimum concessit a Baronio relatum. Post haec ad Montempessulanum, per urbem Vivarias, cujus cathedralem III Kal. Martii dedicavit ecclesiam (Hist. de Lang. t. II, p. 386) processit, indeque ad S. Aeojedium: tum peragrata Provincia, transcensisque Alpibus, ad S. Ambrosium, id est, si bene capio, inquit Mabillonius, Mediolanum perrexit. Haec callistini compendiosa series itineris in Gallia. . Cum autem [Col. 1313A] Ecclesiarum votivis ditatus beneficiis gloriose Romam pervenisset, gloriosa tam cleri, quam populi Romani susceptus receptione, multis antecessorum superiorum [ f. superior] Ecclesiae curam feliciter administrabat. Nec multam adhuc in sede sancta fecerat moram, cum Romani ejus tam nobilitati quam liberalitati faventes, intrusum ab imperatore schismaticum Burdinum, apud Sutram sedentem, et ad limina apostolorum transeuntes clericos genu flectere compellentem, expugnatum tenuerunt, tortuoso animali camelo, tortuosum antipapam, imo Antichristum, crudis et sanguinolentis pellibus capricis amictum, transversum superposuerunt, et ignominiam Ecclesiae Dei ulciscentes, per medium civitatis via regia, [Col. 1313B] ut magis publicaretur, educentes, imperante domino papa Calixto perpetuo carcere in montanis Campaniae prope S. Benedictum captivatum damnaverunt, et ad tantae ultionis memoriae conservationem in camera palatii sub pedibus domini papae conculcatum depinxerunt. Domino itaque Calixto gloriose praesidente, et raptores Italiae et Apuliae [Col. 1314A] perdomante, pontificalis cathedrae lucerna non sub modio, sed superposita monti clare elucebat beati Petri Ecclesia, et reliquae urbis et extra amissa recuperantes tanti domini gratissimo fruebantur patrocinio. Cui cum in Apulia apud civitatem Botontum [ leg. Bitontum] missus a domino rege Ludovico pro quibusdam regni negotiis occurrissem, vir apostolicus tam pro domini regis quam pro monasterii nostri reverentia honorifice nos recepit, et diutius retinere vellet, si Ecclesiae nostrae amore, et sociorum Abbatis S. Germani [Col. 1314D] Hugonis IX, San Dionysiani monachi socii et connutriti, et aliorum persuasione non revocaremur. Peractis itaque regni quae susceperamus negotiis, cum prospere redire maturaremus, ut peregrinorum mos est, hospitio suscepti quadam villa, cum finitis matutinis [Col. 1314B] [Col. 1314D] Nota priscum hunc monachorum nocturnas vigilias horis competentibus, etiam in itinere, celebrandi morem. auroram exspectando vestitum in lecto me reddidissem, semivigilans videor videre me alto maris spatio exiguo lembo solum omni remigio destitutum vagari, frequenti fluctuum motu, modo ascendendo, modo descendendo periculose fluctuare, percussum horrido naufragii timore divinitatis aures multo clamore sollicitare, cum subito [Col. 1315A] divina propitiatione lenis et placida aura, tanquam sudo aere suscitata tremulam et jam [Col. 1315D] Et jam, ex quatuor codd. Ed., irritam. periclitantem miserae naviculae proram in directum retorquens, opinione citius applicans portum placidum apprehendit. Excitatus autem crepusculo, iter coeptum aggrediens, cum visionem et visionis interpretationem, et memorare et assignare eundo multa meditatione laborarem (timebam enim fluctuum infestatione aliquod grave infortunium mihi significari) occurrit subito puer familiaris, qui meos meque recognoscens, laetus et tristis singularem [ s. singultum] educit, domini nostri bonae memoriae Abbatis Adae antecessoris decessum denuntiat ( an. 1123), communem de persona nostra pleno conventu factam electionem. Sed quia inconsulto [Col. 1315B] rege factum fuerat, meliores et religiosiores fratrum, milites etiam nobiliores cum obtulissent domino regi electionem ut assensum praeberet, multis affectos convitiis, Aurelianis castello inclusos reportat. Obortis itaque lacrymis patri spiritali, et nutritori meo humanitatis et pietatis affectu compatiens, de morte temporali graviter dolens, a perpetua eum erui devotissime divinam implorabam propitiationem. Cum autem et multorum consolatione comitum, et ipsa mei discretione ad meipsum rediissem, triplici angebar dispendio, utrum contra domini regis voluntatem electionem suscipiens, Ecclesiae Romanae rigore, et domini papae Calixti, qui me diligebat, auctoritate matrem Ecclesiam, quae a mamilla gratissimo liberalitatis [Col. 1315C] suae gremio dulcissime fovere non destiterat, dilapidare et emungere utroque dissipatore, occasione mei, cum nunquam tale quid affectassent, sustinerem, utrum fratres et amicos pro amore nostro deturpari et dehonestari regio carcere permitterem, utrum etiam pro his et hujusmodi eam postponens tantae improperium repulsae incurrerem. Cumque de meis aliquem domino papae, ut super his consuleret, remittere deliberarem; subito occurrit nobis clericus Romanus nobilis et familiaris, qui quod sumptuoso labore per nostros volebamus, per seipsum facere votive suscepit. Praemisimus etiam de nostris cum eo qui venerat ad regem unum, ut quem finem turbati negotii confusio reperisset, [Col. 1315D] nobis referrent. Neque enim incaute regiis molestiis nos exponeremus. Subsequentes itaque sicut si mari magno absque remige fluctuaremus, turbati, incerti rei eventus, cum gravissime anxiaremur, Dei omnipotentis larga propitiatione, placida aura naufragantem navem applicante, inopinate redeunt qui domini regis pacem, captorum solutionem, electionis confirmationem reportant. Nos autem ex hoc ipso voluntatis Dei argumentum assumentes (voluntas enim Dei fuit, ut cito occurreret quod volebamus) cum ad matrem Ecclesiam, Deo [Col. 1316A] opitulante, pervenissemus, tam dulciter, tam filialiter, tam nobiliter filium prodigum suscepit, ut et dominum regem prius severo, modo sereno vultu occurrentem, archiepiscopum Bituricensem, episcopum Silvanectensem, et ecclesiasticas plures personas ibidem nos exspectantes gratulanter invenerimus. Qui cum multa veneratione celerrime cum laetabundo fratrum conventu nos suscepissent, sequente die, Sabbato scilicet Medianae, me indignum ordinavit presbyterum. Sequente autem Dominica, Isti sunt dies, ibidem ante sacratissimum corpus beati Dionysii abbatem, licet immeritum, consecravit. Quo consueto Dei omnipotentiae facto, quanto ab imo ad summum de stercore erigens pauperem, ut sedere cum principibus faceret, sublimavit, tanto [Col. 1316B] humiliorem, et si fragilitas humana non impediat, in omnibus devotionem [Col. 1315D] Devotiorem. Cod. S. Germ. et Reg. 6265. Duo alii Codd. cum Ed., devotionem. manus tam dulcissima quam potentissima comparavit. Quae cum in omnibus clementer parvitati nostrae prosperata fuerit (novit enim insufficientia nostri tam generis quam scientiae), inter antiquorum praediorum Ecclesiae recuperationem, et novorum acquisitionem, et Ecclesiae circumquaque augmentationem, et aedificiorum restitutionem, sive institutionem, hoc potissimum et gratissimum, imo summam praestitit miseratus praerogativam, quod sanctae Ecclesiae suae ad sanctorum, imo sui honorem, ordinem sanctum ibidem plene reformavit, sanctae religionis propositum quod [Col. 1316D] Quo. Cod. Reg. 6265 et S. Dion. Edit., quod. ad Deo fruendum pervenitur, absque scandalo et perturbatione fratrum, licet non consueverint, [Col. 1316C] pacifice constituit. Cujus voluntatis divinae efficaciam tantae libertatis bonae famae et terrenae opulentiae subsecuta est affluentia, ut etiam impraesentiarum, quo magis nostra excitetur pusillanimitas, quodammodo cognoscatur, nos ipsos remuneratione etiam temporali remunerare, cum et apostolici reges et principes, felicitatibus Ecclesiae congratulari delectet, gemmarum pretiosarum, auri et argenti, palliorum et aliorum ecclesiasticorum ornamentorum affluentia exinde exuberet, ut recte dicere valeamus: Venerunt mihi omnia bona pariter cum illa (Sap. VII) . Quod experimento gloriae futurae Dei fratres successores nostros obtestando per Dei misericordiam, et terribile ejus judicium sollicitamus, ne sanctam religionem, [Col. 1316D] quae et homines et Deum conciliat, confracta consolidat, perdita restaurat, paupertatem opimat, tepescere permittant; quia sicut timentibus Dominum nihil deest, non timentibus etiam regibus omnia, ipsi quoque sibi deficiunt.
Sequente itaque ordinationis nostrae anno (1123), ne ingratitudine argueremur (sancta quippe Romana Ecclesia ante nostram promotionem tam Romae, quam alibi, multis et diversis conciliis tam pro Ecclesia nostra quam pro aliis agentem, benigne susceperat, gratanter disserentem audierat, negotia [Col. 1317A] nostra me altius [Col. 1317C] Altius. Ita codd. omnes. Ed., alternis, sed male. Sensus itaque est: Romana Ecclesia altius quam ego ipse negotia nostra, id est ecclesiae S. Dionysii, erexerat. erexerat) ad eam visitandam properantes, a domino papa Calixto et tota curia honorifice valde recepti per sex menses, cum apud eum demorando magno concilio trecentorum aut amplius episcoporum Lateranis compositioni pacis de querela investiturarum astitissemus, orationis causa frequentatis diversis sanctorum locis, videlicet S. Benedicti Cassini, S. Bartholomaei Beneventi, S. Matthaei Salerni, S. Nicolai Bari, sanctorum angelorum Gargani, Deo opitulante, cum gratia et domini papae amore, et formatis epistolis prospere remeavimus. Cum autem et alia vice post aliquot annos nos dulcissime ut magis honoraret, et sicut in litteris suis continebatur libenter exaltaret, ad curiam revocasset apud Lucam Tusciae civitatem, [Col. 1317B] decessus ejus veritatem cognoscentes, Romanorum novam et veterem avaritiam devitando, retrocessimus. Cui successit de Ostiensi episcopo approbata persona assumptus papa Honorius vir gravis et severus. Qui cum justitiam nostram de monasterio Argentoilensi puellarum miserrima conversatione infamato, tum legati sui Mathaei Albanensis episcopi, tum domini Carnotensis, Parisiensis, Suessionensis, domini etiam archiepiscopi Remensis Rainaldi, et multorum virorum testimonio cognovisset, praecepta regum antiquorum, Pipini, Caroli Magni, Ludovici Pii et aliorum, de jure loci praefati, a nuntiis nostris oblata perlegisset, curiae totius persuasione, tam pro nostra justitia, quam pro earum fetida enormitate, beato Dionysio et restituit et confirmavit [Col. 1317C] [Col. 1317C] Confirmavit. Al. reformavit. De Argentoilensis monasterii recuperatione fusius tractat auctor noster L. De rebus in administratione sua gestis. . Ut autem ad propositum recolendae regis [Col. 1318A] historiae revertamur, ante domini papae Calixti decessum (an. 1124), imperator Henricus collecto longo animi rancore contra dominum regem Ludovicum, eo quod in regno ejus Remis in concilio domini Calixti anathemate innodatus fuerat, exercitum quantumcunque potest Lotharingorum, Alemannorum, Bajoariorum, Suevorum et Saxonum, licet eis infestaretur, colligit, alioque tendere simulans consilio regis Anglici Henrici, cujus filiam reginam duxerat, qui etiam regi guerram inferebat, Remis civitatem inopinate aggredi machinatur, proponens aut eam subito destruere. aut tanta dehonestatione et oppressione civitatem obsidere, quanta dominus papa ibidem [Col. 1317C] Ibidem. Cod S. Germ.; deest in edd. in eum agens sedit sessione. Quod cum domino regi Ludovico intimorum relatione [Col. 1318B] innotuisset, tam strenue, quam audacter delectum quem non exspectat cogit, nobiles asciscit, causam exponit. Et quoniam beatum Dionysium specialem patronum, et singularem post Deum regni protectorem, et multorum relatione et crebro cognoverat experimento, ad eum festinans, tam precibus quam beneficiis praecordialiter pulsat, ut regnum defendat, personam conservet, hostibus more solito resistat. Et quoniam hanc ab eo habent praerogativam, ut si regnum aliud regnum Francorum invadere audeat, ipse beatus et admirabilis defensor cum sociis suis, tanquam ad defendendum altari suo superponatur, eo praesente fit tam gloriose, quam devote. Rex autem vexillum ab altari suscipiens, quod de comitatu Vilcassini, quo ad Ecclesiam [Col. 1318C] feodatus est, spectat [Col. 1317C] Spectat. Ab ecclesia San-Dionysianae, clientelae jure pendebant olim Vulcassini comites, ac propterea partes illius, tanquam advocati, cum ab adversariis impeteretur, suscipere, ejusque copias, quoties armis decernenda lis esset, sub illius vexillo in aciem educere tenebantur. Quorum in locum et officium successit Philippus rex, Vulcassinum adeptus, idque ante annum 1087; quandoquidem, teste [Col. 1317D] Willelmo Gemmeticensi (Hist. Norm., l. VII, cap. 41) , Guillelmus Magnus, Angliae rex ac Normanniae dux, partem hujusce comitatus, nempe oppidum quoddam Medanta nomine, proprium Philippi regis Francorum, ita furens hoc ipso anno concremavit. Ob hanc igitur adeptionem, cum ecclesiae San-Dionysianae signiferi Francorum reges evasissent; vexillum ejus solemniter de manibus abbati susceptum, in gravioribus plerisque bellis, quae adversus regni hostes gessere, ad usque Caroli VII tempora, praeferendum curaverunt, confectisque, ad eumdem locum reportarunt. Signum istud, porro, quod Latine Auriflammam, Gallice l' oriflamme, vocant historici, serico panno ignei coloris, inferius tres in partes, totidem apicibus viridis coloris terminatas, diviso, hastaeque deauratae appenso, constabat. Neque vero solam tutelam, sed etiam hominium ecclesiae San-Dionysianae debebant Vulcassini comites; id quod ipsemet recognovit Ludovicus Grossus, quippe qui [Col. 1318C] accelerans, ut ait Sugerius L. de rebus in administratione suae gestis, contra imperatorem insurgentem in regnum Francorum, in pleno capitulo B. Dionysii professus est, se ab eo habere (Vulcassinum) et jure signiferi, si rex non esset, hominium ei debere. Imo diploma regis ejusdem habemus editum hac de re in quo se clientem ecclesiae San-Dionysianae testatur, gratumque ac munificum exhibet erga sanctissimos illius patronos. «Cum ad aures, inquit, nostras pervenisset Alemannorum regem, ad ingrediendum et opprimendum regnum nostrum, exercitum praeparare, communicato cum palatinis nostris consilio, ad ipsam sanctissimam martyrum basilicam more antecessorum nostrorum festinavimus, ibique praesentibus regni nostri optimatibus, pro regni defensione eosdem patronos nostros super [Col. 1318D] altare eorumdem elevari pio affectu et amore effecimus. Unde nobis, ut par erat, placuit gloriosissimorum martyrum basilicam, antiquorum regum liberalitate et munificentia amplificatam et decoratam, nostris temporibus omni dilectione amplexari et sublimare. Praesente itaque venerabili abbate praefectae ecclesiae Sugerio, quem fidelem et familiarem in consiliis nostris habebamus, in praesentia optimatum nostrorum, vexillum de altari beatorum martyrum, ad quod comitatus Vulcassini, quem nos ab ipsis in feodum habemus, spectare dignoscitur, morem antiquum antecessorum nostrorum servantes et imitantes, signiferi jure, sicut comites Vulcassini soliti erant, suscepimus. Vicariam quoque et omnimodam justitiam, plenariamque libertatem, quam juxta villam B. Dionysii versus Parisium, retroactis temporibus, multorumque regum Franciae et nostra occupaverat potestas, sicut certa metarum distinctione terminavimus, a fluvio Sequanae, videlicet [Col. 1319C] a molendino quod vulgo appellatur Bayard, usque ad supremum caput villae quae vocatur Halbervillare, ipsis sanctis martyribus ducibus et protectoribus nostris, tam pro salute animae nostrae, quam pro regni administratione ac defensione, conjugis [Col. 1319D] et liberorum conservatione, devote in perpetuum possidendam contulimus. Praeterea omnimodam potestatem, omnemque justitiam, atque universas consuetudines nundinarum Indicti, quoniam praefatum Indictum, honore et reverentia sanctarum reliquiarum, clavi scilicet, et coronae Domini, apostolica auctoritate, archiepiscoporum et episcoporum confirmatione, antecessorum nostrorum regum Franciae constitutione, constitutum est, in perpetuum condonavimus . . . . Actum Parisiis publice, anno Incarnationis Verbi 1124, regni nostri XVIII Adelaidis X.» (FELIBIEN, Hist, de l'abbaye de Saint-Denis, Pr., p 93, n. CXXIV.) , votive tanquam a [Col. 1319A] Domino suo suscipiens, pauca manu contra hostes, ut sibi provideat, evolat, ut eum tota Francia sequatur potenter invitat. Indignata igitur hostium inusitatam audaciam usitata Franciae animositas, circumquaque movens militarem delectum, vires et viros pristinae virtutis et antiquarum memores victoriarum delegat. Qui cum Remis undecunque potenter convenissemus, tantae militaris et pedestris exercitus copiae apparebant, ut viderentur superficiem terrae, more locustarum. non tantum secus decursus aquarum, sed etiam montanis et planitie devorare. Ubi cum rex continuata septimana Teutonicorum praestolaretur incursum, tali inter regni proceres deliberatione res disponebatur: «Transeamus, inquiunt, audacter ad eos, ne redeuntes impune [Col. 1319B] ferant, quod in terrarum dominam Franciam superbe praesumpserunt. Sentiant contumaciae suae meritum, non in nostra sed in terra sua, quae jure regio Francorum Francis saepe perdomita subjacet, ut quod ipsi furtim in nos machinabantur attentare, nos in eos coram retorqueamus.» Aliorum autem petita severitas persuadebat eos diutius exspectare, ingressos marchiae fines, cum jam fugere intercepti nequirent, expugnatos prosternere, tanquam Saracenos immisericorditer trucidare, inhumata barbarorum corpora lupis et corvis ad eorum perennem ignominiam exponere, tantorum homicidiorum et crudelitatis causam terrae suae defensione justificare. Ordinantes autem regni proceres in palatio bellatorum acies coram rege, quae [Col. 1319C] quibus regni suffragio jungerentur, Remensium et Catalaunensium ultra sexaginta millia, tam equitum quam peditum unam componunt; Laudunensium et Suessionensium, nec minori numero, secundam; Aurelianensium, Stampensium, et Parisiensium et beati Dionysii copioso exercitu, et coronae devoto, tertiam; cui etiam seipsum interesse spe suffragii protectoris sui disponens: «Hac, inquit, acie tam secure quam strenue dimicabo, cum praeter sanctorum dominorum suorum [Col. 1320A] protectionem, etiam qui me compatriotae familarius educaverunt, aut vivum juvabunt, aut mortuum conservantes reportabunt.» Comes etiam Palatinus Theobaldus cum avunculo nobili Trecensi comite Hugone, cum ex abjuratione [Col. 1319D] Abjuratione Ed. sic. Cod. Reg. 5995 ac San-Dion., ajuratione, Reg. 6965, adjuratione. Franciae (guerram enim regi cum avunculo rege Anglico inferebat) adventasset [Col. 1319D] Glossator recens in cod. S. Dion. addit: cum octo millibus. Haec autem non a se ipso dicit, sed ex alio chronico mutuatur, uti praemonet his verbis: NOTA. Ceci est d'augmentation tiré d'une chronique à [Col. 1320C] ce sujet. , quartam efficiens, quintam Burgundiorum ducis ( Hugonis II ) [Col. 1320C] Glossator mox: quintam, quae decem millia hominum strenuorum continebat. et Nivernensis comitis ( Guillelmi II ) praeviam fecit. Comes vero egregius Viromandensis Radulfus germana regis consanguinitate conspicuus, optima fretus militia, multoque S. Quintini et totius terrae armato tam loricis quam galeis exercitu, cornu dextrum conservare destinatus [Col. 1320C] Glossator: Cum septem millibus. Pontivos et Ambianenses et Belvacenses in sinistro constitui approbavit. Nobilissimus [Col. 1320B] etiam comes Flandrensis ( Carolus ) cum decem millibus militum [Col. 1320C] Glossator: In tanto numero, id est, cum [Col. 1320D] septem millibus. pugnatissimorum triplicasset exercitum, si tempestive scisset extrema acie ad peragendum ordinabatur. His autem locorum affinitate propinquus dux Aquitaniae Guillelmus, comes egregius Britanniae ( Conanus III ), comes bellicosus Fulco Andegavensis, summe aemulabantur, eo quod vires exaggerare, et Francorum injuriam gravissime punire, et viae prolixitas et temporis brevitas prohiberet. Provisum est etiam ut ubicunque exercitus, apto tamen loco, certamen inirent [Col. 1320D] Inirent. Sic tres codd. Reg. 6265, S. Germ. ac San-Dion. In cod. Reg. 5925, sicut in Edit., invenirent. , et carri et carretae aquam et vinum fessis et sauciatis deferentes instar castellorum in corona locarentur, ut a labore bellico et a vulneribus deficientes, inibi potando ac ligaturas restringendo, fortiores [Col. 1320C] indurati ad palmam obtinendam concertarent. Publicata igitur tanti et tam tremendi facti deliberatione, tantique delectus fortissimi apparitione [Col. 1320D] Apparitione. Forte pro apparatu. Glossator addit: «Quae jam cum rege ultra regnum pedem fixerant, et turmatim, incompositosque Alemannos accedentes, jam usque ad duo millia occiderant.» , cum hoc ipsum auribus imperatoris innotuisset [Col. 1320D] Glossator, intonuisset. , simulans et dissimulans, palliata occasione subterfugiens [Col. 1320D] Glossator addit: et retrocedens, illico, etc. , alias tendit, magis eligens ignominiam defectus sustinere, quam et imperium et personam ruina periclitantem Francorum gravissimae ultioni suppeditare [Col. 1320D] Robertus de Monte ad ann. 1124 rem summatim narrat, his verbis: «Henricus imperator, congregata exercitus infinita multitudine, fines regni Francorum irrumpere disponit. Sed Ludovico Francorum rege cum infinito nihilominus exercitu in occursum ejus properante, consilio principum et episcoporum, ab inutili proposito desistit, et hoc [Col. 1321B] factum est mense Augusto.» Narrant quidem historici Germani Henricum, audita Wormatiensium subita rebellione, ab incoepto desistere, atque exercitum in has partes reducere compulsum fuisse, ut [Col. 1321C] incendium ne serperet latius, in ipso exordio comprimeret. . Quo [Col. 1320D] Glossator, quo rex et Franci. Franci comperto, sola archiepiscoporum et episcoporum [Col. 1321A] et religiosorum prece virorum, ab illius regni [Col. 1321C] Glossator, A Theutonici regni. devastatione, et pauperum depressione vix se continere valebant ( an. 1124). Tanta igitur et tam celebri potitus victoria [Col. 1321C] Glossat. addit, nec multum cruentata. (idem enim aut [Col. 1321C] Aut. Sic 2 codd. Reg. ac San-Dion. Ed. haud. superius fuit, quam si campo triumphassent Francis repatriantibus) rex exhilaratus, nec ingratus ad protectores suos sanctissimos martyres humillime devenit, eisque, post Deum, gratias magnas referens, coronam patris sui, quam injuste retinuerat [Col. 1321C] Retinuerat. Sic codd. omnes. Ed., tenuerat. Glossat. addit huc usque. (jure enim ad eos omnes [Col. 1321C] Glossat. addit, regum decedentium. pertinent), devotissime restituit [Col. 1321C] Glossat. addit: «Et pro satisfactione injustae retentionis, Cergiacum villam cum omnibus pertinentiis, eorum ecclesiae liberaliter concessit perpetuo possidendam.» Coronam tamen hanc jam inde ab anno 1120 ecclesiae S. Dionysii a se restitutam testatur ipsemet Ludovicus sequenti diplomate, ex chartulario ejusdem loci descripto: «Ludovicus D. G. Francorum rex, archiepiscopis, ducibus, comitibus, et universis regni nostri proceribus: Quia Dei [Col. 1321D] omnipotentis larga miseratione regnum stare, etc. . . Communicato cum palatinis nostris consilio, ad ipsam sanctissimorum martyrum basilicam cum conjuge nostra acceleravimus, et praesente venerabili episcopo domno Conone, sanctae sedis apostolicae legato, quoniam jure et consuetudine, regum Francorum demigrantium insignia regni, ipsi sancto martyri tanquam duci et protectori suo, referuntur, coronam patris nostri ei reddidimus, pro dilatione redditionis satisfecimus, etc. Actum publice anno Incarnati Verbi 1120, regni nostri XII, Adelaidis autem reginae VI. Concedente Philippo filio nostro astantibus in palatio nostro quorum nomina subtitulata sunt et signa: S. Stephani dapiferi, S. Gisleberti buticularii, S. Hugonis constabularii, S. Guidonis camerarii. Dato per manum Stephani cancellarii. Adamo abbate B. Dionysii.» Mirum porro Philippi pueri regii, qui vix quintum aetatis annum attigerat, consensum in hoc diplomate memorari. Observandus praeterea in chronicis [Col. 1322B] hujusce diplomatis notis annus VI Adelaidis, cum Ludovici XII et Christi 1120 compositus: ex quo inferre est anno 1115 Adelaidem Ludovico nupsisse, et quidem ante Julii 29 diem, quo Philippo successit [Col. 1322C] Ludovicus.
( An. 1121.) Ea etiam tempestatis temperie Alvernorum [Col. 1323A] pontifex Claromontensis ( Aimericus ), vir honestae vitae, et defensor Ecclesiae illustris, et pulsatus et pulsus Alvernorum superbia nova et antiqua, quae eis titulatur,
Egregie factum, quo nobilius ab adolescentia [Col. 1325C] sua [Col. 1325D] Sua deest in quat. codd. usque ad vitae limitem nullum perpetravit, vitando fastidium, cum multa egeat, brevi narratione memorare non quomodo, sed quid fecerit, significantes proposuimus. ( An. 1127.) Famosus comes vir potentissimus Carolus, de amita domini regis Ludovici Danorum regis filius [Col. 1325D] Natus erat Carolus rege Daniae Carnuto IV et Adela, filia Roberti Frisonis et Gertrudis Saxonicae, quae Florentio I Hollandiae comite prius nupta, ex eo Bertham Ludovici matrem pepererat. , cum successisset jure consanguinitatis fortissimo comiti Balduino Hierosolymitani Roberti filio, Flandriae terram valde populosam tam strenue quam diligenter administrabat, Ecclesiae Dei illustris defensor, eleemosynarum liberalitate conspicuus, justitiae tutor insignis. Qui cum debitor [Col. 1326D] Apud Freher debito. honoris adepti, potentes quosdam genere humiles, opibus elatos, dominio ejus lineam consanguinitatis absentare superbe innitentes (erant enim de faece conditionis [Col. 1325D] servilis) judicio curiae convenienter satis repeteret; ipsi [ al. ipse], videlicet Brugensis Ecclesiae praepositus, et sui, viri superbissimi et famosi proditores, crudelissime ei insidiabantur. Cum igitur quadam die ( die 2 Martii ) Brugas venisset, summo mane [Col. 1326A] ecclesiae Dei assistens, pavimento prostratus, librum orationum manu tenens orabat: cum subito Buchardus quidam nepos praepositi praefati, satelles truculentus, cum aliis de eadem sceleratissima radice, et aliis traditionis pessimae complicibus, oranti, imo Deo loquenti tacite retro cedit, et caute gladio evaginato collum terrae prostratum comitis suavissime [ al. levissime] tangens, ut paululum erectum ferientis gladio se inopinate dirigeret, ensem ei applicans, uno ictu impius pium, servus dominum sceleratissime detruncat. Qui autem astabant necis impiae cooperatores, sanguinem ejus sitientes, tanquam canes in relicta cadavera debacchantes, innocentem laniare gaudebant, summopere gloriantes, quod opere complere potuerant [Col. 1326B] quem conceperant dolorem, et quam pepererant iniquitatem. Et apponentes iniquitatem super iniquitatem, utpote malitia sua excaecati, quoscunque castellanos, quoscunque nobiliores comitis barones, sive in eadem Ecclesia, sive extra in castro offendere poterant, infelicissimo miserae mortis genere imparatos nec confessos trucidabant. Quibus tamen prodesse valde arbitramur, quod pro fidelitate domini sui taliter mactati in ecclesia orantes sunt reperti, cum scriptum sit: Ubi te invenero, ibi te judicabo [Col. 1326D] Haec verba in sacris Scripturis non occurrunt. . Comitem vero truces in ipsa ecclesia tumulantes, ne honorifice extra deplangeretur, et sepeliretur, et pro gloriosa vita et gloriosiore morte devotus populus in ejus ultionem incitaretur, ecclesiam [Col. 1326C] ipsam speluncam latronum statuentes, tam ipsam quam comitis domum ecclesiae inhaerentem muniverunt, et quibuscunque paratis victualium alimentis, et seipsos exinde protegere, et terram sibi allicere summa superbia deliberant. Tanti igitur et tam scelerati horrore facti attoniti, qui his non consenserant [Col. 1326D] Consenserant. Sic codd. omnes. Edit. assenserant. , Flandriae barones lacrymabiles exsequias persolventes, notam proditionis evitant, dum hoc domino regi Ludovico, nec ei tantum, sed fama volante per universum orbem denuntiant. Rex autem et amore justitiae et consanguinitatis affectu in ultionem tantae proditionis excitatus, nec regis Anglici, nec comitis Theobaldi guerra detentus, Flandriam animosus intrat, ut nequissimos atrocissime perdat, toto animi et operis nisu exaestuat. [Col. 1326D] Comitem Flandriae Guillelmum Northmannum filium Roberti Hierosolymitani Northmanniae comitis (ad eum enim jure consanguinitatis spectabat) constituit [Col. 1326D] Guillelmus filius Roberti Northmanniae ducis, ex patre nepos Mathildis, uxoris Guillelmi Magni seu Conquestoris, Balduinique V seu pii, Flandriae comitis filiae, aemulum inter plures habebat Theodericum Alsatium, cui potiori propinquitatis jure competebat Flandriae comitatus. Is enim patre Theoderico Alsatio Lotharingiae duce, matreque Gertrude [Col. 1327D] filia Roberti Frisonis, Balduinique VII, cui proxime successerat Carolus, amita, natus erat. Et quidem in eum conspirabant praesulum ac procerum Flandriae vota; sed, intercedente Ludovici auctoritate, praevaluit Guillelmi Northmanni causa; cui sic Northmanniae, quo privatus erat, ducatum rex voluit compensare. . Ut autem Brugas descendit, non veritus terrae barbariem, nec foedam proditoriae consanguinitatis [Col. 1327A] lineam, ipsos proditores in ecclesia et turre obsessos coarctat, victualia praeter sua [Col. 1327D] Praeter sua. Sic codd. omnes, id est quae penes se reposita habebant. Vel legendum: victualia praeter ea . . . . . prohibet, ut apud Freher. , quae divino nutu eorum etiam usui importuna repugnabant, prohibet. Ut autem fame, peste et gladio aliquantisper eos contrivit, ecclesiam relinquentes turrim tantum, ut eos turris retineret, retinuerunt. Jam ergo de vita eis desperantibus, cum jam in luctum verteretur cithara eorum, et organum eorum in vocem flentium, nequissimus Buchardus sociorum consensu fuga lapsus, terram [ al., Flandriam] exire volens, nec valens, sola iniquitate propria prohibente, in firmitate cujusdam amici et familiaris reversus, interceptus regis imperio, exquisito miserae mortis genere, alta rota superligatus, corvorum et alitum rapacitati expositus, desuper [Col. 1327B] oculis defossus, et tota facie dilaceratus, inferiorum sagittis et lanceis et jaculis millies perforatus, miserrime interfectus in cloacam projectus est. Bertoldus vero, caput iniquitatis, cum similiter effugere decrevisset, cum huc illucque satis licenter deambulasset, sola superbia reversus (dicebat enim: Quis ego, aut quid ego sum? [Col. 1327D] Sum. Deest in tribus codd. Ejus loco extra parenthesim, legitur suis, id est a suis, vel cum suis. Conjicimus amanuenses pro voce cum legisse sum. Apud Freher feci. ) etiam capitur, et regis arbitrio expositus, merita et miserrima morte est damnatus. Furcis enim cum cane suspensus, quoties canis percutiebatur, in eum iram retorquens totam faciem ejus masticando [ al., morsicando] devorabat; aliquando etiam [Col. 1327D] Apud Freher, etiam in eam. , quod horribile dictu est, stercorabat. Sicque miseram vitam, miserior miserrimo, morte perpetua terminavit. Quos autem in turre incluserat, multis angustiis [Col. 1327C] ad deditionem cogens, sigillatim unum post alium coram suis fractis cervicibus dejecit. Quemdam etiam eorum, Isaac nomine, timore mortis in monasterio quodam tonsoratum, demonachatum patibulo affixit. Potitus itaque Brugensi victoria rex cum suis, Ipram peroptimum castrum contra Guillelmum Bastardum [Col. 1328D] Guillelmus Iprensis dictus, Philippi de quo hic sermo, 2 filii Roberti Frisonis nothus erat, cui ad Flandriae comitatum aspiranti, clementia Roberti Jerosolymitani vidua summopere favebat. proditionis fautorem, ut et in eum ulciscatur accelerat. Brugenses tam minis quam blanditiis, directis ad eos nuntiis, allicit [Col. 1328D] Apud Freher: In societatem allicit. , dumque Guillelmus cum trecentis militibus ei obviat, altera pars regalis exercitus in eum irruit, altera ex obliquo alia porta castellum audacter occupat, eoque retento Guillelmum a tota Flandria exhaeredatum exterminat; et quia proditione ad possidendam Flandriam aspiraverat, merito in tota [Col. 1327D] Flandria nihil obtinuit. His ergo et diversis ultionum modis et sanguinis multi effusione lota et quasi [Col. 1328A] rebaptizata Flandria, Guillelmo Northmanno comite constituto, rex in Franciam, Deo auxiliante, victor remeavit ( an. 1128).
Sed et aliam consimilem et Deo gratam, et alia vice famosam fecit ultionem, cum hominem perditissimum, Thomam de Marna, Ecclesiam Dei terebrantem, nec Deum nec hominem reverentem, in manu forti celeriter tanquam titionem fumigantem exstinxit ( an. 1130). Querulo siquidem Ecclesiarum planctu compulsus, cum Laudunum ad ulciscendum adventasset, episcoporum et regni optimatum persuasione, et maxime egregii comitis Viromandensis Radulfi [Col. 1328D] Non ad solas Ecclesiae Laudunensis, sed ad proprias etiam ulciscendas injurias, expeditionem hanc Ludovico regi suaserat Radulfus; quippe cujus frater Henricus, Calvimontis in pago Vulcassino comes, Thomae jussu, dolose fuerat interfectus. , qui potentior aliis post regem in partibus illis erat consilio, in eum ducere exercitum Cociacum deliberatum est. Festinante autem rege [Col. 1328B] ad castrum, cum qui missi fuerant opportunum explorare accessum, importunum omnino et inaccessibile renuntiassent, et a multis angariaretur, juxta audita consilium mutare debere. «Rex ipsa indignatus animositate, Lauduni, inquit, hoc remansit consilium. Quod enim ibi deliberatum est, nec pro morte, nec pro vita mutabimus. Vilesceret merito regiae majestatis magnificentia, si scelerati hominis formidine refugi derideremur.» Haec ait, et mira animositate, licet corpore gravis, per abrupta et nemoribus obtrusas vias, licet periculose cum exercitu penetrans, cum prope castrum pervenisset, nuntiatum est strenuissimo comiti Radulfo ex alia parte castri vaganti exercitui insidias parari, et ruinae eorum instantissime demoliri. Qui illico armatus [Col. 1328C] cum paucis sociorum illuc via opaca tendens, conspicatus praemissis quibusdam militibus suis jam percussum illum cecidisse, equum calcaribus urgens irruit in eum, et audacter gladio percutiens lethale vulnus infligit, nec nisi prohiberetur, repetendum foret. Captus itaque, et ad mortem sauciatus, regique Ludovico praesentatus, ejus imperio Laudunum laude omnium fere et suorum et nostrorum est deportatus. Sequente autem die publicata terra plana ejus [Col. 1328D] Hoc est, ut nobis videtur, agris ejus in publicum seu fiscum redactis. Terra enim plana ager cultus hic intelligitur; publicare autem, fisco addicere seu confiscare. , ruptisque stagnis, quia dominum terrae habebat, terrae parcens, Laudunum regressus dominus rex Ludovicus, hominem perditissimum, nec vulneribus, nec carcere, nec minis, nec prece, ad redditionem mercatorum, quos mira proditione in conductu spoliatos omnibus suis [Col. 1328D] carcere detinebat, cogere valebat. Qui cum conjugem ex regia permissione sibi ascivisset, magis videbatur [Col. 1329A] de mercatorum, qui ab eo exigebantur, quam de vitae amissione dolere. Cumque jam plagarum dolore gravissimo pene ad mortem constrictus, a multis etiam confiteri et viaticum suscipere rogaretur, vix concessit. Cum autem corpus Domini manu sacerdotis in eam quam miser inhabitabat cameram deportatum esset, sicut si ipse Dominus Jesus miserrimum vas hominis minime poenitentis nullo modo ingredi sustineret, mox ut nequam ille collum erexit, illico confractum retorsit, et spiritum teterrimum divinae expers eucharistiae exhalavit [Col. 1329C] «Anno 1130 Thomas de Marla in suo proprio conductu negotiatores dolo capiens, a rege Ludovico cum exercitu impetitus, et a Radulfo Viromanduorum comite in ultionem Henrici fratris sui, vulneratus et captus, Lauduni moritur.» Ex appendice ad Sigebertum. Eodem anno consignat Thomae necem Chronicon S. Medardi. Hanc vero [Col. 1329D] Nangius perperam, ad annum 1120 retrahit. . Rex autem ulterius aut [Col. 1329D] Aut. leg. in quat. codd. Deest in edit. mortuum aut mortui terram prosequi dedignatus, mercatorum emancipationem, et thesaurorum ejus maximam partem a conjuge et filiis extorsit, et pace Ecclesiis [Col. 1329B] morte tyranni restituta, victor Parisiis remeavit.
Sed et alio tempore ( an. 1127 vel 1128), cum occasione dapiferatus emersisset inter dominum regem et Amalricum de Monte-forti virum illustrem, stimulante Stephano Garlandensi, grandis altercatio, et tam regis Anglici quam comitis Theobaldi fulciretur suffragio, festinato exercitu Livriacum obsedit castrum, et erectis impugnatoriis machinis, frequenti invasione crebro aggrediens impetu, fortissime expugnavit. Et quoniam egregius comes et cognatus germanus Radulfus Viromandensis, balistarii quadro, in assultu promptissimus, oculo est privatus, fortissimum castrum funditus subvertit. Sed et tanto guerrarum bello eos affecit, quod et [Col. 1329C] [Col. 1329D] Et ex quat. codd. edit., ei. dapiferatum et dapiferatus haereditatem bona pace relinquentes abdicaverunt [Col. 1329D] Stephanus Garlandensis, archidiaconus Ecclesiae Parisiensis, decanus Aurelianensis, aliisque beneficiis ecclesiasticis onustus, regni praeterea cancellarius, Guillelmo fratri, anno 1120 exstincto, in dapiferatu succedere non erubuit, stupentibus cum indignatione religiosis quibusque viris, hominem sacris rebus addictum dignitatem a professione sua maxime abhorrentem iniisse. Cum vero ille, instante, in cujus offensionem incurrerat, Adelaide regina, pulsus aula circiter 1127 fuisset, Amalrico de Monte-forti, qui Agnetem, Anselli fratris ipsius filiam, uxorem duxerat, dapiferatum quasi haereditario sibi jure partum, inconsulto rege, transcripsit. Inde irae Ludovici, hinc bella ipsum inter et Amalricum: quibus tandem, ut narrat Sugerius, consopitis, uterque, Stephanus videlicet et Amalricus, [Col. 1330C] anno haud serius 1130, regis in gratiam redierunt. . Qua guerra ipse etiam rex, qui militaris vir erat, semper promptus in hostes, balistarii immissione quadri crure perforatus, laesus valde, multa animositate vilipendebat, et tanquam si regiae majestatis thronus vulneris dolorem dedignaretur, rigide angustiam quasi non sustinens sustinebat.
[Col. 1330A] Eo autem tempore ( an. 1130) Ecclesiam Romanam schismate periculoso gravissime et pene praecordialiter contigit sauciari. Venerandae memoriae summo pontifice et universali papa Honorio viam universae carnis ingresso [Col. 1330C] Honorius anno 1130, die Februarii 14 mortuus est. Id in comperto est apud omnes. An vero eodem die, an sequenti Gregorius ei suffectus fuerit, ambigitur inter eruditos. Priori sententiae patrocinantur Fulco Beneventanus et Chronicon Casinensi, [Col. 1330D] alteri favet auctoritas anonymi abbatiae de Margan annalistae, in collectione Oxoniensi t. II vulgati; qui quidem omnium accuratissime Pagio videtur tam electionis Gregorii quam ipsius consecrationis diem notasse. Haec sunt ejus verba ad an. 1130: «Hoc anno XVI Kal. Martii defunctus est papa Honorius apud S. Gregorium, et in crastino, id est XV Kalend. ejusdem, electus est Gregorius diaconus cardinalis S. Angeli in apostolatum, qui et Innocentius nominatus est: et sexta die, scilicet sequenti Sabbato post proximum (nempe die 22 Februarii) ordinatur in presbyterum, in die cathedrae S. Petri, et in crastino consecratus est in summum pontificem, apud S. Mariam Novam. Eo die et Petrus Leonis consecratus est in apostolicatum apud S. Petrum.» , cum Ecclesiae Romanae majores et sapientiores ad removendum Ecclesiae tumultum consensissent, apud Sanctum Marcum, et non alibi, et non nisi communiter Romano more celebrem fieri electionem, qui assiduitate et familiaritate propinquiores apostolici fuerant, timore tumultuantium Romanorum illuc convenire non audentes, antequam publicaretur domini papae decessus, personam venerabilem cardinalem de Sancto Angelo diaconum Gregorium summum eligunt pontificem. Qui autem Petri Leonis parti favebant, apud [Col. 1330B] Sanctum Marcum pro pacto alios invitantes convenerunt, dominique papae morte comperta, ipsum eumdem Petrum Leonis cardinalem presbyterum multorum et episcoporum, et cardinalium, et clericorum, et Romanorum nobilium consensu votive elegerunt, sicque schisma perniciosum statuendo, Christi Domini tunicam inconsutilem discindendo partiti sunt Ecclesiam Dei, et dum magno se judice quisque tuetur, alii alios alliciunt, alii alios anathemate innodant, judicium praeter suum non attendunt. Cum autem Petri Leonis pars tum parentum suffragio, tum Romanae [Col. 1330D] Tres codd. ant. S. Germ. S. Dion et Reg. 5925, Romae. nobilitatis praesidio praevaleret, dominus papa Innocentius cum suis urbem relinquere deliberat, ut orbem terrarum obtinere [Col. 1330C] praevaleat. Descendens itaque navali praesidio ad partes Galliarum, tutum et approbatum eligit personae et Ecclesiae post Deum defensionis asylum regnum nobilissimum Francorum, nuntiisque suis ad regem Ludovicum destinatis, et personae et Ecclesiae opitulari efflagitat. Quo rex, ut erat piissimus Ecclesiae defensor, cito compunctus, concilium archiepiscoporum, episcoporum, abbatum et religiosorum virorum Stampis convocat [Col. 1330D] Stampense concilium, mense Aprili anni [Col. 1331D] 1130 habitum, totam de utraque electione litem Bernardi abbatis Claraevallensis arbitrio subjecit. Is autem partibus Innocentii jam addictus, tanta eloquentiae vi pro ipso peroravit, ut Innocentium pro legitimo pontifice habendum esse nemini non persuaserit. Momentorum autem quibus nitebatur ejus oratio, ex variis ipsius litteris apparet, haec erat summa: Innocentium quamvis a minori cardinalium parte (clam caeteris) tam a saniori electum fuisse, eumque Anacleto longe moribus et doctrina praestare; quod autem Innocentii praepropera videretur electio in causa fuisse ambitum Petri Leonis, pontificatum aperte prehensantis. Ad haec respondere pronum [Col. 1332D] erat, suffragia in electionibus non numerari, sed ponderari, neque ob unius ambitum posse majorem electorum numerum suffragii jure privari. Verum divina providentia contigisse arbitramur ut Petrus Leonis, homo luxu diffluens, et in rebus divinis incuriosus, Romana sede caruerit, cujus muniis rite obeundis eo magis impar esse videbatur, quo illam ardentius expetebat. , et eorum [Col. 1331A] consilio magis de persona quam de electione investigans (fit enim saepe ut Romanorum tumultuantium quibuscunque molestiis Ecclesiae electio minus ordinarie fieri valeat) ejus assensum electioni consilio virorum praebet [Col. 1332D] Sic absque additione. , et deinceps manu tenere promittit. Cum autem et susceptionis et servitii primitias Cluniaci per nos ei delegasset, tanto exhilarati suffragio cum gratia et benedictione domino regi per nos gratias referentes, ad propria remiserunt. Ut autem usque Sanctum Benedictum super Ligerim descendit, Dominus rex cum regina et filiis ei occurrens, nobilem et diademate saepius coronatum verticem tanquam ad sepulcrum Petri inclinans, pedibus ejus procumbit, Catholicum affectum et devoti servitii effectum ei et Ecclesiae promittit. Cujus exemplo [Col. 1331B] et rex Angliae Henricus ei Carnotum occurrens, devotissime pedibus ejus prostratus, votivam sui suorumque in terra sua susceptionem et obedientiae filialis promittit plenitudinem. Visitando itaque Gallicanam, sicut res exigebat, Ecclesiam, ad partes se transfert Lotharingorum. Cui cum imperator Lotharius civitate Leodii cum magno archiepiscoporum et episcoporum, et Teutonici regni optimatum, collegio celeberrime occurrisset, in platea ante episcopalem Ecclesiam humillime seipsum stratorem offerens, pedes per medium sanctae processionis ad eum festinat, alia manu virgam ad defendendum, alia frenum albi equi accipiens, tanquam dominum deducebat. Descendente vero tota statione eum suppodiando deportans, celsitudinem paternitatis [Col. 1331C] ejus notis et ignotis clarificavit. Pace itaque imperii et Ecclesiae confoederata, instantem sancti Paschae diem apud nos in ecclesia beati Dionysii tanquam speciali filia affectat celebrare. Nos autem ob timorem Dei et Ecclesiae, matris et filiae, gratanter pridie Coenae Domini suscipientes, celeberrimam Deo et hominibus proferentes processionem, adventum ejus odis exsultationis collectantes [ f. collaetantes] amplexati sumus. Coena ergo Domini apud nos more Romano, et sumptuoso donativo, quod presbyterium nominatur, celebrata, venerandam Domini crucifixionem venerando prosecutus, sanctissimae Resurrectionis vigilias honore debito pernoctavit. Summo mane vero extrinseca via ad ecclesiam martyrum in strata, cum multo collateralium collegio quasi [Col. 1331D] secreto commeavit, ibique more Romano seipsos praeparantes, multo et mirabili ornatu circumdantes, capiti ejus phrygium ornamentum imperiale instar galeae circulo aureo circinatum imponunt, albo et [Col. 1332A] palliato equo insidentem educunt, ipsi etiam palliati equos albis operturis variatos equitantes, odas personando festive geminati procedunt; barones vero Ecclesiae nostrae feodati, et castellani nobiles, stratores humillimi pedites eum equitantem freno deducebant. Quidam etiam praevii copiosam monetam, ut turbam impedientem removerent, jactitabant. Via autem Regia et salicibus et fixis stipitibus pretiosis palliis rutilabat. Cum autem et militiae cunei et populi multi concursus ei honoratissime occurreret, nec etiam ipsa Judaeorum Parisiensium excaecata defuit Synagoga, quae legis litteram, rotulam scilicet velatam offerens, ab ore ejus hanc misericordiae et pietatis obtinet supplicationem: «Auferat Deus omnipotens velamen a cordibus vestris.» [Col. 1332B] Perveniens vero ad Sanctorum basilicam coronis aureis rutilantem, argenti et plus centies auri pretiosarum gemmarum et margaritarum splendore fulgurantem, divina divine celebrans, Agni veri Paschalis victimas sacratissimas nobis cooperando immolavit. Finita vero missa, erectis in claustro palliis strato mensis, materialem agnum tanquam toris accubitati sumunt, caetera nobilis mensae fercula consueto more suscipiunt. Sed et sequenti die eamdem ab ecclesia Sancti Remigii ad principalem reciprocant processionem. Transactis itaque tribus post Pascha diebus, cum gratiarum actione, et auxilii et consilii promissione Parisium transmeavit. Exinde Galliarum ecclesias visitando, et de earum copia inopiae suae defectum supplendo, cum [Col. 1332C] per terram aliquantisper deambulasset, Compendii demorari elegit.
Interea ( an. 1131) contigit singulare et ulterius inauditum Franciae regni infortunium. Regis enim Ludovici filius, floridus et amoenus puer, Philippus, bonorum spes timorque malorum, cum quadam die per civitatis Parisiensis suburbium equitaret, obvio porco diabolico offensus equus, gravissime cecidit, sessoremque suum nobilissimum puerum silice consternatum, mole ponderis sui conculcatum contrivit [Col. 1332D] Philippus rex ipso Paschatis die (14 Aprilis) anni 1129 coronatus, die 13 Octobris anni 1131 interiit, annos circiter 16 natus. . Quo dolore civitas et quicunque audierunt consternati (ea siquidem die exercitum ad expeditionem asciverat) vociferabantur, flebant et ejulabant, tenerrimum recolligentes puerum pene exstinctum, in proximam domum reportant. Nocte vero instante, [Col. 1332D] proh dolor! spiritum exhalavit. Quantus autem et quam mirabilis dolor et luctus patrem et matrem, et regni optimates affecerit, nec ipse Homerus dicere sufficeret. Eo autem in ecclesia [Col. 1333A] beati Dionysii in sepultura regum, et sinistra altaris sanctae Trinitatis parte, multorum conventu episcoporum et regni optimatum, more regio humato, pater sapiens, post lugubres querimonias, post miserabiles vitae superstitis imprecationes, religiosorum et sapientium consilio consolari admisit. Qui ergo intimi ejus et familiares eramus, formidantes ob jugem debilitati corporis molestiam ejus subitum defectum, consuluimus ei quatenus filium Ludovicum, pulcherrimum puerum, regio diademate coronatum, sacri liquoris unctione regem secum ad refellendum aemulorum tumultum constitueret. Qui consiliis nostris acquiescens, Remis cum conjuge et filio et regni proceribus devenit: ubi in pleno et celeberrimo, quod dominus papa Innocentius convocaverat, [Col. 1334A] concilio, sacri olei unctione et coronae regni deportatione in regem sublimatum, felicem providit regno successorem [Col. 1333B] Ludovicus Junior inunctus est die 25 Octobris anni 1121. . Unde multis quasi quodam praesagio videbatur ejus debere amplificari potentia, qui tot et tantorum et tam diversorum archiepiscoporum, episcoporum, Francorum, Teutonicorum, Aquitanorum, Anglorum, Hispanorum suscepit benedictionem copiosam. Cumque pater vivi gaudio defuncti dolorem allevians Parisium rediret, dominus papa, soluto concilio Antissiodoro, elegit demorari. Opportunitatem vero repatriandi nanciscens de imperatoris Ludovici [ l. Lotharii] comitatu (quia eum in manu forti Romam perducere, et Petrum Leonis deponere spoponderat), illuc cum eo devenit [Col. 1333B] Innocentii II Gallicanum iter describere conantibus nonnullis se nobis offerunt nodi, quos exsolvere vix licet. Certe Pisis navigio profectum, ad S. Aegidii portum applicuisse testantur acta ejus antiqua a Baronio ad annum 1130, n. 56 relata, nec non Anselmus Gemblacensis in Chronico. «Emenso mari, inquit iste, tandem ad S. Aegidium appulit. Tum ab Arelatensibus susceptus (sunt verba Orderici Vitalis l. XIII, pag. 895) , legatos inde Francis direxit.» Arelate pervenit Avenionem, unde breve apostolicum scripsit ad Guillelmum Montispessulani toparcham, datum Avenione IX Kal. April.; pontificatus nostri anno I (GARIEL, Series Praesul. Magalon. p. 170) . Hinc patet longe, non paulo ante Augustum, ut censet Pagius, Innocentium [Col. 1333C] ad oras Galliae appulisse. Pergens autem, inquiunt acta jam laudata, per Vivarium et Anicium Arverniae fines intravit, apud Claramontem primum concilium celebravit. At priusquam Arverniae fines attingeret, eum per Burgundiam Cluniacum advenisse docet nos Anselmus Gemblacensis, verbis mox citatis subjungens: «Postea venit in Burgundiam et a Cluniaco excipitur.» Quonam autem monasterium hoc adierit mense, quidve ibi egerit pontifex, discimus ex ejus diplomate dato Valentiae, VIII Idus Martii an. 1132, atque in Bibliotheca Cluniacensi p. 1381 recitato: «Nos, inquit, monasterium ipsum (Cluniacense), quod specialiter ad jus S. Petri et S. Romanae spectat Ecclesiae, per nos ipsos visitavimus, et eodem die quo revolutis multorum annorum spatiis, praedecessor noster, felicis memoriae papa Urbanus, ibidem majus altare consecraverat, cum archiepiscopis et episcopis, qui nobiscum convenerant, cooperante Spiritus sancti gratia, idem monasterium solemniter dedicavimus.» Atqui majus [Col. 1333D] altare Cluniacensis ecclesiae VIII Kal. Novembris seu die 25 Octobris consecratum fuisse superius ostensum est: eodem ergo recurrente die basilicae dedicatio contigit. Dies vero quos ibidem moratus fuit Innocentius, recenset Ordericus loco jam citato: «Tunc, inquit, XI diebus [Cluniacenses] papam cum suis detinuerunt.» Cluniaco egressus, Claramontem se contulit pontifex, statione interim facta apud Rohaennam ad Ligerim, ubi diploma edidit in gratiam Drogonis monasterii S. Joannis Laudunensis abbatis. Datum apud Rohaennam pridie Nonas Novembris (Gall. Christ. nov., tom. X Instrum., col. 194) . Claramontem tandem ingressus, concilium ibidem exeunte Novembri celebravit: quo peracto, breve apostolicum scripsit Guilenco Lingonensi episcopo ad finiendam controversiam abbatum. S. Stephani Divionensis et S. Sequani de duabus ecclesiis. Datum apud Claramontem III Nonas Decembris (PERARO, p. 103) . [Col. 1334B] Hactenus haec itineris series belle tibi, lector, procedere videtur. At duo sunt quae hanc maxime perturbant instrumenta. Prius a Mabillonio (Annal. Ben. t. IV, App., p. 654, n. 26) ex autographo descriptum, est Bartholomaei Laudunensis episcopi notitia de excommunicatione et absolutione comitis Roceiensis. Data anno incarnati Verbi 1123, ind. VIII, regnante Ludovico gloriosissino rege Francorum anno XXII, Philippi autem filii ejus anno I, archiepiscopatus nostri (Raynaldi Remensis) anno V. Quae quidem notae chronologicae plane inter se congruunt, dummodo annus Incarnationis 1129 secundum veterem stylum accipiatur, id est, pro anno 1130 ante Pascha. In hac porro notitia haec leguntur: «Cum domnus papa Innocentius Lauduni esset, praesentiae ejus se obtulit comes Roceiensis.» Quid ergo? Lauduni ante Pascha anni 1130, hoc est, ante 30 Martii diem, versabatur Innocentius, qui 24 ejusdem [Col. 1334C] mensis necdum Avenione discesserat? Id sane fidem omnem superat. Nec minorem alterum instrumentum facessit molestiam, diploma nempe Innocentii pro Fossensi Arelatensis provinciae monasterio. Datum apud S. Aegidium III Idus Novembris, indictione VIII, hoc est anno pontificatus ejus primo, ut recte interpretatur Mabillonius (Annal. Ben. t. VI, p. 186) . S. Aegidio digressum ante diem 24 Martii pontificem superius ex ejus litteris vidimus, nunc ipsum ibidem versantem 2 (subsequentis Novembris die nobis exhibet novum ejus diploma). Profecto hic nobis, ut cum Plauto loquamur, Oedipo conjectore opus est, qui Sphingis interpres fuit. Ut ut sit, Innocentii post concilium Claramontense, cujus epocha moveri nequit, iter prosequamur. Quae loca, Floriacum eundo, lustravit, quo die illuc advenerit, et quantum ibi morae fecerit, nobis incompertum. Aurelianos illinc devecto Gaufridus Carnotensis obviam venit, eumque in [Col. 1334D] urbem suam abduxit. Stampas, Carnuto relicto, divertit, atque in vicino Mauriniacensi coenobio hospitatus est, quo altare majus XIII Kal. Februarii anni 1131 dedicavit (Gall. Christ., nova t. XII, col. 179) . Inde Leodium iter direxit, imperatorem Lotharium salutaturus atque ibi 22 die Martii concilium habuit XXXVI episcoporum, ipso imperatore et ejus conjuge praesentibus. «Antequam autem . . . Leodium veniret, Lobias divertit, ubi honorifice . . . . susceptus est, magna vicinorum abbatum et quorumdam episcoporum, qui cum eo advenerant, frequentia, ad altare B. Petri celebravit missam, et sermonem in capitulo ad fratres habuit (spicil. in-4 o , t. VI, p. 619) .» «In Gallias Leodio reversus Lutetiam Parisiorum accessit. Exceptus deinde, pridie Coenae Domini (Aprilis 15 die ) apud S. Dionysium, peractis illic post Pascha diebus, Lutetiam remeavit.» Neque audiendus Mauriniacensis Chronographus, scribens Innocentium Leodio reversum Antissiodori [Col. 1335B] diu commoratum fuisse, indeque Turones adiisse, ad [Col. 1335C] sibi conciliandum Gaufridum Plantagenet, Andegavorum comitem, antequam Parisios veniret. Quae certe omnia, ut notat Mabillonius (Annal. Ben., t. VI, p. 198) , vix fieri potuere post concilium Leodii in media Quadragesima habitum, adeo ut apud S. Dionysium opportune adesset pontifex ad Pascha celebrandum. Parisiis Rothomagum se contulit Innocentius; qua urbe litteris Sugerio abbati scriptis, privilegia et possessiones S. Dionysii confirmavit. Datum Rothomagi . . . VII Idus Maii, indict. IX, Incarn. Dom. an. 1131, pontificatus domni Innocentii papae II, anno secundo. (FELIB. Hist. de S.D., p. 98) . Rothomago digressus, Bellovacum petiit, uti testatur diploma, quo donationem centum argenti marcarum, Cluniacensi monasterio factam ab Henrico rege Angliae, confirmavit. Datum Belvaci anno 1131 Kal. Junii (Bibl. Clun., p. 1393) . Variis deinde lustratis Ecclesiis, Noviomensi imprimis ac Laudunensi, Compendii, ut ait Sugerius, demorari elegit, usque ad Remense concilium, quod Octobris 19 die [Col. 1335D] aperuit. Soluto post dies undecim concilio, Antissiodorum se contulit, ibique ad annum sequentem resedit. Adfuisse hac in urbe pontificem sub finem Novembris docet nos diploma, quo Paracletensis in dioecesi Trecensi parthenonis possessiones sub apostolico patrocinio, Abaelardi rogatu, suscepit. Datum Antissiodori . . . . IV Kalend. Decemb., indict. X, Incarn. Domini 1131, pontificatus vero D. Innocentii papae anno II (BULL., Hist. Univ. Paris., t. II, p. 127) . Antissiodoro demigravit Januario mense anni 1132, in Italiam reversurus, pervenitque Februarii Kalendis ad Cluniacense monasterium ut ipsemet scribit ad Ludovicum regem litteris Cluniaci IV Nonas Februarii datis (Concil. t. X, p. 955) . Necdum hinc discesserat 10 ejusdem mensis, quo die litteras dedit Stephano Cisterciensium abbati, quibus vetat ne quis episcopus vel archiepiscopus Cisterciensis ordinis abbates, nisi pro fide ad concilium vel synodum venire compellat. Datum Cluniaci IV Idus [Col. 1336B] Februarii, indict. X, Incarnat. Dom. 1132, pontificatus [Col. 1336C] vero domini Innocentii papae II anno secundo, (MANRIQUE, Annal. Cisterc. ad an. 1132, cap. 1) . Lugdunum subinde cum advenisset, illic rescriptum emisit, in cujus fine legitur: Actum est Lugduni, anno Incarnat. Domin. 1132, pontif. vero D. Innocentii papae II anno secundo (Bibl. Clun., p. 1394) , ideoque, ut observat Pagius, ante diem 16 Februarii, quo tertium pontificatus annum ingressus est. «Progressus inde Valentiam, ubi a 22 Februarii die ad 16 Martii versatum eum fuisse ex litteris illic ab eo datis ostendit Pagius (ad an. 1132, n. 11) , ad S. Aegidium descendit, et per montem Genuae [leg. Genevae], inquit scriptor anonymus a Baronio laudatus, fines Longobardiae intravit, et apud Astam, solemnitate Resurrectionis Dominicae celebrata, Placentiam venit.»
Jamjamque dominus rex Ludovicus et corporeae gravitatis mole, et laborum continuato sudore aliquantisper fractus, ut humanae complexionis mos est, corpore non animo deficiebat: cum tamen si quid regiae majestati importunum per universum regnum emergeret, inultum nullo modo praeterire sustineret. Tantae enim scientiae et industriae sexagenarius [Col. 1336C] Cod. S. Germani, quinquagenarius, errore librarii. erat, ut si impinguati corporis molestia [Col. 1335B] jugis non resisteret, omnem universaliter hostem superando contereret. Unde saepe intimis ingemiscendo querebatur: «Heu, inquit, miserae conditioni, quae scire et posse insimul, aut vix aut nunquam admittit! Si enim juvenis scissem, aut modo senex possem, efficacissime regna multa perdomassem.» Ea tamen corporis debilitatus [Col. 1336C] Codd. S. Germ. et S. Dion., debilitati. gravitate, etiam lecto rigidissimus, usque adeo et regi Angliae, comitique Theobaldo et omnibus resistebat, ut quicunque eum viderent, et praeclara opera audirent, animi nobilitatem praedicarent, corporis debilitatem deplangerent. Ea etiam molestatus angaria, cum contra Theobaldum comitem laeso crure et vix deportato [Col. 1336A] Bonam-Vallem [Col. 1336C] Cod. 6265 Reg., Bonnaevallis monasterium. [Col. 1336D] cod. S. Dion., Benis-vallis. cod. Reg. 5925 Bonavallis, Bonneval. , praeter claustra monachorum, quae defendebat, igne concremare fecisset, sed et alia vice cum Castellum-Renardi de feodo comitis Theobaldi per homines etiam absens destruxisset, ea quam extremam fecit expeditionem, nobilissimo exercitu castrum Sancti Brictionis super fluvium Ligerim ob sui rapacitatem, et mercatorum depraedationem, et incendio dissolvit, et turrim et dominum ad deditionem coegit. Qua regressus expeditione, apud castellum novum Montis-Treherii [Col. 1336D] Sic quatuor codd. castrum illud novum Montis-Treherii Felibianus, cum Gallicis S. Dionysii Chronicis castrum Montis Tricardi interpretatur; lectiones vero in anniversario Ludovici obitus die legi olim solitae, atque ex ipsis Sugerii verbis compositae, castrum novum Montis-Eherii, ferunt. Certe hic haerere nos fatemur. Nam per Montem Tricardi a S. Brictione versus Parisios rectum non est, imo maxime devium iter; aegrotum vero principem via breviori ad sua reversum esse valde probabile est. Annon potius castri novi Montis-Treherii appellatione Castrum Novum ad Ligerim intelligendum est, quo navicula delatus rex, inde Parisios recte pervenerit? Aut etiam castrum vulgo Triguaire nuncupatum, haud longe distans a Castro-Renardi, quo magis compendiosa nulla Parisios a S. Brictione ducit via? Haec conjectando. gravi diarrhaea ventris profluvio, sicut aliquando consueverat, graviter coepit anxiari. Qui ut erat in consiliis providus, sibi ipsi consulens, et miseratus animae suae, Deo placens, frequentatae confessionis et orationum sibi devotione providebat: hoc unum toto [Col. 1336B] animi affectu praeoptans, apud sanctos martyres protectores suos Dionysium sociosque ejus se quomodocunque deferri, et ante sacratissima eorum corpora regni et coronae depositione, coronam pro corona, pro regalibus insignibus et imperialibus ornamentis humilem beati Benedicti habitum commutando, monasticum ordinem profiteri. Videant, qui monasticae paupertati derogant, quomodo non solum archiepiscopi, sed et ipsi reges transitoriae vitam aeternam praeferentes, ad singularem monastici ordinis tutelam securissime confugiunt.
Cum autem de die in diem gravi diarrhaea turbaretur, motus tantis et tam molestis medicorum potionibus, [Col. 1337A] diversorum et amarissimorum pulverum susceptionibus ad restringendum infestabatur [Col. 1337D] Infectabatur. Sic codd. tres, S. Dion., S-Germ. ac Reg. 6265. Reg. alter cum edit., infestatur. , ut nec ipsi etiam incolumes et virtuosi sustinere praevalerent. Qui inter has et hujusmodi molestias innata dulcedine benevolus omnibus ita blandiebatur, omnes admittebat, omnes demulcebat, ac si nihil molestiae pateretur. Asperrimo itaque profluvii motu, et longo macerati corporis defectu, dedignatus viliter aut inopinate mori, convocat religiosos viros, episcopos et abbates, et multos Ecclesiae sacerdotes, quaerit rejecto pudore omni ob reverentiam divinitatis et sanctorum angelorum, coram devotissime confiteri et securissimo Dominici corporis et sanguinis viatico exitum suum muniri. Cum idipsum praeparare festinant, rex ipse inopinate se levans et [Col. 1337B] praeparans, vestitus cameram cunctis admirantibus obviam corpori Domini Jesu Christi exit, devotissimus assistit. Ubi videntibus cunctis tam clericis quam laicis, regem exuens regnum deponit, peccando regnum administrasse confitetur, filium suum Ludovicum annulo investit, Ecclesiam Dei, pauperes et orphanos tueri, jus suum unicuique custodire, neminem in curia sua capere, si non praesentialiter ibidem delinquat, fide obligat (an 1137). Ubi etiam aurum et argentum, et vasa concupiscibilia, et pallia et palliatas culcitras, et omne mobile quod possidebat, et quo ei serviebatur, ecclesiis, et pauperibus, et egenis pro amore Dei distribuens, nec chlamydibus, nec regiis indumentis usque ad camisiam pepercit. Capellam autem suam pretiosam, textum [Col. 1337C] pretiosissimum auro et gemmis, turribulum aureum quadraginta unciarum, candelabra centum sexaginta auri unciarum, calicem auro et pretiosissimis gemmis charissimum, cappas de pallio pretiosas decem, pretiosissimum hyacinthum atavae [Col. 1337D] Atavae. Sic 4 codd. Ed., Annae. Crediderimus id significare Sugerium, Annam Henrici regis uxorem, aviamque Ludovici Grossi, regi marito, nepotem ecclesiae S. Dionysii hunc hyacinthum [Col. 1338D] dedisse. regis Ruthenorum filiae; quod de sua in manu nostra reddens, ut coronae spineae [Col. 1338D] Non tota hic intelligenda est spinea Christi corona, quam in Gallias sequenti tantum saeculo advectam fuisse liquido constat; sed particula tantum ipsius, a Carolo Calvo ex Aquensis capellae gazophylacio educta, ac SS. martyrum ecclesiae donata. Domini infigeretur praecepit, sanctis martyribus per nos destinavit, et si quocunque modo subsequi posset devotissime spopondit. His igitur exoneratus, et Dei misericordia perfusus, humillime flexis genibus ante sacratissimum corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi (qui enim mox missam celebraverant, illuc ei cum processione devote attulerant) in hanc oris [Col. 1337D] et cordis verae et catholicae confessionis vocem, non tanquam illitteratus, sed tanquam litteratissimus theologus erumpit: «Ego peccator Ludovicus confiteor unum et verum Deum Patrem et Filium et Spiritum sanctum, unam ex hac sancta Trinitate personam videlicet unigenitum et consubstantialem et coaeternum Dei Patris Filium, de sacratisima Maria virgine incarnatum, passum, mortuum et sepultum, [Col. 1338A] tertia die resurrexisse, coelos ascendisse, ad dexteram Dei Patris consedere, vivos et mortuos extremo et magno judicio judicare. Hanc autem sacratissimi corporis ejus eucharistiam illud idem credimus corpus quod assumptum est de Virgine, quod discipulis suis ad confoederandum et uniendum et in se commanendum contradidit. Hunc sacratissimum sanguinem illum eumdem qui de latere ejus in cruce pendentis defluxit, et firmissime credimus, et ore et corde confitemur: hocque securissimo viatico decessum nostrum muniri, et contra omnem aeream potestatem certissima protectione defendi praeoptamus.» Cum autem cunctis admirantibus, facta primum peccatorum confessione devotissime corpori et sanguini Jesu Christi communicasset, [Col. 1338B] tanquam illico convalescere incipiens, ad cameram rediit, omnique saecularis superbiae rejecta pompa sola linea culcitra decubuit. Cumque eum de tanto tantillum, et de tam alto tam humilem humano more me deflere conspicaretur: Noli inquit, charissime amice, super me deflere, quin potius exsultando gaudere, quod Dei misericordia praestitit me in ejus occursum sicut vides praeparasse. Cum autem paulatim ad incolumitatem respiraret, quo potuit vehiculo, prope Milidunum ad fluvium Sequanae, occurrentibus et concurrentibus per viam ei obviam, et Deo personam ejus commendantibus, a castellis et vicis, et relictis aratris, devotissimis populis, quibus pacem conservaverat, descendit: sicque ob amorem sanctorum martyrum, quos visitare et grates reddere [Col. 1338C] desiderabat, deveniens citissime, Deo donante, eques ad eos pervenit. Qui a fratribus a pene tota patria tanquam piissimus Ecclesiae Pater, et nobilis defensor, solemniter et devotissime susceptus, sanctissimis martyribus humillime prostratus, votivas pro impensis beneficiis, et devotas gratiarum actiones lacrymando persolvit, et ut deinceps ei provideant humillime interpellavit. Cumque castrum Bestisiacum pervenisset, celeriter subsecuti sunt eum nuntii Guillelmi ducis Aquitaniae, denuntiantes eumdem ducem ad Sanctum Jacobum peregre profectum in via demigrasse: sed antequam iter aggrederetur, et etiam in itinere, moriens filiam nobilissimam puellam nomine Alienor [ al. Aanor] [Col. 1338D] desponsandam, totamque terram suam eidem retinendam et deliberasse et dimisisse. Qui communicato cum familiaribus consilio, solita magnanimitate gratanter oblata suscipiens, charissimo filio Ludovico eam copulari promittit, nec non et deinceps nobilem apparatum ad destinandum illuc componit, nobilissimorum virorum exercitum quingentorum et eo amplius militum de melioribus regni colligit, [Col. 1339A] cui etiam Palatinum comitem Theobaldum, et egregium Viromandensem comitem et consanguineum Radulfum [Col. 1339C] Natus erat [Col. 1339D] Radulfus Hugone Magno, Philippi regis fratre. praeesse constituit. Nos autem familiares ejus, et quoscunque sanioris consilii reperire potuit, ei concopulavit; sic in ejus exitu filio valedicens: «Protegat te, inquit, et tuos, fili charissime, omnipotentis Dei, per quem reges regnant, validissima dextera. Quia si te et quos tecum transmitto quocunque infortunio amitterem, nec me praesentialiter nec regnum curarem.» Copiosas etiam gazas et thesaurorum sufficientiam deliberans, ne quid in toto ducatu Aquitaniae rapiant, ne terram aut terrae pauperes laedant, ne amicos inimicos faciant, regia majestate interminat, ut gratam [Col. 1339D] Gratam. Sic quat. codd. Ed. gratum. exercitui de proprio aerario quotidianam exibeant [Col. 1339B] deliberationem, imperare non dubitat. Qui cum per Limovicensium partes ad Burdegalensium fines pervenissemus, ante civitatem interposito magno fluvio Garona tentoria defiximus, ibidem praestolantes, et navali subsidio ad urbem transeuntes, donec die Dominica collectis Gasconiae, Sanctoniae, Pictaviae optimatibus, praefatam puellam cum eo diademate regni coronatam sibi conjugio copulavit. Redeuntes igitur per pagum Sanctonicum, et si qui erant hostes prosternentes, Pictavorum civitatem cum exsultatione totius terrae pervenimus.
Aestuabant eo tempore aestivi calores solito nociviores, quorum consumptione aliquantisper soluti et valde contriti defatigabamur. Quorum intolerabili solutione cum Dominus rex Ludovicus Parisiis [Col. 1339C] recidiva profluvii dyssenteria gravissime fatigaretur, omnino deficiebat. Qui nunquam super his improvidus, accito venerabili Parisiensi episcopo Stephano, et religioso S. Victoris abbate Gilduino, cui familiarius confitebatur, eo quod monasterium ejus a fundamine construxerat, et confessionem repetit, et exitum suum viatico Dominici corporis muniri devotissime satagit. Cunque se deferri ad ecclesiam sanctorum martyrum faceret, ut quod votum saepius spoponderat humillime persolveret, aegritudinis anticipatus angustiis, quod opere non potuit, corde et animo et voluntate complevit. Praecipiens ergo tapetum terrae et cineres tapeto in modum crucis deponi, [Col. 1340A] ibidem manibus suorum depositus, signo sanctae crucis praesentiam suam muniens, XXX regni administrationis, aetatis vero fere LX anno, Kal. Augusti spiritum emisit [Col. 1339D] Nempe anno Christi 1137, cui mortem ipsius alligant omnes historici. Porro si ex hoc annorum numero LX removeas, quot Ludovicum vixisse testatur Sugerius, natalis illius annus erit Christi 1077, non vero 1081, uti perperam affirmat in Vita S. Arnulphi praedecessoris sui Lisiardus Suessionens is episcopus, his verbis: «Anno Dom. Incarn. [Col. 1340C] 1081 natus est futurus rex Ludovicus, orationibus [Col. 1340D] et meritis S. Arnulphi impetratus, qui utinam ut bono fine potiatur ejusdem sancti suffragiis sit adjutus!» . Cum autem eadem hora corpus ejus pretioso pallio involutum ad ecclesiam sanctorum martyrum sepulturae deportaretur, et praecessissent qui sepulturae locum adaptarent, unum contigit quod silentio praeterire dignum non videtur. Cum enim praefatus rex nobiscum conferendo de sepulturis regum aliquando aut [ f. ut] saepius ageret, felicem fore asserebat, qui inter sacratissima sanctae Trinitatis et sanctorum martyrum altaria sepeliri mereretur, quoniam et sanctorum suffragio, et adventantium orationibus peccatorum veniam obtineret: ex hoc ipso tacite voluntatem suam [Col. 1340B] significans. Cum autem, antequam cum filio exissemus, cum venerabili ecclesiae priore Herveo sepulturam ejus ante altare sanctae Trinitatis, ex opposito tumuli Caroli imperatoris, mediante altari providissemus: occupato loco Carlomanni Francorum regis sepultura [Col. 1340D] Sepultura Cod. S. Germ. Deest in edit. et in aliis codd. , quia nec fas, nec consuetudo permittit reges exhospitari, quod proposueramus fieri non potuit. Ubi autem ipse quasi quadam pronostica praeoptaverat, attentantes contra omnium opinionem (omnes enim impeditum locum aestimabant) quantum nec plus nec minus longitudini et latitudini corporis ejus conveniebat, locum reservatum invenerunt [Col. 1340D] Cod. S. Germ., repererunt. . Ubi cum orationum et hymnorum frequentia, et celeberrimo devotoque exsequiarum officio more regio depositus resurrectionis [Col. 1340C] futurae consortium exspectat, tanto sanctorum spirituum collegio spiritu propinquior, quanto corpore sanctis martyribus ad suffragandum proxime sepultus assistit.
Cujus devotissimam sanctis martyribus animam, ipsis intercedentibus, ipse Redemptor resuscitet, et in parte sanctorum collocare dignetur, qui posuit animam suam pro salute mundi Jesus Christus Dominus noster, qui vivit et regnat, Rex regum et Dominus dominantium, per omnia saecula saeculorum. Amen [Col. 1340D] Cod. Reg. 6265, Expliciunt gesta Ludovici regis Francorum cognomento Grossi. .
Lectiones in anniversario Ludovici regis
. . . Sed quia regnum Francorum hic aliqua mentio incidit, pauca etiam et quasi obiter de eorum anniversariis subnectere videtur non esse incongruum. Et primo observamus in nocturnis eorum vigiliis tres posteriores lectiones de ipsorum vita recitatas fuisse: quod maxime colligitur ex veteri S. Dionysii in Francia ordinario, in quo inter varios ritus anniversarii Dagoberti regis haec leguntur: Ad unumquemque nocturnum provideat thesaurarius duos sacerdotes, qui thurificent altaria et sepulturam regis et conventum, tres extremas lectiones de Vita ipsius. In pervetusto etiam ejusdem coenobii codice ms. Ludovici VI, cognomento Grossi, abbreviata Vita die ejus anniversaria ad tertium nocturnum legenda cum hoc titulo reperitur: Incipit lectio VII in anniversario Ludovici regis. Qui sane ritus etsi hodie insolens videtur et plane inusitatus, non minus tum conveniebat quam hodie funebres illae principum orationes quae inter ipsissima sacra mysteria pronuntiari solent, quaeque eo solum ordinantur consilio, ut astantium quisque excitetur ad exorandam pro defuncto principe divinam clementiam.
Secundo die anniversaria Dagoberti regis non solas pro more vesperas cum nocturnis vigiliis et laudibus decantabant monachi S. Dionysii, sed alias etiam diurnas horas, primam, tertiam, sextam, nonam, secundas vesperas et completorium, quam hactenus consuetudinem, et multas alias non sine laude retinent. Ne quis autem gratis nos asseruisse existimet id quod de lecta in anniversario Ludovici VI regis ejus Vita modo dicebamus, juvat hic ex ms. codice S. Dionysii ipsas ejus lectiones subjicere.
[Col. 1341A] Gloriosus igitur et famosus rex Francorum Ludovicus, regis magnifici Philippi filius, altus puerulus antiqua regum Caroli-Magni et aliorum excellentiorum; hoc ipsum testamentis imperialibus testificantium, consuetudine apud Sanctum Dionysium, tanta et quasi nativa dulcedine ipsis sanctis martyribus suisque adhaesit usque adeo, ut innatam a puero eorum ecclesiae amicitiam toto tempore vitae suae multa liberalitate et honorificentia continuaret, et in fine summe post Deum sperans ab eis, seipsum et corpore et anima, ut si fieri posset, ibidem monachus efficeretur, devotissime deliberando contraderet. Qui post tricenariam gloriosi regni Francorum administrationem, illustrem Ecclesiarum defensionem, continuam pauperum et orphanorum tuitionem [Col. 1341B] ut humanae complexionis mos est, corporeae gravitatis mole, et laborum continuato sudore aliquantisper fractus, corpore non animo deficiebat: cum tamen, si quid regiae majestati importunum per universum regnum emergeret, inultum nullo modo praeterire sustineret. Tantae enim scientiae et industriae sexagenarius, erat, ut si impinguati corporis molestia jugis non resisteret, omnem universaliter hostem superando contereret. Unde saepe intimis ingemiscendo querebatur: «Heu! inquit, miserae conditioni, quae scire et posse insimul aut vix aut nunquam admittit. Si enim juvenis scissem, aut modo senex possem, efficacissime multa regna perdomassem.» [Col. 1342A] Ea tamen corporis debilitati gravitate etiam lectulo rigidissimus usque adeo et regi Angliae, comitique Theobaldo et omnibus resistebat, ut quicunque eum viderent, et praeclara opera audirent, animi nobilitatem praedicarent, corporis debilitatem deplangerent. Ea etiam molestatus angaria, cum contra Theobaldum comitem laeso crure ac vix deportato Bonaevallis, praeter claustra monachorum quae defendebat, igne concremare fecisset, sed et alia vice cum castellum Renardi de feodo comitis Theobaldi per homines etiam absens destruxisset, ea, quam extremam fecit, expeditione, nobilissimo exercitu castrum Sancti Brictionis super fluvium Ligerim, ob sui rapacitatem et mercatorum depraedationem, et incendio dissolvit et turrim et dominum [Col. 1342B] ad deditionem coegit. Qua regressus expeditione, apud castellum novum Montis-Eherii, gravi diarrhia ventris profluvio sicut aliquando consueverat graviter coepit anxiari. Qui ut erat in consiliis providus, sibi ipsi consulens, et miseratus animae suae, Deo placens, frequentatae confessionis et orationum sibi devotione providebat, hoc unum toto animi affectu peroptans, apud sanctos martyres protectores suos Dionysium sociosque ejus se quomodocunque deferri, et ante sacratissima eorum corpora regni et coronae depositione, coronam pro corona, pro regalibus insignibus et imperialibus ornamentis humilem beati Benedicti habitum commutando, [Col. 1343A] monasticum ordinem profiteri. Videant qui monasticae paupertati derogant, quomodo non solum archiepiscopi, sed et ipsi reges transitoriae vitam [Col. 1344A] aeternam praeferentes, ad singularem monastici ordinis tutelam securissime confugiunt.
[Col. 1343A] Cum autem de die in diem gravi diarrhiae turbaretur motu, tantis et tam molestis medicorum potionibus, diversorum et amarissimorum pulverum susceptionibus ad restringendum infestabatur, ut nec etiam ipsi incolumes et virtuosi sustinere praevalerent. Qui inter has et hujusmodi molestias innata dulcedine benevolus omnibus ita blandiebatur, omnes admittebat, omnes demulcebat ac si nihil molestiae pateretur. Asperrimo itaque profluvii motu, et [Col. 1343B] longo macerati corporis defectu, dedignatus viliter aut inopinitate mori, convocat religiosos viros, episcopos et abbates, et multos Ecclesiae sacerdotes: quaerit, rejecto pudore omni, ob reverentiam Divinitatis et sanctorum angelorum coram devotissime confiteri, et securissimo Dominici corporis et sanguinis viatico, exitum suum muniri. Cumque idipsum praeparare festinant, rex ipse inopinate se levans et praeparans, vestitus cameram cunctis admirantibus obviam corpori Domini Jesu Christi exit, devotissimus assistit, ubi videntibus tam clericis quam laicis, regem exuens, regnum deponit, peccando regnum administrasse confitetur, filium suum Ludovicum annulo investit, Ecclesiam Dei, pauperes et orphanos tueri, jus suum unicuique custodire, [Col. 1343C] neminem in curia sua capere, si non praesentialiter ibidem delinquat, fide obligat, ubi etiam aurum et argentum et vasa concupiscibilia et pallia et palliatas culcitras, et omne mobile quod possidebat, et quo ei serviabatur, ecclesiis et pauperibus et egenis pro amore Dei distribuens, nec chlamidibus nec regiis indumentis usque ad camisiam pepercit. Capellam autem suam pretiosam, textum pretiosissimum auro et gemmis, thuribulum aureum quadraginta unciarum, candelabra centum sexaginta auri unciarum, calicem auro et pretiosissimis gemmis carissimum, cappas de pallio pretiosas decem, pretiosissimum jacinctum atavae regis Ruthenorum filiae, quod de sua in manu nostra reddens, ut coronae spineae Domini [Col. 1344A] infigeretur praecepit, sanctis martyribus per nos destinavit, et si quocunque modo subsequi posset, devotissime spopondit. His igitur exoneratus et Dei misericordia perfusus, humillime flexis genibus ante sacratissimum corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi (qui enim mox missam celebraverant, illuc ei cum processione devote attulerant), in hanc oris et cordis verae et Catholicae confessionis vocem non tanquam illitteratus, sed tanquam litteratissimus [Col. 1344B] theologus erumpit: «Ego peccator Ludovicus confiteor unum et verum Deum, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unam ex hac sancta Trinitate personam, videlicet unigenitum et consubstantialem, et coaeternum Dei Patris Filium, de sacratissima Virgine incarnatum, passum, mortuum, et sepultum, tertia die resurrexisse, coelos ascendisse, ad dexteram Dei Patris consedere, vivos et mortuos extremo et magno judicio judicare. Hanc autem sacratissimi corporis ejus eucharistiam, illud idem credimus corpus quod assumptum est de Virgine, quod discipulis suis ad confoederandum et uniendum et in se commanendum contradidit: hunc sacratissimum sanguinem illum eumdem, qui de latere ejus in cruce pendentis defluxit, et firmissime credimus, [Col. 1344C] et ore et corde confitemur; hocque securissimo viatico decessum nostrum muniri, et contra omnem aeriam potestatem certissima protectione defendi peroptamus.» Cum autem cunctis admirantibus, facta primum peccatorum confessione, devotissime corpori et sanguini Jesu Christi communicasset, tanquam illico convalescere incipiens, ad cameram rediit, omnique saecularis superbiae rejecta pompa, sola linea culcitra decubuit. Cumque eum de tanto tantillum, de tam alto tam humilem, humano more me deflere conspicaretur: Noli, inquit, carissime amice, super me deflere, quin potius exsultando gaudere quod Dei misericordia praestitit me in ejus occursum sicut vides praeparasse.
[Col. 1343D] Cum autem paulatim ad incolumitatem respiraret, quo potuit vehiculo prope Milidunum ad fluvium Sequanae, occurrentibus et concurrentibus per viam ei obviam, et Deo personam ejus commendantibus, a castellis et vicis, et relictis aratris, devotissimis populis, quibus pacem conservaverat, descendit; sicque ob amorem sanctorum martyrum, quos visitare, et grates reddere desiderabat, deveniens citissime, Deo donante, eques ad eos pervenit. Qui a fratribus et pene tota patria tanquam piissimus Ecclesiae [Col. 1344D] pater et nobilis defensor, solemniter et devotissime susceptus, sanctissimis martyribus humillime prostratus votivas pro impensis beneficiis et devotas gratiarum actiones lacrymando persolvit, et ut deinceps ei provideant, humillime interpellavit. Cumque castrum Bestisiacum pervenisset, celeriter subsecuti sunt eum nuntii Guillelmi ducis Aquitaniae, denuntiantes eumdem ducem ad sanctum Jacobum peregre profectum in via demigrasse, sed antequam iter aggrederetur, et etiam in itinere [Col. 1345A] moriens, filiam nobilissimam puellam nomine Aanor desponsandam, totamque terram suam eidem retinendam, et deliberasse et dimisisse. Qui communicato cum familiaribus consilio, solita magnanimitate gratanter oblata suscipiens, carissimo filio Ludovico eam copulari promittit, necnon et deinceps nobilem apparatum, ad destinandum illuc componit, nobilissimum virorum exercitum quingentos et eo amplius militum de melioribus regni colligit, cui etiam Palatinum comitem Theobaldum, et egregium Viromandensem comitem et consanguineum Radulphum praeesse constituit. Nos autem familiares ejus, et quoscunque sanioris consili reperire potuit, ei concopulavit, sic in ejus exitu filio valedicens, «Protegat te, inquit, et tuos, fili [Col. 1345B] charissime, omnipotentis Dei per quem reges regnant, validissima dextera, quia si te et quos tecum transmitto, quocunque infortunio amitterem, nec me praesentialiter, nec regnum curarem.» Copiosas etiam gazas et thesaurorum sufficientiam deliberans, ne quid in toto ducatu Aquitaniae rapiant, ne terram aut terrae pauperes laedant, ne amicos inimicos faciant, regia majestate interminat, ut gratam exercitui de proprio aerario quotidianam exhibeant deliberationem imperare non dubitat. Qui cum per Lemovicensium partes ad Burdegalensium fines pervenissemus, ante civitatem interposito magno fluvio Garona, tentoria defiximus, ibidem praestolantes, et navali subsidio ad urbem transeuntes, [Col. 1345C] donec die Dominica collectis Gasconiae, Sanctoniae, Pictaviae optimatibus, praefatam puellam cum eo diademate regni coronatam sibi conjugio copulavit. Redeuntes igitur per pagum Sanctonicum, et si qui erant hostes prosternentes, Pictavorum civitatem cum exsultatione totius terrae pervenimus. Aestuabant eo tempore aestivi calores, solito nociviores, quorum consumptione aliquantisper soluti et valde contriti defatigabamur. Quorum intolerabili solutione cum dominus rex Ludovicus Parisius recidiva profluvii dyssenteria gravissime fatigaretur, omnino deficiebat. Qui nunquam super his improvidus, accito venerabili Parisiensi episcopo Stephano, et religioso Sancti Victoris abbate Gilduino, cui familiarius confitebatur, eo quod monasterium [Col. 1345D] ejus a fundamine construxerat, et confessionem repetit, et exitum suum viatico Dominici corporis muniri devotissime satagit. Cumque se deferri [Col. 1346A] ad ecclesiam sanctorum martyrum faceret, ut quod votum saepius spoponderat humillime persolveret, aegritudinis anticipatus angustiis, quod opere non potuit, corde et animo et voluntate complevit. Praecipiens ergo tapetum terrae et cineres tapeto in modum crucis deponi, ibidem manibus suorum depositus, signo sanctae crucis praesentiam suam muniens, tricesimo regni administrationis, aetatis vero ferme sexagesimo anno, Kalendis Augusti spiritum emisit. Cum autem eadem hora corpus ejus pretioso pallio involutum, ad ecclesiam sanctorum martyrum sepulturae deportaretur, et praecessissent qui sepulturae locum adaptarent, unum contigit quod silentio praeterire dignum non videtur. Cum enim praefatus rex nobiscum conferendo de sepulturis [Col. 1346B] regum aliquando aut saepius ageret, felicem fore asserebat, qui inter sacratissima sanctae Trinitatis et sanctorum martyrum altaria sepeliri mereretur, quoniam et sanctorum suffragio, et adventantium orationibus peccatorum veniam obtineret: ex hoc ipso voluntatem suam tacite significans. Cum autem antequam cum filio exissemus, cum venerabili ecclesiae priore Herveo, sepulturam ejus ante altare sanctae Trinitatis, ex opposito tumuli Karoli imperatoris mediante altari providissemus, occupato loco Karlomanni Francorum regis, quia nec fas nec consuetudo permittit reges exhospitari, quod proposueramus fieri non potuit. Ubi autem ipse quasi quadam pronostica peroptaverat, attentantes contra [Col. 1346C] omnium opinionem, omnes enim impeditum locum aestimabant, quantum nec plus nec minus longitudini et latitudini corporis ejus conveniebat locum reservatum invenerunt, ubi cum orationum et hymnorum frequentia, et celeberrimo devotoque exsequiarum officio, more regio depositus, resurrectionis futurae consortium exspectat, tanto sanctorum spirituum collegio spiritu propinquior, quanto corpore sanctis martyribus ad suffragandum proxime sepultus assistit.
Epistolae
Amantissimo patri et domino EUGENIO, Dei gratia summo pontifici, frater BERNARDUS Claraevallensis vocatus abbas, modicum id quod est.
Si quod magnae domus magni Regis vas in honorem apud nostram habetur Ecclesiam Gallicanam; si quis ut David fidelis ad imperium Domini ingrediens et egrediens, meo quidem judicio ipse est venerabilis abbas Sancti Dionysii. Novi siquidem virum, quod et in temporalibus fidelis et prudens, et in spiritalibus fervens et humilis, in utrisque (quod est difficillimum) sine reprehensione versetur. Apud Caesarem est tanquam unus de curia Romana, apud [Col. 1347B] Deum tanquam unus de curia coeli. Petimus et obsecramus benigne a vobis suscipi nuntios tanti viri, et sicut vos decet, et ipse omnino dignus est, rescribi ei verba bona, verba amicabilia, plena familiaritatis et dilectionis, plena favoris et gratiae. Siquidem [Col. 1348A] specialius diligere et honorare personam ejus, honorificare est ministerium vestrum [Col. 1348C] Excerptum ex epistola 309 S. Bernardi. .
EUGENIUS episcopus servus servorum Dei, dilecto filio SUGERIO abbati Sancti Dionysii salutem et apostolicam benedictionem.
Super obitu filii nostri Joannis nepotis vestri, etc. Vide in Eugenio III papa, ad an. 1153.
SUGERIO Dei electione reverentissimo abbati Sancti [Col. 1348B] Dionysii amico suo charissimo, domino suo, ULGERIUS ejusdem permissu Andegavensis Ecclesiae, licet indigne, dictus episcopus, totus suus, debitae reverentiae, honoris et servitii studiosam exhibitionem.
Nobilis Burguliensis Ecclesia, quae in nostro episcopatu [Col. 1349A] sita est, in praedio et jure ducis Aquitanorum sedens, et fundata esse, et subnixa fere solis largitionibus ducum Aquitanorum constantissime dignoscitur. Haec autem, disponente Deo, in cujus manu mors et vita hominum sunt, nuper damnoso infortunio et lacrymabili casu a domno Petro abbate suo, magno et venerabili et praeclaro viro, viduata [Col. 1349D] Viduata . . . Petrus abbas S. Petri Burguliensis obiit VIII Kalend. Julii anni 1148, ut existimat Mabillonius, t. VI Annal., p. 440; cum vero Ulgerius eodem anno mortalitatem expleverit, XVI Kal. Novembris, ex chronico S. Albini, certe haec epistola scripta fuit; anno 1147, vel. 1148. et desolata est. Sane venerabilis et religiosus ejusdem loci conventus ad solatium tanti doloris, et quia tempora ista, quae melius tempestates dicerentur quam tempora, nostris in finibus, sacris loci et maxime illis quae patronis carent, incommoda, imo pessima incumbunt: congregatis fratribus, qui ad festum loci illius, etiam de remotissimis obedientiis convenerant, festinaverunt [Col. 1349B] eligere in Patrem et pastorem unum de visceribus monasterii sui, Robertum virum magnum, cujus mores honesti, vita commendabilis et religiosa praedicatur et habetur, ut credimus, et nunc quidem veniunt ad pedes majestatis vestrae electus et electores, ut electus praesentetur gratiae vestrae, sicut praesentaretur regi si adesset, ad quem ducatus Aquitaniae translatus est. Cujus manibus et thesauro sapientiae vobis perplurimum gaudentibus, rex Ludovicus famosam peregrinationem arripiens, sapienti usus consilio, commisit. Unde nos, confisi de vestrae liberalitatis excellentia, supplicamus dulcedini vestrae, quatenus eos cum ad vos venerint honorifice suscipiatis, et affectuose in suis petitionibus exaudiatis, et quod etiam non rogatus faceretis, [Col. 1349C] qui in loco regis estis, regaliter tractetis, et laetissimos ad nos et ad propria remittatis. Nos etenim sumus vestri penitus, et libentius vobis serviremus, si locus et tempus ministraret, quam aliorum servitia reciperemus. Memores enim sumus et semper erimus beneficiorum et honorum quos amplissime nobis impendere consuevistis. Nos pro vobis in missa ad corpus Dei et Domini nostri oramus. Valete, ut valeamus.
Venerabili domino et Patri suo SUGERIO, Dei gratia [Col. 1349D] et merito suo beati Dionysii abbati, Burguliensis Ecclesiae humilis conventus salutem et devotionis obsequium.
Venerando Patre nostro, et non sine gemitu memorando Petro, rebus humanis exempto, Ecclesia nostra damnose viduata est; et quia tempore viduitatis suae sine diminutione bonorum suorum diutius esse non posset (tempora enim graviora et periculosa sunt), fratres, qui ad festum beati Petri [Col. 1350A] advocati sui universaliter convenerant, saniori usi consilio, de substituendo pastore tractaverunt, et fratrem Robertum praesentem, honestissimum virum, cujus vita inter nos praedicatur, et habetur honesta, concordi electione sine ulla controversia elegerunt. Nunc igitur, quoniam rex famosissimam peregrinationem arripiens, in manu vestra ecclesiastica negotia dereliquit, sicut regi si adesset, ita vobis eum praesentamus: et ut eum benigne suscipiatis, et eo honore, quo talis ac tantus vir dignus est, honoretis, suppliciter exoramus.
Domino et venerabili Dei gratia Andegavorum episcopo ULGERIO, SUGERIUS, eadem gratia beati Dionysii abbas, devotas in Christo orationes, et sincerae devotionis obsequium.
Susceptis gratissimarum litterarum vestrarum venerandis apicibus, usque adeo, etsi duriores essemus, nos deflecti oportuit, ut debitum regni, cui fideliter deservire volumus, pene oblivioni traderemus, et beneplacito vestro aurem accommodaremus. Nolentes igitur Ecclesiam Burguliensem diutius defatigari, nec regiae majestatis dignitatem diminui, unum faciendo, et alterum omittendo, amore Dei et prece vestra, quem multum diligimus, [Col. 1350C] et Burguliensis conventus supplicationibus, electioni eorum assensum, salvo regni jure, taliter dedimus, ut si quid inde contra regiae majestatis dignitatem minus benefactum fuit, domino regi quando Deo volente redierit, sicut modo si adesset, si ei placuerit, judicio curiae suae respondeant, vel nobis, qui loco ejus providemus, si inde agere voluerimus.
LUDOVICUS Dei gratia rex Francorum et dux Aquitanorum, charissimo suo SUGERIO venerabili abbati beati Dionysii, salutem et sinceram dilectionem.
[Col. 1350D] De portis Hungariae [Col. 1350D] De portis Hungariae. Hungariam ingressus est rex ludovicus mense Julio, ibique per dies quindecim transitum fecit, ut habet Odo de Diogilo, libro II De profectione regis ludovici in Orientem, pag. 22. scribimus vobis. Illuc usque divino nutu recto limite procedentes, cum omni sospitate, gaudio, et honore, nos et principes nostri laeti pervenimus, ubique nobis auxiliante Domino terrarum principes et ovantes occursant, et laeti nos recipiunt, et libenter deserviunt, et honorant devoti: et in his omnibus benedicimus Domino qui direxit pedes nostros, et prosperat vias nostras. De caetero rerum status ipse nos admonet, imo et [Col. 1351A] urget et arguit, ut admonitionis vestrae memores simus, de pecunia scilicet perquirenda, quae post vestigia nostra in usus impensarum nostrarum deferatur. Super quo dum praesentes essemus, impedientibus rerum ingentibus impedimentis, vobiscum prout oportuit loqui ac disponere non potuimus. Modo vero quotidiana impendia gravia sustinentes, ad vestram recurrimus probatam fidelitatem, ut eo quo totus in nobis ad honorem nostrum charitatis affectu semper ardetis, necessitates nostras subsequenti auxilio sublevetis. Quomodo vero id faciatis, si de nostro seu de vestro pecuniam sumptam nobis mittatis, melius novit, melius sapit et facere et discernere discreta prudentia vestra quam providentia nostra. In manu quippe vestra sunt omnia [Col. 1351B] quae tanquam vestra dispositioni vestrae atque sollicitudini per totum regnum providenda commisimus, atque ideo tam de nostro quam de vestro quod petimus facere poterit opportune dilectio vestra, quoniam ita exigit necessitas nostra. Valete.
Eugenius episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio SUGERIO S. Dionysii abbati salutem et apostolicam benedictionem.
Nuntium et litteras tuas etc., Vide in Eugenio ad an. 1153.
SUGERIO Dei gratia S. Dionysii venerabili abbati, GAUFREDUS dux Normannorum, et comes Andegavensis, salutem et venerationem et obsequium.
Nolo vestram latere auctoritatem, me gravissimam infirmitatem sustinuisse: sed Dei gratia jam incolumitate redeunte convalesco. Quocirca mei amici meae praesentiae assistentes, meaeque saluti providentes, non audent mihi dare consilium, ut aliquod grande negotium tractandum aggrediar. Et ideo colloquium, quod inter nos Balgenciaci futurum erat, vobis demando, quia nullo modo possem interesse. Namque ante Natale Domini me fore aptum alicui magno itineri agendo minime spero.
SUGERIO Dei gratia abbati S. Dionysii, R. [Radulfus] Viromandensis comes salutem.
Comes Andegavensis respectavit colloquium [Col. 1351D] Respectavit colloquium, etc. . . . Vide epistolam praecedentem. . Scitis quia saepe laboravi pro pace Belvacensi, nec impetrare potui, nec in promptu est. Si guerra superaverit, [Col. 1352A] insperatum damnum provenire poterit. Sed confido, si vestra adesse potuerit praesentia, pax erit. Quare mando vobis, ut die Dominica tempestive ad portam Verberiae, ubi eos convocavi, veniatis; et inde Parisius repedantes, vobiscum ad regis negotia properabimus. De verbis nuntiorum Pictaviae simul ibi tractabimus.
SUGERIO Dei gratia abbati Sancti Dionysii amico suo charissimo, THEOBALDUS Blesensis comes salutem et benedictionem [ f. dilectionem].
Notum vobis fieri volo me iturum ad praesens in partes Carnotensium. Quamobrem mando vobis ut [Col. 1352B] mittatis Balduinum de Corboilo mihi obviam in die anni novi apud Rosetum, qui mecum erit: et in die Veneris [Col. 1351D] In die Veneris. Anno 1148, dies anni solaris novi, incoeptus a Kalendis januarii, incidit in diem Jovis. Igitur haec epistola sub finem anni 1149 scripta fuit. crastina jacebo apud Corboilum. Et rogo vos ut praedicta die Veneris apud Corboilum obviam mihi veniatis, ut vos ibi videam, et loquar vobiscum. Valete.
SUGERIO Dei gratia abbati S. Dionysii domino suo, R. Viromandensis comes salutem.
Archiepiscopus Remensis ( Samson ) mandavit mihi per episcopum Suessionensem ( Goslenum ), quod veniet [Col. 1352C] Parisius quarto die post Natale Domini, et loquetur cum fratre suo de militibus captis, et faciet totum posse suum. Et quia usque ad diem Lunae [Col. 1352D] Ad diem lunae. Anno 1147 dies lunae erat quarta post Natale Domini ideoque ad annum 1147 pertinere videtur haec epistola. forsitan venire non poterit, remandate mihi qua die vultis, ut ego veniam, aut Dominica, aut die Lunae.
Venerabili amico suo et domino SUGERIO abbati S. Dionysii, H. [Hugo] DE LIZINIACO salutem et praecordialitatis vinculum.
Vestrae praecipue dilectioni vestrisque praeceptis nos per omnia fideliter obtemperantes, fidelem nostrum atque vestrum Wiormandum vestrae praesentiae dirigimus: [Col. 1352D] cui fideliter per omnia credatis, et per eumdem ut strenuus et prudens super negotiis Pictaviae, ut tantum decet amicum, nobis benigne rescribatis.
SUGERIO Sancti Dionysii venerabili abbati, domino et amico suo, MANASSES Dei gratia Aurelianensis Ecclesiae humilis minister, salutem.
Quoniam regnum Francorum sub dispositione et [Col. 1353A] protectione vestrae discretionis divina providentia constitutum est, sicut dignum est, non minimum gaudemus. Propterea a vestra praesentia recedentes, quando ad dominum papam causarum necessitate tendebamus, sub vestra tutela et custodia vestrae dilectionis magna confidentia res nostras deposuimus. Interim vero quidam nostri parochiani res Bernardi hominis nostri ligii, justitiam in curia nostra non subterfugientis, in tempore Adventus Domini violenter et injuste rapuerunt: super quos, Domino auxiliante, decens consilium habebimus. Vos autem, sicut relatum est nobis, praedictum Bernardum de feodo nostro in causam in curia vestra venire compellitis, qui in curia nostra quidquid justitia dictaverit, se executurum firmissime promittit. Vestram [Col. 1353B] igitur prudentiam benigne rogamus, quatenus hominem nostrum ligium, sicut justum cognoscimus, propterea non inquietetis, atque de praedictis raptoribus super injuria ab eis illata promptum adjutorem et amicum habeamus.
SUGERIUS Beati Dionysii gratia Dei abbas, venerabili capitulo Carnotensis Ecclesiae salutem et dilectionem.
Novit discretio vestra quod gloriosus rex Francorum Ludovicus, charissimus dominus noster, famosam peregrinationem amore Dei suscipiens, archiepiscoporum [Col. 1353C] et episcoporum, ac regni optimatum consilio, nec sine domini papae assensu curam administrationis regni sui nobis commiserit. Et quoniam ex debito officii ea quae ad regnum spectant diligenter perquirere, et fideliter nos oportet conservare: praesentium latores nuntios nostros ex parte domini regis ad recipienda et conservanda regalia dilectioni vestrae delegamus, rogantes ut in quibus oportuerit tanquam regni fideles, donec Ecclesiam vestram tanto et tam glorioso pastore viduatam [Col. 1353D] Pastore viduatam, etc. Gaufrido, qui, ut habetur in Necrologio Ecclesiae Carnotensis, obiit IX Kal. Februarii anno 1148, quem de anno 1149 intelligendum esse sic evincimus. Inter Instrum. Galliae Christ. t. VIII, col. 331, legitur charta pro monasterio Josephatensi, quae incipit: «In anno quo mortuus est Gaufridus Carnotensis episcopus, evolutis post obitum ejus XlV diebus anno videlicet ab Incar. Verbi 1148, Guillelmus de Mecherolt et Itta uxor ipsius, hebdomada Martii II, Xlae III, feria V [Col. 1354D] ipsius hebdomadae,» etc. Atqui anno 1149, non vero 1148, hebdomada secunda Martii erat tertia Quadragesimae; quippe anno 1149 Dominica prima Quadragesimae incidebat in diem 20 Februarii. Igitur hebdomada secunda mensis Martii erat tertia Quadragesimae; quod de anno 1148 dici nequit. , divina misericordia idoneo successore consueto ordine consoletur, fideliter adjuvetis. Quanto siquidem regni aeterni amplificationi operosius innititur, tanto suum sibi integre conservari potissimum meretur.
Reverendissimo domino et amico suo S. Dionysii abbati SUGERIO, totus conventus Sancti Richarii de [Col. 1354A] Pontivo, salutem et debitam per omnia reverentiam.
Notum fieri volumus paternitati vestrae quod nos omnes, totus videlicet Sancti Richarii coenobii Centulensis conventus, consilio et assensu religiosarum personarum, et quorumdam hominum nostrorum, domnum Arnulfum, Corbeiensis ecclesiae priorem, religiosissimam et honestissimam personam, canonice et secundum Regulam beati Benedicti nobis in pastorem et abbatem elegimus [Col. 1354D] Gelduinus Centulensis, abbas S. Richarii, anno 1147 Hierosolymam profectus erat, abdicata, ut videtur, praefectura. . Quapropter obnixe discretionem vestram precamur, quatenus dignitatem Ecclesiae, quam a domino nostro rege Francorum Ludovico, et ab antecessoribus ejus liberam et integram in electione abbatum nostrorum hactenus obtinuimus, vos, qui nunc ejusdem domini regis vices prudenter et utiliter disponitis, nulla pravorum [Col. 1354B] hominum suggestione labefactare vel perturbare velitis, sed electum nostrum, per quem Ecclesiae nostrae calamitatem Deo opitulante relevari speramus, consilio et auxilio vestro magno, pro Dei et nostro amore, sustentetis et confirmetis. Valete.
SUGERIO Dei gratia Beati Dionysii reverendo abbati, et RAD. comiti Viromandensi, MANASSES, Dei patientia Aurelianensis Ecclesiae humilis minister, salutem et servitium.
Infortunium de interfectione Willelmi de Camera, quod apud nos nuper contigit, et quod interfectores [Col. 1354C] illius ad ecclesiam Dei, quae est refugium peccatorum, timore mortis fugere, et quod ab ea, ubi et cruci et Crucifixi imagini adhaerebant, sunt violenter extracti, et postea carceri in turre mancipati, ad aures sublimitatis vestrae cognovimus pervenisse. Nos siquidem cum civitate Aurelianensi universa pro tanta et tam sacrilega violatione ecclesiae Dei gravissime, ut dignum erat, commoti, eos, quia contra Deum et contra decus Ecclesiae capti fuerant, ut redderentur quaesivimus. Quod cum minime obtinere possemus, consilio religiosorum virorum civitatem a divino officio interdiximus. Placuit autem vobis, quod inde eos abduci, ut audivimus, praecepistis. Nobis siquidem non videtur quod interdictum, quod ex consilio in civitatem [Col. 1354D] posuimus, absque maximo consilio, dum illi capti teneantur, dimittere debeamus. Unum est etiam unde et nos et tota civitas omnino terremur et movemur, quod eodem die quo illi a civitate abducti sunt, occulto Dei judicio apud nos contigit. Imago quaedam quae in capite ecclesiae nostrae post [Col. 1355A] altare quoddam non longe a terra cruci affixa est, multis clericis et laicis praesentibus et videntibus, ita visa est flere, quod lacrymae ab oculis ejus visae sunt stillare et manare, et ab hora nona usque ad noctis medium lacrymarum affluentia non est visa cessare. Quod quidem relatione honestissimorum virorum qui hoc viderunt, sciatis accepisse. Utrum autem peccatis populi aut nostris exigentibus hoc contigerit, ignoramus. Verum multi sunt qui arbitrantur miraculum illud luctum Ecclesiae Dei et dolorem significare, quia captivos et peccatores illos qui ad ipsam confugerant, in sinu suo non potuit conservare. Quacunque tamen occasione contigerit, nos, qui quod nostri officii est non possumus praetermittere, prudentiae vestrae rogando supplicamus [Col. 1355B] ut quod male in Ecclesia Dei actum est, ita discretionis vestrae consilio corrigatur, quatenus digna et debita reverentia illi exhibeatur, et civitas quae matri ploranti condolet et compatitur, ab interdicti vinculo relaxetur.
SUGERIO Dei gratia abbati Sancti Dionysii, R. [RADULFUS] Viromandensis comes, salutem.
Noverit prudentia vestra me venisse Remis ad apostolicum, et comitissa Flandrensis [Col. 1355D] Comitissa Fland. Sybilla tunc, viro suo inter cruce signatos peregrinante, Flandriae comitatum administrabat. «Interim vero Balduinus comes Hannoniae,» inquit lambertus Waterlosius ad an. 1147, «factum foedus inter ipsum et Flandriae comitem abrumpit, et cuncta armis et rapinis caedibusque vastat. Sed comitissa Flandriae cum precibus multis a similibus eum revocare niteretur, nec obtineret; tandem a partu, cui vicina fuerat, liberata, arma in eum concitat, refrenat, illumque fugat, et Hannoniam multis cladibus infestat.» Sed prius querelam [Col. 1356D] suam deprompsisse videtur in concilio Remis ab Eugenio III media Quadragesima anni 1148 celebrato. me duxit illuc pro negotio suo, ibique et de ejus et de meo tractamus negotio. Et sciatis quod dominus [Col. 1355C] papa et tota curia bonum et hilarem vultum ostendit mihi, sed penitus ignoro quid de me sint facturi [Col. 1356D] Radulfus tunc temporis excommunicationis vinculo erat innodatus, ob repudiatam uxorem suam et superductam Petronillam sororem reginae Francorum, prout testatur Odo de Diogilo, qui ait: «Nescio tamen si comes Radulfus, quia tunc excommunicatus erat, debeat a communione nostri sermonis excludi» etc. . Hoc pro certo scio quod nunquam negotium meum bonum habebit exitum, nisi per vos. Jam licentiam a domino papa acceperam, sed ipse detinet me. Si ergo vobis placeret negotia Parisiis facere vel respectare, multum vellem, et bonum esset. Nescio enim quando venire potero a curia. Quod si vobis placet ut veniam ad vos, omnibus dimissis ego veniam citius. Ergo de omnibus velle vestrum nobis rescribite, quia quod mihi mandaveritis, ego faciam.
Domino suo et amico SUGERIO Dei gratia Sancti Dionysii abbati, I. Nivernensis comitissa, salutem et obsequium.
[Col. 1356A] Non latet prudentiam vestram me in vestra custodia remansisse. Dominus enim meus in servitio Dei et regis est, ad cujus injuriam si mihi vel hominibus qui ad tuitionem viri mei pertinent, aliquis malefecerit, spectat. Siquidem unus de civitate Antissiodorensi super quibusdam hominibus Stampensibus conqueritur, Gaufredo Crasso et Radulfo fratre ipsius, qui ei debent decem libras et dimidiam Aurelianensis monetae, et nolunt reddere. Quam etiam pecuniam cum dominus rex jussisset reddi, contempserunt. Unde vos rogo sicut dominum meum, ut eam restitui faciatis. Super quo quid facturus sitis, remandate mihi. Hujus autem pecuniae fidejussores sunt Harduinus, Felperius et Jachelinus.
Charissimo domino et amico suo SUGERIO Dei gratia venerabili abbati S. Dionysii, R. [ROBERTUS] humilis decanus et totum capitulum Carnotensis Ecclesiae plurimam in Domino salutem et dilectionem.
Noverit discretio vestra, charissime domine, quod accepta a vobis regia licentia loco domini regis, die statuta convenimus in capitulum nostrum, et invocata sancti Spiritus gratia, pari voto unanimique consensu elegimus nobis et Ecclesiae nostrae in episcopum domnum Goslenum archidiaconum [Col. 1356C] nostrum, virum utique liberalem, idoneum et litteratum, idipsum approbantibus viris religiosis abbatibus qui praesentes erant, omnique applaudente populo, et Deo gratias referente super electione talis personae, quae utilis esse creditur Ecclesiae, et regno fidelis. Rogamus igitur charissimam nobis dilectionem vestram ut huic nostrae electioni, quae a Domino, sicut credimus, facta est, et quam vobis et viva voce et scripto praesentare curavimus, assensum praebere, et electo nostro regalia reddere vice domini regis dignemini Valete.
[Col. 1356D] SUGERIUS Dei gratia Beati Dionysii abbas, capitulo Carnotensi, ROBERTO scilicet decano, et aliis, salutem et dilectionem.
Quod unanimiter et communi pace pontificem vobis domnum Goslenum archidiaconum elegistis, [Col. 1357A] valde nobis placet. Enimvero ipsum honestum et liberalem, et audivimus et credimus. Nos autem quantum ex parte domini regis, cujus vices agimus, facere habemus, huic electioni libenter assensum praebemus. De regalibus vero, sicut in curia dominorum regum Francorum mos antiquus fuisse dignoscitur, cum episcopus consecratus, et in palatium ex more canonico fuerit introductus, tunc ei reddentur omnia. Hic est enim redditionis ordo et consuetudo, ut, sicut diximus, in palatio statutus regi et regno fidelitatem faciat, et sic demum regalia recipiat.
SUGERIO Dei gratia venerabili abbati S. Dionysii, W [WILLELMUS] DE MAUSIACO ejus amicus, et regis Francorum senescalcus, salutem.
Novimus equidem dilectionem vestram et ingenium circa negotia terrae regis semper et affectuose intentum; nostrum vero circa Pictaviae negotia quantum potuit fideliter intentum, vestra satis novit discretio. Quapropter benignitati vestrae mandamus ne aliquid fraudis post me lateat, ut quam citius poteritis ad praesens, et omni occasione remota, praepositum de vestris sapientem et probum [Col. 1357C] Burdello ( Le Bourdet ) mittatis. Quod nisi feceritis, in rei veritate sciatis Burdellum, et omnem illius regionem, nisi Deus fecerit, irrecuperabiliter amittendam. Nam fideles regionis illius mihi hoc scripserunt, quod inimici et burgenses in ipsa civitate occidebant. Insuper, ut domino et amico meo mando, quod turrim Talemundi, in quantum potui, ad honorem regis fideliter huc usque servavi. Modo vero dominus Eblo de Malleone redditus turris mihi ex toto aufert, et domino episcopo Pictaviensi ( Gisleberto ) dixit, quod amplius redditus turris me non sufferret habere. Quapropter mando, et sublimitatem vestram deprecor, ut hominem talem mittatis, cui turrem reddam qui eam fideliter conservet. [Col. 1357D] Nam Hierosolymam sum iturus, nec possum eam servare, nec amplius certe servabo. Vale. Donum vestrum si placet amicitiae vestrae ut peregrinus requiro.
LUDOVICUS Dei gratia rex Francorum et dux Aquitanorum, charissimo suo SUGERIO venerabili [Col. 1358A] abbati S. Dionysii, salutem et plurimam gratiam ac dilectionem.
Sacrosanctae peregrinationis iter laboriosum sub ope divina sequentes, inter labores vix tolerabiles et infinita pericula sani laetique transivimus, et usque Constantinopolim cum omni prosperitate et gaudio die Sabbati [Col. 1357D] Octobris die 4 Constantinopoli quid actum sit, narrat Odo de Diogilo, lib. IV. ante festum sancti Dionysii Domino ducente pervenimus. Ab hac itaque civitate, ubi per aliquot dies dietavimus, scripsimus vobis, universa de nobis laeta et prospera vobis annuntiantes. Plurimi quidem exercitus nostri jam transierant et transibant, et nos et ipsi parati eramus ad transitum. Sit itaque diligentia vestra sollicita de dirigendis gressibus nostris per orationum suffragia, sit prudens et circumspecta in administratione [Col. 1358B] regni vobis commissa. De perquirenda vero pecunia, quam nobis in usus quotidianos pernecessariam vestra prudentia non ignorat, vos rogamus, et quanta possumus precum instantia petimus; et per debitam nobis dilectionem et fidem vos obsecramus, ut vigili sollicitudine quibuscunque poteritis modis mittendam nobis pecuniam diligenter colligere, collectamque mittere festinanter sine cunctatione studeatis. Sanctis orationibus vestris et Ecclesiae beati Dionysii nos commendamus. Venerabilis frater vester episcopus Atrebatensis felici consummatione migravit ad Dominum [Col. 1357D] Alvisus anno 1147 apud Philippolim, dum legatione Constantinopolim fungeretur, VIII Idus Septembris in sancta confessione obiit, ex Odone de [Col. 1358D] Diogilo, lib. III, pag. 29. . Dilectus filius vester Odo monachus [Col. 1358D] Odo de Diogilo, qui an. 1150 factus est abbas Compendiensis, et seq. S. Dionysii post Sugerium. vos salutat, quem pro reverentia beati Dionysii honorifice nobiscum habemus.
SUGERIO Dei gratia venerabili abbati S. Dionysii, serenissimo domino et Patri, humilis conventus Sancti Richarii salutem, et omni bono quod Deus est participari.
Sperantibus nobis in Domino facite bonitatem, ut habitare possimus in terra, et pasci in deliciis ejus. Quasi enim in medio nationum positi vastantium atque diripientium, proturbamur velut oves absque pastore, imo velut populus absque rege, et quasi [Col. 1358D] pupilli absque patre. Dolentes itaque ac gementes tam diutinam matris nostrae viduitatem, iterum vestrae pietatis genibus prosternimus preces, rogantesque pro amore Dei, et pro salute animae vestrae, necnon quia dispensatio Ecclesiarum Galliae vobis credita est a Domino in ejusmodi negotiis, ut detis operam quatenus electio nostra, et consensus in Domino quem habemus et habuimus indeclinabilem de priore Corbeiae, in honorem Domini et restaurationem Ecclesiae nostrae effectum habeat. Hoc nos, [Col. 1359A] hoc clerus, hoc milites, hoc universus populus serenissimam paternitatem vestram rogat. Condescendat itaque benignissima vestrae dignitatis pietas filiis et famulis suis, et ne diutius hoc modo fatigemur, manum porrigat consolationis.
Domino et Patri SUGERIO venerabili abbati S. Dionysii, T. Dei miseratione Ambianensis presbyter humilis, ex animo servitium.
Obsecro, mi domine, dele me de libro tuo quem scripsisti. Siquidem scripsistis mihi super expeditione regia [Col. 1359D] De pecunia quam Sugerius perquirebat in subsidium expeditionis Hierosolymitanae, intelligenda est haec epistola. , ad quam nullatenus sufficere valeo. Veritatem [Col. 1359B] dico amico meo, non mentior: unde parcat mihi dominus meus. Etenim tam domini papae quam domini regis servitium valde tenuem me fecerunt, et in frixorio quotidiano me posuerunt. Valete et attendite.
Charissimo domino suo SUGERIO venerabili abbati S. Dionysii, frater GAUFREDUS Burdegalensis Ecclesiae dictus episcopus salutem et sincerae dilectionis affectum.
Propositum nostrum erat per vos, domine, in reditu [Col. 1359C] nostro transire. Sed infirmitas fratris nostri Xantonensis episcopi ( Bernardi ) per breviorem viam compulit nos redire. Nunc itaque latorem praesentium cum litteris nostris ad vos destinamus, volentes certificari, si de descensu vestro ad partes nostras cum comite Rodulpho ( Viromandensi ), sicut dixistis, adhuc deliberatum sit a vobis, et certum quid inde habeatis. Quod si nondum stat sententia, nos ad propria Deo volente redeuntes, statum terrae nostrae addiscemus, et cognitum vobis significare curabimus, ut et secundum quod audieritis et cognoveritis expedire, agatis. Interim autem vobis ibi aliquid mutare, sicut nobis videtur, non expedit. Super hoc per latorem praesentium a vobis [Col. 1359D] praestolamur, et quae vobis placuerint. Idem petit ac praestolatur a vobis frater noster Xantonensis, qui pro pace terrae quantum potest elaborat.
ROBERTUS Dei gratia Herefordensis Ecclesiae minister humilis, votis et obsequiis SUGERIO venerando [Col. 1360A] abbati Beati Dionysii salutem, et si quas habet receptibiles orationum suffragia.
Officia liberalis gratiae vestrae tam dudum mihi exhibita, quam saepius oblata, debitorem me tenent: si non vicem rependere possit, saltem ut gratias referat, quas possit voluntas obnoxia. Et licet propria nos incommoda saepe dilanient, abundantius tamen rapiunt in amorem vestrum, et laetificant animam meam tantarum charismata virtutum, quae de vobis ad commoda multorum latius praedicantur. Quid enim? si sapientia, si providentia quaeritur in Sugerio, tanta reperitur, ut quaecunque negotia vestro nituntur consilio, cautius procedant et succedant felicius. Si ad religionem recurritur, de speculo vitae vestrae relucet, et quod foris luceat, et [Col. 1360B] quod intus expediat. Additur liberalitatis praeconium, quae beneficiis praevenire gaudet, necdum rogata rogaturum. Hoc ego fretus liberalitatis praeconio, tutior accedo cum precibus quam devotis possum et humillimis, quatenus ad honorem Dei et Dei Genitricis Mariae, ad munimen et reverentiam Ecclesiae sanctae, cui licet peccator praesideo, de pretioso et copioso thesauro vestro suscipiam reliquias aliquas, specialiter autem pretiosi martyris Christi Dionysii. Cum igitur mittenda paraveritis tam optata, quam pretiosa donativa, quae tamen mendicanti pietati charitas abundans negare non poterit; novit cautela vestra quam certis titulis designari debeant, quam tuto signaculo communiri, quam fideli portitori committi. Quae autem petitae charitatis vobis [Col. 1360C] futura sit merces, procurabit uberius charitas ipsa, quae Deus est, qui non digitum unum vel articulum dedit nobis ad pretium, sed totum se dedit in redemptionem [Col. 1359D] Redemptionem. Cum Robertus Herefordensis episcopus mortem obierit in transmarinis partibus cum apostolico consistens, non quidem anno 1149, [Col. 1360D] ut habet Joannes prior Hagustaldensis, apud Twisden, t. I, col. 277, sed anno 1148, die 22 Aprilis, ad annum 1148 collocanda videtur haec epistola, scripta post Remense concilium, cui Robertus interfuit. .
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto SUGERIO abbati Sancti Dionysii salutem et apostolicam benedictionem.
Officii nostri nos hortatur auctoritas, etc. Vide in Eugenio III papa ad an. 1153.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis [Col. 1360D] filiis suis canonicis Sanctae Genovefae salutem et apostolicam benedictionem.
Quisquis Catholicae fidei veritatem, etc. Vide ibid.
SAMSON, Dei gratia Remorum archiepiscopus, [Col. 1361A] charissimo ac praecordiali amico suo SUGERIO venerabili abbati Beati Dionysii salutem, et quidquid in utraque vita melius, quidquid jucundius.
De vestra dilectione et strenuitate confisi, quam saepenumero experti sumus, benignitatem vestram cum multa precum instantia suppliciter exoramus, quatenus nunc in magna necessitate nostra ad honorem Dei et vestrum, et ad liberationem ecclesiarum beatae Mariae et Beati Remigii, absque longiore mora nobis in manu forti succurrere studeatis. Burgenses etenim de Sancto Remigio, qui praedictis ecclesiis et nobis atroces injurias et detrimenta gravia intulerunt, nunc tandem contra nos superbe insurrexerunt, et milites conduxerunt ut nos infestent, et ea quae ad nos pertinent diripiant [Col. 1361D] . . . Diripiant. Ad an. 1147 referenda videtur haec epistola, ex nota temporaria sequentis epistolae. Caeterum quieti monachorum S. Remigii providit redux ab expeditione Jerosolymitana ludovicus VII diplomate quod recitat Martenius t. I Ampliss. Collect., col. 815, in quo praeter alia: «Ex more antecessorum nostrorum regum, regia nostra praeceptione sicut et ab illis decretum est, decrevimus, inquit, et publica auctoritate constituimus ut castrum in quo idem B. Remigius corpore quiescit, cum burgo quod adjacet sibi, immune sit ab omni aliena justitia et potestate, et praeter abbatem et [Col. 1362D] ejus monachos nullus ibi exerceat ullam judiciariam districtionem; et liceat abbati et fratribus ibidem habere et caumas, et furnos, et arces, et molendinos, et piscaturas, et judiciaria, et mercatum, cum res illud postulaverit et quaecunque illorum plaudo et usibus visa fuerint, et libere permittimus et donamus, etc. . . «Actum publice Parisiis, anno Incarnati Verbi 1151, epacta XII, concurr. VII, regni vero nostri XIX (a prima coronatione, vel ab obitu patris XIV), astantibus in palatio,» etc.
ALBERO Dei gratia Treverorum humilis minister et servus, SUGERIO amico charissimo abbati Sancti Dionysii, orationes et intimae dilectionis affectum.
Benignitatis vestrae benigna recordatio dum menti nostrae se ingerit, cor meum et anima jucundius hilarescit, certumque est nobis talem virum merito venerari, quem longe lateque titulus meritorum docet honorari. Igitur quoniam hoc jure amplecti debeo, [Col. 1361C] ad servitium vestrum accingi cupio; sed quia absentia nimis impedit effectum, bona devotio complet orationibus affectum. Relatum est nobis, Pater et domine, nuntios venisse vobis a domino rege Franciae, qui certitudinem de expeditione debeant intimare. Si ita est, rescribite nobis quae potestis, et si qua vobis placent, quae apud nos sunt, parati sumus ad omne servitium vestrum bono corde, bona voluntate. Valete. Puerum quem vobis commisimus benignitas vestra benigne instruat et foveat.
Venerabili et charissimo domino nostro SUGERIO abbati Sancti Dionysii, frater P. humilis Cluniacensis [Col. 1361D] abbas salutem et sinceram in Domino dilectionem.
Et aliis litteris vobis nuper mandavimus, et praesenti scripto, sicut in corde nostro est, iterum replicamus, quod prae caeteris partium vestrarum praelatis [Col. 1362A] personam vestram singulariter diligimus, et sicut specialem Cluniacensis Ecclesiae amicum propensiori charitatis affectu veneramur. Unde non modice gravamur quod reverentiam vestram, quam tam studiose diligimus, nec raro saltem videre permittitur, et desiderata diu colloquii vestri opportunitas importunis multiplicium negotiorum nostrorum occupationibus impeditur. Mittimus itaque dilectioni vestrae charissimum fratrem nostrum et intimum amicum, domnum Hugonem de Creceio, per quem beneplacitum vestrum nobis significare poteritis. Si quid enim scimus aut possumus quod vobis utile cognoscamus et commodum, hoc servitio vestro tam in temporalibus quam in spiritualibus exhibere parati sumus. De caetero verbum quoddam [Col. 1362B] secretum, quod scripto credere noluimus, in ore domini Hugonis posuimus, quod ea ratione mandavimus ut et vos illud secretum habeatis, et sicut expedire videritis caute tractetis.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio SUGERIO abbati Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
Cum Dominus ac Redemptor noster, etc. Vide in Eugenio papa III, ad an. 1153.
Ego STEPHANUS Centulensis prior coenobii, totusque [Col. 1362C] ejusdem loci conventus.
Notum fieri volumus omnibus sanctae Ecclesiae filiis, ad quorum notitiam litterae istae pervenerint, quod nos omnes S. Richarii monachi domnum Petrum Bituricensem S. Dionysii monachum, consilio et assensu religiosarum nostrae provinciae personarum, ac militum, et procerum nostrorum, clericorum etiam ac burgensium, regulariter et canonice nobis in pastorem elegimus.
Charissimo domino et Patri SUGERIO venerabili [Col. 1362D] abbati Sancti Dionysii, T. Dei gratia Ambianensis presbyter humilis, ex animo servitium.
In aurem vobis loquor, quia cum multis malis fatiger et assiduis, ante omnia super enormitate monasteriorum meorum spiritus meus atteritur. [Col. 1363A] Nunc autem monasterium Sancti Richarii ordinandum est, et monachi diffugia quaerunt et protelationes. Unde praemunimus vos, quia nisi cogantur in manu valida, personam eligent ad voluntatem suam pravam, utpote homines qui ordinem nunquam didicerunt. Siquidem monasterium hoc viro cordato indiget et religioso, et, ut mihi videtur, aut Bernardus prior de Aquicincto, aut Drogo prior de Lehuno, ibi necessarius est. Valete, et super hoc verbo vigilate.
[Col. 1363B] Omni honore dignissimo SUGERIO venerabili abbati Sancti Dionysii domino suo G. major, et vavassores, et tota S. Richarii communia, in Domino salutem et debitum servitium.
Serenitatem vestram exoramus ut desolationi Ecclesiae nostrae, quae tandiu sine rectore languit, subveniatis. Domnum Petrum monachum vestrum, consilio monachorum nostrorum, et religiosarum nostrae provinciae personarum, et militum, et burgensium, canonice electum [Col. 1363D] Canonice electum. Vide supra epistolam 33. vestri gratia quam citius potestis, sicut domui nostrae necesse est, mittere ne differatis. Valete.
Dilecto et merito diligendo patri et domino SUGERIO Dei gratia abbati Sancti Dionysii, regni Francorum rectori, JOSEELUS [ al. JOSCELINUS] eadem gratia Sarab. episcopus, sub pennis cherubin manus hominis.
Opinionis vestrae odor, qui circumquaque diffunditur, nos de transmarinis partibus in amorem vestri currere fecit [Col. 1363D] Post Remense concilium, anno 1148 media Quadragesima celebratum, cui concilio Joscelinus cum Theobaldo Cantuariensi archiepiscopo interfuit. . Venimus ergo de finibus terrarum, vestram scilicet nostri temporis Salomonis audire sapientiam. Sapientiam audivimus, templum quod aedificastis aspeximus, ornamenta quae a [Col. 1364A] vobis oblata sunt et offeruntur vidimus, ordinem ministrorum et ministeriorum attendimus: et merito in illius Australis reginae voces erumpimus, quia media pars non fuerit nobis nuntiata, et quoniam major est sapientia et opera quam rumor fuerit in terra nostra. Quis enim non miretur hominem unum tot et tanta sustinere negotia, ut et Ecclesiarum pacem conservet, statum reformet, et regnum Francorum armis tueatur, moribus ornet, legibus emendet? Merito itaque mare intrare debuimus, et vitam nostram velo et ventis committere, et longi itineris innumeras experiri difficultates, ut ad vestram possemus pervenire notitiam. Sed parcat nobis vestra serenitas, quod in discessu nostro a Gallia faciem vestram, sicut voluimus, videre non [Col. 1364B] valuimus. Traxit nos inevitabilis necessitas, injuncta obedientia. Cum enim in Normanniam transissemus pro negotiis Ecclesiae nostrae, quae vobis ex parte aperueramus, vocavit nos dominus Cantuariensis metropolitanus noster ad matris nostrae Cantuariensis Ecclesiae negotia, et nec indulto nobis respirandi spatio in Angliam direxit [Col. 1363D] In Angliam direxit. Theobaldus tunc apud S. Audomarum morabatur, ab Anglia profugus. Nempe ut habet Gervasius Dorobernensis apud Twisden, col. 1364: «Soluto Remensi concilio, Theobaldus Cantuariensis archiepiscopus, accepta domni papae benedictione et redeundi licentia, Cantuariam prospere perveniens, a conventu suo et civibus Cantuariae honorifice susceptus est. Quo audito, rex, qui tunc forte londoniae morabatur, ira commotus, celeriter Cantuariam venit, et inter ipsum et archiepiscopum multis per internuntios habitis sermonibus, sed minus quam decebat ad pacem proficientibus, tandem archiepiscopum Angliam exire coegit. [Col. 1364D] Qui post paucorum inducias dierum, apud Dovoriam transfretavit, et in Franciam secessit: ubi per aliquod tempus demoratus, a regina (Angliae) et Willielmo Iprensi ad Sanctum Audomarum revocatus est, ut eum juxta positum regni nuntii facilius possent adire: sacravit autem ibidem Gilebertum Herefordensis Ecclesiae electum, Nonis Septembris, astantibus et cooperantibus episcopis transmarinis Thidrico Ambianensi et Nicolao Cameracensi. Hinc igitur et inde venientibus crebro ac redeuntibus nuntiis, episcopis, abbatibus, clericis et laicis, sed ad bonum pacis minus accedentibus, missis epistolis ad diversas Anglorum ecclesias, interdicti sententiam ad statutum terminum, id est pridie Idus Septembris, observandum promulgavit archiepiscopus.» Haec describenda censuimus ad demonstrandum hujus epistolae tempus. . Excuset nos ergo apud se vestra benignitas, quos tam manifesta excusat necessitas. De caetero mittimus vobis archidiaconum nostrum, qui nos plenius excuset, et qui nobis amoris, quem erga vos habemus, fructum ex parte reportet: reliquias scilicet egregii martyris Dionysii, per quas non solum in nobis, sed in Ecclesia Sarab. perpetua nominis vestri memoria vivat. Caetera quae a vobis postulamus, vivae voci praesentium [Col. 1364C] latoris commisimus. Valeat excellentia vestra, charissime Pater.
SUGERIO Dei gratia venerabili abbati Sancti Dionysii charissimo suo, GAUFREDUS dux Normanniae et comes Andegavensis, salutem et dilectionem
Sciatis quod gratia Dei sanus sum et incolumis, et paratus facere praeceptum domini mei regis. Et ideo mando vobis, sicut charissimo meo, quod si necesse fuerit vocetis me ad servitium regis, et certissime habebitis me paratum ad omnia quae volueritis [Col. 1365A] ad servitium regis, et diligentius quam si praesens adesset.
SUGERIO Dei gratia abbati Sancti Dionysii et comiti RAD. amicis suis, THEOBALDUS Blesensis comes salutem et dilectionem.
Relatum est nobis quod exigitis ab episcopo Carnotensi capiceriam Carnotensis Ecclesiae, qui eam de regali esse asseritis, quam Gaufredus bonae memoriae episcopus in manu sua tenebat, quando a [Col. 1365B] saeculo migravit. Unde vobis notum fieri volo quod regale Carnotensis episcopatus de rege in feodum teneo cum alio feodo meo, ita quod decedente episcopo regale episcopatus meum proprium est, quousque alius substituatur. Et ideo vos rogo ut pro regali, quod meum est, capiceriam ab episcopo non requiratis; sed si eam precibus ab episcopo quaesieritis, inde me non intromitto. Valete.
LUDOVICUS Dei gratia rex Francorum et dux Aquitanorum, SUGERIO venerabili abbati S. Dionysii, salutem [Col. 1365C] et gratiam.
Compulit nos dilectio vestra ut quam citius potuimus de partibus Orientis super statu nostro certa vobis significaremus. Scimus etenim, scimus quoniam ad cognoscendum de eo totis animae desideriis avide suspiretis, nihilque vobis jucundius esse poterit quam ut de nobis laeta suscipiatis. Ex quo regni nostri fines excessimus, bene prosperavit nobis Dominus viam nostram, et usque Constantinopolim sanos et incolumes nos cum magna laetitia et incolumitate totius exercitus miseratio divina perduxit. Ibi vero ab imperatore [Col. 1365D] Ab imperatore. Emmanuele. gaudenter honorificeque suscepti, cum aliquantulum immorassemus, pro his quae necessaria visa fuerant apparandis transfretavimus ad Brachium, et per Romaniae partes direximus [Col. 1365D] iter nostrum. In quibus sane partibus, tum pro fraude imperatoris, tum pro culpa nostrorum, non pauca damna pertulimus et graviter quidem in multis periculis vexati sumus. Non defuerunt quippe nobis assiduae latronum insidiae, graves viarum difficultates, quotidiana bella Turcorum, qui permissione imperatoris in terram suam militiam Christi persequi venerant, et in detrimentum nostrum totis viribus incumbebant. Et quoniam in multis locis non poterant victui necessaria reperiri, graviter afflictus [Col. 1366A] fuit per aliquantulum temporis populus fame, et in una dierum, prout peccatis nostris exigentibus judicium divinum permisit, plerique ceciderunt de baronibus nostris [Col. 1365D] Consanguineus noster. Guillelmus. — De clade quam egressus a laodecia passus est exercitus mense Januario 1148, legendus Odo de Diogilo, lib. VI, p. 63 et seq. . Fuerunt enim mortui in ascensu montanae Laodiciae minoris inter districta locorum, consanguineus noster comes de Guarenna, Rainaldus [Col. 1366D] Rainaldus filius Guillelmi II comitis Nivern. Tornodorensis, Manasses de Bulis, Gaucherius de Monte Gaii, Evrardus de Bretoilo et caeteri quamplures, de quibus opportunius lator praesentium annuntiabit, quia dolor nos loqui latius non permittit. Nos autem ipsi frequenter in periculo mortis fuimus, sed tamen ab his omnibus per Dei gratiam liberati, persecutiones Turcorum potenter evasimus et usque Sataleiam [Col. 1366D] Apud Sataleiam ludovicus Purificationem B. Mariae fecit, ex Odone de Diogilo, lib. VII, p. 69. , salvo exercitu, Domino protegente, pervenimus. Ibi vero, cum de [Col. 1366B] prosequendo itinere diu multumque deliberassemus, episcoporum ac principum commune nobis consilium dedit, ut quoniam nobis equi diutinae famis ac laboris attritione defecerant, et major adhuc viae difficultas restabat, per mare Antiochiam in navibus festinaremus. Eorum itaque sequentes consilium, die Veneris post mediam Quadragesimam (19 Martii ) cum maxima parte principum nostrorum apud praedictam civitatem felici navigatione pervenimus, et inde vobis praesentes litteras mittere curavimus. De caetero, omne opus nostrum in manu Dei est, qui, sicut in ipso confidimus, non derelinquet nos sperantes in ipsum, sed negotium suum ad gloriosum perducet effectum. Illud enim certissime scitote quoniam aut nunquam redibimus, aut cum gloria [Col. 1366C] Dei et regni Francorum revertemur. Restat igitur ut vos frequenter memoriam nostri habeatis, et religiosorum orationibus semper et ubique nos attentius commendetis. Et quoniam pecunia nostra in multis et variis expensis non mediocriter imminuta est, omnino nobis necessarium est ut ad colligendam eam studiosius intendatis, et quam citius poteritis per fideles nuntios quidquid coadunatum fuerit nobis mittere festinetis. Omnino namque negotium Christi prosequi nisi in multis expensis et in multo labore non valemus. Valete.
[Col. 1366D] Vide Eugenii III papae litteras datas lingonis, III Kal. Maii, an. 1148. Charissimo domino et Patri universali Dei gratia summo pontifici EUGENIO, SUGERIUS Beati Dionysii humilis minister, devotas in Christo orationes, obedientiae, et servitii plenitudinem.
Susceptis apostolicae praeceptionis venerandis apicibus, de monasticae religionis positione in ecclesia Beatae Genovefae Parisiensis, tantum tamque Deo [Col. 1367A] placitum negotium tanquam coelitus nobis commissum gratantissime amplectentes, eo quod super hoc ipso praesentialiter sanctae paternitatis vestrae celsitudo, cum non nisi imperare oporteret, parvitatem nostram prius rogaverit, totis animi viribus effectui mancipare elaboravimus. Quamvis enim occasione querulorum canonicorum ad vos proficiscentium, eo quod curia Romana consuevit aliquando, quod turpe non est, cum re mutare consilium discrete distulissemus, nulla tamen contradicentium nobilium aut innobilium clericorum seu laicorum oppositione tepescere, aut in aliquo super hoc ipso remissius habere decreveramus. Cum subito proxima die fere tertia aut quarta, qua designatum abbatem et monachos in ecclesia eadem ponere proposueramus, [Col. 1367B] ecce praefati canonici, videlicet cantor et alii, a facie vestra redeuntes mutatam pro bono pacis sententiam canonicorum regularium positione nobis reddiderunt [Col. 1367D] Datae sunt hae posteriores litterae Vercellis XVI Kal. Julii ejusdem anni. Vide in Eugenio III. . Nos autem aeque devote ac gratanter secundam ac si primam recipientes sententiam, assumptis nobiscum venerabilibus et sapientibus viris, videlicet abbate Sancti Germani ( Hugone ), Sancti Petri Fossatensis ( Ascelino ), Sancti Maglorii ( Baldovico ), Sancti Petri de Ferrariis ( Joanne ), et aliis de melioribus personis assistentium vicinorum, ad eumdem Sanctae Genovefae locum acceleravimus, et in capitulo eorum quid super hoc extremo, quid super primo capitulo, secundum tenorem litterarum quas nobis detulerunt, prosequi vellent, consulte convenimus. Qui, ut erant diversi, diversa sentientes, [Col. 1367C] cum aut utram aut neutram concorditer prosequi nollent sententiam, multa et morosa reprehensione, quod etiam postulata, quod etiam misericorditer concessa refutarent, insistebamus, donec qui sanioris erant consilii et filii lucis, canonicos regulares se suscepturos pacifice promiserunt. Nos autem super hoc ipso exhilarati, quoniam quidam de melioribus abbatem sibi constitui, et canonicos de Sancto Victore postulabant, communicato cum assistentibus consilio, tum quia nullam penes nos religiosorem in suo statu novimus ecclesiam, tum quia propinquitate loci ad omnem eorum sive interiorem sive exteriorem commodior existit necessitatem, ad eos divertimus, virumque venerabilem [Col. 1367D] abbatem Sancti Victoris ( Gilduinum ) operibus pietatis approbatum, modo seorsum, modo in conventu suo, ut his opem ferret, et adjutor Divinitatis evelleret et destrueret, aedificaret et plantaret, in nomine Domini suppliciter efflagitabamus. Qui ut emeritus Pater et ejusdem loci providus procurator, cum hoc ipsum instanter recusaret, ut priorem suum virum venerabilem et religiosum, abbatem fieri postulare nos comperit, obortis lacrymis cum [Col. 1368A] fletu et angustia cordis, senium defectumque suum opponens, ejusdemque prioris consilium et auxilium si eo careret deplorans, fere per totam diem recusando, et quod nunquam fieret detestando, usque ad proximam Nonam detinuit [Col. 1367D] Non audiendus igitur scriptor Vitae S. Willielmi abbatis Roschildensis, ubi ait: «Abbas itaque S. Victoris, comperto eorum consilio de mutationis ordinis, dominum papam et regem ludovicum precibus circumvenit affectuosis, [Col. 1368D] ut ordo S. Augustini in ecclesia, ad honorem Dei, et apostolorum Petri et Pauli, et B. Genovefae virginis, horum patrocinio institueretur; multis asserens assertionibus, quod facilius ex contumacibus illis ad regularem vitam ipsorum quam ad habitum et consuetudinem monachorum converterentur.»
SUGERIO Dei gratia abbati Sancti Dionysii, R. [RADULFUS] Viromandensis comes salutem.
Belvacenses clerici pro electione domni Henrici Romam properant ad apostolicum, et ad perficiendum [Col. 1369C] hoc opus pecunia est eis necessaria. Rogat autem domina regina [Col. 1369D] Regina . . . Adelais, mater Henrici electi episcopi, et regis ludovici VII. et vos et me, ut de reditibus episcopatus ex aliqua parte eis indulgeamus. Rogo itaque vos, quoniam hoc multum volo et laudo, ut ejus petitionem exaudiatis in tantum, ut Domino regi gratum sit, et honor ejus et noster, quoniam dominus noster est, et ei debemus quod pro alio non faceremus. Valete.
Reverendo et in Christo charissimo suo SUGERIO venerabili per Dei gratiam Sancti Dionysii abbati, [Col. 1369D] frater GAUFREDUS Burdegalensis Ecclesiae dictus episcopus, cum salute dilectionis et obsequii quod possit in Domino.
Statum terrae nostrae vobis siquidem ex condicto significare habuimus, distulimus autem hoc usque modo, pro eo quia rebus se mutantibus non nisi certa et cognita vobis fuerunt nuntianda. Noveritis ita nos apud Menusanum ( Mansan ) in Assumptione beatae Mariae, ubi Auscitanus archiepiscopus [Col. 1370A] ( Guillelmus ) et fere omnes episcopi et proceres totius Guasconiae convenerant, Gavarritanum vicecomitem [Col. 1369D] Gavarritanum. Petrum alterius Petri vicecomitis filium et Guiscardae, quae Centulo fratri suo successit in vicecomitatu Bearnensi: cujus nomine successores Petri dicti sunt vicecomites Bearnenses et Gavarritani, uti demonstrat Petrus de Marca in [Col. 1370D] Hist. Bearnensi, p. 441. in praesentia omnium convenisse super imparatione et infestatione terrae domini regis ab ipso et a suis, sed et de obsidione qua tenebat Aquensem civitatem, quae de proprietate regis est, obsessam. Perlectae quoque fuerunt in medium, et a nobis expositae illi litterae domini papae [Col. 1370D] litterae domni papae, etc. Eas Eugenii litteras non habemus. Sed illae forte sunt quibus in gratiam cruce signatorum prohibet ut de omnibus quae, cum crucem acceperint, quiete possederint, ulla deinceps quaestio moveatur, donec de ipsorum reditu vel obitu certissime cognoscatur. , in quibus continebatur sententia excommunicationis in ipsum et in totam terram suam, nisi ab inquietatione terrae regis desisteret. Grave multum fuit illi et suis hoc audire, fuit tamen qui et haec et duriora fortassis in palam loqueretur. Et licet non omnia pro voluntate nostra contingerent, eo tamen nec sine magna difficultate devenimus, [Col. 1370B] quod in octavis beatae Mariae de . . . . [ f. suppl. de Septembri] colloquii ad invicem dies statuta est, ubi juxta consilium praefati archiepiscopi et nostrum, de inquisitione, quam ex parte domini papae et pro domino rege illi feceramus, se acturum promisit. Quid ipse acturus sit super hoc nescimus; verumtamen dicitur quia sententiam diu sustinere non poterit, si districte teneatur. Unde necesse videtur ut a domino papa iterato sub omni districtione, si quis de partibus vestris ipsum adiret, eadem sententia vel gravior tenenda praeciperetur, quia sunt fortassis qui trepidant, nec ad unius jussionis vocem cito moventur. Caeteri vero proceres nostri per Dei gratiam ad bonum et ad pacem terrae nostrae proniores solito esse videntur. Martinus autem, [Col. 1370C] qui deputatus fuit custos turris Burdegalensis, de novo viam universae carnis ingressus est. Turris ipsa, sicut ab eodem Martino acceperamus, et per nostros quos ad videndum misimus pro certo cognovimus, omnino imparata est, et de munitione et de victuali etiam, quoniam, sicut ipse Martinus saepe nobis conquestus est, nec ipse nec caeteri qui cum eo erant clientes procurationem prout oporteret habere poterant. Unde quoque dicebat quatuordecim libras, quae illi altero anno promissae fuerant, se fideliter expendisse, et ad turris munitionem, et ad suam atque eorum qui secum erant supplendam necessitatem. Nunc quoque eo defuncto, qui ibi remanserunt minus idonei videntur ad [Col. 1370D] custodiendum. Sed et domus illa, de qua credimus vos audisse, nondum est ibi aedificata, cum tamen pernecessaria esset. Quia igitur regni consilium atque provisio vobis incumbit, et domino comiti Rod., quem per vos petimus habere salutatum, et haec eadem illi significari: sit sollicitudinis vestrae et illius, ut his diligenter consideratis, si honorem regni diligitis, si terram ei vultis servare, pro instanti necessitate, et de munitione turris et reaedificatione [Col. 1371A] domus, et de idoneis et strenuis custodibus, et bono eorum provisore mittendis, et quomodo necessaria suppetant ipsis, remota dilatione provideatis. Sed et de ministerialibus Aquitaniae a domino rege constitutis, et his qui sub eis sunt praepositis lator praesentium frater N. de his quidem et de aliis quae novit vobis expediet, cui volumus ut credatis sicut et nobis. Quippe is est quem nostis, et qui vera vobis dicet, utpote fidelis et amicus pro posse suo in omnibus quae ad regem pertinent. Per ipsum quae placuerit nobis remandetis.
SUGERIO Dei gratia S. Dionysii venerando abbati, Patri et domino, W. [WILLELMUS], Eduensis Ecclesiae decanus cum universo conventu, salutem et debitam reverentiam.
Regiae excellentiae per omnia ut decet debitum honorem et dignitatem conservantes, vobis, cui divina providente clementia dominus noster rex vices suas commisit, electionem nostram juste et canonice factam praesentamus. Elegimus siquidem Henricum [Col. 1371D] Henricum. Henricus erat Hugonis II Burgundiae ducis ex Mathilde Turennensi filius; Odonis II ducis, Roberti itidem Augustodunensis episcopi; Galterii quoque lingonensis episcopi, frater. Apud Cistercium pallio donatus est ab Eugenio III. an. 1148, dum generali Cisterciensium capitulo praeesset. Haec ex Mabillonio auctores Galliae Christ. Verum Eugenius non anno 1148 sed anno 1147, Cisterciensi capitulo [Col. 1372D] praefuit, prout ostendimus in Eugenii gestis infra edendis. fratrem ducis Burgundiae, archidiaconum nostrum de regia stirpe ortum, consilio et assensu religiosarum personarum et totius cleri et populi. Obsecramus itaque excellentiam vestram, [Col. 1371C] quatenus huic electioni nostrae assensum vestrum praebeatis, et litteris vestris personam electi domino papae commendetis.
SUGERIO Dei gratia Sancti Dionysii venerabili abbati et vicario regni, B. [BALDUINUS] Noviomensis Ecclesiae decanus totumque capitulum salutem.
Religiosum et honestae famae virum abbatem de Castellione Balduinum consilio religiosorum virorum communi assensu capituli electum nobis in episcopum [Col. 1372D] Electum nobis in episcopum. Robertus de Monte, editionis Pistorianae ad ann. 1148, Simon gloriosus Noviomensis pontifex, inquit, apud Seleuciam diem claudit: cui succedit Balduinus abbas Castellionis. Patrologiae tom. ClX. discretioni vestrae notificamus, et [Col. 1371D] ut vice domini regis tam competenti et honestae electioni facilem praebeatis assensum, supplicamus.
GENIUS episcopus servus servorum Dei, dilecto filio SUGERIO abbati Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1372A] Quoniam ad religiosorum spectat officium, etc. Vide in Eugenio III ad an. 1153.
Amantissimo patri et domino SUGERIO Dei gratia venerabili abbati Beati Dionysii, frater BERNARDUS de Claravalle, salutem et orationes.
Benedictus Deus, qui in manu vestra operatus est salutem in ecclesia Sanctae Genovefae, ut domus Dei restitueretur ordini et disciplinae. Agit vobis gratias apostolica ipsa auctoritas, quod fideliter et efficaciter opus magnificum incoepistis. Agimus et nos quas possumus gratias, et quicunque Dominum diligunt in veritate. Rogamus itaque et obnixius postulamus ut secundum apostolicarum tenorem [Col. 1372B] litterarum operi manuum vestrarum dexteram porrigatis, ut quod magnifice coeptum est, vestrae magnitudinis opera perfici possit in dies et feliciter consummari. Jam pro ecclesia Sancti Victoris charitatem vestram sollicitare superfluum judicavimus, quia omnium Ecclesiarum vobis custodia commissa esse noscitur. Sed his debetis amplius quarum religio amplius noscitur indigere.
[Col. 1372C] Charissimo domino et patri Dei gratia universali et summo pontifici EUGENIO, SUGERIUS Beati Dionysii abbas obedientiae et servitii plenitudinem.
Laudem Domini loquitur os meum, quod tanta tanti patris et universalis domini celsitudo pro exsecutione debitae obedientiae apud Sanctam Genovefam parvitati nostrae, quae pene nulla est, grates reddere non dedignatur. Profecto inter alia hoc potissimum exstat, quo ad omnem indifferenter obedientiae plenitudinem animamur, quo ad omnium mandatorum vestrorum exsecutionem pro toto posse tam pie quam audacter accingimur. Sane quod prae manibus est Sanctae Genovefae negotium, opus divinum, opus sanctum, opus quod operatus Deus per vos in diebus nostris miserrimi illi saeculares non tam canonici [Col. 1372D] quam Sanctae Genovefae persecutores, apud nos impedire non valentes, catervatim Romam properantes festinant, si forte quacunque occasione, quocunque pietatis honesto aut inhonesto modo Petri constantiam movere, curiam Romanam petitionibus flectere, familiares, et per familiares alios decipere, pro vita, pro moribus, pro re familiari qualicunque ne mutetur, toto nisu animi et corporis innitentes. [Col. 1373A] Verum quia causa Ecclesiae causa Dei est, Petro et Petri vicario per Petrum commissa, confidimus in Domino Jesu quia ipse qui coepit perficiet, nec poterunt viri offensores Dei et sui proditores adversus religionem in curia capitali religionis praevalere. Qui quam indiscrete et irreverenter contra praeceptum vestrum se habuerint, vestrae paternitati significare dignum duximus. Thesauros quos nobis praecepistis assignare abbati et canonicis regularibus, audiente archiepiscopo Remensi ( Samsone ), et episcopo Suessionensi ( Gosleno ), et aliis quamplurimis religiosis personis, ex parte vestra ostendentes litteras praeceptionis vestrae exegimus. Qui iniquitate involuti, nequitia excaecati, nec thesauros furtim sublatos, videlicet quatuordecim marcas auri, ut aiunt, de [Col. 1373B] feretro sanctae Genovefae, nec reliquias ejusdem, videlicet casulam sancti Petri, pro quo eos regia potestate, nisi eis pro reverentia vestrae celsitudinis parceremus, tanquam fures aut raptores tenuissemus, nullo modo reddere voluerunt. His igitur et hujusmodi injuriis Deo et sanctis ejus et apostolicae reverentiae derogantes, pro contemptu, pro inobedientia, pro sacrilegio in ultionem ecclesiasticam decidentes, quem meruerunt ex rigore justitiae recipere talionem, eos in proximo sentire, suppliciter efflagitamus. Illuc enim superbiendo ascenderunt, unde eos justo judicio prosternere, et servos Dei in pace conservare facillime potestis. Saepius enim multa convicia, minas terribiles eis intulerant, garciones suos eamdem Sanctae Genovefae ecclesiam noctu intrare, [Col. 1373C] et ostia eorum frangi fecerant, contra canonicos Matutinas incipientes conclamare ne alter alterum audiret impulerant, donec nos super his injuriis ab eisdem canonicis regularibus vocati illuc acceleravimus, oculorum excaecationem et membrorum detruncationem helluonibus hujusmodi, si quid simile deinceps committerent, terribiliter promisimus, servientes de nocte, si qui interciperentur crebro transmisimus, et sic per Dei gratiam zelo obedientiae et regiae majestatis terrore eos in pace tanquam Dei excelsi servos libentissime confovemus, et in hoc solo Dei ac sanctae religionis amore quandiu vobis placuerit constanter perseveravimus. Verum tantum bonum, quo laetatur Ecclesia Dei, quo praedicabitur sancti apostolatus vestri usque in finem saeculi famosa [Col. 1373D] beatitudo, taliter pacifice et quiete terminari poterit, si iis religiosis chorum, capitulum, claustrum et refectorium ad conservationem sanctae religionis juxta ordinem sancti Victoris illis exclusis deliberari feceritis. De redditibus etiam exterioribus et terrarum custodia cavendum erit, ne in manibus eorum, quia eam omnino religiosorum odio destruerent, dimittatis. Constat enim quod irregulares regularibus nunquam nisi in manu forti consentient, neque pro extorta peccatorum voluptate, nisi [Col. 1374A] misericordia Dei effecerit, eis vera pace jungentur.
LUDOVICUS Dei gratia rex Francorum et dux Aquitanorum, SUGERIO eadem gratia venerabili abbati Sancti Dionysii, salutem et gratiam.
Super Reginaldo de Bulis, qui nobiscum ad Dei servitium et nostrum peragendum in Orientis partibus remansit, vobis mandamus quatenus terrae suae, quam defuncto fratre suo Manasse [Col. 1373D] Manasses de Bulis an. 1148, mense Januario, mortuus est in ascensu montanae laodiceae, ex epistola regis ludovici, supra, sub num. 39. jure patrimonii obtinere debet, et hominibus omnibus ad eum pertinentibus tanquam nostris propriis providentiae [Col. 1374B] curam adhibeatis; et si quis eos in aliquo infestare voluerit, vos pro posse vestro vestrum illis impertiamini auxilium. Super Drogone de Munci, qui mortuus est, similiter vobis mandamus, quatenus haereditatem suam tanquam nostram propriam, ad nostram siquidem utilitatem, servari faciatis. Valete.
Amantissimo Patri et domino SUGERIO Dei gratia abbati Sancti Dionysii, HENRICUS indignus monachus Claraevallensis aeternam in Christo salutem.
Molestum mihi est quod occasione mei Belvacensis fatigatur Ecclesia. Unde et ab initio denuntiaveram [Col. 1374C] clericis ne inutilem laborem assumerent, aut Ecclesiam ipsam damnosa dilatione gravarent. Utinam autem vel nunc ipsa vexatio eis dederit consilium vel intellectum ut, omni frustratoria dilatione praecisa, Ecclesiae Christi providere festinent, personam aliam idoneam tanto ministerio eligentes! Quod ut celeriter fieri jubeatis, et deinceps inaniter laborare, si id forsitan tentare voluerint, omnino prohibeatis, dilectam mihi in Christo paternitatem vestram obnixius et affectuosius rogo. Hoc enim indubitanter vos credere volo, quia quanto amplius super hoc laboris assumeretur, tanto amplius amitteretur. Valete in Domino semper.
LUDOVICUS Dei gratia Rex Francorum et dux Aquitaniae, S. [SAMSONI] Remensi archiepiscopo, SUGERIO Sancti Dionysii abbati famosissimo, et R. [RADULFO] comiti de Perona, cognato et amico nostro charissimo, salutem et gratiam nostram.
Dilectioni vestrae mandamus quatenus ea quae Ebrardus magister Templi vobis mandaverit, certa habeatis [Col. 1373D] Sugerio soli commissa fuerat in conventu Stampensi administratio regni; sed post regis discessum [Col. 1374D] a S. Dionysio, datus est ei socius Remensis archiepiscopus. Et ne vobis duobus deesset gladius saecularis, inquit Odo de Diogilo, tertius additus est, ut funiculus triplex difficile rumperetur. . Nos siquidem eum ab Antiochia ad [Col. 1375A] mutuo accipiendam pecuniam nobis necessariam sexto Idus Maii Acaron [Col. 1375D] Accaron. Accon seu Ptolemaiis. misimus. Ex Dei itaque parte vobis mandamus et nostra, quatenus eis persolvi pecuniam quam citius faciatis, quam per eos nobis mutuo acquisitam, ex litteris vobis missis audieritis.
EUGENIUS episcopus servus servorum Dei venerabilibus fratribus H. Antissiodorensi, G. Suessionensi episcopis, et dilecto filio suo abbati Sancti Dionysii SUGERIO, salutem et apostolicam benedictionem.
Dilectus filius noster L., etc. Vide in Eugenio III papa ad an. 1133.
LUDOVICUS Dei gratia rex Francorum et dux Aquitanorum, SUGERIO abbati S. Dionysii dilecto et fideli suo salutem.
Sciatis quia Arnulfus [Col. 1375D] Arnulfus in Gestis ludovici VII, cap. 18, interfuisse dicitur conventui Acconensi, anno 1148, die 20 Maii celebrato, in quo deliberatum fuit de obsidenda Damasco: qua soluta obsidione, in patriam remigrarunt plurimi Francorum, qui regis litteras hoc anno datas reportarunt. Lexoviensis episcopus in magna necessitate praestitit mihi de suo auri et argenti quantum potuit, unde ei adhuc debeo centum et quatuor marcas argenti. Mando itaque vobis ut, remota omni excusatione et dilatione, eas illi de mea reddatis infra mensem postquam litteras istas receperitis, ita quod propter nullam causam ipse [Col. 1375C] mihi offendatur vel disturbetur. Sciatis etiam quia praedictam pecuniam ei affidari feci.
LUDOVICUS Dei gratia rex Francorum et dux Aquitaniae, SUGERIO eadem gratia venerabili abbati S. Dionysii, et R. [RADULFO] Viromandensi comiti cognato et amico suo charissimo, salutem et gratiam nostram.
Dilectioni vestrae notum fieri volumus, Albertum [Col. 1375D] Davolt, nostrum siquidem familiarem, in Christi nostroque servitio mortuum esse. Sed quoniam Hugonem ejus filium certa quorumdam relatione didicimus fuisse mortuum, ob hoc vobis ut amicis nostris mandare curavimus, quatenus turrim de Andresel [Col. 1375D] Andreselles, tribus circiter leucis distantem ab urbe Meloduno. , quam praefatus Albertus nobis siquidem consentientibus firmaverat, juxta nostrae voluntatis [Col. 1376A] mandatum usque ad reditum nostrum servari faciatis, appositis et constitutis ex parte nostra custodiis, ne quid in nobis contrarietatis accidat. De caeteris vero rebus ad eum pertinentibus vobis mandamus quod sicut vestrae visum fuerit discretioni, illis honeste disponendo providentiae curam adhibeatis. Valete
LUDOVICUS Dei gratia rex Francorum et dux Aquitanorum, SUGERIO eadem gratia venerabili abbati S. Dionysii, et R. [RADULFO] Viromandensi comiti, salutem et gratiam nostram.
[Col. 1376B] Nostra vobis manifestavimus negotia, et iterum vobis notum facimus [Col. 1376D] Hanc epistolam statim post profectionem suam scripsisse videtur ludovicus. , ut juxta nostrae voluntatis mandatum, illa pro posse vestro adimplere festinetis. De caetero vobis ut fidelibus et amicis nostris charissimis mandamus, quatenus domum nostram de Gisortio ad nostram siquidem utilitatem servari faciatis, et diligentiori cura amodo provideatis. Valete.
LUDOVICUS Dei gratia rex Francorum et dux Aquitaniae, dilectis suis et amicis SUGERIO sancti Dionysii [Col. 1376C] abbati, et R. [RADULFO] Viromandensi comiti, salutem et gratiam.
Dilectioni vestrae mandando praecipimus quatenus dilecto et praecordiali amico meo A. [ARNULFO] Lexoviensi episcopo sexaginta Aurelianenses modios de meo optimo vino Aurelianensi dare non renuatis. Valete.
LUDOVICUS Dei gratia rex Francorum et dux Aquitaniae, dilectis fidelibus suis SUGERIO venerabili abbati sancti Dionysii, et R. [RADULFO] Viromandensi comiti salutem et gratiam.
[Col. 1376D] Mandavit nobis Archimbaldus de Soliaco [Col. 1376D] Odo Archimbaldus filius erat Guillelmi, primogeniti Stephani comitis Carnotensis et Adelae filiae Guillelmi Conquestoris, Angliae regis: qui Guillelmus ducta in uxorem Agnete filia et haerede Gilonis de Soliaco, terras et honores plurimos reliquit in Bituricensi regione. , quod de servitio nostro prosequendo ad voluntatem fidelium nostrorum praesto erit in omnibus ac devotus. Petit autem, quod si quid adversum nos egit, remaneat interim usque in reditum nostrum querela, atque in reditu nostro sit ad libitum nostrum in statu suo. Quia igitur vobis super omnibus ad honorem [Col. 1377A] nostrum incumbit providere, mandamus vobis ut secundum quod rationis intuitus suggeret vobis, salvo honore nostro super his faciatis, et ejus servitium ad honorem nostrum suscipere non recusetis.
Glorioso Dei gratia regi Francorum et duci Aquitaniae LUDOVICO, charissimo domino nostro, SUGERIUS Beati Dionysii abbas cum toto fratrum sibi grege commisso, orationum devotionem, et integram [Col. 1377B] servitii fidelitatem.
Quantis et quam lacrymosis suspiriis gravissimam personae vestrae nobis absentiam prosequamur, quantis et quam devotis orationum postulationibus prosperitatem vestram et salutem, charissime domine, Domino Deo commendemus, explicare nullo modo valemus. Quae etenim adeo dura mens, quod tam ferreum pectus, quod tam longa et intolerabili tanti et tam piissimi domini non moveatur absentia! quae cum in dolore coeperit, in timore perdurat, defectus horrore terret. Nam quoties regiae majestatis ingenitam nobilitatem, venerabilem morum industriam, animositatem cum ad omnes, tum ad nos praecipue piissimam memoramus, aut ante vos aut vobiscum deficere desideramus. Si enim superessemus, [Col. 1377C] de quanto in quantum mutaremur, nulla alia est comparatio, quam si de coelo in abyssum corrueremus. Redeat igitur ad cor ingenitae bonitatis consueta propitiatio, et quod etiam belluae naturaliter faciunt, diligentes se diligat, fideles et praecordiales amicos enecare erubescat, ut quos exeundo terrore nimio contrivit, redeundo saltem post tanta pericula, post tantas et innumerabiles diversarum mortium passiones, sufficienti solatio resuscitet. Ut autem totius regni tui tibi voce loquar, quid est, charissime rex et domine, quare nos fugis? Nonne qui oderunt te oderam, et super inimicos tuos tabescebam? Qui cum te et nos tuos tanquam te diligere deberes, quod neutrum videris, diligere magis [Col. 1377D] dolemus. Siquidem cum in Orientis partibus acerrime laboraveris, multa et pene intolerabilia mala sustinueris, post reditum baronum et optimatum regni, qua duritia vel potius crudelitate inter barbaros remanere praesumpsisti? Redierunt regni perturbatores, et tu qui defendere deberes, quasi captivatus exsulas, ovem lupo tradidisti, regnum raptoribus exposuisti. Rogamus igitur celsitudinem tuam, pulsamus pietatem, adjuramus benignitatem, et per eam qua invicem obligati sumus fidem obtestamur, ne post transitum Paschae ibi vel modicum demoreris, ne reus professionis et juramenti, quod in susceptione coronae regno fecisti, in oculis Dei appareas. Nos autem sicut angelum Dei vos exspectantes, [Col. 1378A] ubicunque necesse fuerit procedere, necessaria quaeque praeparare parati erimus. Conservet Rex regum et Dominus dominorum personae vestrae incolumitatem sibi et nobis. Pecuniam quam vobis mittere disposueramus, secundum praeceptum vestrum fratribus Templi deliberavimus. Similiter et comes R. [RADULFUS] quidquid vobis accommodaverat, tria scilicet millia librarum, exceptis ducentis, in plenitudinem accepit. Terra vestra et homines bona pace Deo opitulante gratulantur. Causas et placita vestra, tallias et feodorum relevationes, victualia etiam sperantes in reditu vestro reservamus: domos vestras et palatia integra servare, diruta reparare facimus; solo domino egent. Senex eram, sed in his magis consenui, pro quibus omnibus nulla [Col. 1378B] cupiditate, nullo penitus modo, nisi amore Dei et vestro me consumpsissem. De regina conjuge vestra audemus vobis laudare, si tamen placet, quatenus rancorem animi vestri, si est, operiatis, donec Deo volente ad proprium reversus regnum et super his et super aliis provideatis.
LUDOVICUS, Dei gratia Francorum rex et dux Aquitaniae, dilecto et fidelissimo amico suo SUGERIO [Col. 1378C] Beati Dionysii abbati reverendissimo, salutem et gratiam.
Honoris ac reverentiae et sustentationis summam, quam mihi et meis fratres Templi contulerunt, postquam in partes Orientis perveni, discretionem tuam latere minime volo. Non enim video nec videre possum quomodo etiam per parvi temporis spatium in partibus illis permanere vel moram facere potuissem, nisi eorum praecedente auxilio et sustentatione, quae nunquam mihi defecit a primo die quo in partibus illis fui, usque in hunc diem quo litterae istae a me discesserunt, et tunc maxime in eodem perseverabant. Quocirca tuam obnixe deprecor dilectionem quod si antea Dei amore ipsos diligebas, nunc quam maxime Dei et nostri amore eos diligere et [Col. 1378D] manutenere non renuas, ita quod sentiant me pro ipsis intercessisse. De caetero autem pecuniam non modicam ex mea parte eos mutuasse, et super se accepisse tibi notifico, pro cujus redditu, ne domus eorum diffametur, vel destruatur, non convenit ut eos mendaces faciam, ne et ego cum illis turpiter mendax inveniar. Tibi ergo mandando supplico, quatenus sine dilatione duo millia marcas argenti eis reddas. Alia vero quae supersunt in debito praecepi G. [Gaufrido] de Rancone [Col. 1377D] Vide infra epistolam Gaufridi de Rancone, num. 71. , ut ea illis diligenter reddere non differat. Quod se facturum mihi benigne promisit. Debet autem eis reddere triginta millia solidorum Pictaviensis monetae, de quibus licet mihi bonum responsum dederit, tamen si forte eos reddere [Col. 1379A] noluerit, mandando tibi praecipio ut ipsum eos reddere moneas et reddere facias. Hoc enim illi praecepi, ne nimis pro tanto debito gravareris. Vale, sciens et intelligens quoniam in hoc primo transitu repatriare credidi. Sed Orientalis Ecclesiae oppressionem, et instantem ipsius terrae necessitatem inspiciens, pietate commotus, et totius Orientalis Ecclesiae precibus victus, usque ad Paschae transitum remanere ad ipsius Ecclesiae sustentationem promisi. Tunc vero repatriare, et ad regnum a Deo mihi praestitum redire, ipso favente et concedente, remota omni ambiguitate, proposui, et in animo firmavi. Similes litteras comiti R. [Radulfo] scripsi de hac pecunia.
LUDOVICUS, Dei gratia rex Francorum et dux Aquitanorum, charissimo suo SUGERIO Beati Dionysii abbati, salutem et intimam dilectionem.
Dici non potest quanta nobis obsequia, quantam ubique dilectionem exhibent nobis in terra Orientali milites Templi. Unde eorum damna, eorum injurias tanquam nostras, imo magis quam nostras graviter portamus. Cum itaque in ultionem injuriarum suarum nostram ubique operam debeamus, in his praecipue quas in regno nostro ad ignominiam nostram [Col. 1379C] eis illatas audivimus, specialiter totam debemus. Ideoque dilectionem vestram per eam, quae ad invicem est, fidem nostram et vestram rogamus, monemus et obsecramus ut et de rebus et personis eorum qui clericum venientem ad eorum capitulum decurtare membris et abscindere praesumpserunt, condignam, gravem et manifestam vindictam, secundum quod intelligetis velle nostrum, tota diligentia faciatis.
[Col. 1379D] LUDOVICUS, Dei gratia rex Francorum et dux Aquitaniae, SUGERIO eadem gratia venerabili abbati S. Dionysii, et R. [RADULFO] Viromandensi comiti, salutem et gratiam nostram.
Vobis manifestum esse non dubitamus quod Orientalis Ecclesia quotidianis Saracenorum et infidelium persecutionibus desolata, adeo vocem suam exaltavit, ut nos Occidentalium partium incolas vocis suae clamore ad sui provocaret ultionem. Et quoniam rerum difficilium est ut sine labore magno et expensa acquiri minime valeant, pro tanti prosecutione negotii diversis saecularium tempestatum fluctibus [Col. 1380A] propulsi fuimus, et in multis variisque expensis pecuniam nostram consumpsimus. Nostra itaque deficiente pecunia, Christi tamen negotium juxta nostrae devotionis propositum adimplere cupientes, a fratribus Religionis Hospitalis super hoc consilium deposcimus. Qui, quoniam nos semper dilexerant, in necessitate nostra nobis succurrendo, dilectionem suam opere impleverunt. Perfectio namque dilectionis exhibitio est operis. Ipsi igitur ad nostrae necessitatis supplementum mille marcas argenti ab extraneis acquisitas gentibus, quibusdam de baronibus nostris ex parte nostra de praefato argento existentibus nobis fidejussoribus, commodaverunt. Quapropter vobis ut amicis nostris charissimis mandamus quatenus terrae nostrae redditus coadunari faciatis: [Col. 1380B] sic tamen ut impositus a nobis mediae scilicet Quadragesimae terminus non praetereat, quin omni occasione remota praefatis fratribus nostrum persolvatur debitum.
Amantissimo Patri et domino Dei gratia summo pontifici EUGENIO, SUGERIUS Beati Dionysii humilis minister, obedientiae et servitii plenitudinem
Nobilem Beatae Mariae Parisiensis Ecclesiam, invitante charitate, multisque rogantibus, Pater sancte, discretioni vestrae attentius commendantes, quia [Col. 1380C] plus solito eget, ut plus solito subveniatis ad praesens, suppliciter poscimus [Col. 1379D] Suppliciter poscimus. Vide Eugenii litteras, datas Antissiodori, pridie Nonas Octobris, an. 1147, quibus rescribit: «Nuntium et litteras tuas benigne [Col. 1380D] suscepimus, et quod in eis continebatur diligenter attendimus. Quod autem pro Parisiensi Ecclesia te sollicitum esse perpendimus, gratum habemus,» etc. . Cum enim venerandi status nobilitate, et famosa doctrinae lampade hactenus clarere consueverit, in defectu personatus decaniae vacillans graviter, si non ei subveniatur, declinare festinat. Cum enim qui alios doctrina et vitae exemplo praecedere debet, etiam sequi nesciat, profecto subditorum disciplina . . . per ejus inscitiam a doctrinae et prudentiae tramite exorbitat. Sane, cum in Galliis vestra Deo et hominibus grata fruemur praesentia, assumpto ejusdem Ecclesiae decano B. [Bartholomaeo] in episcopum Catalaunensem, propter diversarum partium Parisiensis capituli dissonantiam, qui crebro localiter convenientes, in acceptione ejusdem personae in decanum convenire [Col. 1380D] non valebant, a paternitate vestra eamdem electionem committere honestioribus personis ejusdem Ecclesiae, quorum industria ad honorem Dei pacificaretur controversia, mandatum susceperunt. Qui parati obedire, quatuor ejusdem Ecclesiae canonicis, quorum unus hic erat ( Clemens ), nihil mali in eis aut de eis suspicantes, electionem commiserunt. Qui quod semel inter se susceperant, extra se erogare recusantes, quin potius inter se retinentes, ipsi hunc de forsitan sibi in decanum elegerunt. Super quo valde mirati sumus, quod cum auctoritate vestra [Col. 1381A] quatuor commissa fuerit electio, si tres quartum elegerunt, minus obedierunt. Quod si quartus cum aliis se elegit, paternitatis vestrae discretio infinite melius quam nos cognoscit quid fecerit. Verum si quod minus in electione invenitur, in personae probitate suppleretur, in recompensatione sustineri posset. Sed sicut perhibent qui eum noverunt, nec alicujus discretionis, nec bonae conversationis, nec bonae famae existit. Proniorem enim publice ac privatim dicunt eum ad omne deterius, expertem consilii et auxilii, in omnibus Ecclesiae necessitatibus pene nullum, sub quo languere potius quam prosperari Ecclesia valeat. Cujus indiscretionis argumentum in ea potestis actione cognoscere, quam episcopus Parisiensis paternitati vestrae transmittit, de ea quam [Col. 1381B] audire potestis contra ejusdem Ecclesiae cantorem controversia eum movisse. Cum enim pro consuetudine Ecclesiae et apostolicae immunitatis auctoritate praefatus cantor ita decano parificetur, ut neque de ecclesiasticis, neque de civilibus, sive in capitulo, seu extra, absque ejus consilio disponere habeat, quadam die cum essent in choro horam canonicam decantantes, et cantor cuidam clerico loqueretur, quo more solet omnibus de canendis vel legendis pronuntiare, accepta inde occasione invective insiliens in cantorem, turpiter tacere imperavit, et dum cantor auditori prosequeretur quod incoeperat, admirans indiscretam decani vehementiam, decanus ipse ( Clemens ) more arreptitii furens choro decantanti [Col. 1381C] silentium imperavit, non reputans quod se minimus canonicorum, nedum iste, qui more Ecclesiae illi parificatur, ut nihil absque eo neque in choro, neque in capitulo constituat, aliquid . . . in choro commisisset, in capitulo canonice corrigeretur, hinc emersit inter eos, cujus accusationem dominus Parisiensis episcopus paternitati vestrae scribere curavit, querela: hoc habuit primordium, hoc motus [Col. 1381D] Hoc motus. Sic editi. legendum forte: hoc habuit primordium hic motus. Ille, etc. Nam codicem quo uteremur, nullum invenimus. ille pedibus et manibus movet Ecclesiam, inquietat ut inquietetur, pacis et quietis ignarus. Cantor praefatus injuriam aliquanto quietius sustinens, tam per dominum episcopum Parisiensem ( Theobaldum ) quam per capitulum Ecclesiae, tam per dominum Antissiodorensem ( Hugonem ) quem Suessionensem ( Goslenum ), per nos etiam et per alios multos [Col. 1381D] ad justitiam faciendam et suscipiendam, ne indiscretus videretur, crebro se obtulit, et proniorem ad pacis compositionem et justitiae exsecutionem audivimus eum qui passus est quam qui fecit injuriam. Nec hoc solum aut primum factum est, quo [ f. quin] Parisiensem Ecclesiam modo generaliter, modo personaliter, sicut indiscretione rapitur, vexare consuevit. Quae omnia si referrentur ad vos, [Col. 1382A] fastidium generarent. Placeat igitur sanctae paternitati vestrae, ad quam omnia spectat corrigere, mutare, movere (oculi enim omnium in te sperant, domine), taliter eidem Ecclesiae providere, ne in defectu decani intus et foris depereat, ne nobilis Ecclesia Parisiensis afflicta degeneret, ne cum non oporteat viri illius occasione omnino declinet. Sero fortassis ejus restitutioni manum referetis [Col. 1381D] Quid egerit Eugenius, ignoramus. Clemens autem decanus perstitit ad annum saltem 1164.
Domino et amico suo charissimo SUGERIO Dei gratia venerabili S. Dionysii abbati, T. Flandrensis comes salutem et totius dilectionis integritatem.
De dilectione vestra plurimum confidens, sanctitatis vestrae excellentiam cum multa devotione toto [Col. 1382B] mentis affectu deprecor, ut quod de sustentatione Atrebatensis Ecclesiae benigne suscepistis, usque ad bonum finem constanter prosequamini, et electionem de magistro Hugone dilecto nostro ab Ecclesia pia devotione, et ut credimus, Dei voluntate factam, pro Dei amore et nostro ratam et inviolabilem faciatis permanere. Valete.
Domino suo charissimo SUGERIO reverendo abbati Sancti Dionysii, W. [WILLELMUS] comes Nivernensis [Col. 1381D] W. comes Nivernensis, etc. Haec epistola non de Guillelmo II, qui anno 1147 in Carthusiam secessit, ibique a cane devoratus fuit, intelligenda [Col. 1382D] videtur, sed de filio ejus, qui cum Hierosolymis reverteretur anno 1148, vel ineunte 1149, naufragium passus, pluribus votis se astrinxit, prout narrat Hugo Pictavinus in Historia Vizeliacensi, qui eum eodem anno B. Jacobi oraculum adiisse testatur. , salutem et obsequium et debitam venerationem.
[Col. 1382C] Secundum quod ex litteris vestris [Col. 1382D] litteris vestris, etc. Eas Sugerii litteras non habemus. accepi, libenter me videretis, et mecum loqueremini, et ego nihilominus desidero vos videre. Ecce autem in proxima die Mercurii apud Sanctum Dionysium in orationibus esse disposui. Quamobrem, domine, vobis mando, et multum obsecro, quatenus vestra gratia ibidem adsitis, quia multum vobiscum volo loqui. Valete.
Charissimo Patri et domino SUGERIO Beati Dionysii abbati, frater B. [BERNARDUS] Claraevallensis vocatus abbas, salutem et dilectionem.
Oportet vos operari opera ejus qui vos reliquit in [Col. 1382D] loco suo, imo opera Domini Dei vestri qui ad tale ministerium vos elegit. De operibus ejus est, quod ecclesia de Monte religionem induit et decorem, ubi vos novella illa plantatio consiliatorem et auxiliatorem magnum invenit. Supplicamus ut quod bene coepistis melius consummetis, et opponatis vos murum pro domo Israel, ut non praevaleat homo. Dignemini etiam consolari abbatem loci illius, quia [Col. 1383A] pusillanimis est, quia sic convenit honori personae vestrae, et saluti animae vestrae et specialiter in tempore isto.
Venerabili abbati sancti Dionysii SUGERIO, T. [THEODERICUS] Flandrensis comes salutem et integram dilectionem.
Jam pridem ad vos venissem, et super [ f. ipse per] me quae a me requisiistis vobiscum contulissem, si non negotiis propriis, et praecipue ut creditoribus meis debitum solverem, occupatus fuissem. [Col. 1383B] Porro qualis animi dominus Robertus frater regis erga dominum meum regem Franciae in itinere peregrinationis exstiterit, aliorum relationi credite. Caeterum dico vobis et mando quod dominus Robertus ante reditum suum a rege ad negotia regis Nazareth venire vocatus, omnino se absentavit, neque, ut mihi et reliquis principibus videbatur, a domino meo fraterno et bono animo recessit. Proinde sicut prudentiam et sanctitatem vestram decet, urbes et munitiones vobis commissas salva fide regi Franciae conservate; et si quid vobis adversitatis occurrerit, me adjutore et in virtute Dei propugnatore viriliter resistite [Col. 1383D] Viriliter resistite, etc. De turbis in regno excitatis, vide Eugenii epistolas ad Sugerium et ad Hugonem Senonensem archiepiscopum datas Tusculani, VIII Idus Julii, anno 1149. . Itaque si quando vobis placet ut ad vos veniam, et de negotiis terrae vobis commissae conferam, secure me vocate, et [Col. 1383C] utrum cum paucis an cum pluribus venire debeam, mihi mandate. Paratus sum enim in omnibus terram ad honorem domini mei regis defendere, et nulla pericula et labores, ut ei fideliter serviam, subterfugere. Valete.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio SUGERIO abbati Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam sicut litterarum tuarum nobis inspecta series patefecit, etc. Vide in Eugenio III ad an. 1153.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto [Col. 1383D] filio SUGERIO abbati Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
Notum sit discretioni tuae, etc. Vide ibid.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio SUGERIO abbati Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
De dilectione tua plurimum confidentes, etc. Vide ibid.
LUDOVICUS, Dei gratia rex Francorum, charissimo SUGERIO venerabili Beati Dionysii abbati, salutem et internam [ f. intimam] dilectionem.
Ex abundanti quidem esse cognoscimus, ut vestrae sollicitudinis curam in his quae vel ad nos, vel ad regnum nostrum respiciunt, quibuslibet precibus excitemus. Scimus enim, et certi sumus sine dubio, quod ad id tota intentio vestra semper invigilet, et nullum prorsus vel a nobis, vel aliunde super his incitamentum exspectet. Verumtamen, [Col. 1384B] quia nos usque in Pascha reditum nostrum post principes nostros distulimus, et pravorum hominum machinamenta formidamus, specialiter superduximus modo vobis scribendum, ut interim super omnia, quoniam principaliter ad vos respicit cura atque custodia regni, in eo custodiendo attentius insistatis, et universos malignorum conatus, si quid contra coronam nostram machinari tentaverint, solita vestra cautela prorsus evacuetis. Nos enim auxiliante Domino statim post Pascha transfretare, et ad regni nostri tutelam redire sine dubio festinabimus. De caetero fidelem nostrum et dilectum Balduinum cancellarium [Col. 1384D] Balduinum cancellarium. Odo de Diogilo pluribus in locis vocat eum Bartholomaeum, non Balduinum. , quoniam in Gallicanis partibus eum nobis utilem et necessarium fore cognovimus, cum gratiosa licentia redire [Col. 1384C] permisimus. Cujus fidelitas devota eo majorem de nobis gratiam et honorem et gloriam de nostris meretur amicis, quoniam inter labores atque pericula nullatenus defuit nobis in partibus alienis. Eum itaque tanquam charissimum nostrum ad peragenda negotia regni volumus evocari, atque ejus consilio quae disponenda fuerint disponi. Cujus relatione de statu nostro omnia certa cognoscetis.
Venerabili Patri et domino SUGERIO Dei gratia abbati Sancti Dionysii, frater BERNARDUS Claraevallensis vocatus abbas, salutem et orationes.
Nunc tempus et opus est ut apprehendatis gladium spiritus, etc. Vide inter epistolas S. Bernardi, [Col. 1384D] Patrologiae tom. CLXXXII.
Venerabili domino suo et Patri spirituali abbati S. Dionysii SUGERIO, GAUFREDUS Ranconiensis salutem.
Vestra prudentia non ignorat quod dominus noster [Col. 1385A] rex terram Pictaviensem nobis tradidit, atque de redditibus ipsius quid faceremus praecepit. Nobis autem jussit ut militibus Templi solveremus triginta millia solidorum, de caetero turres et castra ipsius firmarentur. Unde valde miramur quod super hoc nondum vestrum habuimus consilium, sed nobis mandastis ut G. Berlai [Col. 1385D] . . . Ut G. Berlai, etc. Giraudo Bellaii domino, quem ludovicus inter domesticos magis dilectum totius Pictaviae senescalia insignierat, inquit Joannes Majoris Monasterii monachus, in Historia Gaufridi Bellicomitis Andegavensis. redderemus quatuor millia solidorum, Fonti Ebraldo quingentos solidos, filio W. [Willemi] de Mausiaco mille, alio loco decem libras; quod grave est adimplere. Sciat amicitia vestra, quod partibus Burdegalensibus nuper adfuimus, et cum domino archiepiscopo [Gaufrido] locuti fuimus, et cum baronibus terrae illius, quam valde disturbatam invenimus. Praetorem autem quem misistis, noscat amicitia vestra, nunquam [Col. 1385B] in pace sustinerem; sed dominus archiepiscopus et nos consilium habuimus, quatenus unum de nobilibus illius terrae poneremus, qui restitueret domos quae valde dirutae sunt, et moenia fortitudinis. In fortitudine autem clientes, quot vobis visum fuerit, de terra nostra, an de vestra, mittere placeat, qui tamen de regalibus viris procurentur. Vestra amicitia nobis mandavit ut vobiscum loqui veniremus apud civitatem Bituricensium. Quod nobis valde grave est, qui adhuc fatigatus ex itinere [Col. 1385D] Ex itinere quod cum rege et crucesignatis incoeperat. Odo namque de Diogilo, lib. VI, cladem quam prope laodiceam, post Natale Domini vel ineunte Januario, passus est exercitus, Gaufrido imputat: «In quo, inquit, Gaufridus de Rancone, rancorem meruit sempiternum, quem ipse (rex) cum suo avunculo Morionensi comite miserat primum.» Et lib. VII: «Inter haec populus omnis Gaufridum judicabat dignum suspendio, qui non obedierat praecepto regio; et forsitan ejus avunculum, quem habebat in culpa socium, habuit etiam de vindicta patronum, quia cum essent ambo rei, et esset parcendum [Col. 1386D] regis avunculo, non debeat alter sine altero condemnari.» non possum, et ex alia parte aliam causam credo novistis. Sed si vobis placeret venire Blesis circa Pentecosten, ibi libentissime ad vos veniremus. Vobis notificamus quod C. [Cadurcus] cancellarius, quem in terram illam misistis, valde eam turbavit, et [Col. 1385C] maximam pecuniam sibi acquisivit. Scitote quia jussum domini regis pro posse nostro adimplebimus.
Charissimo Patri et domino SUGERIO Dei gratia Beati Dionysii abbati, frater B. Claraevallensis vocatus abbas, spiritum consilii et consolationis.
Visis quibusdam litteris vestris, etc. Vide in S. Bernardo, Patrologiae t. CLXXXII.
SUGERIO venerabili abbati Sancti Dionysii, HENRICUS comitis Theobaldi filius, salutem.
[Col. 1385D] Forsitan non praeteriit cognitionem vestram, Reinaldum [Col. 1386A] Pomponiensem hominem vestrum Ansericum Montisregalis in hoc tornamento [Col. 1386D] In hoc tornamento, etc. De hoc tornamento intelligenda videtur epistola S. Bernardi 376, ad Sugerium. Ait enim: «Homines illi qui reversi sunt, maledictas illas nundinas post festa Paschalia praefixerunt, et statuerunt laxatis habenis dominus Henricus filius comitis (Theobaldi) et dominus Robertus frater regis, ut irruant et interficiant semetipsos. Animadvertite quali voluntate viam Jerosolymitanam aggressi sunt, qui cum voluntate hujusmodi regressi sunt,» etc. cepisse. Unde dilectionem vestram exoro quatenus ab instanti die Dominico in octo dies ad me vestri gratia Meldis venire non gravemini. Scio enim vos amicum meum fidelissimum esse, et in hoc praesenti negotio plus omnibus illis, quos noverim, tam dilectione, quam vos erga me habere existimo, quam experta discretione vestra mihi valere posse. Et ideo prudenti consilio vestro de praedicto Anserico cum domino Reinaldo loco et tempore constituto finire desidero.
Venerabili Dei gratia Remensi archiepiscopo SAMSONI, SUGERIUS Beati Dionysii abbas, salutem et dilectionem.
Cum gloria corporis Christi, videlicet Ecclesiae Dei, regni et sacerdotii indissolubili unitate consistat, constat profecto quia qui alteri providet, alteri suffragatur; quoniam et temporale regnum per Ecclesiam Dei stare, et Ecclesiam Dei per temporale regnum proficere omnibus discretis evidenter ostenditur. Eapropter, quia charissimi domini nostri regis Francorum Ludovici longa peregrinationis absentia perversorum tergiversationibus et molestiis regnum [Col. 1386C] graviter moveri videmus, et cum regno Ecclesiam Dei gravius turbari formidamus, et cito consulto opus est: tanquam pretiosam de capite coronae regni gemmam vos obsecramus, invitamus, et per eam, quae inter nos et vos est invicem, fidem vestram atque nostram, et qua regno astrictus estis, vos submonemus, quatenus cum suffraganeis vestris Dominica praecedente Rogationes [Col. 1386D] Praecedente Rogationes, etc. Dominica V post Pascha, quae anno 1149 contigit die 8 mensis Maii. Suessionis nobiscum conveniatis. Convocavimus enim eodem termino et loco archiepiscopos et episcopos, atque altiores regni optimates, ut secundum fidelitatis nostrae et sacramentis professionem, qua regno obligati sumus, regno et Ecclesiae Dei consulte provideamus [Col. 1386D] Consulte provideamus, etc. Consilium laudavit S. Bernardus epist. 377: «Visitet vos Oriens ex alto, qui visitare disponitis, inquit, regnum gloriosissimi [Col. 1387D] regis nostri. Profecto consilium Dei fuit ut ad consilium tam curiae quam Ecclesiae principes vocaretis, ut sciant omnes qui habitant terram, quia remansit et regno et regi amicus dulcis, consiliarius prudens, adjutor fortis,» etc. , et alter alterius onus invicem subportemus, et pro domo Israel murum nos opponamus: [Col. 1386D] quia si de illa constanter reperiamur, de qua [Col. 1387A] legitur: Multitudinis credentium erat cor unum et anima una, et Ecclesia Dei periclitabitur, et regnum in seipsum divisum omnino desolabitur.
SUGERIO venerabili abbati Sancti Dionysii, S. de CHEZIACO praepositus Oleronis, salutem.
Notifico vobis quod G. [Gaufridus] de RANCONE propter censuale debitum, quod nolo illi reddere, quod ne illi redderem litteris vestris sigillatis mihi interdixistis, praepositum suum misit in terra, qui multum obnixe a me quaerit turrem et terrae provinciam reddere. Sed ego illi turrem et terrae provinciam [Col. 1387B] in quantum possum defendo et reddere nolo. Quapropter vestrum requiro consilium, quid de hac re me velitis facere, aut turrem et terrae provinciam reddere, aut omnino secundum posse meum denegare. Mihi tamen videtur quod si censuale debitum redderem, pacem cum illo haberem.
Domino suo SUGERIO Beati Dionysii reverendo abbati, pares et tota Belvacensis communia, salutem [Col. 1387C] et obsequium ut domino.
Ad vos tanquam ad dominum clamamus et conquerimur, quippe in manu et tutela vestra domino rege commissi sumus. Quidam enim homo juratus noster de communia nostra duos equos, qui ei in Quadragesima fuerant, apud Lenesmontem [ Levemont ] esse audierat, et ad perquirendos eos quarta feria Dominicae Resurrectionis illuc perrexerat. Gualeranus autem, praefatae villae dominus, Resurrectioni Dominicae nullum honorem deferens, illum hominem sine forisfacto cepit, et eum pro seipso decem solidos Parisiensium dare, et equos suos quinquaginta sex solidis redimere coegit. Quia vero homo pauper est, et hanc et multam aliam pecuniam ad usuram debet, sanctitatem vestram in Domino [Col. 1387D] exoramus quatenus de praefato Gualerano condignam justitiam Dei gratia et vestra faciatis, ut jurato nostro praemissam pecuniam reddat, et ulterius aliquem vobis commissum disturbare non praesumat. Valete.
LUDOVICUS, Dei gratia rex Francorum, charissimo suo THEOBALDO comiti, salutem et plurimam dilectionem.
Compulit nos internus amor, quem in visceribus nostris erga dilectum filium vestrum HENRICUM habemus, ut ad gloriam nominis ejus fidelitati vestrae de remotis partibus scriberemus. Ejus quippe devotio, quam per omnia nobis exhibuit, ejusque obsequia gratiosa, ampliorem de nobis gratiam meruerunt, et affectum propensioris amoris ei apud nos comparaverunt [Col. 1387D] Apud nos comparaverunt, etc. laudatur Henrici strenuitas apud Odonem de Diogilo, lib. VI, in defendendo transitu Meandri fluvii. «Sed egregii comites, [Col. 1388D] inquit, Henricus filius comitis Theobaldi, et Flandrensis Theodericus, et Guillelmus Matisconensis, post illos (Turcos) more turbinis irruerunt, ripamque arduam, sagittarum pluviam et Turcorum copiam dicto citius penetrarunt.» . Super quo vestrae dilectoni gratias uberes exhibentes, id vobis de eo significamus, ut erga eum cor vestrum affectuosius promoveamus. [Col. 1388B] Noverit autem vestra dilectio quod desiderium nostrum fuerit ad voluntas, cum principibus nostris ad regnum nostrum redire. Sed Orientalis Ecclesiae necessitate usque in Pascha coacti sumus remanere. Et quoniam ad vestram fidelitatem praecipue respicit honor coronae nostrae, atque totius regni nostri defensio, strenuitatem vestram attentiori prece rogamus, ut de custodiendo regno nostro attentam diligentiam habeatis, ne quid pravorum malignitas contra coronam nostram interim valeat machinari. Nos enim sub ope divina sine dubio statim post Pascha transfretare, et ad regni nostri tutelam redire curabimus.
SAMSON, Dei gratia Remorum archiepiscopus, charissimo ac praecordiali amico suo SUGERIO venerabili abbati Beati Dionysii, salutem et sinceram in Domino dilectionem.
Episcopos et comitem Flandriae ( Theodoricum ), sicut condixeramus, submonuimus, ut Dominica qua cantabitur Vocem jucunditatis [Col. 1388D] Cantabitur «Vocem jucunditatis, etc.» Ipsa est Dominica V post Pascha, de qua Sugerius in epistola 74. , pro negotiis regni nobiscum tractaturi Suessionis conveniant. Ipsi autem se submonitioni nostrae obedituros libenter spoponderunt. Caeterum, quia nescimus si tunc vobis licitum fuerit et possibile, dilectioni vestrae [Col. 1388D] scribere decrevimus, inquirentes quid inde vobis placeat, quia si tunc venire non potestis, oportebit nos episcopis et comiti Flandriae demandare ne veniant. Valete
Domino dilectissimo SUGERIO, Dei gratia venerabili [Col. 1389A] abbati S. Dionysii, frater B. Claraevallensis abbas, salutem et orationes.
Fratres nostri de Bituricensi archiepiscopatu de Domo Dei egent pane, et audivimus quod abundat ibi annona domini regis, et parum venalis inibi videtur. Itaque rogamus vos ut praecipiatis eis dari de annona illa, quantum visum fuerit prudentiae vestrae. Nam et dominus rex dum in hac terra esset, eis benefacere solebat.
LUDOVICUS, Dei gratia rex Francorum, charissimo [Col. 1389B] suo SUGERIO venerabili abbati S. Dionysii, salutem et plurimam dilectionem.
Dilectioni vestrae rogantes mandamus ut fidelem nostrum A. de Vilerum cum omnibus ad ipsum respicientibus vice nostra diligenter tueri et defensare studeatis, quoniam devotus semper nobis assistere studuit in partibus alienis.
Venerabili et charissimo domino SUGERIO abbati Sancti Dionysii, P. Bituricensis Ecclesiae humilis minister, salutem in Domino.
Juvenetum de Bituricis, Arnulfumque filium ejus, vestra vocavit sublimitas ad causam agendam ante [Col. 1389C] praesentiam vestram. Nos autem, quia amici nostri sunt, et de vobis confidimus, sicut et vos de nobis confidere credimus, rogamus dilectionem vestram, ut causam pro qua vocastis eos faciatis tractari in curia domini regis apud Bituricas, vel eam differatis donec vos Bituricas veniatis. Nam Juvenetus ipse senex est, et laborem equitandi sustinere non potest. Hoc quoque sciat prudentia vestra quod uterque bonum testimonium habet in civitate; et quod vobis adversus eos suggestum est, non ex veritate, sed ex odio credimus factum esse. Quid super hoc placeat prudentiae vestrae rescribite praepositis Bituricarum.
SUGERIUS, Dei gratia Beati Dionysii abbas, praepositis Bituricensibus, et servientibus domini regis, salutem et dilectionem.
Venit ante praesentiam nostram venerabilis frater noster abbas Maciacensis P.; et quia se absentasse videbatur pro voluntate nostra, inde nobis satisfecit. Unde et nos eum de regali taliter investitivimus, [Col. 1390A] ut cum dominus rex Deo annuente redierit, si quid contra eum fecisse videtur, ad beneplacitum ejus se satisfacturum exhibeat. Mandamus igitur vobis ex parte domini regis et nostra, quatenus praefatum abbatem, et quae ad eum spectant, diligatis, et honoretis, et manuteneatis; et in quibus opus fuerit, ei auxilii et consilii manum porrigatis. Haec et his similia domino regi reservamus, quae ad honorem suum et commodum decentius adaptabit.
Venerabili et dilectissimo fratri SUGERIO abbati S. Dionysii, P. Bituricensis Ecclesiae humilis minister, [Col. 1390B] salutem in Domino.
Quod mandavit prudentia vestra, ut turris Sancti Palladii praepositis domini regis redderetur, non fuit nobis grave, quia scimus vos pro utilitate nostra hoc providisse. Rainaldus autem de Craciaco nolens eam reddere, dixit quod mitteret ad comitem Rad. et secundum praeceptum illius inde ageret. Nos autem non sustinuissemus, quin statim convocata communia super eum irrueremus, nisi quia vobis prius significare voluimus. Provideat ergo dilectio vestra, ne ex parte comitis R. sustentationem habeat. Damnum enim posset esse non solum nobis, sed etiam domino regi majus quam nobis. Si quid minus de hoc negotio scribimus, per magistrum Audebertum virum prudentem et discretum, [Col. 1390C] quem ad vos mittimus, plenius vobis intimabitur.
Egregio Dei gratia Viromandensi comiti RADULFO, SUGERIUS Beati Dionysii abbas, salutem et dilectionem.
Juvenis iste Rainaldus de Craciaco festinat ad vos, ut justitiam mutetis contra archiepiscopum Bituricensem, ipsum de firmitate sancti Palladii exspoliando, qua investitus erat quando dominus [Col. 1390D] rex Jerosolymam profectus est. Nos autem dictante justitia praefatum archiepiscopum reinvestiri praecepimus, quod nullo modo mutabimus, et vos hoc ipsum mandare volumus [Col. 1389D] Vos hoc ipsum mandare volumus, etc. Petrus Bituricensis archiepiscopus rescribit in epist. sequenti: «Scire volumus dilectionem vestram, quod turris Sancti Palladii, sicut praecepistis, reddita est.» Deinde subjungit: «Praeterea mandavit nobis vestra fraternitas . . . . . ut vobis occurreremus, [Col. 1390D] et simul domino regi obviaremus.» Quibus ex verbis liquet utramque epistolam anno 1149 paulo ante regis adventum, scriptam fuisse. . De Widone vero de Herembrachen [Col. 1390D] Infra epist. 97 vocatur Wido de Rebrache, , quem ad muniendam et custodiendam turrim Bituricensem miseramus, dilectioni vestrae significamus, praepositos Bituricenses et Cadurcum eis turrem negasse, licet postquam vobiscum locuti fuimus, hoc idem eis iterum mandaverimus. [Col. 1391A] Quod per praesentem nuntium vos ipsis praecipere scribendo volumus.
Charissimo domino et amico SUGERIO venerabili abbati Beati Dionysii, P. Bituricensis Ecclesiae humilis minister, salutem.
Scire volumus dilectionem vestram quod turris Sancti Palladii sicut praecepistis reddita est. Et quamvis nondum eam habeamus, inde multimodas vobis grates referimus, quia pro certo scimus vos ita eam praecepisse reddi pro bono et utilitate nostra. Verumtamen nos cum multitudine militum et peditum sequenti die, ex quo litteras vestras recepimus, [Col. 1391B] super Rainaldum ire volebamus, et quanto magis minas nobis inferebat ex parte quorumdam, quos modo nolumus nominare, tanto magis adversus eos armabamur, et vires resumebamus. Praeterea mandavit nobis vestra fraternitas per magistrum Audebertum, nuntium nostrum, ut vobis occurreremus, et simul domino regi obviaremus. Quod libenter faciemus, tum quia adventus domini regis nobis gratissimus est, tum quia personam vestram plurimum nobis dilectam honorare volumus et desideramus. Praeterea scire volumus quia apud Lemovicas dominum Burdegalensem et episcopos de Aquitania, sicut inter nos collocuti fueramus, ad fidelitatem domini regis commonuimus; et sicut nobis promiserunt, in fidelitate ipsius domino auctore [Col. 1391C] permanebunt. Quod vobis placuerit, per praesentium latorem nobis rescribite.
SUGERIO, Dei gratia abbati Sancti Dionysii, dilecto suo, R. [RADULFUS] Viromandensis comes, salutem et dilectionem.
Jam iter meum veniendi ad vos properaveram usque Crispeium, et ibi recidivam passus aegrotavi usque ad mortem, adeo ut de vita desperarem. Sed [Col. 1391D] per Dei gratiam melius est mihi. Nunc ergo, quia ad vos transire non possum, quod placuerit vobis de negotiis domini regis prosequimini, et quod placuerit reservate, et ego mittam de hominibus meis ad [Col. 1392A] vos, quos vocaveritis. Archiepiscopus Remensis, ( Samson ) et Suessionensis episcopus ( Goslenus ), ad me visitandum venerunt: ubi de illa controversia, quae est inter me et Noviomensem episcopum [Col. 1391D] Inter me et Noviomensem ep . . . . . etc. Controversia erat de villa laciniaco, in qua turrem aedificabat comes Viromandensis. Ejusmodi controversiae finem imposuit amicabili compositione Samson Remensis archiepiscopus, litteris datis Remis, anno incarnati Verbi 1140, regnante ludovico Francorum rege gloriosissimo anno XIV, archiepiscopatus nostri anno X. Inter Instrum. T. IX Gall. Christ., col. 380. , diem agendi ab instanti die Martis in quindecim apud Causiacum constituimus. Et quia ad id valde mihi estis necessarius, rogo dilectionem vestram, ut ad nos si potestis tunc veniatis. Porro illo completo negotio, ad regia negotia inde transibimus.
Amantissimo suo domino SUGERIO venerabili per Dei gratiam abbati Sancti Dionysii, frater G. [GAUFRIDUS] [Col. 1392B] Burdegalensis Ecclesiae dictus episcopus, salutem et devotae charitatis obsequium.
Ex mandato domini nostri Romani pontificis oportuit nos descendere pro causa domini Bituricensis [Col. 1391D] Domini Bituricensis, etc. Petri Bituricensis archiepiscopi, cui lis erat cum archidiacono suo Bartholomaeo, malae vitae et pessimae famae, ut est [Col. 1392D] in epistola Petri inter Sugerianas 136. Eugenii vero ea de re litteras non habemus. usque Lemovicas. Inde vero pro necessitate ecclesiae Fontis Ebraldi [Col. 1392D] Ecclesiae Fontis Ebraldi . . . . . etc. Anno 1149 mortem obierat, VIII Kal. Maii, Petronilla Fontis Ebraldi abbatissa, cum vero Gislebertus Pictaviensis episcopus Mathildem in locum defunctae benedicere nollet nisi subjectionem profiteretur. Sugerius scripsit ad Eugenium pro sanctimonialibus epistolam inter editas 88, in qua de Pictaviensi episcopo: Nostis, inquit, si vestrae placet paternitati, quod praefatus episcopus subjectos suos consuevit inquietare. usque ad illam descendimus. Pictavis itaque invenit nos lator praesentium nuntius vester, ubi propter negotia terrae moram facere nos oportuit. Duximus itaque scribendum prudentiae vestrae, ut si placet statum Gallicanae Ecclesiae et regni, et si quae mandanda novistis, et quae nos facere velitis, bajulo praesentium referente, per vos cognoscamus. Stamus igitur, domine abba, et stare volumus ad mandatum et beneplacitum vestrum, sicut ad illius quem ab antiquo vera in Domino charitate [Col. 1392C] diligimus, et vita comite in eodem perseverare proposuimus. Sed de praepositura Burdegalae civitatis quid erit? Locus enim vacat et terra laborat, et in hoc et in aliis vestram praestolamur voluntatem, quam petimus nobis scripto significari.
Charissimo domino et Patri Dei gratia summo et universali pontifici EUGENIO, SUGERIUS Beati Dionysii abbas, obedientiae et servitii plenitudinem.
Pro sororibus apud Fontem Ebraldi in sancta et Deo acceptabili religione degentibus, quas episcopus [Col. 1392D] Pictaviensis ( Gislebertus ), subjectionem ab eis requirens, earumque abbatissam ( Mathildem ) benedicere nolens, defatigat, sancti apostolatus vestri celsitudinem qua possumus prece pulsamus, ut sicut [Col. 1393A] vestrae incumbit discretioni imbecillitatem debilium confovendo sustinere, quid unicuique expediat providere, fragilitati sexus condescendatis, et quia vestra auctoritate innituntur, eas sub vestra protectione [Col. 1393D] Vide Eugenii epistolam datam Tusculani, VII Kal. vel Idus Septembris. retineatis, nec alteri subjici velitis et ab hac defatigatione eas in pace esse faciatis. Novit enim vestra discretio quod animabus earum non expedit claustra monasterii sui exire, nec hac occasione vel alia saeculo se jungere. Nostis enim, si vestrae placet paternitati, quod praefatus episcopus subjectos suos consuevit inquietare. Placet igitur excellentiae vestrae ab his molestiis eas eripere, et ut in pace Deo deserviant eis in multitudine misericordiae vestrae providere, sub protectione Dei coeli et vestra apostolica auctoritate confovere et [Col. 1393B] protegere: utpote tantum tantae religionis locum, quem, cum in partibus illis in scholis essemus, noviter incoeptum esse vidimus, et per Dei voluntatem fere ad quatuor aut quinque millia sanctimonialium jam excrevisse audivimus et gaudemus.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio SUGERIO abbati Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
Benedictus Deus qui non deserit sperantes in se, etc. Vide in Eugenio III, ad an. 1153.
Charissimo Patri et domino SUGERIO Dei gratia Beati Dionysii abbati HUGO Antissiodorensis episcopus, et BERNARDUS Claraevallensis vocatus abbas, salutem et dilectionem.
Sit in beneplacito dignationis vestrae ut audiatis hac vice petitionem nostram. Hugo de Marinis, pater dilectissimi fratris nostri abbatis de Tribus Fontibus, guerram habet adversus Hugonem Bornum, et inde mala plurima vel fiunt vel facta sunt. Supplicamus, et qua possumus prece pulsamus, quatenus inter eum et praedictum Hugonem, et [Col. 1393D] alios adversarios ejus, treugam usque ad Adventum Domini accipiatis, et sciatis quia magnum servitium nobis exhibebitis in negotio isto. Dominus autem papa nobis pro certo mandavit quia dominus rex Deo gratias ad citeriores partes applicuit. [Col. 1393D] Hoc ipsum prius Sugerio mandaverat Eugenius [Col. 1394D] papa epistola praecedenti. Vestrum est et vos, et quos expedire videritis, ad adventum ipsius properare, sicut vos melius nostis.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio SUGERIO abbati Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1394A] Litteras quas nobis misisti, etc. Vide in Eugenio III ad an. 1153.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus H. Senonensi archiepiscopo, ejusque suffraganeis, salutem et apostolicam benedictionem.
Quanta devotione charissimus filius noster Ludovicus illustris Francorum rex Jerosolymitanum iter assumpserit, etc. Vide ubi supra.
Domino et Patri dilectissimo SUGERIO Dei gratia [Col. 1394B] reverendo abbati Sancti Dionysii, frater B. Claraevallensis vocatus abbas, salutem et devotas orationes in Christo.
Abbatem pauperem abbati diviti mittimus, etc. Vide inter epistolas S. Bernardi, Patrologiae t. CLXXXII.
LUDOVICUS, Dei gratia rex Francorum et dux Aquitaniae, eadem gratia venerabili abbati Sancti Dionysii charissimo suo, salutem et plurimam dilectionem.
[Col. 1394C] Ex desideriis animae nostrae vestros quoque metimur affectus. Ea profecto secretis nobis hortatibus, sed certis insinuant, quam impatienter jam dudum nostram feratis absentiam, quam desideranter praesentiam exspectetis. Testantur hoc litterae vocationis vestrae [Col. 1394D] Adi epist. 57, supra. , in quibus pro maturando reditu nostro succensis affectibus et vota vestra aestuant, et pro afflictionibus nostris amica nimirum compassione gravius vestra interna laborant. Hinc est quod reditus nostri praenuntia scripta tanto libentius vobis destinare curavimus, quanto vos amplius exinde gavisurum esse praescimus. In Calabriae partibus secundum dispositionem divinam primus reditui nostro desideratae securitatis portus occurrit, applicuimusque IV Kalendas Augusti. Ibi [Col. 1394D] siquidem ab hominibus dilectissimi nostri Rogerii regis Siciliae devote reverenterque suscepti, et ab ipso quidem directis ad nos frequenter tam litteris quam nuntiis magnificentius honorati, fere jam per tres hebdomadas reginae hominumque nostrorum praestolabamur adventum, quae seorsum a nobis delata navigio, post multos tandem circuitus terrae et maris, per Dei gratiam Panormam Siciliae felici cursu pervenerat, atque inde ad nos cum omni incolumitate et gaudio properabat. Sed et Lingonensis episcopi ( Godefridi ) gravis quidem et incerta inter mortem et vitam infirmitas non minima nobis [Col. 1395A] causa dilationum exstiterat, et habendum cum praefato rege colloquium reditus nostri accelerationem pariter retardabat. Eo itaque viso, caeterisque paratis quae nostro videbantur expedire itineri, viam nostram accelerare curabimus, quatenus et vos in nostris amplexibus, et nos in vestris, praestante Domino pariter gaudeamus.
Charissimo domino et amico SUGERIO venerabili abbati Sancti Dionysii, P. Bituricensis Ecclesiae humilis minister, salutem et veram in Christo dilectionem.
Nescimus quorum suggestionibus R. de Monte [Col. 1395B] Falconis, praepositis Bituricensibus, nisi ante vos Parisius ad jus exsequendum venerit pro quodam homine suo, sicut asserit, unde paratum se in palatio domini regis apud Bituricas secundum usus et consuetudines ejusdem civitatis exhibuit, et adhuc ad justitiam exhibet, capere praecepistis, addens etiam certos et constitutos terminos esse, in quibus cum a vobis evocatus fuerit, competenti die libenter paratus erit judicium subire Bituricis. Caeterum pro fidelitate et pace regni in partibus nostris conservanda, ut qui de negotiis terrae nostrae plurimum novimus, prudentiae vestrae consulimus, quatenus vel causam illam aliquandiu differatis, vel ad judicium militum et servientium Bituricensium sistere judicio ipsum mandetis. Si forte contigerit [Col. 1395C] vos ad partes illas pro negotiis regni pergere, paratus erit stare judicio, vel mandato, seu consilio vestro
LUDOVICUS, Dei gratia rex Francorum et dux Aquitanorum, SUGERIO eadem gratia Sancti Dionysii abbati dilectissimo, ac fidelissimo amico nostro, salutem et gratiam nostram.
Quanta animi intentione praesentiam vestrae dilectionis [Col. 1395D] videre gliscimus, in praesenti scripto explicare nequimus. Nunc vero morae nostrae causam vobis notam fieri volumus. Postquam in Calabriae partibus applicuimus, tribus hebdomadibus plenarie reginam, quae nondum applicuerat, exspectavimus. Ipsa quoque ad nos veniente, per regem Rogerium Apuliae iter nostrum direximus, qui nos secum [Col. 1396A] tribus diebus retinuit. Nobis autem ab eo discedentibus, graviter regina infirmari coepit. Illa vero convalescente de infirmitate, statim ad apostolicum tetendimus [Col. 1395D] Ad apostolicum, etc. Mense Octobri. Namque in brevi Chronico Casinensi, legitur ad an. 1149: «ludovicus rex a partibus Jerosolymitanis reversus, et a rege Rogerio apud Potentiam cum honore susceptus, IV Nonas Octobris ad hoc monasterium venit; susceptusque honorifice post diem recedens tertium, et apud Tusculanum cum apostolico colloquens, Franciam rediit.» , cum quo per duos dies et uno similiter die Romae perendinavimus. Nos autem ad vos sani et incolumes venire festinantes, vobis mandamus ut uno die secreto ante alios amicos nostros ad nos pervenire non differatis. De regno enim nostro quamplures rumores accipientes, et certitudinem inde nescientes, a vobis discere volumus quomodo erga quemcunque nos habere debeamus vel continere; et hoc tam secreto fiat ut quod in praesenti scripto continetur, nemo nisi vestra persona cognoscat.
Domino suo ROTROCO comiti Perticensi, CADURCUS amicus suus et fidelis, et E. de SAL., salutem et dilectionem.
Mandavimus vobis per famulum vestrum nos velle loqui vobiscum. Mandaveramus quod abbas Sancti Dionysii turrim Bituricensem Widoni de Rebrache [Col. 1395D] Supra ep. 85 dicitur Wido de Herembrachen. , et militibus suis et servientibus deliberaret, et ut redderem cito mihi mandaverat. Mandamus igitur vobis quod nos fuimus ad comitem Rodulfum, et inde fuimus ad abbatem, et locuti fuimus de negotio, et ipse respondit nobis quod abbas [Col. 1396C] non faciebat pro eo hoc, neque praecepto ipsius. Quapropter mandamus vobis ut comiti Rod. litteris vestris significetis, et ut amico vestro mandetis, ut ipse comes mihi Cadurco amico vestro sigillum suum mittat privatim, in quo habeat: «Ego comes Rod. mando tibi Cadurco, ut non reddas turrim Bituricensem alicui homini, sicut jurasti mihi, nisi mihi vel hominibus meis.» De caetero, sciatis quod nos amici vestri sumus, et civitas vestra Biturica vestra est, si hoc facitis, et si nos manutenere vultis, et si vos in proximo apud Bituricas causa videndi comitissam Borbonum venissetis, quod sapienter faceretis [Col. 1396D] Quod sapienter faceretis. Ex hac epistola liquet qui essent regni perturbatores, de quibus querimoniam faciebat Sugerius: 1 o Robertus frater regis ex epistola 65; 2 o Rotrocus comes Perticensis, privignus ejus; 3 o comitissae Borbonensis Alix, conjux Archimbaldi VII; 4 o Cadurcus, regis clericus et cancellarius, ac forte Radulfus, comes Viromandensis, Sugerii in regni administratione socius. . Mandate igitur ex parte vestra mihi et militibus et burgensibus, quam citius poteritis [Col. 1396D] salutem, et praesentate eis servitium vestrum et posse vestrum in omnibus locis, et benivolentiam.
Domino et amico charissimo SUGERIO Dei gratia venerando Beati Dionysii abbati, ODO ejusdem patientia Belvacensis Ecclesiae humilis minister, salutem et in Domino dilectionem.
Non latet vestram discretionem, P. de Miliaco quantis affligat malis pagum Belvacensem. Cujus etiam pestilentiae malitia regiis auribus innotuit, et clamor illuc delatus regem vehementer exasperavit. Nunc vero viam invenimus qua et patria nostra a tanta peste possit liberari, et ipsius anima salvari. Spondet enim viam Domini, et se crucem accepturum, [Col. 1397B] si per Ecclesiae dispensationem absolvatur a vinculo anathematis cui subjacet, propter neptem Manassae de Bulis, quam habet uxorem. Quam sententiam super Petrum firmandam nostra judicavit Ecclesia, ex hoc quod praedictus Manasses hujus Petri amitam habens uxorem, propter levitatis mulieris temeratam fidem eam repulit, et conjugium solvi fecit, ut remur, injuste. Vestra igitur providentia super his regem conveniat, et per diligens consilium ad hoc impellat, ut ipso mandante et rogante, Dominus Claraevallensis ( Bernardus ) apostolica si placet potestate eum absolvat, sicut et Drogonem de Monciaco absolvit in simili negotio [Col. 1397D] Negotio De negotio Drogonis de Monciaco agit S. Bernardus in epistola 178, ad Innocentium II, scripta an. 1139. «Annon gladius Phinees, inquit, promptissime atque justissime eductus fuerat ad condemnandum incestuosum concubitum, Drogonis et Milis? Sed confusus atque retrusus abiit retrorsum, retro nimirum apostolicae defensionis opposito. Proh pudor! quos cachinnos res ista movit et movet Ecclesiae inimicis, eisque etiam ipsis quorum fortasse metu aut favore a recto tramite [Col. 1398D] abducti sumus! Amici confunduntur, fidelibus insultatur, episcopi in opprobrium veniunt et contemptum; quorum dum recta judicia contemnuntur, vestrae quoque plurimum derogatur auctoritati.» . Ita vero a diabolico fomite, et publici mali tabe, nostra liberabitur patria; qui si remanserit [Col. 1397C] ut conjicimus, omnimodae seditionis germinabit inquietudinem.
Venerabili Dei gratia Sancti Dionysii abbati SUGERIO, HUGO Senonensis archiepiscopus, salutem et dilectionem.
Nostrum est excessus inimicorum regni et Ecclesiae Dei vobis, cui cura commissa est, aperire, vestrum autem corrigere. Unde prudentiae vestrae super R. majore de Sarmasia pro ecclesia Beatae Columbae Senonensis conquerimur, quoniam homo [Col. 1397D] est, qui nisi censuram curiae metuit, justitiam contemnit. Ipse enim ecclesiam Beatae Columbae, cujus servus est, in omnibus quae potest opprimit, et sub quadam iniqua haereditate majoriae, servitii et servitutis suae oblitus, adversus monachos se erexit, et tanquam dominum terrae eorum se facit. Unde a [Col. 1398A] nobis submonitus justitiam subterfugit, presbyterum etiam nostrum, quoniam ipsum excommunicaverat, minando vehementer affligit. Super quo prudentiae vestrae mandamus et rogamus quatenus tot et tantos unius rustici excessus, spiritu oris vestri semel exstinguatis, et corrigentes quae male egerit, ne deinceps servus in dominum, sceleratus in sanctos, unus in multos tanta praesumat, forti virtute coerceatis.
SUGERIO Dei gratia beati Dionysii abbati dilecto [Col. 1398B] suo, ROD. (RODULFUS) Viromandensis comes, salutem et dilectionem.
Venit ad me nuntius regis Bartholomaeus, afferens litteras ejus; et quantum ex ejus verbis perpendo, rex non adeo cito veniet, nisi forsitan usque ad festum Omnium Sanctorum, vel etiam sancti Martini. Ergo conveniens est ut interim servientes regis advocetis ad computandum, ut domino regi certum quid respondere sciatis. Quod si absque me hoc facere non vultis, ego a die Lunae in octo dies veniam.
Domino et Patri SUGERIO venerabili Dei gratia sancti Dionysii abbati, ODO eadem gratia humilis Belvacensis episcopus, in abundantia pacis ferre salutem indigentibus.
Scripto et viva voce clericorum nostrorum, miseriam quam patimur vestrae paternitati alias indicavimus, et remedium quod a vobis sperabamus adhuc exspectamus. Animadvertimus autem intentionem et consilium comitis R., quod per hanc turbationem et pacis dilationem quaerat expellere comitem Claromontanum [Col. 1398D] Expellere comitem. Rainaldum comitem Claromontensem qui pridem uxorem duxerat Adelaidem, matrem Radulfi comitis Viromandensis. Sed quid causae inter eos verteretur, nusquam invenimus. amicum nostrum, hominem venerandum et miserandum. Quippe si anniteretur paci, omnem seditionem sedare potuisset, [Col. 1398D] quia si diceret ipse, et facta sunt, et praeceptum ejus nemo praeteribit. Sed cum habeant inducias usque ad instantem Dominicam, det operam vestra discretio ut locum et diem nominetis colloquio, cui interesse possitis et velitis. Confidimus in Dei bonitate quod in praesentia vestra tumultus iste pacabitur, [Col. 1399A] et sapientiae vestrae manus non evadet concordia; aut si impossibile est paci prorsus consulere, longas invicem foederabunt inducias. Nec mirum videtur si usque adeo pacem quaerimus, et de guerra conquerimur multis ex causis, quas vestrae dulcedinis consilio non minus quam ex ore nostro credibiliter expediet praesentium portitor familiaris noster.
Charissimo amico SUGERIO, Dei gratia Sancti Dionysii abbati, G. [GAUFRIDUS] Carnotensis Ecclesiae [Col. 1399B] humilis minister, salutem et dilectionem in Domino.
Novit prudentia vestra quod domini regis dignatio res nostras in protectione suscepit, ne malignis adversus nos aliud liceat quam ratio postulat. Et quia Deo volente in hoc estis constitutus, ut pravorum coerceatis excessus, confidentes spem habemus, quod sub tali judice non periclitetur causa nostra, nec derogetur Ecclesiae dignitati. Quod idcirco praemisimus, quia praepositus Hienvillae violenter in nos insurgit, homines nostros falsis agitat calumniis, plus inhians cupiditati quam serviens rectitudini. Respectum nobis postulantibus dare noluit, timens lucris suis aliquid deperire, si causam nostram contigerit ad vos discutiendam venire. [Col. 1399C] Proinde discretionem vestram super hoc imploramus, ut hujus rei discussionem non ante alium quam in conspectu vestro ponatis, et donec a vobis idipsum examinari valeat, totum induciari jubeatis.
Venerabili Patri et domino SUGERIO abbati Sancti Dionysii, HUGO Rothomagensis Ecclesiae humilis minister, salutem et gratiam.
Conqueritur abbas et conventus Sancti Wandregesili, et nos cum eis et pro eis conquerimur super Hugonem Brostin, qui antiquam eleemosynam regum [Col. 1399D] Franciae, quae est apud Calceum a tempore beati Ausberti praedecessoris nostri, quietam et liberam inquietat et aufert. Nunc igitur, quia loco domini regis hujusmodi providere habetis, vobis mandamus et supplicamus, quatenus praedicto Hugoni praecipiatis ut praefatam decimam in pace dimittat, nec ullo modo amplius in eam manum ponere praesumat. Facit itaque hanc injuriam, ut audivimus, quia excommunicatus est, et necesse est ut quem justitia ecclesiastica ad viam veritatis non revocat, manus vestra rapinam ejus et tyrannidem reprimat reverende Pater et domine.
Domino SUGERIO, Dei gratia venerabili abbati S. Dionysii, GOSLENUS eadem gratia Carnotensis Ecclesiae humilis minister, salutem et devota obsequia
Propter reverentiam pretiosorum martyrum, beati Dionysii apostoli Galliarum et sociorum ejus, et propter mandatum excellentiae vestrae, cui per omnia toto posse nostro obsequi volumus, celeberrimam solemnitatem, ad quam nos submonuistis, quam prae caeteris quasi jure haereditario domini praedecessoris nostri ampliori devotione venerari debemus et colere, adire disposueramus. Caeterum nos inopinatus domini Antissiodorensis ( Hugonis ) [Col. 1400B] adventus invitos retinuit, quem accepto inde nuntio in proxima Dominica exspectamus. Veremur enim futuram inde sibi adversum nos suspicionem, si suam, quam modo primum nobis exhibet, videremus effugisse praesentiam.
SUGERIO Dei gratia venerabili Beati Dionysii abbati, PETRUS Bituricensis Ecclesiae humilis minister, salutem et dilectionem.
Gratias immensas referimus sublimitati vestrae, quia reditum domini regis nobis notificastis, et ut ei occurreremus vobiscum praemonuistis. Nos autem libentissime ei occurreremus et obnixe rogamus [Col. 1400C] dilectionem vestram ut si per Sanctum Aegidium venerit, per nos veniatis, et per provinciam nostram transeatis. Desideramus enim servire vobis, et honorem quem potuerimus exhibere. Si autem per Cluniacum venerit, et illuc vobiscum libenter ibimus. Cum autem illum appropinquare noveritis, nobis significetis, ut sciamus quando itineri vestro adhaerere debeamus. Nos quoque si quid certi habuerimus, vobis renuntiabimus. Per praesentium latorem quod placuerit rescribite.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio SUGERIO abbati Sancti Dionysii, salutem et [Col. 1400D] apostolicam benedictionem.
Filii nostri A. et HER. clerici Meldensis Ecclesiae, etc. Vide in Eugenio, ad an. 1153.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio SUGERIO abbati Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
Quidam sacerdos R. etc. Vide ibid.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio nostro archiepiscopo Senonensi H., salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1401A] Quidam sacerdos tuus Romam ad nostram praesentiam veniens, etc. Vide ibid.
SUGERIO venerabili abbati Sancti Dionysii, R. [ROBERTUS] decanus, totusque Ecclesiae Beatae Mariae Carnotensis clerus, salutem et veram in Christo dilectionem.
Providenti prudentiae vestrae conqueri ac notificare dignum duximus quod Hugo de Bretiniaco, pervicax et protervus, regia jussa vestraque satis impudenter negligens, nihil omnino de his quae Ecclesiae nostrae et nobis in praesentia nostra pepigit, [Col. 1401B] unquam tenuit, nec de ablatis aliquid restituere voluit. Praeterea dominus E. [Col. 1401D] Ebraldus, Hugonis Puteacensis filius. vicecomes in nequitia sua prave perseverare glorians, de his quae in Ecclesiam beatae Mariae et nos male egerat, nihil penitus emendare acquiescit. Quocirca nos de vestra benignitate vestraque justitia nobis in necessitatibus nostris, et beatae Mariae negotiis, saepissime spectate confisi, et eo amplius quod dominus noster rex amantissimus in discessu suo nos tutelae vestrae commisit, ad vos quasi ad patrem et patronum recurrentes, obnixius interpellamus quatenus Ecclesiae nostrae nostrique curam, quam bene cepistis, habendo, hos praefatos contumaces ac praesumptuosos virga correctionis feriatis, ut et ablata reddere [Col. 1401C] cogantur, et a consimili facto deinceps absterreantur. Valete, et quod super hac re deliberaveritis, per praesentium latorem nobis, si placet, renuntiate.
Domino et Patri suo amantissimo Dei gratia Beati Dionysii abbati SUGERIO, W. [WOLBERO] abbas Sancti Pantaleonis in Colonia, quidquid devotius offerre potest corpore et spiritu.
Scriptum est quia charitas benigna est, quam nimirum in vobis esse satis evidenter benignitatis et pietatis exhibitione ostendistis, quando me pro puero [Col. 1401D] nepote meo excellentiam vestram, cum Remis essetis [Col. 1401D] Utique in concilio Remensi, anno 1148 media Quadragesima celebrato. , exorantem tam paterne exaudistis. Qua de re cum magnarum gratiarum actionum debitor vobis sim, ex vestro tamen corde percipere vellem quid potissimum servitii pro hac pietate vobis impendere deberem earum videlicet rerum quae vestrum tangant animum. Si quid autem per nuntios vestros agendum est in civitate Colonia, quod ad vestram spectet voluntatem sive utilitatem, ego et pater pueri vobis et vestris in omni negotio servire parati sumus. Valete in Domino, et coeptum pietatis opus nobis servis vestris in puero ostendite.
HUGO, Dei gratia Senonensis archiepiscopus, charissimo suo SUGERIO venerabili abbati Sancti Dionysii, salutem et dilectionem.
Scripseramus vobis de adventu domini regis, sed inde postea certiorem nuntium habentes, iterum vobis scribimus. Vidimus enim fratrem Galerannum, qui custodit Parisius domum Templi, redeuntem a domino rege, et dimisit eum apud Forum Novum juxta Placentiam. Nos itaque ultra differre non possumus, sed jam movimus obviam domino regi. Miles enim dixit nobis quoniam hac ipsa Dominica proxima Cluniaci jacebit. Nunc itaque, si vobis placet, [Col. 1402B] usque ad proximam diem Lunae Antissiodori vos exspectabimus. Cupimus enim multum vos habere dominum et socium itineris. Verum si sic est, in beneplacito vestro nuntium vestrum praemittite, qui proxima secunda feria mane apud Antissiodorum consilium vestrum notificet nobis.
Venerabili fratri et amico charissimo SUGERIO Dei gratia abbati Sancti Dionysii, PETRUS Bituricensis Ecclesiae humilis minister, salutem et dilectionem in Domino.
Quidam venerunt Bituricas, qui dixerunt domiminum [Col. 1402C] regem appropinquare, et in proximo esse venturum. Sed ex qua parte venturus sit, per eos certitudinem habere non potuimus. Nos autem exspectabamus nuntium vestrum, et adhuc exspectamus, sicut nobis significastis, ut secundum quod nobis mandatum fuerit a vobis, in occursum ejus properemus. Placeat igitur sublimitati vestrae rescribere nobis, si quam de eo certitudinem accepistis, ut vel ex qua parte ei occurratis, et ubi et quando nos ei occurrere vobiscum velitis.
Venerabili et charissimo fratri SUGERIO Dei gratia abbati Sancti Dionysii, PETRUS Bituricensis Ecclesiae [Col. 1402D] humilis minister, salutem et dilectionem in Domino.
Litteras vestrae sublimitatis accepimus, quibus monuistis ut die Jovis apud Vizeliacum, vel die Veneris apud Corbiniacum simus. Sed posteaquam misimus nuntium nostrum ad vos, dictum fuit nobis quod dominus rex Bartholomaeum archidiaconum nostrum occurrentem sibi suscepit in gratiam suam, ac pro eo fudit preces apud dominum papam; et nos quoque pro ipso interpellare disposuit, et obnixe rogare ut nos ab hoc, quod pro honestate et decore domus Dei inchoavimus, desistamus. Fiduciam igitur [Col. 1403A] habentes in vobis, non meritis nostris, sed quia Deum et honorem ejus diligitis, volumus praemunire prudentiam vestram, ut efficiatis apud dominum regem, ne diffamatum illud, de cujus honesta conversatione multa audistis, manutenere velit, nec nos interpellet pro eo. Timemus enim ne esset causa offensionis, si interpellaret nos de re quae non esset habitura effectum. Criminosam quippe vitam illius sustinere non possumus nec debemus, nec indulgere flagitiis ejus. Nam quod de ipso facimus, consilio multorum religiosorum incoepimus, qui graviter confunderentur, si desisteremus, et faciem Ecclesiae Dei quasi dehonestatam judicarent, si hominem talem contra sanctitatem consilii eorum praevalere viderent. Placeat igitur dilectioni vestrae rescribere [Col. 1403B] nobis consilium vestrum. Nam si laudaveritis, proxima die Veneris erimus apud Corbiniacum, si aliquo modo poterimus.
SUGERIO Dei gratia abbati Sancti Dionysii amico suo charissimo, THEOBALDUS Blesensis comes, salutem.
Raginaldus de Cortiniaco mandavit mihi se voluntati et beneplacito vestro satisfecisse de pecunia mercatorum. Quod si ita est, quod vobis inde satisfecerit, mihi litteris vestris per hunc nuntium mandare [Col. 1403C] dignemini. Valete.
SUGERIO Dei gratia abbati Sancti Dionysii, R. [RADULFUS] Viromandensis comes, salutem et dilectionem.
Quia graviter patior, die Martis vel Mercurii non possum venire ad vos, et die Jovis facturus sum quoddam negotium quod nullo modo possum dimittere. Eapropter rogo vos ut de guerris et dissensionibus de quibus mihi scripsistis, treugas quam longiores poteritis capiatis. Instanti vero die Dominica [Col. 1403D] vel Lunae sine dubio veniam ad vos, et servientes domini regis, sicut vobis mandavi per alias litteras, bene poterunt obviam nobis esse Parisius. Et tunc poterimus negotia domini regis bene diffinire. Quod vero super his et aliis volueritis mandate, et faciam.
SUGERIO Dei gratia abbati S. Dionysii, amico suo charissimo, THEOBALDUS Blesensis comes, salutem et dilectionem.
[Col. 1404A] Notum vobis fieri volo quod Reginaldus de Cortiniaco [Col. 1403] Regin. de Cortiniaco seu de Monte Arojiso in Palaestinam profectus fuerat cum rege ludovico; unde haec epistola ad annum 1149 referenda est. maximum dedecus intulit regi et vobis, qui custos estis terrae ipsius. Nam mercatores regis, qui pedagica sua Aurelianis, et apud Senonas, et in terra regis omnes consuetudines suas dederant, cepit, et sua eis abstulit. Quamobrem mando vobis ut ei ex parte regis et vestra mandetis, ut mercatores regis cum rebus suis ex toto deliberet et reddat. Quod si facere noluerit, si ultionem de eo accipere volueritis, et super eum cum exercitu ire, mandate mihi, et ego ero vobis in auxilium ad ultionem de eo accipiendam.
[Col. 1404B] HUGO, Dei gratia Senonensis archiepiscopus, charissimo suo SUGERIO venerabili abbati S. Dionysii, salutem et dilectionem.
Dilectionem vestram scire volumus quoniam altera die cum venissem ad vos apud Castrum Nantonis, puer quidam transivit per Senones, quem dominus Belvacensis matri suae mittebat, ut domini regis adventum ei nuntiaret. Dicebat enim puer ille dominum regem tantum appropinquasse, quod proxima die Mercurii Cluniaci jaceret. Sic locutus est puer servientibus nostris, et ipsi retulerunt nobis. Quod ideo vobis significare curavimus, ut rei certitudinem inquiratis, et quod inde perpenderitis, nobis ut renuntietis rogamus, et quid facere debeamus remandetis.
Patrono et tutori suo SUGERIO, Dei gratia charissimo et venerabili abbati Beati Dionysii, CADURCUS clericus et homo suus, regis Francorum dictus cancellarius, salutem et servitium.
Scitis, magister et domine, quam pio cordis intuitu dominus rex in discessu suo Remis sub protectione vestra et munimine me dimiserit, quam clementer per manum meam non sine lacrymarum ubertate me vobis tradidit. Ideoque confisus de bonitatis vestrae sanctitate, secure vobis scribo, quodque [Col. 1404D] mihi necessarium est vobis aperire non erubesco. Non enim habeo post Deum et dominum regem, ad cujus possim vel debeam confugere patrocinium, nisi tantum ad liberalitatis vestrae refugium, a quo, et per quem certus sum habere solatium, petitionisque meae consequi fructuosum effectum. Reminiscere domini regis praecepti, quod vobis principaliter, secundario comiti R. [Radulfo] Remis fecit, ut videlicet de redditibus Pictaviae pecunia, quam ei accredideram, mihi sine diminutione solveretur. Quod quia nondum effectui mancipatum esse non ambigitis, rogo vos ut magistrum et dominum, quod si de Pictavensibus pro negotiis terrae illius ad vos aliquis [Col. 1405A] venerit, placeat vobis eos detineri donec vobis Remis occurram. Inde, si praeceperitis, statim ut ad vos venero, vel post finitum concilium [Col. 1405D] Conc. Remense anno 148 prout diximus, media Quadragesima celebratum fuit. , juxta consilium vestrum in Pictaviam ire, juvante Deo paratus ero. Valeatis in Christo, mei memor.
Reverendissimo domino suo SUGERIO Beati Dionysii venerabili abbati R. [RAINALDUS] de Monte Falconis, salutem et debitam venerationem.
Placuit dignitati vestrae, prout vobis suggestum erat, proxima Dominica post Assumptionem [Col. 1405D] Post Assumptionem . . . . Haec dies intelligi potest de annis 1147, 1148, 1149, quibus Sugerius regnum administravit, ut ad verum annum propius accedamus, medium seligimus. [Col. 1405B] beatae Mariae me Parisius evocasse pro quodam homine meo, qui et se et servitium suum mihi negabat. Super quo paratus fui et adhuc sum, in palatio domini regis, vel ante dominum archiepiscopum, secundum usus et consuetudines militum et servientium Bituricensium, sistere judicio. Verumtamen pro vestris et regni negotiis usque ad ultimas regni metas pro beneplacito vestro me trahere potestis. Profecto, si pro controversia aliqua me evocare excellentiae vestrae placuerit, nos Bituricenses certos et statutos haberemus terminos, ultra quos non nisi ratione cogendi sumus [Col. 1405D] Cogendi sumus. etc. Idipsum testatur Petrus Bituricensis archiepiscopus in epistola ad S., inter Sugerianas 95, legitur supra. . Ego autem in aliquo praefinitorum terminorum paratus ero die competenti subire judicium secundum usus et consuetudines Bituricarum. Valete in Domino semper.
SUGERIO Dei gratia Beati Dionysii abbati amico suo charissimo, T. [THEOBALDUS] Blesensis comes, salutem et dilectionem.
Notifico vobis injuriam et dedecus quae Salo vicecomes Senonensis intulit regi et vobis, qui terram ejus in custodia habetis, mihique damnum et dedecus. Guarinus enim filius ejus cepit cambiatores de Vizeliaco ad instantes nundinas meas de Pruvino venientes, in chemino domini regis, inter Senonas [Col. 1405D] et Braium; quem ipse Salo et praepositus regis de Senonis jurejurando in securitate regis posuerunt, et eis valens septingentas libras et plus, ut asserunt, abstulit. Unde vobis mando et precor ut vos pigeat de chemino regis infracto, et Saloni viriliter mandetis ut quidquid cambiatoribus ablatum est, remota omni occasione et dilatione, reddat et reddi [Col. 1406A] faciat. Nam Salo in vestro posse est, nec poterit vobis resistere plus quam aliquis armiger. Ex quo bene volueritis, et quid inde feceritis mihi per praesentium latorem remandate. Non enim paterer hanc injuriam inultam remanere quae ad destructionem nundinarum mearum spectat. De caetero nostis vos mihi significasse, et ego vobis mandavi, quod vobiscum loquerer, si mihi remandaretis hoc esse velle vestrum, in die Lunae ante Pentecosten [Col. 1406D] Ante Pentecosten, etc. Cum rex ludovicus post Pentecosten anni 1147 itineri Jerosolymitano se commiserit, haec epistola, quae ante Pentecosten scripta fuit, ad annum 1148 pertinet, vel forte insequentem. , apud Latiniacum, et nihil mihi inde remandastis. Quamobrem mando vobis, ut mihi per hunc nuntium mandetis, si praefata die Latiniaco veneritis, ut et ego illuc vobis obviam pergam si venire volueritis.
Domino et Patri charissimo SUGERIO Dei gratia Beati Dionysii abbati, HUGO Antissiodorensis dictus episcopus, salutem et dilectionem.
Et vidimus et audivimus quod Robertum medicum in vita sua charissimum habuistis. Cum igitur viam universae carnis ingressus sit, confidentes de vestra benignitate, rogamus quatenus eumdem affectum, quem erga praefatum R. habuistis, in ejus uxorem et filios habeatis, ut bene eis propter patrem utamini, et eis quae R. tenebat integre conservetis ad servitium vestrum.
Domino et amico suo SUGERIO venerabili Sancti Dionysii abbati, G. [Col. 1406D] Abbati G . . . . . Guillelmus hic, qui Sugerium amicum vocat non alius videtur quam Guillelmus eo nomine secundus. Cum vero iste anno 1147 in Carthusiam secesserit, hanc et duas sequentes ejusdem argumenti litteras ad an. 1146 vel 1147 retrahimus. comes Nivernensis, salutem et servitium.
Notum esse vobis et nobis manifestum non ambigimus, R. [Robertum] medicum, qui viam universae carnis ingressus est, fuisse virum benignum, et boni servitii. Illius autem servitium et benignitatem uxor ejus et infantes valere et auxilio et consilio amicorum suorum sentiant. Eapropter vobis mandamus, et rogamus quatenus ejus uxorem et infantes pro amore Dei et nostri diligatis et eis benefaciatis.
Reverendo Patri et domino SUGERIO Beati Dionysii abbati, JOANNES Ferrariensis coenobii minister, subjectionem et obedientiam.
Ad Paternitatem vestram et Excellentiam vestram [Col. 1407A] saepissime oportet nos confugere. De taxatione domini regis gravissime constrictus, usque ad viginti libras, postquam a nobis recessistis, prout potuimus reddidimus. Reliquum vero ad praesens omnino habere gravi paupertate exigente non possumus, qui [ f. quia] adhuc in messionibus et occupationibus suis detinentur. Unde reverentiam vestram humiliter deprecor quatenus mihi et praeposito, qui hac de causa homines nostros minatur rapere, inducias et spatium idoneum, quo hoc possimus invenire, concedatis. Valete. Regat vos manus valida omnipotentis Dei.
Dilectissimo filio suo SUGERIO venerabili abbati Sancti Dionysii, GUILLELMUS comes Nivernensis, in Domino salutem.
Colloquium illud quod Aurelianis cum domno Gaufredo de Danzeio [Col. 1407D] Cum domno Gaufredo de Danzeio, etc. Haec comitis Nivernensis controversia cum Gaufredo de Danzeio. illam praecessit tempore de qua anonymus auctor Historiae Ludovici VII: «Eo tempore Gaufredus de Giemago quamdam filiam suam Stephano de Sancerro in uxorem dedit: quod astuto consilio fecit. Opinabatur enim quod ipse eum ab infestatione Nivernensis comitis tutari posset. Quin etiam [Col. 1408D] ipse Gaufredus eidem filiae suae Giemagum in matrimonio donavit, etc. Verum Gaufredus eamdem filiam suam prius collocaverat Antello de Triangulo ( Tresnel ), cui dedit in maritagium Nulliacum et quidquid habebat ibidem, et quod habebat in burgo de Ulcheio.» Atque hinc orta videtur controversia propter decurtatum feodum, inconsulto superiore domino, qui tunc in Palaestina versabatur. interveniente rege sicut scitis, constitutum est, recepi. Sed multo aliter quam sperabam apud Boneium tractatum fuit. De domino meo rege querimoniam nullam facio, sed consilium quod secum habuit non laudo; et cum vos videro, ego plenius vobis enarrabo. Vobis autem domino meo mando, et modis omnibus rogo, quatenus in vigilia cathedrae beati Petri apud Stampas vestri gratia venire velitis. Ipsa enim die dominus [Col. 1407C] meus rex Gaufredo de Danzeio et cuidam militi meo diem belli constituit. Valete.
Eugenius episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio SUGERIO abbati Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
Pro controversia et discordia, etc. Vide in Eugenio III ad an. 1153.
Venerabili et intimo amico domino SUGERIO abbati S. Dionysii, frater PETRUS humilis Cluniacensis abbas salutem et sincerum amorem.
[Col. 1407D] Quantum in corde nostro sitis libentius praesenti ostenderemus, quam absenti mandaremus. Sed quoniam corporalem praesentiam vestram, quam multum videre apud nos, maxime in adventu regis, speravimus, sors inimica nobis invidit, id nunc breviter vobis dicimus. Minus est ab amore, quem erga personam vestram habemus, si omnia nostra vestra esse dixerimus, quoniam et nos ipsi melius [Col. 1408A] quam credatis vestri sumus. Quod autem ad praesens negotium pertinet, priorem de Notgento et negotia ejus vobis commendamus, et ut pro negotiis quae vobis ipse intimabit domino Carnotensi episcopo scribere dignemini, multum rogamus.
Venerabili et charissimo domino et amico nostro SUGERIO abbati S. Dionysii, frater PETRUS humilis Cluniacensis abbas, salutem et sincerum in Domino dilectionis affectum.
Quia reverentiam vestram jam ab antiquo dileximus, et in Christi charitate diligimus, a vobis quoque diligi non diffidimus. Eapropter frequenter vos pro nostrarum rerum diversis eventibus rogare [Col. 1408B] non dubitamus. Nunc autem et rogamus dilectionem vestram pro domo nostra Sancti Martini de Campis, quae ob debilitatem dilectissimi fratris nostri domni O. plurimum tam in spiritalibus quam in temporalibus attenuata est, et quotidie magis ac magis attenuatur. Unde ejus condescendentes infirmitati, a cura domus praedictae cum more nostro absolvimus, et loco ipsius dilectum fratrem et filium nostrum domnum Simonem quondam ejusdem loci subpriorem substituimus, quia a nobis et fratribus nostris propter honestatem et mores optimos multum diligitur. Super quo rogamus prudentiam vestram ut eum causa Dei et amoris nostri respectu diligatis, auxilium et consilium vestrum ei impendatis.
HUGO Dei gratia Senonensis archiepiscopus, dilectissimo filio SUGERIO venerabili abbati Sancti Dionysii, salutem et dilectionem.
Benedictus Deus, qui causam nostram in manu vestra posuit, et eum, quem, si nobis datum esset, eligeremus, judicem praefecit. Cum enim de nostri archidiaconi innocentia minime dubitemus, vestrum tamen praeoptamus judicium, cujus scimus aequitatem, cujus experti sumus fidem et bonam propitiationem. Valete.
SUGERIO Patri et domino Dei gratia digne reverendo abbati Sancti Dionysii, BARTHOLOMAEUS ejusdem patientia Catalaunensis Ecclesiae sacerdos, sincerae dilectionis affectum.
Quoniam affectus vestrae dilectionis erga nos plenus est, admodum gaudemus quia plenitudinem [Col. 1409A] effectus in necessitatibus nostris de praeterito experti sumus et de futuro exspectamus. Rogamus itaque clementiam paternitatis vestrae ut nos erga piissimum dominum nostrum regem pius pro nobis sitis patronus et intercessor. Ante ejus siquidem adventum multas ut nostis sustinuimus anxietates, in quibus solius clementiae vestrae consilium recepimus, et remedium; post ejus vero reditum nihilominus hostium crebris invasionibus praepediti, magnificentiam ejus debito jure humilitatis nostrae visitare nequivimus [Col. 1409D] Visitare nequivimus, etc. Bartholomaeus electus fuerat Catalaunensis episcopus, rege in peregrinatione constituto. . De liberalitate ergo vestra plurimum confidentes, vos devotissime precamur ut injurias et persecutiones quas sustinuimus, et damna rerum nostrarum, quae injuste recepimus, domino regi significetis. Cujus quidem praesentiam [Col. 1409B] ex voto desiderii nostri in proximo adire parati sumus, eique pro posse facultatis nostrae, etsi minimum quantum ad plenitudinem spectat voluntatis, de nostro ut Patri et domino serviemus. Valete.
Dilectissimo domino suo SUGERIO, Dei gratia Sancti Dionysii reverendo abbati, A. [ALANUS] Redonensis Ecclesiae humilis minister, salutem et dilectionis obsequium.
Sanctitati vestrae grates plurimas referimus quod nos ad sustentandam exsilii nostri inopiam, quasi [Col. 1409C] si nobis multum obnoxius essetis, invitastis. Vestrae itaque paternitati notum fieri volumus quod Nannetum usque, terrae illius necessitatibus et negotiis nostris exigentibus, nos, priusquam ad vos veniamus, descendere necesse fuit. Ad vos vero, ut ad dominum et patronum, prima hebdomada Quadragesimae Deo volente veniemus [Col. 1409D] Deo volente veniemus. Forte ut interesset alicui ex conventibus quos plures coegit Sugerius de instauranda expeditione Jerosolymitana, prout testatur ejus Vitae scriptor. Unde ad annum 1150 hanc epistolam referri posse censemus. . Valete.
SUGERIO, Dei gratia venerabili abbati Sancti Dionysii, totus ecclesiae Beati Martini clerus, salutem et [Col. 1409D] amicitiae integritatem.
Vulgare est et tritum proverbium, quod res humanae spatio temporis evanescunt. Tempore enim interit gaudium cujuslibet voluptatis, tempore obliviscitur [Col. 1410A] mater moeroris. In quo uno amicitiae vis et dignitas facile elucet, cujus vires nec tempus imminuit nec aetas consumit. Nihil praeclarius hoc bono ecclesia Beati Martini gloriatur, quod amicitiam vestram meruit obtinere. Sed quia apud chari pectoris secretum nihil ruboris est id expetere quo indigeas, idcirco ecclesia Beati Martini vestro indigens consilio, vobis speciali amico suo supplicat et orat, ut dissolutis occupationibus interesse velitis cuidam negotio quod in praesentia legati [Col. 1409D] Legati. Alberici Ostiensis episcopi qui anno 1145, Dominica Isti sunt dies, seu Dominica Passionis, Farense monasterium dedicavit, prout legitur in instrumento a D. Duplessis, recitato inter probat. Historiae Meldensis, p. 40: «Albericus, Dei gratia [Col. 1410D] Ostiensis episcopus sanctae sedis apostolicae legatus, omnibus fidelibus, etc. Notum fieri volumus quod nos anno Incarnat. Dom. 1145 (vel 1146 a Kal. Januar. incoepto) apostolica legatione in toto regno Galliarum fungentes, praesentibus nobiscum venerabilibus fratribus nostris, scilicet, Parisiensi, Meldensi et Trecensi episcopis, Dominica Isti sunt dies, venerabile Pharense monasterium, ubi Deo famulari cernitur, religiosarum congregatio feminarum, centenarium excedens numerum solemniter per Dei gratiam dedicavimus. Idem quippe monasterium,» etc. civitate Meldis tractandum est adversus clericos Sancti Mauritii, tertia die ab ea Dominica in qua cantatur: Isti sunt dies.
[Col. 1410B] Amantissimo Patri et domino SUGERIO Dei gratia Beati Dionysii abbati, BERNARDUS Claraevallensis vocatus abbas, salutem et orationes quas potest in Domino.
Verbum quod attulerunt magister Templi et frater Joannes tam laetus accepi, etc. Vide inter epistolas S. Bernardi, Patrologiae t. CLXXXII.
Venerando, et praecordiali amico nostro domno SUGERIO Sancti Dionysii abbati, frater PETRUS humilis Cluniacensis abbas, salutis et praesentis et aeternae plenitudinem.
Doleo, et supra quam dicere possum doleo, quia sacro [Col. 1410C] conventui vestro, quem apud Carnotum dominus rex consilio sapientiae vestrae et aliorum sapientum indixit, interesse non valeo. Credite intimo amico, credite vera dicenti, quia vere volo et non valeo et quia non valeo doleo. Quis enim non doleat se non interesse tam sancto collegio, ubi nullus proprium lucrum, ubi nullus quae sua sunt quaeret, sed quae Jesu Christi? Non enim quaelibet res agitur, sed de illa tractatur qua major nulla, imo quae est omnium maxima. Nonne maxima omnium est, providere, satagere, ne sanctum detur canibus? ne loca in quibus steterunt pedes operantis salutem in medio terrae, rursum pedibus iniquorum proterantur? ne regia Jerusalem a prophetis, ab apostolis, ab ipso omnium Salvatore dedicata, ne nobilis illa totius Syriae metropolis Antiochia [Col. 1410D] iterum blasphemis et nefandis hominibus subjiciantur? ne ipsa salutaris crux jam ab impiis, ut dicitur, obsessa, ut olim a Cosdroe capiatur? ne ipsum sepulcrum Domini, quod hactenus, juxta [Col. 1411A] prophetam, gloriosum toto orbe fuerat, fortassis ut illi minari solent radicitus evellatur? Huic ergo tam sancto tamque necessario tractatui, ad quem humilitatem meam, venerande vir, invitare voluisti, libentissime, ut dixi, interfuissem, si ullo modo potuissem. Quae iter hoc meum impediunt multa sunt. Sed inter alia specialia duo sunt. Unum multiplex incommodum corporis mei, quod a Natali Domini usque ad hoc tempus pene assidue passus sum; aliud, conventus magnus priorum, quos, antequam de istis quae mandastis aliquid scirem, in ipso fere initio Quadragesimae pro consilio inevitabilis rei Cluniacum eadem die qua conventus vester apud Carnotum indictus est, venire praeceperam. Suscipiat ergo si placet aequo animo unanimis et charissima [Col. 1411B] mihi reverentia vestra non fictam, sed veracem excusationem meam, et apud se et apud alios excusatam habeat absentiam meam.
UNIBERTUS Dei gratia sanctae Lugdunensis Ecclesiae archiepiscopus, charissimo et venerabili SUGERIO Sancti Dionysii abbati, aeternam in Christo Jesu salutem.
Quo dolore, quibus lacrymis Orientali Ecclesiae in tot et tantis nunc miseriis constitutae compati debeamus, nullus fidelis Deumque timens ignorat. Qua [Col. 1411C] vero vigilantia, quo studio, pro ejus subventione, omnis religiosus et Dei cultor sollicitari debeat, ipsa quam patitur calamitas et afflictio manifestat. Verum, quia nos pro officio nostro, et pro jure primatus, ex parte domini regis et optimatum regni, ad colloquium quod apud Carnotum celebrari debet invitastis, sciat charitas vestra quod donec Senonensis archiepiscopus in eadem causa primatus nobis derogare non veretur, et apostolicis mandatis contumax et rebellis existit, pudor nobis est ad illas progredi partes, ubi domino papae contradicitur, et Lugdunensis Ecclesia debito honore fraudatur. Ad haec, alio magno et inopinato detinemur impedimento, quia domnus Ylio [Col. 1411D] Ylio seu Hilio abbas S. Justi extra muros Lugdunenses, quae prius SS. Machabaeorum dicat, nomen S. Justi suscepit, a tempore quo hic sanctus ea in basilica sepultus est. abbas, vir utique magnus, et [Col. 1411D] in Lugdunensi Ecclesia quasi praecipuus, graviter infirmatur, et quotidie ingravescente morbo ad exitum propinquare videtur. Et quia castra et munitiones Ecclesiae nostrae in manu ipsius sunt, rogatu et consilio clericorum nostrorum longius exire ad praesens distulimus, ne forte in absentia nostra filii hujus mundi, qui semper Ecclesiis adversantur, opportunitatem malignandi inveniant, et Lugdunensi Ecclesiae insanabile vulnus infligant. His igitur ex [Col. 1412A] causis mittimus ad vos hunc venerabilem fratrem nostrum, et dilectum Ecclesiae nostrae filium, domnum Stephanum quondam Viennensem archiepiscopum, virum utique religiosum, et in maximis exercitatum, qui vobis in causa Dei vice nostra quantum licuerit assistat, et si quid de Senonensi negotio ad honorem Dei et Lugdunensis Ecclesiae per domini regis studium et vestrum compositum fuerit, ad nos idonee referat. Soluto enim hujus discordiae scrupulo, et pace inter Ecclesias reformata Domino regi, et personis Ecclesiae quo libet occurrere, et in hac causa Dei consilium et auxilium nostrum parati sumus impendere.
Charissimo suo et merito reverendo domino SUGERIO venerabili per Dei gratiam Beati Dionysii abbati, frater GAUFREDUS Burdegalensis Ecclesiae dictus episcopus, salutem et si quod possit obsequium cum charitate.
Litteras, domine, dignationis vestrae debita veneratione suscepimus. Quibus diligenter inspectis, quem prius noveram zelo domus Dei et amore fraternae charitatis accensum, nunc maxime in tempore necessitatis causam Christi agendam vos suscepisse cognosco. Preces itaque vestras, et submonitionem ex parte vestra et venerabilium dominorum et Patrum archiepiscoporum et episcoporum per vos factam, [Col. 1412C] tum pro re ipsa quae agitur, tum pro petitione tantorum virorum cum exsecutione operis suscipiendas dignum duximus, si pro voluntate nobis adesset facultas. Verumtamen, quia non est volentis neque currentis, sed miserantis Dei, a jam incoepto itinere desistere nos oportuit, propria corporis exigente infirmitate. Praeterea, dominus Theodericus Galerannus [Col. 1411D] Theodoricus Galeranni subscriptus occurrit post Sugerium et Radulfum comitem Viromandensem, in diplomate regis Ludovici VII pro monasterio [Col. 1412D] Boni Nuntii Aurelianis, dato anno 1149, t. VI Annal. Benedit., p. 465. In epist. Hugonis Senonensis archiepiscopi ad Sugerium, legimus fratrem Galerannum, qui custodit Parisius domum Templi. ex parte domini regis et nos et fratres nostros coepiscopos, generaliter quoque omnes proceres terrae nostrae convocaverat apud Sanctum Joannem Angeliacensem, Dominica Ego sum Pastor bonus [Col. 1412D] Dominica II post Pascha. , pro pace terrae firmanda, et his quae ad honorem regni spectant in terra nostra statuendis. Dilectam ergo nobis serenitatem vestram [Col. 1412D] attentius petimus haberi exoratam, ut quia his quae praediximus praepediti interesse tanto conventui [Col. 1412D] Tanto, conventui, etc. Conventui Carnotensi de quo in epistola Sugerii ad Petrum Cluniacensem. non possumus, vobis, domine, molestum non videatur; sed apud vos et eos qui convenire debent, dominos et Patres nostros, charitas vestra habeat nos excusatos. Qui licet absentes corpore, spiritu tamen vobiscum praesentes erimus, optantes ut Christus in causa sua spiritum consilii vobis administret. Bene valete.
Charissimo fratri et amico SUGERIO Dei gratia venerabili abbati Sancti Dionysii, PETRUS Bituricensis Ecclesiae humilis minister, salutem et veram in Christo dilectionem.
Quoniam de religione et amicitia vestra plurimum confidimus, securius vobis scribimus, maxime quae ad honestatem pertinere cognoscimus. Bartholomaeus siquidem archidiaconus noster malae vitae et pessimae famae precibus domini regis apud dominum papam obtinuit ut causa quae inter nos et ipsum ex mandato domini papae ante dominum Burdegalensem agitabatur, in octavis Pentecostes ad gravamen nostrum Romae tractaretur. Quapropter oportet nos illuc [Col. 1413B] in proximo ire vel mittere, nisi justitiae et honestati volumus deesse. Ideoque dilectionem vestram obnixius deprecamur quatenus apud dominum regem efficiatis ut domino papae pro nobis scribat, et vos ipse scribatis, sicut fidelis noster Constantinus latius vobis exponet.
Venerabili domino et charissimo Patri SUGERIO, Dei gratia Sancti Dionysii abbati, frater GUIDO Pontiniacensis vocatus abbas, salutem et orationes.
Thesaurarius Antissiodorensis noster et domus [Col. 1413C] nostrae Pontiniacensis amicus est, qui apud vestram sublimitatem putat sibi aliquid valere nostrae parvitatis supplicationem. Sed neque nos quidem de vestra benignitate diffidimus, quin nobis pro eo supplicantibus quantulumcunque condescendere dignemini. Si igitur habet apud vos locum aliquem pauperis intercessio, sentiat vos propitium amicus noster in causa sua, quae a domino papa vestrae discutienda committitur discretioni [Col. 1413D] Committitur discretioni, etc. Causa illi erat, ni fallimur, de praepositura Antissiodorensis Ecclesiae, de qua haec habet auctor gestorum Antissiodorensium episcoporum, cap. 55, tom. I Biblioth. mss. Labbei, p. 465, ubi de Hugone Matisconensi agens: «Denique cum inter universos Gallicanae Ecclesiae coepiscopos praecipuae honestatis et magni consilii pro certo sapientium judicio teneretur, cumque ad commune bonum Ecclesiae suae multum sollicitus exstitisset, cuidam tamen nepoti suo praeposituram ejusdem Ecclesiae donavit, quam benignissimo charitatis affectu venerabilis memoriae Hugo praedecessor suus ad bonum commune fratrum super mensam [Col. 1414D] Sancti Stephani per manum ejusdem protomartyris dederat: quod et auctoritate summi pontificis et sua confirmatum fuit.» Quo posito haec epistola ad annum 1150 revocanda est, ut ex S. Bernardi epistola 276 patet. . Qui etiam a domino rege in causam trahitur, in qua nihilominus pro Dei amore et nostro placeat vestrae sanctitati ei suffragium vestrum non deesse. Quia sigillum nostrum non habebamus, sigillum domini Antissiodorensis apposuimus.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei dilecto filio SUGERIO abbati Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1414A] Prudentiam tuam latere non credimus, etc. Vide in Eugenio III, ad an. 1153.
LUDOVICUS, Dei gratia rex Francorum, dilecto nostro SUGERIO eadem gratia venerabili Sancti Dionysii abbati, salutem et copiosam dilectionem.
Querelas pauperum ad nos super R. Malveisin [Col. 1414D] Radulfum, fratrem Samsonis Remensis archiepiscopi, qui anno 1148 anniversarium instituit in ecclesia Flaviniacensi S. Geremari pro anima patris et matris suae, concedentibus hoc conjuge sua Brita, et filiis Radulfo, Guillelmo, Manasse, et filiabus suis Agnete, Joanna, Regina. Inter Instr. t. X Gall. Christ., col. 258. clamantium una nobiscum Carnotum vestra audivit discretio, easque ad vestram discretionem terminandas vobis imposuimus. Verum, quia quinta feria proxima post Pentecosten huic negotio interesse non [Col. 1414B] possumus, dilectioni vestrae mandantes scribimus quatenus pauperum tam diligenter intendatis, ut et Deus super justitia honoretur, nosque apud Deum et omnes bonos laudem consequamur. Valete.
SUGERIO Dei gratia venerabili abbati Sancti Dionysii, J. [JOANNES] eadem gratia Sanctae Mariae Novae diaconus cardinalis, salutem et dilectionem.
Pro latore praesentium magistro Petro dilectionem vestram plurimum rogamus, quatenus in causa sua, quae vestrae prudentiae a domino papa committitur, pium vos sentiat et mansuetum, et tantis laboribus [Col. 1414C] suis misericordiae compassione propinquum. Ipse quidem asserit se ab imposita culpa immunem, quamvis si culpabilis inveniretur, leviganda esset utique propter consuetudinem et impunitatem scholasticorum excessuum. Verum quia causa ista ad Romanam audientiam delata est, et ad vestram remissa, servetur gravitas, adhibeatur et pietas, cohibeatur stultitia, honoretur scientia, doctrina formetur, et charitas reparetur. Compensatis quoque utrinque laboribus ita terminus imponatur, ut curiositas et inquietus animus apud vos nullatenus locum inveniat. Pro se iste rationem pio judici reddat, et quicunque convicti fuerint prohibitam violentiam commisisse, onere suo singuli onerentur.
Charissimo fratri et amico SUGERIO venerabili Sancti [Col. 1415A] Dionysii abbati, HUGO sanctae Romanae Ecclesiae tituli in Lucina presbyter cardinalis, salutem et dilectionem.
Praesentium lator ad pedes domini papae veniendo plurimum laboravit, quem pro excessibus excommunicationis vinculo innodatum, nos ejusdem domini nostri mandato absolvimus. Causam autem ipsius, sicut in litteris domini papae continetur, discretioni vestrae fore commissam cognovimus; et quia ipsum virum siquidem litteratum et maximam pro studio disciplinae sollicitudinem gerentem cognovimus, in causis ejus pro eo libenter intercedimus. Unde charitatis vestrae prudentiam exoramus ut eumdem pro se tantummodo respondentem, in quantum justitia patitur, foveatis et benigne tractetis.
SUGERIO, Dei gratia abbati Sancti Dionysii venerabili domino et amico suo, frater HUGO, salutem.
Quoniam ad pietatis officium plurimum spectat, evitare non possumus quin pro familiaribus nostris apud amicos nostros intercedamus. Latorem itaque praesentium magistrum Petrum, cujus causa discretioni vestrae a domino papa remittitur, pro amore Dei et nostro in quantum justitia patietur sustentetis. Studium, quod semper liberalibus artibus applicuit, et honestas morum, in quantum novimus, apud benignitatis vestrae prudentiam non minimam gratiam debent promereri. Laborem etiam quam [Col. 1415C] maximum hac de causa jam pertulit, et injuste, ut ipse et nonnulli alii asserunt. In Romana quoque curia diu sustinuit, et ad hoc elaboravit ut duo ex sociis suis eadem de causa accusati, in praesentia vestra suam ostenderent innocentiam. Quod quia impetrare non potuit, pro se solo habet respondere.
ROGERIUS, Dei gratia rex Siciliae, ducatus Apuliae et principatus Capuae, SUGERIO venerabili abbati Sancti Dionysii, charissimo amico suo, salutem et dilectionem.
Amicorum est [Col. 1415D] Amicorum est, etc. Scimus ex scriptore Vitae Sugerii, Rogerium Siciliae regem impense illum coluisse: «Nonne, inquit, huic famosissimus rex Siciliae Rogerus, litteras misit supplices et deprecatorias, ac munera destinavit? Nonne cognito post haec pio ejus peregrinandi desiderio, illi praeparavit occurrere?» — «Et quidem tunc temporis rex Rogerius Apuliensis [imperatorem C. P.] importune et feliciter impugnabat, et locis pluribus expugnabat. Contra quem si regem nostrum sibi sociare potuisset, omnem illis thesaurorum copiam effudisset,» inquit Odo de Diogilo, l. IV, p. 46: , ut alter alterius congratuletur [Col. 1415D] serenitati. Unde dilectioni vestrae significare dignum duximus nos gratia Dei sanos et incolumes esse. Rogamus equidem ut vicem nobis amicis debitam rependentes, de vestrae dilectionis statu saepius nobis [Col. 1416A] per commeantes significare non pigritemini, ut sicut vos nostrae, ita et nos vestrae congaudeamus saluti.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio SUGERIO abbati Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
Immensum pietatis opus, quod charissimo filio nostro Ludovico illustri Francorum regi divina misericordia inspiravit, etc. Vide in Eugenio III, ad an. 1153.
Domino et patri suo SUGERIO Dei gratia venerabili abbati Beati Dionysii, NICOLAUS Corbeiensis Ecclesiae humilis minister, salutis plurimum et amoris.
Ex omnibus periculis et necessitatibus meis ad tranquillitatem vestram quasi ad tutissimum et expertum salutis meae portum confidenter confugio. Postquam igitur a vobis redii, gravi negotio, quod inter nos et comitem Flandriae agitur, praepeditus, et ad partes illas submonentibus episcopis Tornacensi et Morinensi propter compositionem mutuam Dominica praeterita profectus, ad diem quam Dominus noster rex nobis condixerat, ut scilicet ad eum Aurelianis mitterem, mittere non valui. Unde vestram [Col. 1416C] crebro expertam dilectionem obnixe deprecor quatenus domino regi me excusetis, et ne irascatur agatis, quia absens negotium tantum nisi fidelissimo nuntio credere ausus non fui, et ideo mittere supersedi. Ego quoque absque dubio Dominica proxima post apostolorum festum, aut nuntius meus, praesentiae vestrae propter hoc assistam. Quoniam autem paternitatem vestram offendisse me in hoc, quod ad praedictam diem non misi, plurimum timeo, de remissione irae vestrae certificari per litteras vestras precor. Precor etiam nobis mandari, si verum est quod audivi, dominum regem ab Aurelianis ad nos recto itinere venire debere. Illud etiam quaero quod si dominum regem negotium suum et nostrum contra burgenses nostros efficaciter exsecuturum [Col. 1416D] fore scitis, nobis mandetis, et ego ejus misericordiam exspectabo. Quod si eum flecti et mollius agere senseritis, nobis idem innuite, quia nisi ejus mihi adsit auxilium [Col. 1416D] Nisi ejus mihi adsit auxilium. Scripsit Ludovicus litteras quae habentur in chartulario Philippi Aug. ms. et Corbeiensi nigro, fol. 34: «Ludovicus, Dei gratia, Francorum rex et dux Aquitanorum, majoribus G. de Hesli et Giloni, et juratis de communia Corbeiensi, et universis burgensibus, salutem et gratiam nostram. Nostri juris et officii est, possessiones ecclesiarum regni nostri, et homines ipsarum, a privatis et extraneis inimicis servare et defendere. Hac igitur ratione coacti, vobis mandantes praecipimus quatenus servientes Corbeiensis monasterii, tam ad abbatem, quam ad capitulum pertinentes, [Col. 1417D] quietos et in pace dimittatis, nec ab eis pro communia vestra aliquid exigatis, vel aliquam exactionem praedictis servientibus vel rebus inferatis eorum. Nos enim tum propter jus Ecclesiae, tum propter abbatem, quem valde diligere et honorare satagimus liberos et quietos esse volumus et confirmamus. Qui vero huic mandato nostro contrarius exstiterit, nos sibi contrarios esse non ambigat, et laesionem coronae et majestatis nostrae nos fore vindicaturos sciat certissime. Valete.» , pacem nostram qualemcunque [Col. 1417A] ab offerentibus accipiam. Valete, et honori Ecclesiae subvenite.
Glorioso Dei gratia regi Siciliae, ducatus Apuliae, et principatus Capuae, ROGERIO, SUGERIUS Beati Dionysii abbas, in eo regnare qui dat salutem regibus.
Regiae majestatis excellentiae, si non quales debemus, quales tamen valemus gratiarum actiones referimus, eo quod tanti, tam sapientis, tam famosi domini celsitudo nostrae parvitatis memorari, ac de nostra prosperitate quaerere non sit dedignata. Hujusmodi [Col. 1417B] enim quaestio me totum totaliter vestrae serenitati emptitium reddidit, nec toto tempore vitae nostrae a memoria nostra decidere poterit, quod tantae nobilitatis ac potentiae dominus de sua nobis prosperitate significaverit, et de nostra certificari requisierit. Sane celsitudini vestrae de incolumitate nostra significantes, multa et de multis excellentiae vestrae scribere dignum duximus; sed ne prolixitas fastidium generaret, nuntio nostro ore ad os vobis referenda intimavimus. Valeat celsitudo vestra.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio SUGERIO abbati Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1417C] Sacerdos ille R. qui ad nos contra Stephanum Senonensem archidiaconum venerat, etc. Vide in Eugenio III ad an. 1153.
LUDOVICUS, Dei gratia rex Francorum et dux Aquitanorum, charissimo amico et fideli nostro SUGERIO venerabili abbati Sancti Dionysii, salutem et dilectionis plurimum.
Venerunt ad nos clerici Laudunenses, Ecclesiae suae desolationem conquerentes, ostendentes etiam quanta perferret Ecclesia incommoda, si diu cura patroni [Col. 1417D] [Col. 1417D] Cura patroni, etc. Pseudo-Robertus de Monte, quem Praemonstratensis familiae alumnum fuisse constat de Bartholomaeo, ait ad an. 1150: «Bartholomaeus [Col. 1418D] Laudunensis episcop. XXXVIII anno sui episcopatus, contempto mundi schemate, Fusniaci induitur schemate.» Quod tamen Nangius et alii referunt ad annum 1151. Sed standum esse Roberto evincit haec epistola, ante obitum Sugerii data. careret. Liberam igitur a vobis electionem petierunt, et quia Ecclesia moram ferre non poterat, coacti sumus justis ipsorum petitionibus statim acquiescere; et ne omnino absque consilio vestro [Col. 1418A] res fieret, eosdem dilectioni vestrae reverientes misimus. Rogando igitur vobis mandamus, sicut scitis vos debere, sicut Ecclesiae scitis expedire, consulatis eis et ad Ecclesiae utilitatem, et ad regni honorem prudentia vestra laboret. Scitis profecto ex praesidentium imbecillitate et defectu, et honorem Ecclesiarum deperire, regni etiam decus ex personarum ignavia diminui. Spectat siquidem ad honorem regni ut Ecclesiae illi cito subveniatur, quoniam et in partibus illis guerra est, et omnes fere inde barones interierunt. Sicut vobis videbitur loquimini Ecclesiae clericis quos ad vos mittimus, sicut vobis videbitur eis consulatis. Voluntas enim vestra nostra est, et nos consilium nostrum reposuimus in vobis. Venient in proximo ad vos Atrebatenses [Col. 1418B] clerici [Col. 1418D] Ad vos Atrebatenses clerici, etc. Agebatur de nova electione Atrebatensis episcopi, licet Hugo quidam Alviso suffectus fuisset, ut videre est in epistola Theoderici Flandriae comitis, supra, tandem vero electus fuit Godescalcus, abbas Montis S. Martini, Remis ab archiepiscopo Samsone, XI Kal. Octobris consecratus, ad annum 1151, inquit Lambertus Vaterlosius. , vice nostra eis consulite; et si vobis visum fuerit, et labori vobis non fuerit, in praesentiam nostram eos adducite.
Venerando abbati Sancti Dionysii domino SUGERIO, frater P. [PONTIUS] Vizeliacensis qualiscunque minister salutem, venerationis et dilectionis obsequium.
Quod vobis scribimus, tanquam otiosum ac superfluum reputamus, utpote quem de omnibus docet unctio sancti Spiritus. Robertus vester specialis obiit, [Col. 1418C] et filius ejus Matthaeus; sola vidua mater remansit, et unicus filius. Quid ergo? Sed sicut novit et consuevit vestrae pietatis abundantia, sentiant si placet super hujuscemodi pia vos gestare viscera, et superexaltet judicium misericordia. Nostis enim quia qui miseretur, misericordiam consequetur.
Charissimo domino, Dei gratia regi Francorum et duci Aquitanorum, LUDOVICO, SUGERIUS Beati Dionysii abbas, devotas in Christo orationes et fidele servitium.
[Col. 1418D] Regiae majestatis celsitudini, de qua semper confidere consuevimus, obnixe supplicamus ne contra comitem Andegavensem, quem ducem Normanniae [Col. 1419A] fecistis [Col. 1419D] Ducem Normanniae fecistis, etc. Quibus conditionibus Ludovicus Normanniam comiti Andegavensi tradiderit, docet anonymus Historiae illius scriptor. Ait enim: «Gaufridus comes Andegavensis et Henricus filius ejus, qui postea regnum Anglorum obtinuit, regem Ludovicum adierunt; et ei de Stephano Anglorum rege conquerentes, monstraverunt quod ipse eis injuste jura sua auferebat. Unde rex volens omnes juste ac rationabiliter, sicut regiam majestatem condecet, manutenere, et unicuique jus suum conservare, cum magno exercitu Normanniam aggrediens, manu forti eam cepit, quam Henrico filio comitis Andegavorum reddidit, et eum pro eadem terra in hominium accepit. Ille itaque pro collato sibi adjutorio, Gaufrido patre suo concedente, Vilcassinum Normannum, quod est inter Itam et Andelam regi Ludovico totum immune dedit,» etc. Verum aliud erat regi cum comite Andegavensi dissidium nimirum pro Gerardi Bellaii monasteriolo [Col. 1420D] castello, de quo Chronographus Andegavensis S. Albini ad an. 1150: «Gaufridus comes Andegavensis coepit obsidere monasteriolum, plurima castella circa idem castrum faciens. Unde guerra inter eum dem et regem Franciae oritur.» , absque consilio archiepiscoporum et episcoporum, sive optimatum vestrorum, in guerram immature prorumpatis. Si quid enim minus consulte aggressi fueritis, nec cum honore dimitti, nec sine maximo labore perfici poterit. Sed quandoquidem homines vestros propter hoc convocastis, rogantes consulimus ut, audito eorum consilio, aliquanto tempore differendo sustineatis, donec fidelium vestrorum, episcoporum scilicet et procerum, super hoc consilium audiatis, qui ex jure fidelitatis quam regno et coronae debent, quod vobis suggesserint perficere totis viribus adjuvabunt.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto [Col. 1419B] filio SUGERIO abbati Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
Notitiae tuae non exstat incognitum, monasterium Beati Medardi Suessionensis juris beati Petri existere, etc. Vide in Eugenio III ad an. 1153.
Domino suo charissimo SUGERIO venerabili Sancti Dionysii abbati, frater BALDUINUS Noviomensis Ecclesiae minister indignus, obsequium et amorem.
Benedictus Deus, qui prosperum fecit desiderium nostrum, deducens et reducens nos cum incolumitate et gaudio, qui dedit postulationi nostrae congruentem [Col. 1419C] effectum. Venissem et ipse ad vos libentius quam misissem; sed necessarium duximus ad dominum Remensem declinare prius, et post hoc videre vos quem multum desideramus. Opus autem esset ut ante diem colloquii vos et dominus Remensis conveniretis, ut conferremus de instanti negotio. Hoc autem procurate ut fiat. Valete.
Egregio comiti Andegavorum et duci Normannorum [Col. 1420A] G. [GAUFRIDO] atque nobili imperatrici MATILDI, SUGERIUS Beati Dionysii abbas, salutem et dilectionem.
Noverit nobilitatis vestrae celsitudo, contentionem illam [Col. 1420D] Contentionem illam, etc. Contentio erat de hominio pro Normannia, quam Gaufridus Henrico filio an. 1149 transcripsit, prout legitur in Chronico Andegavensi S. Albini, et in appendice Roberti de Monte ad Sigebertum. quae inter vos et dominum nostrum regem Francorum emersit, valde nobis displicere, tum pro amore Dei, qui pacis auctor est et amator; tum pro oppressione pauperum, quam dolemus; tum pro pace vestra et honore, quem valde diligimus. Neque enim oblivioni tradere poterimus honorem et amorem quem gloriosus rex Henricus toto tempore vitae suae nobis exhibuit. Qui cum sapienter et potenter in administratione regni Anglorum et ducatus Normannorum floreret, quocunque guerrarum et bellorum tempore, bona Sancti Dionysii honeste et fideliter [Col. 1420B] conservari faciebat, familiarem me habebat; venienti etiam tam potens, tam discretus occurrebat, et quod multis suorum celaret, de reformatione pacis saepius mihi aperiebat. Unde crebro Deo auxiliante contigit, nostro labore de multis guerris et implicitis multorum aemulorum machinamentis eum ad bonam pacis compositionem pervenire. Quod si nobis credi dignaretur, non recordamur pacem aliquam viginti annis cum domino rege Francorum eum fecisse, cui fideliter et praecipue inter omnes operam jugem et fidelem non adhibuerimus, sicut ille qui ab utroque domino credebatur. Quod et adhuc opportune, importune etiam, sicut decet abbatem et sacerdotem, quandocunque poterimus libenter prosequemur. Unde etiam memores antiquorum [Col. 1420C] gloriosi regis Henrici beneficiorum, nobilitati vestrae consulimus, ut et per amicos et per familiares [Col. 1420D] Per familiares, etc. Pacis internuntius delectus fuit Arnulfus Lexoviensis episcopus. Vide epistolam ejus ad Sugerium infra. amorem domini regis et pacem, dum adhuc revocabilis est, dum necdum cum hostibus vestris foedus iniit [Col. 1420D] Cum hostibus vestris foedus, etc. Stephano Angliae rege, qui Normanniae quoque investituram a rege flagitabat. Vide Arnulfi epistolam. , strenue et diligenter quaerere elaboretis. Si enim regnum Angliae et gazarum antiquarum copia paci et prosperitati vestrae succederent, guerrarum longarum expensis infructuosam consumptionem raptorum, satellitum solidariorum profusionem infructuose attingeret. Pacem coeli et terrae vobis Omnipotens largiri dignetur. Pro terra Beati Dionysii de Bernevalle [Col. 1420D] De Bernevalle, etc. De ea Sugerius in libro De rebus in administratione sua gestis, cap. 23. et de Boscagio, quam gloriosus rex Henricus etiam guerrarum tempore solito diligentius illaesam omnino conservari [Col. 1421A] faciebat, ut idipsum faciatis obnixe rogamus. Nec enim occasione guerrarum Francorum sive Normannorum possessiones ecclesiarum vel abbatiarum, ubicunque sitae sint, sive in Normannia, sive in Francia, laedi vel minui solent.
Venerabili Dei gratia Ambianensi episcopo T. [THEODERICO], SUGERIUS Beati Dionysii abbas, salutem et dilectionem.
Vera amicitia gravius, si oporteat, convenire consuevit amicos. Unde dilectioni vestrae graviter improperamus, Robertum de Bova hominem diabolicum, [Col. 1421B] famosum apostatam, quod eum in Ecclesia vestra, cui Deo auctore praeestis, aut suscepistis, aut suscipi permisistis. Timendum valde est discretionis vestrae, ne hujusmodi Deo et hominibus odiosa susceptio, si tamen est [Col. 1421D] Si tamen est . . . . . Probatur ex litteris quas ex chartulario ecclesiae S. Acheoli recitat Andr. Chesnius inter probat. Hist. Codiciacensis, p. 341. Litterae Theoderici episcopi Ambianensis, datae anno 1147 Indict. X, quibus sequentia continentur: «Sciendum etiam quod in Bothua castro de redditibus molendinorum quatuor modios tritici ex eleemosyna comitis Ingelranni ipsa eadem ecclesia antiquitus possederat. Sed malevolorum vocibus filius ipsius Ingelranni Thomas, et Robertus filius ejusdem Thomae, commoti ipsam eleemosynam eidem ecclesiae violenter abstulerant. Nuper vero idem Ambianensis comes Robertus, Hierosolymam profecturus, consilio religiosorum virorum commonitus compunctus est, et praesente matre sua domina Milesende, religiosis etiam viris astantibus, in conspectu abbatis supradictae ecclesiae culpam suam recognovit; et [Col. 1422D] absolutione quaesita et impetrata ipsos quatuor modios tritici, de redditibus molendinorum recipiendos, sub testimonio hominum suorum, quorum nomina subscribentur, eidem ecclesiae perpetua possessione per manum nostram confirmavit.» Caeterum incertum an Robertus de Bova iter Jerosolymitanum perfecerit, qui inter crucesignatos non connumeratur. , et praesentem vobis ruinam et gehennam generet aeternam. Confortate igitur manus dissolutas, et genua debilia roborate, vires resumite, gladium in illum diabolicum potenter exerite: ut quod minori cautela contigit, ad honorem Dei et vestrum citius corrigatur. Decet enim episcopalem sublimitatem, quod minus bene factum est, sicut coactum dedeceret, spontanea voluntate corrigere. Valete.
Reverentissimo domino et merito diligendo SUGERIO Dei gratia venerabili abbati Sancti Dionysii, frater GAUFREDUS Burdegalensis Ecclesiae dictus episcopus, salutem et promptum cum devotione famulatum.
Desiderio desideraveram faciem vestram videre, domine. Unde vocatus a vobis ad conventum Carnotensem [Col. 1422D] Conventus Carnotensis anno 1150 habitus fuit, die 25 post octavas Paschae, ex litteris Sugerii ad Petrum abbatem Cluniac. , nisi impedimenta quae scripsimus vobis de necessitate terrae nostrae et de aliis intervenissent, venire disposueramus Sed et ad hunc sanctum conventum [Col. 1422D] Quo in loco habitus sit alter hic conventus, nullibi scriptum invenimus. Sugerium ter congregasse episcopos de negotio terrae sanctae discimus ex auctore Vitae illius. simul cum fratribus nostris coepiscopis veniendi itinere jam suscepto, et ex magna parte peracto, Domino disponente pro insperata [Col. 1421D] infirmitate apud Fontem-Ebraldi oportuit nos [Col. 1422A] remanere. Non est itaque nobis datum desuper, ut quod affectabamus ad praesens adimplere valeamus, ut videlicet sancto interesse collegio, vestroque frui desiderato colloquio possimus. Quod igitur potest charitas, exsequitur. Amplector dominum et amicum in visceribus Jesu Christi, et ea qua possum devotione totum me fateor esse illius, et pro parvitate mea vestrae per omnia vellem occurrere voluntati. Per latorem itaque praesentium fratrem N., domine, qui caetera poterit vobis expedire, de his quae circa vos aguntur, et quae vobis placuerit, nobis si placet significare dignemini.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto [Col. 1422B] filio SUGERIO abbati Sancti Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
Ex eo quod pro defectu Orientalis Ecclesiae attentam sollicitudinem geris, etc. Vide in Eugenio III papa, ad an. 1153.
Venerabili Dei gratia Noviomensi episcopo B. [BALDUINO], SUGERIUS Beati Dionysii abbas, sincerae charitatis cum affectu effectum.
Super eo negotio quod vestrae celsitudini et nostrae parvitati apostolica commisit auctoritas, de [Col. 1422C] statuenda religione in Ecclesia Compendiensi [Col. 1422D] Vide Eugenii hac de re litteras datas Albani, XIII Kal. Jul., anno 1150. , omnipotenti Deo immensas gratiarum actiones referamus, quod tanto, tam glorioso operi tam bonum principium largiri dignatus est, de misericordia ejus confidentes, quia qui coepit opus bonum, ipse perficiet in manu forti et brachio extento. Habemus enim ad tuitionem negotii nostri evangelici responsi auctoritatem: Si quis vobis aliquid dixerit, dicite quia Dominus iis opus habet, et confestim dimittet eos. Audientes igitur et scientes, injuncto nobis negotio viriliter insistamus, et castra diaboli, quae, peccatis hominum exigentibus, in praefato loco constructa erant, funditus evertamus, castraque Dei omnipotentis ibidem erigamus, et erecta cum omni diligentia foveamus et manuteneamus. Sane de benedictione [Col. 1422D] electi ( Odonis ) dilectioni vestrae significamus, [Col. 1423A] quatenus si sine magno scandalo fieri potest (solent enim canonici in festo sancti Cornelii ( die 16 Septemb. ) magis quam in toto anno convenire), in ipsa festivitate ante altare praefati martyris eum benedicatis, ut has primitias laboris vestri offerendo, aeternae remunerationis fructum ab omnipotente Deo recipiatis. Quod si sine magno scandalo fieri non potest, instanti Dominica ut idipsum impleatis rogamus.
Domino et amico venerabili abbati Sancti Dionysii SUGERIO, B. [BALDUINUS] Noviomensis Ecclesiae [Col. 1423B] minister indignus, amorem et obsequium pro viribus et ultra.
Factum est, ut imperastis, et benedictus Deus, benedictus est abbas. Imposita est illi cura et sollicitudo subjectorum suorum, sed inopem manum anxia sollicitudo constringit. Quomodo enim nudus vestiet nudum, aut famelicus esurientem satiare poterit? Ibi plane consilio opus, ubi nec creditor invenitur, nec quod emptor persolvat habetur. Penes vos est consilium istud, vestrum est providere, ne quos in mediis fluctibus conjecimus, ad portum pervenire non possint. Nostrum omnino consilium est ut sine omni dilatione ad dominum papam fiat transmigratio, ut sicut ab illo inchoatio, sic per illum fiat et confirmatio. Illi enim innitendum est [Col. 1423C] pro firmamento, quoniam quidquid regis urget jussio vel comminatio, longe minus est quam quod apostolica sancit et confirmat auctoritas.
Egregio Viromandensi comiti R. [RADULFO] charissimo domino et amico suo, SUGERIUS Beati Dionysii abbas, salutem et dilectionem.
Novit discretio vestra quod dominus papa auctoritate apostolica de constituenda religione in ecclesia Compendiensi onus nobis, licet invitis, imposuit. Qui enim de suo timet, alieno gravari onere non [Col. 1423D] immerito dolet. Nunc autem quod a nobis pro injuncta obedientia determinatum fuerat, irreverenter violatum esse constat; et quod dominus rex de eadem re vobiscum et cum domina regina ( Adelaide ) contulit, aut nihil, aut parum profuit. Sequenti enim statim cum exissemus, domnus Philippus [Col. 1423D] Philippus erat thesaurarius Compendiensis ecclesiae, decanus et archiclavis Turonensis S. Martini, archidiaconus Parisiensis, ac praeterea abbas quarumdam regalium abbatiarum, videlicet S. Mariae de Stampis, S. Mariae de Corboilo, S. Mariae [Col. 1424D] de Pinsiaco, S. Mellonis de Pontisara, in quibus Henrico fratri suo successerat, ut videre est in Instrumentis a Chesnio editis inter probationes Historiae Drocensis, pag. 228 et seq. , frater regis, cum sacrilega et armata tam laicorum quam clericorum manu veniens, monasterium violenter irrupit, et pixidem, in qua non modica reliquiarum portio continebatur, rapiens asportavit. Nec hac temeritate contentus, sine mora iterum [Col. 1424A] cum suis complicibus reversus, ecclesiae januas super se clausit, et reverendam Salvatoris nostri coronam cum pretiosa et famosa ejusdem Domini nostri sindone rapere conabatur. Sed burgenses, audito tanto scelere, tam pro venerandis reliquiis, quibus locus ille toto terrarum orbe famosus existit, quam etiam pro fidelitate quam abbati et fratribus jam fecerant, cum armis viliriter accelerantes, comperto etiam quod sacrilegi illi, ne fratres campanas pulsare possent, funes praecidissent, et eis post illatas contumelias mortem minarentur, quoniam portas ecclesiae obseratas intrinsecus invenerunt, quomodo potuerunt ecclesiam ingressi sunt. Et nisi regiae majestati super fratre suo deferendum judicassent, eos qui cum eo inventi sunt zelo accensi [Col. 1424B] turpiter punissent. Retentis itaque reliquiis, et conservatis fratribus nostris, repulso eodem Philippo, suos quoque vix se a vindicta cohibentes fugaverunt. Quia igitur eorum audacia, et clericorum contumax inobedientia ad justitiam exercendam nos provocat, unanimitatem vestram, de qua multum confidimus, apostolica auctoritate invitamus; et sicut fidelissimum amicum, quippe quia nobis invicem in opportunitatibus nunquam defuimus, ex parte etiam domini regis rogamus, et denuntiamus, quatenus omnia quae sub tuitione vestra scelerati clerici habere videbantur, vestro praecepto reserventur. Siquidem ipsi culpis suis exigentibus seipsos et officio et Ecclesiae beneficio privaverunt. Certum itaque [Col. 1424C] mutui amoris nostri argumentum erit, si in praesenti opere Dei fidelem vos et fortem coadjutorem habuerimus.
SUGERIO Dei gratia abbati S. Dionysii domino et amico suo, R. Viromandensis comes, salutem et dilectionem.
Quando litterae vestrae venerunt ad me de annona et rebus clericorum Compendiensium ponendis in sasione, canonici maximam partem earum asportari fecerant. Quod vero residuum est, totum sasiri faciam.
LUDOVICUS, Dei gratia rex Francorum et dux Aquitaniae, dilecto nostro SUGERIO eadem gratia venerabili sancti Dionysii abbati, salutem et plurimam dilectionem.
[Col. 1425A] Mandastis nobis quatenus ad sedandam Compendii discordiam ad praesens ad partes iremus Compendienses. Verum, sicut bene nostis, jam plurimo tempore nihil de negotiis nostris facere potuimus. Unde ad praesens negotiis nostris nos vocantibus, in partes Aurelianenses ire, ibique usque ad festum sancti Remigii moram facere disposuimus. Precamur itaque vos ut interim nos patienter sustineatis, cum illuc sine vobis ire non velimus. Tunc H. [Col. 1425D] Henrico Belvacensi episcopo. vobis assumpto in partes Belvacenses ibimus, et tam illa quam Compendii negotia secundum consilium vestrum terminabimus. Scire quoque vos volumus quoniam ad reginam ( Adelaidem ) matrem nostram litteras nostras misimus, quatenus abbatem Compendiensem cum omnibus suis in pace dimittat, [Col. 1425B] nullamque ei vel suis molestiam inferat, et ut verbum de injuria filii sui [Col. 1425D] Philippi, de quo in epist. 159, supra. et sua patienter usque ad octabas beati Dionysii induciet. Mandavimus quoque comiti Rodulfo et comiti Theobaldo quatenus per universas terras suas abbatem Compendiensem de his quae ad ecclesiam Compendiensem pertinent, saisire et investire faciant.
Sanctissimo Patri et domino EUGENIO, Dei gratia summo pontifici, BALDUINUS Noviomensis Ecclesiae minister [Col. 1425C] indignus, quidquid boni potest oratio vel affectus.
Onerastis ut dominus et magister humeros imbecilles adeo, ut in exsequendi operis injuncti sollicitudine perurgente pene virtus exhausta deficeret. Nec enim, etc. Vide in Eugenio III, inter epistolas variorum ad ipsum.
Clarissimo Patri et domino universali Dei gratia et summo pontifici EUGENIO, SUGERIUS Beati Dionysii abbas, obedientiae et servitii plenitudinem.
Inter omnia, et ex omnibus, sanctissime Pater, quae [Col. 1425D] vel auctoritate apostolica, vel majestatis regiae praeceptione parvitati nostrae concessa sunt negotia, haec duo potissimum amplexatus sum, videlicet de statuenda religione in beatae Genovefae Parisiensis et nobili Compendiensi ecclesia, quae de jure beati Petri vestra innititur auctoritate, una de nobilioribus Galliarum, si infamis enormitas canonicorum inhabitantium non obstitisset, existens. Quod memorabile factum quare vel quomodo effectui mancipari potuerit, stupendo admiramur, nisi quia manum Domini non invalidam, et Petri fortitudinem in his et his similibus et per omnia cognovimus. Subversa sunt, Pater charissime, ad exsecutionem sanctae praeceptionis vestrae castra [Col. 1426A] iniquitatis, erecta sunt ibidem castra pietatis et sanctae religionis, ut in cubilibus, in quibus prius dracones habitabant, oriatur viror calami et junci. Tenorem sane actionis hujus ex ordine sanctae paternitati vestrae scribere dignum duxeramus, nisi quia abbas ejusdem ecclesiae ibidem nuper electus, nuper benedictus, vir venerabilis et approbata persona, ad vos tanquam ad dominum et Patrem, cujus totus est, festinat: qui et actionis plenitudinem, et propriam conscientiam, quantum ad se spectat, exponet, et voluntatis vestrae, et plenae obedientiae exsecutorem se exhibebit. Summatim tamen sanctae discretioni vestrae celare nolumus molestias et opprobria quae pessimi canonici etiam in praesentia domini regis intulerunt domino Noviomensi episcopo [Col. 1426B] et nobis: sive miserrimus ille decanus specialiter, tanto audacior quanto ex ipsa sui infamia vilior, et quidam alius Giraldus de Portu, aut illo miserior fetore infamiae, sive miserrimus, aliique plures domestica mala et rei familiaris spurcitiam deplorantes. Prima quidem die vocati ad auditionem mandati vestri ipsi canonici venire contempserunt. Cum autem se eos absentare, et praeceptum vestrum nolle audire manifeste videremus, clericis aliis et populo multis millibus congregato mandatum vestrum de statuenda religione in eadem ecclesia coram exponi fecimus, monachos ibidem deinceps sub religione deservituros significavimus. Praebendas canonicorum eos in pace possidere in beneplacito [Col. 1426C] vestro, donec vobis quid inde fieret ordinare placeret, assistente domino rege promisimus. Ipsi vero canonici ausu sacrilego irruentes in eamdem ecclesiam, sanctissimas reliquias spineae coronae Domini, et sanctae syndonis, et thesauros ejusdem ecclesiae, insuper et libros ac sacerdotalia indumenta, ne haberent monachi unde Deo servirent, arripuerunt: nobis ex parte vestro reclamantibus propter eorum inobedientiam, altius solito cantaverunt, donec et dominus rex, et omnes qui aderant tam clerici quam laici, eorum admirati insaniam, represserunt [Col. 1426D] Vide epistolam Balduini Noviomensis ubi supra. . Cum autem sequenti die mandati vestri plenitudinem audissent, in iniquitate sua et inobedientiae audacia permanserunt.
Venerabili Dei gratia Cluniacensi abbati PETRO, SUGERIUS Beati Dionysii abbas, salutem et devotas orationes in Christo.
Honesta materia precum multitudinem coarctare consuevit. Inde est, quod pro ecclesia Compendiensi quae praecepto domini papae de antiquo in novae religionis statum mutata est, sanctitatem vestram obnixe rogamus quatenus eam apud Dominum orationibus vestris adjuvetis, et domino papae ut ejusdem ecclesiae abbatem virum venerabilem, approbatam [Col. 1427A] personam, benigne suscipiat, et tanquam operi manuum sicut pius Pater et dominus in omnibus provideat, scribatis. Valete
Domino et Patri venerabili Dei gratia Claraevallensi abbati, B. Sugerius Beati Dionysii abbas idem mandat.
Domino et venerabili Dei gratia Bituricensi archiepiscopo PETRO, SUGERIUS Beati Dionysii abbas, salutem et dilectionem.
Antecessores vestri, Bituricenses archiepiscopi, beatum Dionysium et loca sua multum dilexerunt, et manutenuerunt. Proinde, quia de dilectione vestra [Col. 1427B] plurimum confidimus, pro qua saepius laboravimus, sed et multa gravia et a domino rege et a multis aliis sustinuimus, rogamus quatenus per viam antecessorum vestrorum incedentes, et beatum Dionysium diligatis, et ejus loca defendatis et manuteneatis. Praecipue tamen pro ecclesia de Stivaliculis, quam in hac tempestate Bituricensis Ecclesiae monachi Agedunenses per laicam manum fratribus nostris de Capella violenter abstulerunt, deprecamur ut nobis eam restituatis. Quod si in ea jus clamant investiti, parati sunt fratres nostri, conveniente termino quem eis posueritis, consilio nostro inde canonice respondere. Si autem actionem illam audire placet, quid inde sil. actum sit in diebus venerabilium [Col. 1427C] archiepiscoporum bonae memoriae Vulgrini et Alberici, per eosdem fratres nostros plenius agnoscite. Nec sit vobis oneri pro nobis elaborare, quia, si locus exigeret, ad honorem et servitium vestrum paratos nos inveniretis. Valete.
Amantissimo domino et Patri venerabili, Dei gratia Cluniacensium abbati, PETRO, SUGERIUS Beati Dionysii abbas, devotas in Christo orationes amoris et servitii plenitudinem.
Orientis Ecclesiae calamitatem et Dominicae crucis et regis Hierosolymitani ac fratrum Templi et aliorum fidelium in urbe Antiochena [Col. 1427D] In urbe Antiochena, etc., post necem Raimundi principis Antiocheni, qui anno 1149 occubuit in praelio die 27 junii, commisso multis cladibus attrita est Antiochena terra, prout narrat Willelmus Tyrius, lib. XVII, cap. 9. Testantur hoc ipsum litterae A. dapiferi militiae Templi ad Ebrardum des Barres, magistrum ejusdem militiae, quae leguntur t. III Spicileg. in - fol. p. 501 - «Postquam a nobis [Col. 1428D] discessistis, inquit, peccatis nostris exigentibus, contigit quod principem Antiochiae, cum suis omnibus baronibus et hominibus mortuum in quodam praelio perdidimus. Quo mortuo statim Parthi terram Antiochiae invadentes, nullo resistente, illam totam acceperunt, et castella munierunt, et munita tenuerunt, tenent et tenebunt, nisi divina nobis subvenerit clementia, etc. obsessionem ex litteris, quae a partibus illis nuper delatae sunt, cognovimus, et ad aures vestras pervenisse non ambigimus. Inde est quod archiepiscopi et episcopi, quin etiam dominus rex, et regni optimates, et nos super hoc Laudini convenimus. Et usque adeo res processit quod quindecim dies post octavas Paschae [Col. 1428B] Carnoti generaliter conventum celebrare super hac causa et multarum provinciarum archiepiscopos, episcopos, abbates convocare, et pro domo Dei murum nos opponere, tantoque dolore pene inconsolabili consulte providere; et ne fides ab illis sacratissimis locis exterminetur, a quibus ad nos deportata est, Dei misericordia praecedente et subsequente, omnimodam operam adhibere disposuimus [Col. 1428D] Adhibere disposuimus, etc. Quid in eo conventu actum sit, docet auctor Vitae Sugerii a nobis editus supra. . Et quia praesentia vestra huic tanto operi plurimum esset necessaria, ex parte Dei, cujus est causa, pro quo et in carcerem et in mortem ire semper parati esse debemus, ex archiepiscoporum et episcoporum parte, qui hanc nobis submonitionem injunxerunt, et ex nostra, celsitudinem vestram praefato termino et loco huic tam egregio facto interesse et invitamus [Col. 1428C] et submovemus, et suppliciter efflagitamus. Caeterum ut has alias litteras domino Lugdunensi citissime dirigatis, ne ex mora occasionem non veniendi habeat, rogamus.
[Col. 1427] Epistolas sequentes edidit domnus MARTENIUS Thesauri Anecdot. tom. I, col. 413, ex ms. Coislinianae bibliothecae.
SUGERIO, Dei gratia venerando abbati dilecto sibi amico, G. Andegavensis comes, salutem et dilectionem
[Col. 1427D] Magnas vestrae sublimitati refero gratias quod ira et discordia quae inter regem Francorum et me mota est, nec vestro instinctu exorta est, nec vestro consilio habuit incrementum. Magnas etiam super his vobis gratias refero quod paci inter nos restituendae [Col. 1428C] operam praebere curetis: quae ego plurium relatione, et maxime Ar. [Arnulfi] Lexoviensis episcopi amici nostri admonitione accepi. At in praesenti nullam habeo licentiam tractandi verba illa quae mihi per eumdem episcopum mandastis. Terminus enim negotii regis adeo propinquus est, quod intente oportet negotia mea praeparare, ut exercitui [Col. 1428D] regis advenienti, viribus meis collectis, possim obsistere. At si negotium regis differretur, vel remaneret, seu etiam jam transactum foret, tunc ego, juxta consilium vestrum, et Radulfi Viromandensis comitis de his quae mihi mandastis diligenter tractarem, et quidquid inde facere possem, salvo honore [Col. 1429A] meo, libenti animo facerem, secundum vestrum et Radulfi comitis consilium
Egregio Dei gratia comiti Andegavensi G. [GAUFRIDO], SUGERIUS Beati Dionysii abbas, salutem et dilectionem.
Cum de negotio vestro, sicut nos et episcopus Luxoviensis contuleramus, loqueremur, inopinate venit comes Flandriae [Theodericus], qui per se ac per quoscunque potuit, nobis etiam insistentibus, multa prece vix apud dominum regem obtinuit ut submonitus exercitus differretur, et trevia inter vos esset, et de trevia ad pacem tractaretur [Col. 1429D] Ad pacem tractaretur. Tractatum quidem est, sed sequenti anno 1151, Sugerio jam e vita sublato. Instauratum fuit bellum pluribus ex causis quas narrat Robertus de Monte (Patrol. t. CLX) : «Everso namque monasteriolo a duce Gaufrido obsesso tribus castellis lapideis per tres annos, quod inauditum est post Julium Caesarem; capto etiam [Col. 1430D] Giraldo Berlai domino castelli contra voluntatem et prohibitionem etiam regis Ludovici, facti sunt inimici ad invicem rex et dux Normanniae Gaufridus . . . Facta itaque discordia inter regem et comitem, venit rex cum magna militia, et Eustachius filius regis Stephani cum eo, eis Normanniam ante castellum Archas, etc.» . [Col. 1429B] Ejusdem comitis nuntios vos habuisse, et diffusius vestrae nobilitati rem aperuisse non ambigimus. Serenitatem si quidem vestram procul dubio scire volumus quod in compositione pacis vestrae, et in quibuscunque poterimus, amicitiam vestram et vestrorum promereri satagemus. Novit enim Luxoviensis episcopus quod fideliter in negotio vestro laboravimus et elaboramus.
Reverendo Patri et domino SUGERIO, Dei gratia Sancti Dionysii abbati, P. Bituricensis Ecclesiae humilis minister, salutem, et sinceram in Domino dilectionem.
[Col. 1429C] A liminibus apostolorum, divina propitiante clementia, cum incolumitate et prosperitate reversi sumus; praeter hoc quod de sociis nostris quosdam amisimus, pro quibus gravi moerore afficimur; nos autem supra modum fatigati sumus, et qui nobiscum nimios Italiae calores, et immensam terrae infirmitatem evadere potuerunt. Insuper et equi nostri penitus defecerunt. Quia ergo domni regis vocationem accepimus, ut ei apud Meduntam occurreremus, et hoc impossibile nobis est; rogamus benignitatem vestram, quam in multis promptissimam adjutricem experti sumus, de hac re apud domnum regem excusatos nos habeatis, ne sit ei grave, cum propter tot impedimenta, ad ipsum ire non possimus. [Col. 1429D] Festinare enim ad videndam ejus faciem etiam sine vocatione vellemus.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio SUGERIO abbati S. Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 1430A] Dilectionis tuae prudentia et devotio, etc. vide in Eugenio ad an. 1153.
EUGENIUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio SUGERIO abbati S. Dionysii, salutem et apostolicam benedictionem.
Sicut in litteris charissimi filii nostri, etc. Vide ibid.
Venerando, praecordiali et intimo nostro domno [Col. 1430B] SUGERIO abbati Sancti Dionysii, frater P. humilis Cluniacensium abbas, salutem, et quidquid potest.
Si aliud lingua diceret, et aliud lingua retineret, essem de illis qui in corde et corde loquuntur, et de quibus verax Scriptura ait: Perdes omnes qui loquuntur mendacium. Quod quia incurrere caveo, a longo tempore non solum vobis, sed et universis qui sub coelo sunt hominibus, falsa loqui perhorreseo. Unde fidem dictis meis non solum nunc, sed et semper secure adhibete. Quia qui nec inimicum mentiendo fallere vellem, amico et intimo nullatenus mentiri possem. Affectus meus erga vos tantus est, nec nunc solum est, sed ante plurima tempora fuit, ut non dicam quoslibet alios, sed nec ipsos carnis germanos vobis se in diligendo praeferre, sollicite [Col. 1430C] ac saepe conscientia interrogata responderit hoc vel simile, quia saepe reverentiae vestrae subdere superfluum videtur, nisi etiam ad haec millies scribenda multo quo erga vos fervet amore amicus animus cogeretur: et jure; expertus sum enim frequenter amicitiam vestram, et utinam salvo honore et commodo vestro, et vos quandoque experiamini meam. Mittimus ad partes vestras charissimum filium nostrum G. adjutorem Cluniacensis ordinis, pro quibusdam negotiis nostris, quem etiam reverentiae vestrae direximus, rogantes ut his quae ex parte nostra vobis dixerit, ut nobis credatis, et aut per ipsum aut per litteras velle nostrum et responsum aut renuntietis aut rescribatis.
Charissimo Patri et domino SUGERIO abbati S. Dionysii, HUGO Rothomagensis archiepiscopus, salutem et pacem.
Ex parte mihi vestra benignitas ausum praestat, ut vobis exponam quod mea requirit humilitas. Si [Col. 1431A] quidem ecclesiae de Pontisare, et Calvomonte, et Gisors, de jure et possessione Rothomagensis archiepiscopi retroactis temporibus exstiterunt. Rex eas tenet. Reclamamus, nec pro misericordia respicimur, nec pro justitia revestimur. Tandem consilio accepto, per vos, tanquam per fidelissimum regni amatorem, pro ecclesiis praefatis regem adhuc requirere volumus, et pro his de paupertate nostra, sicut vobis visum fuerit, ei domino nostro servire conabimur, ne peccatum hoc jam diu inolitum Judex omnipotens aliquando videat ulciscendum, et ne illis qui ecclesias illas per regem occupant fiat in scandalum. Precamur igitur, et humiliter obsecramus, ut super hoc cum domino nostro rege pro salute animae vestrae et regis strenua satagatis, et per [Col. 1431B] istum latorem praesentium, seu per alium, prout vestra gratia viderit exsequendum, nobis rescribere festinetis, dum adhuc Cluniaci remoramur, ut pro re cognita sciamus quid agere debeamus. De Gisors dedit nobis rex ipse responsum, se erga nos ita facturum, quod non habebit in peccatum. Nos exspectavimus, et nihil accepimus. Scio vos quam multis et magnis occupari negotiis, sed pro liberalitate vestra inter tam multa, locum inveniat petitio nostra, charissime Pater et domine.
Reverendo Patri et domino suo SUGERIO abbati Sancti Dionysii, HUGO Rothomagensis sacerdos, salutem [Col. 1431C] et gratiae benevolentiam.
De synodo ecclesiae de Monte-Girol, de quo scripsistis nobis per ejusdem ecclesiae presbyterum ut pro paupertate loci quietum clamaremus, ponimus in respectum quousque vobiscum loquamur: quia enim sacrorum canonum instituta vobis incognita non sunt, et nostra erga vos benevolentia nequaquam vobis est incognita, secundum beneplacitum vestrum huic petitioni vestrae et caeteris obtemperabimus, cum praesentes vobis colloquemur. Scitis quidem quia dum jus debitum Patribus spiritualibus redditur, pars residua divina benedictione ampliatur. De Gisortio consilium vestrum requirimus. Clamat enim Rothomagensis Ecclesia se diebus nostris feodo suo exspoliatam. Insuper nos taciturnitatis [Col. 1431D] arguit, et quod justitiam districtam pro posse nostrae non facimus, quousque Gisors vel aeque valens nobis restituatur, admirando conqueritur. Quia vero regi vos fidelissimum novimus, quem et nos diligimus et diligere volumus, benigne ei suggerite ut sapienter sibi provideat ne pro hac re poenam excommunicationis incurrat. Singulis enim Dominicis diebus illos sub anathemate ponit Ecclesia Rothomagensis, qui bona sua diripiunt et minuunt, nisi emendaverint et restituant injuste occupata. Bene valeat sancta discretio vestra.
Venerabili et dilecto Patri et domino SUGERIO Dei gratia abbati Sancti Dionysii, ARNULFUS Lexoviensis Ecclesiae humilis minister, salutem.
Apud dominam imperatricem et filium ejus ducem Normanniae de negotio de quo vobiscum tractavi, quantum ad Normanniam pertinet, bonam spem, Domino volente, concepi, nuntiosque statim ad comitem Andegavensem pro altero verbo, quod ad partem illam spectat cum festinatione miserunt, supplicantes ut ipse verbum illud ad pacem temperet, et illi quoque verbo quod ad Normanniam pertinet [Col. 1432B] benignum consilium pariter commodet et assensum. Consilio quoque vestro plurimum acquiescere decernentes, benevolentiae vestrae non ingratos se fore multa hilaritate promittunt. Agat itaque vestra sanctitas quod nobis tam sancte benigneque promisit, diemque in quem regia responsa postulationibus Anglorum vestro studio dilata fuerunt, per cursorem istum litteris familiaribus non gravemini indicare.
HENRICUS, Dei gratia Winthoniensis Ecclesiae minister, venerabili fratri et amico charissimo SUGERIO [Col. 1432C] abbati Sancti Dionysii, salutem.
Super his quae nobis per Henricum cancellarium nostrum et fratrem Savarum mandastis grates vobis referimus, et rogamus vos ut cum necesse fuerit, et nuntium nostrum habueritis, mandatum vestrum effectui mancipetis. Et quia abundans cautela non nocet, et totius Flandriae potestas usque ad mare, absente comite ( Theoderico ), in manu comitissae ( Sibyllae ) est, videretur nobis consilium, ut nuntium vestrum et nuntium comitis Radulfi una cum litteris vestris et nuntio nostro ad comitissam Flandrensem mitteretis, et rogaretis eam ut quando necesse fuerit ad partes illas transire, pro amore vestro transeundi per terram et potestatem suam [Col. 1432D] salvum conductum nobis et nostris donet, et in eundo et redeundo, et si quos de suis qui nos conducant ab ea postulaverimus, illos nobis mittat, et super his omnibus litteras suas extra sigillum suum pendentes nobis mittat, in quibus haec contineantur. De caetero vos rogamus ut mandetis nobis si quid de domino nostro rege Francorum vel suis accepistis; et si litteras ipsius recepistis, litteras ipsas vel earum exemplar nobis, si placet, mittatis. Valete, et ita per litteras vestras et nuntium vestrum erga comitissam agite, ut conductum mihi firmiter donet [Col. 1431D] Rem difficilem petebat Henricus, cui tutus non erat in Normanniam accessus. Namque Flandrensis comitissa soror erat Gaufridi comitis Andegavensis, [Col. 1432D] qui Normanniae ducatum fratri ejus Stephano, Angliae regi, vi armorum abstulerat. .
Charissimo Patri suo SUGERIO, Dei gratia Beati Dionysii plus quam abbati reverendissimo, THEOBALDUS dictus Meldensium archidiaconus, aeternae cornu salutis et obsequium sincerae dilectionis.
Notum et divulgatum quod omnium bonorum vos participem libenter facitis, et de die in diem bonis operibus studium vestrum adhibere satagitis, non oblitus, imo diligenter recolens illud Apostoli: Dum tempus habemus, operemur bonum ad omnes, maxime ad domesticos fidei. Hac itaque securitate filiae vestrae sanctimoniales de Fontanis, suae paupertatis necessitate compulsae, ad vos sicut ad pium patrem [Col. 1433B] recurrunt, supplicantes et obsecrantes ut manum solitae charitatis ad caput ecclesiae suae quod modo fabricatur, extendere dignemini, ut bonum quod a principio earum incoepistis, effectui mancipare curetis. Vos autem a sponso earum mansuram bonam et confertam et coagitatam et supereffluentem in sinum vestrum recipietis, intrans in gaudium Domini tui. Fiat, fiat. Valeat sanctitas vestra quam incolumen custodiat Deus Ecclesiae suae et regno Franciae
[Col. 1433C] Reverendissimo domino suo SUGERIO Dei gratia abbati S. Dionysii, frater G. [GUILLELMUS], fratrum de Charitate humilis minister, totusque ejusdem ecclesiae conventus, devotas orationes in Domino.
In quanta apud nos memoria vestrae paternitatis eminentia vigeat, cordis vestri secretum requirite, et ex eo quem circa nos habetis amorem pensate. Et quoniam sincerae dilectionis est proprium, nec loco absentari, nec tempore cedere oblivioni, praesentia vestra mens nostra refecta, et de devotione vestra non mediocriter confidens, multa animis nostris in tribulatione positis de sollicitudine vestra promittit; et licet paternitatem vestram suscepti officii cura commoneat, ut pauperibus Christi, et praecipue in adversitate laborantibus, omni debeat [Col. 1433D] annisu succurrere, non tamen ab re est si sollicitudinem vestram litterarum nostrarum sermo pulsaverit; sicut enim ignis, aura flante, fit grandior, ita bonae mentis studia proficiunt. Quia igitur dominus Antissiodorensis ( Hugo ) nec nostra patientia frangitur, nec aliqua pietate ab irrogandis nobis injuriis revocatur, neque pro die compositionis inter nos data vel accepta, vel interim usquequo teneatur [Col. 1434A] [inquietare nos] cessat, nobis etiam silentibus, vos veritatis filium et aequitatis amicum ipsa justitia et aequitas nobis injuste oppressis compati compellunt. Si autem justitiam renueremus, et ille vi cogeret, et ipse quod suum esset faceret, et nos, si ultra vellemus conqueri, non deberemus audiri. Verum nobis non solum non prohibentibus, sed et offerentibus semper omnem justitiam, ille omnia nostra, et in decimis, et in ecclesiis quae in sua potestate sunt, nobis aufert. Boves vero nostros non solum coepit, sed etiam vendidit. Nunc vero post diem de pace facienda constitutum, quem et ipse per manum abbatis Claraevallis dedit, non modo non mitigatur, verum etiam, ut nullam spem de compositione pacis nobis relinquat, molestior modo [Col. 1434B] fit et severior quam solebat. Nunc enim non solum aufert quae sub se sunt, sed et dominum Nivernensem, et dominum de Danziaco, et alios etiam quoscunque potest, ad auferenda ea quae sub eis tenemus, quasi ex pontificii jure [Col. 1433D] Quasi ex pontificii jure, etc. Fundum monasterii de Charitate Cluniacensibus tradiderant episcopi Antissiodorenses, prout legitur in diplomate Ludovici VI, dato anno 1119 ubi recensetur prioratus B. Mariae de Charitate super Ligerim, quem Gaufridus Antissiodorensis episcopus et Guillelmus comes Nivernensis, et Bernardus de Chailant, et alii fideles nostri regni, ad quos locus ille de Charitate [Col. 1434D] cum villa et pertinentiis suis omnibus, in spiritualibus et temporalibus, totaliter pertinebat, Hugoni abbati et monasterio Cluniacensi et eorum successoribus dederunt et concesserunt absque ulla retentione per se, etc. tom. XIII Spicil. in-4 o , p. 302. compellit. Tantis igitur oppressionibus vexati, vestris genibus misericorditer obvoluti, rogamus ut domni abbatis Claraevallis favorem ad illum nobis mitigandum vestrarum precum obtentu habere mereamur, quatenus nostrae parvitatis memoriam apud vos vigere hujus rei documento sentiamus.
[Col. 1434C] STHEPHANUS rex Angliae, SUGERIO abbati S. Dionysii, dilecto amico suo, salutem.
Multas vobis grates reddo quod assiduam et indesinentem dilectionem mihi exhibetis, et ad omnia agenda mea quae apud regem Francorum experiri vellem, semper praesto et intercessor esse curastis, sicut ab eis accepi qui inde ad me redierunt. Et sciatis quod multum vobis sum obnoxius, et libentissime vobis et vestris benignitatem quam mihi toties impendistis retribuam, et terras vestras quae in parte mea sunt custodiri et defendi faciam, et ex quo potero, illam vobis terram reddam quam vobis dedi, quae adhuc est in potestate inimicorum meorum [Col. 1434D] Inimicorum meorum. — Id est Gaufridi Andegavensis comitis, qui Normanniam armis acquisitam ipsi abstulerat. .
HENRICUS, Dei gratia Wintoniensis Ecclesiae minister, venerabili fratri et amico SUGERIO abbati S. Dionysii, salutem.
Negotium regis fratris mei dilectioni vestrae attentius committo, postulans ut illud more solito foveatis, et prout ei expedire noveritis, ad effectum [Col. 1435A] perducere non differatis. Quod autem majores nuntios, nec regi, nec vobis direxi, hoc in causa fuit quod vix tuto redire potui, et vix aliquis ex parte nostra ad vos secure transire potest [Col. 1435C] Transire potest. Namque, ut ait Gervasius Dorobernensis ad annum 1149, «Henricus filius imperatricis, mense Maio mediante, cum grandi comitatu militum electorum et peditum rediit in [Col. 1435D] Angliam, et in adventu suo multorum animos contra regem Stephanum excitavit. Nolebant enim comites Angliae et proceres contra regem Stephanum aliquam excitare seditionem . . . . nisi ipse, quem omnia de jure contingebant, in Angliam rediret. Hac igitur occasione rediit in Angliam postpositisque litterarum studiis, exercitia coepit militaria frequentare. Assumpto itaque secum nobili Ranulfo Cestrensi comite et Rogerio comite Herefordensi, aliisque nonnullis praeter illas quos secum duxerat de Normannia militibus famosis, adiit regem Scotiae David, consanguineum suum: a quo cum summa laetitia et honore susceptus, militari quoque balteo cum nonnullis coaetaneis suis in sacra solemnitate Pentecostes accinctus est. Ab illo ergo die coepit Henricus mentem regis Stephani, filiique ejus Eustachii multis ex causis adversum se excitare . . . Sequenti anno, in Normanniam transfretavit, in principio mensis Januarii. Erat autem his diebus tota Anglia bellico strepitu confusa, incendiis et rapinis exposita,» etc. . Quare istum qui fidelis regis et meus est, regi et vobis transmitto, et quae verbis ex parte nostra vobis dixerit, quae scripto non continentur, fidem habete.
Domino et amico venerabili SUGERIO B. Dionysii abbati, B. [BALDUINUS] Noviomensis Ecclesiae minister indignus, spiritum fortitudinis.
Quod ad festivitatem et vestram submonitionem [Col. 1435B] non venimus, charissimi fratris et coepiscopi nostri domini Catalaunensis ( Bartholomaei ) preces multiplicatae quae praecesserant, nos urgebant; non hoc ad excusationem praetendimus, sed amico veritatem insinuamus. Quod subsecutae sunt litterae, in quibus de vestra infirmitate verbum accepimus, novit Deus quam duri nuntii bajulae fuerunt, sed Catalauni eas primum vidimus, cum jam in itinere essemus, et usquequo incoeptum terminaretur negotium, recedere ab episcopo non potuimus. Confidimus autem in Domino, qui non deseruit sperantes in se. Quis enim speravit in illo, et confusus est? quod non patietur parvitatem nostram abs spe sua frustrari, sed etsi ad horam de verbere vestro contristavit [Col. 1435C] nos, multo magis de celeri recuperatione salutis laetificabit. Credimus autem, Deo volente, videre vos in brevi, et hoc petimus. Hoc votis omnibus desideramus, ut Dominus Jesus, sicut Ecclesiae suae novit expedire et regno, sanum vos et jucundum celeriter restituat, tam nobis quam caeteris familiaribus et amicis vestris. Valete.
Venerabili episcopo H. et nobilis Ecclesiae B. [Col. 1436A] Belvacensis capitulo, clero simul et populo, SUGERIUS Dei gratia Beati Dionysii abbas, pacem superiorem et inferiorem a Rege regum et rege Francorum.
Ex ea familiaritate quam et hujus domini regis et patris ipsius temporibus, querelis emergentibus, pro pace vestra ab omni munere manus continens fideliter, ut melius nostis, laborare consuevi, nunc quoque, gravi licet detentus infirmitate, rogo, persuadeo, et modis omnibus laudans consulo, ne contra dominum regem et coronam, cui omnes archiepiscopi, episcopi, et barones innitimur, et jure fidelitatis debitores existimus, contumaciter, quod vobis non expedit, calcaneum elevetis. Novus est enim, et saeculo inauditus hujusmodi [Col. 1436B] ausus, nec diutius absque civitatis et ecclesiae destructione poteritis sustinere. Moveri enim arma ab episcopo, vel commisso sibi populo adversus communem dominum, praesertim inconsulto summo pontifice, et regni episcopis, atque proceribus, quam perniciosum et periculosum sit, ipsi facile cognoscetis. Unum est quod vos maxime ab hac debeat praesumptione revocare: quia usque ad hoc tempus antecessores vestros tale aliquid attentasse nusquam audistis, nec tam nefandi operis exemplum in gestis, vel relationibus antiquorum in venire poteritis. Quid est quod contra dominum regem, videlicet pium Ecclesiarum amicum, ac totius boni aemulatorem intentissimum calcaneum extulistis, [Col. 1436C] quippe cum voluntatem prorsus non habeat. ut vel vobis, vel aliis quidquam injuste auferat. qui si, malorum persuasione, aliquid forte minus bene adversum vos egisset, conveniendus utique prius erat per regni episcopos et proceres, sive potius per dominum papam, qui caput est Ecclesiarum, quique omnia facile pacificare potuisset. Redeat igitur ad cor novi episcopi nobilitas, qui quamvis plebeio tectus amictu, indocilis privata loqui, regem dominum et fratrem magis placandum graviter commovit. Si ex amore Ecclesiae suae hoc facit, habeat zelum secundum scientiam. Si bene efferre [Col. 1437A] nititur, rectius dividat. Regiam clementiam blandiendo, et se voluntati illius exponendo, tam sibi quam Ecclesiae suae et civibus reconciliet, ne diabolica astutia, aut proditionis coronae, aut fratricidii infamis ignominia, vel tale aliquid emergat. Et quid de vobis dicam charissimis amicis nostris, decano et archidiaconis, et nobili clero capituli, si audiero nobilem statum Ecclesiae vestrae subverti, ecclesiarum Dei copiam hac occasione igne conflagrari? Novit qui omnia novit quod graviter infirmus, et quartano typo laborans, gravius hoc languore ad praesens affligor, et meipsum libenter pro sedatione hujus seditionis contraderem. Quid autem vobis dicam, cives miserrimi, quos valde absque cupiditate aliqua diligere consuevi (neque enim recordor [Col. 1437B] me aliquando vel unum nummum a vobis accepisse), si audiero civitatis subversionem, filiorum vestrorum et uxorum exsulem depraedationem, virorum multorum detruncationem? Quae si modo fiat, tanto citius, si quacunque occasione differantur, tanto ardentius, crudelius, et miserabilius fient; crescit enim odium ex ultionis dilatione. Miseremini vestri, misereatur sibi nobilis pontifex, misereatur clerus suiipsius, quia sicut non poterit formica currum trahere, sic nullo modo poterunt civitatis Belvacensis subversionem a fortitudine coronae et sceptri defendere. Si quid scire possum, si quid retinui, qui jam in his consenui, vestra longo labore parta raptoribus et furibus expendetis, iram domini regis, imo omnium succedentium vobis accumulabitis, [Col. 1437C] odium sempiternum vestris generationibus generabitis, universis per totum regnum Ecclesiis regiam devotionem et miram liberalitatem, qua hanc et alias ditaverunt, in sempiternum pessimi hujus facti memoria submovebitis. Videte, videte, viri discreti, ne et alia vice rescribatur, quod semel inventum est in marmorea columna hujus civitatis, ore imperatoris dictum. Villam Pontium [Col. 1437D] Sic dicta urbs Belvacensis, quae etiam nunc frequentibus ponticulis super amnem sternitur, vel quia antiquitus Bratuspontium nomen habuisse creditur. refici jubemus.
Domino et digne reverendo SUGERIO, Dei gratia [Col. 1437D] B. Dionysii abbati, G. ejusdem patientia Suessorum vocatus episcopus, salutem in Domino.
Non est majus desiderium in terra, quam videre vos; verumtamen adeo imbecillis sum, ut nec eques, [Col. 1438A] nec pedes ire sufficiam. Attamen Deo volente, quibus dietis potero, ad vos venire festinabo; nec tamen post vos me diu superstitem fore existimo [Col. 1437D] Diu superstitem fore existimo. Goslenum anno 1151 obiisse tradit Pseudo-Robertus de Monte, a Pittorio vulgatus. Quod si verum est, non diu Sugerio superstes fuit. Namque in Necrologio Fontanensi legitur ad diem 25 Octobris: «Migravit a saeculo piae memoriae reverendissimus Goslenus episcopus Suessionensis, qui exstitit benefactor noster et doctor nobilissimus.» . Valete in Domino.
Amantissimo domino et amico, venerabili Dei gratia Suessionensi episcopo G., SUGERIUS, et adhuc B. Dionysii qualiscunque abbas, omnipotenti Deo inter felices episcopos Jesu Christi feliciter episcopari.
Aeque ut vos amicum vestrum, aut plus si possum, vos videre desidero; sed quia per me non valeo, omnipotenti Deo ut ante decessum meum vos [Col. 1438B] videre merear, qua possum prece supplico. Quod autem mihi mandastis vos post me non esse diutius superstitem, ut Deus et vitam et prosperitatem vobis conservet, quia mihi utillimum esset, tota cordis intentione desidero, et divinam pietatem attentius exoro. Faciem autem vestram videre exspecto, et de tanti amici exspectatione gratulor.
Domino et digne reverendo S. Dei gratia B. Dionysii abbati, G. ejusdem patientia Suessorum vocatus episcopus, salutem in Domino, et diuturnioris [Col. 1438C] vitae beneficium.
Ecce venio plus desiderio vestrae visitationis evectus, quam corporis mei possibilitate. Orate ergo B. Dionysium, cui nihil negari potest, ut apud Deum obtineat, quatenus vivum vos inveniam. Bonam valetudinem Dominus vobis conferat, donec ad vos veniam, et ultra.
Glorioso Dei gratia regi Francorum et duci Aquitaniae L. charissimo domino nostro, SUGERIUS, omnium abbatum B. Dionysii minimus, devotas in [Col. 1438D] Christo orationes et fidele servitium.
Gravissimi languoris longa attritione consumptus, dissolutionem meam [Col. 1437D] Dissolutionem meam, etc. Breve Chronicon [Col. 1438D] S. Dionysii et Robertus de Monte Sugerium anno 1151 defunctum tradunt, quem aliunde constat Idibus seu die 13 Januarii e vivis sublatum. Sunt qui hunc annum de 1152 more Gallico intelligendum putant: verum erroris eos revincit Pagius ad ann. 1151, num. VI. Et quidem nomen Odonis, qui Sugerio successit, subscriptum reperitur diplomati regis Ludovici VII, cujus haec est clausula, t. I Ampliss. Collect., col. 817: «Actum publice Parisius, anno Incarnati Verbi 1151, epacta XII, concurrente VII, regni vero nostri XIX, astantibus in palatio,» etc. Qui omnes characteres anno 1151 conveniunt, non autem 1152. imminere excellentiae vestrae significare dignum duxi, in bona spe et bona [Col. 1439A] fide Dei misericordiam, quam nunquam in se sperantibus denegat, tota cordis intentione praestolando. Mirantur si quidem omnes quod tanto, tam longo dolore attritus supervixerim, existimantes hoc ex divinae pietatis largitione meae parvitati impertitum esse, ut cum tantum poenitendi spatium habuerim, annos meos in amaritudine animae meae recogitem, et mihi provideam. In tanto etenim honore positus, absque multis [ add. delictis] vivere non potui. Personam autem vestram, et personae prosperitatem, et regni statum Domino Deo attentius commendo; et ut inter felices reges coronam gloriae aeternae immarcescibilem obtineatis, qua possum [Col. 1439B] prece divinae pietati supplico. In omnibus vero, et inter omnia, et ante omnia, pro nobili ecclesia Beati Dionysii, quae maxima regni et coronae vestrae portio est, nobilitatem vestram attentius deprecor, ut eam tanquam bonus dominus et pius foveatis, et manuteneatis, et ei consilii et auxilii manum porrigatis. Meminerit regiae majestatis celsitudo quomodo juvenis de terra vestra existis, nobile regnum Francorum in manu Ecclesiae dimisistis, per tot pericula et mortes Ecclesiam Orientalem visitastis; videte, pensate, ne tantum laborem amittatis. Diligite Ecclesiam Dei, pupillos et viduas defendite, et sic contra omnem potestatem, tam aeream quam mundanam, et contra aemulorum insidias, quos multos habetis, Deo auxiliante, poteritis resistere. [Col. 1439C] Hoc enim est meum consilium. Hanc epistolam, quia me non potestis, vobiscum semper retinete, et quod in ea scriptum est adimplere satagite; [Col. 1440A] pro vobis enim vobis loquor. Valeat celsitudo vestra.
Amantissimo domino et Patri venerabili, Dei gratia Claraevallis abbati BERNARDO, SUGERIUS adhuc B. Dionysii humilis minister, salutem et sincerae dilectionis affectum.
Visitasti nos litteris vestris, visitet vos Oriens ex alto. Munuscula vestra, imo munera maxima, mappulam [Col. 1440B] pretiosam, panem benedictionis vestrae, litteras consolationis, in quibus continentur verba bona, verba sancta, melle et lacte redundantia, mihi misero peccatori delegastis, et in extremis posito consolationem maximam praebuistis. Si enim angelicam faciem vestram vel semel ante decessum meum videre potuissem, ab hoc miserrimo saeculo securius exirem. Sciatis autem pro certo, quia si mille anni, aut ultra, vivere meruissem, nisi in beneplacito Dei remanere non curarem. Nec enim ex operibus justitiae, sed in sola Dei misericordia confidens, quam semper in se sperantibus exhibet, ad eum redire, tota cordis intentione desidero; unde et animam meam in sanctas manus vestras devote commendo; et ut vestris et sanctarum congregationum [Col. 1440C] vestrarum orationibus, divinam propitiationem animae meae concilietis, genibus vestrae sanctitatis provolutus efflagito.
Testamentum
[Col. 1439D] In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Amen. SUGERIUS, Dei patientia, ecclesiae Beati Dionysii humilis minister.
Cum magna multitudo dulcedinis Domini, quam abscondens timentibus se, perficit eis qui sperant in eo, meipsum mihi larga propitiationis suae affluentia restituere vellet, memorem me faciens iniquitatum mearum antiquarum, ut cito anticipet me misericordia ejus, post mundi hujus immundi rotabiles et impulsivos scopulos, post longam et pene curis Ecclesiae et aliis consumptivam corporis et animae dilapidationem, ad suffragia sanctorum, quorum servitio desudaveram, licet non sicut debueram, et fratrum nostrorum ibidem in sancta et Domino acceptabili [Col. 1440D] religione deservientium votivas confugiens orationes, in capitulo cum eis, sicut eram solitus, bona pace resedi. Cumque de eis et in eis post Dominum confidens, tanquam aegrotus fideli medico sollicitudinem mearum languores replicare, annos meos in amaritudine animae meae reponens, deplangere et abhorrere introrsum coepi: meam circa divinorum beneficiorum largitatem, longam ingratitudinem repraesentans mihi, quomodo valida Domini manus me pauperem de stercore erexit, quomodo et ante honorem hunc cum principibus Ecclesiae et regni consedere fecerit, qualiter me immeritum et absentem pace omnium in hac sancta sede sublimaverit; qua munificentia dominorum nostrorum [Col. 1441A] apostolicorum, dominorum regum, principum et populorum, sopitis aemulorum insidiis, benivolentiam nobis conciliaverit, in omnibus omnino tam spiritualibus quam temporalibus prosperatus fuerit. Et dum tantis debitis obnoxius astringor, de retributione timidus clamans commoveor: Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? (Psal. CXV, 3.) Unde tactus dolore cordis intrinsecus, parans fugam, ad verum vitae protectorem toto mentis et cordis affectu, fratrum nostrorum, et omnium et singulorum genibus provolutus, in ea qua Christus nos dilexit charitate ad uniendum nos sanguinem suum fundens, ut opem ferat suppliciter efflagito. Pro quorum certe quiete laboribus inpraesentiarum me expono, ad parandam [Col. 1441B] quantulamcunque quietis futurae portiunculam tremens et devotus reclamo. Et quoniam qui cum Domino ambulant, non possunt esse expertes charitatis (ardet enim cor eorum de Jesu dum loquitur eis in via), subito venerabilis ille, et Domino propinquus, quorum jam conversatio est in coelis, chorus ab alto condescendens in valle moeroris mei, ut patres, et fratres, et filii, aetate, charitate, obedientia, largam manum misericordiae porrigunt; et quae vivo, quae defuncto suffragia praeparent, et voce et scripto determinant. Votive siquidem nobis lege inconvulsa veritatis, quae Christus est, et praesentis chartae memoriali confirmatione sancientes, toto tempore vitae meae, omni die missam de [Col. 1441C] Spiritu sancto celebrari, ut Spiritus sanctus Paracletus, qui est remissio omnium peccatorum, nobis peccata remittat, consolationem tribuat, rorem misericordiae infundat. Cujus sancti sacrificii continuatio omni die in capitulo, cum a prioribus sacerdotum incoepta et reincoepta per juniores ejusdem ordinis perrexerit indeficienter, ad priores redibit. Et hoc quid quandiu Domini misericordia supervixero. Cum autem miserrimum hujus vitae hominem exuero, per omnia curricula omnium annorum et temporum, pro remedio animae meae, et fratrum et benefactorum ecclesiae, eo quo diximus ordine, missam sancti Spiritus, Requiem aeternam pronuntiantes et decantantes, divinam nobis tali perseverantia salutaris hostiae reconciliabunt propitiationem. [Col. 1441D] Anniversarium siquidem exsequiarum mearum diem, diem terroris, calamitatis et miseriae, omni anno tali ac tanto in operibus misericordiae revelabunt suffragio. In conventu plenum persolvent officium quotquot in sacerdotali ordine fuerint, eadem die Domino Deo sacrificium pro nobis misericorditer offerentes. Reliqui vero fratres L psalmorum oblatione nobis apud Dominum subvenient. Qui vero eos nescierint, ea qua poterunt nobis oblatione misericorditer succurrant. Eget enim parvitas nostra et magno et parvo. Et quoniam tanquam charissimi et dulcissimi fratres, quaecunque ab eis bona exegi fideliter repromiserunt, hoc etiam a toto capitulo obtinuimus ut de capicio capiciarius frater, quicunque sit ille, refectionem [Col. 1442A] fratribus in refectorio ipsa die anniversarii nostri accurate persolvendo procuret, duas videlicet omnibus communes, non qualescunque, sed plenarias et aptas exhibendo pitantias. Frater etiam cellarius generalem suum more solito proponat. Pigmentum habeant fratres de camera et cellario. Rogamus autem suppliciter ne frater ille, sive nos viderit, sive minime, expensas istas aegre ferat, cum in magna parte officii ejus multas exsolventes expensas solliciti fuerimus, videlicet in novi et magni aedificii ecclesiae augmentatione, in aedificatione magnae et charitativae domus hospitum, in reparatione et renovatione dormitorii et refectorii, et in augmentatione obedientiae thesauri, et in multis aliis tam ecclesiae quam officinarum sumptuosis [Col. 1442B] operibus, quas enumerare supersedimus, ne inanis gloriae, aut alicujus arrogantiae titulo, quo animae meae opus non est, imputentur. Potissimum enim haec reponimus, ut successorum fratrum et benevolentiam et devotionem acquiramus. Verum quia eleemosynarum largitione peccata redimuntur, in hoc etiam fratres nostri charissimi mihi providentes firma sanctione constituunt, ut omni anno die anniversarii mei panes duorum modiorum frumenti, quatuor modios vini, sexaginta solidata carnium, tam prior hujus ecclesiae, quam eleemosynarius monachus, ut etiam et ipsi in hoc beneficio participent, se praesente distribui faciant, videlicet in ipsa magna domo hospitum, ut et locus et opus [Col. 1442C] Domino miserante nobis cooperentur in bonum. Et dum pauperes canonici in domo Sancti Pauli, quibus etiam pro remedio animae meae aliquid acquisivi, et alii clerici capellani cum persolverint nobis debitum anniversarii aut in ecclesia Sancti Pauli, aut in loco sepulturae meae, si Dei misericordia hoc in loco eam indulserit mihi, in refectorio suo conveniant, et de ea quam supra determinavimus eleemosyna modium vini et centum panes ad libram et qualitatem fratrum a priore et eleemosynario recipiant. Unde vero et ubi tam frumentum quam vinum et denarios habeant, determinare curavimus, videlicet in tempore messis a Trembliaco frumentum. Eam enim ibidem multum amplificavimus, et in aedificio exterioris curiae et horreorum, [Col. 1442D] et aliis quibuscunque modis. Item in tempore vindemiae a Ruoilo quinque modios vini de ea quam fecimus apud Lovecenas nova acquisitione. Acquisivimus enim ibi ferme sexaginta modios vini omni anno: denarios vero de Francorum-villa XX solidos. Item de marsupio cambiatoris et thelonearii XL solidos, pro ea recompensatione quod nos retraximus de manu Urselli Judaei de Montemorentiaco X solidos, quos arripiebat omni hebdomada in eodem marsupio occasione vadimonii. Expendimus enim tria millia solidorum pro retractione horum denariorum, et illius villae quae dicitur Molignum, quae ab eodem Judaeo tenebatur vadimonio. Rogavimus etiam fratres nostros ut eadem die ea quae divina munificentia in tempore administrationis [Col. 1443A] nostrae eidem ecclesiae contulit, sive palliorum, sive auri aut argenti ornamenta exponat, aut in missa, aut sicut eis placuerit. Et ut fratrum devotio sacris orationibus esurienti animae meae miserrimae accumuletur, et successorum abbatum instantia circa cultum Ecclesiae Dei animetur. Et quoniam omnia membra capiti suo debent cooperari, in omnibus cellis ubique terrarum anniversarium nostrum secundum locorum quantitatem et possibilitatem fieri petivimus. Videlicet apud Argentoilum, quem locum per multa tempora trecentorum fere annorum ab ecclesiae ista alienatum, et monacharum extraordinaria levitate pene prostratum, labore nostro, praesidente et privilegio firmante summo pontifice Honorio bonae memoriae, [Col. 1443B] regnante et concedente inclyto rege Ludovico, restitui elaboravimus, ubi fratres eadem die de Sartoris-villa X solidos refectorio habeant, et hac eadem panes unius modii frumenti, et duos modios vini, tam pro remedio animae meae, quam pro salute fratrum nostrorum tam vivorum quam defunctorum, pauperibus erogare irrefragabiliter omni anno non desistant. Omni vero secunda feria et tertia missam pro me et pro aliis defunctis celebrabunt. In strata vero, ubi Dominus noster post Dominum ter beatus Dionysius toto trecentorum annorum tempore quievit; ubi etiam tam pro extollenda sanctorum Dei laude, quam pro multis, quas ibidem per decennium commoratus juvenis aetate et [Col. 1443C] moribus commisi, offensis, duodecim monachos cum tredecimo priore, ad serviendum Deo et sanctis martyribus, regulariter inhabitare decrevimus. Quorum etiam refectorio apposuimus villam Molignum, quam de manu Urselli Judaei, ut supra dicimus, retraxeramus: et jugem apud Dominum orationem, et anniversarium nostrum, et missam pro defunctis omni hebdomada feria quarta devote postulando impetravimus. Corboilo vero, apud sanctam Dei Genitricem Mariam, quem locum sacratissimum et aedificare et amplificare incipientes, si Dominus nobis dederit vitam, perficere firmissime proposuimus, similiter et anniversarium nostrum et missam pro defunctis in hebdomada feria quinta devote expostulavimus. Ea autem, quam nos [Col. 1443D] in episcopatu Metensi acquisivimus, cella, in ea quae celebrata est Maguntiae curia, similiter et jugem orationem, et anniversarium nostrum, et missam pro defunctis feria sexta devote expetivimus. Item et ad apud Sanctum Alexandrum venerabili loco Lebrahae missam pro defunctis feria septima, anniversarium nostrum, et divinas pro nobis aures sollicitare imploravimus. Nec minus in omnibus beati Dionysii cellis, tam propinquis quam remotis, anniversarium nostrum, orationumque instantiam, missam pro defunctis semel in hebdomada rogantes, obnixe impetravimus. Et quoniam fratres nostri charissimi suppliciter a nobis rogati libenter petitionibus nostris, scientes nos magno indigere auxilio, acquieverunt, pulsamus eos prece, pulsamus [Col. 1444A] et paternitatis praecepto, et in ea, qua Christus in ara crucis Deo Patri se obtulit, obedientia adjurantes obtestamur, ne deinceps per omnia temporum curricula, successivis fratrum succedentium temporibus, ab hoc quod nobis firmaverunt suffragio desistant, promissum reddant, votum persolvant, sicut responsuri in extremo districti judicii die, cum nos invicem viderimus in eo qui nos et actus nostros per omnia videt, qui nos ipsos sibi vivere dignetur per omnia saecula saeculorum. Amen.
Actum apud Sanctum Dionysium in communi capitulo XV Kalend. Julii, anno incarnati Verbi 1137, indict. XV, epacta XXVI, concurrente IV, luna XXIV, anno vero administrationis nostrae XVI
- Signum domini Hervei prioris.
- [Col. 1444B] S. Teuvini subprioris.
- S. Bernardi praecentoris.
- S. Willelmi chartographi.
- S. Stephani thesaurarii.
- S. Gaufridi capiciarii.
- S. Johannis infirmarii.
- S. Henrici cellarii.
- S. Alberti quondam abbatis.
- S. Vincentii quondam abbatis.
- S. Christiani sacerdotis.
- S. Rodulfi sacerdotis.
- S. Adae sacerdotis.
- S. Wildrici sacerdotis.
- S. Philippi sacerdotis.
- S. Roberti sacerdotis.
- [Col. 1444C] S. Petri sacerdotis.
- S. Willelmi sacerdotis.
- S. Joannis diaconi.
- S. Girardi diaconi.
- S. Hugonis diaconi.
- S. Arnulphi diaconi.
- S. Theobaldi diaconi.
- S. Ricardi diaconi.
- S. Salomonis diaconi.
- S. Willelmi diaconi,
- S. Girardi diaconi.
- S. Rainerii diaconi.
- S. Willelmi subdiaconi.
- S. Hugonis subdiaconi.
- [Col. 1444D] S. Rodulphi subdiaconi.
- S. Araldi subdiaconi.
- S. Huberti subdiaconi.
- S. Eustachii subdiaconi
- S. Wineberti subdiaconi.
- S. Gilberti subdiaconi.
- S. Radulphi subdiaconi.
- S. Petri subdiaconi.
- S. Hemelini pueri.
- S. Ernaldi pueri.
- S. Warnerii pueri.
- S. Ilberti pueri.
- S. Philippi pueri.
- S. Petri pueri.
- S. Cononis pueri.
- [Col. 1445A] S. Bernerii pueri.
- S. Widonis pueri.
- S. Amblardi pueri.
- S. Gosleni Suessionis episcopi.
- S. Gaufredi Carnotensis episcopi.
- S. Hugonis Turonensis archiepiscopi.
- [Col. 1446A] S. Samsonis Remorum archiepiscopi.
- S. Milonis Morinorum episcopi.
- S. Guarini Ambianensis episcopi.
- S. Odonis Belvacensis episcopi.
- S. Rotberti abbatis Corbeiae [Col. 1445A] Ce testament et quelques autres semblables semblent prouver que les canons qui ôtent aux abbés réguliers le pouvoir de tester, n'ont pas toujours été également observés dans tous les temps, et que la discipline a varié à cet égard. On peut dire cependant que ces sortes de testaments ne doivent être regardés que comme une confirmation de la première disposition que les abbés avaient faite de leurs biens, lorsqu'ils en étaient encore les maîtres. De plus, si l'on y prend garde, on remarquera dans la plupart de ces testaments que les [Col. 1446A] abbés qui les ont faits, n'en ont usé ainsi que pour demander des priè es à leurs religieux, ou pour faire distribuer quelques aumônes à des églises de leur dépendance, ou enfin pour affermir certaines pratiques qu'ils avaient établies pendant leur vie: à quoi ils ne doutaient pas que leurs disciples ne se rendissent, en voyant la dernière volonté de leur abbé exprimée dans un acte authentique, souvent approuvé par des évêques et par d'autres personnes de la premiere distinction. .
Constitutiones
In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, amen, ego SUGERIUS Dei gratia ecclesiae beatorum martyrum Dionysii, Rustici et Eleutherii, humilis minister.
Quia larga Dei omnipotentis propitiatione, contra spem meriti morum et generis, parvitatem nostram etiam absentem, et in curia Romana negotiantem, ad sanctae hujus Ecclesiae administrationem accessisse, divinamque potentiam me de manibus inimicorum quaerentium animam meam, in hac eadem sancta ecclesia laudabiliter ac mirabiliter liberatum [Col. 1445C] eripuisse veraciter constat, decet, et omnino expedit pusillitati nostrae, toto mentis affectu eam commendare et exaltare, fratresque nostro Domino Deo famulantes honorare et fovere, ut et divini cultus exhibitione inpraesentiarum divino aspectui placere valeamus, et in futuro aliquam divinae retributionis portiunculam in aeternae felicitatis gremio obtineamus. Unde ad honorem Dei omnipotentis, et beatae Dei Genitricis semperque virginis Mariae, in capitulo nostro generaliter residentes, ipsius sanctae Dei Genitricis memoriam continuare, attollere, decorare constituimus, eo videlicet tenore, ut deinceps aeternaliter secundum quod in catalogo hujus institutionis intitulatum est, omni die Sabbati solemniter celebretur, quemadmodum in octavis Pentecostes [Col. 1445D] tribus extremis diebus, praeter quod septem psalmos, cum laetania et vigiliis mortuorum, dimitti prohibemus. Quia enim ipsam sacrosanctam Dei [Col. 1446B] Genitricem, angelorum et hominum reginam, saeculi praesentis devocatione, et miserae vitae hujus brevitate servire non sufficimus, fratres nostros qua possimus prece et gratia ad ejusdem sanctissimum et Deo dignissimum cultum incitamus, posterisque nostris tam prece quam privilegii astipulatione, ipsum sanctissimum et jucundum Deo famulatum in perpetuum continuamus. Gloriosissimi praeterea et dulcissimi patroni nostri sanctissimi Dionysii, sociorumque ejus, quorum mirabili et ineffabili beneficio educati, docti, et adjuti sumus, hujus sanctissimae Dei Genitricis memoriam eodem ordine et eadem paritate in V feria secundamus. Incessanter enim tam sancto et apostolico domino nostro in vita et post mortem, saltem hoc modo famulari [Col. 1446C] operae pretium duximus: ut tantorum ejus memores beneficiorum, pronum et propitium suffragatorem in extremo et terribili judicii die apud districtum Judicem attingamus: et quemadmodum ejus praesentibus, ita et futuris comparticipantes beneficiis, saltem aliquam beatitudinis aeternae extremitatem secus pedes domini ac magistri nostri feliciter obtineamus. Et quoniam fratres nostri tanquam charissimi filii mandatis nostris obedientes, tam se quam successores suos huic servitio devoverunt, eisque successoribus suis per omnium successionem temporum omni hebdomada, in ipsis celeberrimis memoriarum sanctarum diebus, sive eas faciant, sive convenienter occasione alicujus praecipuae solemnitatis Vigiliarum aut Quadragesimae [Col. 1446D] mutent, quotidianum sex solidorum generali IV solid. ut decem fiant, ad refectionem augmentamus, et augmentatum per Deum omnipotentem, et districti [Col. 1447A] judicii terribilem examinationem permanere indeficienter obtestamur. Ne ergo alicujus occasione avaritiae aliquando sopiatur, ex iis quae nostro augmentata sunt labore, videlicet de pedagico, quod in strata colligitur, X libras et X solidos in feria VII ex redditibus nostris de Vilcassino, et decimis a glorioso rege Francorum Ludovico concessis, et constituimus, et confirmamus. Praeterea Dei omnipotentis servitio, fratrumque nostrorum sustentationi bene devoti, transitoriis aeterna commercando, in compassione laborum et consolatione eorum quasdam solemnitates honorabilius et solito devotius celebrari dupliciter constituimus: videlicet Theophaniam, Ascensionem Domini, sancti Joannis Baptistae nativitatem, beatae Mariae Magdalenae [Col. 1447B] demigrationem, ortum beatissimae semperque virginis Mariae, pretiosissimorum martyrum Thebaeorum solemnitatem. Singulis autem praefatis solemnitatibus CXX solidos ad tantarum exaltationem, fratrumque nostrorum refectionem, quorum LX solid. de praefato pedagico, et LX de praepositura Vilcassini persolventur, vehementer confirmamus. Quod si casu quocunque vel occasione aliqua, quod absit! praefati redditus diminuerentur nimis, aut omnino deficerent, ex aliis Ecclesiae hujus redditibus suppleri, et ab abbate reformari, aeque Dei omnipotentis auctoritate praecipimus. Refectionibus quoque eorum vespertinis, quas dicunt coenas, quoniam a puero et quotidiana officialis earum declamatione aliquibus cognovimus indigere incrementis, [Col. 1447C] decimam de S. Luciano usibus nostris deservientem contulimus, eo videlicet tenore, ut et inde anniversarium nostrum post decessum hujus vitae in perpetuum faciant, et in eo decem solidos refectioni suae a meo coenatore recipiant.
Quapropter a charissimis fratribus filiisque nostris, cum quibus divinam effugere indignationem, et misericordiam assequi sollicite praeoptamus, praeter peculiares eorum orationes, dum hac luce praesenti potimur, omni V et VII feria, qua praefatae celebrari poterunt memoriae, ad peccatorum meorum dispositionem, miserrimaeque vitae hujus directionem, in omnibus tam nocturnis quam diurnis horis psalmum unum, Ad te levavi; et post miseri corporis [Col. 1447D] hujus dissolutionem, in ipsis sanctarum memoriarum diebus, De profundis clamavi, per omnium curricula temporum misericorditer fidissima et irrefragabili promissione mihi meisque successoribus obtinuimus. Hoc uno et speciali continuoque sperantes, sanctae Dei Matris sanctorumque aliorum suffragio, fratrum nostrorum successiva intercessione, delictorum sordes deponere, et saltem vel in die Resurrectionis Domini misericordiam in aliqua paradisi extremitate impetrare. Gloriosissimi quoque Ludovici regis Francorum, post strenuissimam regni ejus administrationem, anniversarium fieri singulis annis et mandamus, et constituimus: et ut eadem die de praefatis Vilcassini decimis ab eo nobis collatis, XX solidos propriae refectioni habeant praecipimus. [Col. 1448A] Et ut haec nostra fratrumque institutio, praesentisque chartae longaevitas nulla praesumptione, nulla temeritate defraudetur aut destruatur, in capitulo nostro generaliter residentes, clavo et corona Domini, et sancti Simeonis brachio, Dei omnipotentis omniumque sanctorum auctoritate perpetuum anathema, et gehennae ignes violatoribus imponimus et imprecamur; conservatoribus vero, et privilegii hujus defensoribus vitam aeternam.
Ego Petrus sedis apostolicae presbyter cardinalis et legatus laudo et confirmo.
Ego Gregorius Sancti Angeli diaconus cardinalis et apostolicae sedis legatus laudo et confirmo.
[Col. 1448B] In nomine sanctae et individuae Trinitatis, ego SUGERIUS ecclesiae Beati Dionysii humilis minister.
Quoniam parvitatem nostram ad administrationem ecclesiae gloriosissimorum martyrum Dionysii, Rustici et Eleutherii, divinae placuit dispositioni promovere, debemus et volumus, quantum valemus, ut dignum est, filialis affectu devotionis, ejusdem matris nostrae honori ac libertati in omnibus providere. Unde tam praesentium aetati quam futurorum posteritati palam fieri volumus, quoniam oppidani et mansionarii villae Beati Dionysii de exactione consuetudinis pessimae, quae mortua manus dicitur, et a tempore praedecessoris nostri Yvonis abbatis inolevissse consulta veritate probatur, admodum [Col. 1448C] gravati et afflicti, non jure debito antiquae consuetudinis, sed ambitiosa introductione novellae exactionis, nostram adierunt praesentiam, votis et precibus humiliter implorantes, quatenus eos et eorum haeredes a tam pravae exactionis et oppressionis jugo eriperemus. Quocirca, communicato ex more cum fratribus nostris consilio, eorum petitioni unanimiter assensum praebuimus, quippe dignum esse arbitrantes villam Beati Dionysii, quae inter omnia praedictae ecclesiae merito singularis privilegii et principatum obtinet, et praesentia pretiosissimorum martyrum specialius eminet speciali praerogativa, quam sibi jure vindicat, prae caeteris sublimius et propensius honorare. Omnibus igitur in praetaxata [Col. 1448D] villa in terra Beati Dionysii, sive sub viatura ejus manentibus, praedictas exactiones hujus tenore, et stabilitatis firmissimae monimento in perpetuum relaxavimus, quod ipsi ad introitum monasterii Beati Dionysii renovandum et decorandum ducentas libras nostra dispositione et providentia ad idem opus expendendas nobis contulerunt. Praeterea quosdam de Sancto Marcello in hac exactionis absolutione et allevatione admisimus. Fulconem filium Elynandi, et Herlewinum cambitorem cum haeredibus suis. Cum autem contigerit praefatos burgenses proles suas nuptiis tradere, post mortem earum, si absque haeredibus obierint, parentes in villa Beati Dionysii manentes mortuam manum habebunt, etiamsi propinquior aliquis fuerit, qui in terra Beati [Col. 1449A] Dionysii, vel sub viatura ejus mansionem in praefata villa minime habuerit. Si aliquando etiam evenerit, ut filias suas hominibus alieni juris maritent, nullatenus eis mortuam manum concedimus, sed in jus revocari omnino petimus atque praecipimus. Enimvero, sicut justum esse evidenti ratione perpendimus, injustas exactiones ab his quos affligunt et opprimunt, pia consideratione removere, ita indignum esse censuimus, his qui se et sua nobis subtrahendo dominium ecclesiae nostrae subterfugere comprobantur, remissionis spontaneae gratiam, utpote beneficia ingratis, communicare, quam pro salute animae meae, et antecessorum et successorum nostrorum, et honore ecclesiae nostrae, et conservorum nostrorum, et benivolentiae affectu placuit [Col. 1449B] praestare. Ne quis vero imposterum simili inductus exemplo, licet non pari voto, de reliquis ecclesiae beati Dionysii praediis idem praesumat ausu temerario agere, ex auctoritate Dei omnipotentis, et beatorum martyrum Dionysii, Rustici et Eleutherii, interdicimus sub anathematis interpositione. Quod autem benivolentiae studio et compassionis affectu peregimus, regii munimento sigilli et consensu una cum bulla nostra ad perpetuum monumentum, subscriptis auctoribus et testibus, ut deinceps illibatum permaneat, confirmari et corroborari fecimus.
Actum in monasterio Beati Dionysii in generali conventu, praesidente domno Sugerio venerabili [Col. 1449C] abbate ejusdem monasterii, tertio administrationis ejus anno, Incarnationis autem Dominicae 1125, die Dominica, Idus Martii, luna VII, indictione III; epacta XIV, concurrente III, regnante Ludovico glorioso et illustri Francorum rege, XVII administrationis suae anno, et praesentem condonationem confirmante.
Ego Sugerius abbas subscripsi, et sub anathemate violatores hujus privilegii collocavi. Burgensibus pro anima mea in die obitus mei eleemosynam unam per unamquamque domum se facturos spondentibus.
Testante Gausberto priore, Christiano thesaurario, Viviano cantore, Radulfo filio Antelmi, Gregorio et caeteris sacerdotibus, Philippo diacono.
[Col. 1449D] Testante Guillelmo de Sancto Clodoaldo, Frederico, Herberto, Henrico, subdiaconis; Garnerio, Roberto, Petro, Fortino, acolythis; Gaufredo, Godefredo, laicis; Guillelmo de Cornelione, cum Guillelmo filio suo, Yvone filio Sugerii, cum Adam filio suo, Hugone de S. Dionysio, Hilduino, Seherio, Itherio.
Ego Gregorius domni Sugerii abbatis cancellarius relegi et subscripsi.
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris, [Col. 1450A] et Filii, et Spiritus sancti, amen, SUGERIUS divina gratia Beati Dionysii ecclesiae abbas.
Quia Dei omnipotentis larga miseratione parvitatem nostram promoveri, et ad hujus Ecclesiae regimen contigit sublimari, multa nobis sollicitudine et continua instandum est cura utilitatibus servorum Dei deservire, catholicam Ecclesiam et Ecclesiae servitores honorare, quatenus in extremo districti examinis terribili die, Euge serve bone et fidelis, a Domino Deo mereamur audire. Unde noverit tam praesentium quam futurorum industria, quod ego Sugerius ecclesiae Beati Dionysii abbas, consensu fratrum nostrorum ecclesiam Beati Pauli, quae quasi capiti membrum ecclesiae nostrae inhaeret, honorare et exaltare decrevimus et proposuimus: tum quia beati [Col. 1450B] Pauli magistri gentium praedicatione dominum et protectorem nostrum beatum Dionysium obtinuimus, tum quia quidquid ei honoris et utilitatis conferimus, quoniam nostra est, ad honorem et utilitatem nostram totaliter referetur. Claustrum siquidem ecclesiae ejusdem, officinas in claustro, et domos claustri, quas habent, et quas circum claustrum habere poterunt, ad aedificandum proprias ecclesiae mansiones, et canonicorum domos, libertate irrefragabili et immunitate totius exactionis donamus, nec ibi tantum, sed ubicunque habuerint domos suas, quandiu in eis habitaverint, et domus, et res eorum, et propriae familiae liberamus. Si autem de manibus eorum ad alias personas devenerint, in potestatem judiciariae potestatis lege villae redibunt. Res oppidanorum [Col. 1450C] nostrorum, vel aliorum hominum in domibus eorum nulla defendet libertas. Hoc tantum fiet, quod res aliorum per clericos S. Pauli potestati nostrae reddentur. Latrones suos de familia sua, et qui eis furati fuerint, eorum sit ad justitiandum. Fugitivos alios latrones potestati nostrae reddent; similiter et alios, qui ad eos confugerint, reos. Si autem inter eos et nos quaestio de aliqua re fuerit, quod clerici poterunt inde jurare, aut per se, aut per legalem personam, sine alia contradictione teneant. Ut autem omni omnium temporum successione pro me peccatore, et pro fratribus nostris tam praesentibus quam praeteritis atque futuris, Dominum nobis propitiari exorent, de opulentia nostra eorum [Col. 1450D] volentes aliquantulum supplere inopiam (servi enim Dei sunt sicut et nos, conservi autem sunt nostri), XL solid. quos irrefragabiliter de Duolio habebant, omni anno capient de censu mansi Arnulfi, et modium unum annonae in molendino uno, quod est apud villam, quae dicitur Ulmechon. Modium autem vini in cellario et X solid. de censu vini clamatorum in utraque S. Pauli solemnitate, ad canonicorum videlicet refectionem, ut jucundius et devotius Deo sanctoque Paulo deserviant, singulis annis concedimus. Adhuc autem eidem ecclesiae Sancti Pauli ecclesiam concedimus S. Joannis, quae est in atrio S. Dionysii sita, et medietatem decimae cujusdam villae, quae dicitur Hablegias, et quartam partem decimae de Barcheniaco, et medietatem decimae alterius [Col. 1451A] villae quae dicitur Campiniacus. Rogamus etiam fratres nostros, ut pro Dei amore et nostro, qui, quantum molestia corporis sustinet, Ecclesiae servituti desudamus, eidem ecclesiae S. Pauli modium vini et centum panes ad libram atque mensuram panis nostri de Refectorio, ad refectionem in Refectorio S. Pauli tam capellanorum hujus villae, quam canonicorum, in die anniversarii mei, sicut scriptum est in charta testamenti nostri, concedant, eo pacto et ea conventione, ut in die anniversarii mei, si Dei pietas infra septa hujus ecclesiae me sepeliri permiserit, omni anno ad sepulturam meam convenientes, animae meae offerant; sin autem, in ecclesia S. Pauli. Sed et ideo nihilominus haec eis concessimus, ut pro his et aliis beneficiis in obitu singulorum [Col. 1451B] fratrum nostrorum monachorum hujus ecclesiae, ad corpora eorum nondum sepulta conveniant, ibique commendationem animae faciant, et ad Sanctum Hilarium pro ea missam celebrent. Si vero ecclesiam istam foris in obedientia monachus noster finierit, similiter apud S. Hilarium fratris nostri fine audito conveniant, ibique commendationem animae facientes, missam pro eo celebrent. Pro decantatione vero Psalterii, quam post matutinos nostros se non posse facere testati sunt, statutum est ut postquam frater noster defunctus sepultus fuerit, in crastinum, vel infra triduum post sepulturam ejus conveniant in ecclesia Sancti Pauli, et recitatione Psalterii commendationem animae, et missam pro ejus anima pariter decantent. Nec praetereundum est quod Adam [Col. 1451C] piae memoriae abbas in dedicatione ecclesiae Beati Petri dotem ejusdem ampliavit pro matutinis decantandis in vigilia beati Dionysii, idemque praebendam plenarie restituit sub manu et anathemate domini Coni cardinalis, et archiepiscopi Eurohic, et Clarembaldi episcopi Silvanectensis, quam Robertus rex magnae pietatis a capitulo suis precibus impetraverat. Idem rex post matutinos beati Dionysii in ecclesia Beati Pauli opera misericordiae et orationes prosequens, dum ecclesiae humilitatem et clericos ejusdem benigne Dei servitio vacare prospiceret, ut ei Deus propitiaretur, de fisco suo eidem ecclesiae donavit molendinum de Sancto Luciano, et molendinum juxta Pontem-Malberti ad fontem positum. [Col. 1451D] Tertium vero parvum, qui diu aquarum superabundantia incertis temporibus infructuosus cessat; furnum de Sancto Marcello, et furnum de porta Basuini integro misericordiae affectu, supplicatione et meritis clericorum, communis benefactorum manus attribuit. Clausum de Strata, clausum de Cormeliis et clausum de Montemorenciaco; clausum de Diogilo et quantula census portio circa villam et infra adjacet, supplicatione et meritis eorumdem fratres se Dei servitio et eleemosynis adjungentes eidem Ecclesiae misericorditer impenderunt.
Actum et roboratum in capitulo Beati Dionysii, anno incarnati Verbi 1138, indict. XV, epacta XXVI, concurrente IV, anno vero administrationis nostrae XVI.
[Col. 1452A] Signum domini Sugerii abbatis, S. Hervei prioris, S Bernardi praecentoris, S. Stephani thesaurarii, S. Gaufridi capicerii, S. Christiani sacerdotis, S. Joannis sacerdotis, S. Garnerii sacerdotis, S. Joannis diaconi, S. Theobaldi diaconi, S. Hugonis diaconi, S. Rodulphi subdiaconi, S. Bernerii subdiaconi, S. Petri subdiaconi, S. Ernaldi pueri, S. Vidonis pueri, S. Philippi pueri.
Notum fieri volumus tam praesentibus quam posteris quod ego SUGERIUS Dei patientia Beati Dionysii humilis minister, communi favore capituli nostri culturam, quae juxta Indictum est, quam gloriosus rex Francorum Ludovicus beato Dionysio dedit, eleemosynae [Col. 1452B] ad sustentationem pauperum Christi pro remedio ac salute animae meae in perpetuum tenendam concessimus. Et, ut hoc ratum existat, scripto mandati, et sigillo nostro confirmari fecimus.
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, ego SUGERIUS Dei gratia abbas Sancti Dionysii, commendo memoriae tam praesentium quam futurorum, quod Robertus aurifaber per consensum meum et totius capituli nostri emit a Girardo Hospitalario aream unam ad domum faciendam ante monasterium Sancti Dionysii. Quam emptam aliquanto ei spatio ampliavi, et ita ampliatam concessi, dedi ei, atque firmavi per consensum capituli, ea libertate, ut tam ipse quam [Col. 1452C] haeres ejus liberam habeant potestatem commutandi eam, dando aut vendendo, aut quovismodo voluerint cuilibet vel burgensi, vel rustico, vel servienti sub potestate Sancti Dionysii. De qua pactione ut minus abalienari possit, dabit singulis annis infra octavas Sancti Dionysii coclear unum argenteum ponderis unius unciae. Et hoc statutum ne quis irritare praesumat, sigilli nostri testimonio auctorizamus.
Et ego Matthaeus Dei gratia Albanensis episcopus, et apostolicae sedis legatus, hoc sicut abbas concessit nostro sigillo confirmo.
Hujus autem pactionis testes sunt, Gaufridus Carnotensis episcopus, Odo prior S. Martini de Campis, Josbertus prior S. Dionysii, Arvejus capicerius [Col. 1452D] S. Dionysii, et totus conventus ejusdem loci.
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, ego SUGERIUS abbas ecclesiae Beati Dionysii.
Notum sit omnibus praesentibus et futuris quod Albertus comes Morspecensis, vir summae discretionis et prudentiae, spiritu timoris, qui ubi vult spirat, ad viam veritatis revocatus, et per se et per suos nostram et nostrorum fratrum adiit praesentiam, obnixe deprecans, et summopere expostulans, ut erga eum misericorditer ageremus, et ab antiquo et continuato anathematis vinculo exueremus. Duxerat enim isdem nobilissimus comes nobilissimam [Col. 1453A] conjugem, videlicet filiam Theoderici viri clarissimi de Monte-Beliardo, in cujus matrimonio contraxerat quasdam possessiones de haereditate Beati Dionysii, videlicet Blitestorp, Tatingum, Sulces, Fardulviler, Fehingasviler, Hoenchirche, Torneswile, Precene. Nos autem eumdem venerabilem virum in parte resipiscentem, misericordiae visceribus infra gremium matris Ecclesiae, a qua exorbitaverat, quia colligentes cum Deo ambulare decrevimus, et cum eo non mortem peccatoris, sed magis conversionem et vitam desiderantes, praedictum virum anathematis vinculo et sacrilegii reatu, tali reatus et anathematis deleta conditione, exuimus, ut deinceps per singulos annos in festivitate beati Martini V uncias auri obryzi beatis martyribus Dionysio, Rustico et [Col. 1453B] Eleuthero persolvat. Quod si ipse, quod absit, hujus consuetudinis violator inventus ad pristinam rapinam et malitiam reversus fuerit ut canis ad vomitum, Dei omnipotentis iram incurrat, nullo jam anathematis vinculo exuendus.
In nomine Patris et filii et Spiritus sancti. Amen.
SUGERIUS Beati Dionysii qualiscunque abbas, Dei omnipotentis servitio mancipatis providere labores et certaminum sudores quibuscunque seu spiritualium seu temporalium remediis alleviare, victualibus [Col. 1453C] ne deficiant in via sustentare, cum omnibus fidelibus, tum praecipue praelatis Ecclesiae coram Deo et honestum et utile arbitramur. His siquidem signatum est, Domino praecipiente, quomodo confovere et contegere eos oporteat bovinis et vaccinis coriis arcam foederis Domini ad repellendos imbres tumultuosos, et quaecunque molesta, in quo idem ipsi exprimunt, qui praelationibus actuales ex debito officii ex se ipsis habent loco coriorum et confovere, et contra omnem molestiam protegere contemplativos, qui vere sunt arca divinae propitiationis. Eapropter ego Sugerius Dei patientia ter Beati Dionysii vocatus abbas mandatorum Dei praevaricator, ad cor Dei miseratione redire festinans, unde venerim, [Col. 1453D] quid fecerim, et quo ire debeam, in timore et amaritudine animae meae recogitans, ad servorum Dei tutelam tremulus confugio, et qui irreligiosus existo, religionem eorum toto animo amplectens, religiosorum suffragia suppliciter imploro, et ut devotius et efficacius nobis in spiritualibus sustentando provideant, et in temporalibus eis providendo eos sustentare victualibus confovere devotissime accuramus. De praepositura siquidem Vilcassini, quae olim ante nos adeo destituta erat, ut vix posset quinque solidos ad quotidianum fratrum generale sufficere, quam in novitate praelationis nostrae, Dei auxilio, multo sumptu, valida (et quod etiam conscientiam meam gravat) militari manu, ab oppressione advocatorum et aliorum malefactorum eam excussimus, [Col. 1454A] et sicut nobis videtur, dupliciter aut tripliciter augmentando in melius composuimus, generali fratrum quinque solidos diebus, quinque in omni hebdomada apponimus, ut in illis semper decem habeant solidos. Aliis siquidem duobus diebus videlicet feria quinta et septima ob reverentiam nostrarum memoriarum, sanctae Dei Genitricis, et sanctorum martyrum quatuordecim solidos in alia ordinatione constituimus. Quidquid tamen et in hac et in alia ordinatione ultra quinque solidos consistit, nostro labore ob amorem Dei et sanctae regulae observationem, amplificato fratrum numero per Dei misericordiam constare dignoscitur. Hanc autem augmentationis chartam communi fratrum nostrorum consensu minui, aut in aliquo defraudari perpetuo [Col. 1454B] anathemate perpetua maledictione prohibemus. Haec de generali.
De pulmento autem quia nescio qua occasione fratribus ab indicto usque ad octavas beati Dionysii subtrahebat, volumus et constituimus deinceps per totum anni circulum per manus ministrorum monachorum aut laicorum continuatim suppleri, et ne materia his deficiat, censum novum novorum quos hospitari feci in vacua horti terra, quinquaginta videlicet solidos aut amplius huic apposuimus incremento. Hanc etiam pulmenti regulam firmissimo teneri tam pro ipsis fratribus, quam pro exteriorum pauperum supportatione, qui his et aliis indigent, sine interpellatione sanciendo firmamus. Haec itaque de prima. De secunda vero quae coena dicitur, [Col. 1454C] tertium confecimus capitulum, quae ut convenientius et solito decentius fecundior fiat, quibusdam olim a nobis aucta est incrementis, videlicet Sancti Luciani decimis, quae ad nos pertinebant, viginti solidorum largitione, qui nobis de superabundante ab ipsis hortolanis solvebantur: annona etiam quae nobis de Petraficta reddebatur, in praesentiarum vero ob amorem et reverentiam sanctae religionis, et fratrum nostrorum devotionem, censum etiam ejusdem villae videlicet centum solidos, aut si amplior fuerit, et contulimus et perpetuo anathemate indissolubiliter confirmavimus, hoc tamen retento, quod ejusdem monachi coenatoris deliberatione et testificatione vinearum nostrarum de eodem censu [Col. 1454D] ibidem quantum ad nos pertinet collectio fiat: medietas etenim expensarum ad mediatores pertinet vinearum. Praeterea operibus pietatis insistere, infirmorum curam gerere, quanti constet ore sacratissimo ipsius audivimus, qui dicturus est in illa universali et admirabili auditione: Infirmus fui, et visitastis me (Matth. XXV, 36) , et contraria contrariis. Quod autem ad praelatos potissimum spectet enucleatius edocuit, qui ovem morbidam ad gregem in humeris reportavit. Hac siquidem sollicitudine votiva angariatus, fratres hujus ministerii officiales tam praesentes quam successuros in hoc ipso vicarios nostros auctoritate Dei commonemus et praecipimus, quatenus hilariter, pie et mansueto, fratribus aegrotantibus, senibus, quibuscunque dobilibus, [Col. 1455A] secundum diversas infirmitates diversis illorum appetitibus condescendant et ministrent tanquam angelis Dei, quoniam charitas est summa monasticae religionis: et his quidem primo sed animo uno illis ordinarie serviant, qui quacunque de causa jussu custodis ordinis in domibus infirmorum cesserint, videlicet uno ferculo in omni mensa, praeter illud quod eis a refectorio deportabitur. Ut autem hoc possit semper continuari, antiquis ejusdem praepositurae redditibus sex libras addidimus, quos labore nostro in burgo acquisivimus, non aliquo malo ingenio, sed emptione cujusdam domus, et positione stallorum, de quibus hic census irrefragabiliter debetur. Commonemus autem, et consulimus fratribus in hoc officio agentibus, quatenus [Col. 1455B] praeter ea quae ad exteriorem terrarum curam pertinere oportet, usumfructum totius praepositurae fratrum necessitatibus expendat, nec aliqua ei occasio, aut emendorum palliorum, aut aliorum ornamentorum subrepat, sed totum totaliter fratrum necessitatibus reservetur. Quibus etiam debilitati et seniorum condescendendo ad calefaciendum eos quo valde egebant, tensamentum Garsonisville nostrum, qui de ipsa villa eorum erat, ei perpetuo anathemate confirmavimus.
Porro, quoniam parvitatis nostrae memoriam praesentium et futurorum fratrum dilectioni, absque praecedentibus meritis obnixe commendamus, ut saluti animae nostrae proficiat, operae pretium duximus [Col. 1455C] imperatorum et majorum nostrorum, qui eas multa liberalitate, larga munificentia meruerunt fieri, vel multo temporum curriculo sopitas ad salutem animarum suscitare, et informare memorias, inter quas inclyti et nobilissimi imperatoris Caroli tertii solemnes memorias recreare, et restituere hoc modo censuimus. Modus autem idem est qui in testamento imperiali continetur majestatis, eo videlicet quo idem gloriosus imperator nobilem villam Ruoilum cum appendiciis suis, et aquarum forestae, beato Dionysio regia liberalitate contulit. Constituit siquidem nobile, et quod imperatorem decebat mandatum, quod quidem apud alios et de aliis regibus solet recoli singulis annis dies depositionis anniversarius ipse suum sibi singulis mensibus pridie Nonas [Col. 1455D] mensis fieri decrevit, in capitulo pronuntiari, in monasterio celebrari, in refectorio, de praefatae villae redditibus, fratribus honestam refectionem adaptari. Nec illa ignobilior tanti imperatoris praedicatur praeceptio, quod de usufructu praefatae villae septem luminaria, septem lampadarum ante sacrosanctum altare sanctae Trinitatis, indeficienter per successiva saecula ardere sancivit. Et quoniam in administratione regni quocunque terrarum eum imperii necessitas devocaret, semper tamen pleno animi affectu et pernoctabat et designabat ibidem sepeliri, ipsum sepulturae suae locum tutissimis sanctarum reliquiarum munivit praesidiis, de theca imperiali capellae sibi retinens, et in anteriori parte benedicti altaris reponens os brachii sancti Jacobi [Col. 1456A] apostoli fratris Domini, in dextra brachium sancti protomartyris Stephani, in sinistra vero beati martyris et levitae Vincentii, quemadmodum oculis nostris nos ipsi vidimus, cum venerabilibus viris archiepiscopis Lugdunensi, Remensi, Turonensi, Rothomagensi, et episcopis Suessionensi, Belvacensi, Redonensi, Silvanectensi, Aletensi, Meldensi, Venetensi, et annuli ejus impressionem in argumento veritatis tenuimus, ut prope altare sepultus circumquaque sanctorum pignoribus circumseptus, omnem et spiritualem et temporalem evitare molestiam: quae quidem sanctorum pignora hi nobiscum populo Dei ad patrocinandum exposuerunt, et reparato altari eodem auro pretioso et opere appropiato, ibidem honorifice reposuerunt. Verum, quoniam hae [Col. 1456B] tanti imperatoris praeceptiones licet aurobullatis chartis sancirentur, aemula longaevi temporis varietate quaedam tepuerant, quaedam omnino defecerant, nos ob amorem et honorem Dei et sanctarum reliquiarum, nec minus ad remedium animae domni et serenissimi Augusti Caroli, communicato cum fratribus nostris consilio eas suscitare et reformare studiose laboravimus; luminaria septem lampadarum quae deperierant, jugiter ardere decrevimus, decrepita vasa ipsarum lampadarum argentea honeste restituimus; cereum ibidem jugiter ardentem illi qui solus ante altare beati Dionysii ardebat, ut indeficienter duo ardeant concopulavimus, quemamodum jam ante ipsa sanctorum corpora duo jugiter ardere constituimus, singulis mensibus pridie [Col. 1456C] Nonas anniversarii ejus exsequia solito solemnius celebrari firmissime determinavimus, refectionem hisdem diebus in refectorio irrefragabiliter restituimus. Ut autem et continuis luminaribus et determinatis refectionibus convenientia deesse non valeant alimenta, de supradicta villa Ruoilo, quam his apposuit testamento, decem libras in octavis beati Dionysii assumi inviolabiliter assignavimus. Capiciario sacristae per manum magistri Prioris dari instituimus, qui et luminaribus oleum praeparare provideat, et exsequiarum refectionibus singulis mensibus decem solidos incessanter subministret. Quid est enim quod tantus imperator, et tam familiaris et praecordialis beati Dionysii amicus promereri non [Col. 1456D] valeat, qui ejus ecclesiam tot et tantis possessionibus nobilitavit, tot auri et pretiosarum gemmarum ornamentis declaravit, insuper ad cumulum omnium bonorum insignibus Dominicae passionis, videlicet clavo et corona Domini, et brachio sancti senis Symeonis, tanquam splendidissimo veri Solis jubare irradiantem, celeberrime insignivit?
His ergo et hujuscemodi bene devoti in capitulo nostro convenientes, hanc renovationis chartam morose et discrete conferentes, auctoritate Dei omnipotentis, et beatorum martyrum Dionysii sociorumque ejus, communi etiam et concordi capituli nostri confirmatione approbavimus, et lege inconvulsa sancivimus obtestantes, et per eum quem effudit Jesus Christus in cruce sanguinem adjurantes, [Col. 1457A] ne quacunque occasione haec institutio destituatur, ne praesens charta quacunque persona, quacunque occasione instar defectus antiquarum recidivam sustineat calamitatem, sed sana et illibata suis institutionibus et capitulis semper et per inconvulsa saeculorum saecula firmissime consistat. Matriculariis etiam quatuor clericis in eadem ecclesia ibidem jugiter desudantibus, ut nostri memoriam habeant, decimam quamdam quam, quia de feodo nostro erat, a Pagano de Gisortio in Francorum-villa comparavimus, quoniam praebendae eorum copia aliquantum tepuerat, donavimus tam in pane quam in vino, excepta illa parte quae de clauso proprio vinearum ecclesiae assumitur. Superest siquidem et aliud probabile capitulum, quod licet exsecutione rerum [Col. 1457B] pollicitarum terminabile appareat, tamen, quia ad aeternitatis nobis proficere, et optamus, et speramus retributionem, huic scripto interserere dignum duximus. Nono decimo administrationis nostrae anno cum novo operi in anteriori ecclesiae parte libenter et fideliter desudassemus, ipsoque novo antiquo operi pulchra novarum columnarum et arcuum convenientia apte unito, superius Sancti Romani oratorium, inferius Sancti Hippolyti, et ex alia parte Sancti Bartholomaei, cum eadem nova ecclesia a venerabili Rothomagensi archiepiscopo Hugone, et aliis venerabilibus episcopis consecrati fecissemus, ipsisque tribus oratoriis pro dote catholica terram regiae domus quam quater viginti libris a Willelmo Cornillonensi favore filiorum et parentum locandas [Col. 1457C] et hospitandas comparavimus, ad luminaria ipsorum oratoriorum in perpetuum confirmassemus, subito sanctorum martyrum domnorum et protectorum nostrorum amor et devotio nos ad augmentandam et amplificandam superioris ecclesiae partem capitalem rapuit. Nec nos ab hujus incoeptione illius potuit imperfectio devocare, sperantes in Domino quod Dei omnipotentia, et illi priori, et huic operi sequenti, aut per nos, aut per quos ei placuerit, plenum poterit adaptare supplementum. Huc accessit nostram rapiendo devotionem, quoniam infra sancta sanctorum locus ille divinitati idoneus, sanctorum frequentationi angelorum gratissimus, tanta sui angustia arctabatur, ut nec hora sancti sacrificii [Col. 1457D] in solemnitatibus fratres sacratissimae eucharistiae communicantes ibidem demorari possent, nec adventantium peregrinorum molestam frequentiam multoties sine magno periculo sustinere valerent. Videres alios ab aliis graviter conculcari, et quod multi discrederent, pronitas mulierculas, super capita virorum tanquam super pavimentum incedendo niti ad altare concurrere, pulsas aliquando et repulsas, et poene semimortuas virorum miserantium auxilio in claustrum ad horam retrocedentes, pene extremo spiritu anhelare. His igitur et hujusmodi infestationibus toto animi fervore refragari maturantes, collecto virorum illustrium tam episcoporum quam abbatum conventu, ascita etiam domini ac serenissimi regis Francorum Ludovici praesentia, [Col. 1458A] quemadmodum in capitulo nostro consultum fuerat, pridie Idus Julii die Dominica ordinavimus ornamentis decoram personis celebrem processionem, quin etiam in manibus episcoporum et abbatum insignia Dominicae passionis, videlicet clavum et coronam Domini, et brachium sancti senis Simeonis, et alia sanctarum reliquiarum patrocinia praeferentes, ad defossa jaciendis fundamentis praeparata, humiliter ac devote descendimus; deinde Paracleti Spiritus sancti consolatione invocata, in bonum domus Dei principium bono fine concluderet, cum primum ipsi episcopi ex aqua benedicta dedicationis factae proximo V Idus Junii propriis confecissent manibus caementum, primos lapides imposuerunt hymnum Deo dicentes, et fundamenta [Col. 1458B] ejus usque ad finem psalmi solemniter decantantes. Ipse enim serenissimus rex intus descendens propriis manibus suum imposuit, nosque et multi alii tam abbates quam religiosi viri lapides suos imposuerunt, quidam etiam gemmas, ob amorem et reverentiam Jesu Christi decantantes: Lapides pretiosi omnes muri tui.
Nos igitur tanta, et tam festiva, tam sancti fundamenti positione exhilarati, de peragendo solliciti, varietatem temporum, diminutionem personarum, et mei ipsius defectum pertimescentes, communi fratrum consilio assistentium persuasione, domini regis assensu annualem redditum his explendis constituimus, videlicet CL lib. de gazophylacio, id est de oblationibus altaris et reliquiarum, C in indicto, [Col. 1458C] et L in festo sancti Dionysii, L etiam de possessione sita in Belsa quae dicitur Villana, prius inculta, sed auxilio Dei et nostro labore composita, et advalens quater XX librarum singulis annis adaptata. Quae si quocunque infortunio his explendis deficeret, alia Belsa nostra, quam dupliciter aut tripliciter in redditibus augmentavimus, suppleret. Has autem CC lib. praeter ea quae ad arcam gazophylacii devotione fidelium deportabuntur, vel quaecunque ipsi utrique operi offerentur, tantum continuari ipsis operibus firmavimus, donec totaliter absque ulla quaestione et ipsis aedificiis, et anteriora, et superiora, cum suis turribus, omnino honorifice compleantur.
[Col. 1458D] Actum in communi capitulo Beati Dionysii, praesentibus personis quae subterscribuntur, quarum auctoritas sub anathemate confirmavit praedicta capitula.
- Signum Milonis Morinorum episcopi.
- Signum Guarini Ambianensis episcopi.
- Signum Gaufredi Carnotensis episcopi.
- Signum Hugonis Turonensis archiepiscopi.
- Signum Sansonis Remorum archiepiscopi.
- Signum Gosleni Suessionis episcopi.
- Signum Odonis Belvacensis episcopi
- Signum Rotberti abbatis Corbeiae.
In nomine sanctae et individuae Trinitatis, amen.
Notum fieri volumus tam praesentibus quam futuris quod ego SUGERIUS Dei gratia ecclesiae beatorum Christi martyrum Dionysii, Rustici et Eleutherii abbas, communi consensu capituli nostri concessimus ut quicunque in quadam villa nova, quam aedificamus, quae Val-Cresson appellatur, manere voluerint, mensuram terrae, arpennum unum videlicet, et quartam arpenti partem pro duodecim denar. census habeant, et ab omni talia et exactoria consuetudine [Col. 1459B] immunes existant. Ita ut ne de villa sua alicujus seu regis, seu principis, seu servientis Beati Dionysii submonitione, nisi propria abbatis jussione exercitum aut expeditionem, et cum persona ipsius, vel cum priore si abbates defuerint, proficiscantur, aut exeant, nec extra villam suam pro quolibet nisi pro abbate placitent; et de arpenno terrae beati Dionysii, ubicunque illud acceperint, quatuor nummos census et decimam nobis persolvant, nec quisquam terram eidem villae adjacentem, nisi in ea mansionarius fuerit, excolendam suscipiat. Leges autem vulgales, quas plenas dicunt inter se, decem nummorum constituimus. Actum apud Sanctum Dionysium, anno Verbi incarnati 1145.
In nomine sanctae et individae Trinitatis, amen.
Quoniam ex proprio Dei praecepto statutum in lege scientibus legem non est ambiguum, decimas levitis in proprium Dei servitium segregatis debere persolvi, cum laica manus eas usurpat, divinis profecto decretis obviat. Nec solum earum invasores nefandi maximum suarum animarum periculum incurrunt, verum etiam illi, qui quasi jure patrio deinceps illas retinentes, donec morte praeveniantur, possidere minime desistunt. Quapropter ego SUGERIUS Dei permissione monasterii Sancti Dionysii de Gallia minister et abbas indignus, saepe rogatus a Matthaeo, cognomine [Col. 1459D] Pulchro, quod duas partes decimae de Sancto Brictio, quas ipse tenebat in feodo de Sancto Dionysio, Sancto Martino de Campis tenendas et possidendas concederem, cum omni capitulo nostro benigne [Col. 1460A] concessi. In praesentia siquidem nostra, totiusque capituli nostri, praefatus Matthaeus praedictam decimam de Sancto Brictio domui Sancti Martini de Campis concessit, nobis libenter et amabiliter propter maximum inter nos illamque domum mutuae dilectionis affectum, assensum praebentibus. et actae rei testimonium perhibentibus. Affuerunt etiam quamplures alii confirmationis hujus testes idonei, quorum nomina subscripta sunt. Clemens decanus Ecclesiae Parisiensis, Wermundus archidiaconus, Albertus praecentor, Hugo Atrabatensis archidiaconus, Philippus frater regis, Nevelo suus magister, Walterius filius Mainburgis, Herluinus canonicus, Simon nepos abbatis, Matthaeus dominus de Montemorenciaco, Ruricus de Andilli, Guido de Groela, [Col. 1460B] Galterius de Alne, Joannes de Vinecel., Philippus frater ejus, Godardus de Sancto Brictio, Arnulfus de Hoxae, Joannes de Gonessa, Terricus major, Evraldus hospitarius, Henricus vinearius, Tigerius, Ewrardus famulus.
Actum est hoc et haec charta anno ab Incarnatione Domini 1148, regnante Ludovico rege Francorum, et duce Aquitanorum, anno regni sui XVIII, abbatiae vero nostrae XXVII.
Ego SUGERIUS Dei gratia ecclesiae S. Dionysii abbas, omnibus fidelibus tam futuris quam praesentibus notificare volo, quoniam accedentes ad nostrae [Col. 1460C] sublimitatis praesentiam, videlicet Joannes, Bernardus, Petrus, atque Giraldus, in eremitica vita degentes, supplici petierunt devotione ut eos in fraternitate nostra reciperemus. Locum vero et ecclesiam illorum in honore beatae Mariae ab eisdem aedificatam, quae est in parochia de Parciaco, et omnes res suas quas acquisierant et acquisituri erant, Deo et S. Dionysio concesserunt, et subjectioni Ecclesiae de Capella praecepto nostro se submiserunt, ita ut amplius alios fratres in eodem loco, sine jussu prioris Capellae accipere eis non liceat. Nos quoque ex parte nostra eis concessimus ut quandiu ipsi vellent, in habitu suo permanerent. Si autem ad monachalem religionem accedere vellent, ut fratres monasterii [Col. 1460D] reciperentur. Regnante Ludovico rege Francorum, Wlgrino Biturigensium archiepiscopo existente. Hoc fuit confirmatum apud Capellam in manu Rodulfi prioris, coram monachis et clericis et laicis.
Privilegia concessa S. Dionysio tempore Sugerii abbatis
In nomine Patris et Filii, et Spiritus sancti. Amen. LUDOVICUS Dei gratia rex Francorum, archiepiscopis, episcopis, ducibus, comitibus, et universis regni nostri proceribus.
Quia Dei omnipotentis larga miseratione regnum nostrum stare, et nunquam terrenum nisi per coeleste veraciter proficere manifeste cognovimus, summa sollicitudine, continua cura, instandum nobis est circa ecclesiarum Dei cultum ex regiae majestatis munificentia benignitatis opera impendere, terrenis [Col. 1461B] coelestia felici commutatione commercari, ut per haec regni nostri administratio temporaliter fiat gloriosa, et istis deficientibus illa nos recipiant in aeterna tabernacula. Nos igitur, cum et aliis longe lateque ecclesiis, tum praecipue nobili monasterio ter beati Dionysii, sociorumque ejus propensius attendentes, eo primum affectu quo totum regnum nostrum sorte apostolatus suscipiens Domino Deo proprii sanguinis effusione restituit, eo etiam quo ei antecessores nostri tam spiritualis quam corporalis auxilii beneficio confoederati sunt, satis devoti. Cum ad aures nostras pervenisset Alemannorum regem ad ingrediendum et opprimendum regnum nostrum exercitum praeparare, communicato cum Palatinis [Col. 1461C] nostris consilio, ad ipsam sanctissimorum martyrum basilicam, more antecessorum nostrorum festinavimus, ibique praesentibus regni nostri optimatibus, pro regni defensione eosdem patronos nostros super altare eorumdem elevari pio affectu et amore effecimus. Unde nobis, ut par erat, placuit gloriosissimorum martyrum basilicam, antiquorum regum liberalitate et munificentia amplificatam et decoratam, nostris temporibus omni dilectione amplexari et sublimare. Praesenti itaque venerabili Abbate praefatae ecclesiae Sugerio, quem fidelem et familiarem in consiliis nostris habebamus in praesentia optimatum nostrorum, vexillum de altario beatorum martyrum, ad quod comitatus Vilcassini quem nos ab ipsis in feodum habemus spectare dignoscitur, [Col. 1461D] morem antiquum antecessorum nostrorum servantes et imitantes, signiferi jure, sicut comites Vilcassini soliti erant, suscepimus. Vicariam quoque [Col. 1462A] et omnimodam justitiam, plenariamque libertatem quam juxta villam Beati Dionysii versus Parisium retroactis temporibus, multorumque Regum Franciae et nostra occupaverat potestas, sicut certa metarum distinctione terminavimus, a fluvio Sequanae, videlicet a molendino quod vulgo appellatur Bayard, usque ad supremum caput villae quae vocatur Halbervillare, ipsis sanctis martyribus ducibus et protectoribus nostris, tam pro salute animae nostrae, quam pro regni administratione et defensione, conjugis et liberorum conservatione, devote in perpetuum possidendam contulimus. Praeterea omnimodam potestatem, omnemque justitiam, atque universas consuetudines nundinum Indicti, quoniam praefatum Indictum honore et reverentia sanctarum [Col. 1462B] reliquiarum, clavi scilicet et coronae Domini, apostolica auctoritate, archiepiscoporum et episcoporum confirmatione, antecessorum nostrorum regum Franciae constitutione constitutum est, in perpetuum condonavimus. Dignum enim duximus Domino Deo, his et aliis quibus possimus modis, grates referre, quod et regnum nostrum ea Indicti die insignibus suae passionis, clavi videlicet et coronae, dignatus est sublimare; et nostram, et antecessorum, successorumque nostrorum protectionem in capite regni nostri, videlicet apud sanctos martyres, dignatus est collocare. Si quis autem hoc praeceptum largitionis nostrae violare tentaverit, iram Dei et offensam domni Dionysii incurrat, reusque nostrae [Col. 1462C] majestatis judicetur. Ut igitur hoc decretum a nobis promulgatum pleniorem obtineat vigorem, nostra manu subter apposito signo roboravimus, atque fidelibus nostris praesentibus roborandum tradidimus, nostraeque imaginis sigillo insuper assignari jussimus. Quod ne valeat oblivione deleri, scripto commendavimus; et ne possit a posteris infringi, sigilli nostri auctoritate, et nominis nostri charactere subter firmavimus.
Actum Parisius publice, anno incarnati Verbi 1124, regni nostri XVIII, Adelaidis X, astantibus in palatio nostro quorum nomina subtitulata sunt et signa.
- Signum Stephani dapiferi.
- Signum Gisleberti buticularii.
- [Col. 1462D] Signum Hugonis constabularii.
- Data per manum Stephani cancellarii.
In nomine Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, LUDOVICUS et PHILIPPUS filius ejus divina ordinante providentia reges Francorum.
Si ea quae a Deum timentibus hominibus ad loca divino cultui dedicata solemni donatione largita vel condonata sunt, et postea qualibet occasione inde abstracta esse noscuntur, nostra auctoritate ad statum suum revocamus, et iterum nostrae jussionis oraculo confirmamus; hoc nobis procul dubio ad aeternam beatitudinem adipiscendam seu stabilitatem regni nostri roborandam pertinere confidimus. [Col. 1463B] Ideo notum sit omnium fidelium nostrorum tam praesentium quam futurorum industriae, quia vir venerabilis Sugerius abbas Sancti Dionysii admodum dilectus et familiaris noster nostrae suggessit mansuetudini qualiter compertum habuisset quod monasterium vocabulo Argentoilum [Argentolium] situm in pago Parisiaco super fluvium Sequanae, ad jus beati Dionysii et gloriosissimi Christi martyris pertinere deberet, petiitque ut pro mercedis nostrae augmento ad statum pristinum revocari fecissemus. Ostendit siquidem nobis ad relegendum serenissimorum imperatorum Hludovici Pii et Lotharii filii ejus praeceptum in quo et de prima ejusdem loci donatione a proprio fundatore nomine Hermenrico, ac conjuge sua Mumma et confirmatione Lotharii [Col. 1463C] quondam regis, quam super eamdem donationem conscribere jussit, et eorumdem imperatorum in tempore Hilduini abbatis restitutione plenaria cognitione nostra evidentissime satisfecit, quibus coram saepius inspectis religiosarum personarum, videlicet Matthaei Albanensis episcopi sanctae sedis apostolicae legati. Parisiensis Stephani in cujus parochia est, consilio atque concessione Remensis archiepiscopi Reinaldi, Suessionensis Gosleni, Carnotensis episcopi Gaufridi, aliorumque bonorum virorum et regni nostri procerum, tum propter ejusdem ecclesiae quam cognovimus justitiam, tum etiam quod in eodem monasterio nostris temporibus inter alia Gallorum monasteria Dei misericordia [Col. 1463D] et sanctorum martyrum meritis potissimum ordo monasticae religionis effulget, praefatum locum Argentoilensem ipsis sacris martyribus quos summe diligimus, apud quos sepeliri optamus, et devovimus pro animae nostrae remedio, regni nostri administratione, conjugis et prolis conservatione, in plenitudine restituimus, quidquid ibidem nostrum [Col. 1464A] est, eisdem conferentes, nihil penitus nobis de omnibus quae ad regalem pertinent dignitatem retinentes, sed in jure ac donatione ipsius monasterii cum omni integritate vel appendiciis suis quidquid ibidem praesenti tempore cernitur ad habendum restituatur, et in postmodum nullo unquam tempore, ulla qualibet dignitate aut potestate praedicta persona, rectoribus monasterii praefati ac beatissimi Christi martyris Dionysii aliquam requisitionem facere aut ullam calumniam ingerere praesumat; sed liceat illud praefatum monasterium Argentoilum, sicut caeteras res ad beati Dionysii potestatem simili modo condonatas ac pertinentes, quieto ordine tenere ac disponere. Et quidquid pro opportunitate aut utilitate ipsius ecclesiae facere voluerint, liberam in omnibus [Col. 1464B] habere potestatem. Contestamur autem omnes successores nostros per sanctam et individuam Trinitatem et per adventum justi judicis Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, ut hoc nostrae auctoritatis praeceptum nullo modo praesumant temerare. Sed quemadmodum nos devote ipsis sanctis martyribus praefatum locum conferentes restituimus, ipsi devote studeant conservare. Ut vero ipsa sancta congregatio pro nobis et regina nostra Adelaide, et omni nostra prole et regni nostri stabilitate, Domini misericordiam et ipsorum sanctorum valeant attentius exorare; et haec nostrae constitutionis confirmatio pleniorem vigorem debeat habere, hanc auctoritatem nostram consilio episcoporum qui interfuerunt, in Dei nomine subtersignavimus, et de sigillo nostro [Col. 1464C] insigniri jussimus.
- Signum Ludovici gloriosissimi regis.
- Signum Philippi regis.
- Signum Adelaidis reginae.
- Rainaldus Remorum archiepiscopus conscrips.
- Vulgrinus Bituricensium archiepiscopus cons.
- Haimericus Clarimontensis episcopus cons.
- Yelendus Lengonensis episcopus cons.
- Stephanus Augustodunensis episcopus cons.
- Hatho Trecensis episcopus cons.
- Simon Noviomensis episcopus cons.
- Bartholomeus Laudunensis episcopus cons.
- Stephanus Parisiensis episcopus cons.
- Goslenus Suessionensis episcopus cons.
- Joannes Aurelianensis.
- [Col. 1464D] Signum Radulfi Viromendensis comitis.
- Signum Chludovici buticularii.
- Simon cancellarius recognovit.
Actum apud Sanctum Germanum de Pratis in praesentia domni Matthaei Albanensis episcopi sanctae sedis apostolicae legati, et Gauffredi Carnotensis [Col. 1465A] episcopi et aliorum supradictorum episcoporum.
Datum autem et confirmatum Remis in solemni curia Paschae in unctione domni Philippi gloriosissimi regis, anno incarnati Verbi 1129, indictione VII, anno regni domni et serenissimi regis Francorum Chludovici XX, Philippi autem filii ejus primo, in Dei nomine feliciter. Amen.
In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Amen.
Regiae dignitatis et officii est Deum, per quem reges regnant, ut Regem regum timere. Potens est [Col. 1465B] enim balteum regum discingere, et pro beneficiis temporalibus aeternae gloriae coronam et praemium retribuere. Ego igitur Ludovicus, Dei gratia rex Francorum et dux Aquitanorum, his et aliis fidei documentis instructus, districti judicis districtum examen metuens et praevidens, notum facio praesentibus et posteris, quoniam praesentiam nostram adiit Sugerius venerabilis pastor et abbas ecclesiae beatissimorum martyrum Dionysii, Rustici, et Eleutherii, humiliter et devote implorans, ut pro amore Dei et sanctorum martyrum, et remedio animae patris mei, piae memoriae Ludovici, et incolumitate personae, et regni conservatione, ea quae pater meus eidem ecclesiae contulit, et praecepta regiae majestatis [Col. 1465C] immunitate firmavit, nos ipsi confirmaremus. Hujus itaque justae petitioni et piae devotioni in spe supernae remunerationis, prout dignum erat, assensum praebuimus, et quaecunque patris mei larga munificentia contulit, aut quae collata ab antecessoribus confirmavit, nos ipsi pari voto, pari amore concedimus et confirmamus, videlicet pulveratici seu pedagici in consuetis locis Sancti Dionysii augmentationem: in burgo suo Judaeorum quinque mansiones cum familiis suis: donum etiam quam apud S. Dionysium sitam atavus patris mei rex Robertus donavit, et pater meus confirmavit, cum curte ejusdem domus, et hospitibus, et universis quae ad eamdem domum pertinent, propriorum servorum ecclesiae absque ulla reclamatione nostra [Col. 1465D] successorumque nostrorum, liberas et quietas facere emancipationes, usurariorum quoque, et monetae falsae omnimodam justitiam et districtiones. Defuncto abbate ecclesiae nullam de omnibus quaecunque habuit mobilibus sive immobilibus fieri repetitionem: mansionum vel inhabitationum, si non sint ejusdem ecclesiae, omnimodam remotionem a praedicto burgo, usque ad ecclesiam Sancti Laurentii, quae sita est prope pontem sancti Martini de Campis, et ex altera parte stratae regiae ab eadem villa Sancti Dionysii usque ad alium pontem prope Parisium juxta domum Leprosorum, versus etiam Secanam ab eadem villa Sancti Dionysii usque ad montem Martyrum (excepto Clipiaco) ex altera etiam parte ab eadem villa S. Dionysii usque ad regiam [Col. 1466A] stratam quae ducit ad Luperam. Ecclesiam de Cergiaco cum omnibus ad eamdem pertinentibus: curiam quoque, et curiae domos liberas et immunes ab omni exactione, et omnimodam viaturam sicut ipse dedit, concedimus. In villa quoque quae dicitur Belna, duas quas, quia de proprio monachorum erant procurationes pater meus indulsit, et nos etiam libenter concedimus: pro tertia vero de collecto rusticorum ultra octo libras singulis annis exigi, sicut ipse sua liberalitate prohibuit, et nos prohibemus. Praeterea si quae alia patris mei larga munificentia eidem ecclesiae aut contulit aut confirmavit, nos quoque ob amorem Dei et sanctorum martyrum collata concedimus, et regiae majestatis auctoritate confirmamus. Verum ut haec intacta et [Col. 1466B] illibata in sempiternum permaneant, sigilli nostri impressione et nominis nostri caractere corroboravimus.
Actum Parisius anno incarnati Verbi 1143, regni vero nostri VII, astantibus in palatio nostro quorum nomina subtitulata sunt et signa.
- Signum Rodulphi Viromandorum comitis, dapiferi nostri.
- Signum Matthaei camerarii.
- Signum Matthaei constabularii.
- Signum Willelmi buticularii.
- Data per manum Cadurci Cancellarii.
[Col. 1466C] In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Ego LUDOVICUS, Dei gratia rex Francorum et dux Aquitanorum.
Quia Dei omnipotentis larga miseratione regnum nostrum stare, et nunquam terrenum nisi per coeleste veraciter proficere manifeste cognovimus, summa cura, sollicitudine continua instandum nobis est circa Ecclesiae Dei cultum, ex regiae majestatis munificentia benignitatis opera impendere, terrenis coelestia felici commutatione commercari, ut per haec regni nostri administratio temporaliter fiat gloriosa, et istis deficientibus illa nos recipiant in aeterna tabernacula. Nos igitur cum et aliis longe lateque ecclesiis, tum praecipue nobili monasterio [Col. 1466D] ter beati Dionysii, sociorumque ejus, propensius attendentes, eo primum affectu quo totum regnum nostrum sorte apostolica suscipiens Domino Deo proprii sanguinis effusione restituit, eo etiam quo ei antecessores nostri benevolentia et familiaritate confoederati sunt, qui cum multa ei contulerint, multo majora per ipsum receperunt, ad ipsorum sanctissimorum martyrum basilicae dedicationem, quae in novo ecclesiae augmento, in capitali videlicet parte celeberrime facta est, cum conjuge nostra Alienorde regina, et plurimorum optimatum nostrorum comitatu acceleravimus. Ubi cum post ipsius ecclesiae consecrationem ad locum antiquum in quo peculiaris patroni nostri, beatissimi videlicet Dionysii, ejusque sociorum, sacra corpora continebantur, [Col. 1467A] cum archiepiscoporum et episcoporum plurimo conventu accessimus, apertis scriniis extractisque ac propriis humeris per ipsam ecclesiam deportatis, in loco gloriosissimo superius praeparato sacra pignora laetis cum lacrymis reposuimus. Denique Dei omnipotentis inspiratione, et ipsorum martyrum amore tactus, convocatis archiepiscopis et episcopis qui aderant, et ipsius ecclesiae venerabili abbate Suggerio, amico et familiari nostro, quasdam consuetudines quas in quibusdam villis eorum habebamus, pro quibus nobis quotannis decem et octo librae persolvebantur, luminaribus ipsius ecclesiae continuandis dotis jure contulimus, videlicet apud Cergiacum, et apud Cormelias quidquid vel in Vicaria, vel in Advocatione, habebamus, et omnia [Col. 1467B] omnino ibidem ad nos pertinentia, praeter vinum nostrum et avenam, praeter jacere nostrum, et exercitum, et equitationem, pro servientis beati Dionysii submonitione. Apud Ooniacum ( Osny ) quoque quidquid habebamus, praeter prelum et jacere nostrum, praeter exercitum et equitationem, pro servientis beati Dionysii submonitione. Apud Trappas vero et apud Herencurtem quidquid similiter habebamus, praeter jacere nostrum, et exercitum, et equitationem, pro servientis, ut diximus, beati Dionysii submonitione. In cultura denique de infirmaria, quae est prope burgum beati Dionysii, quidquid habebamus, cum supradicta largitione contulimus. Quod ut perpetuae stabilitatis obtineat munimenta, scripto commendari, sigilli nostri impressione [Col. 1467C] signari, nostrique nominis subter inscripto charactere corroborari praecepimus.
Actum publice Parisius, anno ab Incarnatione Domini 1144, regni vero nostri VIII, astantibus in palatio nostro quorum nomina subtitulata sunt et signa.
- Signum Radulphi Viromandorum comitis.
- Signum Matthaei camerarii.
- Signum Matthaei constabularii.
- Signum Willelmi buticularii.
- Data per manum Cadurci cancellarii.
In nomine sanctae ac individuae Trinitatis. LUDOVICUS, Dei gratia rex Francorum et dux Aquitanorum.
Nobilem et gloriosam beati Dionysii ecclesiam praedecessores nostri Francorum reges tanto speciali semper devotione venerari et ampliare studuerunt, quanto in praedicto martyre Christi majora patrocinia invenerunt. Quorum nos libentissime vestigiis insistentes, notum facimus universis et praesentibus pariter et futuris, quod charissimus frater noster Philippus beato Dionysio et ecclesiae beatae Mariae de Campis, in ecclesia Sancti Exuperi Corboliensis, [Col. 1468B] in qua quidem ipse abbatis obtinet praelationem, praebendam unam assensu et voluntate nostra cum omni integritate perpetuo possidendam donavit. Porro autem monachi Beatae Mariae de Campis debitum praebendae servitium in ecclesia Sancti Exuperii hebdomadis institutis sicut canonicorum quisque complebunt, et in die festivitatis ipsius ad ecclesiam ejusdem singulis in perpetuum annis cum processione solemni venient, et Dominicae missae celebrationi cum collegio canonicorum intererunt. Quod ut perpetuae stabilitatis obtineat munimenta, scripto commendari, sigilli nostri auctoritate muniri, nostrique nominis subter inscripto charactere corroborari praecepimus.
Actum publice Parisius, anno ab Incarnatione [Col. 1468C] Domini 1145, regni vero nostri IX, astantibus in palatio nostro quorum nomina subtitulata sunt et signa.
- Signum Radulphi Viromandorum comitis, dapiferi nostri.
- Signum Willelmi buticularii.
- Signum Matthaei camerarii.
- Signum Matthaei constabularii.
- Data per manum Cadurci cancellarii.
Notitia
Sous l'abbé Suger vivait à Saint-Denys un religieux nommé Guillaume [Col. 1467C] Felib. Histoire de Saint-Denys, p. 136. , qui, par un mérite bien caractérisé, gagna sa confiance et devint son secrétaire. Il l'accompagna en cette qualité dans ses voyages et à la cour. Ayant eu le malheur de le perdre, il ne retrouva point les mêmes sentiments pour lui dans le successeur de Suger, Odon de Deuil. Quelques démêlés qu'il eut avec cet abbé au commencement de son [Col. 1469] administration, le firent reléguer au prieuré de Saint-Denys-en-Vaux, près de Chatellerault dans le Poitou. Cette retraite lui plut, et il s'y fixa, malgré les efforts qu'on fit peu de temps après à l'abbaye pour l'engager à revenir [Col. 1469] Mart. Anecdot., t. I, p. 441. . On n'a aucune lumière sur les autres circonstances de sa vie, ni sur l'année où il la termina.
Témoin et admirateur de la conduite de Suger, Guillaume en conserva le souvenir à la postérité par trois écrits, dont le premier est la lettre circulaire des religieux de Saint-Denys sur sa mort, le second sa vie en trois Livres. Dans l'une et l'autre pièce on s'applique beaucoup plus à exalter les vertus de Suger qu'a décrire ses actions. Mais ce ne sont pas des louanges fades et outrées que Guillaume donne à son héros, ni des lieux communs qu'il accumule en sa faveur. Le bon sens, l'amour du vrai, l'esprit de religion paraissent visiblement avoir conduit la plume du panégyriste. Son style d'ailleurs est noble, élégant, fleuri, et parfaitement, autant que le siècle le comportait, dans le genre qu'il avait choisi. La Vie est dédiée à Geofroi, confrère de Guillaume. Nous en recueillerons ici quelques traits qui ne se trouvent pas dans l'article que nous avons donné de Suger.
«Entre les grandes qualités de cet illustre personnage, sa mémoire n'était pas une de celles qui causaient le moins d'admiration. Il semblait n'avoir rien oublié de ce qu'il avait appris. Quand l'occasion s'en présentait, il récitait jusqu'à vingt et trente vers d'Horace ou de Virgile. Il possédait à fond l'histoire de tous nos rois; en sorte que dès qu'on lui en nommait un, il faisait le détail de sa vie, comme s'il eût lu dans un livre. Il savait presque toute l'Ecriture par coeur, et l'avait si bien méditée, qu'il en expliquait sur-le-champ tous les endroits difficiles qu'on lui proposait (l. I, II. 4, 5) .»
Nous avons parlé ci-devant de la considération où Suger était auprès des souverains et des grands. Voici un nouveau trait qui confirme ce que nous avons dit à ce sujet. «J'ai vu, dit notre auteur, et j'en prends Dieu à témoin, j'ai vu le roi de France se tenir debout respectueusement devant lui, tous les grands l'environner dans la même attitude, tandis qu'assis sur un petit banc, il dictait ses ordres à ceux-ci comme à des inférieurs, et toute cette cour écouter avec la plus grande attention les paroles qui sortaient de sa bouche. Le conseil fini, s'il voulait se mettre en devoir de reconduire le roi, cela ne lui était pas libre, et le monarque ne souffrait pas qu'il sortît de sa place, ni même qu'il se levât de son siége (Ibid. II. 8) .
«Accoutumé à dormir peu, son usage était en tout temps après le souper, soit en été, soit en hiver, de lire ou d'entendre lire quelqu'un pendant un assez long espace, ou de raconter à la compagnie des traits remarquables d'histoire. A l'égard de la lecture, elle avait pour objet les écrits authentiques des Pères, et quelquefois l'histoire ecclésiastique. Pour ses récits, comme il était fort enjoué, il les faisait rouler tantôt sur ce qui lui était arrivé, tantôt sur les aventures des braves, dont il avait été témoin, ou qu'il avait apprises des autres; et la conversation allait quelquefois jusqu'au milieu de la nuit. Ensuite il allait se reposer dans son lit qui n'était ni trop délicat, ni trop dur. Car il évitait avec grand soin de se faire remarquer par quelque singularité, soit dans ses habits, soit dans ses meubles, soit dans sa nourriture. Il interrompait régulièrement son sommeil pour assister aux matines, et dès la pointe du jour il se relevait pour retourner à l'église. Mais, avant que d'approcher du grand autel, sa coutume était d'aller se prosterner devant les tombeaux des martyrs. Là, sans témoins, il s'immolait tout entier au Seigneur, et dans l'ardeur de sa prière, il arrosait le pavé de ses larmes. C'est ainsi que ce vénérable prêtre se disposait à offrir l'hostie salutaire avec autant de pompe que de dévotion. Mais dans le temps qu'il célébrait le saint sacrifice, qui pourrait dignement raconter avec quelle componction, avec quelle abondance de larmes, avec quels gémissements il s'acquittait de cette redoutable fonction?» (l. II, n. 7.)
Ces deux écrits font partie des Preuves de l' Histoire de Saint-Denys par dom Félibien. Ils avaient déjà paru dans l' Histoire des ministres d'Etat du baron d'Auteuil (p. 276-297) ; et avant que l'original du second eût vu le jour, Baudouin en avait publié une traduction française l'an 1640.
Le troisième écrit de Guillaume en l'honneur de Suger est une élégie en forme d'épitaphe. Elle se trouve pareillement dans l'ouvrage cité de M. d'Auteuil (p. 297) .
Guillaume, après avoir quitté Saint-Denys, fut, comme on l'a dit, vivement sollicité d'y retourner. Ses confrères, de l'agrément de l'abbé, ne cessèrent pendant un an de lui envoyer et lettres et messagers pour le rappeler. Il paraît qu'il fut longtemps sans leur répondre. A la fin, il écrivit à quatre d'entr'eux pour leur marquer les motifs qui l'empêchaient de se rendre à leurs sollicitations [Col. 1469] Ibid. . Ces quatre religieux étaient le préchantre, le cellérier, le secrétaire de l'abbé et le médecin, tous quatre portant le nom de Guillaume. Après s'ètre égayé sur l'identité de leurs noms, il dit qu'il faudrait ou qu'il eût été trompé, ou qu'il eût perdu l'esprit pour abandonner le nouveau domicile où la Providence l'a placé. Il prouve qu'il y a trouvé ce qu'il espérait et au delà, par la description du local, dont voici la substance en précis. C'est une vallée agréable et riche où naissent abondamment des fruits de toute espèce. Une rivière (la Vienne) la partage, et sépare le monastère de la ville, dont il goûte les avantages sans en ressentir les incommodités. Une forêt charmante borde les collines des environs, qui ne sont ni trop élevées, ni trop basses, de manière qu'elles laissent aux vents un cours assez libre pour renouveler l'air de la plaine, et pas assez pour y causer du ravage. La terre, sans beaucoup de peine, y reçoit toutes sortes de semences et les rend au centuple. Tout y est beaucoup plus précoce qu'ailleurs. Les vignes qui garnissent tous les côteaux, produisent un vin qu'on peut égaler au Falerne. «J'ai vu là, dit notre auteur, chose merveilleuse! J'ai vu faire du vin rouge avec du raisin blanc, et du vin blanc avec du raisin noir:» Hic mirum in modum ex albis botrionibus vinum vidi rubrum, et ex nigris e converso hic conficitur album. Les pommes y viennent en si grande quantité, qu'on se dégoûte d'en voir, et qu'on s'ennuie à les cueillir. Là, entre autres arbres, les pins s'élèvent à une si grande hauteur, qu'ils égalent celle des cèdres du Liban, et ils produisent tant de fruits, qu'on s'en sert au lieu d'amandes pour les besoins des malades [Col. 1469] Ex quibus (pinubus) tanta nucum colligitur [Col. 1470] abundantia, ut in usus infirmantium non quaerantur amygdala. . Le terrain est aussi propre pour les noyers, et les hommes ne suffisent pas à ramasser toutes les noix qu'ils donnent, ni les celliers pour les serrer. Vous y voyez aussi des figuiers, des poiriers, des châtaigniers, et, enfin tout ce que la nature produit d'elle-même, et ce que l'industrie a coutume de lui faire produire. Au milieu du monastère il y a une fontaine tiède en hiver et froide en été; au dehors elle se partage en deux ruisseaux, qui, après avoir arrosé les jardins des habitants du lieu, vont se rendre dans un grand bassin, que l'on a soin de bien empoissonner. «Enfin, ajoute-t-il, ce lieu a tant d'avantages, outre ceux que je viens de marquer, qu'il faut le temoignage des yeux pour s'en convaincre; et quiconque y a une fois abordé, n'en sort jamais qu'à regret. Et vous voulez que je [Col. 1471] quitte ce séjour, et que je le change contre un autre! Quoi! je sortirais d'ici pour aller de nouveau chez vous m'exposer au péril de mille aventures désagréables!» Guillaume remercie ensuite ses confrères en termes fort polis de l'affection qu'ils lui marquent. Il témoigne qu'il s'intéresse très-sincèrement à leur satisfaction, à leur crédit et aux autres prérogatives dont ils jouissent. «Pour moi, dit-il, je suis familiarisé maintenant avec ma pauvreté, je l'aime, j'en suis content, et elle me suffit, pour le moins autant que les grands trésors de Crésus suffisaient à ce prince.» Cette lettre est une des plus spirituelles et des plus agréables que nous ayons rencontrées parmi celles du siècle qui nous occupe.
Suivant M. d'Auteuil, ce n'est pas Suger qui est auteur, comme nous l'avons dit ci-devant, du Livre de son administration, mais Guillaume, qui le composa par son ordre et sous sa direction. La preuve qu'il en donne est la différence du style de ce livre et de celui des autres productions de cet abbé. Mais cette différence ne nous paraît pas assez grande pour contrebalancer l'autorité des plus anciens manuscrits, où ce livre porte en tête le nom de Suger, ni celle du livre même, dans lequel Suger parle toujours en son propre nom.
Epistola encyclica de morte Sugerii
(Vide supra, hujus voluminis col. 1207, in Sugerio.)
Vita Sugerii
(Vide in Sugerio, supra, col. 1193.)
Versus de obitu Sugerii
(Vide ibid., col. 1211.)
Epistola ad quosdam ex suis comonachis
[Col. 1471A] Dominis et digne venerandis fratribus WILLELMO praecentori, WILLELMO cellerario, Willelmo notario, WILLELMO medico domini mei collateralibus itidem [Col. 1471A] Willelmus, hujus epistolae scriptor, is esse videtur Willelmus monachus Sancti Dionysii, Sugerio abbati familiaris et Vitae ipsius auctor, uti et epistolae encyclicae de obitu ejusdem Sugerii, quae quidem olim in ipsius anniversario legebatur, uti discimus ex codice Coisliniano unde hanc epistolam quae encyclicam sequitur, eruimus. Nam inter varios insignis Sancti Dionysii abbatiae ritus singulares antiquos, notandus in primis venit ille quo Vita Dagoberti [Col. 1472A] et Sugerii abbatis virtutes eorum in anniversario publice legebantur in ecclesia, quatenus eorum auditis benefactis, monachi ad divinum pro eis numen exorandum amplius animarentur. Qui quidem ritus, saltem quoad Vitam Dagoberti legendam, perseveravit ad annum 1633, quo introducta in praefato Sancti Dionysii monasterio reformata S. Mauri congregatio judicio doctorum illum sustulit. WILLELMUS.
Pauca vobis erant in Galliis aequivoca, nisi et ex Aquitania unum adderetur. Quid domino meo abbati, quid vestrae visum est unanimitati, ut tam crebris me nuntiis sollicitetis et litteris; atque locum [Col. 1472A] moneatis deserere, ubi melior est dies una supra millia, ubi quantulamcunque nactus mihi videor libertatem et pene sera gaudia? Aut ego deceptus sum in eligendo loco, aut demens si deseruero: et peream si non ipse locus invitat ut scribam, cujus meritum scribendi subministrat materiam. Peream, si non post exactum in eo annum hoc mihi persuasi, ut hunc ultra mutare non cupiam. Nam vallis est [Col. 1473A] vallata deliciis, vallis, naturae dotata divitiis. Quidquid fere ubique terrarum est fructuum, hic a natura videtur esse congestum. Hic qui vacare voluerit et sapientiae, neque tumultu pulsatur, neque turba impeditur. Nullus hic sonus, nullus auditur strepitus, nisi quem vel cantus avium fecerit, vel aurae flatus excitaverit. Hoc tamen suae solitudinis habet solatium, quod trans flumen habet oppidum, cujus commodis fruitur, caret incommodis. Locus hilaris et amoenus, silvis clausus et collibus, ut tamen nec nimium sit humilis vel depressus, nec ventorum pateat importunis flatibus. Tellus fertilis et in commisso fidelis; quae quidquid sibi creditum fuerit, centuplicato fenore cultori restituit. Hic quaevis seges, hic omnis fructuum species uberior provenit, [Col. 1473B] celerius maturescit. Hic tantam pomorum vidi copiam, ut videntibus essent fastidio, collecturis taedio. Et ne quis existimet fructus esse degeneres, alia ex his instar mellis sunt dulcia, alia suaviter aspera, pleraque in annum duratura. Nullum est opus rusticum, cui non se solum ferax accommodet et fideliter respondeat. Praeter alia unum hic provenit praecipuum, quod urbibus et oppidis invidiam faciat, quod Falerno putetur pretiosius. Siquidem gustu delectat, odore demulcet. Hic mirum in modum ex albis botrionibus, vinum vidi rubeum, et ex nigris e converso hic conficitur album. Quod purum tale est, ut frugalitatem professo minus conveniat, adeo ut qui biberint, ligari oporteat, nisi quod ipso fortius astringuntur. Hic inter caeteras arbores pinus se in [Col. 1473C] tantam attollunt celsitudinem, ut Libani, quod dicitur, cedros aequiparent: ex quibus tanta nucum colligitur abundantia, ut in usus infirmantium non quaerantur amygdala. Caeterum locus hic earum nucum quae juglandes dicuntur, videtur esse proprius, in tantum, ut colligendis plerumque qui legant, et reponendis apothecae deficiant. Non hic desunt pyra, non ficus, non coctana, castanaeque nuces, et quidquid sponte profert natura, vel procurare consuevit industria, in hoc brevissimo terrae continetur angulo. Denique quidquid in hortis seri, quod in virgultis solet vel inseri vel nasci, profert vallis amoenissima, si tamen cultoris instet solertia. Neque aqua hic pecunia bibitur, nec pretio ligna comparantur. [Col. 1473D] Nam in januis est lucus, in ipsis penetralibus fons ebullit placidus, gustu suavis, haustu salubris, hiberno tempore tepidus, aestivo gelidissimus. Qui primum quidem habitatorum satisfacit usibus, diligenti studio ita munitus, ut ante omnia non desit grata solitudo, et ad hauriendum sicco liceat vestigio venire. Deinde a plebe promiscua avidissime excipitur extrinsecus, sed prius in duos derivatur rivulos, qui et virgulta irrigant, et hortos humectant, sicque leniter [Col. 1474A] fluens colligitur in piscinam proximam, qua piscium constructa est alendae multitudini. Illic pratum subjacet, in longitudinem porrectum, amoenum, fecundum, atque adeo famosum, cui ex sua longitudine inditum crede vocabulum. Cujus utrumque latus ex piscosis stagnis distillantes rivuli affluenter allambunt; unde fit ut laetum omni tempore gramen in mediis aestibus aquam coelestem non desideret. In hoc post collectionem mensis Junii vidi in Augusto tanta ubertate fenum colligi, ut vix sciro quis possit, utrum primi temporis an serotina major esset copia. Nec longe hinc, hoc est, quantum potest arcus bis jacere, praeterlabitur Vigenna fluvius, qui varias piscium monstrat delicias, ut raro nobis opus sit ad piscinas recurrere, nisi cum forte [Col. 1474B] serius hospes supervenerit, aut tempestas a flumine piscatores abegerit. Habet praeterea vallis nostra ex rupibus excisas specus, in quibus incolae se suaque mediis nivibus tuentur a frigore, aestivis mensibus a calore. In his nec vinum corrumpitur, nec granum infatuatur, non putrescit fructus, nec timetur effractarius. Oratorium denique ejusmodi est, ut levi lapide cameratum, nec rigores Capricorni, nec Cancri aestus sentiri permittat; in quo nec incolumes impune, nec aegri sine salutis spe dormire consueverunt. Illuc, ut testantur incolae, quisquis ingreditur ad furandum, aut caecitate, aut graviori mulctatur ultione. Tot certe tantaeque, praeter has, sunt loci dotes, ut vix alicui qui non viderit persuaderi valeat; vix aliquis qui hic semel applicuerit, nisi [Col. 1474C] invitus recedat. Hunc igitur locum vultis ut deseram, monetis ut mutem? Hinc ego exeam, illuc revertar, ut me mille scandalorum periculis immergam? Monet Epicurus Idomeneum, ut quantum potest fugiat, et properet antequam aliqua vis major interveniat, et auferat libertatem recedendi. Idem tamen subjicit nihil esse tentandum, nisi cum apte potuerit tempestiveque tentari. Sed cum illud tempus diu captatum venerit, exsiliendum ait, speratque salutarem etiam ex difficillimis exitum, si nec properemus ante tempus, nec cessemus in tempore. Scio quia nimio mei desiderio laboratis, quia cupitis me vestris interesse gaudiis, vestraeque gloriae amorem amplector, affectui gratulor, nec ignoro [Col. 1474D] quam benigno me vocetis animo. Verum assuevi paupertati meae, quae mihi non minus jam sufficit quam Croeso opes suae. Jam quippe rudis effectus honoribus desuevi, quibus Dominus meus amicos beat, et bene de se meritos honorifice remunerat. Ut verum fatear, ut vobis in aurem loquar, non est mihi tibia tanti; loco cessi, officio renuntiavi, fortunam metuens, ne, si quid acciderit, imputetur mihi.
Notitia
[Col. 1475A] Joslenus seu Gosienus ( de Vierzi ), Rufus dictus ab Orderico Vitali, fuerat primum scholis praefectus in academia Parisiensi, tum archidiaconus Bituricensis et Suessionensis, quo tempore S. Godefridi Ambianensium praesulis epitaphium composuit; Lisiardo successit anno 1126, Consilio Trecensi adfuit an. 1127, et Rothomagensi 1128 quem secundum episcopatus sui annum designat in privilegio quod hoc anno Humberto abbati Igniacensi concessit. Astitit anno eodem comitiis Atrebatensibus, et benedictioni Fulconis abbatis Sparnaci, et subscripsit dono monachis S. Mauricii in suburbio Remensi facto a Rainaldo archiepiscopo, et litteris Johannis episcopi Aurelianensis ecclesiam S. Aniani de Biliaco Radulfo priori Cellensi in Bituricibus [Col. 1475B] donantis. Hoc anno morbus tabificus in pago Suessionensi multos assumpsit, de quo vide Chronicon Alberici. Joslenus an. 1129 unctioni Philippi regis interfuit, patrisque et filii diplomati subscripsit de restitutione Argentolii facienda S. Dionysio. Monachis S. Crispini dedit anno eodem altare de Billy super Urcam. Subscripsit an. 1130 chartae Gaufridi decani Compendiensis Tres-fontes in silva de Luis, Guidoni abbati largientis, et confirmationi fundationis Igniacensis abbatiae. Cum S. Bernardo an. 1131 ab Innocentio papa missus est, ut tam Gerardum qui assensu comitis Burdegalensem archiepiscopatum occupaverat, simulque Burdegalensem et Engolismensem detinebat ecclesias, quam comitem convenirent, quod quidem fecere sed irrito conatu. [Col. 1475C] Fundavit abbatiam Longipontis an. 1132. Reliquias S. Geremari in ecclesia Bellovacensi populo ostendit in festo SS. Petri et Pauli, et in theca inclusit anno eodem. Die eadem astitit translationi reliquiarum S. Justi a Petro episcopo factae, et terrae de Gland. Praemonstratensi ecclesiae donatae praesens astitit.
Anno 1133 qui episcopatus ejus octavus legitur in chartis Silvaemajoris, in ecclesia S. Crispini altaria SS. Crispini et Crispiniani, SS. Simonis et Judae, SS. Marcellini et Petri, SS. Philippi et Jacobi, et capellam super murum dedicavit. Anno 1134, episcopatus IX, altare Terniaci monachis S. Pauli restitui fecit a Rainaudo comite Suessionensi. [Col. 1476A] Anno eodem confirmavit fundationem Vallis-christianae, nonnulla donavit Odoni abbati Majoris-Monasterii, et subscripsit chartae Rainaldi archiepiscopi pro Cuissiacensibus et Selincurte. Branensibus asseruit decimam Blanziaci villae an. 1135, consecrationis nono. In notitia judicati cujusdam anni ejusdem pro monasterio S. Crispini majoris, licet superstes, dicitur piae memoriae. Ecclesiam Basilicarum quae LXXII olim canonicos aluerat, tuncque vix duodenis sufficiebat, Majori-Monasterio contulit anno 1136, et diploma a rege obtinuit, quo vexationes communiae Suessionensis irritae et emandandae declarantur. Donatam ecclesiae Branensi decimam S. Albini confirmavit an. 1137, episcopatus XI, et quaedam eis dedit in territorio de Hostello episcopatus [Col. 1476B] XII. Subscripsit anno eodem testamento Sugerii abbatis S. Dionysii, et chartae Rainaldi archiepiscopi Remensis pro ecclesia Blangiacensi. Godefridi Ambianensis episcopi corpus Nonis Aprilis an. 1138 e capitulo S. Crispini, ubi ab annis 23 sepultum jacebat, transtulit, et ante majus altare in testitudine recondidit. Eodem anno fundationem Loci-restaurati laudavit, praesens fuit concessae a Garino Ambianensi episcopo ecclesiae S. Gervasii de Encra Theobaldo priori S. Martini a Campis, querelam habuit cum Hattone Trecensi episcopo de quadam cella, pro qua dirimenda arbitros hoc anno elegerunt: suscripsit litteris Samsonis archiepiscopi pro S. Theoderico.
Anno eodem, episcopatus XIII, donata in sua [Col. 1476C] dioecesi monasterio S. Vincentii Laudunensis approbavit. Circa id tempus judex inter alios ab Innocentio II constitutus est inter episcopum Atrebatensem et abbatem S. Vedasti. Anno 1139, episcopatus XIII, dedit canonicis S. Johannis altare de Latiliaco, et Ernaudo abbati S. Crispini altaria de Bestisiaco cum omnibus decimis. Confirmavit anno eodem omnia quae monasterium Consiacense in sua possidebat dioecesi, et asseruit fundationem S. Leodegarii. Donationem Rainaldi comitis Suessionensis Branae factam confirmavit an. 1140, episcopatus XIV. Eodem conciliavit canonicos S. Mariae de Monte cum Praemonstratensibus Branae; interfuit concilio Senonensi, unde scripta ejus nomine et aliorum [Col. 1477A] provinciae Remensis praesulum epist. 191 inter Bernardinas ad Innocentium II, de erroribus Abaelardi et eorum damnatione; cum rege et aliis praesulibus interfuit cum capitii S. Dionysii jacta sunt fundamenta; praesens adfuit satisfactioni factae S. Remigio ab Hugone Roceii comite.
Confirmavit anno eodem, episcopatus XV, translatos Praemonstratentes e Castro-Theoderici ad Vallem-secretam. Subscripsit chartae B. Mariae Santonensis Sabbato in festo SS. Innocentium V Kal. Januarii 1140. Excepit an. 1141 hominium Ivonis de Nigella comitis Suessionensis, subscripsit sententiae a Bartholomaeo Laudunensi episcopo latae inter abbates Novigenti et Praemonstrati, adfuit initae concordiae inter Manassem Meldensem episcopum [Col. 1477B] et Rissendim abbatissam Farensem, ecclesiae de Vivario dedit ecclesiam S. Aniani.
Eodem anno, episcopatus XVI, confirmavit possessiones Branae. Sigillo munivit suo an. 1142 donationem factam coenobio S. Crispini in Cavea quorumdam agrorum et vinetorum a decano et capitulo S. Frambaldi Silvanectensis. Subscripsit anno eodem litteris Samsonis archiepiscopi confirmantis fundationem Cartusiae Montis-Dei, et ecclesiam S. Mariae de Castello-Porcensi S. Nicasio confirmantis anno 1143. Eodem, episcopatus XVII, confirmavit bona monasteriorum S. Crispini et S. Sulpicii. Anno 1144, episcopatus XVIII, confirmavit bona monasterii S. Ghisleni in Suessionensi dioecesi sita.
Adfuit anno eodem dedicationi basilicae S. Dionysii, [Col. 1477C] et consecravit altare S. Benedicti. Cum Samsone archiepiscopo dedicavit Carthusiam Montis-Dei, et subscripsit litteris ejusdem pro S. Maria et S. Remigio et monachis de Regetesto. Memoratur anno eodem in charta Nicolai Cameracensis episcopi pro S. Dionysio. Cartovorum confirmavit an. 1145, episcopatus XVIII, et episcopatus XIX bona Praemonstratensium quos substituerat in ecclesia S. Mariae et S. Evodii intra muros Branae.
Subscripsit anno eodem chartae Samsonis archiepiscopi de concordia inter abbatem S. Johannis de Valentianis et Hugonem priorem et Salvii. Dedit an. 1146, episcopatus XXI, Odoni abbati S. Remigii tertiam partem decimae de Dusel; parochialem locum [Col. 1477D] Longi-Pontis in solitudinem pene redactum a decimis exemit anno eodem. Insequenti subscripsit litteris Samsonis archiepiscopi pro S. Remigio, eodemque adfuit concilio Parisiensi, in quo inter alios electus est ad examinanda capitula Gilberti Porretani.
Astitit anno 1148 concilio Remensi pro eadem causa congregato. In epistola Gaufredi monachi Claraevallensis de rebus gestis in hac synodo, Joslenus indigitatur tam saeculari quam litterali scientia praeditus. Et certe exstat apud Martenium amplissimae Collect. t. IX, col. 1101, ejusdem expositio Symboli et Orationis Dominicae. Anno 1148 subscripsit instrumento [Col. 1478A] Samsonis archiepiscopi donum Theobaldi Bellovacensis archidiaconi monasterio S. Luciani factum confirmantis, ejusdemque litteris pro S. Quintino in Insula. Astitit dedicationi ecclesiarum Hasnoniensis factae IV Kal. Jun. 1149 et Vallis-Cellensis.
Confirmavit anno eodem in capitulo Longi-pontis monasterio factas donationes, et subscripsit chartae Manassis episcopi Aurelianensis Majori-Monasterio ecclesiam B. Mariae de Bono-nuntio donantis. Possessiones Charmensis ecclesiae confirmavit an. 1150, episcopatus XXV, et subscripsit chartae Samsonis archiepiscopi Balduinum episcopum Noviomensem et Radulfum comitem Veromanduensem conciliantis. Initam inter monachos S. Martini a Campis [Col. 1478B] apud S. Gemmam et Igniacenses super decimam in territorio de Raroy concordiam approbavit an. 1151, episcopatus XXVI. Circa id tempus scriptae exstant (t. I Anecd. Marten. col. 424 et 425) tres Josleni et Sugerii abbatis S. Dionysii epistolae de utriusque videndi se desiderio, ex quibus liquet utrumque fuisse amicum, utrumque aegrum, utrumque morti proximum. Denique Joslenus, pater justitiae et multorum coenobiorum, hostis vitiorum et castitatis cultor praecipuus, ut habetur in vita B. Godefridi Ambianensis episcopi, post multa clara edita, animam Deo reddidit IX Kal. Nov. 1152, postquam ejus opera, inquit scriptor Annalium Praemonstratensium, quinque abbatiae ordinis illius in sua dioecesi constructae fuissent. Humatus est [Col. 1478C] ante altare SS. apostolorum Petri et Pauli in navi cathedralis Suessionensis sub tumba, inde translatus in mausolaeum intra absidem muri presbyterii ecclesiae Longi-pontis ad latus epistolae, tanquam fundator ac praecipuus benefactor, ubi conspicitur effigies praesulis habitu pontificio ornata, cum hac epigraphe: Hic jacet Joslenus episcopus Suessionensis, qui primo adduxit conventum hujus domus de Claravalle tempore B. Bernardi abbatis. Fuit hic praesul magnae apud regem auctoritatis, unde in eum S. Bernardi zelus tantisper exarsit quod regium animum non regeret melius. S. abbatis litteris exasperatus Joslenus epistolae qua ei respondebat, praefixit: Salutem in Domino, et non spiritum blasphemiae. [Col. 1478D] Qua de re S. Bernardus in epistola 223, qui et alias ad eum direxit litteras, sicut et Eugenius III papa et Sugerius abbas S. Dionysii, qui etiam Josleno Vitam Ludovici Crassi dicavit, quo rege cum illo abbate primas partes in administratione regni habebat, ut probant tot ad eum scriptae praesertim a S. Bernardo epistolae. Memoratur in necrologiis Fontis-Ebraldi, Artonae et S. Justi Bellovacensis ad 25 Octobris, qua die in necrologio Fontanensi legitur: Migravit a saeculo piae memoriae reverendissimus Joslenus, episcopus Suessionensis, qui exstitit benefactor noster et doctor nobilissimus.
Expositio symboli et orationis Dominicae
Sequentem Josleni episcopi Suessionensis Expositionem Symboli et orationis Dominicae descripsimus ex pervetusto codice Marchianensis monasterii. Fuit autem Joslenus tam saeculari quam litterali scientia praeditus, ut scribit Gaufridus monachus Claraevallis S. Bernardi notarius, in historia concilii Remensis; Ludovici VII Francorum regis una cum Sugerio S. Dionysii abbate consiliarius; ab Eugenio papa III cum S. Bernardo ad Guillelmum Aquitaniae ducem et Pictaviensem comitem pro schismatis exstinctione missus legatus; ad quem exstant plures Eugenii, S. Bernardi et Sugerii epistolae, et a Nicolao monacho in vita S. Gaudefridi episcopi Ambianensis hoc decoratus elogio: Joslenus archidiaconus ante Bituricensis et magister celeberrimus Parisiensis, Pater justitiae et multorum coenobiorum, hostis vitiorum et castitatis cultor praecipuus. Et certe si ordinis Praemonstratensis annalistae credimus, quinque ejusdem ordinis abbatiae ejus opera constructae fuerunt in dioecesi Suessionensi. Sed et celeberrimum ordinis Cisterciensis monasterium Longi-Pontis eumdem agnoscit fundatorem.
[Col. 1479A] I. Symbolum et Orationem Dominicam, ut tibi exposita transmitterem, sicut in ecclesiis soleo praedicare, postulavit fraternitas tua. Moderato siquidem usus es temperamento. Quis enim plene aut intelligere aut exponere potest Dominicam Orationem, quam divina sapientia, non per prophetam, non per apostolum, sed proprio ore ipsa dictavit? Symboli quoque sacramenta profunda sunt, et sacro tecta velamine. Attamen cum de fonte bibimus, mitigamus sitim, etsi totum fontem non glutiamus. Sicut ergo populis ad intelligentiam exponere solemus et tu postulas, Spiritu sancto dictante, dicere tentabimus. Et prius de Symbolo agendum videtur.
II. In Symbolo enim fidem quam ad Deum habemus, [Col. 1479B] et quam fideles ei simus ostendimus, ut per Dominicam Orationem audacius postulemus. Jesus enim non nisi fidelibus se credit, nec nisi summa largitur. Infidelis autem importunus petitor est, citoque passurus repulsam. Symbolum nomen [Col. 1480A] est compositum ex syn graeca praepositione et bolo. Syn, id est cum, unde quod nos conjuga, Graecus synjuga dicit. Bolus bucata est, id est quantum panis vel cibi bucca simul capit. Sicut ergo multi convivae confram faciunt, id est commune convivium, et unusquisque pro se ponit, ita et sancti apostoli fecisse noscuntur. Post Ascensionem namque Domini et adventum Spiritus sancti, qui eos omnem docuerat veritatem, impleturi mandatum Christi, quo jusserat: Ite in orbem universum praedicare evangelium, qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur (Marc. XVI, 15) , ne discors esset fidei praedicatio in numerosis apostolis, antequam dividerentur, convenerunt. Confram spiritualem confecerunt, [Col. 1480B] id est symbolum, in quo quidem non omnes partes fidei specialiter complexi sunt, sed XII tantum sententias, sicut ipsi XII erant, substituto jam Matthia pro Juda, ita ut unusquisque suam poneret. Quisquam? nondum in canonica Scriptura [Col. 1481A] legisse me memini. Hae vero pernecessariae sunt, ut his creditis, si in aliis non erret, salvari quis possit, sine his vero nemo ad salutem venerit postquam ad intelligibilem aetatem pervenerit. Dicit Athanasius: Haec est fides catholica, quam nisi quisquis fideliter firmiterque crediderit, salvus esse non poterit. Fides namque omnium bonorum est fundamentum, humanae salutis nuntium, et impossibile est sine fide quemquam placere Deo; sed, si quis non ambulat per fidem, non perveniet ad speciem. Discat ergo quisquis baptizatur symbolum cum ad intelligibiles venerit annos. Patrini quoque dent operam ut filioli sciant. Fidejussores enim inde ad Deum effecti sunt, cum pro eis in baptismo responderunt. Quacunque autem lingua [Col. 1481B] doceantur vel discant curandum non est, dum firmiter credant.
III. Duodecim vero sententiae quae conficiunt symbolum sic distinguendae videntur, ut prima sit: Credo in Deum Patrem omnipotentem, creatorem coeli et terrae. Secunda: Et in Jesum Christum Filium ejus unicum Dominum nostrum. Tertia: Qui conceptus est de Spiritu sancto, natus ex Maria Virgine. Quarta: Passus sub Pontio Pilato, mortuus et sepultus, descendit ad inferos. Quinta: Resurrexit a mortuis. Sexta: Ascendit ad coelos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis, inde venturus est judicare vivos et mortuos. Septima: Credo in Spiritum sanctum. Octava: Sanctam Ecclesiam catholicam. [Col. 1481C] Nona: Sanctorum communionem. Decima: Remissionem peccatorum. Undecima: Carnis resurrectionem. Duodecima: Vitam aeternam. Fides quidem quae per Symbolum demonstratur, in corde fidelis habet fundamentum, ibique plene cognoscit eam qui scrutatur renes et corda. At legisti: Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X, 10) , sed non tamen ei qui profert, sed eis qui audiunt. Nam, cum multi per verba fidem suam alternatim cognoscunt, augetur charitas et multitudinis credentium fit cor unum et anima una. Est ergo fides, et semper corde servanda, et cum oportuerit voce promenda, juxta illud: Non appareas in conspectu Dei vacuus (Exod. XXIII, 15) . [Col. 1481D] Semper enim Deo si non voce, vel corde offerenda est fides. Dicat ergo qui audet: Credo in Deum; si verum dixerit, beatus est: Justus enim ex fide vivit (Rom. I, 17) .
IV. Non dicit Credo Deum, id est quia Deus est, nec dicit Credo Deo, id est quia verax est. Sic enim credere non sufficit ad justitiam, quia et sic daemones credunt et contremiscunt. Sed dicet Credo in Deum. Haec oratio quemdam processum fidelis animae significat, cupientis haerere Deo per dilectionem, et consummari in ipsum per bonam operationem atque voluntatem. Si dicat hoc criminalibus [Col. 1482A] peccatis irretitus, mendax est; dum his servit, non proficit in Deum, sed deficit a Deo. Veritati per mendacium placere non potest, imo mentiendo perniciosus sibi est. Os enim quod mentitur occidit animam (Sap. I, 11) . Scrutetur ergo quisquis se antequam hoc dicat, et si in crimine vel in criminis voluntate se invenerit, potius sileat. Quod si statim poenituerit, et omni bona voluntate ad Deum se converterit, dicat secure Credo in Deum. Deum singulariter dicit, ad distinctionem idolorum, quae gentiles deos credebant. Non enim est Deus nisi unus, dicente Moyse: Audi, Israel, Deus tuus unus est (Deut. VI, 34) . Sed, quia ille unus Deus est tres personae, subdistinguit dicens Patrem; ac si diceret: illum unum Deum credo Patrem, [Col. 1482B] illum unum Deum credo Filium, illum unum Deum credo Spiritum sanctum, id est illum unam essentiam esse tres personas, illas tres personas esse unam essentiam, non plures. Si nondum intelligis, crede, et intelliges. Non prius est intelligere, quam credere, sed a mandatis tuis intellexi (Psal. CXVIII) , nec fides proficit usque ad justificationem, quae prius intelligitur per humanam rationem. Fides enim non habet meritum, cui ratio humana praebet expeperimentum. Si narrante aliquo quae dicit intelligas, non habet tibi gratias, si credas. Quod si nondum intellexeris, et tanti facias auctorem, ut discredere non possis quae dicat, merito tibi gratus est. Hic est fons in quo non communicat alienus. Judaeus aut gentilis trinitatem in unitate, et unitatem [Col. 1482C] in trinitate etiam audire abhorret, ideoque credere detrectat, unde fit ut in praesenti saeculo non consequatur justificationem quae habetur per fidem; et in futuro non possideat vitam aeternam, ut repetamus: Justus ex fide vivit (Rom. I, 17) . Sed revertamur ad expositionem. Patrem dicit, quia ante tempora coaeternum sibi genuit Filium. Omnipotentem creatorem coeli et terrae, id est qui per omnipotentiam suam conditor est coelestium et terrestrium, id est visibilium et invisibilium. Si quaeras, cum sit Filius omnipotens, et Spiritus sanctus omnipotens, quare ad Patrem adjunxit omnipotentem, et non ad Filium, non ad Spiritum sanctum dici potest? Quaedam senii debilitas innui solet [Col. 1482D] per paternitatem, ut fortiores sint juniores filii quam parentes seniores. Sed talis non est, non imminuit potentiam, qui sibi conservat omnipotentiam.
V. Sequitur: Et in Jesum Christum Filium ejus unicum Dominum nostrum. Et conjonctio repetendum innuit Credo, ut dicatur: Et credo in Jesum Christum: quibus modis supra distinximus quid erat credere in Deum Patrem, iisdem prorsus intellige credendum esse in Filium, quia, cum aequalis sit Patri majestate, non debet minor esse in honore, ut sit credere in Filium promoveri in ipsum per bonam operationem atque voluntatem, ut eidem uniamur per charitatem. Nec vacant nomina quae [Col. 1483A] nomen praecedunt et subsequuntur, sed quasi quidam stimuli sunt promotionis nostrae in Filium; ac si diceret: Jure sicut in Patrem credendum est nobis in Filium, quia et Jesus, id est Salvator noster est, de potestate diaboli salvans nos, et Christus, id est unctus noster. Duae personae inunguntur, rex et sacerdos. Filius Dei rex noster est per hoc mare magnum et spatiosum, id est mundum regens nos; et pontifex pontem nobis faciens crucem suam, per quam de mundo hoc transeamus ad ipsum, juxta illud: Si quis vult post me venire, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, etc. (Matth. XVI, 24.) Filium ejus unicum, ac si dicat: Cum sint multi filii Dei, juxta quod dicitur in Evangelio Joannis: Quotquot autem receperunt eum, [Col. 1483B] dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus (Joan. I, 12) . Filius iste unicus ejus est consubstantialis et coaeternus, unice genitus, ita ut non pars divinitatis a Patre derivet in Filium, et pars remaneat in Patre, sed in Patre totus Filius, et totus in Verbo Pater. Quod si ita distinguas, Filium ejus unicum Dominum nostrum, congrua est sententia. Ac si dicat: Filius iste in quem credendum est, Dominus noster est, non illa tantum communi dominatione, qua Pater est Dominus, Filius est Dominus, Spiritus sanctus est Dominus, sed singulari quadam et unica, qua proprio sanguine nos emit, juxta illud: Empti enim estis pretio magno (I Cor. VI, 20) , quia Pater incarnatus non est, unde posset fundere sanguinem, nec Spiritus [Col. 1483C] sanctus unde sustineret passionem.
VI. Qui conceptus est de Spiritu sancto ex Maria Virgine. Convenienter sine interpositione videretur debere sequi, Credo in Spiritum sanctum, ut quia in solam Trinitatem, quae est unus Deus, et non in aliud credendum est, postquam dictum erat, Credo in Patrem, credo in Filium, congrue diceretur, Credo in Spiritum sanctum qui tertia persona est in Trinitate. Verum incongruus esset ordo verborum. Nam praemisso Credo in Spiritum sanctum, si sequeretur qui conceptus est de Spiritu sancto, [Col. 1483D] potius referri videretur conceptio ad Spiritum, de quo proxime dictum erat, quam ad Filium, de quo remotius. Ideoque, postquam dictum est Credo in Filium, sine alterius interpositione, qui, subaudis Filius, conceptus est de Spiritu sancto. Omnis qui ex coitu maris et feminae concipitur, in peccato concipitur. Ipsa enim voluptas quae in coitu sentitur, nec in primis parentibus, nec in eorum sobole unquam esset, si illi priores non peccassent: quia ubi peccaverunt, in poenam peccati voluptas ista propagata est, unde fit ut qui in ea concipiuntur, ita inficiantur originali peccato, cujus ipsa voluptas poena est, ut perpetuo damnentur, nisi prius sacramento baptismatis eis subveniatur, juxta quod in Evangelio dicitur: Nisi quis renatus fuerit [Col. 1484A] denuo, non introibit in regnum coelorum (Joan. III, 5) . Et David de legitimo matrimonio natus erat, et tamen dicit: Et in peccatis concepit me mater mea. (Psal. L, 7) . Ne ergo occurrat tibi illa peccati conceptio, cum audis qui conceptus est, statim adjungit, de Spiritu sancto, id est non ex sanguinibus, non ex voluntate carnis, non ex voluntate viri, sed ex Spiritu sancto; iste conceptus est, adeo ut nullam voluptatem, quae poena est originalis peccati, in conceptione ista perpessa sit Virgo, sicut nec Eva si concepisset ante peccatum. Quamvis hoc deificum magis et multo magnificentius comparari non potest. Dicit, uxor concepit de viro, non ita intelligas, quia Maria concepit de Spiritu sancto, sed intellige id quod hujus conceptionis [Col. 1484B] auctor fuit Spiritus sanctus, ut ipso illustrante et sanctificante cor Virginis, caro Christi de sola carne B. Mariae concepta sit, nulla sementivae carnis origine extrinsecus operante. Sicut enim vermis calefaciente sole de puro limo nascitur, sic Christi corpus de sola carne Virginis propagatur; unde se carni comparans, per Psalmistam dicit: Ego sum vermis et non homo (Psal. XXI, 7) , id est conceptus more vermis de sola terra, non de admistione alterius seminis, et non more hominis, qui nonnisi commistione seminum maris et feminae concipi solet. Et attende quia non sic dicitur conceptus de Spiritu sancto, quod ab hac operatione alienus sit Pater et Filius; quia quorum est una natura, et eadem essentia, non potest esse [Col. 1484C] diversa operatio. Cooperante ergo tota Trinitate, conceptus iste factus est, ita ut ineffabili quodam generationis argumento ipse Filius esset in Virgine creator sui, qui se per Patrem et Spiritum sanctum operabatur creandum. Licet autem tota Trinitas sacramentum istud operata sit, de Spiritu sancto tamen mentio facta est, quia per procedentem ab utroque, uterque unde procedit convenienter subintelligi potuit.
VII. Natus ex Maria Virgine. Sicut singularis conceptus peccato non infecit virginem, ita singularis nativitas non corrupit virginitatem, quia, sicut uterum matris non aperuit conceptus, sic nec aperuit [Col. 1484D] partus; sed, sicut virgo fuit ante conceptum et partum, eadem perseveravit post conceptum et partum. Quaeri potest cur Deus humanam naturam assumpturus, de massa corrupta in Adam voluit eam accipere, et non potius eam creare novam, neque de patre neque de matre, sicut fecerat Adam. Sed multo mirabilius fuit eam assumere incorruptam, quam si incorruptam creasset, nulla praecedente corruptione. Assumpsit autem eam de sola muliere, quia sexus muliebris videbatur indignior misericordia et redemptione propter Evam, quae prima traxit virum in mortem et secuturam ejus sobolem. Traxit autem non ex seductione. Mulier enim seducta fuit. Adam vero est seductus, sed sciens maluit parere uxori in malum, quam eam offendere. Hic est pars tertia.
VIII. Passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus et sepultus, descendit ad inferos. Ignominiosa Christi in parte quarta collocantur, juxta quod ait Apostolus: Nos praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam, nobis autem Dei virtutem et Dei sapientiam. Nam quod infirmum est Dei, fortius est hominibus (I Cor. I, 23) . Pilati mentio non ad aliquam personae dignitatem, sed ad solam temporis determinationem imponitur. Multi enim fuerunt Jesu, sed ut determinetur quis sit ille Jesus, in quem credendum sit, qui conceptus de Spiritu sancto, natus sit ex Maria Virgine, apponit, passus sub Pontio Pilato, ac si dicat: Ille est qui passionem sustinuit, Pontio Pilato procurante [Col. 1485B] Judaeam. Solent enim tempora per principes determinari. Passus ergo est naturaliter impassibilis Deus in assumpta passibili natura, ut humanum genus quod passionibus subjacebat, ad impassibilitatem reformaret, juxta quod dicitur: Oportebat pati Christum et ita intrare in gloriam suam (Luc. XXIV, 46) . Ac si dicat: In hoc fuit opportuna Christi passio, per quam effectum est, ut cum omnes resurrecturi sint fideles, immortales resurgant impassibiles, quae est gloria resurrectionis.
IX. Crucifixus. Ignominiosissimum erat genus mortis quod per crucem infligebatur. Unde legitur: [Col. 1485C] Morte turpissima condemnemus eum (Sap. II, 20) . Voluit ergo crucifigi, ut a cruciatibus aeternis nos liberaret, et ad vitam aeternam transferret. Quia enim diabolus in eum extenderit manum praesumptive, in quem nullum jus poterat habuisse, utpote qui peccatum non fecit, nec in eo conceptus est, jure amisit dominium quod super humanum genus sentiebatur extendisse et exercuisse. Potuit alio genere mori Jesus, sed nullum quam crucis fuit convenientius, quia enim infideles mortem Christi quasi alterius damnati inutilem existimabant, in ipso genere passionis ostensum est utilissimam eam esse, quae et coelo gaudium et inferno remedium et toti mundo pararet redemptionem. Nam, cum de inferno [Col. 1485D] beatorum animas qui eam exspectabant extraxit, et paradisum aperuit, et ipsis remedium angelis, de eorum societate multiplicavit gaudium: quod significari potuit per sublimitatem crucis, in qua titulus scriptus est, et per partem quae in profundo terrae fixa est. Quod vero toti mundo profutura esset, ex eo notari potuit quod alia pars crucis respexit orientem, alia occidentem, alia austrum, alia septentrionem, ut per hoc inveniret, quatenus omnibus, qui diversas mundi partes habitant, nisi in eis remaneret, sufficientem reportaret redemptionem. Sacramenta crucis exsequi formidamus, profunda enim nimis sunt et nocitura compendio.
X. Mortuus. Vera quippe morte mortuus est, sicut vera nativitate natus, ut nos ab aeterna morte liberaret, et per mortem temporalem vitam nobis conferret aeternam. Et sepultus. Ideo sepeliri voluit, ut nos sibi vitiis et concupiscentiis suis consepeliret. Unde dicit Apostolus: Quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in mortem ipsius baptizati sumus. Consepulti enim sumus cum ipso per baptismum in mortem, ut quomodo Christus surrexit a mortuis per gratiam, ita et nos in novitate vitae ambulemus (Rom. VI, 4) . Id est omni vetustate deposita, conformemur Christi similitudini, ut per trinam baptismi mentionem et triduanam Christi sepulturam, [Col. 1486B] tria in nobis destruantur genera peccati consensus, actus et consuetudinis. In quo quidem vetus homo noster cum ipso crucifixus est.
XI. Descendit ad inferna. Non fuit otiosa illa tridui mora inter mortem et resurrectionem, quoniam, dum corpus jacuit in sepulcro, anima descendit in infernum, ut animas sanctorum, qui istam exspectabant redemptionem, secum duceret in paradisum, et paradisi porta, quae in poenam ab initio cunctis clausa fuerat, remoto cherubim, qui in introitu paradisi cum flammeo gladio positus fuerat, tunc aperta fuit, ubi simul intrarent boni, nec praecesserunt [Col. 1486C] Johannes Baptista et SS. Innocentes latronem, qui audierat a Domino: Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43) . Attende quod anima Christi licet separata fuerit a corpore, quantum distat infernus a sepulcro, unio tamen personae divinitatis et humanitatis in Christo, postquam semel inita est, non desiit, nec desinet esse, nec remota a corpore velamine potuit esse divinitas, quae ubique est juxta Psalmum: Si ascendero in coelum, tu illic es; si decendero in infernum, ades (Psal. CXXXVIII, 8) . Si adhuc plene non intelligis, crede. Haec ergo infirma Christi superant omnem fortitudinem mundi.
XII. Tertia die resurrexit a mortuis. Sexta feria [Col. 1486D] crucifixus vel circa horam IX emisit spiritum, ita per ultimam partem VI feria, quin etiam et per totum sequens Sabbatum et circa primam partem Dominicae, quae dicitur prima Sabbati resurrexit Dominus, et sic vera est sententia: Tertia die resurrexit a mortuis, non quod tres dies integri transcurrissent, sed trium dierum aliquae partes. Surrexerant multi ante Christum, sed postea resoluti sunt in mortem. Lazarus resuscitatus est, et episcopus factus, rexit Ecclesiam [Col. 1485] Non ergo existimabat Joslenus Lazarum fuisse Massiliensem episcopum. Jerosolymorum. Iterum autem mortuus est: Christus vero resurgens a mortuis, jam non moritur (Rom. VI, 9) , unde verae resurrectionis testis est. Ea enim vera est quae morte [Col. 1487A] non solvitur. Hanc suis promittit Deus juxta Apostolum: Si enim complantati facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus (Rom. VI, 5) . Hic est pars V.
XIII. Ascendit ad coelos, sedet a dexteram Dei Patris omnipotentis, inde venturus est judicare vivos et mortuos. Quadraginta dies intercurrerunt inter Pascha et Ascensionem, in quibus cum discipulis conversatus est Dominus. Sicut in Pascha resurrexit, ita in die Ascensionis conditionem naturae nostrae, quam de homine matre natus assumpsit, super coelos collocavit. Nam secundum divinitatem qui ubique erat, et ibi deesse ante non poterat. Quod vero [Col. 1487B] sedere dicitur, non ad membrorum positionem referas animum, quasi in hoc statu sit, sed judiciariam intellige potestatem: quia omne judicium dedit Pater Filio (Joan. V, 22) . — Sedet ad dexteram Dei Patris. Non est Deus Pater corporale aliquid quod dexteram habeat vel sinistram; simplicissima natura, quae ubique tota est, nullis dimensionibus circumscribi potest, ut aliquid ejus dextrorsum sit et sinistrorsum, ante vel retro, sursum vel deorsum: sed per dexteram intellige summam beatitudinem, in qua aequalis est semper Patri Filius; sicut econtrario per sinistram summam miseriam, juxta illud: Haedi autem a sinistris (Matth. XXV, 33) . — Inde venturus est judicare vivos et mortuos. Apostolus dicit: [Col. 1487C] Omnes rapiemur obviam in aera (I Thess. IV, 17) . Ibi enim creditur esse futurum judicium. Veniet autem, secundum humanitatem dictum est, quia viderunt crucifixores Domini in quem pupugerunt, id est ipsius humanitatem. Tolletur tamen impius, ne videat gloriam Dei, neque omnino miser esse poterit, cui Deus manifestabit seipsum. Vivos intellige eos, quos adventus ejus qui sicut fur in nocte veniet, ad hoc viventes inveniet, qui tamen in ipso adventu morientur, et si quid adhuc erat, in eis longo tempore puniendum, in momento purgabitur, prae terrore et horrore et angustia adventus ejus. Mortuos, scilicet quos adventus ejus jam mortuos inveniet et resuscitabit, vel vivos justos, qui ad vitam destinati sunt; mortuos, qui morte aeterna damnandi sunt. [Col. 1487D] Attendant hujus fidei professores in hoc Symbolo, ad hoc Christi humanitatem et humiliationem, per quam reconciliati sunt, ita diligenter commemoratam, ut ingrati non existant beneficiis Redemptoris sui, qui eos per suam humanitatem reconciliavit, per deitatem absolvit, ne jure priventur paternis bonis propter ingratitudinem sibi adjudicatis.
XIV. Credo in Spiritum sanctum. Spiritus sanctus tertia persona est in Trinitate, qui est verus et unus cum Patre et Filio Deus. In eum ergo sicut in Patrem et Filium credendum est, qui consubstantialis Patri et Filio, ab utroque aequaliter procedit. Quid sit autem credere in Deum, sicut supradictum est, hic recollige. Convenienter autem in septima parte fides Spiritus sancti, qui septiformis dicitur, [Col. 1488A] collocatur, propter septem gratias quae in Isaia leguntur.
XV. Sanctam Ecclesiam catholicam, repetendum est Credo, et in praepositio praetermittenda. Non enim in aliud credendum est, nisi tantum in Patrem et Filium et Spiritum sanctum, nec alibi quietem invenit rationalis creatura. Unde in Psalmo: Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum (Psal. XLI, 3) . Et alibi: Concupivit et deficit anima mea in atria Domini (Psal. LXXXIII, 3) . Sic ergo distingue: Credo Ecclesiam catholicam esse sanctam. Ecclesia congregatio fidelium, catholica communis interpretatur. Ea itaque congregatio fidelium sancta credenda est, quae communi fide innititur, ea scilicet quae praedicata ab apostolis, firma perseverat in praelatis ecclesiarum [Col. 1488B] et inviolabilis permanet, et in multitudine populorum, et non ea quae in cubiculis, vel post telas ab haereticis susurratur. Hic est pars VIII.
XVI. Sanctorum communionem. Repetendum est, Credo sanctorum communionem, id est ecclesiasticorum sacramentorum veritatem, cui communicaverunt sancti, qui in unitate fidei de hac vita migraverunt, ut plenius intelligas, si quis te interroget, ut in sermone te capiat, quid sentias de baptismo, quid de corpore et sanguine Domini, quid de caeteris sacramentis, noli cum furno hiare sed breviter responde: Id credo de his et caeteris sacramentis, quod sancti crediderunt veraciter. Credo sanctorum communionem, [Col. 1488C] id est sanctos communiter habere dona coelestia, non quod alter plus altero non habeat, quia differt stella a stella in claritate (I Cor. XV, 41) , sed ita invicem ardent in claritate, ut nec inferior superiori invideat, nec superior inferiorem contemnat.
XVII. Peccatorum remissionem. Repetendum est, Credo remissionem peccatorum, non eorum tantum quae per baptismum remissa sunt, sed et eorum quae per humilem confessionem digna satisfactione mundantur. Haec est pars
XVIII. Carnis resurrectionem. Repete Credo. Humana caro, quae aliquando animata fuit, in die judicii resurrectura est, et quaelibet anima corpori quod rexit, quantumlibet putrefacto, quantumlibet [Col. 1488D] disperso, in momento, in ictu oculi assignabitur, ut boni duplici stola, id est in anima et corpore beatificentur, et mali duplici contritione conterantur. Haec est pars XI.
XIX. Vitam aeternam. Repetendum est Credo. Mortuorum resurrectiones, quae ante Christum et post Christum celebratae sunt, mors subsecuta est: generalis vero ista resurrectio separationi animae a corpore obnixa non est; sed, sive boni ad percipiendam vitam aeternam, sive mali ad sustinenda aeterna supplicia, perpetuo subsistent. Hic completur pars XII. Amen. Amen quasi signaculum totius est Symboli, ac si dicatur: Quidquid in his XII sententiis continetur, necessarium est ad fidem quae perducit ad speciem
I. Sicut tua postulavit fraternitas, Symboli sensum, profundiora veritatis aliquantisper explanavimus. Nunc ad Dominicae orationis profundum convertimur, non in abysso fundum quaerentes, sed in superficie tantum natare cupientes. Dominica enim Oratio adeo brevis est, adeo longa; brevis verbis, longa in sententiis, ut nemo sit qui non in ejus contemplatione caecutiat. Omnis quippe rationabilis postulatio, aut de appetendis bonis est, aut de vitandis malis, et de dimittendis commissis. Quidquid ultra citraque est, aut imperfectum est, aut superabundans. Totum hoc in tam compendioso sermone diligens lector circumscripte inveniet. Nam [Col. 1489B] cum oramus, ut sanctificetur nomen Dei, ut adveniat regnum ejus, ut fiat voluntas ejus sicut in coelo et in terra, ut panis quotidianus detur nobis, hoc pro appetendis bonis est vitae futurae vel praesentis. Cum vero dicimus: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris, pro dimittendis commissis est. Cum vero supplicamus ne nos inducat in tentationem, sed liberet nos a malo, pro vitandis malis aperte est. Hac igitur oratione devotius orandum est, in qua nec extra relinquitur quod necessarium sit, nec intra postulatur quod superfluum. Credibile est Deum non facile negare quod per verba quae docuit postulatur, si voci mentis concordat affectus. Docuit siquidem [Col. 1489C] nos orationem qui docuit humilitatem Jesus Christus, dicens: Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI, 29) ; qui docuit sobrietatem, dicens: Non graventur corda vestra in crapula et ebrietate (Luc. XXI, 34) ; qui docuit nos jejunare dicens: Cum jejunatis, nolite fieri sicut hypocritae tristes (Matth. VI, 16) ; qui docuit eleemosynam facere, dicens: Cum facis eleemosynam, nesciat dextera tua quid faciat sinistra (ibid.) . Qui haec docuit, Orationis doctrinam praeterire non debuit, quae ad supradicta consequenda et conservanda plurimum valet, dixitque: Tu autem cum oraveris, intra in cubiculum tuum, et cum oraveris, ora Patrem tuum (Matth. VI, 6) . Qualiter orandum sit prius docet, id est, ut exclusis phantasiis terrenarum cupiditatum, [Col. 1489D] quae per ostia sensuum descendunt ad cor, quod per cubiculum significatur, ita in unum conveniant cor et lingua in oratione, ut quod alterius est, de altero praedicetur, juxta Psalmistam: Tibi dixit cor meum (Psal. XXVI, 8) ; et alibi: Sed et lingua mea meditabitur justitiam tuam (Psal. XXXIV, 28) , cum [Col. 1490A] potius ad linguam locutio, ad cor pertineat meditatio. Parum tamen prodest scire qualiter orandum sit, nisi etiam sciamus quid orandum sit; quod nisi doceamur, scire non possumus, dicente Apostolo: Nam quid oremus, sicut opus est, non scimus, sed Spiritus sanctus postulat pro nobis (Rom. VIII, 26) , et docet, postulare facit, et cum eo Pater et Filius, quia eadem est doctrina, et operatio trium.
II. Dicit autem. Sic autem orabitis: Pater noster, et nota quam diligens doctor est, qui tam compendiosis verbis, id est motulis septem sive petitionibus universa postulanda comprehendit. Alioquin si per dispendia verborum hoc fecisset, pravum cor [Col. 1490B] hominis et instabile cum longo sermone teneri non posset. Nam qui meditationem cordis cum Pater noster non habet, cum toto psalterio vix habere poterit. Meliora tamen sunt quinque verba cum intellectu, quam decem millia verborum sine sensu. Istarum vero septem petitionum tres primae in praesenti vita operari possunt et postulari, nonnisi in beata vita perficiuntur. Tres ultimae in praesenti vita necessariae sunt, ut ad beatam vitam perveniatur; sed, cum ad illam perventum fuerit, omnino necessariae non sunt. Media vero quae est: Panem nostrum quotidianum da nobis hodie, ex parte in praesenti vita necessaria est, et cum ea finietur: ex parte vero ad futuram vitam spectat, et nonnisi in ea [Col. 1490C] durabit et perficietur, quod sic in singularum expositionibus, Deo volente ostendemus. Nunc ad ipsum corpus Dominicae Orationis exponendum veniamus. Quanta Dei dignatio, qui noster voluit esse Pater.
III. Pater noster, qui es in coelis. Oratorum saecularium mos est, ut cum grande aliquid judici persuadere intendunt, utantur exordio ad captandam ipsius praecipue benevolentiam. Juxta hunc morem spiritualis iste postulator docetur a Creatore suo, a redemptore, a confratre suo Jesu, antequam postuletur, ejus benevolentiam captare, a quo impetrare desiderat, et dicit Pater noster, ac si diceret: Grande quidem est quod postulare volo, sed a Patre postulo, non ab alieno. Natura eram filius irae, gratia autem praeveniente et subsequente, fide mundans cor, [Col. 1490D] filium adoptionis esse voluisti, haeredem tui, cohaeredem Christi: quomodo ergo quidquam negare poteris, qui tam admirabile dedisti, ut sis eis Pater? Sub Veteri Testamento quis praesumebat Deum appellare Patrem? Dominus nomen illi. Et ego Dominus (Isa. XLII, 8) . Timore serviebant, ut servi, et non amore ut [Col. 1491A] filii. Populus vero acquisitionis, non tam timore quam amore subjectus est ei. Videat tamen qui dicit Pater ad Deum orans, ne mentiatur. Si enim Deus est ei pater, et ipse est ei filius. Sed dicit Evangelium: Cujus opera facis, ejus filius es. Si opera carnis facis, filius diaboli es, quae manifesta sunt, fornicationes, immunditiae, luxuriae, etc., qui talia agunt regnum Dei non consequuntur. Quod si in aliquo supradictorum actu vel voluntate te invenis, ne usurpes Deum appellare Patrem. Jure indignabitur adversus filium diaboli, qui se mentitur Deum habere Patrem. Et quis est qui actu vel voluntate non fecerit opera diaboli? Omnes quidem peccavimus, et si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est (Joan. I, 8) . [Col. 1491B] Nemo ergo ad salutem suam dicet Pater noster? Absit! Attende. Sapientia sapienter locuta est; non dixit, cujus opera fecisti, alioquin omnes filii diaboli essemus, sed cujus opera facis innectens, ac si dicat: Dicturus Pater noster, praecogita si in aliquo criminali actu sis, aut in criminali voluntate. Si talem te invenis, tace; filius diaboli es, non te exaudiet Deus sub patris nomine, quia non filius ejus es, sed potius filiaster: ne desperes, descende in cor, poeniteat te peccasse, muta malam voluntatem, arripe boni desiderium, jam filius Dei es. Opera enim ejus jam volendo facis, perfecta voluntas animi reputatur pro opere facti. Dic ergo audacter Pater, nihil debet charius esse filio quam Pater, nec Patri quam filius. Charitas Dei in te est.
IV. Noster. Cognoscit iste petitor, Deum non singulariter unius, sed omnium fidelium Patrem, ejusdem vero Patris filios fratres esse necesse est. Quod fratres eos esse cognoscis, amare invicem oportet, nam, si fratrem quem vides non diligis, Deum quem non vides, quomodo potes diligere? (I Joan. IV, 20.) Deum diligis et proximum? Perfectus es in charitate. Nihil tibi negat qui charitas est. Jam non contemnat dives pauperem, si eum fratrem recognoscit. Et vide quam benigna oratio, quae nunquam pro se solo, sed pro omnibus confratribus orat. Efficacior est autem oratio, cum omnes pro omnibus, quam cum singuli pro se solis orant, juxta illud: Vae soli, quia, [Col. 1491D] cum ceciderit, non habet sublevantem (Eccle. IV. 19) .
V. Et ne putetur ad carnalem patrem dirigi haec oratio, adjungit: Qui es in coelis, id est qui mansionem habes in his, quorum conversatio et desiderium in coelestibus est, id est in dilectoribus tuis, juxta illud: Si quis diligit me, Pater meus diliget eum, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV, 23) ; non quod Divinitas magis in coelo circumscribatur, quam in terra, quia ubique est. Sed accommodatissime justi coeli nomine significantur, sicut ibi: Coeli enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII, 2) . Peccatores terra dicuntur, sicut ibi: Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 6) , quasi tantum spiritualiter distet inter justum et peccatorem, quantum corporaliter inter coelum et terram.
VI. Captata benevolentia, postulat sanctificetur nomen tuum, et haec est prima postulatio, de his quae nonnisi in beata vita perficiuntur. Videretur autem rationabilior ordo, ut primum illa peteret, quae in praesenti vita proficiunt, et ad praemia consequenda in beata vita necessaria sunt. Sed attende quod postulator iste ita charitate fervet, ut quae posteriora sunt et transitoria obliviscens, ad anteriora et semper manentia toto animi desiderio anhelet; dicitque, Haec oro, haec postulo, ut nomen tuum sanctificetur, non ut sanctum sit, quod non sanctum esse impossibile est. Hoc enim otiosum esset, sed ut ab omnibus sanctum cognoscatur. Nunc in Judaea notus est Deus, id est fidelibus et confitentibus. Gentes [Col. 1492B] vero ignorant Deum; sed, cum dies judicii advenerit, et justi suscipient aeternam beatitudinem, injusti vero summam miseriam, tunc ab omnibus cognoscetur Deus, et nemo extunc idolum credet esse Deum. Vel aliter: Sanctificetur nomen tuum, hoc scilicet Pater, Judaei et gentes quae non credunt Jesum Dei Filium, non credunt Deum ei esse Patrem consubstantialem, coaeternum, sed et ipsi non credunt in baptismate regenerationem, in qua adoptamur a Deo Patre in filios et filias, sed canes vocant nos. Nomen ergo paternitatis in Deo non sanctum, sed abominabile eis ideo videtur. Sed, cum ad beatam vitam ventum fuerit, et videbunt universi omne judicium datum Filio, non poterunt negare [Col. 1492C] quin Deo Filio Deus sit Pater. Nam, cum viderint denuo natos in sacramento baptismatis in dextera collocatos, ut perfruantur bono paternae haereditatis, haeredes Dei, cohaeredes autem Christi, tunc indubitanter apparebit in Deo sanctum nomen paternitatis. Vel ita: Nomen et gloria Patris est Christus. Ab hoc nomine Christiani denominantur. Precatur ergo ut nomen Christianum, quod modo Judaeis et gentibus exsecrabile est, ab eis sanctum cognoscatur; quod fiet in beata vita, juxta illud: Nos insensati vitam illorum aestimabamus insaniam, et finem illorum sine honore (Sap. V, 4) . Quomodo ergo sunt inter filios Dei?
VII. Secunda petitio: Adveniat regnum tuum. Quo [Col. 1492D] veniet, aut unde veniet quod ubique est? Nusquam enim est ubi non regnat Deus, juxta illud: Si ascendero in coelum, tu illic es; si descendero in infernum, ades, etc. (Ps. CXXXVIII, 8.) Phreneticus nescit ubi est, aut quis est, et tamen usquam est, aliquis est. Caecus nescit lucem propinquam, et tamen cum peccatis servit, super se Deum regnare non cognoscit, quia non est Deus in conspectu ejus. Orat ergo ut regnum Dei, quod deest ignorantibus, ab omnibus cognoscatur. Vel apertius in his praecipue regnat Deus, in quibus peccatum non regnat, nec est, nec esse potest. Regnat in diabolo et in membris ejus, quibus placet peccatum et ei omnino non resistunt. Est et non regnat in his qui cum ex fragilitate carnis vel ex suggestione diaboli peccaverunt, statim [Col. 1493A] poenitet eos, et sine mora confitentur. Esse potest et non est, ut in recenter baptizatis, et sicut in Adam antequam praevaricatus fuisset: verum in beatis angelis, qui post casum aliorum ita confirmati sunt, ut jam peccare non possint, et in sanctorum animabus regnare dicitur Deus. Postulat ergo ut in illa excellentia Deus regnet in nobis, in qua regnat in angelis, scilicet ut peccatum omnino alienum sit a nobis, neque regnet, neque sit, neque esse possit.
VIII. Tertia petitio: Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra. Voluntati ejus quis resistit? Et tamen orat ut ita fiat concors voluntas fidelium adhuc in terra commorantium voluntati Dei, sicut concors est voluntas sanctorum angelorum, quibus nihil [Col. 1493B] displicet quod Deo placeat, nec quidquam placet quod Deo displiceat. Vel ita: Modo caro concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem. Precatur ergo ut, sopita hac dissidentia, tota anima sicut ratione concordat Deo, ita sensualitate qua gravatur a carne, ab eis nullo modo dissideat, juxta illud: Cor meum et caro mea exsultaverunt in Deum vivum (Psal. LXXXIII, 3) , quod non nisi in beata vita perficietur. Et haec est tertia petitio.
IX. Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. Dicunt grammatici quod panis a pan Graeco dicitur, quod est totum. Unde hic per panem omnis substantia, quae ad praesentem vitam transigendam necessaria [Col. 1493C] est, non incongrue postulatur, id est victus et vestimentum necessaria corpori juxta Apostolum: Habentes alimenta et quibus tegamur, his contenti simus (I Tim. VI, 8) , atque doctrina verbi Dei, et communicatio corporis et sanguinis Domini, quae sunt viaticum animae in praesenti vita ne deficiat in via, ut non perveniat ad vitam beatam. Dicatur ergo panem sicut supra expositum est, nostrum, et non alienum. Alienum enim a nobis est quidquid superfluum est, et juris alterius est qui eo indiget. Quotidianum, qui quotidie necessarius est. Neque enim panis temporalis semel sumptus in sempiternum sufficit, sed de die in diem necessarius est. Quod si realiter corpus et sanguinem Domini sumimus, spiritu [Col. 1493D] et fide communicantibus unimur. Unde in communione osculum pacis a sacerdote populo promulgatur. Da nobis hodie. Moderatur postulator petitionem suam, in longum non excedit, dum hodierna contentus est. Praeceptum sequitur evangelicum: Nolite solliciti esse de crastino, crastinus enim ipse cogitabit sibi (Matth. VI, 34) . Et nota quod crastini cogitatio et sollicitudo, non providentia prohibetur. Illa enim Deo quasi quadam diffidentia innuere videntur, quasi non videamur habere a bonitate Dei necessaria, nisi studio et humana solertia praeparentur. Credenti autem quod multum bonum est ab homine, sed universum a solo Deo, licet de futuro providere: alioquin monachi et eremitae, qui sunt in conventibus suis, per totum annum victualia provident, [Col. 1494A] extra Pater noster essent. Quamvis quidam exponant hodie, quasi hoc anno, ut de messe ad messem, de vindemia ad vindemiam, sine peccato providere liceat. Quarta petitio sic exposita ad tres sequentes videtur pertinere. Postulat enim necessaria praesentis vitae, non aeternae, quia tunc nec corpus cibo et potu nec anima praedicatione vel corporis et sanguinis Domini reali assumptione egebunt, cum Deus erit omnia in omnibus. Alia littera est, panem nostrum supersubstantialem da nobis hodie. Refectio quae omnem substantiam superat, Deus est, qui recte supersubstantialis dicitur. Materialis panis lenire famem et sitim potest, non delere. Etenim hodie satur, nisi cras vel post cras satietur, esurit et sitit. Postulator igitur iste hanc fastidiens vicissitudinem, [Col. 1494B] orat illo pane cibari qui est super omnem creaturam, quo cibato non esuriet neque sitiet amplius, juxta illud: Beatus qui comedet panem in regno coelorum (Luc. XIV, 15) . — Quotidianum, quia nec per momentum sine Deo esse non possimus, et hodie dari petit. Verum hodie in beata vita erit, quod nulla nox interpolabit, quia unus et quotidianus dies semper erit. In hoc ergo die pane angelorum pro modulo suo cibari desiderat, ubi quomodo illi, nec ipse amplius esuriat. Juxta hanc expositionem, ad tres praecedentes pertinere videtur, et id postulat, quod non nisi in beata vita implebitur. Ideoque superius hanc petitionem, quam medium terminum appellavimus, quia secundum alteram expositionem cum tribus praecedentibus, secundum alteram cum tribus [Col. 1494C] sequentibus participare videtur.
X. Et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus. Quinta haec petitio de dimittendis commissis ad praesentem vitam pertinet. In beata enim vita nemo peccabit, ideoque dimissione peccatorum opus non habebit. Postulator ergo iste, qui ad bona beatae vitae in primis postulationibus tam ardenter se extenderat, rediens ad se cognoscit adhuc se conversari in misera ista vita, quae plena est miseriis et peccatis, orat ut dimittantur nobis debita nostra, quibus non dimissis, ad regnum coelorum non pervenitur. Rogat autem hoc cum hac additione: Sicut et nos dimittimus debitoribus nostris, [Col. 1494D] id est: si dimittimus, dimitte; si non dimittimus, ut dimittas non praesumimus postulare. Gravis conditio: Qui odit fratrem suum homicida est (I Joan. II, 11) . Occidis aliquis fratrem tuum, nisi dimittis ei, sed desideras mortem ejus, et dicis Dimitte, sicut dimittimus. Insanus es. Sed fortassis praetereunda haec conditio, et simpliciter dicendum: Dimitte nobis debita nostra. Si vis corrigere: Pater noster, et sapientior videri quam ipsa Sapientia, quae eam dictavit, insipientissimus es. Si vis dimitti, dimitte. Juxta Evangelium, dimittite et dimittetur vobis (Luc. VI, 3) . Alioquin qui obturat aurem suam ad clamorem pauperis, clamabit, et ipse non exaudietur. Etiam munus tuum non recipit Deus, nisi tu prius tuas dimiseris offensas, juxta illud evangelium: Si offers munus [Col. 1495A] tuum ad altare, et ibi recordatus fueris quod frater tuus habet aliquid adversum te, relinque ibi munus tuum ante altare, et vade prius reconciliari fratri tuo, et tunc veniens offeres munus tuum (Matth. V, 23) . Debita poscit remitti. Peccata ideo appellari videntur debita, quia pro eis debetur satisfactio, quia, sicut nullum bonum irremuneratum, ita nullum malum impunitum. Videtur ergo petere, ut peccata poenitentibus nobis omnino remittantur, et satisfactio pro peccatis lenior fiat, et citius indulgeatur. Nam et bene defunctorum animae, quibus remissa sunt peccata in poenitentia et confessione, in purgatoriis locis purgantur, si non plenam satisfactionem fecerint in praesenti vita, pro quibus etiam post mortem sacrificium corporis et sanguinis Dei offertur, [Col. 1495B] et eleemosnyae fiunt, ut poena qua purgantur eis mitior fiat, et citius finiatur. Credit aliquis fratri suo egenti pecuniam vel quamlibet substantiam suam sine foenore, melius fecisset, si dedisset; attamen bonum facit, si praestando egenti subvenit. Numquidnum dimittet ei Deus, si et hic debitum non dimiserit? Absit! Verumtamen, si adeo pauper sit, quod reddere non possit, melius est dimittere, quam angariare, juxta illud: Serve nequam, omne debitum dimisi tibi, quia rogasti me. Nonne ergo et tu debuisti misericordiam conservo tuo, sicut et ego tui misertus sum? (Matth. XVIII, 32.) Sequitur: Et ne nos inducas in tentationem.
XI. Sexta petitio de removendis futuris malis est. [Col. 1495C] Non enim sufficit dimissa nobis esse mala praeterita, nisi servet nos Deus de his in quibus nondum incidimus. Et hoc ita dicit: Ne inducas nos, etc. Tentari non est peccatum, sed coronam generat. Non coronabitur, nisi qui legitime certaverit (II Tim. II, 5) . Legitur: Tentavit Deus Abraham (Gen. XXII, 1) , et tentat vos Dominus Deus vester (Deut. XIII, 3) . Nisi consensum praebeas perversae tentationi, quam vel caro infligit, quae concupiscit adversus spiritum, vel immittit malignus spiritus, juxta illud: Immissiones per angelos malos (Psal. LXXVII, 49) , non peccas, sed te in melius promoves. Quod si in plena voluntate habes opere complere, unde tentaris, si [Col. 1496A] posses, prima morte mortuus es. Verendum est ne in secundam operis, et in tertiam proruas consuetudinis [Col. 1495] S. Augustinus, Serm. 98, De verbis Luc., cap. VI. . Orat ergo ut non inducat nos Deus in aliquod peccatum: sed quia sine ipso a peccato nos abstinere non possumus, inducere in tentatione videtur, cum nos non defendit, et gratiam non largitur: quam tamen gratiam non nisi gratis donat, quia non eam promeruimus, imo juste perdidimus. Et nota quod, cum postulat non induci in consensum pravae tentationis, omne genus peccati orat a se longe fieri, quoniam qui non consentit non operatur, qui non operatur non consuescit. Et hae sunt tres mortes animae, in quas precatur non induci.
XII. Septima est: Sed libera nos a malo. Vita [Col. 1496B] praesens sine quocunque peccato non subsistit secundum Joannem: Si dixerimus quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus (I Joan. I, 8) . Sed levia sunt et quae facile, si tantum nos poeniteat, veniam consequuntur, et in communi, Confiteor Deo deleri creduntur. Petit ergo liberari et ab his malis, sine quibus vita praesens ex fragilitate carnis non geritur. Aliter: Libera nos a malo, id est a diabolo. Diabolus enim praecipue dicitur malus, sicut e contrario, nemo bonus nisi solus Deus (Marc. X, 18) . Quia ergo diabolus fini nostro insidiatur, et non curat quales fuerimus, sed quales circa finem vitae existamus, in eo articulo petit liberari a diabolo, ubi et B. Martino astare praesumpsit, ut in eo tunc mali nihil reperiat, sicut in beato Martino nihil reperit.
[Col. 1496C] XIII. Amen. Amen quasi sigillum est confirmationis, ut si fideliter postulat, repulsam non patiatur. Septem istas petitiones Lucas in quinque comprehendit. Nam Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra praeteriens, in duobus praecedentibus contineri intelligit. Ultimam: Sed libera nos a malo, non apponit, quasi in praecedenti contineatur: Et ne nos inducas; unde non apponitur Et libera nos, imo Sed libera, ut non per se sit petitio, sed de superiori pendens. Nituntur quidam his septem petitionibus septem dona Spiritus sancti et octo beatitudines applicare; sed, quoniam ad eruditionem simplicium non multum prodesse videntur, scienter praeterivimus.
Charta pro monasterio Silvae Majoris
[Col. 1495D] In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, G., Dei patientia Suessorum vocatus episcopus, P., ejusdem gratia venerabili abbati monasterii de Silva Majori, omnibusque successoribus ejus canonice substituendis in perpetuum.
Cathedra, cui Deo auctore praesidemus, plus sollicitudinis gerit quam quietis, plus laboris secum trahit quam tranquillitatis. Quod enim bonus pastor [Col. 1496D] sibi commissarum ovium vexationibus opponere se debeat, earumque injurias sui ipsius interpositione refellere, divinum est oraculum; bonus enim pastor Christus et animam suam posuit pro ovibus suis. Eapropter, frater in Christo charissime, injuriosae vexationi, qua Raynaudus comes Suessionensis monasterio S. Pauli, quod juris est abbatiae, super altare de Terni faciebat, qualiter restiterimus, [Col. 1497A] atque demum quomodo ad pacem revocaverimus, praesentibus notum fieri volumus et futuris. Sicut enim ex charta bullata praedecessoris nostri bonae memoriae Lisiardi episcopi comperimus, altare de Terni cum sibi pertinentibus a domno Hugone IV, praedecessore nostro, monasterio S. Pauli collatum est, cujus rei actio in eadem charta his verbis continetur. Noverit tam futurorum quam praesentium prudentia, ecclesiae B. Pauli, quae pertinet ad ecclesiam S. Mariae Silvae-Majoris, datum esse altare de Terni a domno Hugone episcopo praedecessore meo, interveniente Raynaudo Tescionis filio, qui idem altare ab Ingelranno Cosciacensi in beneficio possederat, adnitente quoque et concedente eodem Ingelranno, ut illius altaris concessio per manum [Col. 1497B] episcopi praefati Hugonis, de cujus beneficio descenderat, praedicto loco fieret, et facta est, et sicut illud altare cum capella Novae-villae et appenditiis suis, ab illa B. Pauli ecclesia multo tempore possessum est. Postea vero cum praedictus Raynaudus Jerosolymam adiens illa in terra inter Domini bellatores occubuisset, essetque ejus morte ecclesia S. Pauli benefactore et defensore suo destituta, Joannes Suessionensis comes altare illud de Terni monachis S. Pauli violenter abstulit, suisque usibus mancipavit. Sed ejus violentam ablationem Guido castellanus praedicti Raynaudi nepos et haeres moleste tulit, et patrui sui viri clarissimi eleemosynam et donum mutari vel minui ferre non potuit. Frequenter [Col. 1497C] igitur comitem illum per amicos et necessarios convenit, et hoc modo concordiam hujus rei obtinuit, ut comes praedictus Joannes in vita sua tantum, altare illud haberet, post mortem vero ejus absque mora et contradictione aliqua ad monachos S. Pauli, quibus se illud injuste abstulisse recognoscebat, liberum et quietum rediret.
Contigit non multo post eumdem comitem morte deficere, post cujus mortem, antequam corpus ejus sepulturae daretur, uxor illius comitis et filius ejus Raynaudus in manus meas flentes reddiderunt, et S. Paulo per me restitui petierunt, et peccatum, quod pater auferendo contraxerat, indulgeri cum multis suspiriis deprecati sunt. Cui redditioni et restitutioni multi ex clericali et laicali ordine interfuerunt. [Col. 1497D] Haec de charta domni Lisiardi praedecessoris nostri ob rei gestae notitiam transtulimus.
Postquam vero Raynaudus comes Joannis comitis filius in militem aptatus est, malorum instinctu idem altare saisivit, atque in proprios usus redegit. quamvis monachi S. Pauli idem altare post mortem Joannis comitis multis annis quiete tenuissent. Quem cum ad rationem misissemus, et ipse justitiam subterfugeret, per duos annos fere eum extra ecclesiam fecimus. Denique cum nullam a nobis inde relaxationem habere potuisset, nisi justitiam nostram subiens, altare cum universis redditibus monasterio S. Pauli per manum nostram reddidit, eo scilicet pacto, ut nec ipse, nec aliquis successorum, [Col. 1498A] aliquo ingenio vel quamvis monachorum lacessitus injuria, in supradictum altare vel redditus ejus manum mitteret.
Ilgerius vero S. Pauli prior promisit se daturum singulis annis comiti Raynaudo, quoad viveret, illi inquam tantum, et nulli omnimodis haeredum suorum, tres modios avenae ad cumulatam mensuram, et septem annonae mediatae, id est quae non esset minus quam media de frumento, undecunque vellet prior, non de redditibus altaris de Terni, ne fortasse ipsum altare comiti aliquando censuale videretur.
Denique ut monasterium S. Pauli adversus molestias et vexationes comitis sive haeredum ejus firmius in posterum muniretur, solemni die natalis Domini, cum verbum facturi ad populum, post [Col. 1498B] evangelium in pulpitum ascendissemus, rei actionem praesente comite, clero et populo, qui ibi multus convenerat, exposuimus. Comes vero omnia recognovit et concessit, et in praesentia totius ecclesiae, altare de Terni monasterio S. Pauli quietum clamavit, adeo ut nec ipse nec haeredes ejus in universis redditibus ad ipsum altare pertinentibus amplius manum mittant, vel sibi aliquid inde usurpent. Batildis quoque comitissa ejusdem Raynaudi comitis uxor, quantum ad ipsam pertinebat, altare ipsum cum pertinentiis suis refutavit, et refutationem sui mariti concessit et laudavit. Nos vero sicut induti eramus ad missae celebrationem, in oculis totius Ecclesiae excommunicavimus et anathematis sententiam promulgavimus tam in comitem quam [Col. 1498C] in comitissam, sive in quamlibet ecclesiasticam saecularemve personam, quae praedictum altare sive redditus ejus sibi usurparet, aut ab ecclesia S. Pauli alienaret, nisi secundo, tertiove commonita infra XV dies ablata restitueret et emendaret. Et ut hujus actionis memorialis charta inviolatum robur obtineat, sigillo nostro muniri eam praecepimus.
Datum est hoc anno Incarnationis Dominicae 1134, episcopatus autem nostri IX, regnante in Francia Ludovico patre, et Ludovico filio inuncto in regem anno IV, sicut denotavimus. Factum est hoc in oculis Ecclesiae; placuit tamen paucos de multis testes apponere.
Actioni comitis hi interfuerunt: Arnulfus praepositus, Roardus decanus, Nivelo archidiaconus, [Col. 1498D] Adelardus archidiaconus, Tetbaldus archidiaconus, Ebalus archidiaconus, Joannes sacerdos, Galterus sacerdos, Theobaldus sacerdos, Gaufridus diaconus, Ingelbertus diaconus, Yvo diaconus, Ingenulfus subdiaconus, Rorigo subdiaconus, Arduinus cancellarius, Guislebertus de Firmitate miles, Giraldus de Castello miles, Germundus de Castello miles, Robertus de Foro M. Hugo de Veteriforo M. Wido de S. Medardo M. Petrus filius Walterii M. Ingelrannus Matifart, Dietus de Valle-Balmerio. Theodericus de Novo-vico, Arnaudus de Cathena.
Concessioni comitissae hi interfuerunt: Ebaldus archidiaconus, Petrus filius Guerinni miles, Robertus de Foro.
Index in Robertum Pullum
- Abaelardi doctrina de omnipotentia Dei a Pullo refutata, 301. Ex Dionysiano fit monachus Cluniacensis, et apologiam edit, 303. Vide Petri Abaelardi.
- Abbatiae quaedam Ordinis S. Benedicti cathedrae episcopalis juribus gaudent, 366. Earum quaedam recensentur, 394.
- Absolutio sacramentalis a confessione tempore non discreta fuit dum scriberet Pullus, 216, 379, Probanda eorum praxis qui nunc absolutionem differunt, dum profuturam putant illius dilationem, 380. Absolutio erga defunctos, 381. Absolutio port mortem Petri Abaelardi facta a Petro Venerabili Cluniacensi abbate. Vide plura ibi. Absolutio generalis in Coena Domini in Ecclesiis majoribus fieri solita, et in quibusdam aliis ordinis S. Benedicti, 366.
- Abstinentia illa grata est Deo, quae non solum mala fugit, verum et licita alia cum modo sumit, alia contemplando Deum, omnino dimittit, 84. Abstinentia a sanguine et suffocato, an sit decretum apostolorum, an simplex indulgentia? 265, 430. Abstinentia a carnibus quomodo fuit olim in usu in Ecclesia, 425. Vide plura ibi.
- Adam ideo gravius a Deo objurgatus quam Eva, quia quod impossibile noverat, inconsiderate appetebat, 84.
- Adam efficaciam noxia vitandi nunquam ex se habuit, nisi defendente Deo, 57. Adamo non peccante omnes ejus posteri futuri beati, sicut peccante omnes fuere damnati, 79, 312.
- Aedificare aurum, argentum, lapides pretiosos, lignum, fenum, stipulam, quid? 240.
- Affinitas carnalis et spiritualis, 248.
- Agenda quid? 387. Agenda mortuorum, 121.
- Allii usus reprobatus, 264, 429.
- Almutiarum usus canonicis et monachis communis. Vide plura ibi, 397 ad 400. Unde in clerum et coenobia invectus? 398. Almutia et melote idem ex Gabr. Pennoto et ex aliis clericis regularibus S. Augustini, 398. In capite gestari solita, non super brachia, nisi paucis ab hinc annis, 397. Ex earum gestatione perperam gloriantur clerici regulares Ivoniani, seu S. Augustini, 397.
- Amator (S.) episcop. Antissiodor. quid in officio diaconatus egerit? 316.
- Angelus mox mox cum coelo et in coelo conditus, 63, 305. An profecerint in cognitionem mysteriorum, 307. Angelorum praelatio ad quod instituta, et quando finienda, 63. Angelus sine gratia cecidisset; cum ea tam bonus quam malus perstitissent, 65. Inter angelos pauciores damnati quam servati: inter homines contrario, 80. Num angeli statim a conditu suo Deum intuitive cognoverint? 65. Angeli boni nonnunquam homines torquent, 194. Justorum animas in coelum deferunt, sicut damnatorum daemones, 193, 355. Singuli singulis animabus deputantur, 194. Regnis etc. etiam praesident, 194, 355. Singulorum officia describit Pullus, 195. Angelos malos malis gentibus praesidere quidam putaverunt, 195, 356. Omnes indiscriminatim et ex quolibet ordine ad ministerium mittuntur, 196, 357. Angelorum ordines et officia, 197. Virtutum ministerio miracula fiunt, 198, 358. Astant angeli sacrificio missae, 358.
- Anima Adami an angelis coaeva? 62, 304. Animae omnes primis similes, scilicet Adami et Evae, 62, 304. Anima hominis simplex in corpore suo ubique est tota, 42, 297. Animae simplicitas et indivisibilitas astruitur contra veteres philosophos, 42, 297. Veterum sententiae de animae situ in corpore, 42, 297. Animae origo an ex traduce, 70. Animae omnes bonae a Deo creantur, 71. In corpore creantur, 71. Anima et corpus in homine inter se non conveniunt ut partes, sed ut naturae, in sensu Pulli, 74, 311, etc. Animam separatam personam esse quidam dixerunt, 311.
- Antichristi persecutio, 266. Ab ipso decepti non creduntur ad fidem redituri, 266. Ejus regnum per tres annos cum dimidio, 267. A Christo aut a Michaele interficiendus, 267.
- Apparitiones Christi et sanctorum quomodo intelligendae? 148, 344. Apparitiones angelorum in humana specie quomodo fiunt, 147. Apparitio Spiritus sancti in igneis linguis et in columba, 147. Nec vera columba nec verus ignis fuit, 147.
- [Col. 1500] Aqua calici miscenda, 255. Num absque ea valeat consecratio, 413.
- Aristotelis sententia de situ animae in corpore, 397.
- Armilausa quid, 397. Idem est cum almutia, 397, 400.
- Attributa in Deo non distinguuntur ab ejus essentia, 36. Per ea non mutatur, 36.
- Attritio ex solo gehennae metu concepta insufficiens est, etiam cum sacramento, 350. Doctrina hujusmodi de attritione, nova est, periculosa, etc., 350.
- Augustiniani clerici (dicti vulgo Canonici Regulares) iisdem ac monachi exercitiis vacabant, 362, 366. Sub Ivone Carnotensi coepere in Gallia, 393. Augustiniani S. Genovefae, 400. Falso sibi vindicant tanquam sui instituti, plures Christiani orbis sedes metropolit. et episcopales, 395. Perperam gloriantur ob almutiarum usum, 397. Eorum habitus superior qualis sit aut esse debeat, 400. Cucullati et caputiati incedere debent, 400.
- Augustinus (S.) propriis orationibus ad veram fidem sese disposuit, 150.
- Baptismo solet ignis adesse ad designandum S. Spiritus adventum in baptizatos, 155, 348. Baptismi necessitas, 98, 153. Baptismi efficacia, 153. Plura habes in Ob., 345. Baptismo non derogat lavantis aut loti perversitas modo, baptizandi regula servetur, 154, 348. Est repraesentatio mortis, sepulturae et resurrectionis Christi, 155. Cur trina mersio? 155. Non iterandus baptismus, 157. In baptismo coeli aperiuntur, et quid hoc? 166. Ab ecclesia, dum baptizantur filii, arcentur parentes, 400.
- Benedicti (S.) adhuc mortalis intuitiva Dei visio a Pullo suadetur ex allato S. Greg. papae textu, 65. Et pluribus ostenditur, 306.
- Benedictini monachi. Vide verbo Monachi.
- Beneficia ecclesiastica quomodo sunt conferenda et accipienda, 227.
- Biberes seu potus in Coena Domini et in diebus jejunii frequentes apud monachos et alios ecclesiasticos viros, 422. Solemniter adhuc hodie vigent apud Canonicos Ecclesiae Senonensis in abbatia S. Petri Vivi, 424. Vide verbo Potus.
- Bonorum tria genera, 167, 203. Boni faciendi difficultas ad quid prosit? 89. Bona opera mortua, per poenitentiam reviviscunt, 165 (male 167). Boni malos vident in inferno, 54.
- Bruta animalia nos superant in exercitio sensuum, 77.
- Butyri usus, et abstinentia in Ecclesia, et potissimum in Gallicana seu apud Francos, 264, 428.
- Caelibatus S. Pauli apostoli, 232. Item sacerdotum, 226, 391.
- Cancellarii unde dicti? 391. Eo munere functus Robertus Pullus cardinalis, 391.
- Cancellis olim cingebatur altare et presbyterium ad arcendum laicos, 391.
- Canonici cathedrales et clerici regulares S. Augustini non secus ac monachi culpas suas olim in capitulo coram omnibus confitebantur, 362, 366. Canonicorum regulam scripsit Crodogangus episcopus Metensis, 363. Canonici cathedrales non aliter olim quam monachi regularis vitae communibus exercitiis vacabant, 363. Canonicorum mensa quo tempore ab episcopali divulsa? 387. Proprium possidere tunc eis licuit, cum antea monachorum instar conviverent, 387. Libertas et immunitas in eorum domibus a Ludovico Pio concessa, 388. Griseis et variis vestibus tunc utebantur, 388. Canonici unde dicti? 389. Canonici seu comites Lugdunensis Ecclesiae, Laudunenses, Rothomagenses, etc. almutias in capite gestare consueverunt, 399. Cucullati omnes incedere debent, juxta constit. conciliorum Basileens. et Senonens., 397, 399. Canonicorum Kalendarium quid? 401. Canonici Senonenses ad S. Petrum Vivum quoties accedant, ubi de tribus vinis bibunt ter in anno, 424. Canonici seu clerici regulares S. Augustini. Vide in verbo Augustiniani.
- Capella quid et unde? 392, etc. Ubi de capellis et capellanis regum Christianissimorum.
- Capellanus et parochianus sacerdos qui? 229.
- [Col. 1501] Cappa seu cuculla S. Martini in honore habita apud reges Francorum, 391.
- Carnes edere sexta feria et jejuniorum diebus videtur olim fuisse in usu, saltem quibusdam in locis, 264, 425. Vide plura ibi. Abstinentia a carnibus diebus Sabbati quando coepit in Ecclesia? 425.
- Casei commendatio, 264, 429.
- Charitas perfecta et matura, 168, 353. Fons est in quo alienus non communicat, 168, 353.
- Christus quomodo conceptus in sententia Pulli, 109, 318, 331. Ejus conceptio puriss., 90. Omnes naturae defectus praeter peccatum et ignorantiam suscepit, 116. Morte naturali obiisset si interemptor defuisset, 118. Ejus corporis adhuc mortalis dotes gloriosae, ut in matris utero, in sepulcro, dum super aquas ambularet, etc., 118. Christus nec in merito, nec in charitate, nec in scientia profecit, 119. Veram pueritiam habuit, et quantitatem corporis infantilem, 122. Christus secundum humanitatem peccata dimittit, Miracula fecit, baptizat, judicaturus est, etc., 123. Quomodo data est ei omnis potestas? 124, 130. Peccare non potuit, 127. Cur tristis et moestus esse voluit, 131. Cur rogavit quod eventurum non esse sciebat? 132. Eum solum timorem habuit qui reverentialis dicitur, 134, 336. Num pro suis omnibus crucifixoribus oravit? 136, 337. Christus visione loco fidei utebatur, 136. In morte desiit esse homo, 138. Contra Petrum Pictaviensem et alios ejusdem aevi theologos. Ab inferis rediens secum abduxit purgandos, 144, 344. Resurgendo propriam retinebat speciem, aliam discipulis ostendebat, 145. Christus solus gemina nunc stola potitur, 146, 342. clauso prodiit matris utero, 256. Quomodo est in Eucharistia? 256. Ejus ratio conversandi cum hominibus, 260. Ejus consubstantialitas cum Patre, 291. Vultu deformem fuisse qui dixerunt? 324. Ex semine B. Virginis formatum fuisse potest citra errorem dici, 328. Ex tribus substantiis, aut ex duabus eum constare, utrumque recte potest dici, 331. Ei adhuc aetate infanti quidam ignorantiam, alii plenam sapientiam adscribunt, 332. Epistola hac de re Guillielmi (seu potius Galteri qui fuit episc. Laudunensis) de Mauritania, 332. Christus quam peccandi potentiam habuerit? 334. Christi dens aut praeputium num in terris asserventur et ubi? 431.
- Ciborum libertas per Christum restituta, 265.
- Ciborum delectus in Quadragesima qualis olim fuerit, 426.
- Circumcisionis necessitas; quibus et quo tempore indicta fieri, 98
- Clerici honorandi, nec eorum vita a laicis dijudicanda, 222, 232. In clerum admittendi qui et quomodo? 225. Clericorum caelibatus, 226, 252, 390, 407. Clericorum locus in Ecclesia, 226, 391. Venalitatis nihil exerceant in ministerio suo, 231. Clerici culparum suarum (leviorum) confessionem alternatim facere debent in capitulo ex praescripto concilii Aquisgranensis, 363. Clericorum vita, mores et exercitia tum privatim, tum in Ecclesia, qualia esse debeant, 403, 406. Ratherii epis. Veronens. epist. pro instructione clericorum et maxime parochorum, 403. Clericorum regularium S. Augustini habitus superior, 400. Caetera vide verbo Augustiniani. Clerici regulares S. Genovefae Parisiensis a Victorinis ejusdem instituti ducunt originem, 400.
- Coelum an sit volubile, et cum ipso circumdant habitatores? 63, 305. Coelorum numerus, 305.
- Coena Domini Judaico more non reducenda, 261, 422, etc.
- Communionis sub utraque specie varii in Ecclesia ritus, 316. Aevo Pulli vigebat in quibusdam ecclesiis, in aliis non, 316, 421. In cathedralibus et majoribus ecclesiis, laici sub utraque specie communicabant, secus in minoribus, 317. Communio sub utraque specie monachis potissimum concessa, 317. Viget adhuc hodie apud Sandionysianos et Cluniacenses monachos ordinis S. Benedicti, 318. Cur laicis negata ab Ecclesia, 415. Communio infirmorum quomodo olim facta, 416. Vide plura, 416. Communio sub intincto pane, 417. Modus ejusdem sumendae apud Graecos, 420. Apud monachos S. Dionysii prope Lutetiam, 421. Communio parvulorum qualis esset, 421.
- Conceptio Christi quomodo facta secundum opinionem Pulli, 318, 331.
- Concilii Claromontani decretum pro communione sub utraque specie, 317. Basileensis et Senonens. pro gestatione almutiarum in capite, 399. Conciliorum textus quomodo citandi, 321. Quidquid in conciliis aut Patribus legitur, non semper est indubitatum fidei dogma, 321.
- Concupiscentia quid, 94. Est peccatum originale, 95. Quare post baptismum relinquitur. 95, 94. Vide 314.
- Confessarii aucupio deludentes ad se venientes, qui sunt, 214, 370. Non praepostere debent absolvere, 214. [Col. 1502] Illi probantur qui sacramentalem absolutionem non statim impendunt, 380.
- Confessione et poenitentia maxime est opus et quare? 215. Ejus necessitas, 152. De confessione, 162. In ea nihil est celandum, 162. Ad salutem est necessaria, 206. Confessio venialium coaequalibus facienda, 206, 362. Benedictinis bis per hebdomadam fit, 362. Num sit laicis facienda? 363. Mulieribus etiam fiebat in casu necessitatis, 365.
- Confessio publica peccatorum non uno ritu olim fiebat, 363. Confessio generalis ad Primam, Missam et Completorium quam vim habeat, 365. Confessionis saepius repetitae fructus, 306. Confessionis sigillum, 207. Confessio debet esse integra, 208. Confiteri etiam debemus circumstantias notabiles, 209, 210. Confitendum proprio sacerdoti, et quando aliis licet, 210, 369. Confessionis generalis formula qua utebantur Cluniacenses, 366. Simili utebantur canonici Cathedrales et clerici regulares S. Augustini, 366.
- Confirmationis sacramentum gratiam auget, 158. Ejus dignitas et excellentia, 158. Quando institutum? 349.
- Continentes et conjugati quomode vivere debeant, 232.
- Contritio non officit sacramentorum efficaciae, 351. Vide plura ibi.
- Corpus Christi integrum in coelo et in multis altaribus etc., 61. Vide verbo Eucharistia.
- Crater Bacchi lethaea potione animas ad oblivionem priorum inebrians, 72, 310.
- Creatio mundi sex diebus vel simul facta, 62. Omnia Deus simul condidit quia post quietem nihil dissimile aut de nova materia adjecit, 62.
- Creaturarum existentia Deum esse ostendit, 31.
- Creaturarum existentia arguit eas a Deo diligi, 44. Quomodo tres creantes et unus Creator? 42.
- Daemones nondum in inferno detenti, 66, 309. Daemones statim mali fuere, 308. Daemonum naturam seu substantiam jam non esse bonam videtur asserere Pullus, 67, 308. Daemonum natura num per peccatum mutata? 308. Daemonis casu humana natura melior, angelus factus est major, 82. Nihil juris habebat in hominem quem malo dolo deceperat, 137, 337. Daemones corruerunt a novem ordinibus, 199.
- Daemoniorum principi suis quique in ordinibus serviunt et quomodo? 200, etc. Daemoniorum princeps cujus ordinis fuerit? 201, 359.
- Damnatos quosdam aut in inferno detentos, salutem consecutos esse opinatur Pullus, 242, 409. Eorum status in inferno post judicium, 287. Damnatis an prosint suffragia fidelium? 299.
- David non per subjectam creaturam, sed per Deum ipsum immediate gratiam prophetiae accepit, 201.
- Decimae a laicis propriis parochis persolvendae, et cur et quomodo? 222.
- Desperare in hac vita non debemus de salute peccatorum, 54.
- Deus unus tantum est, 32. Dei existentia ostenditur, 31. Nec actuum nec accidentium est susceptivus, 36. Nullis partibus tenditur, nullis formis variatur, 33. Magnus est et pulcher, sed sine quantitate et qualitate, 35. Deus bonorum et malorum auctor, quo sensu? 190. Quomodo vult omnes homines salvos fieri? 54, 300, 301. Vide verbo Christus.
- Diaconi sacrum calicem olim populo ministrabant, 315. Apud eos etiam, in absentia sacerdotum fiebat exomologesis, 364.
- Dictionibus si proprie vel improprie utendum, nusquam tamen reprehendenda auctoritas, 35.
- Diligit Deus tam bonos quam malos, 448. Plura ibi de Dei dilectione. Dilexit Deus Jacob et Esau odio habuit, quomodo? 46. Diligit. Deus praedestinatum ad mortem quandiu manet in bonitate, 47.
- Dionysii (S.) ecclesia Benedictini Ord. prope Parisios episcopalibus juribus gaudet, 366. In ea viget adhuc communio sub utraque specie, et sub intincto pane quo ad ministros altaris, 318, 421.
- Dionysii (S.) Areopagitae sententia de angelis tantum assistentibus modeste refutatur a Pullo, 358, 357.
- Disciplinarum seu virgarum usus in sacramento poenitentiae, 220. Vindicatur a censura Gersonis cancellarii Parisiensis, 383. Vide plura, 382 387.
- Ecclesiae tres sunt partes, praelati, continentes et conjugati, id est Noe, Daniel, Job; in agro, lecto, et molendino, 332, 406.
- Eleemosina quomodo facienda, 222.
- Elias et Enoch in paradisum terrestrem translati, 90. [Col. 1503] Ad salutem Judaeorum reservati, 148. Plura de illis, 266.
- Essentia Dei personis non est composita, 33.
- Eucharistiae fides, 61. Eucharistiam percipiens dignus est conviva sedens ad mensam divitis, 103. Eucharistia saepius sumenda, 158. Eucharistiae figurae manna et aqua a Mose educta, 253. An item credentibus et eas sumentibus valuerint quod res ipsa? 253, 401. Eucharistiae loco herba olim sumpta, 253. Eucharistia in pane et vino celebratur, et quare, 254. Non indigne sumenda, 254. Eucharistiam indigne sumentes, corporali morbo et etiam morte puniti, 255, 413. Eucharistia quomodo est sumenda? 255, 415. Eucharistia intincta non debet dari, 256, 417. Qualiter a laicis sumi deberet, Christus sponsae suae commisit judicio, 255. Eucharistia sub specie vini cur laicis negata? 415. Eucharistia reis ad mortem damnatis deneganda, 373. Eam sibi dari petiit a rege comes a S. Paulo proxime plectendus capite, nec impetravit, 373. Eucharistia martyribus porrigenda, 373. Eucharistiae viatico munitis non est deneganda ecclesiastica sepultura, 373. Eucharistia praecipuum et sacramentum, 257. A quibus conficienda, 259. Quibus danda aut neganda, 259. Quoties sumenda, 259. Vide verbo Communio.
- Excommunicatio lata tacitis reorum nominibus, 207. Alia nominibus expressis, 207. Excommunicare est tradere Satanae, 208, 367. Excommunicatio a Paulo apostolo lata, quae erat, 208, 366. Excommunicatio in mortuos non ferenda, 217, 381.
- Expositio moralis sacrificii Galilaeorum sanguine misti a Pilato, 165. Item trium resurrectionum de quibus in Evangelio, ad tres differentias peccatorum cogitationis, operis et consuetudinis, 170. Resurrectionis Lazari, 215, 379. Duorum denariorum stabulario creditorum, 247. Noe, Daniel, Job in agro, lecto et molendino, 232, 406
- Factum non potest non fieri, 61, 303, 304.
- Famem Deus vocavit, id est angelum fami praepositum, 194.
- Fide absentia quam cognitione praesentia firmius tenemus, 34. Fides quomodo justificat sine operibus, 139 Fides non ex operibus nata, verum pariens opera, 149. Fides gratuitum Dei donum, 151. Vide plura, 151. Ejus efficacia mixta charitati, 152. De fide, spe et charitate, 139.
- Filii justi nonnunquam caeduntur a Deo in dolorem parentum, in proprii meriti augmentum, 99.
- Firmamentum stat, non tamen stantibus stellis, ut sit habitatio idonea sanctis, 63, 305.
- Flagellantium secta ab Ecclesia reprobata, 383. Flagellationis praxis in sacramento poenitentiae, 220, 382. A clericis et sacerdotibus citra irregularitatem usurpata, etiam publice, 384. A censura Gersonis defenditur poenitentialium virgarum usus moderatus, 384. Flagellatio quam ob causam in Ecclesiam est introducta, 387.
- Flamma versatilis ante ostium paradisi posita, quid significet? 83. Extinguit eam unda baptismi, 160.
- Fortasse apud theologos non semper dubitationem denotat, 39, 297.
- Gabrielis archangeli officium, 145.
- Galteri (alias Guilielmi) de Mauritania. V. inf. Guilielmus.
- Galteri a S. Victore liber contra 4 Galliae labyrinthos, 327.
- Generatio aeterna Christi creditur, non scitur.
- Genimen vitis allegorice exponitur a Pullo, 106.
- Genovefenses, seu clerici regulares S. Augustini, 400. Canonicis cathedralibus nonnunquam subserviunt, 400. Cur almutias non gestant in capite? 400. Vide verbo Augustiniani.
- Gignit omnis res id quod ipsa est, equus equum, homo hominem, Deus Deum, 34, 291.
- Gladii duo Ecclesiae quibus et ad quae deputati, 213, 376.
- Gratia Dei inspirata voluntas tantae virtutis est ut nusquam absque effectu sit nisi cum ipse homo gratiae defuerit, 204. Gratiam Deus aliquando retinet, sed nulli impertit malitiam, 48. Gratiae medicinalis mira Dei in homines dispositio, 53. Si Deus vellet, sanaret, vellet autem si amaret; nam si amaret amato bene vellet, 53. Gratia primo homini tam necessaria, ut absque ea nihil possit, 64. Gratia Mediatoris remedio est infirmatis, ut languor nihil obsit saluti, prosit humilitati, 89. Gratia Judaeo minor erat quam Christiano, 102. Gratiae interioris repudium agnovisse videtur Pullus, 204, 360.
- Gregorii (S.) Magni locus quidam explicatur, quo innuit S. Patri Benedicto adhuc mortali intuitivam Dei cognitionem [Col. 1504] concessam fuisse, 65, 306, 307. Ejusdem S. Gregorii caput summa devotione fideque certissima asservatur in abbatia S. Petri Vivi Senonensis ab 800 prope annis, 306. Eidem in Scripturis fides certa debetur, 80.
- Guibertus abbas Novigentinus, 343. Vide verbo Lucas d'Acherius.
- Guilielmus Estius, 314, 326.
- Guilielmi de Mauritania epist. ad Hugonem a S. Victore, 332. Sed mihi videtur in antiquo Codice restituendum esse Galterus de Mauritania qui fuit episcopus Laudunensis, huicque errori causam dedisse videtur initialis littera in prioribus exemplaribus, solitarie forsan (ut moris est) scripta.
- Haeretici num sacramenta conficere possint et administrare? 421.
- Henricus Angliae rex ob caedem S. Thomae Cantuar. a monachis cathedralibus Cantuariae flagellatur, 386.
- Henricus imperator a confessariis suis virgis caedi solitus, 386.
- Herbam pro eucharistia a quibusdam olim sumptam fuisse videtur insinuare Pullus, 253.
- Homines tot futuri beati quot angeli ceciderunt, 79. Hominum multiplicatio et procreatio quomodo fiat et ex qua materia? Singularis sententia Pulli, 271, 430.
- Hugo (S.) et Petrus (S.) Cluniacenses abbates, pontificalibus insigniis caeterisque publici sacerdotii decoris donati, 394.
- Hugoni a S. Victore viaticum sumere non valenti, fuit tamen ostensum, 417.
- Idaearum in Deo quae causa et ratio, 55, 56, 301
- Idiomatum communicationem inter animam et corpus egregie ostendit Pullus, 76.
- Idololatriae caecitas circa pluralitatem deorum, 32.
- Ignis in baptismo quid significet? 348.
- Ignorantiam et peccatum Christus nunquam habuit, 116. De ignorantia pluribus agit Pullus, 182. Ignorantia tam originalis quam actualis in gentibus culpam habet, in Christianis ea solum quae actualis est, 184.
- Imaginatio quid sit? 78.
- Immensitas Dei, 42.
- Immutabilis Deus cum plus minus homines diligit, 45.
- Immutabilitas Dei, 35.
- Impiorum quorumdam corporis ad tumulum, animae ad infernum prophetico spiritu patefacta est ruina, 55, 301
- Incarnatione Deus non est mutatus, 36. Incarnationem Christi sola gratia Deus praedestinavit, 57. Incarnatio cur diu dilata, 96. In hoc mysterio non semper adhaerendum rationibus a congruitate et decentia petitis, 323.
- Incarnatus ita est Christus ut Verbum personaliter unitum fuerit ipsi humanitatis seminario (juxta Pulli sententiam) quod in hominem erat formandum, 109. Vide in Observ. ubi prolixe de illa opinione a pag. 318 ad 331.
- Ingenitus solius Patris nomen est, 38.
- Ira et furor Dei, quid? 47.
- Isaac sacrificium quid significet, 114, 137
- Jejunii commendatio et utilitas, 220. Jejunaturi semel in die comedere debent, 263, 424. Laudanda praxis eorum qui a coenula seu collatione abstinent et cibum sumunt tantum sub solis occasum, 424. Jejunium non debet solvi, licet ob aliorum ciborum penuriam carnium esus nonnunquam concedatur, 425. Vide plura ibi.
- Job filii sancti erant, 193.
- Jonas episcopus Aurelianensis, 362.
- Judam traditorem post Christi resurrectionem laqueo vitam finivisse opinatus est Pullus, 187, 354.
- Judex sacerdotis vice fungitur erga reos capitis damnatos, 211, 371. Vide plura ibi. Judicis officium erga reos, 212.
- Judicium universale et omnes illius circumstantias luculenter explicat, 273 ad 288.
- Judicat Deus secundum quod invenit, 49.
- Jugum Christi quomodo suave, licet arcta sit via quae ducit ad vitam, 103.
- Justificatio. Ad justificationis gratiam quo ordine disponamur, 352.
- Justos quosdam in quocunque statu sive naturae, sive legis sibi Deus reservavit, 96.
- Lancelotus Duclac scribit poenitentes a confessariis esse flagellandos, 386.
- [Col. 1505] Lanfranci (B.) libellus de celanda confessione, 364. Notis illustratus a D. Luca Dachery, 364, 365.
- Legalium finis Christus, et quomodo? 106. Ea paulatim imminuit, 106. Eo pacto legem finivit ut figuralia in opere cessarent, in doctrina permanerent, 106.
- Legis veteris et novae differentia, 101.
- Libertas hominis in statu creationis, 56. Libertas fuit perfecta in primo homine, 64.
- Liberum arbitrium quid sit, 64. Angelis quam hominibus potentior data libertas, 64. Liberum arbitrium in homine depressum, non tamen exstinctum, 64. Liberi arbitrii natura seu definitio, 334.
- Lignum vitae in paradiso, 89.
- Limbus Patrum, quis locus? 139, 341, 140. De patriarchis in eo detentis, 140.
- Locutiones quas catholicus non habet usus, vitiosum est in fide usurpare, 114. Profanae vocum novitates evitandae, 113.
- Loquendum sobrie in rebus fidei, 115.
- Lucas (D.) Dacherius Notis et Observationibus Lanfranci opera illustrat, 316. Evulgat Ratramni monachi Corbeiensis librum De Nativitate Christi, 324. B. Guiberti Novigentini opera cum Notis publici juris facit, 343. Matthaei S. Florentii abbatis epistolam de communione parvulorum, 416. Item Jonae Aurelianensis librum De institutione laicorum cum pluribus aliis, 354. Ejus pro auctore studium. Vide in Praefatione.
- Ludovicus (S.) Galliarum rex a confessariis suis flagellari solitus, 386.
- Malum posse non est vitium, sicut nec posse bonum, virtus, 99. An mala velit Deus fieri, et quomodo? 48. Mala sinit evenire, et quare? 131.
- Maria Virgo in partu et post partum: quem enim claustra virginitatis integra susceperunt, integra quoque ediderunt, 122. De Mariae V. assumptione sententia Galteri a S. Victore, 343. B. Mariam jam in carne glorificatam credit Ecclesia, nec dissentit Pullus, 343.
- Martyrium supplet defectum baptismi, 152. Martyrio torquendi a sacra communione non prohibentur, 212, 373.
- Martyrum merces non differtur post mortem, 160.
- Masculinum genus, in divinis, insinuat dictinctionem personae; neutrum vero unitatem substantiae, 41.
- Matrimonium quare unum? 242. De matrimonio gentium, 243. Matrimonium ratum esse non potest, si praeter Ecclesiae traditionem fuerit susceptum, 243, 248, 249. In eo quale divortium esse potest, 245. Continentiae votum admittit, 245. Matrimonium quibus impediatur? 247, 250. In matrimonio praesertim elucet potestas quam Christus Ecclesiae suae reliquit, 247. Item in quibusdam impedimentis dispensat, 248. A matrimonio qui debeant arceri? 248. An irritetur per priorem sponsionem fide fultam? 249. Quo animo est subeundum? 250. Ejus bona et mala, 250.
- Melote vel Melota quid? 397. Vide plura ibi. Canonicis et monachis erat communis; nec ab armilausa aut almutia differt, 397.
- Michael (S.) divinitatis cultor, Ecclesiae adjutor, 45. Princeps est populi Dei, 194. Animas et preces suorum offert Deo, 195. Plura de eo ibi. Plures alios angelos sibi commissos habet in custodia populi Dei, 194. Matri Ecclesiae principatur, quia expiationum legatione fungitur, 195.
- Misericordia Dei et judicium quomodo simul? 50. De misericordia Dei, 50, 52.
- Misericors Deus dum sola gratia praedestinavit Incarnationem, misericordior, dum penes se provisa consolando promisit; misericordissimus dum redimendo promissa implevit, 57.
- Missam celebrare intuitu lucri temporalis est vetitum, 402. Vide plura ibi. Missae majoris solemnes ritus apud Cluniacenses, 418.
- Missio in divinis, quid? 40. Is solus mittitur qui suae praesentiae qualibet manifestatione apparens ab alio est, 40.
- Monachorum monasteria sic florebant sub Ludovico Pio, ut in illis monasticam vitam profiterentur filii regum, ducum et baronum, 388. Eorum forma profitendi in congregatione Benedictina S. Mauri, 391. In eorum monasteriis prohibentur episcopi (a S. Gregorio papa) cathedram collocare, vel quamlibet potestatem exercere imperandi; aut aliquam ordinationem quamvis levissimam faciendi, 393. Monachi Benedictini publicis seu hierarchicis Ecclesiae functionibus statim ab ipsis ordinis cunis deputati fuere, 393. Vide plura ibi. Eorum in Angliam et caeteras nationes apostolatus, 394, 395. Episcopatus plures fundant quibus praeficiuntur, 395. Cathedrae juribus gaudent in pluribus monasteriis quorum aliqua strictim [Col. 1506] recensentur, 395. Ecclesiae Romanae rituum tenacissimi, 395. Dicti nonnunquam canonici regulares, et quare? 395. Monachi cathedrales a Baronio nuncupati, 395. In eorum ecclesiis plures episcopales sedes erectae a Joanne XXII, 396. Almutiis usi non minus quam Canonici, 397.
- Monachorum cuculla sumpta est a colobio apostolorum, 400.
- Mors in domo, in porta, in sepulcro, 169, 354.
- Mortuorum increscit cruciatus ex vivorum quos amaverunt cruciatibus. 100
- Nobilitatis morbus quis, 100.
- Oblatio post baptismum fieri solita, 231. Post confessionem, 231, 401, ubi plura.
- Occasio peccati peccatum est, 192.
- Occidi Christum voluit Deus, sed non voluit ut quis occideret Christum, 49.
- Oculis corporeis nunquam Deus videtur, 33, 285.
- Odio sintne peccatores habendi? 54. Quomodo Deus nihil eorum odit quae fecit? 48.
- Omnipotentia Dei, 55. Ejus jura et munia asseruntur contra Petrum Abaelardum, 56, 301, 302, 303. Quam multa possit Deus et non velit, videbimus in futura vita, 58.
- Opera mortificata in statu peccati, 203, 360.
- Opera misericordiae poenitentibus necessaria, 211.
- Opera misericordiae spiritualia et corporalia, 222, 282.
- Orandum pro mortuis, 219, 121.
- Orationis necessitas et conditiones, 220.
- Ordinari non licet absque titulo, 225, 388.
- Ordo subdiaconatus a quo tempore sacer esse censetur, 389.
- Origenis error salutem tandem futuram daemonibus et damnatis opinantis, 281, 432.
- Originalis peccati naturam, traductionem, reliquias, 90, 312. Originalis peccati remedium in quocunque statu viguit, et quale, 97. Originale peccatum est ipsa concupiscentia, 314.
- Panis benedictus loco Eucharistiae, 253, 411. Plura de eo, 411. Illius usus apud Benedictinos olim frequentior, 412. Panem intinctum in missa prohibet dari Ecclesia, 256. De pane intincto plura, 417 ad 421. Panis et vini conversio in Eucharistia declaratur, 257. Nec panis in sanguinem, nec vinum in carnem, nec neutrum in animam aut divinam naturam convertuntur, 257.
- Parabola Lazari et divitis epulonis explicatur, 141.
- Paradisus terrestris, et plura de eo, 82.
- Parentes in necessitate filios baptizantes, non ideo prohibentur a redditione debiti conjugalis, 230. Olim arcebantur ab Ecclesia dum eorum filii baptizabantur, 230, 400.
- Parvuli ante baptismum decedentes, cur damnentur? 51
- Patrem esse et gignere Filium in divinis, num sit operari? 335. Patrum (SS.) auctoritates quomodo citandae? 321. Propter quaedam singulariter dicta, non ideo statim sunt carpendi et erroris incusandi, 324.
- Patriarchis num licitum fuerit pellices habere? 410.
- Patrini cur in baptismo adhibentur? 156.
- Pax ecclesiastica periclitatur, cum in confessione proprii pastoris jurisdictio eluditur, 370.
- Peccare posse Deus dedit ut merito coronetur quisquis peccare possit nec tamen velit, 92. Peccare sanctos aliquando Deus permittit ad humilitatis provectum, 48.
- Peccata publica ad notitiam praesulum, alia ad sacerdotum curam pertinent, 214, 377. Peccata quaedam ad Summum Pontificem, alia ad alios Praelatos referenda, et quae? 378. Quando coepit in Ecclesia fieri distinctio inter crimina privata et publica, ratione poenitentiae publicae aut solemnis pro eis injungendae, 377. Peccata quaedam in lege veteri dissimulavit, quae punit in nova, 102. Peccatum veniale et invincibile, 164. Peccatum quomodo committitur? 164. Peccata damnabilia seu mortalia quae, 169. Peccati interni et externi duplex macula, 182, 202, 360. Peccata num redeant? 206, 361. Peccata cordis et consuetudinis et operis, 354.
- Pecuniam exigere pro baptismo, confessione, ordinatione, consecratione ecclesiarum, sepultura et pro missa celebranda clericis prohibetur, 231, 401. Ibi plura.
- Pelagii (a quo Pelagiani) expositio fidei perperam inscripta Hieronymo, 292.
- Peregrinationes olim viris concessae, sed feminis ad cautelam negatae, 369.
- [Col. 1507] Peregrinaturi licentiam accipiant a parocho suo, 335. An absolvi debeant qui eo animo peregrinantur ut proprium parochum fugiant? 369.
- Personarum divinarum circumincessio, 37. Personarum acceptio quid? et nulla in Deo, 100.
- Petri Abaelardi opinio de omnipotentia Dei, a Pullo, 301. Ejus error et censura de timore Christi et sanctorum, 336. V. Abaelardus.
- Petri Damiani sententia de omnipotentia Dei, 304.
- Petri Lombardi sententia de praeveniendo circumcisionis die in infantibus desperatae valetudinis, 315.
- Petrus Pictaviensis cancellarius Parisiensis, discipulus Magistri sententiarum, 365, 389.
- Petrus Pictavinus alter, monachus S. Victoris Parisiensis. 365.
- Petrus Pictor canonicus S. Audomari, 414. Ejus carmen de Eucharistia, 414.
- Picus Mirandulanus, 324.
- Poenae peccati cur a Deo inflictae homini? 189.
- Poenitentia, 162. Quisquis dum poenitet solum timore angitur, nondum per poenitentiam veniam meretur, 163, 349. Ibi plura de attritione et contritione. Poenitentiae fructus necessarii post confessionem, 209, 210, 219. Poenitentiae quomodo et quae a confessariis injungendae? 210, 368. Proxime morituris non imponendae, nisi convaluerint, 214. Poenitentialium canonum relaxatio coepit tempore Pulli, scilicet sub initium saeculi, 1200, 367. Vide plura ibi. Per quid fiebat illa relaxatio? 387. Poenitentiae et Eucharistiae sacramenta reis ad mortem damnatis negari debere plures olim docuerunt, 371. Poenitentiae sacramentum negatum etiam fuit illis peccatoribus qui in extremo tantum vitae discrimine illud flagitabant, 371.
- Posse in malo, non posse est; nam qui in vitio potens est, is utique vitiosus et impotens est, 127.
- Possibilius Deo videtur quod non est, ad esse adduci, quam quod male est emendari, 81.
- Potentia Dei, sicut scientia ejus et voluntas nec initium habet, et fine caret, 61. Potentia peccandi bono est et a Deo data, 64, 126.
- Potestatis ecclesiasticae et saecularis officia invicem discreta, 213, 223, 376. Una alter est suffraganea, 376. In praeceps propendent regna nisi moderamine sacerdotum fulciantur, 224.
- Potus pomeridiani tum in Coena Domini, tum in aliis diebus jejunii, frequentes olim apud ecclesiasticos et monachos, 422. Indulti sunt a Patribus concilii Aquisgran. 422. In eosdem biberes invehitur Pullus, sed propter abusus, 422. Solemni ritu vigent adhuc hodie apud canonicos Senonenses in abbatia S. Petri Vivi, 424.
- Praecipit Deus juste, licet malum inde sequatur, 86.
- Praedestinatio ante praevisa merita, 47, 298.
- Praedestinationis geminae dogma agnovit Pullus, 47, 298.
- Praelatis bene agendi duplex incumbit necessitas, 233. Eorum in docendo et corrigendo circumspectio, 231. Ad praelaturas vocatus (quisquis ille sit) resistere debet si se sciat idoneum non esse, 234, 407. Praelatus qualis debeat esse, 257. Praelatis obediendum, etiam dyscolis, 239. Praelatorum est poenitentias imponere pro criminibus tum publicis tum occultis, 377. Quaedam peccata ipsis reservata, et quaenam? 377.
- Praeputium Christi et quaedam aliae corporis ejus reliquiae num in terris asserventur, 431.
- Praescientia Dei, 47.
- Praescit et praevult Deus ad vitam et ad poenam, 47, 298.
- Praesentia rerum in aeternitate, non actu existendi, sed perspicacitate Dei noscentis aestimatur, 59, 303.
- Principium Spiritus sancti. Singularis de hac re Pulli sententia, 40. Vide in 292. Num Pater et Filius duo sint principia Spiritus sancti? 38, 293.
- Probationum in judicio ad crimen injustum refutandum varia genera recensetur, ut monomachiae, aquae seu ferri candentis, Crucis, per Eucharistiae sumptionem, 374.
- Procedit uno et eodem modo S. Spiritus a Patre et Filio, 39, 293.
- Processio duplex, una Filii, altera Spiritus sancti, 37, 292.
- Prophetae quomodo a Deo edocti, 97.
- Proprietates personales nihil aliud quam personae ab invicem distinctae, 37. Proprietates sunt tantum tres, 37.
- Providentia Dei, 59. Providentia Dei non potest falli, licet possit aliter facere quam faciat, 58. Providentia sua Deus non est antiquior, 60.
- PULLUS, Pollenus, Pulleinius, Pullanus, Pullinus, Pulcyn, Pollen, et (sed mendose) Bullanus et Bullenus, omnia haec sunt nomina Roberti Pulli. Vide Robertus. Puniat ne Deus citra condignum? 53.
- Purgatorius ignis, 53.
- Purgatorius locus, 141. Purgatorii locum et situm se [Col. 1508] nescire fatetur Pullus, 141. Non discretum fuisse ab inferno quidam arbitrati sunt, 143. Num praeter purgatorium, coelum et infernum ac etiam limbum puerorum alius sit locus pro justis animabus nondum coelo idoneis, 340. De purgatorio sententia singularis cujusdam recentioris Angli refertur et notatur, 340.
- Raphaelis archangeli officium, 195. Sub principe medico abundat copia medicorum, 195.
- Ratherii episcopi Veronensis epistola synodica ab omnibus sacerdotibus, clericis et praesertim parochis legenda, 405.
- Ratio, ira et concupiscentia quid in homine praestent? 74.
- Rebus mundi quomodo utendum, 241. Rerum et facultatum Ecclesiae dispositio curae est episcoporum, 223, 397. Vide plura ibi.
- Redemptionis humanae per Christum modus omnium fuit convenientior, licet alius fuerit possibilis, 57, 303.
- Refrigerium. De Refrigerio damnatorum, 54, 299. Ubi plura.
- Regis officium, praesertim in deligendis sibi ministris, 224.
- Religiosorum sive claustralium vita qualis esse debeat? 238. Eorum vitia perstringit Pullus, 239. Religiosorum praerogativa in judicio generali, 286. Salutem illorum novimus qui omnia pro Christo reliquerunt, et illorum non novimus qui sua reservaverunt, 286. Vide verbis Augustiniani, Monachi, Canonici.
- Remissio peccatorum duplex, in hoc saeculo et in futuro, 219. Reprobatio ex praevisis meritis, 47.
- Reos sceleris convictos judicem pro sacerdote habere, nec illis poenitentiae et Eucharistiae sacramenta ministrari debere censet Pullus, 211. Plura in 371. Reis sacro viatico munitis ecclesiastica sepultura non est deneganda, 212, 373.
- Resurrectio generalis qualis erit, et quae circa corpora nostra fient? 269. Vide plura. In Resurrectione quae resumenda, quae relinquenda? 272. In qua corporis statura resurgent homines? 273. In ea resurgent quam quisque anno trigesimo suae aetatis aut habuit aut habiturus erat, 273.
- Robertus de Mileduno, 296. Ejus sententia de Christi conceptione, 325. De sinu Abrahae, 341. De libero arbitrio, 334.
- Robertus Paululus canonicus Ambianensis, 393, 421.
- Robertus PULLUS. Vide in Praefatione, et iis quae illam proxime sequuntur. Ejus modestia, 250. Ejus sententia de processione Spiritus sancti explicatur, 293. Obscuritati nonnunquam indulsisse videtur, 298. Robertus Pullus Magistro Sententiarum in doctrina praeluxisse videtur, 299. Ab erroris suspicione circa mysterium Incarnationis vindicatur, 320, 327. Nihil eum pertinacia sui sensus se scripsisse innuit, 329. Defenditur iterum ab errore circa vim Sacramentorum novae legis, 347. Cancellarii munere functus in Ecclesia Romana, 391.
- Sacerdos quomodo solvit et ligat, 216, 217. Nihil potest in mortuos, 217, 381. Sacerdotis officium et vita, 229, 405. Ejus vita sit irreprehensibilis, aut a sacro ministerio cesset, 230. Vide verbo Clerici caelibatus.
- Sacramenta quaedam iteranda, quaedam non, 158. Sacramentum quodque quanto minus habet difficultatis tanto plus necessitatis obtinet. 158. Sacramentum novae legis quae virtus et efficacia secundum auctores avi Pullini, 345.
- Salomonis salutem aut damnationem quinam Patrum docuerunt? 353.
- Salutem omnium indifferenter hominum an Deus velit? 54, 300, 301.
- Sanctorum animae visione Dei statim post mortem fruuntur, 137, 138, 140, 142 Sanctorum culpae etiam per poenitentiam deletae, in judicio sunt detegendae, 283, 432. Eorum status post judicium, 287.
- Savinianus (S.) Gallorum apostolus et primus Senonum episcopus, 424. In ecclesia S. Petri Vivi Senon. requiescit, 424. Ad quam in ejus festo accedunt canonici, 424.
- Semen humanum an animetur, 67, 310. Semen utriusque parentis requiri ad formationem prolis, 70, 310, 270. Semen parentum ad costae Adami similitudinem multipli catur ut fiat hominum procreatio, 272, 430.
- Sepultura ecclesiastica non est deneganda munitis sacro morientibus viatico, 212, 373. Sepulturae locum vendere non licet, 402.
- [Col. 1509] Sermo divinus quoties Deo videtur injurius sic circumspecta vestigatione contemperandus est, ut et sibi nunquam dissonet, et honestati per omnia concordet, 48.
- Simoniaca labes evitanda, 227.
- Simplicitas divinae essentiae, 36, 292.
- Sodomitarum, etc. Punitio an temporalis tantum fuerit, 370.
- Spiritus S. principium. Plura de hac materia vide tum in Pulli textu, 38, tum in obs., 292. Spiritus S. virtute conceptus Christus et quomodo? 108. De ejusdem Christi conceptione. Vide plura ibi et in 318 ad 331. Spiritum S. mittere est corporali in specie invisibilem demonstrare, 147. Ejus adventus die Pentecostes, 147. Cur in specie columbae et linguarum apparuit, 148. Spiritus maligni quotidie animas ad infernum trahunt, 193, 355. Eorum ministerio plerumque Deus affligit homines, 355, 192.
- Substantias tres aut duas in Christo esse; utrumque dici potest, 113, 331.
- Suspensio ab ordinum exsecutione, 229.
- Tau littera quid significet? 192, 355.
- Tentatio utilis hominibus et ad majus praemium, 81.
- Testamentum Vetus et Novum, cur illud servitutis, istud gratiae, 105 et 106.
- Theologiae veteris et recentioris placita inter se diversa, nec ad alterius limam vetus est dirigenda, sed contra, 325. Theologiae scholasticae indoles et natura describitur, 345.
- Theologi quidam excusantur ratione temporis quo scripserunt, 325. Eorum quidam, sed recentiores, ut Ysambertus, Suares, Estius, notati, 325. Theologorum Parisiensium aequior censura, 327. Theologorum veterum sententia de efficacia Sacramentorum novae legis, 327.
- Thomae ex Albiis East. Saxonum de medio animarum statu, sententia singularis refertur, 340.
- Timoris variae species, 105. Timor et charitas invicem [Col. 1510] se patiuntur et quomodo? 134. Timoris spiritus quo erat repletus Christus D. erat reverentia erga Deum, 134, 336.
- Transfiguratio Christi, exemplar nostrae resurrectionis, 273.
- Transsubstantiationis dogma explicatur, 258.
- Trinitas quomodo Incarnationem est operata, et solus Filius est incarnatus? 109. In Trinitate non solum nomina, sed et nominum proprietates confitemur, 35.
- Uldaricus (S.) S. Hugonis Cluniacensis Monachus, illius monasterii Consuetudinum scriptor, 366, 418.
- Uxorum multiplicitas, etiam successive, non fuisset in statu innocent, 242. Cur erat apud Judaeos? 242. Uxores plures, aut etiam concubinas an patriarchis habere licitum fuerit 242, 243, 410.
- Veritas in qua non stetit angelus, est ipsa Dei cognitio, 65.
- Vitae activae et contemplativae comparatio cum Lia et Rachele, 235. Et cum Maria et Martha, 235. Vita haec ad promerendum, futura ad accipiendum, 51.
- Vocati multi, pauci electi, quomodo? 54 et 55.
- Voluntas Dei, 47. Voluntas Dei nunquam est inefficax, 48. Voluntas Dei non est alia, et actio alia, 53. Voluntas transiens hujus vitae, causa est voluntatis manentis in altera vita, 51. Voluntas Dei dum latet, id velimus quod fratrum consonet charitati, 54.
- Voti conditiones quae? 245. Votum continentiae, 245. Illud in professione non exprimunt Benedictini et plures alii, 390. Votorum monasticorum excellentia, 286.
- Vult Deus plura et nunc et prius sine mutatione, 47. Vult Deus omnes homines salvos fieri et neminem perire. Quomodo haec intelligi debeant docet Pullus, 54, 300, 301.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
L
M
N
O
P
R
S
T
U
V
Ordo rerum
ZACHARIAS CHRYSOPOLITANUS EPISCOPUS.
- Notitia. 10
- Notitia altera. 10
- DE CONCORDIA EVANGELISTARUM LIBRI QUATUOR. 11
- Praefatio Zachariae. 11
- Praefatio secunda ejusdem. 35
- Praefatio tertia ejusdem. 37
- Admonitio lectori. 39
- LIBER PRIMUS.
- Prologus Lucae evangelistae. 45
- CAP. I. — «In principio erat Verbum, Deus apud Deum, per quem facta sunt omnia.» 47
- CAP. II. — De sacerdotio Zachariae. 49
- CAP. III. — Ubi angelus Gabriel ad Mariam loquitur. 53
- CAP. IV. — De nativitate Joannis Baptistae. 59
- CAP. V. — De generatione vel nativitate Christi. 63
- CAP. VI. — Ubi angelus apparuit pastoribus. 74
- CAP. VII. — Ubi Jesus ductus est a parentibus ut circumcideretur. 76
- CAP. VIII. — De magis qui venerunt ab Oriente. 81
- CAP. IX. — Ubi est fugatus Jesus et parentes ejus in Aegyptum. 84
- CAP. X. — Ubi Herodes interfecit pueros. 84
- CAP. XI. — Ubi Jesus revocatur ab Aegypto. 86
- CAP. XII. — Ubi Jesus remansit in templo Hierosolymis. 87
- CAP. XIII. — Ubi Joannes Baptista apparuit in Israel. 89
- CAP. XIV. — Ubi Jesus baptizabatur a Joanne. 98
- CAP. XV. — Ubi Jesus ductus est in desertum a spiritu. 103
- CAP. XVI. — Ubi duo discipuli Joannis secuti sunt Jesum 106
- CAP. XVII. — De Philippo et Nathanael. 108
- [Col. 1510] CAP. XVIII. — Ubi Jesus in synagoga legit librum Isaiae. 109
- CAP. XIX. — Ubi Jesus vocavit Petrum et Andream, Jacobum et Joannem. 111
- CAP. XX. — Ubi Jesus vocavit Matthaeum publicanum. 114
- CAP. XXI. — Ubi Jesus audiens quod Joannes traditus esset, secessit in fines Zabulon et Nephtali. 117
- CAP. XXII. — Ubi Jesus circuibat omnes regiones, et sedens in monte, elegit duodecim apostolos, et docuit eos de beatitudine regni coelorum, et quae sequuntur. 117
- CAP. XXIII. — Increpatio divitum. 122
- CAP. XXIV. — Ubi dicit: «Vos estis sal terrae.» 123
- CAP. XXV. — «Vos estis lux mundi,» et iterum comparationes de praeceptis legis. 124
- CAP. XXVI. — Iracundiae prohibitio. 127
- CAP. XXVII. — De relinquendo munus ad altare. 128
- CAP. XXVIII. — De adulterio concupiscentiae. 129
- CAP. XXIX. — De repudio. 130
- CAP. XXX. — De juramento. 132
- CAP. XXXI. — De oculum pro oculo. 133
- CAP. XXXII. — De diligendo proximum. 135
- CAP. XXXIII. — De occulta eleemosyna. 137
- CAP. XXXIV. — De secreta oratione. 137
- CAP. XXXV. — De occulto jejunio. 142
- CAP. XXXVI. — De non thesaurizando super terram. 143
- CAP. XXXVII. — Quia nemo potest duobus dominis servire 145
- CAP. XXXVIII. — Non debere esse sollicitum de esca vel indumento. 145
- CAP. XXXIX. — Non debere quemquam judicare vel condemnare. 147
- CAP. XL. — Parabola de amico vel de tribus panibus. 149
- CAP. XLI. — De cavendo a falsis prophetis. 153
- CAP. XLII. — Non hi intrabunt in regnum coelorum qui tantum dicunt: Domine, Domine. 154
- [Col. 1511] CAP. XLIII. — Comparatio in his omnibus de sapiente et insipiente aedificatoribus. 155
- CAP. XLIV. — Ubi Jesus mittit duodecim discipulos suos docere et curare omnes infirmos. 157
- LIBER SECUNDUS.
- CAP. XLV. — Ubi Jesus in Cana Galilaeae aquam vinum fecit. 167
- CAP. XLVI. — Ubi Jesus mundat leprosum. 171
- CAP. XLVII. — Ubi Jesus puerum centurionis paralyticum curavit. 172
- CAP. XLVIII. — Ubi socrum Petri a febribus sanavit Jesus. 174
- CAP. XLIX. — Ubi Jesus in civitate Naim mortuum suscitavit. 175
- CAP. L. — Ubi omnes infirmitates curat, ut adimplerentur Scripturae. 176
- CAP. LI. — Ubi volenti eum sequi dixit: «Vulpes foveas habent.» 177
- CAP. LII. — Ubi navigans imperavit tempestati, et cessavit. 178
- CAP. LIII. — Ubi curavit trans fretum daemoniacum, qui in monumentis manebat. 179
- CAP. LIV. — Ubi curavit paralyticum, quem deposuerunt per tectum. 182
- CAP. LV. — Ubi filium reguli absentem curavit. 184
- CAP. LVI. — Ubi Levi publicanus convivium ei fecit, et dicentes Scribae et Pharisaei discipulis: «Quare cum publicanis et peccatoribus manducat Magister vester?» 185
- CAP. LVII. — Ubi scribae signum petunt ab eo, et eis multa dicit. 189
- CAP. LVIII. — Ubi quaedam mulier de turba clamavit ad Jesum: «Beatus venter qui te portavit.» 191
- CAP. LIX. — Ubi nuntiatur Jesu quia mater tua et fratres tui volunt te videre. 192
- CAP. LX. — Ubi Jesus mulierem quae fluxum sanguinis patiebatur, et filiam Jairi principis Synagogae mortuam suscitavit. 193
- CAP. LXI. — Ubi duos caecos curavit, et daemonium surdum et mutum ejecit. 197
- CAP. LXII. — Ubi Pharisaei dicunt de Jesu: «In Beelzebub ejicit daemonia.» 198
- CAP. LXIII. — Ubi Martha suscepit Jesum in domo sua. 203
- CAP. LXIV. — Ubi Joannes de carcere misit ad Jesum interrogare eum. 205
- CAP. LXV. — Ubi exprobrat civitatibus, in quibus factae sunt plurimae virtutes. 210
- CAP. LXVI. — Ubi apostoli revertuntur ad Jesum de praedicatione. 211
- CAP. LXVII. — Ubi Jesus elegit alios septuaginta duos discipulos, adjungens parabolam aedificantis turrem et regis ad praelium properantis. 212
- CAP. LXVIII. — Ubi accusabant discipulos suos. 217
- CAP. LXIX. — Ubi die Sabbato in synagoga curavit manum aridam. 220
- CAP. LXX. — Ubi Jesus in monte orat, et juxta mare turbis et discipulis suis plurima in parabolis locutus est. 223
- CAP. LXXI. — «Exiit qui seminat seminare.» 224
- CAP. LXXII. — De eo qui seminavit bonum semen in agro, et de zizaniis. 226
- CAP. LXXIII. — De grano sinapis. 227
- CAP. LXXIV. — De fermento quod abscondit mulier, et de aliis. 228
- CAP. LXXV. — Ubi discipulis parabolam disserit seminantis. 231
- CAP. LXXVI. — Qui seminat semen et vadit dormitum vel surgit, et discipulis parabolam disserit agri zizaniorum. 233
- CAP. LXXVII. — De thesauro abscondito in agro et negotiatione margaritarum; de sagena missa in mare, et de patre familias qui profert de thesauro suo nova et vetera. 235
- CAP. LXXVIII. — Ubi ait, contra Jesum cives ejus indignati sunt, dicentes: Unde huic tanta sapientia? 236
- CAP. LXXIX. — Ubi de Herodis convivio, et de Joannis interfectione exponit. 239
- CAP. LXXX. — Ubi Jesus in deserto de quinque panibus quinque millia hominum saturavit. 242
- CAP. LXXXI. — Ubi Jesus supra mare pedibus ambulavit, et Petrum mergentem liberat. 246
- CAP. LXXXII. — Ubi transfretantes venerunt in terram Genesar, et turbae secutae sunt trans mare. De manna in deserto, de murmuratione Judaeorum, eo quod dicit Jesus: «Ego sum panis vivus.» 249
- CAP. LXXXIII. — Ubi quidam Pharisaeus rogavit Jesum ad prandium, et cogitabat quare non fuerit baptizatus. 259
- [Col. 1512] CAP. LXXXIV. — De apostolis, quare non lotis manibus manducarunt. 260
- CAP. LXXXV. — De muliere Syrophaenissa, quae pro filia sua petebat. 263
- CAP. LXXXVI. — Ubi Jesus surdum et mutum sanat. 265
- CAP. LXXXVII. — Ubi Jesus super puteum Jacob mulieri Samaritanae locutus est. 267
- CAP. LXXXVIII. — Ubi Hierosolymis infirmum curavit, qui triginta octo annis jacuit in infirmitate, et multa cum Judaeis ejus occasione disputavit. 272
- CAP. LXXXIX. — Ubi Jesus de septem panibus et paucis piscibus quatuor millia hominum saturavit, et praecepit apostolis cavere a fermento Pharisaeorum. 279
- LIBER TERTIUS.
- CAP. XC. — Ubi Jesus interrogat apostolos, «Quem me dicunt homines esse?» et quae sequuntur, et dicit Petro: «Scandalum mihi es.» 285
- CAP. XCI. — Ubi Jesus dicit: «Sunt quidam de hic stantibus qui non gustabunt mortem,» et in monte transfiguratur. 290
- CAP. XCII. — Ubi Pharisaei dicunt ad Jesum: «Discede hinc, quia Herodes vult occidere te,» et curavit lunaticum. 294
- CAP. XCIII. — Ubi Jesus de passione sua discipulis patefecit, et Capharnaum pro se et Petro didrachma exactoribus reddit. 298
- CAP. XCIV. — Ubi Jesus interrogatus a discipulis suis, quis major erit in regno coelorum, instruit eos his exemplis, ut humilient se sicut parvulus. 299
- CAP. XCV. — Non debere prohiberi eos qui faciunt signa in nomine Jesu. 300
- CAP. XCVI. — Non debere contemni unum de pusillis, adjungens similitudinem de ove perdita et de drachma. 303
- CAP. XCVII. — De filio qui substantiam patris devoravit. 305
- CAP. XCVIII. — De remittendo fratribus ex corde. 310
- CAP. XCIX. — Similitudo de rege qui posuit rationem cum servis suis. 312
- CAP. C. — Ubi Jesus interrogatur a Pharisaeis, si liceat uxorem dimittere quacunque ex causa. 319
- CAP. CI. — Ubi Jesus imposuit manum infantibus, et Pharisaei murmurant de Jesu quod sic recipit peccatores. 321
- CAP. CII. — Ubi Jesus instruit eos qui annuntiaverunt ei de Galilaeis quos interfecit Pilatus, adjungens similitudinem arboris fici in vinea. 322
- CAP. CIII. — Ubi Jesus sanat in Synagoga mulierem aridam et curvatam. 325
- CAP. CIV. — Ubi Jesus ascendit Hierosolymam in festo scenopegiae. 326
- CAP. CV. — De divite cujus uberes fructus ager attulit. 330
- CAP. CVI. — De eo qui multas possessiones habens, tristis abiit, audiens verbum: «Vade, vende omnia quae habes.» 332
- CAP. CVII. — De divite et Lazaro. 337
- CAP. CVIII. — De villico infideli. 340
- CAP. CIX. — De patrefamilias, qui exiit primo mane conducere operarios in vineam suam. 345
- CAP. CX. — Ubi in domo Pharisaei sanat Jesus hydropicum, et instruit eos qui primos accubitus in conviviis eligebant. 348
- CAP. CXI. — Ubi Jesus decem leprosos mundavit. 351
- CAP. CXII. — Ubi Jesus de passione sua discipulis suis iterum indicavit, et mater Zebedaei rogat pro filiis. 352
- CAP. CXIII. — Ubi Jesus responsum dat dicentibus sibi. «Domine, pauci sunt qui salvi fiant.» 355
- CAP. CXIV. — De Zachaeo publicano. 356
- CAP. CXV. — Ubi Jesus iterum duos caecos curavit. 358
- CAP. CXVI. — Ubi Jesus super asinam sedens Hierosolymam ingreditur. 360
- CAP. CXVII. — Ubi Jesus ejicit de templo ementes et vendentes, et dat responsum Pharisaeis. 366
- CAP. CXVIII. — Ubi Jesus praetulit caeteris viduam propter duo aera minuta, adjungens parabolam de Pharisaeo et publicano, et contra eos qui se extollunt. 370
- CAP. CXIX. — De Nicodemo, qui venit ad Jesum nocte. 373
- CAP. CXX. — De muliere a Judaeis in adulterio deprehensa. 379
- CAP. CXXI. — Ubi Jesus maledixit ficulneam, et aruit. 380
- CAP. CXXII. — Ubi Jesus dicit parabolam ad discipulos propter orandi instantiam in judice duro et vidua. 383
- [Col. 1513] CAP. CXXIII. — Ubi Jesus interrogatur a principibus sacerdotum: «In qua potestate haec facis?» adjungens parabolam de duobus filiis in vineam missis. 384
- CAP. CXXIV. — Parabola de patrefamilias, qui locavit vineam agricolis. 386
- CAP. CXXV. — «Simile est regnum coelorum homini regi, qui fecit nuptias filio suo.» 390
- CAP. CXXVI. — Ubi Pharisaei mittunt ad Jesum dolo interrogantes: «Si licet tributum reddere Caesari?» 397
- CAP. CXXVII. — De Sadducaeis qui dicunt non esse resurrectionem, et interrogant de septem fratribus qui unam uxorem habuerunt. 398
- CAP. CXXVIII. — Ubi scriba interrogat Jesum, quod mandatum maximum est in lege. 400
- CAP. CXXIX. — Ubi docente Jesu in templo, miserunt Pharisaei eum comprehendere. 404
- CAP. CXXX. — Ubi Jesus interrogat Pharisaeos, cujus filius est Christus. 406
- CAP. CXXXI. — Ubi Jesus docet: «Ego sum lux mundi.» 407
- CAP. CXXXII. — Ubi Jesus faciens lutum de sputo, ponens super oculos caeci nati, curavit eum. 416
- CAP. CXXXIII. — Ubi Jesus agnitus est eidem caeco, et contendit multa cum Judaeis. 419
- CAP. CXXXIV. — Ubi interrogatur Jesus a Judaeis: «Si tu es Christus, dic nobis manifeste.» 426
- CAP. CXXXV. — Ubi Jesus resuscitat Lazarum a mortuis, et principes consilium faciunt ut interficiant eum. 430
- CAP. CXXXVI. — Ubi non receptus Jesus in civitate Samaritana, Joannes et Jacobus dicunt ad eum: «Si vis, dicimus ut ignis descendat de coelo.» 437
- CAP. CXXXVII. — Ubi Jesus venit in Bethaniam, et multi Judaeorum euntes propter Lazarum, crediderunt in eum. 437
- CAP. CXXXVIII. — Ubi Martha fudit alabastrum unguenti in capite Jesu, et increpat Pharisaeum. 438
- CAP. CXXXIX. — Ubi Hierosolymis Graeci videre voluerunt Jesum. 443
- CAP. CXL. — Ubi Pharisaei interrogant Jesum, quando venit regnum Dei. 446
- CAP. CXLI. — Ubi Jesus loquitur ad turbas et discipulos de Scribis et Pharisaeis. 447
- CAP. CXLII. — Ubi Jesus lamentatur Jerusalem. 456
- CAP. CXLIII. — Ubi multi ex principibus crediderunt in eum, et non confitebantur, ne de Synagoga ejicerentur. 458
- CAP. CXLIV. — Ubi ostendunt discipuli Jesu structuram templi. 460
- CAP. CXLV. — Ubi sedente Jesu in monte Oliveti, interrogant eum discipuli: «Quod signum erit adventus tui, vel eorum quae dixisti?» et praedicat eis de eversione Jerusalem. 461
- CAP. CXLVI. — De parabola ficulneae. 470
- CAP. CXLVII. — Ubi Jesus diem judicii adversus tempora Noe et Loth assimilavit, et de fideli et prudente dispensatore. 472
- CAP. CXLVIII. — De decem virginibus. 477
- CAP. CXLIX. — De eo qui peregre proficiscens, talenta servis distribuit. 480
- CAP. CL. — Ut lumbi semper praecincti sint, et lucernae ardentes. 484
- CAP. CLI. — De eo qui peregre accipere sibi regnum proficiscens, decem mnas servis suis dedit. 485
- CAP. CLII. — Cum venerit Filius hominis in majestate sua. 488
- LIBER QUARTUS.
- CAP. CLIII. — Ubi iterum consilium faciunt principes, et vadit Judas ad eos. 491
- CAP. CLIV. — Ubi Jesus lavat pedes discipulorum. 493
- CAP. CLV. — Ubi Jesus mittit discipulos praeparare sibi pascha, et dicit eis quod unus ex vobis me tradet. 496
- CAP. CLVI. — Ubi Jesus tradit sacramentum corporis et sanguinis sui, et ubi Jesus dicit ad Petrum: «Expetivit Satanas ut vos ventilet,» et: «Omnes hodie in me scandalizabimini.» 501
- CAP. CLVII. — Ubi Jesus hortatur discipulos suos ut non paveat cor eorum. 511
- CAP. CLVIII. — Ubi Jesus dicit discipulis suis, qui quod habet bajulet. 519
- CAP. CLIX. — Ubi Jesus dicit: «Ego sum vitis et vos palmites.» 520
- CAP. CLX. — Ubi Jesus venit in Gethsemani, et orat ut transferat calicem istum. 543
- CAP. CLXI. — Ubi Judas venit cum turbis comprehendere Jesum. 549
- CAP. CLXII. — Ubi adolescens quidam indutus sindone, sequebatur Jesum. 553
- [Col. 1514] CAP. CLXIII. — Ubi interrogat princeps sacerdotum Jesum de discipulis suis et de doctrina ejus. 555
- CAP. CLXIV. — Ubi falsi testes adversus Jesum quaerebantur. 558
- CAP. CLXV. — Ubi princeps sacerdotum adjurat Jesum: «Si tu es Christus, dic nobis.» 558
- CAP. CLXVI. — Ubi traditur Pilato Jesus, et poenitet Judas. 561
- CAP. CLXVII. — Ubi Pilatus audit inter Judaeos et Dominum, mittit eum ad Herodem. 564
- CAP. CLXVIII. — Ubi uxor Pilati misit ad eum, dicens: «Nihil tibi sit et justo illi.» 570
- CAP. CLXIX. — Ubi Pilatus dimisit Barrabam, et tradidit Christum ad crucifigendum. 571
- CAP. CLXX. — Ubi duo latrones cum Christo crucifigi dicuntur, et ubi Jesus de cruce de matre sua dixit ad discipulum, quem diligebat: «Ecce mater tua.» 575
- CAP. CLXXI. — Ubi Joseph petit corpus Jesu a Pilato, et sepelit. 586
- CAP. CLXXII. — Ubi Judaei signant monumentum. 589
- CAP. CLXXIII. — Ubi prima die Sabbati suscitatur Jesus a mortuis. 589
- CAP. CLXXIV. — Ubi custodes monumenti annuntiaverunt sacerdotibus de resurrectione Christi. 596
- CAP. CLXXV. — Ubi Jesus apparuit mulieribus post resurrectionem. 597
- CAP. CLXXVI. — Ubi Jesus apparuit duobus euntibus in castellum. 600
- CAP. CLXXVII. — Ubi Jesus apparuit discipulis suis. 603
- CAP. CLXXVIII. — Ubi Jesus iterum apparuit Thomae. 606
- CAP. CLXXIX. — Ubi iterum super mare Tiberiadis apparuit Jesus. 608
- CAP. CLXXX. — Ubi Jesus ter dicit Petro: «Diligis me?» 610
- CAP. CLXXXI. — Ubi discipuli euntes in Galilaeam, viderunt et adoraverunt Dominum, et assumptus est in coelis coram eis. 614
- Monitum. 619
- Sermo ejusdem Zachariae de Sancto Georgio. 621
- PROLEGOMENA.
- Dedicatio. 625
- Scholiastes ad lectorem. 629
- Scriptorum quorumdam testimonia de Roberto et ejus scriptis. 633
- SENTENTIARUM LIBRI OCTO. 639
- Prologus. 639
- Praenotationes primae partis. 639
- Praenotationes secundae partis. 643
- Praenotationes tertiae partis. 647
- Praenotationes quartae partis. 651
- Praenotationes quintae partis. 653
- Praenotationes sextae partis. 659
- Praenotationes septimae partis. 663
- Praenotationes octavae partis. 669
- LIBER PRIMUS.
- CAP. I. — Primo Deum esse ostenditur. 673
- CAP. II. — Contra idololatriae errorem unus tantum Deus est. 675
- CAP. III. — Tres personae sunt. 676
- CAP. IV. — Invariabilis Deus et accidentibus non est subjectus. 680
- CAP. V. — Licet varia Deo attribuantur, unus et idem permanet. 682
- CAP. VI. — Duae processiones et principia. 683
- CAP. VII. — De missione Patris, et Filii, et Spiritus sancti. 687
- CAP. VIII. — Alius est Pater quam Filius, non aliud, et similia. 687
- CAP. IX. — Deus ubique est essentialiter. 689
- CAP. X. — In corpore anima ubique est tota. 690
- CAP. XI. — De dilectione Dei et odio. 693
- CAP. XII. — De ira, furore Dei, et voluntate. 697
- CAP. XIII. — Ubi invenit Deus, judicat, vel secundum merita remunerat. 700
- CAP. XIV. — Quod hic meremur, in futuro recipiemus. 702
- CAP. XV. — De Dei omnipotentia. 708
- CAP. XVI. — De Dei providentia. 714
- LIBER SECUNDUS.
- CAP. I. — Quare et qualiter Deus mundum creaverit. 717
- [Col. 1515] CAP. II. — Terra hominum, coelum spirituum est habitatio. 719
- CAP. III. — Quidam angelorum aliis praecellunt. 720
- CAP. IV. — Angelis major quam hominibus data est libertas. 720
- CAP. V. — Bonos confirmavit visio Dei, qua caruerunt mali. 722
- CAP. VI. — Bonus angelus, licet possit, non peccat. 724
- CAP. VII. — Quare unus plasmatur, et quando anima infunditur. 726
- CAP. VIII. — Non a traduce, sed ex Deo est anima. 728
- CAP. IX. — Anima in corpore bona et munda creatur. 731
- CAP. X. — Homo a corpore et anima non est diversum, sed ipsa. 733
- CAP. XI. — Ratio, ira et concupiscentia animam informant. 734
- CAP. XII. — Animae viribus ratio praesidet omnibus. 736
- CAP. XIII. — Quando ratio cum comitibus veniat. 739
- CAP. XIV. — Animae brutorum cum ipsis intereunt. 739
- CAP. XV. — Quid sit imaginatio, et qualis. 740
- CAP. XVI. — Quid sit homo creatione, et quot revocandi ab errore. 741
- CAP. XVII. — Angelus erravit, et homo qui statim par resurgit angelo. 743
- CAP. XVIII. — Homo si non peccasset, mortis et poenae expers esset. 745
- CAP. XIX. — Qualis paradisus, et homo cum inde sit ejectus. 746
- CAP. XX. — Adae bonum et malum aequaliter erat expositum. 747
- CAP. XXI. — Potuit varie abuti libertate. 748
- CAP. XXII. — Contigit etiam comminatio Evam. 749
- CAP. XXIII. — Licet Adam perseverasset, necessitatem perseverandi non intulisset. 750
- CAP. XXIV. — Deus juste praecipit, licet malum inde sequatur. 751
- CAP. XXV. — Ante peccatum non erat opus vestium. 752
- CAP. XXVI. — Quali specie Dominus perambulavit in paradiso. 753
- CAP. XXVII. — Vir peccatis succubuit mulieri, et subditur poenae peccati. 754
- CAP. XXVIII. — Quales primi, tales et ab ipsis progeniti 755
- CAP. XXIX. — Anima ex originali primo est rea. 759
- CAP. XXX. — Unde malum, et quid sit ejus praemium. 759
- CAP. XXXI. — Uno sorduit peccato hominum tota multitudo. 760
- LIBER TERTIUS.
- CAP. I. — Peccatum iter coelo debitum retorsit ad infernum. 763
- CAP. II. — Ante et in lege quid pro parvulis intercedat et majusculis. 766
- CAP. III. — Quando circumcisio et quid fiebat praemortuo. 766
- CAP. IV. — Filio patris puritas prodest, foeditas non nocet. 768
- CAP. V. — Filius pro malo patris punitur, pro bono remuneratur. 769
- CAP. VI. — Cur vetus lex tantum Hebraeorum, et nova sit omnium. 770
- CAP. VII. — Quomodo Dominus attrahebat populum. 771
- CAP. VIII. — An merito damnari, an ex misericordia debuit salvari. 772
- CAP. IX. — Gratia Judaeo minor erat quam Christiano. 773
- CAP. X. — Qui perierunt, qui boni, qui perfecti. 775
- CAP. XI. — Quis timor a Deo, et cur Vetus Testamentum servitutis, Novum sit gratiae. 776
- CAP. XII. — Justos infernus sub lege recepit. 777
- CAP. XIII. — Quando et cur legis Christus venit finis. 777
- CAP. XIV. — Utraque lex sacramenta habet cum promissis, et praecepta. 778
- CAP. XV. — De Filii conceptione et incarnatione. 780
- CAP. XVI. — De naturarum unione, et conceptu Christi, et descensione. 782
- CAP. XVII. — Cur Deus homo, vel e converso, et quomodo. 784
- CAP. XVIII. — Christo contraria secundum duas competunt naturas. 787
- CAP. XIX. — Quare dicatur passus; et quod semotis partibus una mansit persona Christus. 789
- CAP. XX. — De incarnatione, unione et persona Christi [Col. 1516] humana.
- CAP. XXI. — Praeter peccatum et ignorantiam caeteros Christus habuit defectus. 793
- CAP. XXII. — Unde sit Christo quod clauso exivit utero, et similia. 795
- CAP. XXIII. — Infans Christus fuit sapientia plenus. 795
- CAP. XXIV. — Christus meritis non est auctus, vel melior effectus. 796
- CAP. XXV. — Non ut homo meretur auctor charitate. 797
- CAP. XXVI. — Quid de daemonibus sit dicendum. 799
- CAP. XXVII. — Pueritiam sicut et caetera Christus suscepit. 800
- CAP. XXVIII. — Utrum proponens bona homo, vel in homine Deus fecit miracula. 801
- CAP. XXIX. — Utrum potest homo quidquid Deus 804
- CAP. XXX. — Utrum tantam scientiam et bonitatem habet homo ut Deus. 804
- LIBER QUARTUS.
- CAP. I. — Factura Factore minor est omnimode. 805
- CAP. II. — Deus ut bonitate excedit hominem et potestate. 806
- CAP. III. — Potestas Dei et hominis non est eadem, sed diversa. 807
- CAP. IV. — Potestas Trinitatis eadem est et aequalis 807
- CAP. V. — Quomodo Christo homini data sit omnis potestas. 810
- CAP. VI. — De voluntate Dei et potentia, et prece in passione. 811
- CAP. VII. — Utrum Christus timuerit poenis deputari. 814
- CAP. VIII. — Quomodo timor charitatem praecedat. 815
- CAP. IX. — De fide, spe et charitate. 816
- CAP. X. — Utrum spem et charitatem Christus habuerit. 817
- CAP. XI. — Visione, loco fidei, Christus fruebatur. 818
- CAP. XII. — Christus passibilis primam habuit stolam. 819
- CAP. XIII. — Cur adversa, cur talem et ab illis tulerit mortem. 820
- CAP. XIV. — Christus non diabolo pretium obtulit, sed Deo. 821
- CAP. XV. — De efficientia mortis Christi et passionis. 821
- CAP. XVI. — De perfectione antiquorum. 823
- CAP. XVII. — De inferno et quomodo justi ibi fuerunt. 823
- CAP. XVIII. — Quomodo meritum antiquorum fuerit impletum. 824
- CAP. XIX. — Cur Christus ad infernum descendit. 824
- CAP. XX. — De mansionibus et situ inferni, et morsu. 824
- CAP. XXI. — Ubi purgandi fuerunt antiquitus. 825
- CAP. XXII. — Ubi sint modo purgandi. 826
- CAP. XXIII. — Quando purgati coelo donentur. 827
- CAP. XXIV. — Quomodo purgandi fuerunt in inferno. 827
- CAP. XXV. — Quid de purgandis factum sit, cum Christus descendit. 828
- CAP. XXVI. — Quod Christus ab inferis purgandos abduxit. 828
- LIBER QUINTUS.
- CAP. I. — Quando et qualis Christus resurrexit. 829
- CAP. II. — Quid sentiendum de ab infero eductis. 830
- CAP. III — Quomodo et quando Christus ascendit, et quando descendet. 831
- CAP. IV. — Quando Christus Spiritum sanctum misit, et quomodo. 831
- CAP. V. — Quod nec vera columba, nec verae linguae apparuerunt. 833
- CAP. VI. — Quid prius, et quibus post praedicaverint, et cur. 834
- CAP. VII. — Cur omnibus necessaria, singulis sint divisa, et de fide et salute. 834
- CAP. VIII. — Cur patres pro filiis, et Ecclesia roget pro convertendis. 835
- CAP. IX. — Unde filiis prospera et adversa, et de fide et salute. 837
- CAP X. — Quomodo non salvetur quis nisi baptisetur. 838
- CAP. XI. — De efficacia fidei mistae charitati. 839
- CAP. XII. — Sicut in martyrio, in fide aliquando salus sine baptismo. 839
- CAP. XIII. — Cur baptismus sit institutus. 840
- CAP. XIV. — Quid baptismus, quid Spiritus sanctus efficit, et baptismus quomodo sit institutus. 841
- CAP. XV. — Lavantis et loti perversitas baptismo non derogat. 841
- CAP. XVI. — De natura lavacri et significatione. 842
- CAP. XVII. — De convenientia baptismi et passionis. 843
- [Col. 1517] CAP. XVIII. — Cur usque ad festivitatem differatur baptismus. 844
- CAP. XIX. — Cur patrini puero in baptismo sunt necessarii. 844
- CAP. XX. — Quomodo patrinis dirigitur sermo, et de patrinis. 845
- CAP. XXI. — Cur differatur baptismus, et de majoribus baptizandis. 846
- CAP. XXII. — De baptismo et confirmatione non iteranda. 846
- CAP. XXIII. — Quando et cur parvuli sint confirmandi. 847
- CAP. XXIV. — De sacramentis iterandis, et virtute baptismi. 847
- CAP. XXV. — Quales baptizati, et cur illis coeli sint aperti. 848
- CAP. XXVI. — Unde sit auctoritas baptismo, et catechizationi. 849
- CAP. XXVII. — Quaeritur quid sit baptizatis coelos aperiri. 849
- CAP. XXVIII. — Quando et quibus coelum aperiatur. 850
- CAP. XXIX. — Cur in confessione coeli non dicantur aperti, et de eorum apertione. 851
- CAP. XXX. — De confessione. 851
- CAP. XXXI. — Qualiter et quibus peccata condonentur. 852
- CAP. XXXII. — Ut bona nulla nocent, sic mala nulla juvant. 854
- CAP. XXXIII. — De concupiscentia, veniali peccato, et invincibili. 854
- CAP. XXXIV. — De bonis mortuis, et malis mortuis. 856
- CAP. XXXV. — Unde quaedam mala, et utrum vere mortua bona prosint. 857
- CAP. XXXVI. — De remuneratione et meritis. 859
- CAP. XXXVII. — Quod justus possit cadere. 859
- CAP. XXXVIII. — De providentia, judicio et charitate. 860
- CAP. XXXIX. — De perfecta charitate. 861
- CAP. XL. — De damnabilibus, et consensu, et negligenda. 861
- CAP. XLI. — De negligentia, et vi mortis. 862
- CAP. XLII. — Cur quartum non suscitavit, et unde omnis culpa judicatur. 863
- LIBER SEXTUS.
- CAP. I. — De consideratione ante baptismum et post. 863
- CAP. II. — De prava voluntate et ejus effectu, et ignorantia. 865
- CAP. III. — Utrum minus peritis minus imputetur. 866
- CAP. IV. — Quod Judaei et gentiles non excusantur. 867
- CAP. V. — De ignorantia. 868
- CAP. VI. — Unde nascatur ignorantia et aggravetur. 869
- CAP. VII, VIII, IX, X, XI. — Varii casus referuntur. 869
- CAP. XII. — Ex corde opus judicatur. 871
- CAP. XIII. — Juxta operis eventum non est judicandum. 871
- CAP. XIV. — Multis eventibus nemo tenetur. 872
- CAP. XV. — De negligentia, ignorantia et infirmitate. 873
- CAP. XVI. — De ignorantia et infirmitate. 874
- CAP. XVII. — Quae mala a Deo sint. 875
- CAP. XVIII. — An ignorantia et infirmitas in nobis a Deo sint. 876
- CAP. XIX. — In bello quid Deo, quid homini sit imputandum. 877
- CAP. XX. — Actio injusta, cum malum sit, a Deo non est. 877
- CAP. XXI. — Quorum ministerio utatur Deus cum caedit, et quomodo. 878
- CAP. XXII. — Quales sint daemones bonis et malis. 879
- CAP. XXIII. — De missione malorum spirituum. 880
- CAP. XXIV. — De flagello Dei, et angelis animabus et regnis praesidentibus. 881
- CAP. XXV. — Quod Michael, relictis Judaeis, nos custodit. 881
- CAP. XXVI. — De officio Raphaelis. 882
- CAP. XXVII. — De officio Gabrielis. 882
- CAP. XXVIII. — De legatione Michaelis. 882
- CAP. XXIX. — Michael animas et preces suorum offert Deo. 882
- CAP. XXX. — Omnes angeli pro hominibus Deo serviunt. 883
- CAP. XXXI. — De Cherubim et Seraphim. 883
- CAP. XXXII. — De Cherubim et Seraphim. 884
- CAP. XXXIII. — Unde dicatur angelus et spiritus. 884
- CAP. XXXIV. — Quot sint ordines et quibus addicti. 885
- CAP. XXXV. — Quot sunt officia, et quot eorum nomina. 885
- [Col. 1518] CAP. XXXVI. — Quid nuntient, et quid agant et quomodo. 885
- CAP. XXXVII. — Archangelis angeli sunt subjecti. 886
- CAP. XXXVIII. — Qui Virtutes et eorum ministeria. 886
- CAP. XXXIX. — Cur sint Potestates. 886
- CAP. XL. — Cur dicuntur Principatus. 886
- CAP. XLI. — De Dominationibus. 886
- CAP. XLII. — De Thronis et eorum officio. 886
- CAP. XLIII. — De Cherubim et Seraphim. 887
- CAP. XLIV. — Juxta nominum interpretationem hominibus serviunt. 887
- CAP. XLV. — A novem ordinibus daemones corruisse. 887
- CAP. XLVI. — Quomodo mali spiritus principi suo serviunt. 888
- CAP. XLVII. — De hominum adjuvamine et delusione. 889
- CAP. XLVIII. — De qua multitudine sit princeps daemoniorum. 890
- CAP. XLIX. — Quod diabolus maculat, et de maculatis. 891
- CAP. L. — Licet bona a Deo sint, nonnihil esse hominis. 894
- CAP. LI. — Quis mereatur coeli civis esse. 896
- CAP. LII. — Quomodo sit consulendum reo. 901
- CAP. LIII. — Quomodo sit agendum cum aegro, quomodo cum sano. 903
- CAP. LIV. — De reatu reum ex odio prosequentis. 905
- CAP. LV. — Quomodo agendum judici, ejusque ministro. 905
- CAP. LVI. — De duobus Ecclesiae gladiis. 905
- CAP. LVII. — Quomodo sit agendum cum aegro Deum timente. 906
- CAP. LVIII. — Quomodo cum morituris, cum convalentibus sit agendum. 908
- CAP. LIX. — Quid confessione, quid opus sit poenitentia. 908
- CAP. LX. — De ligatione peccati et absolutione. 908
- CAP. LXI. — De potestate ligandi et solvendi. 910
- LIBER SEPTIMUS.
- CAP. I. — De dimissione peccatorum. 911
- CAP. II. — Quid disciplina cum oratione et eleemosyna mereatur. 913
- CAP. III. — De disciplina et jejunio. 914
- CAP. IV. — De oratione. 915
- CAP. V. — Quomodo corpori et animae debemus prodesse. 916
- CAP. VI. — Cur decimam offerimus, et de quibus, et quibus. 918
- CAP. VII. — Cur potestates a Deo sint constitutae, et qualiter. 919
- CAP. VIII. — De terrenis potestatibus. 921
- CAP. IX. — De militibus et tribubus. 921
- CAP. X. — De eo qui ad clerum transire cupit. 922
- CAP. XI. — Cur citra subdiaconatum remanet conjugium. 923
- CAP. XII. — Quid agendum ut in suo gradu bene quis vivat. 924
- CAP. XIII. — Quod spiritalis potestas non sit emenda, vel vendenda, vel ejus possessio. 926
- CAP. XIV — De sacramento semel imposito, et suspensione, et degradatione. 927
- CAP. XV. — De capellano et sacerdote parochiano. 927
- CAP. XVI. — Qualis sacerdos debeat esse et cur tales. 928
- CAP. XVII. — De doctrina sacerdotis, studio et baptismo. 928
- CAP. XVIII. — Incipit de doctrina morum. 930
- CAP. XIX. — De praelatis, continentibus, et conjugatis. 931
- CAP. XX. — De continentibus et conjugatis. 932
- CAP. XXI. — De excellentia praelatorum. 933
- CAP. XXII. — De transitu horum locorum ab uno ad alterum. 934
- CAP. XXIII. — De contemplativa et activa vita. 936
- CAP. XXIV. — Qualis praelatus debeat esse. 938
- CAP. XXV. — Contemplatio et actio quae cui sit praeferenda. 938
- CAP. XXVI. — De duabus dilectionibus. 940
- CAP. XXVII. — De diversis hominum generibus. 940
- CAP. XXVIII. — Incipit de conjugio. 945
- CAP. XXIX. — De matrimonio gentium. 947
- CAP. XXX. — Unde divortium et quomodo vir se habeat cum uxore. 947
- [Col. 1519] CAP. XXXI. — De concubitu, et naturalibus aliis actibus. 948
- CAP. XXXII. — De voto continentiae conjugii. 949
- CAP. XXXIII. — Quod possit diverti propter fornicationem 950
- CAP. XXXIV. — Propter infidelitatem, et etiam morum intolerantiam diverti potest. 951
- CAP. XXXV. — De quibusdam conjugii impedimentis. 952
- CAP. XXXVI. — Quos statuta Ecclesiae a conjugio arceant. 953
- CAP. XXXVII. — De sponsione fide fulta, et matrimonio aliunde contracto. 954
- CAP. XXXVIII. — Quae personae possint simul esse vel separari. 956
- CAP. XXXIX. — Quid boni malive offerant nuptiae. 956
- LIBER OCTAVUS.
- CAP. I. — De Eucharistiae figuris. 959
- CAP. II. — De pane et vino sacrificii. 961
- CAP. III. — Cur aqua immisceatur, et quomodo participandum. 963
- CAP. IV. — Quale corpus Christus discipulis tradidit nihil inde passurum. 964
- CAP. V. — De conversione panis et vini in corpus et sanguinem Christi. 965
- CAP. VI. — Qui possint conficere, et quomodo debeant distribuere. 968
- CAP. VII. — Quoties ad minus communicandum. 968
- CAP. VIII. — Quod Dominus non vitavit hominum cibos; neque malorum consortia sunt vitanda. 969
- CAP. IX. — De coena Domini et aliis veteribus non reducendis. 970
- CAP. X. — De libertate ciborum sine offendiculo sumendorum. 974
- CAP. XI. — De alternatione fidei Judaeorum et gentium. 977
- CAP. XII. — De Elia et Enoch. 978
- CAP. XIII. — Quae praecedent Christi adventum, et de doctrina apostoli. 979
- CAP. XIV. — De electis, et ministris Antichristi. 981
- CAP. XV. — De ultimo igne et mortuorum resurrectione. 982
- CAP. XVI. — De procreatione et incrementis hominum secundum diversos. 984
- CAP. XVII. — Unum est principium, et de his qui remanent vel recedunt. 985
- CAP. XVIII. — De statu hominum post resurrectionem. 988
- CAP. XIX. — De descensu Domini, et tuba, et resurgentibus. 990
- CAP. XX. — De tuba, et adventu Domini, et igne. 993
- CAP. XXI. — De ultimo igne et animabus purgandis. 994
- CAP. XXII. — De repentino interitu et signis judicii. 995
- CAP. XXIII. — Quando veniet ignis, et de resurrectione, et ascensu. 997
- CAP. XXIV. — De verbis Domini signa sequentibus.
- CAP. XXV. — Qui prius remunerandi, boni an mali, juxta merita. 999
- CAP. XXVI. — De loco judicii et separatione judicandorum. 1001
- CAP. XXVII. — De bonis et malis manifestandis. 1002
- CAP. XXVIII. — Unius conscientia omnium capit gesta. 1003
- CAP. XXIX. — Quomodo boni et mali Deum videbunt. 1003
- CAP. XXX. — De duplici ordine salvandorum et damnandorum. 1005
- CAP. XXXI. — De judicio Domini et sanctorum. 1007
- CAP. XXXII. — De statu miserorum et beatorum post judicium. 1008
- Hugonis MATHONE, ad libros Sententiarum Roberti Pulli Observationes. 1010
- Notitia. 1151
- Notitia altera. 1163
- Vita Sugerii abbatis auctore Guillelmo Sandionysiano monacho.
- Liber primus. 1193
- Liber secundus 1197
- Liber tertius. 1201
- Epistola encyclica Sandionysiani conventus de morte Sugerii. 1207
- LIBER SUGERII DE REBUS IN ADMINISTRATIONE SUA GESTIS. 1211
- CAP. I. — De Moligno et aliis. 1211
- CAP. II. — De Trembliaco. 1214
- [Col. 1520] CAP. III. — De recuperatione Argentoilensis abbatiae. 1214
- CAP. IV. — De Vileassino. 1215
- CAP. V. — De Cormeliis Parisiensibus. 1216
- CAP. VI. — De Montiniaco. 1216
- CAP. VII. — De Cergiaco. 1216
- CAP. VIII. — De Lovecenis. 1216
- CAP. IX. — De Vernullello. 1216
- CAP. X. — De Valle-Crisonis. 1216
- CAP. XI. — De Monarvilla. 1218
- CAP. XII. — De Tauriaco. 1219
- CAP. XIII. — De Poionis villa. 1221
- CAP. XIV. — De Feins et Vendrovillare. 1221
- CAP. XV. — De Belna. 1221
- CAP. XVI. — De decima de Barvilla. 1222
- CAP. XVII. — De Axone burgo qui nunc est Corboilus. 1223
- CAP. XVIII. — De cella constructa in loco qui dicitur Campis. 1223
- CAP. XIX. — Miraculum de muta. 1223
- CAP. XX. — De hydropica. 1224
- CAP. XXI. — De Marogilo. 1225
- CAP. XXII. — De Calvomonte. 1226
- CAP. XXIII. — De Bernevalle. 1226
- CAP. XXIV. — De ecclesiae ornatu. 1227
- CAP. XXV. — De ecclesiae primo augmento 1227
- CAP. XXVI. — De dedicatione. 1228
- CAP. XXVII. — De portis fusilibus et deauratis. 1228
- CAP. XXVIII. — De augmento superioris partis. 1229
- CAP. XXIX. — De continuatione utriusque operis. 1230
- CAP. XXX. — De ornamentis ecclesiae. 1230
- CAP. XXXI. — De tabula aurea superiori. 1230
- CAP. XXXII. — De crucifixo aureo. 1231
- LIBELLUS DE CONSECRATIONE ECCLESIAE A SE AEDIFICATAE. 1239
- VITA LUDOVICI REGIS VI. 1253
- Prologus. 1253
- CAP. I. — Quam strenuus in adolescentia fuerit, et quanta strenuitate fortissimum regem Anglorum Willelmum Rufum paternum regnum turbantem repulerit. 1255
- CAP. II. — Quod Burcardum Monmorenciacensem virum nobilem ab infestatione Beati Dionysii cum omnibus complicibus suis compescuit. 1258
- CAP. III. — Quod comitem Bellimontensem Matthaeum restituere castrum Lusarchias Claromontensi Hugoni coegit, cum ipse dominus Ludovicus idem castrum manu forti oppugnasset. 1259
- CAP. IV. — Quod cum aliud castrum ejusdem Matthaei Canliacum obsedisset, subita aeris intemperies exercitum in fugam coegit; et nisi ipse Ludovicus fortiter restitisset, pene exercitus deperisset, et quod ipse Matthaeus humiliter ei satisfecit. 1259
- CAP. V. — De Ebalo comite Ruciacensi. 1260
- CAP. VI. — De castro Maudunensi. 1261
- CAP. VII. — De castro, qui dicitur Mons-Acutus. 1262
- CAP. VIII. — De Milone, quomodo intravit castrum Montis-Leherii. 1263
- CAP. IX. — De Buamundo principe Antiocheno. 1265
- CAP. X. — De captione castri Gornaci. 1273
- CAP. XI. — De captione castri Sanctae Severae. 1275
- CAP. XII. — De morte regis Philippi. 1276
- CAP. XIII. — De sublimatione ejus in regem 1277
- CAP. XIV. — De captione Firmitatis Balduini, et liberatione comitis Corboilensis, et Anselmi Garlandensis. 1278
- CAP. XV. — De colloquio inter regem Ludovicum et regem Anglorum Henricum habito apud Plancas Nimpheoli. 1281
- CAP. XVI. — De proditione facta in Rupe Guidonis a Guillelmo sororio ejus, et de morte Guidonis, et cita ultione in eumdem Guillelmum. 1284
- CAP. XVII. — De eo quod fratri Philippo repugnanti castrum Meduntense et Montem-Leherii abstulit. 1287
- CAP. XVIII. — Quomodo castrum Puteolense capto Hugone subvertit.
- CAP. XIX. — De liberatione ejusdem. 1295
- CAP. XX. — De impugnatione Tauriaci, et restitutione Puteoli. 1297
- CAP. XXI. — De reciproca ejus proditione. 1303
- Lectiones in anniversario Ludovici regis
- Lectio septima. 1341
- Lectio octava. 1342
- Lectio nona. 1343
- EPISTOLAE SUGERII ABBATIS S. DIONYSII. 1347
- EPIST. I. — Abbatis Clarae-Vallensis ad papam Eugenium. — De laude domini Sugerii abbatis. 1347
- [Col. 1521] EPIST. II. — Eugenii papae ad Sugerium. — Consolatoria. 1348
- EPIST. III. — Ulgerii Andegavensis episcopi ad Sugerium. — Nuntiata Petri Burguliensis abbatis morte, rogat ut successorem ejus Robertum bene suscipiat. 1348
- EPIST. IV. — Conventus Burguliensis ad Sugerium. — Praesentant ei, absente rege, Robertum electum ipsorum abbatem. 1349
- EPIST. V. — Sugerii ad episcopum Andegavensem Ulgerium. — Assensum praebet electioni conventus Burguliensis, salvo regni jure, ne Burguliensis ecclesia diutius fatigetur. 1350
- EPIST. VI. — Ludovici regis ad Sugerium. — Significat se ad portas Hungariae feliciter pervenisse monetque ut pecuniam perquirat et transmittat. 1350
- EPIST. VII. — Eugenii papae ad Sugerium. 1351
- EPIST. VIII. — Comitis Andegavensis ad Sugerium. — Scribit se vix a gravi morbo convalescentem, colloquium quod cum eo Balgenciaci habiturus erat interesse non posse. 1351
- EPIST. — IX. — Comitis Viromandensis ad Sugerium. — Mandat ut adsit conventui ad portum Verberiae convocato pro pace Belvacensi, ut inde Parisios venientes de rebus Pictaviae simul tractatum habeant. 1351
- EPIST. X. — Comitis Theobaldi ad Sugerium. — Rogat ut obviam ei occurrat apud Corboilum. 1352
- EPIST. XI. — Radulfi comitis Viromandensis ad Sugerium. — Quaerit quo die venire velit Parisios ad colloquendum cum Samsone archiepiscopo Remensi de militibus a fratre ejus captis. 1352
- EPIST. XII. — Hugonis de Liziniaco ad Sugerium. — Rogat ut per omnia credat Wiormando, quem ad ipsum dirigit, et ut per eumdem de negotiis Pictaviae rescribat. 1352
- EPIST. XIII. — Manassae episcopi Aurelianensis ad Sugerium. 1352
- EPIST. XIV. — Sugerii ad capitulum Carnotense. — Nuntios ad eos pastore orbatos mittit ad recipienda et conservanda regis nomine regalia. 1353
- EPIST. XV. — Conventus S. Richarii ad Sugerium. — Rogant ut confirmet electionem Arnulfi prioris Corbeiensis in abbatem S. Richarii de Pontivo. 1353
- EPIST. XVI. — Episcopi Aurelianensis ad Sugerium. 1354
- EPIST. XVII. — Comitis Viromandensis ad Sugerium. — Scribit se Remos venisse ad papam pro suo et comitissae Flandrensis negotio; suam deinde absentiam excusat et ejus beneplacitum rescire cupit. 1355
- EPIST. XVIII. — Comitissae Nivernensis ad Sugerium. — Rogat ut cuidam de Antissiodoro restituatur certa pecuniae summa, quam Gaufredus Crassus de Stampis et Radulfus frater ejus reddere recusabant. 1355
- EPIST. XIX. — Decani et capituli Carnotensis ad Sugerium. — Rogant ut electionem Gosleni episcopi Carnotensis vice domini regis approbet et regalia reddat. 1356
- EPIST. XX. — Sugerii ad capitulum Carnotense. — Ad praecedentem responsoria. 1356
- EPIST. XXI. — Guillelmi de Mausiaco ad Sugerium. — Hierosolymam profecturus, scribit ut ad Burdellum mittat sapientem praepositum de suis, et hominem cui servandam turrim Talemundi, quam Eblo de Malleone ablaturum se minabatur. 1357
- EPIST. XXII. — Ludovici regis ad Sugerium. — Scribit de adventu suo Constantinopolim et de perquirenda pecunia quae ipsi mittatur. 1357
- EPIST. XXIII. — Conventus S. Richarii ad Sugerium. — Rogant iterum ut concedat eis in abbatem priorem Corbeiensem, et ne diutius eos absque pastore manere sinat. 1358
- EPIST. XXIV. — Theoderici episcopi Ambiani ad Sugerium. — Scribit non sufficere sibi sumptus ad solvendam pecuniam pro qua denuo scriptus fuerat in ipsius libro. 1359
- EPIST. XXV. — Gaufredi archiepiscopi Burdegalensis ad Sugerium. — Rogat ne quid immutetur in terra Burdegalensi donec terrae statum resciverit. 1359
- EPIST. XXVI. — Episcopi Herefordensis ad Sugerium. — Pluribus eum commendat; deinde rogat ut quas missurus est reliquias S. Dionysii, eas certis titulis designet, et fideli portitori committat. 1359
- EPIST. XXVII. — Eugenii papae ad Sugerium. 1360
- EPIST. XXVIII. — Eugenii papae ad Sugerium. 1360
- EPIST. XXIX. — Samsonis Remensis archiepiscopi ad Sugerium. — Rogat ut succurrere sibi studeat contra Burgenses de S. Remigio, qui milites conduxerant ut ecclesias B. Mariae et S. Remigii infestarent. 1360
- EPIST. XXX. — Treverensis archiepiscopi ad Sugerium. — Quaerit quid ipsi de Hierosolymitana expeditione intimaverunt nuntii regis Franciae. 1361
- [Col. 1522] EPIST. XXXI. — Petri abbatis Cluniacensis ad Sugerium. 1361
- EPIST. XXXII. — Eugenii papae ad Sugerium. 1362
- EPIST. XXXIII. — Petitio conventus S. Richarii ad Sugerium pro electione abbatis. 1362
- EPIST. XXXIV. — Theoderici episcopi Ambianensis ad Sugerium. — Monet secreto ut vigilet de eligendo viro religioso in abbatem S. Richarii. 1362
- EPIST. XXXV. — Gaufridi majoris et totius S. Richarii communiae ad Sugerium. — Rogant ut monachum suum Petrum, electum S. Richarii abbatem, mittere non differat. 1363
- EPIST. XXXVI. — Episcopi Sarab. ad Sugerium. — Primo laudat eum impense; tum exposcit ab eo reliquias S. Dionysii, et excusat se quod, cum in Northmanniam transiisset, visitare eum nequiverit ante suum in Angliam reditum. 1363
- EPIST. XXXVII. — Comitis Andegavensis ad Sugerium. — Sanum se profitetur et paratum ad serviendum regi, perinde ac si rex praesens adesset. 1364
- EPIST. XXXVIII. — Comitis Theobaldi ad Sugerium et Radulfum comitem. — Rogat ne capiceriam Ecclesiae Carnotensis exigant jure regaliae, cum regale Carnotensis episcopatus ipse de rege teneat in feodum. 1365
- EPIST. XXXIX. — Ludovici regis ad Sugerium. — Scribit de itinere suo usque ad Antiochiam; mandat vero ut pecuniam colligere et mittere festinet. 1365
- EPIST. XL. — Sugerii ad Eugenium papam. — Narrat canonicos regulares S. Genovefae introductos esse, monetque quid ad hujus operis absolutionem sit necessarium. 1366
- EPIST. XLI. — Comitis Viromandensis ad Sugerium. — Rogat ut clericis Belvacensibus ad preces reginae pecunia indulgeatur de redditibus episcopatus Belvacensis, ad expensas itineris ipsorum ad papam pro electione Henrici in episcopatum Belvacensem. 1369
- EPIST. XLII. — Gaufredi episcopi Burdegalensis ad Sugerium. — Significat terrae suae statum et infestationem regis terrae per vicecomitem Gavarritanum. 1369
- EPIST. XLIII. — Decani et conventus Aeduensis ad Sugerium. — Rogant ut electioni Henrici, fratris Burgundiae ducis, assensum praebeat, ejusque personam papae commendet. 1371
- EPIST. XLIV. — Decani Noviomensis ad eumdem Sugerium. — De electione Balduini, abbatis de Castellione, in episcopatum Noviomensem, ut vice domini regis ei assensum praebeat. 1371
- EPIST. XLV. — Eugenii papae ad Sugerium. 1371
- EPIST. XLVI. — Abbatis Claraevallensis ad Sugerium. 1372
- EPIST. XLVII. — Sugerii abbatis ad papam Eugenium. — Quid contra canonicos S. Genovefae, qui Romam catervatim properabant paventes ne quid in ipsorum vita et re familiari immutaretur, facto sit opus significat. 1372
- EPIST. XLVIII. — Ludovici regis ad Sugerium — Mandat ut res Reginaldi de Bulis, qui in Oriente remanebat, et haereditatem Drogonis defuncti servari curet. 1374
- EPIST. XLIX. — Henrici fratris regis ad Sugerium. — Expetitur in episcopum Belvacensem, rogat ut alius eligatur. 1374
- EPIST. L. — Ludovici regis ad Sugerium et alios. — Mandat ut persolvi curent pecuniam quam mutuo acceperat per Ebraldum magistrum Templi. 1374
- EPIST. LI. — Eugenii papae episcopis Antissiodorensi, Suessionensi et Sugerio. 1375
- EPIST. LII. — Ludovici regis ad Sugerium — Mandat ut Arnulfo Lexoviensi episcopo centum et quatuor marcas argenti rependat, quas Arnulfus regi mutuo dederat. 1375
- EPIST. LIII. — Ejusdem ad eumdem et ad Viromandensem comitem. — Ut mortuis Alberto Dalvolt et Hugone filio ejus, turrim de Andresel, quam praefatus Albertus regis permissu construxerat, ad suum usque reditum servari curent. 1375
- EPIST. LIV. — Ejusdem ad eosdem. — Mandat ut domum suam de Gisortio diligentiori cura servari satagant. 1376
- EPIST. LV. — Ejusdem ad eosdem. — Mandat ut amico suo Arnulfo, Lexoviensi episcopo, sexaginta modios de optimo vino suo Aurelianensi dare non renuant. 1376
- EPIST. LVI. — Ejusdem ad eosdem. — Ne suscipere recusent servitium Archimbaldi de Soliaco, querela de eo post reditum suum definienda. 1376
- EPIST. LVII. — Sugerii ad Ludovicum regem. — Adjurat eum ne post terminum Paschae vel modicum in partibus Orientis demoretur; tunc scribit de pecunia soluta militibus Templi et comiti Viromandensi, ac de rancore in reginam Alienoram dissimulando. 1377
- [Col. 1523] EPIST. LVIII. — Ludovici regis ad Sugerium. — Multum se militibus Templi debere significat; et mandat ut pecunia quam ab eis mutuam acceperat, sine dilatione restituatur; tum scribit de dilato reditu suo. 1378
- EPIST. LIX. — Ejusdem ad eumdem. — Declarat plura sibi a militibus Templi collata officia, et monet ut gravem faciat vindictam de rebus et personis eorum qui clericum venientem ad eorum capitulum membris decurtare praesumpserant. 1379
- EPIST. LX. — Ejusdem ad eumdem et Viromandensem comitem. — Mandat ut pecuniam quam ipse a fratribus Religionis Hospitalis mutuo acceperat, reddi curent ante terminum mediae Quadragesimae. 1379
- EPIST. LXI. — Sugerii ad Eugenium papam. — Contra Clementem decanum ecclesiae Parisiensis, qui cantori ejusdem ecclesiae silentium indiscrete in choro imperaverat. 1380
- EPIST. LXII. — Comitis Flandrensis ad Sugerium. 1382
- EPIST. LXIII. — Comitis Nivernensis ad Sugerium. — Rogat ut certa die adsit apud S. Dionysium gratia colloquendi. 1382
- EPIST. LXIV. — Abbatis Claraevallensis ad Sugerium. 1382
- EPIST. LXV. — Comitis Flandrensis ad Sugerium. — Scribit Robertum regis fratrem, neutiquam ab eo bono animo et fraterno recessisse, contra quem paratum se profitetur ad honorem regni defendendum. 1383
- EPIST. LXVI. — Eugenii papae ad Sugerium. 1383
- EPIST. LXVII. — Ejusdem ad eumdem. 1383
- EPIST. LXVIII. — Ejusdem ad eumdem. 1383
- EPIST. LXIX. — Ludovici regis ad Sugerium. — De reditu suo post Pascha dilato, et de transmisso Balduino cancellario quem ad negotia regni peragenda accersiri jubet. 1384
- EPIST. LXX. — Abbatis Claraevallensis ad Sugerium. 1384
- EPIST. LXXI. — Gaufredi de Rancora ad Sugerium. — Declarat sibi traditam a rege terram Pictaviensem, mandatumque ut redditus ejus juxta regis beneplacitum ditribueret. 1384
- EPIST. LXXII. — Abbatis Claraevallensis ad Sugerium. 1385
- EPIST. LXXIII. — Henrici filii comitis Theobaldi ad Sugerium. — Consilium exposcit de Anserico Montis-Regalis, capto in tornamento a Rainaldo Pomponiensi. 1385
- EPIST. LXXIV. — Sugerii ad archiepiscopum Remensem. — Convocat eum cum suffraganeis ad generalem conventum Suessionibus habendum ad stabiliendam regni pacem contra insurgentium motus. 1386
- EPIST. LXXV. — S. de Chesiaco ad Sugerium. — Quaerit an turrem et terrae provinciam reddere debeat Gaufrido de Rancone. 1387
- EPIST. LXXVI. — Communiae Belvacensis ad Sugerium. — Rogant ut justitiam faciat de Gualerano Levesmontis domino, qui hominem de communia juratum ipsis diebus Dominicae Resurrectionis ceperat et spoliaverat. 1387
- EPIST. LXXVII. — Ludovici regis ad comitem Theobaldum. — Scribit de gratiosis obsequiis Henrici filii ejus in peregrinatione exhibitis, tum de suo reditu in Pascha dilato, et ut interim custodiendo regno invigilet. 1388
- EPIST. LXXVIII. — Archiepiscopi Remensis ad Sugerium. — Quaerit an venturus sit ad collegium Suessionibus pro regni negotiis indictum, quia si adesse nequeat, comiti Flandriae et episcopis, quos submonuerat, mandabit ne veniant. 1388
- EPIST. LXXIX. — Abbatis Claraevallensis ad Sugerium. 1388
- EPIST. LXXX. — Ludovici regis ad Sugerium. — Mandat ut A. de Vilerum cum omnibus ad ipsum respicientibus defensare studeat, quia devotum sibi eum in partibus alienis expertus fuerat. 1389
- EPIST. LXXXI. — Archiepiscopi Bituricensis ad Sugerium. — Pro Juveneto de Bituricis et Arnulfo filio ejus. 1389
- EPIST. LXXXII. — Sugerii ad praepositos Bituricenses. — Mandat ut Petrum Maciacensem, de regali investitum, manuteneant 1389
- EPIST. LXXXIII. — Archiepiscopi Bituricensis ad Sugerium. — De turri S. Palladii praepositis regis reddenda. 1390
- EPIST. LXXXIV. — Sugerii ad comitem Radulphum. — De firmitate S. Palladii reddenda Bituricensi archiepiscopo, et de turri Bituricensi committenda Wildoni de Herembrachen. 1390
- EPIST. LXXXV. — Archiepiscopi Bituricensis ad Sugerium. — De redditione turris S. Palladii. 1391
- EPIST. LXXXVI. — Comitis Viromandensis ad Sugerium. — Rogat ut congressui cum archiepiscopo Remensi [Col. 1524] et episcopo Suessionensi, in sua controversia cum episcopo Noviomensi, adesse dignetur. 1391
- EPIST. LXXXVII. — Archiepiscopi Burdegalensis ad Sugerium. — Rogat quid fieri velit de praepositura urbis Burdegalensis tunc vacante. 1392
- EPIST. LXXXVIII. — Sugerii ad papam Eugenium. — Rogat ut sororibus Fontebraldensibus faveat, quas episcopus Pictaviensis vexabat, obedientiam ab eis requirens et abbatissam nolens benedicere. 1392
- EPIST. LXXXIX. — Eugenii papae ad Sugerium. — De reditu Ludovici regis. 1393
- EPIST. XC. — Antissiodorensis episcopi, et Claraevallensis abbatis. — Rogant ut treugas accipiat inter Hugonem de Marinis et Hugonem Bornum. Deinde significant regem e Palaestina ad citeriores partes applicuisse. 1393
- EPIST. XCI. — Eugenii papae ad Sugerium. 1393
- EPIST. XCII. — Eugenii papae ad Senonensem archiepiscopum et ejus suffraganeos. 1394
- EPIST. XCIII. — Claraevallensis abbatis ad Sugerium. 1394
- EPIST. XCIV. — Ludovici regis ad Sugerium. — Scribit applicuisse Calabriae partibus IV Kalend. Augusti, causasque quae proximum ejus reditum retardent. 1394
- EPIST. XCV. — Archiepiscopi Bituricensis ad Sugerium. — In causa R. de Monte-Falconis. 1395
- EPIST. XCVI. — Ludovici regis ad Sugerium. — Mandat ut adventanti sibi secreto ante alios occurrat; ut certior fiat de rumoribus circa regnum disseminatis, et sciat quomodo erga quemque se habere debeat. 1395
- EPIST. XCVII. — Cadurci ad Rotrocum comitem Perticensem. — De turri Bituricensi sibi commissa et ab abbate S. Dionysii reddi jussa, efficiat apud comitem Viromandensem ut sibi ea et Rotroco custodienda mandetur. 1396
- EPIST. XCVIII. — Odonis Belvacensis episcopi ad Sugerium. — Rogat ut absolvi curet ab anathemate Petrum de Miliaco, excommunicatum quod neptam Manassen de Bulis in uxorem duxisset, cum Manasses ejusdem Petri amitam haberet uxorem: causa absolvendi erat quod Petrus, qui pagum Belvacensem malis affligebat, sponderet se crucem accepturum si absolveretur. 1397
- EPIST. XCIX. — Hugonis Senonensis archiepiscopi ad Sugerium. — Ut ecclesiam B. Columbae Senonensis sub tutelam suam recipiat. 1397
- EPIST. C. — Comitis Radulfi ad Sugerium. — Significat regem non ante festum Omnium Sanctorum adventurum; suadet vero ut interim de servientibus regis rationem accipiat. 1398
- EPIST. CI. — Odonis Belvacensis episcopi ad Sugerium. — De turbatione in urbe exorta significat consilium Radulfi comitis Viromandensis esse comitem Claramontensem inde expellendum. Rogat igitur ut colloquium indicet ad pacem reparandam. 1398
- EPIST. CII. — Episcopi Carnotensis ad Sugerium. — Queritur de praeposito Hienvillae, qui in ipsum insurrexerat, et rogat ne causam alii discutiendam remittat. 1399
- EPIST. CIII. — Hugonis archiepiscopi Rothomagensis ad Sugerium. — Ut Hugonis Brostin rapinas coerceat. 1399
- EPIST. CIV. — Gosleni episcopi Carnotensis ad Sugerium. — Excusat se quod ab eo vocatus interesse non possit solemnitati S. Dionysii, ob adventum inopinatum domini Antissiodorensis episcopi. 1400
- EPIST. CV. — Petri archiepiscopi Bituricensis ad Sugerium. — De reditu Ludovici regis. 1400
- EPIST. CVI. — Eugenii papae ad Sugerium. 1400
- EPIST. CVII. — Ejusdem ad eumdem. 1400
- EPIST. CVIII. — Ejusdem ad eumdem. 1400
- EPIST. CIX. — Decani et capituli Carnotensis ad Sugerium. — Querimoniam faciunt de Hugone de Bretiniaco et Ebrardo vicecomite. 1401
- EPIST. CX. — Abbatis S. Pantaleonis ad Sugerium. — Gratias ei agit pro exhibita humanitate erga quemdam puerum nepotem suum. 1401
- EPIST. CXI. — Archiepiscopi Senonensis ad Sugerium. — De reditu Ludovici regis. 1402
- EPIST. CXII. — Petri archiepiscopi Buturicensis ad Sugerium. — Ejusdem argumenti. 1402
- EPIST. CXIII. — Ejusdem ad eumdem. — De Bartholomaeo archidiacono. 1402
- EPIST. CXIV. — Theobaldi comitis ad Sugerium. — Rescire cupit an Reginaldus de Cortiniaco satisfecerit de pecunia mercatoribus ablata. 1403
- EPIST. CXV. — Comitis Viromandensis ad Sugerium — Rogat ut de quibusdam dissensionibus longiores quos poterit inducias capiat, jubeatque ut servientes regis Parisios conveniant. 1403
- EPIST. CXVI. — Comitis Theobaldi ad Sugerium. — Mandat Reginaldum de Cortiniaco mercatores regis captos [Col. 1525] spoliasse: ad quam injuriam ulciscendam pollicetur auxilium. 1403
- EPIST. CXVII. — Archiepiscopi Senonensis ad Sugerium. — De reditu Ludovici regis. 1404
- EPIST. CXVIII. — Cadurci clerici ad Sugerium. — De pecunia quam regi crediderat sibi de redditibus Pictaviae solvenda. 1404
- EPIST. CXIX. — R. de Monte-Falconis ad Sugerium. — Mandat se esse paratum ad subeundum die competenti judicium secundum consuetudines Bituricum, de homine qui suum ei servitium denegabat. 1405
- EPIST. CXX. — Comitis Blecensis ad Sugerium. — Denuntiat ei injuriam cambiatoribus de Vizeliaco ad nundinas suas de Pruvino venientibus illatam a Guarino filio Salonis, vicecomitis Senonensis. 1405
- EPIST. CXXI. — Episcopi Antissiodorensis ad Sugerium. — Commendat ei uxorem et filios Roberti medici, amici ejus, defuncti. 1406
- EPIST. CXXII. — Comitis Nivernensis ad Sugerium. — Ejusdem argumenti. 1406
- EPIST. CXXIII. — Abbatis Ferrariensis ad Sugerium. — Rogat ut inducias ei concedat ad solvendam pecuniam reliquam, quae Ferrariensi monasterio ad sacram expeditionem impetrata fuerat. 1406
- EPIST. CXXIV. — Comitis Nivernensis ad Sugerium. — Scribit de colloquio Aurelianis constituto cum Gaufredo de Danzeio, et de die belli a rege indicta eidem Gaufredo et cuidam militi suo. 1407
- EPIST. CXXV. — Eugenii papae ad Sugerium. 1407
- EPIST. CXXVI. — Cluniacensis abbatis ad Sugerium. 1407
- EPIST. CXXVII. — Ejusdem ad eumdem. 1408
- EPIST. CXXVIII. — Archiepiscopi Senonensis ad Sugerium. 1408
- EPIST. CXXIX. — Catalaunensis episcopi ad Sugerium. — Rogat ut apud regem pro eo sit patronus et intercessor. 1408
- EPIST. CXXX. — A. Redonensis episcopi ad Sugerium. — Scribit necesse sibi fuisse Nannetum usque descendere priusquam ad ipsum veniret; venturum autem se prima Quadragesimae hebdomada. 1409
- EPIST. CXXXI. — Cleri B. Martini Turonensis ad Sugerium. — Rogant ut interesse velit cuidam negotio quod in praesentia legati Meldis tractandum erat adversus clericos S. Mauritii. 1409
- EPIST. CXXXII. — Abbatis Claraevallensis ad Sugerium. 1410
- EPIST. CXXXIII. — Abbatis Cluniacensis ad Sugerium. 1410
- EPIST. CXXXIV. — Lugdunensis episcopi ad Sugerium. — Excusat se quod colloquio Carnoti ad subveniendum Orientali Ecclesiae indicto adesse non possit quia Senonensis archiepiscopus primatus ejus derogare non verebatur. 1411
- EPIST. CXXXV. — Gaufredi archiepiscopi Burdegalensis ad Sugerium. — Excusatum se cupit quod ad submonitionem ejus interesse non possit Carnotensi conventui. 1412
- EPIST. CXXXVI. — Archiepiscopi Bituricensis ad Sugerium. 1413
- EPIST. CXXXVII. — Abbatis Pontiniacensis ad Sugerium. — Commendat ei causam thesaurarii Antissiodorensis, ipsius discretioni a Romano pontifice commissam. 1413
- EPIST. CXXXVIII. — Eugenii papae ad Sugerium. 1413
- EPIST. CXXXIX. — Ludovici regis ad Sugerium. — Ut finem imponat querelis pauperum Carnotensium, super Radulfum Malveisin, quas ejus discretioni terminandos commiserat. 1414
- EPIST. CXL. — J. cardinalis S. Mariae Novae ad Sugerium. — Commendat ei causam magistri Petri, ipsius judicio ab Eugenio papa commissam. 1414
- EPIST. CXLI. — Hugonis cardinalis tituli in Lucina ad Sugerium. — Pro eodem magistro Petro. 1414
- EPIST. CXLII. — Hugonis Romani ad Sugerium. — Pro eodem magistro Petro. 1415
- EPIST. CXLIII. — Rogerii regis Siciliae ad Sugerium. — Rogat ut vicem rependens de statu suo ipsum per commeantes saepius ceritorem faciat. 1415
- EPIST. CXLIV. — Eugenii papae ad Sugerium. 1416
- EPIST. CXLV. — Nicolai abbatis Corbeiae ad Sugerium. — Rogat se apud regem excusari quod Aurelianos neminem ad condictam diem miserit de negotio suo cum burgensibus Corbeiae responsurum. 1416
- EPIST. CXLVI. — Ad Rogerium regem Siciliae. — Gratias ei agit quod suam ei prosperitatem significare, et de incolumitate ipsius quaerere haud dedignatus sit. 1417
- EPIST. CXLVII. — Eugenii papae ad Sugerium. 1417
- EPIST. CXLVIII. — Ludovici regis ad abbatem Sugerium. — Committit [Col. 1526] ei causam electionis episcopi Laudunensis et Atrebatensis. 1417
- EPIST. CXLIX. — Abbatis Vizeliacensis ad Sugerium. — Scribit in gratiam viduae Roberti medici, amici quondam ejus, et filii ipsius defuncti. 1418
- EPIST. CL. — Sugerii ad regem Ludovicum. — Supplicat ne contra comitem Andegavensem quem ducem Normanniae fecerat, in bellum prorumpat absque consilio optimatum quos convocaverat. 1418
- EPIST. CLI. — Eugenii papae ad Sugerium. 1419
- EPIST. CLII. — Balduini Noviomensis episcopi ad Sugerium. — De colloquio habendo cum Remensi archiepiscopo super instans negotium quod illi erat cum Rodulfo comite Viromandensi. 1419
- EPIST. CLIII. — Sugerii ad G. comitem Andegavensem. — Declarat valde sibi displicere contentionem inter Gaufridum et regem Francorum; rogat vero ne occasione belli ecclesiarum possessiones laedantur. 1419
- EPIST. CLIV. — Sugerii ad T. Ambianensem episcopum. — Increpat quod Robertum de Bova, hominem pessimum, ad sacrorum communionem susceperit. 1421
- EPIST. CLV. — Gaufredi Burdegalensis archiepiscopi ad Sugerium. — Significat se invaletudine apud Fontem Ebraldi detentum indicto conventui interesse non posse. 1421
- EPIST. CLVI. — Eugenii papae ad Sugerium. 1422
- EPIST. CLVII. — Sugerii ad B. episcopum Noviomensem. — Rogat ut abbatem Compendiensem benedicat die festo S. Cornelii, si id sine grandi scandalo fieri possit. 1422
- EPIST. CLVIII. — B. Noviomensis episcopi ad Sugerium. — Nuntiat benedictum abbatem Compendiensem, suadetque ut ad papam sine dilatione recurratur. 1423
- EPIST. CLIX. — Sugerii ad R. comitem Viromandensem. — De sacrilega Philippi fratris ejus irruptione in ecclesiam Compendiensem; unde reliquias vi asportavit. 1423
- EPIST. CLX. — R. Viromandensis comitis ad Sugerium. — Annona et rebus monasterii Compendiensis a canonicis asportatis, scribit se sub manu regis positurum quod residuum est. 1424
- EPIST. CLXI. — Ludovici regis Francorum ad Sugerium. — Scribit se post festum S. Remigii cum ipso Compendii negotia terminaturum: interim vero matri suae et comitibus Radulfo et Theobaldo mandasse, ne aliquam Compendiensi monasterio molestiam afferant. 1424
- EPIST. CLXII. — Balduini Noviomensis episcopi ad D. papam Eugenium. — Precatur ut ratam habeat electionem Hugonis Atrebatensis episcopi. 1425
- EPIST. CLXIII. — Sugerii ad D. papam Eugenium. — Narrat quomodo inter molestias et opprobria monachos religiosos in ecclesiam Compendiensem induxerit loco canonicorum, vita infamium. 1425
- EPIST. CLXIV. — Sugerii ad P. Cluniacensem abbatem. — Rogat ut ad papam scribat quatenus abbatem Compendiensis ecclesiae benigne suscipiat. 1426
- EPIST. CLXV. — Sugerii ad Petrum Bituricensem archiepiscopum. — Ex cartulario ecclesiae B. Mariae de Capella. 1427
- EPIST. CLXVI. — Sugerii ad Petrum abbatem Cluniacensem. 1428
- EPIST. CLXVII. — Gaufridi comitis Andegavensis ad Sugerium. — Gratias agit, quod restituendae paci inter regem et seipsum operam praebeat. 1428
- EPIST. CLXVIII. — Sugerii ad Gaufridum comitem Andegavensem. — Respondet ad praecedentem. 1429
- EPIST. CLXIX. — Petri Bituricensis archiepiscopi ad Sugerium. — Petit excusari apud regem quod accedere Meduntam ad eum non possit. 1429
- EPIST. CLXX. — Eugenii papae III ad Sugerium. — Commendat ipsi Mo. subdiaconum. 1429
- EPIST. CLXXI. — Eugenii papae III ad Sugerium. — De violentia comitis Andegavensis erga fratrem suum Robertum. 1430
- EPIST. CLXXII. — Petri abbatis Cluniacensis ad Sugerium. — De mutua inter utrumque amicitia. 1430
- EPIST. CLXXIII. — Hugonis archiepiscopi Rothomagensis ad Sugerium. — Scribit ei pro suis ecclesiis Pontisarae, Calvimontis, et Gisortii, quas rex usurpatas retinebat. 1430
- EPIST. CLXXIV. — Hugonis ejusdem ad Sugerium. — Iterum ei scribit pro ecclesia Gisortii. 1431
- EPIST. CLXXV. — Arnulfi Lexoviensis episcopi ad Sugerium. — De quibusdam negotiis inter ducem Normanniae et comitem Andegaviae. 1432
- EPIST. CLXXVI. — Henrici Winthoniensis episcopi ad Sugerium. — Rogat ut nuntium ad Flandriae comitissam dirigat, salvum pro se conductum ab ea petiturum. 1432
- EPIST. CLXXVII. — Theobaldi archiepiscopi Meldensis [Col. 1527] ad Sugerium. — Commendat ei pauperes moniales de Fontanis. 1433
- EPIST. CLXXVIII. — G. prioris de Charitate ad Sugerium. — Ut favore abbatis Claraevallensis compescat oppressiones sibi ab episcopo Antissiodorensi illatas. 1433
- EPIST. CLXXIX. — Stephani regis Angliae ad Sugerium — Gratias agit pro amicitia et exhibitis sibi apud regem Francorum beneficiis. 1434
- EPIST. CLXXX. — Henrici episcopi Wintoniensis ad Sugerium. — Commendat ei regis Angliae negotia. 1434
- EPIST. CLXXXI. — Balduini episcopi Noviomensis ad Sugerium. — Excusat se quod vocatus ad eum non accesserit. 1435
- EPIST. CLXXXII. — Sugerii ad Henricum episcopum, capitulum, clerum et populum Belvacensem. — Eos revocat a seditione in regem meditata. 1435
- EPIST. CLXXXIII. — Gosleni episcopi Suessionensis ad Sugerium. — De desiderio ipsum videndi. 1437
- EPIST. CLXXXIV. — Sugerii ad Goslenum episcopum Suessionensem. — Respondet ad praecedentem. 1438
- EPIST. CLXXXV. — Gosleni episcopi Suessionensis ad Sugerium. — Respondet ad praecedentem. 1438
- EPIST. CLXXXVI. — Sugerii ad Ludovicum regem. — Regem regnumque Deo commendat, regi ecclesiam S. Dionysii. 1438
- EPIST. CLXXXVII. — Sugerii abbatis S. Dionysii ad S. Bernardum. — Gratias agit de consolatione sibi in extremis agenti data, seque ipsius commendat orationibus. 1440
- Testamentum Sugerii abbatis. 1440
- CONSTITUTIONES SUGERII ABBATIS. 1445
- I. — De commemoratione B. Mariae apud S. Dionysium singulis septimanis, sabbato scilicet et V feria, et de refectione fratrum eisdem diebus. 1445
- II. — De hominibus villae B. Dionysii libertati traditis. 1448
- III. — Super rebus pluribus Ecclesiae S. Pauli concessis a Sugerio abbate, et modio vini, et centum anibus in die obitus sui. 1449
- [Col. 1528] IV. — De cultura Indicti. 1452
- V. — De area empta a Girardo Hospitalario. 1452
- VI. — De villis B. Dionysii abstractis, videlicet Blitestorp et aliis. 1452
- VII. — De religiosorum victu augendo et primis fundamentis ecclesiae S. Dionysii ab ipso aedificatae. 1453
- VIII. — De immunitatibus villae Val-Cresson. 1459
- IX. — De decima S. Briccii. 1459
- X. — De Joanne, Bernardo, Petro et Giraldo eremitis. 1460
- PRIVILEGIA S. DIONYSIO CONCESSA, TEMPORE SUGERII ABBATIS. 1461
- I. — Ludovicus rex, hujus nominis sextus, privilegia S. Dionysii auget et confirmat, occasione vexilli de altari beatorum martyrum suscepti. 1461
- II. — Ejusdem Ludovici regis et Philippi filii ejus privilegium pro monasterio S. Dionysii. 1463
- III. — Ludovici VII privilegium. 1465
- IV. — Ejusdem regis privilegium. 1466
- V. — Ejusdem regis privilegium. 1468
- Notitia. 1468
- EPISTOLA WILLELMI ad quosdam ex suis comonachis. — Laudat solitariam quam in Aquitania elegerat mansionem, excusatque se a reditu ad pristinos quos dimiserat honores. 1471
- Notitia. 1475
- EXPOSITIO IN SYMBOLUM ET IN ORATIONEM DOMINICAM. 1479
- Observatio praevia. 1479
- Incipit Expositio in symbolo. 1479
- Incipit Expositio in oratione Dominica. 1489
- Charta Josleni pro monasterio Silvae Majoris. 1495
- INDEX IN ROBERTUM PULLUM. 1499
ZACHARIAS IGNOTAE SEDIS EPISCOPUS.
ROBERTUS PULLIUS S. R. E. CARDINALIS ET CANCELLARIUS
SUGGERIUS ABBAS S. DIONYSII.
WILLELMUS SANDIONYSIANUS MONACHUS, SUGERII DISCIPULUS.
JOSLENUS SUESSIONENSIS EPISCOPUS.
[Col. 1527] FINIS TOMI CENTESIMI OCTOGESIMI SEXTI.