181
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. Accurante J.-P. Migne, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA.—VENEUNT MILLE FRANCIS DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE.—MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; HI AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR
PATROLOGIAE TOMUS CLXXXI.
1854
SAECULUM XII
OPERA OMNIA
DEMUM RESTITUTA ET NUNC PRIMUM IN UNUM COLLECTA ACCEDUNT HUGONIS MATISCONENSIS ANTISSIODORENSIS EPISCOPI, BARTHOLOMAEI CATALAUNENSIS EPISCOPI, BERNARDI CARTHUSIAE PORTARUM PRIORIS I S. RAINARDI ABBATIS CISTERCIENSIS V, AIMONIS ABBATIS S. PETRI DIVENSIS ET PETRI MONACHI, GUIDONIS CARILOCI ABBATIS, HERIBERTI MONACHI, HILDEBRANDI JUNIORIS OPUSCULA, DIPLOMATA, EPISTOLAE ACCURANTE J.-P. MIGNE BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE
TOMUS UNICUS
1854
Commentaria in Isaiam.
col.
18
Commentaria in Epistolas divi Pauli.
591
Libellus de contemplatione.
1691
Aimonis Epistola ad fratres.
1707
Petri monachi Divensis Gesta septem abbatum Beccensium.
1709
Tractatus de correctione cantus ord. Cisterc
1719
Epistola de haereticis Petragoricis.
1721
Epistola ad Sugerium abbatem.
1721
Epistolae tres.
1723
Instituta capituli generalis ordinis Cisterciensis.
1725
Epistolae II ad Sugerium.
1741
Charta.
1743
Notitia
Herveus, quem Joannes Mabillonius Annalium Benedictinorum tomo III, pag. 357, sub finem saeculi undecimi, Casimirus Oudinus in Supplemento Bellarm. De Script. eccles., pag. 394, anno circiter 1130 floruisse scribunt, illustre monasterii Dolensis seu Burgidolensis in dioecesi Bituricensi decus et ornamentum fuit. Porro hujus monasterii fata non sine gemitu paucis exponunt Lucas Acherius in observationibus praeviis ad tomum II Spicilegii, et laudatus Mabillonius pag. 358, ubi memorat id anno 1623 destructum esse, petente serenissimo principe Condaeo Henrico Borbonio, qui ejus et monasterii S. Salvatoris loco, duo canonicorum collegia (egregia scilicet reformatione) instituit, unum intra palatium Castri-Radulfi, alterum Dolis. Caeterum ad uberiorem vitae, ab Herveo hic loci exactae, historiam quod attinet, eam nobis egregia et ampla Dolensium monachorum encyclica de illius obitu epistola praebet, ex ms. cod. abbatiae Claraevallensis ab Acherio in supra citato Spicilegii tomo, pag. 515, publicata, quae quia ob Acheriani operis in his regnis raritatem paucissimis visa est, hic totidem verbis reddenda visa est. En igitur eam:
«Cum propheta dicit: Dominus virtutem operum suorum annuntiabit populo suo, si ipse non pro sua, sed pro auditorum salute proprias enarrat laudes, quomodo nos, quorum tota salus in laudibus ejus est, tacere audebimus magnalia ipsius, quae nostris temporibus ostendere nobis dignatus est? Noverit itaque quisquis haec auditurus est vel lecturus, nos nequaquam vanis vel falsis laudibus velle mortuos extollere, sed ad laudem et gloriam Christi salutemque audientium pro amore veritatis de veritatis ipsius amatore veraci stylo pauca describere.
«Fuit igitur vir tam vita quam doctrina venerabilis, Herveus nomine, Dolensis coenobii monachus, degens ibi circiter quinquaginta annis in praedicanda morum probitate, patriae autem Cenomanensis indigena, multa apud nos suae fidei et sapientiae, nec non et innocentiae monimenta relinquens. Jam namque juvenis et a puero Scholarum dogmatibus multipliciter imbutus, cum praedictum Monasterium ingressus fuisset, totum se studio sanctarum Scripturarum dedit, atque catholicos tractatores, Augustinum videlicet, Hieronymum, Ambrosium, Gregorium, ac reliquos frequentare coepit, jugiterque diebus ac noctibus eorum lectioni incumbere, meditationi inservire non destitit, nec quolibet impedimento ab inquisitione veritatis avelli potuit. Cumque singularis ingenii atque inaestimabilis memoriae esset, coepit in vasculo cordis sui multa profutura recondere, et columbae more meliora grana eligere, sibique memoria retinere scriptoque commendare.
«Fecit ergo primum Expositionem mirabilem super librum B. Dionysii De hierarchiis angelorum.
«Deinde exposuit totum librum Isaiae prophetae, et Lamentationes Jeremiae, extremamque partem Ezechielis, ibi incipiens, ubi sanctus Gregorius papa dimiserat, et ad finem usque perducens.
«Simul etiam Deuteronomium Moysi et Ecclesiastem Salomonis, nec non quoque librum Judicum, et libellum Ruth, librumque Tobiae, omnia, quae in illis minus intelligentibus solam litteram sonare videntur, in convincibili ratione ostendens, Christi et Ecclesiae contestari et praedicare mysteria.
[Col. 0011] «Praeterea Apostoli et Pauli Epistolas cum tanta sapientiae affluentia exposuit, ut qui eas legerunt, asserant nunquam se illis comparabiles cognovisse, et vix aut nunquam tanta expositas diligentia posse alicubi reperire.
«Ad ultimum cum fama doctrinae ejus circumquaque spargeretur, et jam nullus ei, sicut attestantur, qui eum veraciter cognoverunt, canonicarum Scripturarum scientia primus haberetur, Librum duodecim Prophetarum et librum Genesis ex integro tam mirabili sensu exposuit, ut expositionem super illos necdum potuerimus invenire, quae suae aequiparari possit.
«Inter haec quippe fecit plurimas Expositiones de lectionibus sanctorum Evangeliorum, Canticorum etiam, quae in Ecclesia leguntur.
« Libellum quoque de connexione quarumdam lectionum, ostendens aliter in quibusdam Ecclesiis legi quam in sacra historia continentur: de quibus unum quod subditur exemplum, sufficiat. Legitur in Quadragesima lectio quaedam de libro Esther, et ita in quibusdam Lectionariis incipit lectio libri Esther: oravit Esther ad Dominum dicens: Domine Deus rex omnipotens, in ditione tua cuncta sunt posita. Quam orationem ipse illic ex auctore sacrae historiae probat non fecisse Esther, sed fecisse Mardochaeum, et ideo non esse legendum: oravit Esther, sed legendum esse: oravit Mardochaeus. Et multa similia ibidem asserit.
« Librum etiam non minimum fecit de miraculis S. Mariae Dei Genitricis, quae eadem inviolata Virgo temporibus ejus gessit in Dolensi templo, quae ipse mox postquam gesta erant, sicut audiebat ab ipsis, in quibus fiebant, et a monacho custode monasterii, sine aliqua dilatione scribebat.
«Demum, quamvis propinquum finis sui terminum paulatim vigore deficiente sensisset, tamen sine consueto scribendi opere esse non poterat, et rogatus a nonnullis, ut, qui omnes Scripturas super cunctos memoriter retinebat, de Coena S. Cypriani Caecilii Carthaginensis episcopi fere de omnibus libris canonicis aggregata, quae, quid intimaret, eatenus apud nos incognitum erat, edoceret, ipse, quid de ea sentiret, acquievit rogantibus dicens, dum scriberet, se fortassis cum ista praesentem vitam finire. Et quia prior liber Expositionum suarum de dictis SS. Patrum, Dionysii videlicet Areopagitae, exstiterat, de eorumdem SS. Patrum dictis iste posterior esset. Sicque contigit. Namque cum eamdem Coenam usque ad illum locum exposuisset, quo dicitur: confundebatur Elisabeth, stupebat Maria, videbat de facto Sara: quo loco videlicet apud nos terminabatur, arbitraretur autem de ea non nimiam abesse partem, tam ipse quam domnus abbas Girbertus, qui hoc ei tanquam monacho et filio suo mandaverat, eamque, quae deerat, partem ab abbate S. Savini, qui se eam habere dicebat et mittendam eis promiserat, exspectabant. Multa siquidem in ea vel dempturus fortasse vel additurus illam, sicut erat, in abolitione reliquit.
«Et cum tempus Quadragesimae in maxima mentis, et majore corporis, quam nuper fuerat, virtute, in multa abstinentia multisque quotidianis virgarum verberibus, devotis atque assiduis orationibus, et in quotidiana sacrosancti sacramenti corporis et sanguinis Domini reverenda celebratione, cum alacritate et gaudio sancti Spiritus consummasset, in die sanctae Coenae Domini nos dulcifluo Verbi Dei pane in capitulo refecisset, in die sanctae Paschae missae hebdomadarius fuit, et sermonem in capitulo fecit. Secunda feria missam in conventu cantavit, et postmodum debilitate correptus, quarta feria inunctus est, sed tunc communicari non potuit, quod ipse postea aliquantulum convalescens divina providentia accidisse asseruit dicens, non Dominum ad se, sed se ad Dominum venire debere, et sic sequenti, quam praecedenti die non audierat, ipsiusque diei missam audivit, et confessus prius sacrosancta mysteria corporis et sanguinis Domini in tutelam exiturae in proximum animae devotissime accepit, sicque per totam hebdomadam, cum missam quotidie audisset, quam nullo modo omittere volebat, et domnum abbatem, qui tunc forte deerat, antequam recederet, multum videre vellet, postquam venit, ab eo visitatus atque absolutus, inter manus ipsius, cui se accusabat, coepit acri quidem sed brevissimo dolore fatigari usque ad mortem, Dominica in Octavis Paschae transiens ex hac vita, et scandens, ut credimus, ad siderea regna.
«Ne vero longius protrahatur epistola, de omni tempore vitae ejus breviter dixerimus, in diebus nostris majoris abstinentiae, pudicitiae mundioris, sanioris consilii, humilitatis altioris, taciturnitatis magis assiduae, locutionis plus circumspectae prorsusque a vanitate alienae, purioris vel amplius Catholicae doctrinae, inque universa morum honestate praeclariorem nullum nos cognovisse. Haec scribimus vobis, quoniam frater erat, ut de tanto fratre gaudeatis, et quod ei promiseratis, devote persolvatis, in regno Dei ad quod eum evolasse confidimus, ei consociari sperantes. Valete.»
Hactenus epistola funebris monachorum Dolensium de vita, moribus et doctrina Hervei. Juvat nunc in catalogum operum, ab iisdem, ut vidimus, contextum, nonnulla observare. Porro ex omnibus hic recensitis Hervei operibus nullum adhuc prelo subjectum fuit, nisi commentarius in Epistolas Pauli, quem [Col. 0013] tanquam γνήσιον S. Anselmi Cantuariensis archiepiscopi, sanctissimi pariter ac eruditissimi viri opus venerandus et generosus dominus Renatus Castenus a situ et squalore vindicavit et primus in folio edidit Coloniae ex officina Eucharii Cervicorni, anno 1533, cum praefatione Godefridi Hittorpii Coloniensis civis. Eumdem deinde diligentius et auctius in lucem dedit sub ejusdem S. Anselmi nomine Joannes Picardus, canonicus regularis Sancti Victoris Parisiensis, tomo II Operum S. Anselmi, quae Coloniae ex officina Cholin. anno 1612, in folio, emerserunt. Sed eum non Anselmi, sed Hervei Dolensis genuinum esse fetum nunc viri eruditi omnes agnoscunt. Vide de hoc plura apud Labbeum tom. I Dissert. ad Script. eccles.; Bellar., Casimirum Oudinum in Supplem., pag. 395; Guillielmum Cave in Hist. litter. ad annum 1130, aliosque recentiores bibliothecarios passim. Atque haec ipsa causa est quod hi Commentarii in novissima et accuratissima Operum S. Anselmi editione, quam eruditissimus Gabriel Gerberon e congregatione S. Mauri Lutetiae Parisiorum anno 1675 procuravit, praetermissa, et ne quidem inter spuria Cantuariensis archiepiscopi opera recusa fuerint.
Alterum opus Hervei, quod deinceps editis accensebitur, est amplissimus Commentarius in Isaiam, in libros octo divisus, qui totam primam hujus nostri voluminis partem absumit. Ad eum accurate ac emendate edendum duobus codicibus mss. membraneis in folio bonae notae usi sumus. Primum nobis suppeditavit bibliotheca celeberrimi Austriae monasterii S. Crucis ord. Cisterc., studia nostra strenue ibidem curante A. R. et cl. Daniele, viro praestante, cui etiam brevi plura debebunt eruditi. Is codex sexcentorum annorum est. Alterum nobis e bibliotheca inclyti monasterii Garstensis prope Stiram, nobilem superioris Austriae urbem, ordinis nostri, misit A. R. P. Petrus Oberhueber, ibidem subprior, amicus, et nostrorum studiorum fautor acerrimus. Nec hic aetate multum Sancto Crucensi cedit. Ex utroque textum restituimus, variantibus lectionibus, etsi perpaucis, in marginem conjectis. Exstat et tertium quoddam manu exaratum hujus operis exemplum in bibliothecae Campililiensis codice membraneo in folio, quingentorum annorum, quod sine dubio illud ipsum est quod in catalogo quodam a quadringentis annis Campililii confecto sub nomine Curveii super Isaiam laudatur. Postremo ideo Hervei opus ad Joannem abbatem Dolensem in bibliotheca Claromontana Parisiis ms. asservari ex Labbeo fidem facit Caveus, cui addendus Oudinus, qui id etiam in Bibliotheca Longipontis ord. Cisterciensis in episcopatu Suessionensi haberi affirmat. Caeterum luculenti et Hervei charactere ac ingenio, quod Dolenses monachi supra depinxerunt, plenissimi hujus commentarii editionem respublica litteraria acceptam referat R. P. Godefrido Depischio, sodali et contubernali nostro, qui pertinaci sane ac improbo labore id integrum ex laudatis codicibus exscripsit et singulari quadam industria et diligentia prelo paravit. Nec is defugeret laborem etiam reliqua Herveana opera eruendi, modo codices quibus ea contineri viri docti scribunt, ad nos mitterentur.
Oudinus in Supplem., pag. 395, testatur vidisse se Hervei Postillas breves in Deuteronomium ms. apud S. Germanum Parisiensem. Clarissimus S. Edmundus Martene in Itinere suo Litterario, Gallice edito, part. I, pag. 57, scribit, in Monasterio S. Mariani Antissiodorensis, ord. Praemonstratensis, reperisse se Commentaria Hervei in minores prophetas. Sed ab his locis majori intervallo disjuncti sumus, quam ut inde quidquam exspectemus. Caetera autem Hervei opera, an et ubi hodieque supersint, hactenus ne fama quidem comperimus.
Notitia altera
Hervé naquit au Mans, et non en Bretagne [Col. 0013] Fabr. Bibl., t. III. , comme l'a cru Genébrard [Col. 0013] Ad. an. 1110. ; ni dans le Limousin, comme l'assure le P. le Long [Col. 0013] Bibl. Sacr., t. II, p. 773. . Un esprit vif, pénétrant, et un grand amour pour l'étude furent les premiers traits qui se développèrent en lui, et ceux qui le caractérisèrent durant tout le cours de sa vie. Après d'heureux essais de ses talents, il entra dans l'abbaye du Bourg-Dieu, ou Bourg-Deols, en Berry, vers l'an 1100. Cette époque a pour garant la lettre circulaire sur sa mort, où il est dit qu'il finit ses jours dans sa cinquantième année de religion, sous l'abbé Gilbert; ce qui revient, selon le P. Pagi, à l'an 1149 (n. 4) , ou selon les auteurs du nouveau Gallia Christiana (t. II, p. 151) , à l'an 1150. Depuis son entrée dans le cloître, Hervé n'étudia plus que les livres saints, et ce qui pouvait lui en faciliter l'intelligence, c'est-à-dire les interprètes sacrés, surtout saint Ambroise, saint Jérôme, saint Augustin et saint Grégoire. Il passait tout [Col. 0015] l'intervalle des exercices réguliers dans cette occupation, sans que rien fût capable de l'en distraire: Nec quolibet impedimento ab inquisitione veritatis avelli potuit. Le riche fonds de savoir qu'il acquit par là le mit en état d'entreprendre des ouvrages considérables sur l'Ecriture, qui lui firent une grande réputation. Ses travaux littéraires étaient ennoblis par les motifs les plus purs du christianisme, et la piété allait de pair chez lui avec l'érudition. C'est le témoignage que lui rendent les auteurs de la lettre circulaire déjà citée. Sa mort arriva le dimanche de l'octave de Pâques, à la suite d'un redoublement de jeûnes, de veilles et d'autres austérités dans lesquelles il avait passé le carême pour se préparer à ce moment terrible, dont, il y a lieu de croire, qu'il avait quelque pressentiment. Le jeudi saint précédent, il avait prêché dans le chapitre, et, le jour de Pâques, il avait encore eu la force de célébrer la grand'messe, et de faire une exhortation à la communauté.
La lettre circulaire des religieux du Bourg-Dieu fait honneur à Hervé des ouvrages suivants: une explication du livre de la Hiérarchie céleste, attribué à saint Denys; des commentaires sur toute la prophétie d'Isaïe, sur les Lamentations de Jérémie, sur la dernière partie du prophète Ezéchiel, c'est-à-dire, sur tout ce qui n'avait pas été expliqué par saint Grégoire le Grand; d'autres commentaires sur le Deutéronome, sur l'Ecclésiaste, sur les livres des Juges, de Ruth et de Tobie; une exposition des Epîtres de saint Paul, qui fut regardée comme son chef-d'oeuvre, et lui mérita la réputation du premier homme de son siècle pour l'intelligence des livres saints; des commentaires sur les douze petits prophètes, avec plusieurs explications des leçons des saints Evangiles et des cantiques qui se chantent à l'église.
Hervé fit encore une espèce de concorde, ou plutôt une critique des différences qui se rencontrent dans plusieurs passages de l'Ecriture, dont les leçons variaient en diverses églises, où quelquefois on avait altéré le texte sacré. Par exemple, il faisait voir qu'au lieu de lire: Oravit Esther ad Dominum, dicens: Domine Deus Rex omnipotens, comme portaient certains Lectionnaires, il fallait lire: Oravit Mardochaeus. Ce Livre avait pour titre: De connexione quarumdam lectionum. Mais ce titre ne serait-il pas lui-même corrompu, et ne faudrait-il pas plutôt lire, de correctione?
Il composa de plus un recueil de miracles que Dieu opérait de son temps dans l'église du Bourg-Dieu par l'intercession de la sainte Vierge.
Enfin, touchant au terme de sa carrière, il fut engagé, par son abbé Gilbert, et par quelques-uns de ses confrères, à commenter un ouvrage sur la Cène, attribué à saint Cyprien. Mais la mort ne lui permit pas d'achever cette tâche.
Tels sont les écrits d'Hervé, que nous plaçons dans le rang que les auteurs de la lettre circulaire leur ont donné. Il est à présumer qu'ils ont suivi l'ordre chronologique.
On peut regarder comme perdu le commentaire sur les livres attribués à saint Denys.
Son commentaire sur Isaïe a vu le jour par les soins de dom Bernard Pez, qui lui a donné place dans le III e volume de ses Anecdotes (p. 776 et seqq.) ; mais il y manque l'épître dédicatoire qui se trouve, suivant dom Liron, dans les manuscrits de France [Col. 0015] Singularités historiques, t. III, p. 40. . Il est partagé en huit livres, ornés d'une préface adressée à Jean, son abbé. Nous n'examinerons point si c'est Jean I e r qui gouverna depuis 1103 jusqu'en 1138, ou Jean II, son successeur; cette question, non moins obscure que frivole, ne mérite pas qu'on se mette en frais pour l'éclaircir. On remarque dans ce commentaire une grande lecture des Pères dont l'auteur a, pour ainsi dire, exprimé le suc dans ses explications. Il parle de la grâce en vrai disciple de saint Augustin, et de l'Eglise comme un homme fort attaché à son unité. Souvent son zèle éclate en plaintes contre les pasteurs de son temps, qu'il peint sous des couleurs qui ne relèvent ni leur savoir ni leur vertu. A l'occasion des derniers temps, il dit qu'Elie viendra pour réformer les abus qu'on voit se multiplier, chaque jour, parmi les Chrétiens; que comme l'Eglise a eu les apôtres dans sa naissance, elle aura, vers sa fin, Elie, Enoch et d'autres excellents docteurs qui ne seront point inférieurs aux hommes apostoliques. Hervé regarde comme un point de foi que la persécution de l'Antechrist ne durera que trois ans et demi; mais il ne pense pas que sa mort doive être immédiatement suivie du jugement dernier.
Le moine Alberic fait un grand éloge de cet ouvrage [Col. 0015] Chron. ad an. 1156, p. 328. ; mais il se trompe sur le nom de l'auteur. Magister Henricus, dit-il (il devait dire Herveus) degens in Bituria, de nigro ordine monachus, nobile opus in Isaiam et multa alia edidit.
Le commmentaire d'Hervé sur les Epîtres de saint Paul fut livré au public, mais sous le nom de saint Anselme, par René de Chataigner, à Paris, l'an 1533, en un volume in-folio, chez Poncet le Preux. La même erreur d'attribution a été copiée dans les deux nouvelles éditions qui en furent faites, l'une à Venise, in 4 o , l'an 1547; l'autre à Paris, in-folio, l'an 1549, chez les frères Marnefs; et enfin dans plusieurs recueils des Oeuvres de saint Anselme, où cette production se trouve, à commencer par celui que publia Melchior Hittorpius à Cologne, l'an 1533, chez Euchaire Cervicorne. Sixte de Sienne [Col. 0015] Bibl. l. IV, p. 223. observa le premier que les anciens exemplaires manuscrits de ce commentaire portaient le nom du moine Hervé. D'après cette remarque, Francois Ribera, jésuite, commença à douter, au rapport de Corneille la Pierre, qu'il fût émané de l'archevêque de Cantorbéri. Bellarmin [Col. 0015] Script., p. 289. ensuite a décidé nettement qu'il ne lui appartenait point. Mais, pour n'avoir pas consulté les anciens manuscrits, il est tombé dans une autre méprise en adjugeant cette production à Hervé Nedellec, général des Dominicains, mort en 1323. Son autorité a fait illusion sur ce point à d'autres critiques. Enfin le P. Labbe ayant découvert la source de l'erreur, tous les savants se sont réunis à lui pour restituer ce commentaire à notre auteur.
Les explications de quelques évangiles de l'année ont eu longtemps la même destinée que le Commentaire sur saint Paul, c'est-à-dire, qu'elles ont passé pour être de saint Anselme. On les voi parmi les Oeuvres véritables dans toutes les anciennes éditions, sans excepter celle du P. Théophile Raynaud [Col. 0015] Exstant etiam in editione Gerberonii quam Patrologiae tomo CLVIII recudimus, sed sub titulo: Homiliae et exhortationes. Vide Censuram Operum S. Anselmi Cantuariensis eidem tomo praefixam, col. 26. , avec ce titre: Divi Anselmi in aliquot Evangelia enarrationes.
Les autres écrits d'Hervé sont demeurés dans l'obscurité. Plusieurs bibliothèques en conservent des exemplaires. Dom Rivet avait vu dans celle de Clairvaux l'explication de la dernière vision d'Ezéchiel, [Col. 0017] dans un beau manuscrit in-fol. du XII e siècle avec ce titre: Liber quem Herveus composuit super ultimam visionem Ezechielis prophetae. Il y avait pareillement vu le commentaire sur le Deutéronome, qui commence en cette sorte: Addabarim, id est Deuteronomium liber iste vocatur. Le même ouvrage se rencontre à Saint-Germain des Prés, soûs le titre de Courtes postilles sur le Deutéronome.
Les notes d'Hervé sur le livre des Juges, sur celui de Ruth, sur les douze petits prophètes, sur les Lamentations de Jérémie et sur l'Ecclésiastique, font partie des manuscrits de l'abbaye de Vauluisant au diocêse de Sens. Il s'en trouve aussi des portions dans celle de Pontigni.
A la cathédrale de Tours, un manuscrit de cinq cents ans renferme, à la suite des lettres de saint Cyprien, le commentaire d'Hervé sur le sermon de la Cène attribué à ce Père [Col. 0017] «On peut remarquer à cette occasion, dit dom Liron (Sing. Hist., t. III, p. 38) , le peu de critique de ce temps-lá; car c'est un ouvrage pitoyable que ce sermon attribué à saint Cyprien. Il était déjà ancien du temps d'Hervé; car j'apprends qu'un certain Maur (copiste) l'a dédié autrefois à Lothaire, roi de France, mort l'an 986.» . C'est le dernier fruit, mais non pas le meilleur, de la plume de notre auteur: ce commentaire se ressent et des défauts du texte, et de l'état de langueur où Hervé le composa. La mort, comme on l'a dit, le surprit dans ce travail, et ne lui permit pas d'y mettre la dernière main. Le même ouvrage est encore à Clairvaux, précédé des notes de notre auteur sur les cantiques d'Anne et d'Habacuc.
A ces productions littéraires d'Hervé, détaillées dans la lettre circulaire dont on a parlé, dom Gerberon [Col. 0017] Ansel. Opp. praef. ajoute un commentaire sur saint Matthieu, un autre sur le Cantique des cantiques, et un troisième sur l'Apocalypse. Ce savant homme s'était même proposé de les donner au public avec tous les autres écrits d'Hervé sur les livres saints. Nous ignorons sur quel fondement il attribue ces trois derniers à notre auteur. Pour nous, il nous paraît certain qu'ils appartiennent à Anselme de Laon, et nous en avons donné la preuve dans le dixième volume de cette Histoire [Col. 0017] Vide Patrologiae tom. CLXII in Anselmo Laudunensi. .
Enfin, pour ne rien omettre de ce qui concerne les écrits de notre auteur, nous observerons que la lettre circulaire qui doit servir de règle pour les discerner a été imprimée trois fois, savoir, dans le deuxième tome du Spicilége, dans le deuxième volume des Anecdotes de D. Pez, et dans le sixième volume des Annales Bénédictines.
Commentaria in Isaiam
VERS 1.—«Visio Isaiae filii Amos, quam vidit super Judam et Jerusalem in diebus Oziae, Joathan, Achaz, Ezechiae, regum Juda.»
Subintelligitur in primis Haec est, ut ita integer sit sensus: Haec est visio Isaiae filii Amos. Usus vero propheticae locutionis est, ut prius personam, regnum vel urbem ac tempus describat, et postmodum dicere mysteria prophetiae incipiat, quatenus ad veritatem solidius ostendendam, ante historiae radicem figat, et post fructus Spiritus per signa et allegorias proferat. Isaias igitur primo personam suam declarat dicens: Visio Isaiae. Qui ut bene personam indicet, etiam genus narrat, cum subjicit: [Col. 0018A] Filii Amos. Regnum quippe, de quo principaliter est locuturus, urbemque denuntiat, dicens: Quam vidit super Judam et Jerusalem. Tempus etiam describit, adjungens: In diebus Oziae, Joathan, Achaz, Ezechiae, regum Juda.
Nec movere nos debet quod non ait: visio mea, sed visio Isaiae. Mos enim sacrae Scripturae est, ut ipsi qui scribunt, sic de se in illa quasi de aliis loquantur ostendentes quia non ipsi loquuntur, sed Spiritus sanctus. Hinc est enim quod Moyses ait: «Erat Moyses vir mitissimus super omnes homines, qui morabantur in terra (Num. XII, 3) .» Qui enim non ait: Eram, sed erat, profecto aperte indicat quia is qui per illum de illo loquebatur, alius erat. [Col. 0019A] Hinc et Joannes ait: «Discipulus ille, quem diligebat Jesus (Joan. XIII, 23) .» Scriptores igitur sacri eloquii, quia impulsu sancti Spiritus aguntur, sic de se in illo testimonium tanquam de aliis proferunt. Sanctus ergo Spiritus per Moysen locutus est de Moyse; Spiritus sanctus per Joannem locutus est de Joanne; Spiritus sanctus per Isaiam locutus est de Isaia. Bene itaque vir Deo plenus ait: Visio Isaiae, et non visio mea; quia per hoc quod repletus Spiritu sancto super se trahitur, quasi extra semetipsum fit, et de se quasi de alio sententiam profert, etiam in hoc devitans ne jactanter loqui videatur. Qui visionem hanc vidit super Judam et Jerusalem. Quia, licet de duodecim tribubus prophetaverit, specialiter tamen de tribu Juda et urbe regali, in qua [Col. 0019B] templum erat, vaticinatus est.
Sed quaerendum nobis est cur exorsus sit, dicens: Visio Isaiae, filii Amos, nec subjungere videatur quid viderit, aut indicare quae sit ista visio.
Ad quod respondendum, quia tria sunt genera visionum, id est corporale, spiritale atque intellectuale. Ecce enim in hoc uno praecepto cum legitur: «Diliges proximum tuum sicut te ipsum (Matth. V, 43) ,» tria occurrunt genera visionum: unum per oculos, quibus ipsae litterae videntur, alterum per spiritum hominis, quo proximus et absens cogitatur, tertium per contuitum mentis, quo ipsa dilectio intellecta conspicitur. In his tribus generibus illud primum manifestum est hominibus. In hoc enim videtur coelum et terra, et omnia quae in eis conspicua [Col. 0019C] sunt oculis nostris.
Nec illud alterum, quo absentia corpora cogitantur, insinuare difficile est. Ipsum enim coelum et terram, et quae in eis videre possumus, etiam in eis constituti cogitamus, ubi nihil videntes oculis corporeis, animo tamen corporales imagines intuemur seu veras, sicut ipsa corpora vidimus, et memoria retinemus, seu fictas, sicut cogitatio formare potuerit. Aliter enim cogitat quis Romam, quam vidit, aliter Jerusalem, quam non vidit.
Tertium vero illud, quo dilectio intellecta conspicitur, eas res continet, quae non imagines habent sui similes, quae non sunt, quod ipsae. Nam homo quidem vel arbor, aut sol, aut quaecunque alia corporea [Col. 0019D] sive coelestia sive terrestria et praesentia videntur in suis formis, et absentia cogitantur imaginibus animo impressis, et faciunt duo genera visionum, unum per corporis sensus, alterum per spiritum, quo illae imagines continentur. Dilectio autem nunquid aliter videtur praesens in specie, qua est, et aliter absens in aliqua imagine sibi simili? Non utique. Sed quantum mente cerni potest, ab alio magis, ab alio minus ipsa cernitur. Si autem aliquid imaginis corporalis cogitatur, non ipsa dilectio cernitur. Neque enim imaginaliter, sed proprie videtur, et non per corpus, sed in mente ab omni vitiorum labe mundata, ejus denique dilectionis gratia repleta.
Haec sunt tria genera visionum. Primum ergo appellemus [Col. 0020A] corporale, quia per corpus percipitur et corporis sensibus exhibetur. Secundum autem spiritale. Quidquid enim corpus non est, sed tamen aliquid est, jam recte spiritus dicitur. Et utique non est corpus, quamvis corpori similis sit, imago absentis corporis, nec ille ipse obtutus, quo cernitur. Tertium vero intellectuale ab intellectu dicimus. Praestantior est autem visio spiritalis, qua similitudines corporum spiritu non mente cernuntur, quam corporalis, qua per oculos corporis ipsa corpora videntur. Et rursum ambabus praestantior intellectualis, quia mente pura videntur divina non per aliquam spiritaliter vel corporaliter figuratam significationem, sed puro et acuto intellectu mentis.
[Col. 0020B] Ex his itaque tribus visionum generibus secundum et tertium in visione Isaiae invenitur. Est enim intellectualis visio ejus, et nonnunquam etiam spiritalis. In spiritu quippe formatis imaginibus vidit «Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum,» atque «seraphim» stantes in circuitu ejus (Isa. VI, 1) ; sed mentis acumine, quae viderat, intellexit quod prophetarum mentibus est proprium. Nam signa per aliquas rerum corporalium similitudines demonstrantur in spiritu; sed accedit mentis officium, ut etiam intelligantur. Spiritus enim hominis vocatur vis animae quaedam mente inferior, ubi corporalium rerum similitudines imprimuntur, sed vivacitate mentis non intelliguntur. Quod autem non imaginaliter sed proprie videtur, et non [Col. 0020C] per corpus, hoc sola mente cernitur sicut justitia, veritastet sapientia et hujusmodi caetera. Itaque visio Isaiae est intellectualis, et aliquoties fortasse spiritalis simul et intellectualis. Nam, ea quae in hoc volumine descripta sunt, visionem suam appellat. Patet igitur causa, cur praemittat, dicens: Visio Isaiae, filii Amos, et nihil de corporea visione subjungat; quoniam coelestis oraculi sententiae quas explicat, ipsa est visio intellectualis quam narrat. Nam propter hujusmodi visiones prophetae vocabantur videntes, id est intelligentes. Visionem ergo suam narrare inchoans ait:
VERS. 2.—«Audite coeli, et auribus percipe, terra, quoniam Dominus locutus est: Filios enutrivi, et [Col. 0020D] exaltavi; ipsi autem spreverunt me.»
Omnes, qui praedicationis officium in Synagoga tenuerunt, coeli recte vocati sunt, quia nimirum sapere superna credebantur. Terra vero plebs Judaeorum appellata est. Unde et Moyses cum sacerdotes et populum ad verba suae admonitionis excitaret, dixit: «Audite, coeli, quae loquor (Deut. XXXII, 1) ,» etc. Coelos videlicet ordines praepositorum appellans, terram vero subditam plebem: eadem ratione coelos et terram nunc Isaias affatur. Sed coelos jubet audire, terram vero auribus percipere. Auditus enim in Scripturis sanctis non est iste, qui in aure sonat, sed qui corde percipitur. Unde Dominus: «Qui habet aures audiendi, audiat (Matth. XI, 15) .» Audit enim, qui verba veritatis in aure cordis intelligendo [Col. 0021A] suscipit; auribus vero percipit, qui sonum verborum auribus corporeis audiens interiorem sensum eorum minime capit. Et quia sacerdotum atque doctorum est intelligere mystica, populi vero nudam historiae superficiem auditu corporis haurire, ideo coeli jubentur audire et auribus terra percipere. Et hoc in omnibus Scripturis notandum quoties haec duo verba junguntur. Audire ergo coeli monentur et auribus terrae percipere, quia Deus conquestus sit, dicens: Filios enutrivi, et exaltavi, ipsi autem spreverunt me. Et quos nunc appellat filios nisi Judaeos de quibus ait Moyses: «Vidit Dominus, et ad iracundiam concitatus est, quia provocaverunt eum filii sui et filiae (Deut. XXXII, 19) ,» quos enutrivit manna pascens in deserto quadraginta annis, et [Col. 0021B] exaltavit eos in terra, quam patribus eorum promiserat, sicut et Paulus ait: «Deus plebis Israel elegit patres nostros, et plebem exaltavit? (Act. XIII, 17) » ipsi autem spreverunt eum, quia legem ejus projecerunt atque daemonibus immolaverunt et novissime filium ejus unicum dehonestaverunt. Unde et subditur:
VERS. 3.—«Cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe domini sui; Israel autem me non cognovit, populus meus non intellexit.»
Quis enim bos nisi Judaicus populus exstitit, cujus cervicem jugum legis attrivit? Et quis asinus nisi gentilitas fuit, quam quilibet seductor, qui reperit, quasi brutum animal et nulla ratione renitens, quo voluit, errore substravit? Bos possessorem, et [Col. 0021C] asinus praesepe domini cognovit; quia et Hebraicus populus Deum, quem colebat, sed ignorabat, reperit; et gentilitas legis pabulum, quod non habebat, accepit. Praesepe enim hoc loco sacra Scriptura non inconvenienter intelligitur, in qua verbi pabulo animalia sancta satiantur, de quibus per Psalmistam dicitur: «Animalia tua habitabunt in ea (Psal. LXVII, 11) .»
Hinc etiam natus Dominus a pastoribus in praesepi repertus est (Luc. II, 16) ; quia ejus incarnatio in ea, qua nos reficiunt prophetae, Scriptura recognoscitur. Bos itaque idem Hebraeorum populus jugo legis edomitus cognovit possessorum suum, id est Christum in carne praesentem, et asinus, id est gentilis populus, qui voluptatibus deditus erat, [Col. 0021D] et [Col. 0021D] Ita diserte ambo codices. gravius brutus agnovit praesepe Domini sui, id est Scripturam Dei, in qua pabulum vitae perciperet. Israel autem, id est pars illa Judaici populi, quae in infidelitate maluit persistere, non cognovit eumdem possessorem suum. «Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II, 8) .» Et qui peculiaris populus Dei erat, non intellexit majestatem in carne latentem. Debuisset enim prae omnibus eum intelligere, quia caeteris eum agnoscentibus iste solus amisso cordis lumine non intellexit occultum Dei adventum.
Nec praetereundum, quia ejusdem Salvatoris adventum magnus Isaias non solum voce et persona, [Col. 0022A] sed et nomine suo prophetat. Isaias quippe salus Domini Christus est, de quo idem Dominus promiserat: «Juxta est salus mea, ut veniat (Isa. LVI, 1) .» Pater autem Isaiae vocatus est Amos. Amos vero robustus vel potens dicitur. Et quis robustus et potens nisi Pater Domini nostri Jesu Christi? Rursus Amos interpretatur populum avellens. Et Deus Pater populum Judaeorum avulsit de terra sua propter necem Salvatoris, captivumque per omnes gentes dispersit. Isaias itaque filius Amos Unigenitum summi Patris designat. Sed Isaias visionem vidit super Judam et Jerusalem. Et super nos Christus visionem vidit, id est nostram salutem praevidit, et gratiae suae illustratione respexit, cum pro discipulis orans subjungeret: «Non pro his autem rogo tantum, [Col. 0022B] sed et pro eis qui credituri sunt per verbum eorum in me (Joan. XVII, 20) .» Judas namque confitens vel confessio interpretatur. Et Dominus super Judam visionem videbat, cum diceret: «Omnis quicunque confessus fuerit me coram hominibus, et Filius hominis confitebitur eum coram angelis Dei (Luc. XII, 8) .» Jerusalem vero dicitur visio pacis. Et Dominus visionem super Jerusalem intuebatur, quando dicebat: Quia «multi ab Oriente et Occidente venient, et recumbent cum Abraham et Isaac et Jacob in regno coelorum (Matth. VIII, 11) .» Et: «Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) .» Ibi namque erit perfecta, ac perpetua pacis visio, cum ipsum pacis fontem sine fine viderimus.
[Col. 0022C] Vidit autem hanc visionem in diebus Oziae, Joathan, Achaz, Ezechiae, regum Juda. Nam hi quatuor reges quatuor evangelistas non incongrue designant, de quibus Joannes ait: «Animal primum simile leoni, et secundum animal simile vitulo, et tertium animal habens faciem quasi hominis, et quartum animal simile aquilae volanti (Apoc. IV, 7) .» Ozias enim qui robustus Domini dicitur, intelligi mystice potest animal simile leoni. Joathan vero, qui consummatus interpretatur, animal simile vitulo; quia vitulus consummari solebat in Dei sacrificio. Achaz autem, qui in lingua nostra continentem sonat, animal habens faciem quasi hominis; quia hominis est, ut sit continens et castus. Ezechias vero, qui [Col. 0022D] dicitur apprehendens Dominum, animal simile aquilae volanti; quia quartus evangelista quasi apprehendit Dominum, dum incomprehensibilis divinitatis ejus arcana profundius rimatur, sicut et aquila sublimius caeteris omnibus avibus volare consuevit, et in reverberatis obtutibus radios solis respicere. Quae scilicet animalia, id est sancti evangelistae non immerito reges Juda vocantur, quia per eos usque in finem mundi sancta Ecclesia regitur.
In quorum diebus Isaias, id est Salvator noster, visionem super Judam et Jerusalem, ut dictum est, videt; quia in terris corporaliter conversans oculos misericordiae suae super omnes qui erant credituri, [Col. 0023A] levavit. Cujus visio panditur in hoc prophetae libro, quia quidquid ipse fidelibus Novi Testamenti facere disposuit, iste liber satis praedixit. Omnia enim evangelicae gratiae mysteria in hoc volumine praenuntiata [Col. 0023D] Cod. Cruc., pronuntiata. leguntur. Isaias autem sicut persona et nomine suo typum Salvatoris gessit, ita praedicatione sua eum praefiguravit. Unde mox idem Salvator per eum aperire visionem suam incipiens subdit: «Audite, coeli, quae loquar, et auribus percipe terra, quoniam Dominus locutus est. Filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me.»
Visionem quippe narrat, dum ea, quae apud Patrem vidit vel audivit, loquitur. Et quia de coelestibus ad ima pro nobis descendit, descensionem hanc in primordio suae locutionis ostendit. Qui enim ab [Col. 0023B] initio docet in excelsis angelos, ipse nunc in terram homines docere venit: et ideo pulchre coepit: «Audite, coeli, et auribus percipe terra.» Quid enim coelorum nomine, nisi ii qui in coelestibus sunt conditi, spiritus angelici designantur? Et quid appellatione terrae nisi humana natura exprimitur, quae de terra est? Unde et in oratione nostra dicere voce ejusdem Salvatoris instruimur: «Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra (Matth. VI, 10) ;» ut nimirum voluntas Dei sicut a superiore natura agitur, ita in hominibus, et ab humana infirmitate servetur.
Possunt etiam mentes electorum nominum per coelos exprimi a cunctis terrenis contagiis intimo amore suspensae, quae quamvis corpore degant in [Col. 0023C] infimis, tamen jam corde inhaerent supremis, veraciter dicentes: «Quoniam conversatio nostra in coelis est (Philip. III, 20) . Per terram vero peccatores designari possunt, quia peccanti homini dictum est: Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 19) .» Vel certe non peccatores et reprobi, sed ii qui terrenis actibus occupati, eleemosynarum et lacrymarum ope ad aeternam vitam perveniunt. Itaque vel angelica [Col. 0023D] Cod. Cruc., itaque angelica et human. et humana natura, vel justi et peccatores, vel contemplativi et activi per coelum et terram exprimuntur. Et hi omnes audire querimoniam jubentur, quam super ingratis filiis Deus facit, ut omnis rationalis creatura testis existat pravitatis eorum. Ait enim: Filios enutrivi et exaltavi, ipsi [Col. 0023D] autem spreverunt me. Et quos appellat filios, nisi quos per aquam et Spiritum Ecclesia gignit? Quos ipse enutrit in fide atque doctrina coelesti, et exaltat, ut, «quae sursum sunt» quaerant, «non quae super terram (Coloss. III. 1) .»—«Conresuscitavit enim, et consedere fecit nos in coelestibus in Christo Jesu (Ephes. II, 6) .» Sed nos post tanta beneficia, proh dolor! spernimus eum, quia praedicatorum ejus verba contemnimus, quibus ait unigenitus ejus: «Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, me spernit; qui autem me spernit, spernit eum qui me misit (Luc. X, 16) .» Ergo carnales isti, qui nomine [Col. 0024A] Christiano censentur, sed praelatos Ecclesiae magis dehonestare quaerunt, quam eis obedire, ipsi sunt ingrati filii, de quibus conquestus est Dominus, quod ab eis spretus sit. De quibus et hoc, quod subditur, apte potest intelligi.
Cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe domini sui; Israel autem non cognovit me, populus meus non intellexit; quia quem Hebraicus et gentilis populus Deum cito cognovit, et ad ejus gratiam a pristino ritu facile convolavit, hunc populus iste falsorum Christianorum, qui cum lacte carnis ab uberibus sanctae Ecclesiae nutritus est et ex parentibus Christianis ortus, cognoscere non valuit. Nam «qui dicit se nosse Deum, et mandata ejus non custodit, mendax est (I Joan. II, 4) .» Et: «Qui non [Col. 0024B] diligit, non novit Deum: quia Deus charitas est (I Joan. IV, 8) .» Haec igitur hominum multitudo, quae fidem sine charitate et bonis operibus habet, nequaquam Deum videt [Col. 0024D] Codic. Garst., nequaquam Dominum cognovit. , sed tamen vocatur Israel, id est videns Deum; quia quem dilectione et bonis operibus nescit, hunc fide in aliquo cernit. Ubi et apte seu prophetica seu Dominica voce subjungitur:
VERS. 4.—«Vae genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis.»
Vae perpetuum dolorem et gemitum [Col. 0024D] Codic. Garst., vel gemitum. designat et amaritudinem aeterni supplicii. Quamvis autem inter peccatum et iniquitatem nihil distare perhibeat dicens: «Omnis qui facit peccatum, et iniquitatem facit, et iniquitas peccatum est (I Joan. III, 4) ,» ipso tamen usu loquendi plus iniquitas quam peccatum sonat, et omnis homo se libere fatetur peccatorem; iniquum autem dicere nonnunquam erubescit. Nequitia vero dicitur ab eo quod est nequicquam, quia per eam quisque tendit ad non esse. Scelus autem et pondus peccati transit, quia sceleratos vocare solemus homicidas et hujusmodi criminosos. Et quolibet quidem peccato Deum quisque offendit, cui peccatum omne displicet; iniquitate autem, ut magni ponderis arcina gravatur. Nequitia vero deficit, atque a vero Dei esse longe fit, atque ab aeterno amore tepescens, in appetitu temporalium exardescit; scelere autem exercet crudelitatem. Talibus ergo culpis implicato Judaeorum [Col. 0024D] vel Christianorum populo debitum vae perpetui cruciatus et amaritudinis aeternae promittitur. Unde et subditur:
«Dereliquerunt Dominum, blasphemaverunt sanctum Israel, abalienati sunt retrorsum.» Dereliquerunt Dominum Judaei, sicut per Jeremiam dictum est eis: «Omnes dereliquistis me, dicit Dominus (Jerem. II, 29) .» Sanctus Israel Christus est, cui canebatur a turbis: «Hosanna! benedictus, qui venit in nomine Domini, rex Israel! (Joan. XII, 13) .» Ipse enim Sanctus sanctorum naturaliter est, «quem Pater sanctificavit et misit in mundum [Col. 0025A] (Joan. X, 36) .» Quem Judaei blasphemaverunt dicentes: «Daemonium habet, et insanit (ibid.) .» Nam blasphemia est, per quam de ipso Deo falsa dicuntur. Qui et abalienati sunt a Deo retrorsum, sicut ei tandem poenitentes dicunt: «Facti sumus sicut in principio, cum non dominareris nostri, neque invocaretur [Col. 0025D] Codic. Garst., ne invoc. nomen tuum super nos (Isa. LXIII, 19) .»
Sed et multi, qui Christiana professione censentur, derelinquunt Dominum, qui relictis coelestibus terrena quaerunt. Deserto enim Creatoris amore creaturam diligunt, desertis supernis gaudiis in infirmis rebus gaudent, et omissis coelestibus, terrenum est omne quod sitiunt. De iis ergo vere dici poterit, quia dereliquerunt Dominum. Qui et blasphemaverunt [Col. 0025B] Sanctum Israel; quia de Deo multa loquuntur inepta, et frequenter judicia ejus audent reprehendere, et multa dicunt non bene ordinata ab eo non recte fieri. Atque retrorsum abalienantur; quoniam ad pristinas iniquitates suas revertuntur, et a Deo sunt alieni [Col. 0026D] Codic. Garst., fiunt alieni. , quibus esset «melius non cognoscere viam justitiae, quam post agnitionem retrorsum converti ab eo quod illis traditum est, sancto mandato (II Petr. II, 21) ,» quos increpat, cum subjungit:
VERS. 5.—«Super quo percutiam vos ultra addentes praevaricationem?»
Super quo, id est de quo peccato, jam ultra percutiam vos, inquit, id est de qua culpa vos emendare [Col. 0025C] verberibus tentabo, qui non de verbere proficitis, sed culpas amplius multiplicatis, et praevaricationes praevaricationibus additis? Praevaricationes quippe addit quisquis, dum de culpa sua corripitur, murmurat, vel qui mala, quae pro correctione sustinet, non deserti vel vitia, pro quibus correptus est, sed magis impatientiae se facibus inflammat. Unde et sequitur:
«Omne caput languidum, et omne cor moerens.» Caput namque interioris hominis mens est. Differt autem mens a corde; quia quaedam superior vis animae vocatur mens, ubi ratio consistit, et veritas cernitur. Cor autem quodammodo carnale est; quia ibi proprie humana voluntas et affectio locum habet. [Col. 0025D] Caput ergo praevaricatorum languidum est; quia mens eorum, qui illicita voluntarie committunt, infirmatur languore peccati. Et ubi caput languidum est, efficitur cor moerens; quia, si mens sanitatem amiserit et ab intentione coelestium desiderium per desidiam et acediam languere coeperit, confestim cor ex his, quae pro sua correptione patitur, fit moerens ac triste, et contra flagella murmurans. Neque enim cor in adversis moerere potest, nisi mens languida fuerit, sed magis cum Paulo gloriabitur in tribulationibus. Sed horum, de quibus sermo est, infirmato capite universos artus languor invasit; quia mente eorum morbo peccati debilitata [Col. 0026A] omnia actionum membra infirmantur eodem spirituali morbo. Nam sequitur:
VERS. 6.—«A planta pedis usque ad verticem non est in eo sanitas.»
Et quid per plantam nisi extrema quaeque, et minima actio designatur? Quid vero per verticem, nisi fidei sublimitas exprimitur? Unde et per Jeremiam tali animae dicitur: «Filii quoque Mempheos et Thaneos [ al., Taphnes] constupraverunt te usque ad verticem (Jerem. II, 16) .» Usque ad verticem quippe constuprari est post malae operationis usum jam in ipsa etiam fidei sublimitate corrumpi. Cum enim nequissimi spiritus uniuscujusque animam in pravis operibus involvunt, sed integritatem fidei vitiare non possunt, quasi adhuc inferiora [Col. 0026B] membra polluunt, sed ad verticem non pertingunt. Quisquis autem in fide corrumpitur, jam usque ad verticem constupratur. Malignus enim spiritus quasi ab inferioribus membris usque ad summum pertingit, quando activam vitam polluens, castam celsitudinem fidei diffidentiae morbo corrumpit. Apte igitur de unoquoque talium dicitur, quoniam a planta pedis usque ad verticem non est in eo sanitas. Quia peccati languor omnia occupavit ab extrema ejus actione usque ad summam fidei celsitudinem. His enim, qui moribus insequuntur, quod credulitate venerantur, divino judicio saepe contingit, ut per hoc, quod nequiter vivunt, et illud perdant, quod salubriter credunt. Incessanter namque se pravis [Col. 0026C] actionibus inquinant, et super hoc vindictam judicii retribui posse diffidunt. Et saepe, dum bene vivere intelligunt, etiam nullo persequente usque ad perfidiam dilabuntur. Nam qui imminere districtum judicium non credunt, qui inulte se peccare suspicantur, quo pacto vel esse vel dici fideles possunt? Fidem quippe perdidisse est, incorrectis malis operibus digna supplicia reddi posse non credere. Sed et Judaeorum populus, dum digna fidei opera facere contemneret, fidem perdidit, quia caecatus malitia sua Redemptorem, quem venturum crediderat, venisse non credidit. Itaque vel de Judaeorum vel de pseudo-Christianorum populo, sive de unoquoque eorum convenienter accipitur dictum: A planta pedis usque ad verticem non est in eo sanitas. Nam [Col. 0026D] serpens antiquus lethale virus suum per omnes artus actionum ejus diffundit, a minimis ejus inchoans, et usque ad summa paulatim perveniens. Sed tantus languor ex eo irremediabiliter convalescit, quod ei non est adhibita medicina. Sequitur enim:
«Vulnus et livor et plaga tumens non est circumligata, nec curata medicamine, neque fota oleo.» Aut hiant, inquit, vulneribus corpora, aut livent verberibus, aut tument plagis. Quid autem nomine vulneris intelligi debet nisi plaga luxuriae, de qua scriptum est: «Convulneravit lumbos meos? (Job XVI, 14.) »—«Multos enim vulneratos dejecit, et fortissimi quique dejecti sunt ab ea,» sicut Salomon [Col. 0027A] ait (Prov. VII, 26.) Quid vero livoris appellatione designatur nisi invidia, quae mentem facit lividam, dum de alienis bonis torquetur intrinsecus? Et quae est plaga tumens nisi aegritudo superbiae, quae mentem sauciam reddit et turgidam? referamus singula singulis, ut dicamus, quia vulnus non est circumligatum, neque livor curatus medicamine, nec plaga tumens fota oleo.
Vulnus autem circumligatur, cum luxuria, quae et conscientiam, et carnem vulnerat, per continentiam coarctatur, sicut praecepit Dominus: «Sint lumbi vestri praecincti (Luc. XII, 35) .» Quo contra iste propheta ei qui castitatem amisit, improperat: «Non est cingulum ultra tibi (Isa. XXIII, 10) .» Livor vero tabescentis invidiae curatur medicamento [Col. 0027B] benevolentiae, cum Paulus dicit: «Omnis amaritudo, et ira, et indignatio, et clamor, et blasphemia tollatur a vobis cum omni malitia; estote autem in vicem benigni, misericordes (Eph. IV, 31, 32) .» Atque tumens plaga superbiae fovetur oleo, ut sanitatem recipiat, id est suavi blandimento sacrae admonitionis, cum Dominus demulcet dicens: «Discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. I, 29) .» Sed Judaeorum vel multitudinis hujus carnalium Christianorum vulnus et livor, et plaga tumens non est circumligata, nec curata medicamine, neque fota oleo, quia nullus in Synagoga, et rarissimus valde jam in Ecclesia praepositus invenitur, qui salutem animarum [Col. 0027C] gregis sibi commissi quaerat, et vulneribus mentium adhibere spiritalia medicamina studeat. Sacerdotes enim ut spiritales medici deberent subjectis suis undique prohibendo et constringendo circumligare vulnus fornicationis ac medicamine Scripturarum curare livorem invidiae, et eos, qui inflati sensu carnis suae tumentem superbiae, vel inanis gloriae plagam sub pectore portant, fovere oleo, id est dulci et gratiosa monitione, quae demulcet mentem et ungit, non quia superbus, cum opportunum fuerit, dura increpatione feriendus non sit, sed quia elatus ille, qui aliter tangi non potest, blanditiis sacrae admonitionis quasi quibusdam praecantationibus sit mitigandus, ut humilitatis mansuetudine sanetur.
[Col. 0027D] Quod si verba singula, quemadmodum ostensum est, reddita singulis non fuerint, et aliquis fortasse quid aliud nomine vulneris et livoris ac plagae tumentis intellexerit, quodlibet peccati vulnus primo circumligatum est inhibendo atque coercendo; deinde curandum acri medicamento poenitentiae, et, cum se in poenitentia peccator afflixerit, fovendus est, ne desperet, oleo piae consolationis. Unde et Samaritanus, id est Dominus Jesus saucium curaturus, id est genus humanum, «alligavit vulnera ejus infundens oleum et vinum (Luc. X, 35) .» Alligavit enim vulnera prohibendo peccata; infudit vinum mordacitatis terrendo de poena futurae damnationis peccantium. Adhuc autem pravorum mala describuntur, eum subditur:
[Col. 0028A] VERS. 7.—«Terra vestra deserta, civitates vestrae succensae igni.»
Et quid per terram nisi caro designatur, quae de terra facta est? Unde et in psalmo canitur, quia «Veritas de terra orta est (Psal. LXXXIV, 12) ,» id est Christus de virgine natus est. Terra vero corporis nostri sacrarum disciplinarum exercitio debet excoli, ut fructum bonorum operum proferat, omniaque ejus membra divinis actibus mancipari debent, et conditoris imperio deservire. Quod si haec nobis defuerint, tunc et nobis dici poterit: Terra vestra deserta. Eorum quippe terra est deserta, quorum disciplinis et actionibus sacris caro non est occupata.
Quid autem per hujus terrae civitates nisi sensus [Col. 0028B] corporis exprimuntur, id est visus, auditus, gustus, odoratus et tactus? Unde et fideli servo Dominus ait: «Tu esto supra quinque civitates (Luc. XIX, 19) .» Civitates ergo succenduntur igni, quando flamma vitiorum exurit quinque sensus corporis, quando mulierum formas oculi libenter contemplantur et aures libidinosa verba delectabiliter audiunt, os gustus illicitos avide sumit, nares odoribus pascuntur illicitis, manus ea tangere delectantur, quae ad peccatum pertinent. Quorum enim sensus ita sunt concupiscentiarum ardore inflammati, horum profecto civitates succensae sunt igni. Quibus adhuc deteriora monstrantur accidere, cum subjungitur:
«Regionem vestram coram vobis alieni devorant, [Col. 0028C] et desolabitur sicut in vastitate hostili.» Quid enim regionis nomine nisi latitudo conversationis eorum exprimitur, de cujusmodi regionibus dictum est apostolis: «Levate oculos vestros, et videte regiones, quoniam albae sunt jam ad messem, et qui metit, mercedem accipit, et congregat fructum in vitam aeternam? (Joan. IV, 35, 36) » Alieni vero sunt maligni spiritus ab electorum sorte in perpetuum alienati. Horum ergo regionem coram eis alieni devorant; quia maligni spiritus conversationem eorum jam ex integro diripiunt, non jam latenter insidiando nescientibus. Vim quippe nonnullis scientibus faciunt, quia saepe sic bona opera tollunt, ut haec se amittere ipse, qui vim patitur, dolens cernat. Nam gemit plerumque animus, et tamen delectationibus carnis superatus, [Col. 0028D] bona quae fecerat, amans perdit; ea, quae sustinet damna, considerat et tamen violentiae daemonum bona sua diripientium resistere non valet. Aliis vero, non necesse est, ut vim inferant, quia paratos ad obsequium voluntatis suae semper eos inveniunt. Itaque regionem istorum coram eis alieni devorant, quia immundi spiritus omnia bona conversationis eorum videntibus ipsis comedunt.
Et desolabitur ipsa regio conversationis eorum sicut in vastitate hostili; quia super eam hostis antiquus cum omni exercitu vitiorum irruit, ut quidquid in ea superest viride aut fertile, quidquid pulchrum aut utile, quidquid justum et bonum, barbarica crudelitate destruat et dissipet. Sequitur:
VERS. 8.—«Et derelinquetur filia Sion ut umbraculum [Col. 0029A] in vinea, et sicut tugurium in cucumerario, et sicut civitas quae vastatur.»
Quia Sion speculatio dicitur, filia Sion est anima, quae solebat in alto residere velut in specula, et adventus tentationum sollicita circumspectione praevidens refellere. Sic enim vigilabat, ac sibi praevidebat, dum Christum habitatorem haberet, qui eas mentes, quas inhabitat, vigilare facit, et ad suimet custodiam sollicitas esse. Nunc vero relinquenda dicitur ut umbraculum in vinea, et sicut tugurium in cucumerario. In umbraculo quippe vineae custos manet, qui eam diu noctuque custodiat, et eo recedente umbraculum remanet vacuum. Similiter et haec filia Sion custodem in se Deum habuit habitatorem, dum actiones ejus, quae per vineam intelligi [Col. 0029B] possunt, bonis fructibus abundarent. Sed quia nunc regionem conversationis ejus alieni devorant, et fructum justitiae jam in actionibus suis habere desistit, relinquitur a Deo, sicut umbraculum vineae deseritur a custode. «Spiritus sanctus enim disciplinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus, quae sunt sine intellectu, et corripietur a superveniente iniquitate (Sap. I, 5) .» Et relinquetur sicut tugurium in cucumerario; quia quemadmodum custos deserit mane tugurium, ubi cucumeres ex hortulo defecerint; ita Deus istam relinquet, quia jam in ejus vita et moribus dulcedines spiritualium fructuum velut cucumeres deficiunt.
Relinquetur etiam ut civitas, quae vastatur. Quia sicut ex urbe, quam hostes capiunt, habitatores [Col. 0029C] ejus, qui possunt evadere, fugiunt, et eam inimicis sine contradictione delendam relinquunt; ita Pater et Filius, et Spiritus sanctus exeunt de hac anima, quam hostis antiquus ingreditur, et ipsam daemonibus praedandam atque delendam relinquunt. Talia sustinet unaquaeque anima, quae per socordiam suam a malignis spiritibus invaditur, et a Christo deseritur. Ubi et vox eorum, qui talia passi sunt, protinus subditur dicens:
VERS. 9.—«Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus, et quasi Gomorrha similes essemus [Col. 0029D] Cod. G., semen, quasi Sodoma et Gomorrha fuissemus. .»
Omnes enim Sodomitae et Gomorrhaei «peccatores et pessimi erant nimis (Gen. XIII, 13) ,» unde et perire pariter meruerunt. Si igitur essent in hac [Col. 0029D] carnalium multitudine soli peccatores reprobi, quos gehennae devoraturum est incendium, tunc plebs ista foret quasi Sodoma, et Gomorrha. Sed ne Sodomae et Gomorrhae ex toto similis fiat, relinquitur ei semen; quia ex multitudine malorum nascuntur aliqui boni, qui ad praebendum sanctitatis exemplum reserventur. Ne ergo tota simul religio in hac plebe sicut apud Sodomitas pereat, et sola regnet iniquitas, relinquitur semen, quod salvetur; quia licet multitudo reproborum semper in hoc saeculo nimis abundet, et maxime circa mundi finem [Col. 0030D] Cod. G., mundi terminum. , nequaquam tamen electi omnes ita subtrahuntur, ut solummodo [Col. 0030A] perversi remaneant sicut in Sodomis, sed omni tempore justi relinquuntur, qui caeteris exempla bonitatis ostendant.
Deum vero Dominum exercituum appellat; quia ipse judicium omne per angelos exercet in homines, et ejus imperio non solum bonorum angelorum exercitus, qui intueantur electos, ac subliment, famulantur, sed etiam malorum, qui impoenitentes, ac reprobos decipiant et aggravent. Haec autem de nequitiis eorum, qui coelestia quaerere desistentes a bonis operibus deficiunt, et propter vitam praesentem sola, quae mundi sunt, sectantes innumeris peccatis implicantur, propheta disseruit. Multa enim in prioribus voluminis hujus partibus de illis, qui posteriora respiciunt, et retro convertuntur, dicit.
[Col. 0030B] Historialiter autem ab eo quod dictum est: Terra vestra deserta, usque ad illud quod dicit: Sicut civitas quae vastatur, praenuntiatum est excidium patriae Judaeorum, quod Romani perpetraverunt, quando facta est per Vespasianum terra eorum deserta, urbesque succensae, et regio tota coram eis ab exercitu alienigenarum devorata, quando obsidente et capiente filio ejus Tito Jerusalem, relicta est sicut tugurium in cucumerario, et sicut urbs, quae vastatur. Et nisi Dominus exercituum reliquisset eis semen, quasi Sodoma vel Gomorrha fuissent; quia nisi Christus apostolos, et qui per verbum eorum crediderunt, ibi reliquisset a Passione ejus, illic solummodo reprobi sicut in Sodomis remansissent. Sed quia perversitas eorum adeo crevit, ut [Col. 0030C] de finibus suis omnes credentes expellerent, subjungens propheta sic eos alloquitur:
VERS. 10.—«Audite verbum Domini, principes Sodomorum, percipite auribus legem Dei nostri populus Gomorrhae.»
Merito enim sacerdotes atque pharisaei et scribae principes. Sodomorum vocati sunt, atque Synagoga populus Gomorrhae. Quia sicut Sodomitae «vallaverunt domum sancti Lot a puero usque ad senem omnis populus simul (Gen. XIX, 1) .» et ut ipsi delerentur de terra, Lot justus cum uxore et filiabus de medio eorum eductus est; sic et omnes isti primitivam Ecclesiam unanimi conspiratione invaserunt, et ut ipsi qui perirent, soli remanerent, Christum a [Col. 0030D] se cum suis omnibus migrare fecerunt. Et quia se ista quasi zelo legis facere caeci putabant, recte ad audiendam legem invitantur. De Christo enim dixerat legislator: «Quoniam prophetam» vobis «suscitabit Dominus Deus vester de fratribus» vestris, «tanquam meipsum, audietis juxta omnia, quaecunque locutus fuerit vobis (Deut. XVIII, 15) .» Et iste, quem legislator in omnibus audiendum praeceperat ait: «Lex et prophetae usque ad Joannem: ex eo regnum Dei evangelizatur (Luc. XVI, 16) .» Bene igitur audire verbum Domini, et legem auribus percipere jubentur, ac de lege quasi transgressores arguuntur, qui legem adhuc carnaliter [Col. 0031A] observare volebant, quam ille terminatam esse docet, quem Moyses audiendum esse docet, juxta omnia, quaecunque locutus fuerit. Unde mox universa, quae secundum legem offerri celebrari solebant. Dominus respuens subdit:
VERS. 11.—«Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum, dicit Dominus? Plenus sum,» etc.
Quo defertis, inquit, mihi multitudinem carnalium victimarum vestrarum? Non indigeo vestris muneribus, quia plenus sum bonis omnibus. Reliqua vero, quae nunc de reprobatione talium oblationum et solemnitatum subjiciuntur, quia sunt manifesta, secundum litteram exponere superfluum ducimus. Fuerunt enim haec sacrificia tempore suo [Col. 0031B] quondam necessaria propter rationem propheticorum sacramentorum, quae continebant. Sed ex quo Lex et Prophetae prophetare desierunt, et quae prophetata fuerant, apparuerunt; nihil jam utilitatis conferunt, sed magis Deum ad iracundiam provocant, et idcirco respuuntur, quia veniente sole effugatur umbra. His igitur omissis ad spiritalem intelligentiam revertamur. Ait enim:
Audite verbum Domini, principes Sodomorum, percipite auribus legem Dei nostri populus Gomorrhae. Et quos nunc principes Sodomorum et populum Gomorrhae nominet, manifestum est ex superioribus; eos nimirum, de quibus supra dixit: Vae genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis. Et: A planta pedis usque [Col. 0031C] ad verticem non est in eo sanitas, et caetera, quae ibi locutus est. Jure enim, qui tales sunt, tam abhorrendo censentur vocabulo; quia omnem amiserunt sanctitatem, et omnibus nequitiis sunt repleti, atque suis iniquitatibus privatim et publice dediti. Sed audire verbum Domini et auribus percipere legem ejus praecipiuntur, ut ibi se cum omnibus, quae agunt, damnatos noverint. Non enim ad illos ista dicuntur, qui Deum penitus ignorant, sed ad eos potius, qui «confitentur se nosse Deum, factis autem negant, cum sint abominati; et incredibiles, et ad omne opus bonum reprobi (Tit. I, 16) .»
Fit tamen plerumque, ut hujusmodi homines [Col. 0031D] jejuniis vacent, et pluribus modis seipsos affligant. Sed quoniam inquinatae sunt eorum et mens et conscientia, nihilque simplici corde faciunt, omnes abstinentiae vel afflictiones eorum, et opera Deo placere nequeunt. Unde per increpationem subditur: Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum dicit Dominus? Plenus sum. Multitudinem victimarum mactant, qui carnem multipliciter edomant. Sed ubi in corde crimina regnant, vel etiam aliquoties in actibus, non potest exteriorem honestatem approbare internus Judex mentium, et inspector occultorum actuum. Non enim externae conversationis munera suscipit, quando corda reprobat, nec opera, quae foris ostentantur, laudat, quando ea, quae in absconditis fuerint, damnat; et qui [Col. 0032A] bonis suis plenus est, exteriori datione non pascitur. Qui et subjungit:
«Holocausta arietum, et adipem pinguium, et sanguinem vitulorum, et agnorum, et hircorum nolui.» Holocaustum in lingua nostra totum incensum sonat; Holon quippe totum dicitur, caustis incensio; inde compositis partibus holocaustum dicitur, id est totum incensum. Holocaustum igitur offert, qui se totum igne compunctionis in oratione succendit. Sed holocausta arietum Deus noluit. Arietes quippe gregibus principantur. Et quid nunc per arietes nisi illi figurantur, qui inter innocentes, ac simplices velut inter oves positi se ipsos meliores aestimant eis, ac praeferunt, et quasi dominationem inter eos vindicare sibi cupiunt? Quorum nimis perversus [Col. 0032B] est conatus; quia dum se caeteris meliores ostendere, vel praeferre quaerunt, illum imitantur, qui socialem angelorum vitam despiciens, cunctis sublimior fieri per superbiam voluit dicens: «Super astra Dei exaltabo solium meum (Isa. XIV, 13) .» id est super angelos.
Respuuntur itaque holocausta arietum; quia non suscipiuntur orationes superborum, quando se totos aliquoties igne compunctionis ad horam incendunt. Nam ut oratio divinitus suscipiatur, necesse est, ipsam ex humilitatis radice consurgere, et cor in humilitate deinceps perseverare. Possunt autem et principes haereticorum per arietes intelligi, qui, si ista, quae diximus, holocausta obtulerint, non suscipiuntur. Neque enim solummodo de malis catholicis [Col. 0032C] nunc agitur, sed etiam de nonnullis haereticis.
Quid vero per adipem pinguium nisi lacrymae exprimuntur orantium? Qui enim in precibus suis non flet, macram victimam offert; qui autem in oratione lacrymis infunditur, victimam pinguem immolat. Et sunt apud haereticos nonnulli velut religiosiores, qui precibus et lacrymis occupari videntur. Sed eorum fletus et supplicationes Dominus se nequaquam approbare designat, dum adipem pinguium se noluisse testatur. Qui et sanguinem vitulorum et agnorum et hircorum noluit. Solebat autem sanguis victimarum semper offerri Domino; nam carnes earum comedebantur. Et cum per sanguinem peccatum intelligi [Col. 0032D] soleat, quid per effusionem sanguinis, qui offerebatur, nisi peccati confessio designatur? In vitulis autem superbos saeculi potentes, humilium oppressores, et noxia libertate dimissos sibi accipere possumus, quia Chaldaeis Jeremias ait: «Exsultatis, et magna loquimini diripientes haereditatem meam, quoniam effusi estis sicut vituli super herbam, et mugitis [mugistis] sicut tauri (Jer. L, 11) .» In agnis vero lascivos; quia Salomon de meretrice locutus subjecit de libidinoso dicens: «Statim eam sequitur quasi bos ductus ad victimam, et quasi agnus lasciviens (Prov. VII, 22) .» In hircis autem quoslibet peccatores; quia judex «statuet oves quidem a dextris tuis, haedos autem a sinistris (Matth. XXIX, 33) .» Sanguinem igitur vitulorum, et agnorum, et [Col. 0033A] hircorum noluit Deus; quia confessio eorum nunquam illi placuit, qui noxia libertate dissoluti sunt ut vituli depascentes aliorum bona, et qui lasciviam sequuntur ut agni, caeterorumque peccantium, qui per hircos significantur. Quoniam sic peccata sua confiteri solent, ut non penitus ea relinquere velint, sed ad tempus intermittere, et post repetere, aut etiam quaedam adhuc in corde suo retineant, et quaedam confiteantur, vel aliquo errore mens eorum captiva tenetur. Unde cum ad Ecclesiam haec et hujusmodi sacrificia detulerint, sicut subjungitur, dicit eis Dominus:
VERS. 12.—«Cum veniretis ante conspectum meum, quis quaesivit haec de manibus vestris, ut ambularetis in atriis meis?»
[Col. 0033B] Dictum est enim superius de hoc populo, quia a planta pedis usque ad verticem, id est a minima et extrema actione usque ad fidei celsitudinem non est in eo sanitas; et ideo ista nunc convenienter intelliguntur ad eos dici, qui infirmas actiones faciunt, et sanam fidem non habent, id est ad sectatores haereseos Simonis, qui ordinationes, et ecclesias, caeteraque sacra vendunt vel emunt, aut mercatoribus hujusmodi consentiunt. Nam, cum in Ecclesiam emptitiam convenerint, et oblationes suas obtulerint, dicit eis, ut praemissum est, Dominus: Cum veniretis ante conspectum meum, quis quaesivit haec de manibus vestris, ut ambularetis in atriis meis? Neque enim Deus ista de manibus eorum quaerit unquam, aut suscipit. «Sine fide enim impossibile [Col. 0033C] est placere Deo (Hebr. XI, 6) .» Unde et subdit:
VERS. 13.—«Ne afferatis ultra sacrificium [Col. 0033D] Cod. G., sacrificia. frustra.»
Ultra, id est postquam per simoniacam haeresim locum hunc cepistis, nolite jam in eo sacrificium offerre, quia profanatus est. Vel ultra, id est postquam infecti estis venenis Simonis, ne afferatis sacrificium, quia non suscipiam illud de manibus vestris amplius, quoniam reprobi sacerdotio semper habemini. Sequitur:
«Incensum abominatio est mihi.» Incensum, quod a talibus offertur in hujusmodi loco detestatur Dominus. Similiter et omnes solemnitates eorum [Col. 0033D] se exsecrari demonstrat, subjungens: «Neomeniam et Sabbatum, et festivitates alias non feram, iniqui sunt coetus vestri.»
VERS. 14.—«Kalendas vestras et solemnitates vestras odivit anima mea; facta sunt mihi molesta, laboravi sustinens.»
Quid enim per Neomeniam, et Sabbatum, et Kalendas ac solemnitates exprimitur, nisi omne quo ab istis festive celebratur? Faciant ergo Simoniaci vel alii haeretici quamlibet magnas et frequentes solemnitates [Col. 0033D] Codd., solemnitates, quia Deo, etc. , Deo absque dubio nimis sunt odibiles. Iniqui sunt enim coetus eorum in festivitatibus suis congregatorum, quia omnes infecti sunt veneno haereticae [Col. 0034A] impietatis, et ideo quidquid faciunt, abominatur Dominus.
Possumus autem haec ad malos catholicos referre. Incensi enim nomine virtus orationis exprimitur, dicente Psalmista: «Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo (Psal. CXL, 2) .» Orationem ergo iniquorum repellens Dominus ait: incensum abominatio est mihi. Nam juxta Salomonem: «Qui declinat aurem suam ne audiat legem, oratio ejus erit exsecrabilis (Prov. XXVIII, 9) .»
Neomenia vero Graecum est vocabulum; et νέον Neon quidem dicitur novum, μήνη meni autem luna. Inde composito nomine vocatur Neomenia, festivitas novae Lunae, quam Hebraei [Col. 0034D] Cod. G., Judaei. celebrant in exordio mensium. Neomenia itaque nova Luna interpretatur. [Col. 0034B] Et quid est nova luna, nisi nova vita? Et sunt nonnulli, qui ad vocem praedicationis quasi ex conversatione compuncti habitum, non animum mutant, ita ut religiosam vestem sumant, sed ante acta vitia non calcent, de ostensis quibusdam bonis ante humanos oculos superbiunt, praesentis mundi lucra inhianter quaerentes, et de solo exterius habitu, quem sumpserunt, sanctitatis fiduciam habentes. Horum ergo neomenia, id est fictio novae conversationis onerosa est Deo.
Per Sabbatum autem quid intelligi debet nisi cessatio malorum operum? (Exod. XXXI, 15.) In Sabbato enim ab exteriori actione jussum est cessari. Sed qui foris a perverso opere quiescit, et intus pravis desideriis laborat, hujus Sabbatum grave est Deo. [Col. 0034C] Festivitatem quoque agit, qui corde exsultante Deum laudat. Sed festivitas laudationis ejus, de quo scriptum est: «Confitebitur tibi, cum benefeceris ei (Psal. XLVIII, 19) ,» grata Deo non est; quia in prosperis laudat, et in adversis murmurat, et magis eum ob praesentia bona quam ob futura diligit. Bene itaque his, qui sub ostentatione justitiae vitiis suis deserviunt, «habentes speciem quidem pietatis, virtutem autem ejus abnegantes (II Tim. III, 5) .» Dominus dicit: Quia neomeniam et Sabbatum, et festivitates alias non feram, kalendas quoque et solemnitates eorum odivit anima ejus, id est voluntas illius. Vel, cum sit Deus cunctis corporibus exterior, cunctis mentibus interior, ea ipsa [Col. 0034D] vis ejus, qua omnia penetrat, omnia disponit, anima illius appellatur.
Hoc autem inter kalendas et neomeniam distingui potest, ut neomenia sit nova conversatio, kalendae vero exordium est. Sed cum dicit: «Kalendas vestras odivit anima mea,» exsecratur eorum exordia, qui sic ad fidem convertuntur ut Simon ille Magus (Act. VIII) , vel sic ad coenobialem vitam convertuntur ut Ananias et uxor ejus, qui de pretio agri sui fraudem fecerunt (Act. V) . Eorum detestatur exordia, qui Monachiam vel canoniam [Col. 0034D] Cod. G., canonicam. sive ordinationem mercantur. Eorum damnat exordia, qui non intentione Deo placendi, sed ob aliud [Col. 0035A] aliquid veniunt ad monasticum ordinem. Omnes denique redarguit, qui bonum opus non bona intentione inchoant. Horum igitur omnium atque similium exsecratur mala initia, cum se kalendas eorum odisse denuntiat.
Nec solum talium kalendas eorum exordiorum abominatur, sed et solemnitates sequentium cogitationum, quibus se taliter incoepisse laetantur, vel illud quod ita coeperunt, gaudent retinere, et in eodem malo perseverare. Quo contra de poenitente dicitur ei: «Quoniam cogitatio hominis confitebitur tibi, et reliquiae cogitationis solemnia celebrabunt tibi [Col. 0035D] Alias, diem festum agent tibi. (Psalm. LXXV, 11) .» Prima igitur cogitatio poenitentis est, quae damnat vitam priorem, et incipit confiteri; reliquiae vero cogitationis sunt, [Col. 0035B] quae et solemnia Deo celebrant, ut, qui liberatus est, a peccatis, liberatori semper gratias agat, memor malorum, a quibus liberatus est. Sicut ergo prima cogitatio confitentis Deo grata est, et reliquiae cogitationis solemnia gratiarum pro sua ereptione celebrantis; ita kalendae mali exordii istorum et solemnitates sequentium in eadem intentione cogitationum odibiles ei sunt.
Qui et se laborasse denuntiat, quia duras istorum pravitates jam tempore multo portavit. In se quidem quietus semper et incommutabilis permanet; sed tamen se, sicut dictum est, laborasse dicit quoniam duras iniquitates eorum diu jam cum taedio sustinuit. Qui etiam prolixas orationes nonnunquam [Col. 0035C] faciunt, sed a pravitatibus suis non corriguntur. Unde subditur:
VERS. 15.—«Cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos a vobis; et cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam: Manus enim vestrae sanguine plenae sunt.»
Consuetudo namque orantibus est, ut in altum manus extendant. Sed Deus extensionem manuum iniquorum non dignatur aspicere, orationem quoque eorum, licet multiplicatam exaudire recusat. Non enim propter prolixitatem, sed propter puram devotionem exaudit orationem. Unde suis in Evangelio praecipit: «Orantes, nolite multum loqui sicut ethnici; putant enim quod in multiloquio suo exaudiuntur. Nolite ergo eis assimilari (Matth. VI, 7) .» Frustra igitur oratio multiplicatur a pravis hominibus; quia non sermo oris, sed affectus cordis pensatur a Domino, et vita eorum obsistit, ne preces exaudiantur. Nam manus eorum plenae sunt sanguine, opera eorum preces a Domino respuuntur, et manus actionum eorum plenae sunt sanguine mortis animarum, quas interficiunt. Quibus hucusque in ira sua Deus locutus est, sed hinc secundum misericordiam loqui inchoat, dicens:
VERS. 16.—«Lavamini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis.»
Lavamini per poenitentiam; mundi estote per continuam observationem munditiae. Nam lavatur et [Col. 0036A] mundus est, qui et praeterita peccata plangit, et plangenda non admittit; lavatur autem, et non est mundus, qui plangit, quod gessit, nec deserit, et post lacrymas haec, quae fleverat, repetit. Post lavacrum namque mundus esse negligit, quisquis post lacrymas vitae innocentiam non custodit. Et lavantur itaque, et nequaquam mundi sunt, qui commissa flere non desinunt, sed rursum flenda committunt.
Malum quoque perversarum cogitationum auferri debet ab oculis ejus, ut non solum in actione, sed in corde purissimus sit in conspectu ejus. «Occultas, inquit Gregorius (Moral. lib. XXV, c. 5) , mentis nostrae vias nullus hominum videt; et tamen ante Dei oculos tot gressus ponimus, quot affectus movemus. [Col. 0036B] Toties ante illum labimur, quoties a recto itinere infirmae cogitationis pede claudicamus. Nisi enim in conspectu ejus iste assiduus nostrarum mentium lapsus incresceret, minime clamaret: Auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis. Haec nimirum dicens vim coopertae malitiae nostrae quasi ferre se non posse testatur, quae operta illi esse non potest, quia videlicet importune conspectui ejus ingeritur, quidquid a nobis illicitum occulte cogitatur.» Adhuc vero quid agendum sit, Dominus insinuat subdendo: «Quiescite agere perverse.»
VERS. 17.—«Discite benefacere, quaerite judicium, subvenite oppresso, judicate pupillo, defendite [Col. 0036C] viduam.»
VERS. 18.—«Et venite, et arguite me, dicit Dominus.»
Quiescite jam, inquit, a perversis actibus, et ex doctrina veritatis discite benefacere. Quaerite judicium a sapientibus, ne, si judicium inter dissidentes factum non fuerit, praevaleat iniquus adversus justum. Et misericorditer subvenite oppresso, ac judicate pupillo, id est causam ejus in judicio defendite. Et cum haec feceritis, venite et arguite me. Quem arguimus, rationis auctoritate contraimus. Et quid est, quod Dominus agere sancta nos jubet, adjungens [Col. 0036D] Cod. G., admonens subjungit. : Venite et arguite me, nisi quod aperte insinuat, quantam bonis actibus fiduciam [Col. 0036D] praestat? Ac si aperte dicat: Recte agite, et animadversionis meae motibus non jam per deprecationis gemitum, sed per fiduciam auctoritatis obviate. Hinc etenim Joannes dicit: «Si cor nostrum non reprehenderit nos, fiduciam habemus ad Deum (I Joan. III, 21) .» Hinc est quod arguentem se Dominus habuisse conqueritur, cum per prophetam dicit: «Quaesivi de eis virum, qui interponeret sepem, et staret oppositus contra me, propterea [ Vulg., pro terra] ne dissiparem eam et non inveni (Ezech. XXII, 30) .» Deum itaque arguere est irae ejus fiducialiter obviare, et impetum animadversionis ejus retinere. Qui adhuc indicat, quid illi [Col. 0037A] per misericordiam consequantur, qui praedicta pietatis opera fecerint, dicens ad illos:
«Si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur, et si fuerint rubra, quasi vermiculus, quasi lana alba erunt.» Idem vero coccinum est sive coccus, quod vermiculus. David autem, cum de perpetratione incestus et homicidii poenitentiam ageret, dixit: «Libera me de sanguinibus (Psal. L, 16) .» Et quemadmodum apud David appellatione sanguinum ingentia peccata signantur, ita nunc apud Isaiam sanguineo colore vermiculi et coccini. Nix autem et alba lana purgationem peccatorum et candorem justitiae insinuat. Quia et praedictus Psalmista tunc ait: «Lavabis me, et super nivem dealbabor (ibid., 9) .» Cum itaque rubra peccata [Col. 0037B] promittit dealbanda, sine dubio ingentes culpas in candorem justitiae convertendas pollicetur. Sequitur:
VERS. 19.—«Si volueritis, et audieritis me, bona terrae comeditis.»
Si bonam, inquit, voluntatem habueritis et me obtemperanter audieritis, bona terrae illius comedetis, de qua dictum est: «Credo videre bona Domini in terra viventium (Psal. XXVI, 13) .» Cum enim omnia elementa in motu sint, terra vero sola immobilis maneat, et solida, congrue per terram designatur soliditas aeternae quietis. Hujus terrae bona sunt amoena jucunditas patriae coelestis, societas angelorum, praesentia divinae visionis, et caetera quae nec «oculus vidit, nec auris audivit, nec cor hominis» [Col. 0037C] excogitare potuit, quae tunc animae justorum comedunt, cum in his omnibus sine fine delectantur. Deinde subditur contrarium:
VERS. 20.—«Quod si nolueritis, et me ad iracundiam provocaveritis gladius devorabit vos.»
Si nolueritis, inquit, bona facere, et non addidit: et iram meam merueritis, sed: me ad iracundiam provocaveritis. Iram quippe Dei mereri est etiam nesciendo peccare; eum vero ad iracundiam provocare est mandatis illius sciendo contraire; scire bonum, sed despicere, facere posse nec velle. Gladius autem vel sententiam judicis, vel cruciatum perpetuae mortis designat. Nomine enim gladii quidquid occidit, quidquid cruciat, quidquid punit, et [Col. 0037D] quidquid urit, intelligitur. Gladius ergo devorabit eos, qui Deum ad iracundiam provocant, cum audierint ab illo: «Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) .» Tunc enim, ut scriptum est, «introibunt in inferiora terrae, tradentur in manus gladii (Psal. LXII, X) .» Quae, quia sanctus vir non a semetipso dixit, sed a Deo audivit, congrue subjungit: «Quia os Domini locutum est.» Os enim Domini superna inspiratio est, quae in mente prophetae sine verborum sono formavit omnia, quae foris ipse narravit. Sequitur:
VERS. 21.—«Quomodo facta est meretrix civitas fidelis, plena judicii? Justitia habitavit in ea, nunc autem homicidae.»
[Col. 0038A] Jerusalem civitas fidelis fuit, dum Christum regem suum in carne venturum fideliter exspectaret. Fuit et plena judicii, dum in ea rectum frequentaretur judicium. Sed tunc facta est meretrix, quando Regem et Sponsum, quem venturum exspectaverat, venientem suscipere noluit, sed antiquum corruptorem animae admisit. Respuit enim legitimum virum, et suscepit adulterum.
Justitia quondam habitavit in ea; nunc autem homicidae, qui et ipsum Salvatorem interfecerunt. Hoc enim de eo temporis spatio dictum est, quod a Passione Domini usque ad destructionem Jerusalem fluxit, ad quam subjungitur:
VERS. 22.—«Argentum tuum versum est in scoriam, vinum tuum mistum est aqua.»
[Col. 0038B] Purgamenta sordesque metallorum vocantur scoria, quae et rubigo potest appellari. Argentum vero nitor sacri eloquii est, quoniam «eloquia Domini eloquia casta, argentum igne examinatum (Psal. XI, 7) .» Et: «Argentum electum lingua justi (Prov. X, 20) ;» scoria autem traditiones Pharisaeorum designat; Argentum ergo Jerusalem versum est in scoriam; quoniam sordida interpretatione Scribarum et Pharisaeorum obfuscata sunt apud Judaeos eloquia sacra. Vinum quoque spiritalis sensus divinae Scripturae est, quo mentes audientium inebriantur: aqua vero carnalis intelligentia ejusdem Scripturae, sicut Evangelista designat, ubi Dominum aquam in vinum convertisse refert. (Joan. II) . Vinum ergo Jerusalem mistum est aqua, quia [Col. 0038C] sensus Scripturarum apud Judaeos emollitus est admistione carnalis intelligentiae. Sequitur:
VERS. 23.—«Principes tui infideles, socii furum, omnes diligunt munera, sequuntur retributiones. Pupillo non judicant causa viduae non ingreditur ad eos.»
Principes tui infideles, quoniam nec Deo nec homini fidem servant. Socii furum, quia et consocii sunt et participes furtorum. Omnes diligunt munera, quia pleni sunt avaritia. Sequuntur retributiones, quia vicem ab eis recipere quaerunt, quibus aliquid boni tribuunt. Pupillo non judicant, id est partem illius in judicio non sustentant. Et causa viduae non ingreditur ad eos, quia non dignantur eam audire, vel ab injuriis defendere, quoniam non habet munera [Col. 0038D] quae porrigat. Tales erant principes Synagogae, quando Salvator in terris corporaliter conversabatur. Sequitur:
VERS. 24.—«Propter hoc ait Dominus [Col. 0037D] Alias, Dominus Deus exerc. exercituum fortis Israel: Heu! consolabor super hostibus meis, et vindicabor de inimicis meis.»
Vindicavit se Dominus de inimicis suis Judaeis per Romanos. Unde et Dominum exercituum se dicit, quoniam exercitus Romanorum licet nescientes ei servierunt, dum Judaeos ob necem ipsius perimerent et exterminarent. Vindicavit se de eis et postquam occisi sunt, quia poenis gehennalibus eos tradidit. Et in hac ultione famulati sunt ei exercitus [Col. 0039A] angelorum. Fortem quoque eum senserunt, quem in passione putaverunt infirmum. In quorum ultione se consolandum asseruit, quia malis actibus eorum contristabatur. Sed cum dicit: Heu! consolabor, ostendit talem se noluisse consolationem. Unde et alibi loquitur: «Nunquid voluntatis meae est mors impii, dicit Dominus, et non magis ut convertatur a viis suis et vivat?» (Ezech. XVIII, 23.) Invitus enim facit, quando peccatores justo judicio compellit, «qui omnes homines vult salvos fieri (I Tim. II, 4) .» Deinde quod ad Jerusalem dicit, ad eam solummodo partem Israeliticae gentis, quae per novam praedicationem creditura erat, pertinet.
VERS. 25.—«Et convertam,» inquit, «manum [Col. 0039B] meam ad te, et excoquam ad purum scoriam tuam, et auferam omne stannum tuum.»
VERS. 26.—«Et restituam judices tuos ut fuerunt prius, et consiliarios tuos sicut antiquitus. Post haec vocaberis civitas justi, urbs fidelis.»
Manum suam quippe convertit ad electam partem, quia relictis infidelibus signa et miracula potenter per eos qui crediderunt, operatus est ad illuminationem caeterorum. «Illi autem profecti praedicaverunt ubique Deo cooperante, et sermonem confirmante sequentibus signis (Marc. XVI, 20) .»
Et excoxit ad purum scoriam eorum, quoniam ablata rubigine veteris intelligentiae «aperuit illis [Col. 0039C] sensum, ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV, 45) .» Et abstulit omne stannum eorum, quia ritum judaizandi paulatim ab eis removit. Stannum quippe, quod argenti colorem habet, sed vile metallum est, doctrinam Pharisaeorum designat, quae divinis eloquiis videbatur similis. Stannum erat doctrina eorum, de quibus scriptum est: «Surrexerunt autem quidam de haeresi Pharisaeorum, qui crediderant dicentes: Quia oportet circumcidi eos, praecipere quoque servare legem Moysi (Act. XV, 5) .» Sed hoc stannum abstulit Dominus dicente Petro: «Quid tentatis imponere jugum super cervicem discipulorum, quod neque patres nostri neque nos portare potuimus? (Ibid. 10.) »
[Col. 0039D] Et restituit judices Ecclesiae, sicut fuerant prius; quia, quae patriarchas et judices prophetas antiquitus habuerat, nunc vice eorum apostolos et prophetas atque doctores accepit. Unde et alias dictum est ei: «Pro patribus tuis nati sunt tibi filii, constitues eos principes super omnem terram (Psal. XLVI, 17) .» Post haec non jam Synagoga Judaeorum, sed civitas justi vocata est, id est Ecclesia Christi, de quo canitur, quia «justus Dominus in omnibus verbis [Col. 0039D] Cod. G., in omnibus viis suis. suis (Psal. CXLIV, 17) .» Qui et fidelis est, quia fidelis Dominus in omnibus verbis suis. Vel urbs ejus est fidelis, quia fidem integram regio suo servat. Sequitur:
[Col. 0040A] VERS. 27.—«Sion in judicio redimetur, et reducent eam in justitia.»
Sion quae dicitur specula, plebs Judaeorum [Col. 0040D] Cod. G. Hebraeorum. est, quae Christi praestolabatur adventum. Hanc enim Christus ipse veniens suo sanguine redemit in illo judicio discretionis, de quo dictum est: «Judica me Deus, et discerne causam meam de gente non sancta (Psal. XLII, 1) .» Vel: «Nunc judicium est mundi, et nunc princeps hujus mundi ejicietur foras (Joan. XII, 31) .» Et postquam redempta est, reduxerunt eam apostoli ad gratiam Redemptoris. Et hoc fecerunt in justitia; quia justum erat, ut ea filiis implerentur, quae fuerant promissa patribus. In hac justitia Petrus eam reducere satagebat, cum diceret: «Vos estis filii prophetarum, [Col. 0040B] et testamenti, quod disposuit Deus ad Patres nostros, dicens ad Abraham: Et in semine tuo benedicentur omnes familiae terrae: vobis primum Deus suscitans Filium suum, misit eum benedicentem vobis, ut convertat se unusquisque a nequitia sua (Act. III, 25, 26) .» De illis vero, qui converti noluerunt, subjunctum est:
VERS. 28.—«Et conteret scelestos, et peccatores simul.»
Scelesti namque, id est illi qui Dominum occiderunt, et caeteri peccatores illius populi in obsidione Jerusalem simul contriti sunt pestilentia et fame et gladiis. Scelestos enim vocat homicidas. De illis quoque qui relicto quondam templo Domini conversi sunt ad idola, sequitur: «Et qui dereliquerunt Dominum [Col. 0040C] consumentur.»
VERS. 29.—«Confundentur enim ab idolis, quibus sacrificaverunt.»
Nam et hi consumpti sunt gladio Babyloniorum et Assyriorum; et confusi sunt ab idolis suis, cum in tempore necessitatis juvari nequiverunt ab eis. Ad quos versa locutione subditur: «Et erubescetis super hortis, quos elegeratis.»
VERS. 30.—«Cum fueritis velut quercus defluentibus foliis, et velut hortus absque aqua.» Hortos elegerant, ut in eorum amoenitate sacrificarent idolis. Sed super eis tunc erubuerunt, quando facti sunt ut quercus, de qua decidunt folia, et ut hortus, qui non irrigatur aqua. Quercus enim, cum folia deponit, jam nec fructum habet, nec foliorum viriditatem; [Col. 0040D] et hortus sine aqua nihil viride gignit, sed quidquid in eo virebat, marcescit. Sic et isti per Assyrios et Chaldaeos omnem venustatem pristini decoris et florem gloriae, viroremque virtutis atque fructum bonorum suorum perdiderunt, nec ad integrum postea recuperaverunt. Sequitur:
VERS. 31.—«Et erit fortitudo vestra ut favilla stupae, et opus vestrum quasi scintilla, et succendetur utrumque simul, et non erit qui exstinguat.»
Pugnantibus Chaldaeis et obsidentibus Jerusalem, fortitudo Judaeorum contrita et arida fuit ut favilla [Col. 0041A] stuparum; et opus rebellionis eorum sicut scintilla genuit ignem, quo ipsi cremarentur. Nam si colla sua jugo Chaldaeorum subjecissent, non perimerentur. Unde Jeremias: «Qui habitaverit in urbe hac,» inquit, «morietur gladio et fame, et peste: qui autem egressus fuerit, et transfugerit ad Chaldaeos, qui obsederunt vos, vivet, et erit ei anima sua quasi spolium (Jerem. XXI, 9) .» Opus igitur eorum instar scintillae effecit ignem, qui sicut stupam incenderet fortitudinem eorum; quia, dum permanerent in Jerusalem, ut se defenderent, sic offenderunt Chaldaeos, ut nullam mererentur clementiam. Et in illa tribulatione succensum est utrumque simul; et fortitudo, et opus eorum, nec fuit qui exstingueret ignem tribulationis illius, sed diutissime permissi [Col. 0041B] sunt in eo decoqui. Adhuc autem ista, quae discussimus, retractare libet.
«Quomodo,» inquit, «facta est meretrix civitas fidelis, plena judicii? Justitia habitavit in ea, nunc autem homicidae.» Civitas fidelis est Ecclesia, quae Christo regi fidem suam servat. Et ipsa est vel fuit plena judicii, omnia recte dijudicans et aequa lance quaeque pensans. «Spiritalis enim judicat omnia (I Cor. II, 15) .» Quae scilicet Ecclesia non tota quidem facta est, aut fiet unquam meretrix; sed, quia propinquante mundi termino tanta jam reproborum abundat multitudine, ut vix in ea quisquam justorum appareat, miratur propheta, quomodo tantae multitudinis sensus corrumpi, et castitatem, quae in Christo est, amittere potuerit, atque in vocem doloris [Col. 0041C] et admirationis erumpit, dicens: Quomodo facta est meretrix civitas fidelis plena judicii? Meretrix enim facta est multitudo maxima populi hujus, qui Christianitatis vocabulum portat; quia legitimum virum, id est Christum deserens, fornicatur cum suis amatoribus, dum divinam voluntatem facere respuit, et immundorum spirituum desideriis sese in voluptatibus et peccatis molliter prostituit. Nam et propheta, cur eam dixerit factam meretricem, consequenter insinuat, quoniam justitia quondam habitavit in ea, dum mandatorum coelestium observatione plena esset. Nunc autem redundat homicidis, qui alios vel gladio feriunt, vel odio habent. Nam «et omnis qui odit fratrem suum, homicida [Col. 0041D] est (I Joan. III, 15) ,» et omnis homicida sine charitate est. Plebs ergo, quae justitiam a se expulit, et homicidis plena est, merito dicitur esse facta meretrix; quia charitatem sponsi, qui Christus est, deseruit, et adulteris, qui sunt daemones, ardenter adhaesit. Sed et nonnulli sacerdotes, qui ejus mores corrigere deberent, jam simili perversitate sunt depravati, ut et ipsi vitia subjectorum nutriant. Unde sequitur:
«Argentum tuum versum est in scoriam, vinum tuum mistum est aqua.» Plerumque enim doctor qui docere audet, quod negligit agere, cum desierit bona loqui, quae operari contempsit, docere incipit [Col. 0042A] subjectos prava quae agit, ut justo Dei judicio jam non linguam bonam habeat, qui habere bonam actionem recusat, quatenus cum terrenarum rerum amori intenditur, de terrenis rebus semper loquatur, et locum regiminis quasi ad fructum voluptatis teneat, non ad usum laboris. Argentum ergo praedicationis hujus versum est in scoriam sordidae locutionis; quia pro coelestibus terrena, pro spiritalibus carnalia, pro bonis mala loquitur.
Vinum quoque ejus, quo caeteros inebriare posset, mistum est aqua; quia spiritalem sensum Scripturae sacrae suo sensu emollit, ut delectet potius audientes quam corrigat, nec eos igne charitatis inflammet, sed in suae sensualitatis [Col. 0041D] Cod. G., insensibilitatis. frigore torpentes remanere sinat.
[Col. 0042B] Vel potius plebi dicitur: Argentum tuum versum est in scoriam, vinum tuum mistum est aqua; quia jam raro quisque eloquia divina populo Dei sine admistione loquitur mendaciorum, et eorum quae ad aedificationem non pertinent. Neque enim student observare moderni praedicatores hoc quod ait Petrus: «Si quis loquitur quasi sermones Dei (I Petr. IV, 11) .» Et argentum plebis hujus dicitur argentum sacri eloquii, quod ipsa percipit a doctoribus. Hoc quoque quod subditur, evidenter depingit mores eorum, quos nunc potentia saeculari praeditos videmus.
«Principes tui infideles,» et caetera. Infideles enim sunt saeculares isti principes; quia jam fere nemini fidem servant, sed erga omnes fraudulenter [Col. 0042C] agunt. Sunt et socii furum, quos tuentur, et cum eis dividunt, quod illi furantur. «Omnes» non solum accipiunt, sed et «diligunt munera; quia non amore justitiae, sed cupiditate pecuniae consulunt subjectis aut opitulantur. Nam «sequuntur retributiones;» quia solummodo illis bona faciunt, a quibus retributionem sperant, quod electi transcendere jubentur beneficiis, cum audiunt: «Si bene feceritis iis, qui vobis benefaciunt, quae vobis est gratia? Nam et peccatores hoc faciunt. Et si mutuum dederitis iis, a quibus speratis recipere, quae vobis est gratia? Nam et peccatores peccatoribus foenerantur, ut recipiant aequalia (Luc. VI, 33, 34) .» Hoc est sequi retributiones.
[Col. 0042D] Praedicti vero principes «pupillo non judicant, et causa viduae non ingreditur ad eos;» quia, dum pro muneribus cuncta faciunt, innocentiam pauperum defendere negligunt, in quibus terrena lucra non sperant acquirere. «Propter hoc, ait Dominus exercituum fortis Israel: Heu! consolabor super hostibus meis, et vindicabor de inimicis meis!» Qui nunc malis actibus istorum irritatur, vindictam sumet de illis, quando de eis vindicabitur. Unde et Dominus exercituum appellatur; quia vindictam per angelos exercet. Fortis quoque Israel dicitur, quia fortis potentia salvabit humiles, qui nunc affliguntur et damnabit potentes qui [Col. 0042D] C. Cruc., potestates, qui. eis non auxiliantur. [Col. 0043A] «Exiguo» enim, ut scriptum est, «concedetur misericordia; potentes autem potenter tormenta patientur, et fortioribus fortior instat cruciatio (Sap. VI, 7, 9) .» Hostes et inimici ejus sunt praefati principes propter mala quae descripsit eos facere, quibus judicium damnationis, ut scriptum est, imminet. Sed haec mala, quae depinxit hactenus, et quae in hoc Christiano populo multiplicari quotidie cernimus, per Eliam corrigentur, ut credimus, quia Salvator in Evangelio dicit: «Elias venturus est, et restituet omnia (Matth. XVIII) .» Unde et hic subjungit:
«Et convertam manum meam ad te, et excoquam ad purum scoriam tuam,» etc. Avertisse enim videtur ab hac plebe, quae nunc tot mala operatur, [Col. 0043B] manum sanctae operationis [Col. 0043D] Cod. G., actionis suae. Sed cum venerit Elias, et restituerit omnia, convertet ad eam rursus manum suam, ut sancta, sicut olim, mirabiliter operetur. Et per Eliam, inquit, excoquam ad purum scoriam tuam, id est purgabo rubiginem saecularis intelligentiae de Scripturis. Et auferam omne stagnum tuum, id est quidquid falsi dogmatis habueris; Elias enim restituet omnia.
«Et restituam judices tuos, ut fuerunt prius; et consiliarios tuos sicut antiquitus,» ut quae in principio apostolos habuisti, in fine similes habeas apostolis Eliam et Henoch, aliosque doctores egregios non inferiores iis qui fuerunt post apostolos. Post haec, id est postquam hos tibi dedero, vocaberis civitas justi, et urbs fidelis, quae nunc autem accusaris [Col. 0043C] facta esse meretrix. Facta est meretrix, sicut diximus, ingens multitudo populi hujus, quia se ipsam diabolo prostituit in voluptatibus. Sed postquam Elias, qui restituet omnia, reduxerit eam ad castum amorem legitimi viri, non jam meretrix vocabitur, sed civitas justi, id est plebs Dei. Et quia deinde veniet dies judicii, congrue subditur:
«Sion in judicio redimetur,» etc. Sion namque, id est Ecclesia justorum redimetur ab iis miseriis in illo judicio, de qua redemptione dicit ipse Salvator? «Respicite et levate capita vestra, quoniam appropinquavit redemptio vestra (Luc. XXI, 28) .» Et reducent eam angeli in justitia, quoniam «mittet Filius hominis angelos suos cum tuba, et voce magna, et congregabunt electos ejus a quatuor ventis (Matth. XXIV, 31) ,» et tunc conteret simul scelestos, id est interfectores sanctorum et alios peccatores; et qui, ab Antichristo seducti, dereliquerunt Dominum, consumentur aeternalibus suppliciis. Confundentur enim ab idolis, quibus sacrificaverunt. Idolis sacrificasse dicuntur, quia juxta fidem apocalypsis Joannis «adoraverunt draconem, qui dedit potestatem bestiae, et adoraverunt bestiam et imaginem ejus (Apoc. XIII, 4 et seqq.) ;» aut habuerunt characterem ejus in dextera manu, et in frontibus suis, aut nomen ejus, aut numerum nominis ejus (Apoc. XIV, 9) . Talibus idolis sacrificaverunt nequissimas [Col. 0044A] actiones suas, sed ab his confundentur in adventu judicis. Sequitur:
«Erubescetis super hortis, quos elegeratis, cum fueritis velut quercus defluentibus foliis, et velut hortus absque aqua.» Hortos eligit, quisquis se ex integro transitoriis voluptatibus tradit. Hortos elegerunt, qui sui similibus in libro Sapientiae dicunt: «Venite, et fruamur bonis quae sunt, et utamur creatura tanquam in juventute celeriter, vino pretioso et unguentis nos impleamus, et non praetereat nos flos temporis; coronemus nos rosis, antequam marcescant; nullum pratum sit, quod non pertranseat luxuria nostra; nemo sit exsors luxuriae nostrae: ubique relinquamus signa laetitiae, quoniam haec est pars nostra, et haec est sors nostra (Sap. II, 6 et seqq.) » Ecce quomodo elegerunt amoenitates hortorum, et quid est hortos eligere? Super his graviter erubescent, quando confusione pleni stabunt ante tribunal aeterni Judicis. Tunc namque erunt ut quercus, ex qua defluunt folia; quia nullum jam praeteritae delectationis fructum habebunt, et omnem prorsus decorem amittentes, nudi remanebunt et aridi, atque ad comburendum idonei.
Erunt et sicut hortus absque aqua; quoniam sol justitiae, apparens in judicio, terrebit illos, et omnem humorem ac viriditatem eorum exsiccabit; unde Jacobus: «Exortus est sol, inquit, cum ardore, et arefecit fenum, et flos ejus decidit, et decor vultus ejus deperiit (Jacob. I, 11) .» Et addidit: «Ita et [Col. 0044C] dives in itineribus suis marcescit (ibid.) .» Sequitur:
«Et erit fortitudo vestra ut favilla stupae, et opus vestrum quasi scintilla, et succendetur utrumque simul, et non erit qui exstinguat.» Iniquorum fortitudo, qui confidunt in virtute sua, et pro vitae hujus concupiscentiis tot labores fortiter tolerant, erit in resurrectione contrita et arida, et ad concremandum apta ut favilla stupae. Unde et alias dictum est: «Stupa collecta Synagoga peccantium, et consummatio illorum flamma ignis (Eccli. XXI, 10) .» Et opus illorum quasi scintilla erit, quando incipiet eos incendere recordatio malorum, quae fecerunt, quoniam scriptum est: «Venient in cogitatione [Col. 0044D] peccatorum suorum timidi, et traducent illos ex adverso iniquitates ipsorum (Sap. IV, 20) .» Nam sicut scintilla nutritur in stupis et incendit eas, sic peccatorum suorum memoria fiet istis inchoatio perpetuae concremationis; et postquam audierint: «Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) ,» succendetur utrumque simul in gehenna, et ipsi scilicet et opus eorum. «Etenim quod factum est, cum illo qui fecit tormenta, patietur (Sap. XIV, 10) ;» sicut vir sapiens loquitur: Et non erit qui exstinguat: quoniam «vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur (Isa. LXVI, 24) .»
VERS. 1.—«Verbum, quod vidit Isaias, filius Amos, super Judam et Jerusalem.»
Novum orsurus sermonem praemittit novum titulum, ut ea, quae sequuntur, distinguat a superioribus. Qui se verbum nequaquam audisse dicit, sed vidisse; quia, quando non per subjectam creaturam, sed per semetipsum Dominus loquitur, de verbo ejus sine verbis ac syllabis cor audientis docetur. Deo enim quasi quaedam verba nobis dicere est occulta vi ea, quae agenda sunt, intimare, et cor hominis ignarum non adhibito strepitu aeternitatis sermone doctum repente de absconditis reddere. Nam quia auditus ea, quae fiunt ad se, non simul omnia dicta comprehendit, quippe qui et causas [Col. 0045B] per verba, et particulatim verba, per syllabas percipit? visus autem in eo, quo se dirigit, totum subito et simul apprehendit; Dei locutio ad nos intrinsecus facta videtur potius quam auditur; quia dum semetipsam sine mora sermonis insinuat, repentina luce nostrae ignorantiae tenebras illustrat. Bene itaque propheta, verbum se vidisse, testatus est; quoniam in secreto visionum coelestium lucidissimo mentis intuitu simul totum cognovit, quod non simul totum foras loqui potuit. Vidit autem super Judam et Jerusalem; quia, quae vel Synagogae vel Ecclesiae ventura erant, divinitus agnovit. Judas namque primo Judaeorum, ac deinde Christianorum populus intelligitur: et Jerusalem primo Synagogam, deinde Ecclesiam significat. Propheta vero, [Col. 0045C] quod viderat narrare incipiens subdit:
VERS. 2.—«Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles.»
Sed quaerendum est, cur incipiat dicens: Et erit, et non potius, Erit. Et namque est copulativa conjunctio; et scimus, quia non conjungitur sermo subsequens nisi sermoni praecedenti. Hoc autem quod nunc in exordio narrationis hujus loquitur, continuari superioribus dictis non potest, quia praetitulationis interpositione sequestratur ab eis. Quare ergo inchoat, dicens: Et erit, cum non sit sermo, cui iste subjungatur? Sed hac in re sciendum, quia sicut nos corporalia, sic prophetarum sensus spiritalia [Col. 0045D] aspiciunt, eisque et illa sunt praesentia, quae nostrae ignorantiae absentia videntur. Unde fit, ut in mente prophetarum ita conjuncta sint exterioribus interiora, quatenus simul utraque videant, simulque in eis fiat et intus verbum, quod audiunt, et foris, quod dicunt. Patet igitur causa, cur inchoavit, dicens: Et erit; quia illi verbum, quod foris protulit, illi verbo, quod intus audierat, conjunxit. Continuavit itaque verba, quae foris protulit visioni intimae, idcirco incoepit, dicens: Et erit in novissimis diebus. Subjungit enim hoc, quod exterius loqui inchoat, ac si et illud foris sit, quod intus videt. Dies autem novissimos appellat tempus evangelicae praedicationis. Nos enim sumus, «In quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X, 11) .»
[Col. 0046A] «Erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium.» Domus Domini Israeliticus populus fuit. Mons ergo domus Domini ille appellatus est, qui ex Israelitico populo incarnari dignatus est. Fuerunt autem in eodem populo sancti viri, qui montes jure vocarentur, quia per vitae meritum ad coelestia propinquabant. Sed incarnatus Unigenitus istis montibus aequalis non fuit, quia merita omnium ex sua divinitate transcendit. Unde et recte mons super verticem montium dicitur, quia ex divinitate sua inventus est etiam super cacumina Sanctorum, ut qui multum in Deo perfecerunt, ejus vestigia vix potuissent tangere ex vertice cogitationis. Itaque praeparatus est in vertice montium; quia inter homines apparuit super omnem prophetarum [Col. 0046B] et apostolorum celsitudinem; et elevatus super colles, quia designavit et alios septuaginta duos (Luc. X, 1) discipulos, qui sublimes quidem fuerunt, sed tamen apostolis inferiores, ut montibus colles. Ipse enim super eos, qui fidem susceperunt, elevatur. Omnes quoque excellentes sancti, qui apostolos secuti sunt, in comparatione eorum colles vocari possunt. Sequitur: «Et fluent ad eum omnes gentes.»
VERS. 3.—«Et ibunt populi multi et dicent: Venite ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob, et docebit nos vias suas, et ambulabimus in semitis ejus.»
Quia per praedictos montes et colles totus orbis ad Christum erat convertendus, recte subjunctum [Col. 0046C] est: Et fluent ad eum gentes, et ibunt populi multi. Quia vero plurimi eorum, qui convertebantur, sese vicissim ad conversionem exhortabantur, congrue dicturi esse memorati sunt: Venite, ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob, id est ad Christum et ad Ecclesiam. Et docebit nos vias suas. Via autem ejus pax, via ejus humilitas, via ejus patientia est. Nam in mundum ad opprobria et ad contumelias, et ad passionem venit, et adversa aequanimiter pertulit, prospera fortiter vitavit, et ad aeternae vitae praemia invitavit. Has vias ergo suas docuit eos, qui post ad fidem venerunt, ut sequerentur vestigia ejus. «Qui enim dicit se in ipso manere, debet, sicut ille ambulavit, et ipse ambulare [Col. 0046D] (I Joan. II, 6) .» Sed unde sensus iste gentibus esset futurus, ut ad Christum confluerent, subjunctum est:
«Quia de Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem.» Lex enim Moysi et verbum praedicationis evangelicae ab Jerusalem per apostolos in universum orbem exivit, et omnes gentes vias suas docuit. Sequitur:
VERS. 4.—«Et judicabit gentes, et arguet populos multos.»
Judicavit gentes sermo Domini, quia malitiam eorum, ut ad bonum converterentur, damnavit, atque populos infidelitatis eorum arguit, ut resipiscerent. Vel ideo gentes dicit judicandas, quia crediturae erant. «Qui enim non credit, jam judicatus est [Col. 0047A] (Joan. III, 18) .» Populos autem, id est Judaeos non judicandos, sed arguendos, quod ad se missum Filium Dei non receperunt. Sequitur:
«Et conflabunt gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces.» Hoc in eis cernimus impleri, qui pro Christo arma deserunt, et religiosam vitam ducentes excolunt terram, ut ex justo labore sibi victum acquirant. Sequitur:
«Non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur ultra ad praelium.» Unitas fidei et charitatis omnes gentes in Christo pacificavit, ut nunquam gens contra gentem gladium arripiat. Nam justorum Ecclesia, quae per omnes gentes est, gladium adversus quemquam levare prohibetur, cum audit a Domino: «Qui te percutit in unam maxillam, [Col. 0047B] praebe ei et alteram; et ab eo, qui aufert tibi vestimentum etiam tunicam noli prohibere; omni autem petenti te tribue, et qui aufert, quae tua sunt, ne repetas (Luc. VI, 29, 30) .» Gens ergo contra gentem non levat gladium? quia sanctorum Ecclesia in cunctis gentibus haec praecepta custodit. Ista quippe sententia de electis solummodo prolata est, qui «digne» ambulant «vocatione, qua vocati» sunt, «cum omni humilitate et mansuetudine, cum patientia supportantes se invicem cum charitate, solliciti servare unitatem Spiritus cum vinculo pacis (Ephes. IV, 1-4) .» Nam perversis, qui nomen Christianitatis habere videntur, et pro temporalibus discordias et pugnas faciunt, improperat Jacobus: «Concupiscitis et non habetis, occiditis et zelatis, [Col. 0047C] et non habetis [Col. 0047D] Alias, non potestis. adipisci, litigatis et belligeratis (Jac. IV, 2) .» Electorum autem Ecclesia, quae de gentibus universis congregata est, pugnare nescit ad invicem, pro quibus oravit Salvator, dicens: «Ut omnes unum sint sicut tu Pater in me, et ego in te, ut ipsi in nobis unum sint, ut mundus credat quia tu me misisti (Joan. XVII, 21) .» De quibus et Psalmista dicit: «Pax multa diligentibus legem tuam, et non est illis scandalum (Psal. CXVIII, 165) .» Bene itaque vocatis ad Christum gentibus dictum est, quia non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur ultra ad praelium. Post haec Judaicam plebem ad hujus gratiae novitatem invitat subdendo:
[Col. 0047D] VERS. 5.—«Domus Jacob venite, ambulemus in lumine Domini.»
Id est, gressus bonorum operum ponamus in luce Evangelii. Videns autem eos obstinatis animis in vetustate perseverare, subito conversus ad Dominum, cur eos ad lumen venire monuerit indicat, dicens:
VERS. 6.—«Projecisti enim populum tuum, domum [Col. 0048D] Cod. G., domus. Jacob.»
Id est, gentem Judaeorum ob perfidiam expulisti. Et causas projectionis eorum adjungit, dicens: «Quia repleti sunt ut olim, et augures habuerunt ut Philisthim, et pueris alienis adhaeserunt.» Repleti [Col. 0048A] sunt nunc opibus ut olim patres eorum. Vel iniquitatibus et idololatriae sordibus repleti sunt ut olim ante legem. Et augures habuerunt, ut gens Philistinorum habere consueverat; quia magos et ariolos consulebant sicut et gentes, quae notitiam Dei non acceperant. Et pueris alienis adhaeserunt, quia etiam alienigenas pueros quaerebant ad committendum illud abominabile flagitium. Qui divitiis intelliguntur repleti, nunc exponitur quomodo repleti sunt ut olim, cum subditur:
VERS. 7.—«Repleta est terra argento et auro, et non est finis thesaurorum ejus.»
VERS. 8.—«Et repleta est terra aquis et innumerabiles quadrigae ejus.»
Non est finis thesaurorum ejus; quia semper avarus [Col. 0048B] eget, non quo thesauri finem non habeant, sed quo possidentium animus non impleatur. Et innumerabiles quadrigae ejus. Quia dignum numero non est, quod contra Dei imperium possidetur. Lex enim prohibuit regibus Israel equos et currus multiplicare (I Reg. VIII, 11) . Sed quemadmodum iniquitatibus et idololatria repleti sunt ut olim, ostendit sermo subjunctus, quo dicitur: «Et repleta est terra idolis; opus manuum suarum adoraverunt quod fecerunt digiti eorum.»
VERS. 9.—«Et incurvavit se homo, et humiliatus est vir.»
Nam, sicut olim in Aegypto serviebant idolis, ita et nunc fecerunt, atque coram simulacris se incurvaverunt; quod tamen non ad adventum Domini, sed [Col. 0048C] ad superiora tempora referendum est. Quia quando Salvator in carne apparuit, non colebant idola, sed antiquis temporibus ea coluerant, sicut et caetera, quae scripta sunt, perpetraverunt. Nam cum eos propheta dixisset a Deo projectos, coepit ostendere mala quae jam ipsi fecerant, et opera quibus dediti erant, quando projecti sunt, ut ob meritum nimiae perversitatis suae illos declararet esse projectos. Unde et post descriptionem tantarum iniquitatum subjungit, dicens Domino, cui hactenus locutus est:
«Ne ergo dimittas eis.» Nam sic populus ille offendit, ut jam remissionem peccatorum obtinere non possit, quoniam Christum, qui solus a peccatis [Col. 0048D] liberat, suscipere noluit. «Impossibile est enim sanguine hircorum et taurorum peccata auferri (Hebr. X, 4) .» Unde eis et ipse Dominus ait: «Dixi vobis, quia moriemini in peccatis vestris: si enim non credideritis, quia ego sum, moriemini in peccato vestro (Joan. VIII, 24) .»
Possumus autem domum Jacob intelligere plebem fidelium, quia de Christo dictum est: «Dabit illi Dominus Deus sedem David patris ejus, et regnabit in domo Jacob in aeternum (Luc. I, 32) .» In qua scilicet domo mali cum bonis permisti sunt, et omnes eodem Christianitatis vocabulo communiter appellantur. Quod autem nunc de domo Jacob dicitur, [Col. 0049A] non de justis, sed de hac multitudine peccantium, quae Christi nomen adhuc confitetur, debet intelligi. Quibus recte dicitur: Domus Jacob venite et ambulemus in lumine Domini; «quia lux venit in mundum, et dilexerunt homines magis tenebras quam lucem. Omnis enim qui male agit, odit lucem et non venit ad lucem, ut non arguantur opera ejus; qui autem facit veritatem, venit ad lucem, ut manifestentur opera ejus, quia in Deo sunt facta (Joan. III, 10 et seqq.) .»
Dicit ergo peccantibus: Venite et ambulemus in lumine Domini. Ac si dicat: «Abjiciamus opera tenebrarum (Rom. XIII, 12) ,» et «ut filii lucis ambulemus. Fructus enim lucis est in omni bonitate et justitia et veritate (Ephes. V, 8) .» Ambulemus, dicit, [Col. 0049B] quia Catholicis loquitur, et idcirco secum eos ad bene agendum hortatur. Sed quia illi, monitionem ejus sequi contemnentes, pertinaciter in tenebris operum malorum perseverant, deserit eos, et ad Dominum conversus, terribilem mox sententiam de ipsis profert: Projecisti populum tuum domum Jacob, quia repleti sunt ut olim. Repleti sunt divitiis, quas avide congregaverunt, et retinent sicut olim, antequam ad Christum advenissent, et ideo projecti sunt ab illo. Ipse enim, projiciens eos, dicit: «Omnis ex vobis qui non renuntiat omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV, 33) .»
Subduntur et aliae causae, propter quas projecit illos: Quoniam augures habuerunt ut Philisthiim, id est mathematicos et divinos, consuluerunt sicut [Col. 0049C] ethnici. Et pueris alienis adhaeserunt, id est immundis spiritibus in perpetratione malorum velut in fornicatione delectabiliter conjuncti sunt. Unde ad Ezechielem Dominus ait: «Fornicata est Oolla super me, et insanivit in amatores suos, in Assyrios, propinquantes principes et magistratus, juvenes cupidinis omnes (Ezech. XXIII, 5) .» Oollam quippe vocat Samariam. Et quid per Samariam nisi multitudo ista peccantium exprimitur? Quid per amatores ejus Assyrios nisi maligni spiritus? Assyrii namque coarguentes sive convincentes interpretantur; et daemones vocantur Assyrii, quoniam quos nunc in malitia sibi sociant, in futuro judicio accusant et convincunt. Fornicata est igitur Oolla super virum suum, et insanivit concupiscentia in amatores suos; quoniam [Col. 0049D] plebs ista, quae Christo desponsata fuerat, mandata Christi contemnit, et desideria malignorum spirituum libentissime facit. Qui sunt principes et magistratus adversariae partis, quia «non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principatus et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum (Ephes. VI, 12) .»
Qui et juvenes cupidinis appellantur, quoniam ad animarum corruptionem fervent, et dum pravas delectationes suggerunt, seipsos velut speciosos interioribus oculis deceptae mentis ostendunt. «Ipse enim Satanas transfigurat se in Angelum lucis (II Cor. XI; 14) .» Itaque malignos Spiritus, quos Ezechiel Assyrios, juvenes cupidinis appellat nunc [Col. 0050A] Isaias pueros alienos vocat; et quod ibi dicitur: insanivit in amatores suos, hoc est, quod hic dicit: Et pueris alienis adhaeserunt. Quod autem dixerat: Repleti sunt ut olim, consequenter aperit, dicens: Repleta est terra argento et auro, et non est finis thesaurorum ejus. Et repleta est terra ejus equis, et innumerabiles quadrigae ejus. Et manifestum est quia populus, qui talia sectatur, non quaerit coelestia. «Non enim potestis Deo servire et mammonae (Matth. VI, 24) ,» id est divitiis. Ubi et mystice subditur:
Et repleta est terra idolis. Nam quid idolorum nomine designetur, ostendit Apostolus: «et avaritiam,» inquit, «quae est idolorum servitus (Coloss. III, 5) .» Quia ergo populus iste praedictas opes per avaritiam congregat, recte dicitur, quoniam repleta [Col. 0050B] est terra ejus idolis. Sequitur: Opus manuum suarum adoraverunt, quod fecerunt digiti eorum. Opus manuum suarum adoraverunt; quia malum, quod quisque specialiter operatur, hoc quasi proprium Deum colit, sicut edaces, «quorum Deus venter est (Philip. III, 19) .» Sequitur:
«Et incurvavit se homo, et humiliatus est vir.» Ad supernam lucem intuendam homo conditus fuerat; sed, peccatis exigentibus, foras missus mentis suae tenebras portat, superna non appetit, infimis intendit, coelestia non desiderat, terrena semper in animo versat. Incurvavit igitur se homo, et humiliatus est vir. Omnis enim peccator, terrena cogitans coelestia non requirens, sponte incurvatus est; quia dum desideria inferiora sequitur, a mentis suae rectitudine [Col. 0050C] inclinatur. Terram quippe semper intuetur, qui incurvus est, et quo pretio sit redemptus, non meminit, quia ima quaerit. Propter quae omnia subditur: «Ne ergo dimittas eis.» Damnabilia enim sunt universa haec, et iis, qui talia faciunt, repente superveniet dies ultionis aeternae. Unde et sequitur:
VERS. 10.—«Ingredere in petram, et abscondere in fossa humo a facie timoris Domini, et a gloria majestatis ejus.»
Petra vero duritiam cordis nostri designat, petram quippe ingredimur, cum cordis nostri duritiam penetramus: atque a facie timoris Domini in fossa humo abscondimur, si terrenas cogitationes egerentes, [Col. 0050D] ab ira districti Judicis, in humilitate mentis nostrae celamur. Quo enim terra plus feriendo projicitur, eo pavimentum semper inferius demonstratur. Unde et nos si a nobis studiosius terrenas cogitationes ejicimus, quo apud nos abscondamur, humilius invenimus. Ecce enim quia divini judicii dies imminet, quasi ipsa jam timoris ejus facies apparet; tanto magis necesse est, ut unusquisque illum terribilius timeat, quanto jam gloria majestatis ejus appropinquat. Quid ergo agendum est, quove fugiendum? Quo enim quis latere eum poterit, qui ubique est? Sed ecce petram ingredi, ac fossa humo occultari praecipimur, ut cordis nostri duritiam dirumpentes, eo iram invisibilem declinemus, quo ab amore visibilium apud nos in corde [Col. 0051A] subtrahimur, ut cum pravae cogitationis terra ejicitur, mens apud se ipsam tanto tutius, quanto et humilius abscondatur. Postquam autem propheta consilium praemisit, quomodo quis ab ira diei illius occultari posset; de illis jam, qui sic ab ea seipsos abscondere negligunt, subjungit:
VERS. 11.—«Oculi sublimis [Col. 0051D] Alias, sublimes. hominis humiliati sunt, et incurvabitur altitudo virorum; exaltabitur autem Dominus solus in die illa.»
Adhuc futurum exspectatur judicium, et jam quasi de praeterito dicitur: Oculi sublimis hominis humiliati sunt. Sed apud Deum jam factum est judicium. «Qui enim non credit, jam judicatus est (Joan. III, 18) .» Licet ergo terrena potestate sublimis adhuc foris appareat quilibet impetus, jam tamen [Col. 0051B] intus ante Dei oculos humiliatus est, atque dejectus. Vel quod ait: Oculi sublimis hominis humiliati sunt, potest intelligi dixisse pro eo quod est, humiliabuntur. Et iste sublimis homo specialiter ille «filius perditionis» potest accipi, qui «adversatur et extollitur supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur, quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui (II Thess. II, 4) .»
«Et incurvabitur altitudo virorum.» Quia «omnis, qui se exaltat, humiliabitur (Luc. XIV, 11) .» Exaltabitur autem Dominus solus in die illa. Quia tunc perfecte complebitur quod dictum est: «Omnia subjecisti sub pedibus ejus. Nunc autem necdum videmus omnia subjecta ei (Heb. II, 8) .» Propheta [Col. 0051C] vero, qui dixerat, quod incurvabitur altitudo virorum, per partes enumerando probat, adjungens:
VERS. 12.—«Quia dies Domini exercituum super omnem superbum et excelsum, et super omnem arrogantem, et humiliabitur.»
VERS. 13.—«Et super omnes cedros Libani sublimes et erectas, et super omnes quercus Basan.»
VERS. 14.—«Et super omnes montes excelsos, et super omnes colles elevatos.»
VERS. 15.—«Et super omnem turrim excelsam, et super omnem murum munitum.»
VERS. 16.—«Et super omnes naves Tharsis, et super omne quod visu pulchrum est.»
[Col. 0051D] Dies, inquit, vindictae Domini super omnem superbum mente, et excelsum potentia, id est super omnem qui de excellentia potestatis intumescit, et super omnem qui jactantiam arrogantiae sectatur. Cedri vero tantae sunt altitudinis, ut omnem arborum reliquarum altitudinem sua proceritate transcendant. Libanus autem candidatio dicitur. Et quid per Libanum nisi gloria hujus saeculi exprimitur? Quid vero per cedros Libani sublimes et erectas nisi illi figurantur qui, in excellentissimis saeculi dignitatibus positi, cervicem mentis in superbiam erigunt? Unde scriptum est: «Vidi impium superexaltatum [Col. 0052A] et elevatum sicut cedros Libani (Psal. XXXVI, 35) .»
Quercus autem ingentes et robustae sunt arbores. Basan vero bruchus sive pinguedo dicitur. Et quid per bruchum, qui pene totus est venter, nisi edacitas et ventris ingluvies intelligi potest; sed et pinguedo ex assidua ciborum abundantia nascitur. Quid ergo quercus Basan, nisi eos designant, qui ob potentiam saecularem et ob firmatam cordis elationem grandes et rigidi sunt, atque per ventris ingluviem saginant carnem? Jure igitur veniet dies ultionis super omnes cedros Libani sublimes et erectas, et super omnes quercus Basan. Sed et per montes excelsos intelligi possunt reges et imperatores superbi, atque per colles elevatos consules caeteri et [Col. 0052B] principes elati, quibus ultio debita superveniet.
Quid vero per turrim excelsam, nisi quaelibet anima superbiens exprimitur, quae caeteris in hoc mundo forti potentia supereminet? Et quid per murum munitum, nisi divites, qui muniuntur suis opibus, et alios male agentes muniunt et protegunt? Et super hos igitur ventura est dies Domini. Multis vero appellationibus designavit superbas potestates saeculi, quia multae sunt in hoc mundo dignitates, per quas multi perditionem sibi acquirunt.
Tharsis autem mare dicitur. Et quid est mare, nisi saeculum istud? Quae sunt ergo naves Tharsis, nisi mentes hominum, quae per amarum pelagus saeculi hujus variis desideriis ducuntur? Rursus [Col. 0052C] Tharsis interpretatur exploratio gaudii. Et quae sunt naves explorationis gaudii, nisi humanae mentes, quae in hoc mundo gaudia praesentium voluptatum experiuntur, satisfaciendo concupiscentiis suis? Quid autem visu pulchrum est, nisi omne quod in mundo concupiscitur, dum falsa seu vana pulchritudine fallit oculos intuentium? Veniet itaque dies Domini super omnes naves Tharsis, et super omne quod visu pulchrum est. Ubi et praemissa replicatur sententia, cum subditur:
VERS. 17.—«Et incurvabitur sublimitas hominum, et humiliabitur altitudo virorum, et elevabitur Dominus solus in die illa.»
Tunc incurvabuntur, qui nunc superbe eriguntur; [Col. 0052D] et Dominus tunc elevabitur, cujus nunc humilitas ab eis despicitur. Sequitur:
VERS. 18.—«Et idola penitus conterentur.»
Idola tunc conterentur, quia peccatum avaritiae tormentis aeternalibus punietur. Nam, sicut vir sapiens ait: «Conteretur cum delinquente delictum (Eccl. XXVII, 3) .» Vel ita: Dominus elevabitur, et homo inclinabitur, et idola conterentur. Tandiu enim videtur humanus sermo habere rationem, quandiu divinae scientiae non fuerit comparatus. Cum autem mendacium veritati quasi stipula igni propinquaverit, cito voratur et deficit, et omnia dogmata falsitatis, quae nunc idola nominantur, eo [Col. 0053A] quod simulata sunt atque conficta, penitus conterentur; cumque pavore Domini quis fuerit perterritus, primum in spetunca pectoris sui, et in voraginibus terrae abscondet haec idola, non audens proferre quod male finxerat. Sic Deus enim perfectus est, ut haec prius celata projiciat, et in se esse non patiatur. Sequitur:
VERS.19.—«Et introibunt in speluncas petrarum, et in voragines terrae a facie formidinis Domini et a gloria majestatis ejus, cum surrexerit percutere terram.»
Hoc et in Apocalypsi Joannis ita legitur: «Reges terrae et principes et tribuni, et divites et fortes, et omnis servus et liber absconderunt se in speluncis et petris montium, et dicunt montibus et petris: [Col. 0053B] Cadite super nos, et abscondite nos a facie sedentis super thronum, et ab ira Agni, quoniam veniet dies irae ipsorum, et quis poterit stare?» (Apoc. VI, 15-17.) Imminente igitur vicino adventu districti Judicis, quando frequenter apparebunt signa magna et horribilia «arescentibus hominibus prae timore et exspectatione eorum, quae supervenient universo orbi (Luc. XXI, 26) ,» intrabunt in speluncas et in voragines terrae, volentes se abscondere a facie supervenientium malorum. Adventum ergo Judicis vocat surrectionem ejus, sicut et beatus Job, cum dicit: «Quid enim faciam, cum surrexerit ad judicium Deus?» (Job XXXI, 14.) Nam modo sedet ad dexteram majestatis in excelsis; sed tunc surget percutere terram, quando veniet judicare saeculum.
[Col. 0053C] Haec tamen et de excidio gentis Judaeorum, quod per Romanos factum est, possunt accipi. Ait enim, quia dies Domini exercituum super omnem superbum et excelsum, etc. Nam superbi et arrogantes per cedros Libani et quercus Basan; per montes et colles intelligi possunt tam Pharisaei quam omnes qui, in illo populo, primatum gerebant; per turres et muros, civitates et praesidia eorum; per naves Tharsis, illi qui contra Romanos tunc in aquis pugnaverunt sicut in mari Galileae; per omne quod visu pulchrum est, generaliter quidquid in eis formosum aut honestum videbatur. Nam super haec omnia venit tunc ira Dei.
[Col. 0053D] Elevatus est autem Dominus solus in die illa, id est in tempore illo; quia «Deus exaltavit illum, et donavit illi nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur (Philip. II, 9) .» Et gentibus ad fidem venientibus idola penitus contrita sunt. Judaei autem introierunt in speluncas petrarum, et in voragines terrae a facie formidinis Domini, quando surrexit per Romanos percutere terram eorum; quia, captis urbibus, abscondebantur in antris et subterraneis, ut et ipse Josephus cum sociis suis. Et quia tunc gentilis quisque, cognita veritate, conversus est ad poenitentiam, recte subjunctum est:
[Col. 0054A] VERS. 20.—«In die illa projiciet homo idola argenti sui, et simulacra auri sui, quae fecerat sibi, ut adoraret talpas et vespertiliones.»
VERS. 21.—«Et ingredietur fissuras [Col. 0053D] Alias, scissuras. petrarum, et cavernas saxorum a facie formidinis Domini, et gloria majestatis ejus, cum surrexerit percutere terram.»
Dies namque pro eo tempore, quo lux veritatis mundum per apostolos irradiavit, posita est. Homo autem vocari solet, qui bestialem sensum ratione transcendit. Homo igitur, id est unusquisque rationabiliter cogitans, in illo tempore projecit idola. Adorabat namque in eis talpas et vespertiliones. Talpae enim caecae sunt, et sub terra manentes interiora terrae fodiunt atque foras expellunt. Et quid [Col. 0054B] per talpas nisi daemones figurantur, qui luce visionis intimae carentes, corda carnalium velut terram suggestionibus illicitis fodiunt, et quod male suggerunt, in locutionem et in opus erumpere faciunt? Vespertiliones vero incumbentibus tenebris et noctu volant, ac plerumque per terram gradiuntur. Sic et amatores tenebrarum maligni spiritus, quoniam de naturae subtilitate superbiunt, volant; quia vero de supernis projecti ad spem coelestium nulla jam respiratione se erigunt, per terram repunt.
Sed et mentibus hominum, quibus interna lux deficit, per haec duo vitia maxime illudunt; quoniam alios per superbiam, et alios per luxuriam decipiunt. In eis quippe, quos in fastu superbiae quasi alta sapientes elevant, volant; in eis autem, [Col. 0054C] quos per luxuriam prosternunt, per terram repunt. Has itaque talpas et vespertiliones adorabant in idolis suis gentiles; et ideo quisque rationabiliter cogitans projecit ea, ex quo praedicationem veritatis audivit, et ingressus est fissuras petrarum et cavernas saxorum a facie formidinis Domini. Et Moysi dictum est in Exodo: «Ponam te in foramine petrae, et protegam dextera mea (Exod. XXXIII, 22) .»—«Petra autem erat Christus (I Cor. X, 1) ,» foramen petrae plaga lateris Christi est, in quo tutissime protegitur quisquis ad illud fideliter confugit.
Sicut ergo Christus ibi per petram, ita in hoc loco per petras et saxa intelliguntur sancti; et sicut per foramen vulnus Dominici lateris, ita per fissures [Col. 0054D] petrarum et cavernas saxorum vulnera sanctorum martyrum. Ingreditur itaque fissuras petrarum et cavernas saxorum a facie formidinis Domini et a gloria majestatis ejus, quae revelabitur, cum surrexerit percutere terram, quisquis peccatorum conscius et futurae discussionis, timidus, eorum quos pro Christo passos novit, patrocinia fideliter et humiliter requirit, et ipsorum meritis et interventionibus ab ira ventura protegi deposcit. Vel tunc surrexit Dominus percutere terram, quando corda gentilium concussit ad poenitentiam. Et quotidie percutit ipse terram, quoties mentem peccatoris conturbat, [Col. 0055A] ut convertatur; et tunc homo, id est rationabiliter sapiens, ingreditur praedictas fissuras petrarum.
Vel argentum et aurum sermone et sensu potest accipi, unde fiunt idola perversorum dogmatum; quae qui projecerit, ingreditur fissuras petrarum et cavernas saxorum, et non in terrae pulvere et vili luto, sed ut firma ratione versetur et inveniat sibi diversa virtutum foramina, per quae ad veritatem pervenire valeat. Propheta vero multa paulo superius de excidio Judaeorum locutus est. Unde nunc considerans, quia propter necem Salvatoris haec omnia passuri erant, admonet illos ab ejus insectatione desistere, dicens:
VERS. 22.—«Quiescite ergo ab homine, cujus [Col. 0055B] spiritus in naribus ejus, quia excelsus reputatus est ipse.»
Quid autem in naribus nisi praescientia, et quid in spiritu nisi scientia designatur? Saepe enim id quod non videmus, odore comprehendimus, ita ut nonnullae res etiam cum longe jaceant, flagrantia nobis qualitatis suae innotescant; dumque per nares spiritum ducimus, plerumque aliqua et invisa praescimus. Redemptoris ergo nostri spiritus esse in ejus naribus dicitur, ut videlicet scientia illius esse in praescientia designetur; quia, quaecunque se scire in natura humanitatis innotuit, haec nimirum ante saecula ex divinitate praescivit. Qui unde spiritum in naribus habuerit, mox propheta subjungit, dicens: Quia excelsus reputatus est ipse. Ac si diceret: Inferius [Col. 0055C] ventura desuper praescivit, qui ad ima de coelestibus venit. Quiescite, inquit, ab hoc homine. Nam propter malum quod infertis ei, audite quid sequatur.
VERS. 1.—«Ecce enim dominator Dominus exercituum auferet a Jerusalem et a Juda validum et fortem, omne robur panis, et omne robur aquae.»
VERS.2.—«Fortem et virum bellatorem, et judicem et prophetam, et ariolum et senem.»
VERS. 3.—«Principem super quinquaginta, et honorabilem vultu, et consiliarium, sapientem de architectis, et prudentem eloquii mystici.»
Haec omnia post passionem Domini contigerunt populo Judaeorum. Nam per Romanos abstulit Dominus [Col. 0055D] a Jerusalem et a plebe Judaica validum et fortem, et omne robur panis, et omne robur aquae, et fortem et virum bellatorem, ita ut fame ac siti morerentur in illa obsidione, et ab hostibus suis tandem capti perimerentur, ac reliqui servitute misera ubique deprimerentur. Qui ex eo tempore judicem nullum habent, quia per orbem dispersi nullo rectore proprio gubernantur.
Et prophetam abstulit eis Dominus; quia verbum, quod in propheticis loqui solet, subtraxit. Jam quippe apud eos ultra non est, qui dicat: «Haec dicit Dominus (Exod. V, 1) .» Omnes enim conticuerunt, quia sermo Domini recessit ab eis. Nam neque vel ariolum habent ullum, id est talem prophetam, [Col. 0056A] qualis erat Balaam (Num. XXII, 5) . Ipse enim fuit ariolus, et tamen ei loquebatur Dominus, et ostendebat pleraque secreta sua. Nam saepe etiam per alienigenas futura dicebantur, sicut ab isto Balaam legimus, et de divinis Philisthinorum. Et ariolus ergo, id est qui interdum vera, et interdum falsa nuntiat, ablatus est a Judaeis, quoniam et vera et falsa pariter amiserunt. Senex etiam id est maturis moribus non est in eis. Qui neque principem saltem super quinquaginta jam ullum habent, eo quod Dominum Sabaoth, id est Christum occiderunt. Nec honorabilem vultu; eo quod speciosus forma prae filiis hominum non sit visus eis habere speciem neque decorem. Neque consiliarium; quia sapientia deseruit eos, quae dicit: «Meum est consilium, et [Col. 0056B] aequitas (Prov. VIII, 14) .» Recessit enim ab illis angelus magni consilii. Jam non est apud eos, qui possit dicere: «Quasi sapiens architectus fundamentum posui (I Cor. III, 10) .» Migraverunt ab eis architecti, venerunt ad Ecclesiam, posuerunt fundamentum Jesum Christum. Quibus et prudentem eloquii mystici Dominus abstulit, quia nullus doctor est eis relictus. Cessavit autem apud eos legis et prophetarum interpretatio: legunt, et non intelliligunt. Ubi et voce Dominica subjunctum est:
VERS. 4.—«Et dabo pueros principes eorum, effeminati dominabuntur eis.»
Habuerunt enim post Domini ascensionem principes pueros, id est puerilia sapientes atque pueriliter agentes. Et dominati sunt eorum effeminati, id est qui [Col. 0056C] muliebriter prostituebantur. Quid autem vulgus egerit, audiamus.
VERS. 5.—«Et irruit populus, vir ad virum, unusquisque ad proximum suum; tumultuabitur puer contra senem, et ignobilis contra nobilem.»
Antequam Titus obsideret Jerusalem, pugnabat intrinsecus populus civitatis ad invicem, et irruebat vir ad virum, atque perimebat unusquisque proximum suum, et puer non deferebat honorem seni, sed litigabat contra eum, et ignobilis dehonestabat nobilem. Capta vero Jerusalem, cum paucae eorum reliquiae in perniciem suam denuo rebellare tentarent, audiamus quid fecerint.
VERS. 6.—«Apprehendet enim, inquit, vir fratrem suum, domesticum patris sui: vestimentum [Col. 0056D] tibi est, princeps esto noster; ruina autem haec sub manu tua.»
Tales enim meruerunt habere principes, qui de Christo, sicut legitur, dixerunt: «Nolumus hunc regnare super nos. (Luc. XIX, 14.) » Judicabant enim, dignum principem eum, qui saltem vestem habere poterat. Et non ob probitatem, sed ob consanguinitatem eum praeferebant. Quod ait: ruina haec sub manu tua, hunc sensum habet. Miseria et calamitas tuo sustentetur et protegatur auxilio. Sed quilibet talis, quem sic eligebant, quam invalidus esset, manifestatur etiam verbis ipsius. Nam protinus additum est:
VERS. 7.—«Respondebit in die illa, dicens: Non [Col. 0057A] sum medicus, et in domo mea non est panis, neque vestimentum, nolite me constituere principem populi.»
Non sum, inquit, medicus, id est nescio mederi vestrae infirmitati, ut pristinam sanitatem per me recuperetis, quatenus resistere vestris hostibus, ut quondam, valeatis. Ubi et propheta subjungit:
VERS. 8.—«Ruit enim Jerusalem, et Juda concidit; quia lingua eorum et adinventiones eorum contra Dominum, ut provocarent oculos majestatis ejus.»
Ruit Jerusalem, quia destructa est ab exercitu Romanorum; et Juda concidit, quia populus Judaeorum illis miserabiliter succubuit. Et hoc idcirco factum est: Quia lingua eorum fuerat contra Dominum, [Col. 0057B] cum dicerent: «Reus est mortis (Matth. XXVI, 66) .»—«Crucifige eum (Marc. XV, 13) .» Et adinventiones, quando dixerunt: «Quoniam nos audivimus eum dicentem: Ego dissolvam templum hoc manufactum, et post triduum aliud non manufactum aedificabo (Marc. XIV, 58) .»
Sed nunc repetentes videamus, utrum et de aliis quam de Judaeis intelligi possint. «Quiescite, inquit, ab homine, cujus spiritus in naribus ejus.»—«Eos, qui semel sunt illuminati, gustaverunt bonum Dei verbum [Col. 0057] Cod. G., gustaverunt etiam donum coeleste, et participes facti sunt Spiritus sancti; gustaverunt bonum Dei verbum, etc. virtutemque saeculi venturi, et prolapsi sunt,» dicit Apostolus: «Rursum crucifigentes sibimet ipsis Filium Dei, et ostentui habentes (Hebr. VI, 4-6) .» Et hi ergo necdum quieverunt ab homine, cujus spiritus in naribus ejus. Qui jam instante [Col. 0057C] adventu Antichristi usque adeo multiplicati sunt, et caeteros pestilentiae odore suo infecerunt, ut raro nunc Christianus verus inveniatur. Unde et ex parte magna jam completum esse dolentes accipiamus. Ac magis implendum adhuc esse non dubitamus, quod subditur:
«Ecce dominator Dominus exercituum, auferet a Jerusalem et a Juda validum et fortem, omne robur aquae,» etc. Nam Jerusalem et Juda plebs ista fidelium est, quae jam sic infirmata est, ut difficile sit quemquam in ea reperire validum et fortem ad opus spiritale. Panis autem est corpus Redemptoris, quod in mysterio sumitur: aqua vero scientia sacra. Sed robur panis aufertur; quia sacramenti virtus ab eis, [Col. 0057D] qui indigne illud percipiunt, tollitur. Similiter et robur aquae, id est virtus scientiae aufertur indignis; quia si spiritus defuerit, scientia non habet virtutem, nec tribuere facultatem valet, ut bona, quae nosti, facias.
Virum quoque bellatorem spiritualibus armis fideliter decertantem raro est jam invenire. Judex etiam ecclesiasticus, qui juste judicet, difficile reperitur in lege Dei habens scientiam judicandi; sed jam fere omnia vana, et caduca, et errore plena. Sed et propheta, id est doctor quilibet futura justorum gaudia, malorumque supplicia praenuntians, jam rarescit nimis. Vix enim quis verbum praedicationis huic populo [Col. 0058A] jam erogat nisi occasione acquirendi pecuniam vel aliud quid transitorium. Et unusquisque talis praedicator per ariolum fortassis exprimitur. Quia, sicut Balaam ariolus superstitione avaritiae suae deseruit sermonem Domini, bonis, quae voce praedicat, vivendo repugnat. Nam et Samuel ait: «Quoniam tanquam peccatum ariolandi est repugnare (I Reg. XV, 23) ,» id est nolle obedire, sed obsistere. Sed quisquis talis est ariolus, flatu novissimae persecutionis subito rapietur.
Senem vero, id est qui morum grandaevitate maturus sit, in hoc populo difficillimum est invenire. Quinquagenarius autem numerus poenitentiam et remissionem peccatorum designare solet. Unde David poenitens in quinquagesimo psalmo remissionem [Col. 0058B] accepit. Poenitens igitur in quinquagenario numero continetur. Quis est ergo Princeps super quinquaginta, id est super poenitentes, nisi quicunque praebet exemplum poenitentiae, et annuntiat poenitentiam, atque convertit ad eam caeteros? Hujusmodi princeps erat Joannes, qui vestimentum de pilis cameli habens, locustas et mel sylvestre edebat, et aliis, ut «dignos poenitentiae fructus facerent (Luc. III, 8) ,» praecipiebat. Imo et Christus princeps poenitentiae est, et caput eorum qui salvantur per poenitentiam. Unde et Judaei nolentes eum esse principem quinquagenarium, dixerunt ei: «Quinquaginta annos nondum habes (Joan. VIII, 57) .» Sed ille sciens se esse non solum poenitentium principem, sed et justorum, respondit: «Antequam Abraham [Col. 0058C] fieret, ego sum (ibid., 58) .»
Honorabilis est vultu, cujus interna maturitas apparet in vultu ejus. Consiliarius est, qui dat consilium, quomodo superentur astutiae daemonum, et rectitudo custodiatur. Architectus est, qui praedicando aedificat Ecclesiam. Prudens eloquii mystici, qui mysticum eloquium Scripturae prudenter intelligit, vel quicunque sapiens mystice loquitur. Prudens eloquii mystici videtur mihi vir eruditus et exercitatus tam in lege et prophetis quam in Evangelio et apostolis. Sed hujusmodi personae magis magisque quotidie, dum tempus Antichristi vicinius imminet, subtrahuntur, et malitia remanentium multiplicius excrescit. Nam Antichristo regnante, si qui tales [Col. 0058D] viri superfuerint, vel seducentur ab eo, vel perimentur. Unde Ecclesia per Jeremiam de tempore illo queritur, dicens: «Abstulit omnes magnificos meos Dominus de medio mei: vocavit adversum me tempus, ut contereret electos meos (Thren. I, 15) .» Recte itaque dictum est, quoniam Dominus auferet a Jerusalem, et a Juda validum et fortem, atque omne robur panis, et omne robur aquae, fortem, et virum bellatorem, et judicem et prophetam, et ariolum et senem, principem super quinquaginta, et honorabilem vultu; et consiliarium sapientem de architectis, et prudentem eloquii mystici. Isti quidem auferuntur, sed loco eorum inutiles dantur.
[Col. 0059A] Dabo, inquit, pueros, id est lascivos et indomabiles, ae dissolutos et pueriliter agentes, principes eorum, id est sacerdotes ac praelatos, et effeminati, id est transitoriae laudis amatores dominabuntur eis. Effeminati enim sunt arrogantes praepositi; quia, dum humanis laudibus mollia corda prostituunt, quasi a suis amatoribus corrumpuntur. Effeminati sunt, quia laudis luxuria corrupti. Si enim viriliter viverent, laus transitoria nulla eos corruptione vitiaret. Qui, quoniam non Dei gloriam quaerunt, sed suam, magis dominari subjectis volunt quam prodesse, et eis non consulendo loqui, sed vix dominando dignantur. Quibus per alium prophetam dicitur: «Vos autem cum austeritate imperabatis, et cum potentia (Ezech. XXXIV, 4) .» Cum austeritate enim et cum [Col. 0059B] potentia imperant; quia subditos suos non tranquille ratiocinando corrigere, sed aspere inflectere dominando festinant. Et tales nunc sacerdotes ac praepositi in Ecclesia multipliciter abundant propter peccata populi. Nam quod hujusmodi praelatos habere populus subjectorum meruerit, sequentia indicant: Irruet, inquit, populus vir ad virum, unusquisque ad proximum suum, id est pugnabit alter adversus alterum, vel laedet eum, aut nocebit. Et quia mali bonos dehonestare satagunt, tumultuabitur, inquit, puer contra senem, id est lascivos et pueriles actus habens litigabit adversus eum qui morum gravitate senuit. Et ignobilis contra nobilem, id est peccator contra justum. Quemadmodum [Col. 0059C] autem populus iste pueros principes sortiatur, ostendit sermo subjunctus.
«Apprehendet enim vir fratrem suum, domesticum patris sui: vestimentum tibi est, etc.» Nam quid per virum nisi quaelibet persona designatur? Et quid per fratrem vel domesticum nisi quilibet carnalis propinquus vel amicus accipitur? Apprehendit ergo vir fratrem suum, ut in principem constituat eum; quia jam, decrescente religione, frequenter accidit, ut ad ecclesiasticum regimen non sanctiores eum, qui dignus fuerit, eligant, sed potens quilibet eum, quem carnaliter diligit, praeponat. Ob hoc itaque pueros principes habet Ecclesia; quoniam, non tam propter vitae meritum, quam propter carnalem dilectionem eliguntur a potentibus. [Col. 0059D] Et dicitur ei, qui sic eligitur: Vestimentum tibi est, princeps esto noster. Vestimentum hic intelligitur honestas quaedam conversationis, qua nonnulli se palliant, ut irreprehensibiles videantur hominibus, licet intus nihil verae aut perfectae virtutis habeant. Tales enim facile ab imperitis eliguntur.
«Princeps, inquit, esto noster; ruina autem haec sub manu tua.» Ruina haec interioris hominis est, ruina haec mors est. Ruina haec sub manu tua. Non ait: Releva ruinam hanc, quia non curat eligere talem, qui corruentes relevet, sed tantummodo qui super caeteros appareat. Sed ille, qui eligitur, excusat se, dicens: «Non sum medicus, et in domo mea non est panis, neque vestimentum: nolite constituere me principem populi.» Quisquis ad pastoralem [Col. 0060A] curam eligitur, debet esse spiritalis medicus, ut diligenter mederi sciat interioris hominis languoribus; et in domo conscientiae suae debet habere panem spiritualis doctrinae, ut constitutus super familiam Domini sui «det illis cibum in tempore (Matth. XXV, 25) .»
Vestimentum quoque necesse est ut habeat in domo sua, quatenus vestimento virtutum vestitus sit intrinsecus. Necessarias ergo causas excusationis opponens, ait: «Non sum medicus, et in domo mea non est panis neque vestimentum,» cui dictum fuerat: «vestimentum tibi est,» quod ad exteriorem conversationem retulimus. Ille autem de interiori veste cordis respondet: «quia in domo mea vestimentum non est,» ac si dicat: Etsi vobis honestate [Col. 0060B] quadam conversationis vestitus appareo, in oculis tamen interni inspectoris nudus sum. Ecce iste et eligitur, et se excusat, nec tamen laude dignus est. Quid ergo de illis aestimabimus, qui quaerunt ad hujusmodi praelationes eligi, ut per has magnificentur apud homines? Quanti enim panem non habentes et vestimentum, cum ipsi esuriant, et nudi sint nec habeant spiritalem cibum neque Christi tunicam integram servaverint, aliis et alimoniam, et vestimenta promittunt, et pleni vulneribus medicos se esse jactant! Post haec autem prophetica voce subditur:
«Ruit Jerusalem et Juda concidit; quia lingua eorum, et adinventiones eorum contra Dominum, ut [Col. 0060C] provocarent oculos majestatis ejus. Jerusalem,» id est Ecclesia, ruit; quia murus fidei et disciplinae circa finem saeculi dissipatus est, atque turres arduarum virtutum delapsae sunt. Et Juda, id est fidelium populus concidit; quia fere tota haec plebs statum rectitudinis amisit. Quia lingua eorum contra Dominum, quoties ea quae Deo contraria sunt, loquuntur; et adinventiones eorum, quoties novos male agendi modos inveniunt. Unde provocant oculos majestatis ejus; quia in suis adinventionibus ex deliberatione peccant. Omne enim peccatum aut per infirmitatem, aut per ignorantiam, aut per studium deliberationis committitur. Et pejus quidem est ex infirmitate scienter peccare quam ex ignorantia; sed multo gravius ex deliberatione quam ex infirmitate. [Col. 0060D] Et ideo ii, qui malorum adinventionibus ex studio deliberationis prava committunt, non peccare in conspectu Domini, sed, quod est gravius, provocare dicuntur oculos majestatis ejus. Sequitur:
VERS. 9.—«Agnitio vultus eorum respondebit eis.»
Mens libidinosa et indisciplinata solet in oculis et in vultu dignosci; oculorum autem nutus et indicia vultus sequitur nequitiae perpetratio. Unde nunc apte dicitur: Agnitio vultus eorum respondebit eis; ac si diceretur: Culpa cordis, quae per signa vultus se prodere coeperat, per carnis luxuriam in operis perpetratione respondebit eis, ut quales interius sint, ostendat foris turpitudo immundi operis. Hi vero, [Col. 0061A] postquam tale opus in consuetudinem vertunt, omnem verecundiam amittunt. Unde subditur:
«Peccatum suum quasi Sodoma praedicaverunt, nec absconderunt.» Peccatum quippe suum sicut Sodoma praedicant, qui opus confusionis, quod ipsi faciunt, aliis impudenter sive glorianter detegunt, ut eos ad simile opus [Col. 0061D] Cod. G., ad similem nequitiam. alliciant. Sed dum in talibus gloriantur, subitaneus illis supervenit interitus; ideoque velut de praeterito subditur:
«Vae animae eorum, quoniam reddita sunt illis mala.» Pro malis, quae temporaliter fecerunt [Col. 0061D] Ibid., egerunt. , perpetua mala recipit anima eorum. Unde nos ad laudem justi Judicis hortatur propheta, subjiciens:
VERS. 10.—«Dicite justo, quoniam bene, quoniam fructum adinventionum suarum comedet.»
[Col. 0061B] Quis enim justus iste est, nisi cui canitur: «Justus es, Domine, et rectum judicium tuum? (Psal. CXVIII, 137.) » Cui debemus omnes dicere, quoniam bene egit, exterminans eos, qui peccatum suum, quasi Sodoma praedicabant, et adinventionibus studebant. Comedent enim fructum adinventionum suarum; quia pro culpis suis aeternaliter punientur. «Peccatum quippe, cum consummatum fuerit, generat mortem (Jacob. I, 15) .» Iste est fructus peccati. Quia vero omnis, qui adhuc similia facit, similem postmodum sententiam accipiet, nisi citius per poenitentiam opera sua correxerit, recte subjungitur:
VERS. 11.—«Vae impio in malum: retributio enim manuum ejus fiet ei.»
[Col. 0061C] Nam, quanto se beatiorem putat impius, dum ei ad votum cuncta proveniunt, tanto est infelicior. Quia, quo magis iniquitates multiplicat, eo amplius damnationem suam accumulat. Retributio enim manuum ejus fiet ei, quia secundum omnia quae nunc facit recipiet.
Sed et Judaeis convenit, quod dictum est: «Vae, animae eorum, quoniam reddita sunt eis mala,» etc. Nam mala, quae in Christum exercuerant, receperunt a Romanis; et comedent in poenis aeternalibus fructum adinventionum suarum, quibus Dominum mendaciter accusaverunt. Sed et quicunque adhuc in eadem impietate Judaica perdurat, vae illi, quia retributio manuum ejus fiet ei. Sequitur:
[Col. 0061D] VERS. 12.—«Populum meum exactores sui spoliaverunt, et mulieres dominatae sunt eis.»
Exactores vocantur, qui tributa exigunt atque caetera hujusmodi. Et antiquum Dei populum ii, qui censum exigebant, dum reddere forsitan nequirent, spoliabant servientes avaritiae principum atque uxores potentium superba dominatione opprimebant eum. Similiter et nunc in hoc populo fieri saepe cernimus et ab exactoribus, et ab uxoribus principum. Et haec itaque sententia de illis, qui fideles spoliant ac gravant, prolata est. De adulatoribus vero, qui eos immoderatis favoribus extollunt, subditur:
[Col. 0062A] «Popule meus, qui beatum te dicunt, ipsi te decipiunt, et viam gressuum tuorum dissipant.» Adulator enim decipit eum, quem dicit beatum; quia mendacio fallit eum, et in vanam gloriam extollit; atque viam gressuum operationis ejus dissipat; quia dum ille beatum se credit, sufficere sibi credit bona quae fecit, et viam suae rectitudinis jam, ut consueverat, tenere negligit. Sic enim multi perierunt, dum circa finem remissius agerent, vel in culpas declinarent. Sed ne decipiamur humanis favoribus, illud terribile judicium Dei, quod adhuc nobis restat, semper cogitare debemus. Nam sequitur:
VERS. 13.—«Stat ad judicandum Dominus, et ad judicandum populos.»
Non ait: sedet, sed stat ad judicandum Dominus; [Col. 0062B] quia nondum realiter exerit ipsum judicium, quod in sessione Judicis designatur, ut jam peccatores condemnet; sed adhuc stat, id est in stadio vitae hujus currentes sive pugnantes aspicit et adjuvat, atque praemia illis praeparata servat. Et e diverso male agentes considerat, ut eis secundum opera ipsorum in fine retribuat. Nam qui modo stat ad judicandum, aliquando sedebit, id est ipsum actualiter faciet judicium. Sequitur:
VERS. 14.—«Dominus ad judicium veniet cum senibus populi sui, et cum principibus ejus.»
Qui sunt autem isti senes, nisi qui sapientia et moribus maturi sunt, id est omnes perfecti? «Senectus enim venerabilis est, non diuturna, neque numero annorum computata; cani autem sunt sensus [Col. 0062C] hominis, et aetas senectutis vita immaculata (Sap. IV, 8 et 9) .» Et qui sunt hi principes, nisi prophetae et apostoli, atque boni rectores Ecclesiarum? Cum his ergo senibus et principibus veniet Dominus ad judicium; quia promisit eis, dicens: Vos qui reliquistis omnia, et secuti estis me (Matth. XII, 29) ,» etc. Qui idcirco maxime tunc veniet, ut raptores atque fidelium oppressores puniat. Unde protinus causam eorum subjiciens ait:
«Vos enim depasti estis vineam meam.» Vinea Domini plebs ejus est, quam depascitur quisquis bona fidelium diripit. Unde et evidentius addit: «Rapina pauperis in domo vestra,» et increpando subjungit:
[Col. 0062D] VERS. 15.—«Quare atteritis populum meum, et facies pauperum commolitis? dicit Dominus exercituum.»
Atterunt namque populum Dei, qui servos ejus tribulant et affligunt; et facies pauperum commoliunt vel attenuant, id est macie afficiunt, qui victum eorum auferunt. Hi ergo contra se iram Dei vehementer accendunt. Sequitur:
VERS. 16.—«Et dixit Dominus: Pro eo quod elevatae sunt filiae Sion, et ambulaverunt extento collo, et nutibus oculorum ibant, et plaudebant, ambulabant, et in pedibus suis composito gressu [Col. 0062D] Alias, gradu. incedebant.»
[Col. 0063A] VERS. 17.—«Decalvabit Dominus verticem filiarum Sion, et Dominus crinem earum nudabit.»
Historialiter quidem possunt haec ad Judaicas mulieres, quae sic ob superbiam et lasciviam agebant, referri, et in tempore obsidionis Jerusalem, quae subito facta est, decalvatae sunt ac deturpatae. Sed quia Sion interpretatur specula, possumus subtiliori intellectu filias Sion accipere fideles animas, quae velut in specula positae venientes tentationes ab arce mentis solent circumspectione cauta praevidere. Sed plerumque tales animae in superbiam elevantur, et omnem religiosam conversationem suam dissipant.
Nam quia etiam in vultu et in gestu corporis apparere solet mentis elatio, postquam hae filiae Sion elevatae sunt, ambulaverunt extento collo, et nutibus [Col. 0063B] oculorum. Quo contra sanctus David, quia nec in corde nec in vultu superbiam habebat, profitebatur: «Domine, non est exaltatum cor meum, neque elati sunt oculi mei (Psal. CXXX, 1) .» Ibant etiam filiae Sion, id est deambulabant, et nutibus plaudebant dissolutionis, lasciviae et inanis laetitiae, atque composito gradu incedebant, quia disciplinam cordis omnem abjecerant, et idcirco foris taliter agebant. Quia ergo filiae Sion, id est animae Christianae, talia facere non timuerunt, decalvabit Dominus verticem earum, et nudabit crinem ipsarum.
Quid autem in decalvatione figuratur nisi nudatio verecundiae? Frons enim, quae in decalvatione detegitur, sedes est verecundiae. Decalvat ergo Dominus verticem earum, cum illud in illis detegit, unde superba [Col. 0063C] mens earum gravius erubescat, dum ab omnibus aspiciatur ludibriosa. Sed et crinem capitis earum Dominus nudat, quando perversam cogitationem cordis ipsarum manifestat. Et, quamvis etiam in hac vita plerumque ista decalvatio atque nudatio fiat, plenarie tamen non fiet «quoadusque veniat Dominus, qui et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV, 5) .» Sequitur:
VERS. 18.—«In die illa auferet Dominus omne [Col. 0063D] Alias deest, omne. ornamentum calceamentorum et lunulas.»
VERS. 19.—«Et torques, et monilia et armillas et mitras.»
VERS. 20.—«Et discriminalia et periscelidas, et [Col. 0063D] murenulas, et olfactoriola, et inaures.»
VERS. 21.—«Et annulos et gemmas in fronte pendentes.»
VERS. 22.—«Et mutatoria et pallia [Col. 0064D] Alias palliola , et linteamina, et acus.»
VERS. 23.—«Et specula, et sindones, et vittas, et theristra.»
His muliebribus ornamentis spiritalia mentium ornamenta congrue figurantur. Calceamenta enim, quae ex pellibus mortuorum animalium fiunt, et pedes muniunt, exempla sanctorum Patrum designare possunt, quae nostri operis gressus in via Dei muniunt. Lunula, quae est bulla instar lunae facta, et a collo dependens [Col. 0064A] in pectore, alicujus insigne virtutis in nocte praesentis vitae lucentis, et ab operatione ad intelligentiam quasi a collo ad pectus pervenientis secundum illud: «A mandatis tuis intellexi (Psal. CXVIII, 104) .» Torques undique perfectum atque decorum bonae operationis ornamentum, de quo Salomon ait: «Ut addatur gratia capiti tuo, et torques collo tuo (Prov. I, 9) .» Monile, quo sponsae pectus signatur et ornatur, spiritalis conjugii castaeque dilectionis signaculum. Armillae, quae lacertos stringunt, validam operantium operationem. Mitra fluctuantium cogitationum velut capillorum cohibitionem. Discriminale, quo crines dividuntur, acumen discretionis, quae bonas malasque cogitationes subtiliter discernit.
[Col. 0064B] Periscelidae vero sunt apud feminas crurium ornamenta, quibus earum gressus decorantur, id est torques ex auro similes armillis, et circa talos ponuntur. Quid igitur in periscelidis figuratur nisi virtutis ornatus circa extremum actionis? Vel quia juxta sententiam Genesis antiquus serpens insidiatur calcaneo mulieris (Gen. III, 15) , id est labenti actioni animae, ibi circumpositum munimen virtutis vel ornamentum religiosae operationis sub periscelidarum appellatione figuratur, ubi serpens morsum infigere quaerit.
Murenula autem est quaedam ordinis flexuosi catena, quae auro in virgulas lentescente contexitur in similitudinem serpentis, et ad collum ornandum aptatur. Quid ergo per murenulam intelligi debet [Col. 0064C] nisi veritatis aurea doctrina, quae in multiplices sensus ordinate flectitur, et in innumeras sententias velut in virgulas ita spargitur, ut eas in indice unius piae intentionis connectat, serpentinam habens cautelam, et sancti operis laborem velut collum astringens, et adornans? Unde et in Canticis ad Sponsam dicitur: «Murenulas aureas faciemus tibi vermiculatas argento (Cant. I, 10) .» Aureas dicunt, et argento vermiculatas, id est variatas; quia interdum auri et argenti virgulis texuntur, ut ibi sapientia et facundia permiste significentur. Auro quippe sapientia, argento autem nitor eloquentiae designari solet.
Olfactoriola vero, quae sunt vascula, in quibus [Col. 0064D] habentur odoramenta, possunt exprimere corda bonorum, ex quibus odor virtutum suavissimus spirat. Inaures auditum obedientium; annuli signaculum secretorum, aut certe fidem, qua sponsatur anima Christo. Gemmae pendentes in fronte pretiosum gloriosae crucis signaculum, quod in fronte gestamus. Mutatoria alternationem religiosae conversationis, ut in illis virtutibus quis exerceatur, et modo contemplativam, modo activam vitam ducat. Pallia exteriorem habitum bonae operationis. Linteamina mundum et candidum mentis ornamentum. Acus compunctionem. Acubus enim ornata crinium compago retinetur, ne laxius fluant et sparsi dissipentur. [Col. 0065A] Sic et compunctionis virtus cogitationes inaniter fluitare non sinit, sed eas decenter et ordinate stringit.
Speculum sanctae lectionis est studium, in cujus consideratione deprehendimus, quid deformitatis, quidve pulchritudinis interior homo noster habeat. Sindones subtile vestimentum justitiae eorum, qui dicere possunt: «Exspoliavi me tunica mea (Cant. V, 3) ,» id est veteri conversatione.
Vittae quae capita mulierum decenter occultant, et ornant, honestam mentis verecundiam exprimere possunt.
Theristrum vero quasi aestivale dicitur indumentum; quia Theri graece vocatur aestas. Fit enim hoc vestimentum de optimo lino valde subtile, et utuntur [Col. 0065B] eo in aestate mulieres Mesopotamiae, et Arabiae atque Hispaniae. Quid est ergo Theristrum animae nisi subtilissimus atque mundissimus castae mentis habitus interior, non sinens eam carnalium vitiorum aestu calefieri, sed optimum ei praestans refrigerium in ardore tentationum?
Et haec quidem tot et tanta bona, priusquam delerentur, habuerunt filiae Sion, id est fideles animae. Sed quia post religiosam conversationem elevatae in superbiam et lasciviam dissolvuntur, in die, qua Dominus verticem earum decalvabit, auferet eis haec omnia, id est partim in hoc saeculo, et prorsus in die judicii, sicque amissionis tantorum bonorum operum causa et initium erit superbia. Nihil enim [Col. 0065C] bonorum operum remanere ibi poterit, ubi dominatur superbia. Quia sicut ventus pulverem, sic superbia omnes virtutes rapit. Unde et apte subjungitur.
VERS. 24.—«Et erit pro suavi odore fetor, et pro zona funiculus, et pro crispanti crine calvitium, et pro fascia pectorali cilicium.»
Nam suavis odor opinio virtutum est, de qua dicit Apostolus: «Christi bonus odor sumus Deo (II Cor. II, 15) .» Fetor vero mala opinio est et infamia. Ubi ergo virtutes auferuntur, et vitia succedunt, ibi pro suavi odore est fetor.
Zona autem cingulum castitatis significat; funiculus vero peccatum luxuriae. Unde et de Domino [Col. 0065D] alias scriptum est: «Balteum regum dissolvit et praecingit fune renes eorum (Job XII, 18) .» Reges enim sunt, qui membrorum suorum motus bene regere sciunt. Sed cum de ipsa continentia elatione mens tangitur, plerumque Deus, superbiam ejus deserens, hanc immunditia operis cadere permittit. Regum vero balteum dissolvit, quando in his, qui bene regere membra sua videbantur, propter elationis culpam, castitatis cingulum destruit. Et praecingit fune renes eorum, quatenus, dissoluto pudicitiae cingulo, membris eorum peccati delectatio dominetur, ut quos in occulto superbia inquinat, quam sint detestabiles, etiam in publico ostendat. Hoc [Col. 0066A] est itaque quod nunc de elatis filiabus Sion dicitur: Quoniam erit eis pro zona funiculus.
Sed et pro crispanti crine calvitium erit. Si caput intelligitur mens juxta Scripturarum consuetudinem, qui sunt crines hujus capitis nisi sensus et cogitationes? Crines ergo crispantur, quando sensus et cogitationes pulchris ordinibus disponuntur. Sed et pro crispanti crine datur calvitium, quando pro sensu formosis rationabilium cogitationum gradibus dispositio pudenda et ridiculosa mentis exhibetur in perversi operis ostensione nudatio.
Fascia vero pectoralis est divina dilectio, quae vagarum cogitationum motus per amoris intimi vincula restringit. In cilicio autem peccati asperitas et punctio designari solet. Pro pectorali igitur fascia [Col. 0066B] cilicium est, quando pro charitate et cordis disciplina, quae mentem in cogitatione Deum diligendi stringere consueverat, peccatorum asperitas et odiorum stimuli, malarum cogitationum [Col. 0065D] Cod. G. malorum cogitatuum. punctione mentem lacerant. Sequitur:
VERS. 25.—«Pulcherrimi quoque viri tui gladio cadent, et fortes tui in praelio.»
Pulcherrimi viri Ecclesiae sunt, qui in spiritali bello fortiter dimicant, viriliter agunt, et honestissime conversantur in religione divina. Et fortes ejus sunt, qui in spiritali bello fortiter dimicant. Sed nonnunquam etiam tales viri, dum de sua pulchritudine gloriantur, cadunt a statu suae rectitudinis, gladio nequissimae delectationis transfossi; et qui fortes videbantur, plerumque in praelio carnalium delectationum [Col. 0066C] [Col. 0066D] Cod. G. tentationum. victi succumbunt. Unde et Jeremias ait: «Juvenes eorum confodiantur gladio in praelio (Jerem. XVIII, 21) .» Juvenes quippe gladio confodiuntur in praelio, cum ii, qui in novitate vitae fortiter ambulant et alacriter, in articulo tentationis transfiguntur mucrone delectationis.
Quod si de animae statu intelligimus, quae post virtutes peccaverit, pulcherrimos ejus viros accipimus bona opera, quae hostili gladio cadunt. Et fortes ejus virtutes, quae in spiritali praelio pereunt. Ubi post tanta virtutum detrimenta, post tam multiplicem animarum ruinam, congrue subjungitur de Ecclesia:
VERS. 26.—«Et moerebunt atque lugebunt [Col. 0066D] portae ejus, et desolata in terra sedebit.»
Portae enim Ecclesiae sunt sancti doctores et praepositi, per quorum ministerium Ecclesiam quisque ingreditur. Qui inter haec virtutum damna praecipue moerent et lugent; quia sicut lucrum animarum sollicite quaerunt, sic detrimentum earum affectuose plangunt. Qui quotidie magis magisque vident, quae gravius defleant; quia venerunt dies et veniunt, de quibus ait Apostolus: quod novissimis diebus instabunt tempora periculosa et erunt homines seipsos amantes, cupidi, elati, superbi, blasphemi, parentibus non obedientes, ingrati, scelesti, sine affectione, sine pace, criminatores, incontinentes, immites, [Col. 0067A] sine benignitate, protervi, tumidi, proditores, voluptatum amatores magis quam Dei, habentes quidem speciem pietatis, virtutem autem ejus abnegantes (II Tim. III, 2-5) . Nam haec omnia mala redundare cernimus in hujus temporis hominibus. Unde et postmodum malis amplius excrescentibus, et Antichristo regnante, sancta Ecclesia desolata sedebit in terra, id est in humilitate et tristitia perdurabit lugens, nec ab homine consolabitur in tantis malis. Quod et Jeremias intuens, ait: «Quomodo sedet sola civitas plena populo? Facta est quasi vidua domina gentium (Thren. I, 1) .
Moraliter autem, quicunque locum dederit diabolo, et non omni custodia servaverit cor suum, lugent portae ejus, et absente sponso, semper in luctu [Col. 0067B] est, ac de excelsis corruens in terrae pulvere sedet. Itaque detrimenta eorum, qui post religiosam conversationem, diabolo insidiante, virtutes et bona quae fecerunt amittunt, descripsit hactenus propheta multipliciter. Hinc ad illud tempus, quo septiformis Ecclesia venit ad Christum, reducit verba dicens: «Et apprehendent septem mulieres virum unum in die illa.» Sed historialiter, ut superius dicere coepimus, tempore obsidionis Jerusalem, decalvavit Dominus verticem filiarum Sion, et abstulit eis ornamentum calceamentorum, et lunulas, et torques et caetera, quae describuntur. Unde cum ad crucem duceretur, ait: «Filiae Jerusalem, nolite flere super me, sed super vos ipsas flete, et super filios vestros: quoniam venient dies, in quibus dicent: [Col. 0067C] Beatae steriles, et ventres qui non genuerunt, et ubera quae non lactaverunt. Tunc incipient dicere montibus: cadite super nos, et collibus: operite nos (Luc. XXIII, 28-30) .» Quis enim pensare valeat afflictionem et taedium vitae quod patiebantur, atque angustias, dum dicerent montibus: Cadite super nos? Omnia ergo, quae nunc describuntur, completa sunt ibi. Nam et pulcherrimi Judaeorum ceciderunt gladio Romanorum, et luxerunt portae Jerusalem obsessae, cum nemo posset egredi, vel ingredi, et desolata sedit in terra, quia dejecta est in illa tribulatione non habens consolatorem, et ad ultimum destructa. Et quia, quando vetus illa Jerusalem cecidit, nova surrexit, apte subjungitur:
VERS. 1.—«Et apprehendent septem mulieres virum unum in die illa, dicentes: Panem nostrum comedemus, et vestimentis nostris operiemur: tantummodo invocetur nomen tuum super nos, aufer opprobrium nostrum.»
Nam quae sunt istae septem mulieres, nisi septem Ecclesiae, quae unam faciunt catholicam? Quis est vir nisi Christus? Apprehendent ergo septem mulieres virum unum in die illa; quia tempore, quo vetus Jerusalem destructa est, et gratia novae praedicationis illuxit mundo, septem Ecclesiae adhaeserunt Christo, dicentes: Panem nostrum comedemus, id est [Col. 0068A] refectionem spiritalis gratiae, de qua genus humanum de paradiso expulsum, ait: «Percussus sum ut fenum, et aruit cor meum, quia oblitus sum comedere panem meum (Psal. CI, 5) .»
Et vestimentis nostris operiemur, id est bonorum operum indumentis, de quibus scriptum est: «Beatus qui vigilat et custodit vestimenta sua, ne nudus ambulet, et videant turpitudinem ejus (Apoc. XVI, 15) .» Nam anima quaecunque panem hunc internae refectionis invisibiliter comedere, et his religiosarum actionum vestibus indui negligit, non potest huic singulari viro placere, qui speciosarum Sponsus est animarum. Et haec, inquiunt, faciemus, tantummodo invocetur nomen tuum super nos, ut tu vir noster voceris, et nos tuae conjuges, vel ut a [Col. 0068B] Christo Christianae dicamur, et in nomine Christi cuncta faciamus. Aufer opprobrium nostrum, ut omnem peccatorum nostrorum memoriam deleas, ne postquam tibi legitime spiritaliter sociatae fuerimus, improperetur nobis, quia priusquam ad te veniremus, fornicatae simus. Sequitur:
VERS. 2.—«In die illa erit germen Domini in magnificentia, et gloria, et fructus terrae sublimis, et exsultatio his qui salvati fuerint de Israel.»
Germen Domini in magnificentia et gloria fuit, cum sempiternus Dei Filius, in carne temporaliter apparens magnitudine virtutum et doctrinae, mundo clarus effulsit. Fructus quoque terrae sublimis effectus est, quando carnem, quam de natura nostra quae de terra est, mortalem Deus susceperat, in virtute [Col. 0068C] resurrectionis immortalem jam redditam ad coelos sublevavit. Et tunc exsultatio fuit his qui salvati erant de Israel, id est, discipulis ejus; quia sic certificati sunt de gloria resurrectionis ejus, ut eo coelos petente ipsi non solum nulla tristitia afficerentur, sed etiam gaudio magno replerentur. Nam sicut scriptum est: «Recessit ab eis, et ferebatur in coelum, et ipsi adorantes regressi sunt in Jerusalem cum gaudio magno, et erant semper in templo laudantes et benedicentes Deum (Luc. XXIV, 51, 53) .» Et eamdem laetitiam habuit multitudo reliquorum fidelium Hebraeorum, quorum erat cor unum et anima una. De quibus et subditur:
VERS. 3.—«Et erit omnis, qui relictus fuerit in [Col. 0068D] Sion, et residuus in Jerusalem, sanctus vocabitur, omnis qui scriptus est in vita in Jerusalem.»
VERS. 4.—«Si abluerit Dominus sordem [Col. 0067D] Alias, sordes. filiarum Sion, et sanguinem Jerusalem laverit de medio ejus spiritu [Col. 0068D] Alias, in spiritu, etc. judicii, et spiritu ardoris.»
Omnis, inquit, qui relictus fuerit in Sion temporibus apostolorum, et residuus in Jerusalem terrena illa civitate Judaeorum, sanctus vocabitur, sumpto nomine suo a Sancto sanctorum, ac si dicat: christianus appellabitur. Ergo Caiphas vocabitur sanctus? Annas vocabitur Sanctus? Pharisaei et Scribae vocabuntur sancti? Non. Sed omnis qui scriptus est [Col. 0069A] in vita in Jerusalem, id est illi omnes, quibus dicitur: «Gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in coelis (Matth. V, 12) . Jerusalem nunc intellige illam supernam, de qua scriptum est: «Non commovebitur in aeternum, qui habitat in Jerusalem (Psal. CXXIV, 1) .» Omnis ergo, qui tempore apostolorum relictus est in Sion, sanctus est vocatus, qui inscribi meruerit in libro vitae, sicut et Apostolus ait: «In hoc tempore reliquiae secundum electionem gratiae salvae factae sunt. Omnis itaque qui relictus fuerit vocabitur sanctus (Rom. XI, 5) .»
Si abluerit Dominus sordem filiarum Sion, id est si deleverit peccata Israelitici populi, et sanguinem Jerusalem, id est reatum effusionis Dominici sanguinis laverit in spiritu judicii, et spiritu ardoris, [Col. 0069B] sicut ait Petrus jam corde compunctis consilium quaerentibus, quia Salvatorem se crucifixisse intellexerant: «Poenitentiam, inquit, agite, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Jesu Christi in remissionem peccatorum, et accipietis donum sancti Spiritus (Act. II, 38) .» Nam de spiritu judicii dicit: poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum; de spiritu begnini ardoris addidit: et accipietis donum sancti Spiritus; vel quia idem Spiritus, per quem fit remissio peccatorum, primum quidem discipulis datus est Spiritus judicii, deinde Spiritus ardoris: spiritus judicii, quando audierunt: «Accipite Spiritum sanctum; quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt (Joan. XX, 22) ;» Spiritus ardoris, quando «apparuerunt illis dispertitae linguae tanquam ignis, seditque [Col. 0069C] supra singulos eorum, et repleti sunt omnes Spiritu sancto (Act. II, 3) .»
Cum autem dicitur: Si abluerit Dominus sordem filiarum Sion, dubitative dici videtur, non quia hoc incertum esset apud Dominum, sed quia vix inventi sunt vel pauci inter plurimos, qui mererentur ablui. Per hoc enim quod dicitur: Si abluerit Dominus, quia ex magna multitudine pauci forent abluendi, monstratur. Sequitur:
VERS. 5.—«Et creavit [Col. 0069D] Alias, creabit. Dominus super omnem locum montis Sion, et ubi invocatus est, nubem per diem, et fumum et splendorem ignis flammantis in nocte.»
Appellatione montis Sion designatur Ecclesia, sicut [Col. 0069D] scriptum est: «Qui confidunt in Domino sicut mons Sion (Psal. CXXIV, 1) .» Nubes vero divinam protectionem significat, sicut scriptum est: «Expandit nubem in protectionem eorum (Psal. CIV, 39) .» Dies autem prosperitatem designat, et nox adversitatem, sicut angelica voce canitur: «Projectus est accusator fratrum nostrorum, qui accusabat illos ante conspectum Dei nostri die ac nocte (Apoc. XII, 10) .» Hostis enim antiquus prosperis nos male uti studet accusare, et in adversis patientiam non habere. Itaque super omnem locum montis Sion, id est in quocunque loco est Ecclesia, et ubi [Col. 0070A] invocatus est Dominus, id est ubicunque vel unus fidelium invocat eum, creavit nubem protectionis et umbraculi spiritalis per diem prosperitatis. Nam quia in prosperis solet mentem gravius urere calor tentationis, ibi divina nubes necessaria est, quae ardorem carnalium desideriorum semper amoveat, et mentis praestet refrigerium.
In nocte autem adversitatis creavit fumum et splendorem ignis. Quis est iste ignis, nisi de quo dicit: «Ignem veni mittere in terram, et quid volo, nisi ut ardeat?» (Luc. XII, 49.) Hic ergo ignis aliis fumum, et aliis splendorem habere videtur, juxta quod Apostolus ait: «Aliis quidem sumus odor mortis in mortem, aliis autem odor vitae ad vitam (II Cor. II, 16) .» Dum enim unum idemque [Col. 0070B] miraculum cernitur a pluribus, et alii quidem blasphemant, alii autem convertuntur, vel praedicationis verbum alii impugnant, alii recipiunt, procul dubio ignis iste aliis fumum, quo caeci fiant, et aliis splendorem, quo illuminentur, habet. Sed adhuc eadem sententia repetitur, cum subditur: «Super omnem enim gloriam protectio.»
VERS. 6.—«Et tabernaculum erunt [Col. 0069D] Alias, erit. in umbraculum diei ab aestu, et in securitatem, et in absconsionem a turbine et a pluvia.»
Omnis namque electus quid est nisi gloria Dei? Ait enim: «Omnem, qui invocat nomen meum, in gloriam meam creavi eum (Isa. XLIII, 7) .» Super omnem itaque gloriam, id est super unumquemque electum protectio et tabernaculum est in umbraculum [Col. 0070C] diei prosperitatis ab aestu vitiorum, ut, quando prosperitas arridet et aestus vitiorum torrere [Col. 0070D] Cod. G., errore. mentem appetit, divina protectio nobis obumbret, ac spirituale praebeat refrigerium. Et eadem protectio nobis fit in securitatem a turbine tribulationum, et tabernaculum illud in absconsionem a pluvia blandimentorum, ut sub Dei protectione securi simus non timentes adversitatum turbines, et in tabernaculo obumbrationis ejus absconsa mens nostra non tangatur pluviis blanditiarum, et mollium sermonum, dicens: «Quoniam abscondit me in tabernaculo suo in die mala: protexit me in abscondito tabernaculi sui (Psal. XXVI, 5) .» Hucusque verba secundae visionis divinus vates protulit: hinc ad alia transitum facit
VERS. 1.—«Cantabo, inquit, dilecto meo canticum patruelis mei vineae suae.»
Canticum laetitiae Moyses, transito mari Rubro, cecinit (Exod. XV) , Debboraque, cum Barach peracta victoria (Jud. V) , et David liberatus ab omnibus inimicis suis (II Reg. XXII) ; Jeremias vero canticum lamentabile cecinit, dicens: «Quomodo sedet sola civitas plena populo (Thren. I, 1) ,» etc. Novissimum quoque Moysi canticum tristitiae magis est quam gaudii, quia ibi praedicitur infidelitas populi. Ita et nunc Isaias canticum moeroris cantaturus est: Cantabo, [Col. 0071A] inquit, dilecto meo, id est Deo Patri, canticum patruelis mei, id est Domini Jesu, qui mihi futurus est consanguineus assumptione carnis, canticum dico habitum vineae suae, id est plebi suae. Patruelis est filius patrui, patruus vero est frater patris, sicut avunculus frater matris. Patruelem ergo suum appellat propheta Christum, propter generis propinquitatem, quia ex illa plebe sumpturus erat humanitatem.
Vel Christus est dilectus, cui Pater ait: «Tu es Filius meus dilectus (Marc. I, 2) .» Et ille dilectus carmen fecit lugubre vineae suae, quod ego cantabo dilecto populo meo. Canticum vero sic incipit: «Vinea facta est dilecto meo in cornu filio olei.» Et in sequentibus dicitur: «Vinea enim Domini [Col. 0071B] Sabbaoth domus Israel est.» Quid autem cornu nisi fortitudinem regni designat? Facta est ergo vinea dilecto meo in cornu, quando antiquus Dei populus in regnum profecit. Facta est in cornu filio olei, quia virtus regni ejus fuit ex gratia Dei. Sequitur:
VERS. 2.—«Et sepivit eam, et lapides elegit ex illa, et plantavit eam electam.»
Sepivit vel sepit eam angelorum custodiis. Et lapides elegit ex illa, quia reliquias Amorrhaeorum abstulit, et adversarios expulit. Et plantavit eam electam, quia elegit eos sibi «in peculium ex cunctis gentibus, quae sub coelo sunt (Exod. XIX, 5) .» Sequitur:
«Et aedificavit turrim in medio ejus,» id est [Col. 0071C] templum. «Et exstruxit torcular [Col. 0071D] Alias, torcular in ea. ,» id est altare, in quo sanguis hostiarum effundebatur, sicut exprimitur uva in prelo. Post haec omnia beneficia subditur:
«Et exspectavit, ut faceret uvas, et fecit labruscas.» Exspectavit, ut vinea sua secundum naturae suae dulcedinem faceret uvas, id est, ut populus Dei jucundos ac dulces bonorum operum fructus redderet; sed e contrario fecit labruscas, id est amara, et agrestia paganitatis opera. Labrusca quippe racemus agrestis est, et vocatur labrusca; quia in labris terrae nascitur, id est juxta vias in sepibus, significans opera gentium, quae erant in circuitu eorum. Fecit labruscas vinea Domini, quia [Col. 0071D] Judaea, degenerans a fructu patriarcharum, non justitiae fructum, sed paganitatis opera fecit. Deinde vox ipsius patrisfamilias infertur, dicentis:
VERS. 3.—«Nunc ergo, habitatores Jerusalem et viri Juda, judicate inter me et vineam meam,» etc.
Hoc loco tacetur quid habitatores Jerusalem censentes responderint. Sed in Evangelio declaratur. Dixerunt enim: Malos male perdet, et vineam suam locabit aliis agricolis, qui reddant ei fructum temporibus suis (Matth. XXI, 41) . Cumque se proprio condemnassent judicio, subjecit exponendo Dominus: «Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus (ibid.) .» Simili modo [Col. 0072A] et hic loquitur: Judicate, inquit, inter me et inter vineam meam.
VERS. 4.—«Quid est, quod debui ultra facere vineae meae, et non feci ei? An quod exspectavi ut faceret uvas, et fecit labruscas?»
Subaudi: facere non debui? Nunquid enim mea culpa est, quia fecit labruscas, dum exspectarem ut faceret uvas?
VERS. 5.—«Nunc [Col. 0072D] Alias. Et nunc. , inquit, ostendam vobis quid ego faciam vineae meae.»
Et quod in Evangelio dicit: «Auferetur vobis regnum Dei (Matth. XXI, 43) ,» hoc loco subjungit: «Auferam sepem ejus, et erit in direptionem; diruam maceriam ejus, et erit in conculcationem.»
[Col. 0072B] VERS. 6.—«Et ponam eam desertam,» etc.
Auferam sepem ejus, id est custodiam angelorum, et munimen defensionis meae, et erit in direptionem exercitui Romano. Diruam maceriam ejus, id est murum Jerusalem, obsidente Tito, et erit in conculcationem cunctis transeuntibus; quia «cadent in ore gladii, et captivi ducentur in omnes gentes (Luc. XXI, 24) .» Et ponam eam desertam adeo et incultam, ut nullum jam domestici operis fructum proferat, sed agrestia semper opera faciat.
«Non putabitur et non fodietur, et ascendent super eam vepres et spinae.» Non putabitur; quia rami vitiorum ab ea non abscindentur, sed in peccatis suis morientur, et ligone praedicationis non fodietur, ut fructificet. Et ascendent super eam vepres et [Col. 0072C] spinae, id est punctiones peccatorum et criminum.
«Et nubibus, inquit, mandabo, ne pluant super eam imbrem.» Hoc et apostoli dicunt huic vineae: «Vobis oportebat primum loqui verbum Dei. Sed quoniam repellitis illud, et indignos vos judicatis vitae aeternae, ecce convertimur ad gentes. Sic enim praecepit nobis Dominus: Posui te in lumen gentibus (Act. XIII, 46 et 47) .» Ipsi enim sunt nubes, quia de eis dicitur: «Qui sunt isti, qui ut nubes volant (Isai. LX, 8) .» His ergo jussum est, ne praedicationis imbrem, super infructuosam vineam pluant, quia missi sunt ad gentes, ubi fructum inveniant. Hactenus mystice locutus, jam evidenter, [Col. 0072D] quae sit haec vinea declarat, subjungens:
VERS. 7.—«Vinea enim Domini exercituum domus Israel est, et vir Juda germen delectabile ejus.»
Domus Israel decem tribus significat, et vir Juda domum Juda, de qua ortus est Dominus. Propter generis propinquitatem vir omnis Juda germen delectabile est; reliquae vero tribus tantummodo vinea ejus, id est populus ejus.
«Et exspectavi ut faceret judicium, et ecce iniquitas: et justitiam, et ecce clamor.» Inter me et Barrabbam debuit facere judicium (Matth. XXVII, 21) ; sed fecit iniquitatem, id est legis transgressionem, [Col. 0073A] homicidam, quem lex damnat (Num. XXXVIII) , liberans; νόμος, nomos quippe Graeco eloquio vocatur lex, et inde anomia dicitur iniquitas, quidquid sine lege vel contra legem est. Et justitiam exspectavi, ut faceret condemnans impium, et ecce clamor adversum me dicentium: «Crucifige, crucifige eum (Luc. XXIII, 21) .»
Nunc videamus si haec de illis intelligi possint qui nomine Christiano censentur. «Vinea, inquit, facta est dilecto meo in cornu filio olei.» Ecclesia est vinea Dei, quae quot sanctos profert, quasi tot palmites mittit, quibus ipse loquitur: «Ego sum vitis, vos palmites (Joan. XV, 5) .» Per cornu vero, id est per angulum agri designatur egregia et optima pars terrae, et per hanc electa pars humani generis. [Col. 0073B] Facta est igitur in cornu vinea, quoniam in electa parte hominum plantata est Ecclesia: Per oleum autem sancti Spiritus unctio figuratur. Ait ergo: «Vinea facta est dilecto meo in cornu filio olei.» Filius quippe olei populus fidelis est, qui ad fidem Dei interna sancti Spiritus unctione generatur. De quo rursus oleo dicitur: «Computrescet jugum a facie olei (Isa. X, 27) .» Jugum quippe a facie olei computrescit, quia dum gratia sancti Spiritus ungimur, a captivitatis nostrae servitute liberamur, dumque maligni spiritus dominatio superba repellitur, jugum conteritur, quo libertatis nostrae colla premebantur. Vinea ergo facta est dilecto meo in cornu filio olei, quoniam Ecclesia facta est Christo in electis et spiritalibus viris, qui ex coelesti gratia [Col. 0073C] nati sunt.
«Et sepsit eam et elegit lapides ex illa, et plantavit eam electam.» Sepsit eam, sicut scriptum est: «Salvator ponetur in ea murus (Isa. XXVI, 1) .» Et in Zacharia: «Ego ero ei, ait Dominus, murus ignis in circuitu (Zach. II, 5) .» Vel munitio disciplinae sepis nomine designari potest. Sepsit ergo eam, quia munimem disciplinae dedit ei. Quid vero per lapides vineae noxios nisi duritia figuratur eorum, qui in incredulitate permanserunt, dum fidem mundus susciperet? Elegit igitur lapides ex illa; quoniam reliquias infidelium diligenter abstulit de medio habitationis fidelium, et omnia, quae Dei cultum impedire potuerunt.
[Col. 0073D] «Et plantavit eam electam.» Quia, sicut alibi dicitur: «Qui seminat bonum semen, est filius hominis. Bonum igitur semen, hi sunt filii regni (Matth. XIII, 37, 38) .» Licet igitur zizania superseminaverit inimicus, tamen pater familias non nisi bonum semen in agro suo seminavit, et vineam suam plantavit electam.
«Et aedificavit turrim in medio ejus, et torcular exstruxit in ea.» Aedificavit in ea turrim; quia dedit ei praepositos, quorum conversatio velut turris excelsa superemineret, ac provideret ei, custodiretque illam, de quibus dicitur: «Et abundantia in turribus tuis (Psal. CXXI, 7) .»
Quid autem per torcular nisi pressura tribulationis et districtio disciplinae figuratur, quae purgat electos [Col. 0074A] a sordibus vitiorum, et separat a reprobis, sicut eliquatur uva in prelo, et oleum ab amurca dividitur? Unde et nonnulli psalmi pro torcularibus intitulantur. Itaque tot et tantis Dei beneficiis acceptis videamus, quid homo reddiderit. Sequitur:
«Et exspectavit, ut faceret uvas, et fecit labruscas;» quia postquam Deus ei tot bona tribuit, et reliquias infidelium quasi lapides ejecit, pacem illi ubique largiens, mox crescente carnalium multitudine vitiis adhaesit, et in plerisque, qui Christiani dicuntur, gentiliter vivit. Non solum Ecclesiam, sed et unumquemque nostrum diu superna pietas ad bene agendum exspectat. Unde et pollicetur dicens: «Si venerit in secunda vigilia, et si in tertia vigilia, venerit, et ita invenerit, beati sunt servi illi (Luc. XII, 38) .»
Et fecit, inquit, labruscas, quia, proh dolor! nec exspectati erubescimus carnaliter vivere et perversorum exempla sectari, atque infidelium opera facere.
«Nunc ergo, habitatores Jerusalem, et viri Juda, judicate inter me et vineam meam.» Habitatores Jerusalem ii sunt qui habitant in Ecclesia. Haec enim civitas magni Regis, haec est visio pacis. Pax quippe in nobis, si tamen filii pacis sumus, multiplicatur. Sed et viri Juda nos sumus propter Christum, qui ex Juda natus est. Ipsum quoque nomen Juda refertur ad Christum, sicut scriptum est: «Juda, te laudabunt fratres tui, manus tua in cervicibus inimicorum tuorum, adorabunt te filii patris tui (Gen. XLIX, 8) .» Nunc itaque sermo est ad habitatores Jerusalem, id est ad eos qui sunt in Ecclesia, et ad viros Juda, haud dubium quin ad Christianos. Et hoc eis dictum intelligere possumus, qui sedebunt «super thronos duodecim judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX, 28) .» Nam et modo judicatur per eos vinea Domini: «quia tempus est, ut incipiat judicium de domo Domini (I Petr. IV, 17) ,» quae et vinea ejus est.
«Et nunc, inquit, ostendam vobis, quid ego faciam vineae meae.» Auferam sepem munitionis et defensionis ejus; quia ego murus eram in circuitu ejus. Et erit in direptionem avidis praedonibus, id est malignis spiritibus, qui virtutum bona diripient. [Col. 0074D] Diruam maceriam ejus, id est munimen disciplinae ejus destruam, ac religionem ipsius. Et erit in conculcationem; quia in coeno vitiorum conculcabitur ab immundis spiritibus. Unde et alias dicitur: «Ape rite, ut exeant, qui conculcent eam (Jerem. L, 26) .» Et ponam eam desertam, ut jam nullum boni operis fructum proferat.
«Non putabitur, et non fodietur, et ascendent super eam vepres et spinae.» Putatio est aestimatio, Quando enim vitem quis ad purgandum sumit, putat, id est considerat et aestimat quid abscindere debeat, et quid dimittere. Ita et Deus opera fidelium suorum considerat, et bona quidem conservat, mala vero resecat; qui vero malis actibus assidue sunt dediti, et obstinato animo praecepta conculcant, non [Col. 0075A] facile eorum recidit vitia, sed terribili judicio derelinquit eos in malitia sua. Et hoc est quod nunc minatur, quia non putabitur, neque proscindetur, nec de malis, quae facit, increpabitur, sed in horrore iniquitatum suarum inculta deseretur.
«Et nubibus mandabo, ne pluant super eam imbrem.» Nubes sunt sancti praedicatores, qui arentem humani pectoris terram coelestis intelligentiae fluentis rigant. Sed jubentur continere pluviam, cum indigna fuerit auditoris anima imbre [Col. 0075D] Cod. Cruc., rore. coelesti, sicut per Salomonem dicitur: «In auribus insipientium ne loquaris, quia despiciunt doctrinam eloquii tui (Prov. XXIII, 9) .» Nam propter nimias subjectorum culpas sermo praedicationis aufertur doctoribus. Unde Ezechieli Dominus dicit: «Linguam [Col. 0075B] tuam adhaerescere faciam palato tuo, et eris mutus, nec quasi vir objurgans, quia domus exasperans est (Ezech. III, 26) .» Hinc et Amos ait: «Prudens in tempore illo tacebit, quia tempus malum est (Amos V, 19) .» Hoc est ergo quod dicitur; quia nubibus mandabo, ne pluant super eam imbrem, quod nostris diebus nimium compleri gemimus, quia vix jam verbum Dei populo ejus quisquam loquitur.
«Vinea enim Domini exercituum domus Israel est, et vir Juda germen delectabile ejus. Domus Israel est, cui per Apostolum dicitur: «Si autem vos Christi, ergo Abrahae filii estis, secundum promissionem haeredes (Galat. III, 22) .» Domus Israel Ecclesia est, quae fidem patriarcharum sequitur; [Col. 0075C] et Ecclesia vinea Dei est. Vir Juda Christianus quilibet est, sicut supra monstravimus, et ideo vir Juda germen delectabile ejus est; quia in iis filiis delectatur Deus «qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 19) .»
«Exspectavi, ut faceret judicium, et ecce iniquitas; et justitiam, et ecce clamor.» Facere judicium et justitiam Dei est, ut in omnibus operibus, quae cogitas facere, primo cogites Deum; et si secundum Deum est quod cogitas, diligenter examines; et si est rectum coram Domino, perficias illud. Si vero adversum fuerit repertum, amputes illud ab anima tua. Sed qui levitatem suae voluntatis sequuntur, [Col. 0075D] dum exspectantur, ut faciant judicium et justitiam, erumpit iniquitas et clamor. Qui enim minora peccata committit, quasi loquitur prava in auribus Dei; qui vero gravia mala perpetrat, jam ad aures Omnipotentis clamat. Unde scriptum est: «Clamor Sodomorum et Gomorrhae multiplicatus est (Gen. XVIII, 20) .» Talis ergo clamor ad Deum quotidie ab iniquis ascendit. Sequitur:
VERS. 8.—«Vae qui conjungitis domum ad domum, et agrum agro copulatis usque ad terminum loci; nunquid habitatis [Col. 0076D] Recentiores editiones, habitabitis. soli vos in medio terrae?»
Nunc de perditis moribus populi sui manifeste [Col. 0076A] Propheta loquitur interpretando, quod superius allegorice dixerat, vineam Domini fecisse labruscas, increpans avaros et sectatores ebrietatis, et eos, qui iniquitates protrahunt, et qui malum laudant, bonumque blasphemant, vel qui sibi sapientiam arroganter vindicant, aut qui multum se bibere vinum gloriantur, et singulis istis vae perpetuae amaritudinis minatur. Sed sicut hucusque ea quae de populo Judaeorum dicta sunt, ostendimus et de Christianorum populo dici: ita et nunc ad illos pariter, qui Christiano censentur vocabulo, et talia faciunt, comminationes propheticas intelligamus dirigi. Quicunque ergo aliena rapere contendunt, cum multiplicare largae habitationis spatia, vel agrorum fines extendere cupiunt, audiant quod dicitur: Vae qui [Col. 0076B] conjungitis domum ad domum, et agrum agro copulatis usque ad terminum loci; nunquid habitatis soli vos in medio terrae? Ac si dicatur: Quousque vos extenditis, quasi habere in communi mundi habitatione consortes minime possitis? Sequitur:
VERS. 9.—«In auribus meis sunt haec, dicit Dominus exercituum.»
Talia opera, sicut et supra dictum est, ad aures superni Judicis clamant. Qui iratus adjungit: «Nisi domus multae desertae fuerint.» Defectio dictionis est signum vehementer, et quod minatur, maxime confirmantis. Unde cum Pharisaei signum de coelo quaererent ab illo tentantes illum, «ingemiscens spiritu ait: Amen dico vobis, si dabitur generationi [Col. 0076C] isti signum (Marc. VIII, 12) .» Et alibi: «Sicut juravi in ira mea, si introibunt in requiem meam (Psal. LIV, 11) .» Iratus ergo, eis qui conjungunt domum ad domum dicit: Nisi domus multoe desertae fuerint; quia dum avari multiplicandis possessionibus insistunt, inopinata morte rapiuntur. Unde dives, qui dicebat: «Destruam horrea mea, et majora faciam, et illuc congregabo omnia quae nata sunt mihi bona mea, et dicam animae meae: Anima, habes multa bona reposita in annos plurimos, requiesce, comede, bibe, epulare (Luc. XII, 18, 19) ,» divinitus audivit: «Stulte, hac nocte repetent animam tuam a te; quae autem praeparasti, cujus erunt?» (Ibid. XX.) Hoc itaque minatur dicens: Nisi domus multae desertae fuerint. Et ad hoc quod dixerat: agrum agro [Col. 0076D] copulatis, subjungit:
VERS. 10.—«Decem enim jugera vinearum facient lagunculam unam, et triginta modii sementis facient modios tres.»
Nam quia agros copulant agris, ut exinde frugum abundantiam colligant, justo Dei judicio fiunt vineae et agri eorum steriles, ut decem jugera vinearum vix lagunculam musti reddant, et latitudo agrorum ubi triginta modii sementis jacti sunt, vix tres modios reddat. Saepe enim propter avarorum iniquitatem accidit terrae sterilitas. Unde et Aggaeus dicit: «Respexistis ad amplius, et ecce factum est minus.» [Col. 0077A] (Agg. I, 9) .» Post haec Isaias ebriorum luxuriam increpat dicens:
VERS. 11.—«Vae qui consurgitis mane ad ebrietatem sectandam, et potandum usque ad vesperam, ut vino aestuetis.»
VERS. 12.—«Cithara et lyra, et tympanum, et tibia, et vinum in conviviis vestris, et opus Domini non respicitis, nec opera manuum ejus consideratis.»
Haec et sine expositione manifesta sunt. Talibus enim delectationibus corrumpuntur, qui futurae vitae gaudia non quaerunt. Et dum musicis sonis, ac vino resolvuntur, opus Domini non respiciunt, id est quid eis Dominus agendum praecipiat, non cogitant. Nec opera manuum ejus, quae per ipsum in carne gessit, [Col. 0077B] considerant. Unde et maligni spiritus in omnem vitiorum servitutem eos sibi subjugant. Nam sequitur:
VERS. 13.—«Propterea captivus ductus est populus meus, quia non habuit scientiam, et nobiles ejus interierunt fame, et multitudo ejus siti exaruit.»
Dum enim conviviis et potationibus vacant, spiritali fame et siti moriuntur. Sed Judaeorum populus idcirco per omnes gentes a Romanis ductus est captivus, quia non habuit scientiam Scripturarum, ut Christum, quem sibi Moyses et prophetae promiserant, cognoscens susciperet. Scriptura vero sacra aliquando nobis cibus est, aliquando potus. Cibus est in locis obscurioribus; quia [Col. 0077C] exponendo quasi cibus frangitur, et mandendo glutitur. Potus vero est in locis apertioribus, quia ita sorbetur, sicut invenitur. Quasi cibum enim ac potum vidit propheta huic populo defuisse dicens:
«Nobiles ejus interierunt fame, et multitudo ejus siti exaruit.» Paucorum quippe est fortia et occulta cognoscere; multorum vero historiae aperta sentire. Et idcirco Judaeae nobiles non siti, sed fame interiisse asserit; quia, ii qui praeesse videbantur, dum totos se exteriori intelligentiae dederant, quod de intimis discutiendo manderent, non habebant; quia vero sublimioribus ab interno intellectu cadentibus parvulorum intelligentia et in exterioribus exsiccatur, [Col. 0077D] recte adjungitur: Multitudo ejus siti exaruit; ac si aperte diceret: Dum vulgus vitae suae studium deserit, jam nec fluenta historiae exquirit. Sequitur:
VERS. 14.—«Propterea dilatavit infernus animam suam, et aperuit os suum, absque ullo termino; et descendent fortes ejus et populus ejus, et sublimes gloriosique ejus ad eum.»
Quisquis ab inferno rapitur, in immensum devoratur. Immensam namque ejus latitudinem explicare volens propheta ait: Dilatavit infernus animam suam, id est interiora sua. Et aperuit os suum absque ullo termino, subaudi, ut infinitam peccantium [Col. 0078A] multitudinem devoret. Sine termino quippe dilatatus et apertus dicitur, quia ad se innumerabiles trahit, et quos in se suscipit, quasi in quadam abysso suae immensitatis absorbet. Sed et beatus papa Gregorius scribit (Dialog., lib. IV, c. 35) , quia «prae caeteris locis in Siciliae insulis eructante igne tormentorum ollae patuerunt; quae, ut solent narrare, qui noverunt, laxatis quotidie sinibus excrescunt, ut mundi termino propinquante quando certum est illuc amplius exurendos colligi, tanto et eadem tormentorum loca amplius videantur aperiri. Quod omnipotens Deus ad correctionem viventium in hoc mundo voluit ostendi, ut infideles, qui inferni tormenta esse non credunt, tormentorum loca videant, quae audita credere recusant.» Bene itaque dicitur, [Col. 0078B] quia, excrescente malorum multitudine, dilatavit infernus animam suam, et aperuit os suum absque ullo termino. «Et descendent, inquit, fortes ejus et populus ejus, et sublimes gloriosique ejus ad eum.» Hoc de Judaeis tunc maxime completum est, quando Romanis obsidentibus urbem Jerusalem, tam nimia multitudo infidelis illius populi fame et peste et gladiis interiit. De quibus et additur:
VERS. 15.—«Et incurvabitur homo, et humiliabitur vir, et oculi sublimium deprimentur.»
VERS. 16.—«Et exaltabitur Dominus exercituum in judicio, et Deus sanctus sanctificabitur in justitia.»
Nam qui se contra Romanos, imo contra Deum erigebant, capta Jerusalem incurvati sunt catenis [Col. 0078C] Romanorum, et in captivitate depressi. Et exaltatus est Dominus Jesus conculcans eos, qui se hactenus conculcaverant, qui in se sanctus est in justitia, et in conspectu hominum juste condemnans hostes suos et Romanis tradens, quibus deletis vel exterminatis Ecclesiae praedicatio vires obtinuit. Nam sequitur:
VERS. 17.—«Et pascentur agni juxta ordinem suum, et deserta in ubertatem versa, advenae comedent ea.»
Agnos dicit pascendos, de quibus audivit Petrus: «Pasce agnos meos (Joan. XXI, 16) .» Et quibus per Jeremiam dicit Dominus: «Dabo vobis pastores juxta cor meum, et pascent vos scientia et doctrina [Col. 0078D] (Jerem. III, 15) .» Et horum singuli pascentur juxta ordinem suum; quia, cum sint in Ecclesia diversi ordines, sancti doctores noverunt qualiter unumquemque debeant instruere. Deserta autem vocantur Scripturae sacrae, quae apud Judaeos incultae erant, dum spiritalis earum sensus non frequentaretur [Col. 0077D] Cod. G., spiritales e. s. n. frequentarentur. . Sed haec deserta in ubertatem versa spiritalis intelligentiae comedent nunc advenae, id est gentiles.
Populus quoque Christianus spiritaliter captivus ducitur [Col. 0078D] Cod. Cruc., dicitur. , quia Scripturarum scientiam habere negligit, dum litteras minime discit. Et nobiles ejus, id est sacerdotes interierunt fame verbi Dei: quia [Col. 0079A] nec ipsi Scripturas intelligunt terrenis actibus dediti. Et multitudo ejus, id est simplices, scientiae sitim patitur. Propterea dilatat infernus animam suam; quia propter eos amplificantur loca tormentorum. Et descendent fortes ejus ad eum; quia «potentes potenter tormenta patientur (Sap. VI, 7) .» Et populus ejus; quia sicut Osee dicit: «Populus non intelligens vapulabit (Ose. XL, 14) .» Et incurvabitur homo ad poenam, qui nunc erigitur in superbiam. Et oculi sublimium humiliabuntur. Sed haec intelligenda relinquentes ad alia transeamus. Sequitur:
VERS. 18.—«Vae qui trahitis iniquitatem in funiculis vanitatis, et quasi vinculum plaustri peccatum.»
[Col. 0079B] VERS. 19.—«Qui dicitis: Festinet, et cito veniat opus ejus, ut videamus, et appropiet, et veniat consilium sancti Israel, et sciemus illud!»
Iniquitas in funiculis trahitur vanitatis, cum per augmentum culpa protelatur. Funiculus enim vanitatis peccatum est, qui et peccatorem constringit et tamen in seipso nihil est, quia substantiam non habet. Unde per Psalmistam dicitur: «Funes peccatorum circumplexi sunt me (Psal. CXVI, 61) .» Quia enim funis addendo torquetur, ut crescat, non immerito peccatum in fune figuratur, quod perverso corde semper dum defenditur, multiplicatur.
Vinculum autem plaustri corrigia est, quae bovem [Col. 0079C] ligat, ut jugum portet et plaustrum oneratum trahat. Et quasi vinculum plaustri peccatum trahitur, quando diaboli jugum cum ingenti iniquitatum onere portatur. Sed ita protrahunt nequitiam, qui malis operibus digna quandoque supplicia pati non credunt. Unde et irridentes, dicunt: Festinet, et cito veniat opus ejus, quod facturus est in die judicii. Et veniat consilium Sancti Israel, quod ipse cogitavit de praemiis justorum et retributione malorum, et sciemus illud. Haec ideo sic loquuntur, quia se puniendos non aestimant. Sequitur:
VERS. 20.—«Vae qui dicitis bonum malum [Col. 0079D] Alias, malum bonum, bonum malum, etc. , et malum bonum ponentes tenebras lucem, et lucem tenebras, ponentes amarum in dulce, et dulce in amarum.»
[Col. 0079D] Culpa, cui vae nunc indicitur, vix ab ullo vivente potest evitari. Saepe enim malum, quod nobis placet, bonum dicimus; et bonum, quod nolumus, malum appellamus. Saepe tenebras erroris nostri lumen scientiae jactamus, et lumen consilii alicujus fratrum tenebras imperitiae vocamus. Sed et amaritudines quibus replemur, dum concupiscentiis nostris servire volumus, dulces aestimamus, quia praesens saeculum diligimus; et dulcedinem spiritalis conversationis amaram judicamus. Et ejusdem criminis est bonum lucemque et dulce contrariis vocare nominibus, cujus malum, tenebras, et amarum, vocabulis appellare virtutis. Hoc contra eos, [Col. 0080A] qui peccatum non putant, si bono detrahant, et non aestimant delictum, si laudent malum. Judaei quoque tunc praecipue malum bonum vocaverunt, et bonum malum, quando dixerunt Domino: «Nonne benedicimus nos, quia Samaritanus es tu, et daemonium habes?» (Joan. VIII, 48.) Posuerunt tenebras lucem, et lucem tenebras, dicentes caeco: «Tu discipulus ejus sis; nos autem Moysi discipuli sumus (Joan. IX, 28) .» Posuerunt amarum in dulce, et dulce in amarum, quando in Passione Salvatoris clamaverunt: «Tolle hunc, et dimitte nobis Barrabam (Luc. XXIII, 18) .» Potest et aliter atque aliter adhuc haec sententia intelligi. Sed ad alia festinamus. Sequitur:
VERS. 21.—«Vae qui sapientes estis in oculis vestris, et coram vobismetipsis prudentes.»
[Col. 0080B] Superbus semper sibi sapiens videtur, et se prudenter aestimat agere. Si quis fratrum consilium ei dederit, et dixerit ei: Frater non sic debes agere, non dignatur audire, quia sapientiorem se putat quam illum. Unde bene per Apostolum dicitur, quia «qui se putat aliquid scire, nondum novit, quomodo oporteat eum scire (I Cor. VIII, 9) .» Providendum est enim, ne accepta sapientia, cum ignorantiae tenebras illuminat, humilitatis lumen tollat, et sapientia jam esse nequeat, quae etsi virtute locutionis exterius fulgeat, elationis tamen velamine cor loquentis obscurat. Qui enim sibi sapiens arroganter videtur, tanto longe est a luce verae sapientiae, quanto apud se humilis non est. Tales erant Scribae [Col. 0080C] et Pharisaei, qui se sapientes jactabant, et sapientiam Dei, quae est Christus, persequebantur. Sequitur:
VERS. 22.—«Vae qui potentes estis ad bibendum vinum et viri fortes ad miscendam ebrietatem!»
VERS. 23.—«Qui justificatis impium pro muneribus, et justitiam justi aufertis ab eo.»
«Modico» quidem «vino» Timotheus sanctus «propter stomachum et frequentes suas infirmitates uti (I Tim. V, 23) » jussus est. Sed quod justus parce sumit necessitate coactus, hoc perversi immoderate capiunt delectatione illecti, et in eo gloriantur, quod multum vinum bibere possunt, quo ingurgitati statum mentis amittunt, et in judicio propter pecuniam justificant reum, et justum, quia munera non [Col. 0080D] porrigit, damnant. Talia enim sunt opera ebrietatis et avaritiae. Ea vero, quae hactenus propheta moraliter est locutus, tam ad Judaicum populum quam ad Christianum referuntur; quae autem his subjungit, de Judaeis intelligamus. Nam quia haec operati sunt, quae hucusque redarguit, videamus quid subinferat:
VERS. 24.—«Propter hoc sicut devorat stipulam lingua ignis et calor flammae exurit; sic radix eorum quasi favilla erit, et germen eorum quasi pulvis ascendet.»
Hoc de die judicii dicitur, de quo Malachias ait: «Ecce dies veniet succensa quasi caminus, et erunt [Col. 0081A] omnes superbi et omnes facientes iniquitatem stipula, et inflammabit eos dies veniens, dicit Dominus exercituum, quae non relinquet eis radicem et germen (Malach. IV, 1) .» Sicut ergo stipula devoratur ab igne; sic radix eorum quasi favilla erit. Stipula enim, quae comburitur, in favillam redigitur.
Radix eorum favillae fiet similis, quia et a societate justorum evelletur et concremabitur. Et germen eorum, quod non apparet viride, ut pulvis ascendet, quando Judex ventilabro purgabit aream suam. Erunt enim quasi paleae ante faciem venti, et sicut favilla, quam turbo dispergit. Et quare?
«Abjecerunt enim legem Domini [Col. 0081D] Alias, Domini exercituum. ,» quae per Moysen data fuerat, ac deinde «eloquium sancti Israel,» id est praedicationem Christi, «blasphemaverunt.» [Col. 0081B] Nam si legem Domini non abjecissent praedicationem sancti Israel non blasphemarent, qui ait: «Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi. De me enim ille scripsit: Si enim litteris illius non creditis, quomodo verbis meis credetis? (Joan. V, 46, 47.) Sequitur:
VERS. 25.—«Ideo iratus est furor Domini in populo, et extendit manum suam super eum, et percussit eum, et conturbati sunt montes, et facta sunt morticinia eorum quasi stercus in medio platearum.»
Furor est vehementissima commoti animi adversus delinquentem inflammatio. Deus autem furorem in se habere non potest; quia, cum sit immutabilis, non mente movetur irascens, sed quod justum est, tranquillus operatur. Sed quia peccatorem percutit, [Col. 0081C] quasi furore commotus in eum videtur.
Iratus est furor Domini in populo Judaeorum, et extendens in eum manum suam, percutiens eum per Vespasianum et filium ejus Titum. Et conturbati sunt montes, id est elati Judaeorum optimates. Et facta sunt morticinia eorum quasi stercus in medio platearum; quia in obsidione Jerusalem tanta multitudo eorum mortua est fame et pestilentia, ut nemo sufficeret eos sepelire. Sequitur:
«In omnibus his non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta.» Usque hodie ira Dei super reliquias Judaeorum juste perseverat. Ira enim ejus non est ut hominis, id est perturbatio concitati animi, sed tranquilla dispositio simpliciter constituta. [Col. 0081D] Nam quia ipsi permanent adhuc in malitia, ideo coelestis ira adhuc super eos permanet. Adhuc manus ejus extenta super eos est; quoniam adhuc eos affligit. Sequitur:
VERS. 26.—«Et elevabit signum in nationibus procul, et sibilabit ad eum de finibus terrae, et ecce festinus velociter veniet.»
Signum victoriae suae signum crucis Rex noster in gentibus levavit, ut inde sibi milites aggregaret. Et sibilavit ad eum, id est ad crucis signum more pastoris pecora sua sibilo congregantis; et eos de finibus terrae congregavit, quia per praedicationem apostolorum etiam ultimos orbis recessus ad fidem [Col. 0082A] suam convocavit. Unde et in Zacharia dicit: «Sibilabo eis, et congregabo illos, quia redemi eos (Zach. X, 8) .» Et congregatis ad fidem gentibus ecce festinus velociter veniet ad judicium, ut reddat illis mercedem; quia juxta dies Domini, juxta et velox nimis (Sophon. I, 14) .» Cito enim transvolat hujus vitae brevitas, et mox Christus venit aeterna justis laborum praemia reddere. Qui fideliter haec cogitant, alacriter omnia nunc tolerant, et non deficiunt. Unde subditur:
VERS. 27.—«Non est deficiens, neque laborans.»
Non est deficiens in eo; quia «Qui perseveraverit usque in finem hic salvus erit (Matth. XXIV, 19) .» Non est ergo in Salvatore nostro quicunque in adversis deficit, quia salutem non habet, neque Christi [Col. 0082B] membrum est. Neque laborans in eo est, quia delectabile sanctis est, quidquid pro eo patiuntur. Sequitur:
«Non dormitabit, neque dormiet.» Divinum somnum dicimus remotum Dei, et incommutabile a provisis. Qui rursum vigilat, dum providet eis doctrina aut salute deprecantibus succursum. Electis ergo magnis, de quibus nunc sermo est, nequaquam dormit; quia semper utilia eis providet, et adjuvat eos. Sed neque dormitat; quia nec in modico suos oculos ab eorum providentia claudit. Dormire enim nonnunquam eis fortasse creditur, quia injustorum crudelitatibus hic sine vindicta lacerantur. Sed famulis suis tunc magis vigilat, cum injuste eos nequitia [Col. 0082C] persequentis affligit. Videns enim, quid hic humiliter tolerent, nimirum praevidet quid illic eis misericorditer recompenset. Sequitur:
«Neque solvetur cingulum renum ejus, nec rumpetur corrigia calceamenti ejus.» Ut infra legimus: «Fides est cinctorium renum ejus (Isa. XI, 5) .» Non ergo solvetur cingulum renum ejus; quia non auferetur fides a nobis. Saepe enim conati sunt persecutores fidem ejus exstinguere, et de mundo tollere. Calceamentum vero praedicationem evangelicam designat, dicente Apostolo: «Calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis (Ephes. VI, 15) .» Non itaque rumpetur corrigia calceamenti ejus; quia non dissipabitur ligatum calceamentum evangelicae praedicationis. Ligata est enim doctrina coelestis in cordibus [Col. 0082D] praedicantium, sicut scriptum est: «Liga testimonium, et signa legem in discipulis meis (Isa. VIII, 16) .» Nunquam rumpitur corrigia, quae calceamentum hoc evangelicum ligat in nobis. Sequitur:
VERS. 28.—«Sagittae ejus acutae, et omnes arcus ejus extenti.»
Quid in arcubus nisi divinae Scripturae figurantur, de quibus sententiae quasi sagittae prosiliunt, ut adversariorum corda feriantur? Acutae ergo sunt sagittae ejus; quia ad eos quos per terrorem corrigit, acute ferientes et penetrantes verborum sententias emittit. Et omnes arcus ejus extenti; quia omnes [Col. 0083A] divinae Scripturae cunctis peccatoribus minas intendunt. Sequitur:
«Ungulae equorum ejus ut silex, et rotae ejus quasi impetus tempestatis.» Solet in equi ungula laboris fortitudo cognosci. Qui sunt autem equi Dei nisi praedicatores sancti, in quibus sedens suos impetit adversarios? Quid per ungulas equorum nisi virtutum perfectio, id est recti cursus fortitudo signatur? Ungulae igitur equorum ejus ut silex; quia virtus velocis incessus evangelistarum, quo ad praedicandum currunt, robustissima est. Quid autem in rotis nisi volubilitas praedicationis [Col. 0083D] Cod. G., praedicationum. exprimitur? Unde Ezechiel vidit «rotam in medio rotae (Ezech. I, 16) ;» quia Novum Testamentum intra vetus est. Rotae itaque ejus quasi impetus tempestatis feruntur; quia [Col. 0083B] praedicationes ejus valida virtute feriunt et conturbant mentem peccatoris. Sequitur:
VERS. 29.—«Rugitus ejus ut leonis, rugiet ut catuli leonum, et frendet, et tenebit praedam, et amplexabitur, et non erit, qui eruat.»
VERS. 30.—«Et sonabit super eum in die illa sicut sonitus maris.»
Rugitus ejus ut leonis fuit; quia terribiliter clamavit, dicens: «Serpentes, genimina viperarum, quomodo fugietis a judicio gehennae?» (Matth. XXIII, 33.) Et: «Omnis arbor quae non facit fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur (Matth. III, 10) . Rugiit ut catuli leonum; quia terrorem ejusdem judicii per apostolos, qui sunt filii prophetarum [Col. 0083C] quasi catuli leonum, in deserto saeculi hujus clamavit.
«Et frendet, inquit, et tenebit praedam, et amplexabitur, et non erit, qui eruat.» Frenduit, quando persecutoribus respondit: «Ego sum (Joan. XVIII, 5) .» Mox quippe «abierunt retrorsum, et ceciderunt in terram (ibid. 6) .» Tenuit praedam, quam rapuerat, id est discipulos quos elegerat, subjungens: «Si ergo me quaeritis, sinite hos abire (ibid. 8) .» Ubi subjecit Evangelista: «Ut sermo Jesu impleretur, quem dixit: quia quos dedisti mihi, non perdidi ex ipsis quemquam (ibid. 9) .» Tenuit igitur et amplexatus est praedam quasi leo confidens in virtute sua; quia et hostes suos uno sermone prostravit et ex discipulis electis nullum perdidit. [Col. 0083D] Tenuit praedam, cum de suis ovibus diceret: «Non rapiet eas quisquam de manu mea (Joan. X, 28) .»
«Et non erit, inquit, qui eruat, et sonabit super eum.» Quis sonabit? Qui praedam ei frustra conabitur eripere, id est populus Judaeorum. Sonabit super eum sicut sonitus maris, id est tumultuosa et confusa multitudine clamans: «Reus est mortis, crucifige, crucifige eum (Joan. XIX, 6) .» Sic autem sonuerunt super eum, qui praedam ei tollere nitebantur, quia idcirco eum occiderunt, ut multitudines fidelium ab eo separarent. Unde et alias scriptum est: «Quia cogitaverunt intra se dicentes: Hic est haeres, occidamus eum, ut nostra fiat haereditas (Matth. XXI, 28) .» Quia vero nullus ex eis deinceps ad gaudia Patriae coelestis mentem erexit, et desolatio Jerusalem atque captivitas ejusdem populi per manus Romanorum secuta est, voce eorum subjungitur:
«Aspiciemus in terram, et ecce tenebrae tribulationis, et lux obtenebrata est in caligine ejus.» Aspiciemus, inquiunt, in terram, qui ad coelum solebamus aspicere, id est jam de terrenis solummodo cogitabimus. Et ecce tenebrae tribulationis, erumpent; quoniam tota subito patria per Vespasianum et Titum delebitur. Et lux mentis nostrae obtenebrata est in caligine ejus; quia fugit a nobis consilium atque sapientia et intellectus prae confusione ac nimietate tribulationis. Hucusque ea, quae sibi [Col. 0084B] sub Ozia rege divinitus ostensa sunt, Isaias est locutus, amodo, quae sub rege Joathan viderit vel audierit, locuturus.
VERS. 1.—In anno quo mortuus est rex Osias, vidi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum, et ea quae sub ipso erant implebant templum.»
VERS. 2.—«Seraphim stabant super illud.»
Quandiu regnum Ozias tenuit, Isaias Dominum Sabaoth videre non potuit. Ozias enim adversus voluntatem divinae legis ingressus est templum quasi pontifex, et ob hoc lepra percussus est in fronte ita [Col. 0084C] ut extra civitatem ejectus inter immundos computaretur (II Paral. XXVI) . Quia ergo per nefas ingressus est sanctuarium, merito jam, dum ille viveret, arcanum divinae visionis non patuit. Grandis enim offensio male reserantis sanctuarium fuit. Et idcirco dignum fuit, ut divinae habitationis palatium in diebus ejus clausum permaneret. Eo itaque mortuo superna patent palatia, et divinae majestatis gloria cernitur.
«Vidi, inquit, Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum.» Sedere regnantis est, quia «sedebit Dominus rex in aeternum (Psal. XXVIII, 10) .» Dominatus vero est non subditorum excellentia tantum, sed omnis bonorum et optimorum perfectissima et omnimoda possessio, et vera et immutabilis [Col. 0084D] firmitas. Et idcirco solus ille summus imperator jure vocatur Dominus. Solium ejus specialis ordo spirituum est angelicorum, qui proprie thronus appellatur, excelsum in natura sua et elevatum contemplatione divina.
«Et ea quae sub ipso erant replebant templum.» Templi nomine superna coelorum habitatio designatur, Joanne attestante qui ait: «Vidi, et ecce apertum est templum tabernaculi testimonii in coelo (Apoc. XV, 5) .» Atque post pauca: «Et nemo poterat introire in templum, donec consumerentur septem plagae septem angelorum (ibid. 8) .» Ea ergo, quae sub ipso erant implebant templum; quia [Col. 0085A] superna illa coelorum habitatio plena est innumerabili frequentia multorum millium angelorum.
Seraphin vocatur ordo qui primus est et summus omnium, qui stabant super templum; quia etiam loci positione super omnes reliquos sunt, ita ut inter hos et Deum nulli alii spiritus intersint. Unde et in alia translatione dicitur, quia «Seraphin stabant in circuitu ejus.» Et ob hoc Seraphin, id est ardentes vel incendentes vocantur; quia tanto magis in amore conditoris ardent, quanto hunc vicinius vident. Sequitur:
«Sex alae uni, et sex alae alteri. Duabus velabant faciem ejus, et duabus velabant pedes ejus, et duabus volabaut.» Quia iste beatorum spirituum ordo charitate pro caeteris ardet, quae in duobus praeceptis [Col. 0085B] distinguitur, et inter duos praecipue cognoscitur, idcirco dicuntur duo Seraphin, cum sint innumerabiles. Et quod dicitur: Sex alae uni, et sex alae alteri, non numerum indicare credamus, sed quia prima, et media, et extrema intellectualium virtutum eorum absolute et libere in Deum volant. Unde circa facies, et medium, et pedes, habere geminas alas describuntur, ut universaliter volabile eorum insinuetur largissime sursum in divina tendens.
Sed per faciem Dei potest accipi fortasse Divinitas, et per pedes ejus humanitas. Velant ergo faciem; quia et ipsis ea, quae sunt de Deo, incomprehensibilia sunt. Velant pedes ejus, quia sicut Dionysius Areopagita asserit, secundum nos «Jesu divina [Col. 0085C] formatio et arcana est rationi omni, et incognita intellectui omni, et ipsi praestanti honorabilissimorum angelorum.»
Aut certe per faciem et pedes ejus altiora et profundiora divinarum intelligentiarum accipiamus. Altum quippe Dei est: quia ipse nihil existentium est, neque aliquid alicui existentium cognitum, et neque verbum ejus neque nomen, neque scientia est, sed exaltatur in obscurum super omnia. Profundum quoque ejus est omnibus existentibus incomprehensibilis obscuritas et ignorantia. Dum ergo faciem ejus et pedes tegere dicuntur, et solis mediis alis volare, intelligendum est, quia tam sublimis praecellentissimorum ordo spirituum beatorum timidus est circa divinarum, intelligentiarum sublimiora [Col. 0085D] et profundiora, et mediis alis in commensuratione ad Dei visionem et intelligentiam exaltatur. Faciem quippe ejus et pedes velantes incomprehensibilium illis notitiam quadam venerationis obumbratione sibi ipsis pie occultant, sicque nobis exemplum cautae formidinis dant, ne quando praesumamus discutere Deum, sed semper laudemus, quoniam ipsi nunquam discutiunt, sed assidue laudant. Itaque faciem et pedes ejus velant, atque mediis alis volant; quoniam sublimia et profunda divinorum ultra modum non perscrutantur, sed in Dei scientia mediocriter et temperate volant. Mediarum quippe volatus alarum incessabile actionum Deum imitantium in mensura est, et altivolum assiduae motionis eorum. Sequitur:
[Col. 0086A] VERS. 3.—«Et clamabant alter ad alterum, et dicebant: Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus exercituum, plena est omnis terra gloria ejus.»
Dum clamare dicuntur alter ad alterum, animadvertamus, quia divinas suas intelligentias sibi invicem copiose tradunt. Unde et seraphim vocantur, quod interpretatur principium oris eorum. Qui enim primi laudes et scientias divinas loquuntur, ac deinde caeteris angelorum subjectis ordinibus loquendas tradunt, merito et Seraphin, id est principium oris eorum dicuntur.
Clamabant igitur alter ad alterum, et dicebant: Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus exercituum.» Tertio Sanctus clamant, nec adjungunt Domini dii, sed Dominus Deus, insinuantes quia Pater [Col. 0086B] et Filius, et Spiritus sanctus non tres Domini nec Dii sunt, sed unus Dominus Deus. Qui exercituum Dominus appellatur, quia omnis militia coelorum nutui ejus deservit. In hoc autem hymno diligenter animadvertendum, quia primus iste beatorum ordo angelorum ab ipso Deo theologicam scientiam edoctus est, per quam seipsum velut magistrum demum reliquis tradidit clamando illis: «Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus.»
Et quia ipse trinus in personis, et unus in substantia Dominus Deus, a supercoelestibus essentiis usque ad novissima terrae extendit in omnia, quae sunt, providentiam et bonitatem suam, utpote benignus omnium Conditor, et omnia regit et continet. «Attingit [Col. 0086C] enim sapientia ejus a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter (Sap. VIII, 1) .» Unde et ipse coelestium exercituum Dominus dicitur, et omnis terra gloria ejus plena esse canitur. Sic enim in coelo et in terra ubique dominatur. Nam et «omnia, quaecunque voluit Dominus, fecit in coelo et in terra (Psal. CXIII, 3) .» Qui juxta Augustinum in supernis spiritibus summa pace atque amicitia copulatis, et in una voluntate quodam spiritali igne charitatis conflatis tanquam in excelsa et secreta sede residens velut in domo sua et in templo suo, inde se quibusdam ordinatissimis creaturae motibus primo spiritalibus, deinde corporalibus per cuncta diffundit, et utitur omnibus ad incommutabile arbitrium sententiae suae sive incorporeis, sive corporeis [Col. 0086D] rebus, sive rationabilibus, sive irrationabilibus spiritibus, sive bonis per ejus gratiam, sive malis per propriam voluntatem
Sed quemadmodum corpora crassiora et inferiora per subtiliora, et potentiora quodam ordine reguntur; ita omnia corpora per spiritum vitae rationalem, et Spiritus vitae rationalis desertor atque peccator per spiritum vitae rationalem pium, et justum, et ille per ipsum Deum, ac sic universa creatura per Creatorem suum, ex quo, et per quem, et in quo etiam condita atque constituta est. Ac per hoc voluntas Dei est prima et summa causa omnium corporalium specierum atque motionum. Nihil enim fit visibiliter et sensibiliter, quod non de interiore invisibili, atque intelligibili aula summa imperatoris [Col. 0087A] aut jubeatur, aut permittatur secundum ineffabilem justitiam praemiorum atque poenarum, gratiarum et retributionum in ista totius creaturae amplissima quadam immensaque republica. Sic ergo intellige hoc quod canitur: «Dominus Deus exercituum, plena est omnis terra gloria ejus.» Sequitur:
VERS. 4.—«Et commota sunt superliminaria cardinum a voce clamantis.»
Quod est templi sive domus hujus ostium, nisi janua regni coelorum? Et qui sunt cardines hujus ostii, nisi illi Spiritus angelici, quorum ministerio patriae coelestis ingressus aperitur nobis, vel clauditur? «Ejecit enim Dominus Adam, et collocavit ante paradisum voluptatis cherubim, et flammeum gladium, atque versatilem ad custodiendam viam [Col. 0087B] ligni vitae (Gen. III, 24) .» Et ascendente Christo clamatum est: «Tollite portas, principes, vestras (Psal. XXIII, 7) .» Ipsis ergo commissa est janua vitae, ut eam vel claudant, vel aperiant. Et ideo cardines accipimus eos, quia in ipsis velut in cardinibus ostium illud vertitur. Sed quae sunt superliminaria cardinum istorum, nisi mentes angelorum? Commota ergo sunt superliminaria cardinum a voce clamantis; quia dum majores cantant: Plena est omnis terra gloria ejus, mentes minorum flectuntur ab obstinatione discordiae, quam ob peccatum protoparentis habebant adversus eos, qui in terra degunt.
«Et domus, inquit, impleta est fumo.» Subaudi a voce clamantis. Hoc et Joannes sic ait: «Et templum impletum est fumo a majestate Dei, et virtute [Col. 0087C] ejus (Apoc. XV, 8) .» Domus quippe vel templum impletur fumo a majestate Dei; quia et ipsi spiritus angelici, qui semper eum in coelis vident, potentiam majestatis ejus ad integrum comprehendere nequeunt. Nam «nubes et caligo in circuitu ejus (Psal. XCXVI, 2) .» Et «Posuit tenebras latibulum suum (Psal. XVII, 12) .» Hanc caliginem Moyses ingressus est, ut ibi gloriam Dei videret (Exod. XX, 21) . Haec enim caligo vel fumus iste lux illa inaccessibilis est, in qua Deus inhabitare dicitur. Fumus ergo a majestate Dei domum implet; quia omnis creatura in ejus cognitione caligat. Sequitur:
VERS. 5.—«Et dixi: Vae mihi quia tacui, quia vir pollutus labiis ego sum, et in medio populi polluta [Col. 0087D] labia habentis ego habito, et regem Dominum exercituum vidi ego oculis meis!»
Reprehendit se de silentio, et labiorum pollutione; quia et nonnulla bona, quae loqui debuisset, tacuit, et aliqua locutus est inutilia. Tenendus est enim discretionis modus, ut et bona, prout opportunum fuerit, loquamur, et inania verba semper loqui vel audire caveamus. Multum quippe deorsum ducimur, dum locutione continua saecularibus admiscemur. Quod bene in semetipso reprehendit nunc propheta dicens: «Vae mihi, quia tacui, quia vir pollutus labiis ego sum!» Qui cur polluta labia haberet, aperuit, cum subjungit:
[Col. 0088A] «In medio populi polluta labia habentis ego habito.» Pollutionem namque labiorum se habere doluit; sed unde hanc contraxerit, indicavit, cum in medio populi polluta labia habentis se habitare perhibuit. Unde enim difficile est, ut lingua saecularium mentem non inquinet quam tangit. Quia dum plerumque eis ad quaedam loquenda condescendimus, paulisper assueti hanc ipsam locutionem, quae nobis indigna est, etiam delectabiliter tenemus, ut ex ea jam redire non libeat, ad quam vel ex condescensione ducti venimus inviti; sicque fit, ut ab otiosis ad noxia, a levibus ad graviora verba veniamus. Sed propheta sanctus unde se pollutum labiis cognoverit, insinuat subjungens: Et regem Dominum exercituum vidi oculis meis. Ex divina enim visione [Col. 0088B] illuminatus est, ut ea cognosceret in semetipso, quae prius non advertebat. Sequitur:
VERS. 6.—«Et volavit ad me unus de Seraphim, et in manu ejus calculus, quem forcipe tulerat de altari.»
VERS. 7.—«Et tetigit os meum, et dixit: Ecce tetigit hoc labia tua, et auferetur iniquitas tua, et peccatum tuum mundabitur.»
Valida traditione Patrum antiquorum, et qui auditores apostolorum fuerant, affirmatum tenemus, primas virtutes angelicas, quae sunt in circuitu Dei, nequaquam huc descendere. Cur ergo Seraphim, dicitur ad Isaiam venisse? Sed in hac propheta [Col. 0087D] Codd. prophetae. sententia vult intelligi, quia ii spiritus, qui mittuntur, eorum vocabulum percipiunt, quorum officium [Col. 0088C] gerunt. Quia enim ut peccata locutionis incendat, de altari angelus carbonem portat, Seraphim vocatur, quod incendium dicitur. Ex minoribus ergo fuit angelus, qui missus est; quoniam summae illae potestates in ministerium foras nequaquam venire creduntur. Qui et carbonem coelestis ardoris in forcipe geminae dilectionis attulit, sive calculum, qui est lapis durissimus atque rotundus et ex omni parte lenissimus, virtutem sancti Spiritus in eo designans, quod virum fortem atque perfectum et integrum, ac mansuetum reddit. Altare vero, quod est in conspectu Dei cumulatum his carbonibus, quid sentire debemus nisi supernarum corda virtutum, ubi sancti Spiritus ignis semper abundat? [Col. 0088D] Unde ad prophetam carbo missus est, id est portio quaedam illius ignis, quae sufficeret sermonis peccata purgare. Sed his per anagogen dictis lectionem a capite revolvamus, sensum in ea mysticum indagantes.
Vidit enim Isaias Dominum non quidem sicuti est, sed modo quodam significativo, sicut prophetae visio fuerat informanda. Quandiu enim in hac mortali carne vivitur, nullus ita in contemplationis virtute proficit, ut in ipso jam incircumscripti luminis ratio mentis oculos infigat; neque omnipotens Deus jam in sua claritate conspicitur, sed quiddam sub illo speculatur anima, unde refota proficiat, [Col. 0089A] ut post ad visionis ejus gloriam pertingat. Cum enim Dominum se vidisse propheta fatetur, dicens: «In anno, quo mortuus est rex Ozias, vidi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum,» protinus subjungit: «Et ea, quae sub ipso erant, implebant templum.» Quando Ozias rex superbus ac praesumptor moritur, Dominus videtur; quia, mundi hujus elatio a desiderio mentis absciditur, tunc ipsa mens Dei gloriam contemplatur.
Et notandum, quod Dominus super solium excelsum et elevatum sedet. Quid namque est solium ejus nisi creatura angelica vel humana, cui per intellectum, quem dedit, praesidet; quod videlicet solium excelsum et elevatum dicit; quia natura humana [Col. 0089B] ad coelestem gloriam elevata proficit, et creatura angelica, dum multis spiritibus cadentibus in coelo solidata est, ne cadat, inde elevata est, unde confirmata. Templum vero ejus hoc est, quod solium; quia Aeternus rex ibi habitat, ubi praesidet. Nos ergo templum illius sumus, in quorum mentibus habitare dignatur.
Sed ea quae sub ipso erant replebant templum; quia, quidquid nunc de illo conspicitur, adhuc non est ipse, sed sub ipso est. Sic Jacob angelum vidit, et vidisse se Dominum fatetur (Gen. XXXII, 30) ; quia cum et mysteria ejus conspicimus, jam multum est, quod super nosmetipsos levamur. Notandum vero quod dicitur: implebat templum. Quoniam et si angelus apparet, infirmae tamen mentis desiderio [Col. 0089C] satisfacit, ut si adhuc majus non potest, jam tamen minus quod videt, admiretur. Ea ergo, quae sub ipso sunt, implent templum; quia, sicut dictum est, cum mens in contemplatione profecerit, non jam quod est ipse, sed quod sub ipso est, contemplatur. Sequitur:
«Seraphim stabant super illud.» Hoc est quod apud Moysen, duo Cherubim, stant super arcam Testamenti (Exod. XXV, 18) . Nam per templum vel arcam Ecclesia; per duos seraphin, vel duos cherubin, duo Testamenta figurantur. Quae super Ecclesiam stant, quia nos protegunt, et omnem intellectum nostrum superant. Seraphim, namque, sicut jam diximus, incendium dicitur; quia testamenta [Col. 0089D] Dei corda audientium igne charitatis inflammant. Unde Jeremias: «Nunquid non verba mea sunt quasi ignis, ait Dominus?» (Jerem. XXIII, 29.) Et Moyses: «In dextera ejus lignea lex (Deut. XXXIII, 2) .» Et Psalmista: «Ignitum eloquium tuum vehementer (Psal. CXVIII, 140) .» Sequitur:
«Sex alae uni, et sex alae alteri, duabus velabant faciem ejus, et duabus velabant pedes ejus, et duabus volabant.» Quid per faciem pedesque Dei signatur, nisi hoc quod ante saecula fuit, et quod post finem saeculi futurum est? Duabus, inquit, velabant faciem ejus. Quis enim ejus potest scire principium? quid antequam conderet istum mundum, in rerum fuerit aeternitate? quando thronos [Col. 0090A] ac dominationes et angelos, totum ministerium coeleste, condiderit? Et duabus velabant pedes ejus. Nam extrema quoque ejus quis scire potest? quid post consummationem saeculi sit futurum? Quid postquam humanum genus fuerit judicatum? Quae sequatur vita, an rursus alia futura sit terra, et post transitionem alia rursus elementa, vel alius mundus solque condendus sit? In Deo etiam maxime, qui nec principium, nec finem habet, omnis ab hac cognitione principii ejus et finis excluditur visus. Ne quaeras principium ejus, vel finis ejus arcana, quae non sunt. Habes praesens esse ejus; sed laudato, non discute.
«Et duabus, inquit, volabant.» Media tantum cognoscimus, quae nobis ex Scripturarum lectione [Col. 0090B] panduntur, quando plasmatus homo, quando diluvium, quando data lex sit, qualiter ex uno homine universa spatia terrarum completa sint, et extremo tempore Dei Filius carnem sumpserit. Caetera vero, quae diximus, isti duo seraphim in facie pedibusque texerunt. Nam quia Testamentum Vetus in lege et in prophetis occultat ea, quae fuerunt ante mundi principium, unus seraphim, duabus alis faciem Dei velabat. Et dum in Evangelio et apostolorum doctrina Testamentum Novum itidem abscondit ea quae fuerunt ante saeculi creationem, alius seraphim, duabus alis velat ejus faciem. Eodem modo dum ipsa duo Testamenta in lege et prophetis atque in Evangelio et apostolis occultant ea quae futura sunt [Col. 0090C] post saeculi terminum, uterque seraphim, geminis alis pedes ejus velat; et duabus mediis uterque volat, dum per legem et prophetas, dum per evangelicam et apostolicam doctrinam ea quae fiunt ab initio saeculi usque in finem, nobis panduntur. Sicque sex alae uni sunt, et sex alae alteri. Sequitur:
«Et clamabant alter ad alterum.» Pulchre positum est: alter ad alterum. Quidquid enim in Veteri Testamento legimus, hoc idem et in Novo reperimus; et quod in Novo fuerit lectitatum, hoc ex Veteris auctoritate deducitur: nihil in eis dissonum, nil diversum. «Et dicebant: Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus exercituum.» In ambobus testamentis praedicatur Trinitas. «Plena est omnis terra gloria ejus.» Hoc de tempore evangelicae praedicationis [Col. 0090D] dicitur. Ubique enim sunt Ecclesiae beatorum, quae sunt gloria ejus. In omnibus quippe, qui conversatione sua glorificant Deum, gloria ejus est, atque ita omnis terra plena est gloria Dei. Olim non omnis terra plena erat ejus gloria, sed unus angulus terrae, quando dicebatur: «Notus in Judaea Deus, in Israel magnum nomen ejus (Psal. LXXV, 1) ,» nunc vero totus orbis gloria ejus est plenus.
Sed quid tibi prodest, si omnis terra plena sit gloria, tu autem non sis particeps plenitudinis gloriae Dei? Si enim ea quae facis, si ea quae loqueris, in gloriam Dei fiant, si sermo tuus, si tactus, si processus et ingressus tuus, si cibus ac potus, et omnes actiones tuae in gloriam Dei fiant, et particeps [Col. 0091A] dicti hujus es: «Plena est omnis terra gloria ejus.» Sequitur:
«Et commota sunt superliminaria cardinum a voce clamantis.» In alia translatione dicitur: «Et ablatum est superliminare a voce, qua clamabant.» Moysi et Aaron ad ostium tabernaculi semper loquebatur Dominus (Exod. XXIX, 4 et seq.) quasi designans ante Evangelium, quia necdum eos in sancta sanctorum introduxerit [Col. 0091D] Cod. G., induxerit. , sicut Ecclesia post introducta est, dicens: «Introduxit me Rex in cubiculum suum (Cant. I, 3) .» Quando ergo Dominus descendit ad terram, superliminare illud, id est, quasi quoddam obstaculum intrare cupientibus est ablatum. Vel quando Christus inferni portas confregit et sanctorum animas secum educens ad superna [Col. 0091B] victor remeavit, et regna coelorum aperuit, tunc ablatum est superliminare.
In eo autem quod nova editio habet: «Et commota sunt superliminaria cardinum a voce clamantis,» sic illam admonitionem intelligamus, ut fidelibus aperiri possit superni templi janua, et infidelibus clausa permaneat. Nam «a diebus Joannis Baptistae usque nunc regnum coelorum vim patitur (Matth. XI, 12) .» Possumus ergo vim inferre huic januae, et nobis eam aperire, si volumus; quia commota sunt superliminaria ejus, quae prius eam immobiliter clausam tenebant.
Et bene dicitur: A voce clamantis, et non: a voce clamantium; quia per gratiam solius evangelicae praedicationis aperitur porta regni coelestis. Neque [Col. 0091C] enim Moysi dictum est, quod Petrus audire meruit: «Quia tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI, 19) .» Sequitur:
«Et domus impleta est fumo.»—«Deus» noster «ignis consumens est (Deut. IV, 24) .» Ex hoc igitur igne, quia totam substantiam capere non possumus, levior quaedam in universam Ecclesiam, et, ut ita dicam, rarior fumi natura dispergitur. Quam nos capientes dicamus: «Ex parte cognoscimus, et ex parte prophetamus (I Cor. XIII, 9) .» Et: «Videmus nunc per speculum in aenigmate (ibid., XII) .»
«Et volavit, inquit, ad me unus de seraphim,» etc. Quia per duos seraphim duo Testamenta intelligimus, [Col. 0091D] Novum Testamentum missum ad prophetam dicimus, quod habens in se utraque mandata, id est et sua, et Veteris Instrumenti, ignitum sermonem Dei duplici praeceptorum acie comprehendit, et tactis labiis, quidquid fuerit ignorantiae (hoc enim labia nunc interpretari possumus immunda) purgationis suae repulit veritate. Vere enim carbo, qui linguam puram faciat a peccato, sermo divinus. Sed quia in Hebraeo pro carbone calculus legitur, videtur mihi sermo divinus ex calculi appellatione signari. Sicut enim calculus genus est lapidis durissimi, et rotundi, et omni parte lenissimi, ita sermo Dei, qui nec haereticorum nec omnium [Col. 0092A] adversariorum potest contradictionibus cedere, calculus dicitur. Videntur autem mihi, et LXX Interpretes in eo, quod anthraca transtulerunt, idem sensisse. Anthrax quippe, quem nos carbunculum interpretamur, genus est lapidis fulgidi atque lucentis, quem et in duodecim lapidibus invenimus (Exod. XXVIII, 18) . Sive igitur calculum sive carbunculum lapidem accipimus, et in calculo quidem divini sermonis veritas et rigor, in carbunculo autem doctrina lucens et manifesta monstratur.
Quod autem seraphim volasse dicitur, intellige velocem divini sermonis adventum super prophetam, ac Novi Testamenti repentinam cognitionem. Quia ubi Deus magister est, nulla mora fit in discendo. [Col. 0092B] «Et in manu ejus calculus.» Calculus in manu sermo est in operatione. Novum enim Testamentum per gratiam facit operibus impleri, quod Vetus nequivit per austeritatem facere. «Quem tulerat de altari.» Quia evangelicum sermonem praedicationis de ara Dominicae crucis accepit. Et dixit: «Ecce tetigit hoc labia tua,» etc. Tactu calculi, id est divini sermonis, purgatum peccatum, sicut discipulis Dominus ait: «Jam vos mundi estis propter sermonem, quem locutus sum vobis (Joan. XV, 3) .» Purgatus itaque prophetes, et igne coelitus succensus subjungit:
VERS. 8.—«Et audivi vocem Domini dicentis: Quem mittam, et quis ibit nobis? Et dixi: Ecce ego, mitte me.»
[Col. 0092C] Et hic declaratur unus Deus in pluralitate personarum. Sicut enim in Genesi dicitur: «Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram (Gen. I, 2) ;» ita et hic puto dictum: Quis ibit nobis? Nobis enim quibus aliis aestimandum est nisi Patri et Filio et Spiritui sancto, quibus vadit, quicunque eorum obsequitur voluntati. Et in eo, quod unius loquentis persona praeponitur divinitatis est unitas; in eo vero, quod dicitur nobis, personarum diversitas indicatur.
«Et dixi, inquit, Ecce ego, mitte me, Deus, qui vocat ea quae non sunt quasi sint (Rom. IV, 17) ,» et qui dixit: «Ego sum qui sum (Exod. III, 14) .» Quoscunque vocaverit, statim facit subsistere; quoniam [Col. 0092D] omnia, quae absque eo sunt non sunt. Unde et propheta purgatus a vitiis ausus est dicere: Ecce ego sum. Notandum autem, quomodo ad id quod dixerat Dominus: «Quem mittam, et quis ibit nobis;» propheta ex parte responderit: «Ecce ego sum, mitte me,» et de sequenti tacuerit, intelligens nullum dignum esse hominum, qui Deo pergeret, et omne iter suum ejus faceret esse, qui mitteret, qui cum diceret: Mitte me, per activam vitam prodesse proximis cupiens officium praedicationis appetit. Illa est enim vera charitas, quae sic ad Deum festinat, ut proximum non deserat. Purgatus ergo per altaris calculum et charitate fervens ultro se, ut mittatur, [Col. 0093A] offert, quatenus gratiae, quam acceperat, alios faceret participes. Sed qui praesentibus pio amore prodesse volebat, mala, quae futuris erant ventura, primo prophetare visus est, ac deinde audivit eorum bona. Nam sequitur:
VERS. 9.—«Et dixit: Vade, et dices populo huic: Audite audientes, et nolite intelligere; et videte visionem, et nolite cognoscere. Excaeca cor populi hujus,» etc.
Locus enim iste ad illud tempus pertinet, quo Dominus in terris conversatus est nova docens et mira faciens, qui de Judaeis tunc ait: «Ideo in parabolis eis loquor, quia videntes non vident, et audientes non audiunt, neque intelligunt, ut impleatur in eis prophetia Isaiae dicens: Auditu audietis, et non intelligetis, [Col. 0093B] et videntes videbitis, et non videbitis. Incrassatum est enim cor populi hujus, et auribus graviter audierunt, et oculos suos clauserunt, ne quando oculis videant, et auribus audiant, et corde intelligant, et convertantur, et sanem eos (Matth. XIII, 13-15) .» Quia ergo parabolas Judaeis non intelligentibus loquebatur Dominus, et signa coram eis faciebat, nec intelligebant, quia totum carnaliter sapiebant, merito divina eis sententia per increpationem prophetiae dixerat: Audite, subaudi verba Salvatoris et nolite cognoscere, quid ea significent.
VERS. 10.—«Excaeca, inquit, cor populi hujus, et aures ejus aggrava, et oculos ejus claude, ne forte [Col. 0093C] videant [Col. 0093D] Alias, videat. oculis suis, et auribus suis audiant [Col. 0093D] Alias, audiat. , et corde suo intelligant [Col. 0093D] Alias, intelligat. , et convertantur [Col. 0094D] Alias, convertatur. , et sanentur [Col. 0094D] Alias, sanem eum. .»
Quis nunc in Isaia figuratur, qui populum Judaeorum excaecare praecipitur, nisi persona prophetarum et ipsius legislatoris? Isaiae ergo dicitur: «Excaeca cor populi hujus.» Quia sicut Apostolus ait: «Moyses ponebat velamen super faciem suam, ut non intenderent filii Israel in faciem ejus, quod evacuatur, sed obtusi sunt sensus eorum. Usque in hodiernum enim diem ad ipsum velamen in lectione Veteris Testamenti manet revelatum, quoniam in Christo evacuatur. Sed usque in hodiernum diem cum legitur: Moyses, velamen est positum super cor eorum. Cum autem conversi fuerint ad Dominum, [Col. 0093D] auferetur velamen (II Cor. III, 13-16) .» Itaque quoniam Scriptura legis et prophetarum velamine litterae obumbratur, et carnalis Judaeorum populus solam litterae superficiem sequitur, Isaias scriptorum Testamenti Veteris personam gerens cor ejus excaecare dicitur:
Cum autem dicit: Ne forte videant oculis suis, sciendum, quia Deus in sua caecitate reliquit eos descrendo et non adjuvando; quod non iniquo, sed occulto judicio fecit. Sive enim quando adjuvat, misericorditer facit, sive quando non adjuvat, juste facit; quia omnia non temeritate sed judicio. [Col. 0094A] Nam quia non ex fide, sed tanquam ex operibus tumuerunt, ipso suo tumore caecati offenderunt in lapidem offensionis. In eo autem quod addidit: Et convertantur et sanentur, aut a superioribus subaudiendum est, ut dicatur: non convertantur, et non sanentur; aut de supernae medicinae misericordia factum intelligendum est, ut quoniam perversae et superbae voluntatis erant, et justitiam suam constituere volebant, ad hoc in sua caecitate deserentur, ut offenderent in lapidem offensionis, et implerentur facies eorum ignominia, et humiliati quaererent nomen Domini, et non suam, qua inflatur superbus, sed Dei justitiam, qua justificatur impius. Hoc enim multis eorum profecit in bonum, qui de suo scelere compuncti in Christum postea crediderunt. Aures [Col. 0094B] autem, quae nunc aggravantur, et oculos, qui clauduntur, non exterioris hominis esse putes, sed potius interioris. Propheta vero, postquam ei dictum est: «Excaeca cor populi hujus,» subjecit:
VERS. 11.—«Et dixi: Usquequo Domine? Et dixit: Donec desolentur civitates absque habitatore, et domus sine homine, et terra relinquatur deserta.»
VERS. 12.—«Et longe faciet Dominus homines.»
Tam diu enim perduraverunt in caecitate cordis, donec per Vespasianum et Titum civitates eorum desolarentur, ut non remaneret in eis habitator, et terra eorum relinqueretur deserta, et longe fierent homines [Col. 0094C] Judaici generis, ab ea captivi per omnes gentes ducti. Sed quia reliquiae hujus plebis circa finem saeculi convertentur, videamus quid subjungat: «Et multiplicabitur, quae derelicta fuerat in medio terrae.»
VERS. 13.—«Et adhuc in ea decimatio, et convertetur, et erit in ostensionem sicut terebinthus, et sicut quercus, quae expandit ramos suos, semen sanctum erit, id quod steterit in ea.»
Medium terrae Jerusalem est, sicut per Ezechielem dicit Dominus: «Ista est Jerusalem, in medio gentium posui eam, et in circuitu ejus terras (Ezech. V, 5) .» In hoc medio terrae dereliquit Dominus plebem Judaeorum dicens: «Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta. Dico enim vobis, non me [Col. 0094D] videbitis amodo, donec dicatis: Benedictus, qui venit in nomine Domini (Matth. XXIII, 38) .» Sed plebs ista, quam Dominus, dum adhuc habitaret in Judaea, reliquit, et quae postmodum per totum orbem dispersa est, appropinquante saeculi termino multiplicabitur, et ad fidem veniet, sicut scriptum est: «Si fuerit populus tuus quasi arena maris, reliquiae convertentur ex eo (Isa. X, 22) .»
Decimatio significat impletionem legis propter Decalogum ejus. Adhuc ergo erit in ea decimatio; quia futurum est, ut legem suam impleat, et convertetur ad praedicationem Eliae. Et erit in ostensionem [Col. 0095A] sicut terebinthus et quercus; quia longe lateque sparget exempla sublimis conversationis suae, et magnae sanctitatis. Terebinthus enim et quercus nimis magnae sunt arbores. Semen sanctum erit id quod tunc in ea steterit; sicut de illa gente dicit Apostolus: «Si radix sancta est, et rami (Rom. XI, 16) .» Sicut enim radix sancta est in patriarchis; sic sancti erunt rami in his filiis. Haec, regnante Joathan, vidit Isaias, vel prophetavit.
VERS. 1.—«Et factum est in diebus Achaz filii Joathan, filii Oziae regis Juda, ascendit Rasin rex Syriae et Phacee filius Romeliae rex Israel in Jerusalem ad praeliandum contra eam, et non potuerunt debellare eam.»
[Col. 0095B] VERS. 2.—«Et nuntiaverunt domui David dicentes: Requievit Syria super Ephraim, et commotum est cor ejus, et cor populi ejus sicut moventur ligna silvarum a facie venti.»
Haec secundum Historiam veraciter credimus facta. Sed quoniam «haec omnia in figura contingebant illis (I Cor. X, 11) ,» requiramus, quid in istis praefiguratum sit. Quia enim Achaz interpretatur apprehendens, quid per Achaz nisi typus apostolorum, ac temporis illius reliquorum fidelium, qui Christum in carne apparentem fideliter apprehenderunt (unde et Simeon «accepit eum in ulnas suas (Luc. II, 28) ,» et quid per Joathan, qui interpretatur cujus et frater eorum, nisi prophetae signantur, [Col. 0095C] qui satis declaraverunt, cujus sit Christus, populi Judaici an Christiani, qui secundum carnem frater est Judaeorum? Dicitur quoque Joathan Domini perfectio; quia a Domino data est prophetis perfectio, quam habuerunt. Quid vero per Oziam, qui robustus dicitur, nisi virilis patriarcharum cuneus? Achaz ergo nascitur ex Joathan, et Joathan ex Ozia; quoniam apostoli sunt prophetarum filii et prophetae filii patriarcharum. Achaz vero rex Juda est, quoniam apostoli sunt rectores Ecclesiae.
Quid autem per Syriam, quae sublimis dicitur, nisi superba gentilitas exprimitur? Quid per Rasin, qui interpretatur placentia sive complicatio, nisi principes gentium erroribus implicati? Quid per Israel nisi perfidus Judaeorum populus? Quid per [Col. 0095D] Phacee regem Israel, qui dicitur aperiens, nisi doctores Judaeorum, qui Scripturas aperire deberent interpretando? Romelia vero dicitur Excelsus Domini, et Phacee filius Romeliae est; quia isti carnales et perfidi Judaeorum magistri ab antiquis patribus descenderunt, qui vita sublimes ante Deum fuerunt.
Itaque rex Syriae et rex Israel in diebus Achaz ad praeliandum contra Jerusalem venerunt; quia principes gentium atque Judaeorum temporibus apostolorum coeperunt mox impugnare Ecclesiam. Et non potuerunt debellare eam: quia «portae inferi non praevalebunt adversus eam (Marc. XVI, 18) .» Et [Col. 0096A] nuntiaverunt domui David, id est rectoribus Ecclesiae. Requievit Syria super Ephraim: id est gentilitas Judaico populo concordat in persecutione fidelium. Sic enim legitur in Actibus apostolorum: «Qui vero increduli fuerant Judaei, suscitaverunt, et ad iracundiam concitaverunt animas gentium adversus fratres (Act. XIV) .» Et post paululum: «Cum autem factus esset impetus gentilium et Judaeorum cum principibus suis in apostolos, ut contumeliis afficerent eos, et lapidarent (ibid., 5) ,» id est Paulum et Barnabam, «intelligentes confugerunt ad civitates Lycaoniae (ibid., 6) .» Itaque rex Syriae et rex Israel ascenderunt contra Jerusalem, dum fieret impetus gentilium et Judaeorum cum principibus suis in apostolos. Itaque requievit Syria super Ephraim, dum Judaei gentilium [Col. 0096B] animos inflammassent adversus fratres. Et commotum est cor ejus, et cor populi ejus, quia et praepositi et subjecti metu passionis titubaverunt. Contra quam fluctuationem venit Salvator noster roborare, et consolari eos. Nam sequitur:
VERS. 3.—«Et dixit Dominus ad Isaiam: Egredere in occursum Achaz tu, et qui derelictus est Jasub filius tuus ad extremum aquaeductus piscinae superioris in via agri fullonis.»
VERS. 4.—«Et dices ad eum: Vide, ut sileas, noli timere et cor tuum ne formidet a duabus caudis titionum fumigantium istorum in ira furoris Rasin regis Syriae, et filii Romeliae.»
VERS. 5.—«Eo quod consilium inierit contra [Col. 0096C] te Syria malum [Col. 0095D] Alias, in malum. , Ephraim et filius Romeliae dicentes:»
VERS. 6.—«Ascendamus ad Judam, et suscitemus eum ad nos [Col. 0096D] Alias, et avellamus eum ad nos. , et ponamus regem in medio ejus filium Tabeel.»
VERS. 7.—«Haec dicit Dominus Deus: Non stabit, et non erit istud.»
VERS. 8.—«Sed caput Syriae Damascus, et caput Damasci Rasin.»
Isaias enim, qui dicitur salus Domini, egreditur in occursum Achaz; quia in angustia tribulationis nostrae occurrit menti nostrae, quomodo Filius Dei missus ad passionem in mundo fuit. Unde Apostolus: «Recogitate, inquit, eum, qui talem sustinuit a peccatoribus adversus semetipsum contradictionem, [Col. 0096D] ut ne fatigemini animis vestris deficientes (Hebr. XII, 3) .» Egressio enim Isaiae commemoratio Dominici Adventus est nobis. Jasub vero filius ejus derelictus quid significat nisi eos, de quibus dictum est: «Omnis qui relictus fuerit in Sion, et residuus in Jerusalem sanctus vocabitur?» (Isa. IV, 3.) Unde Jasub interpretatur revertens; quia illi, qui de circumcisione crediderunt, praedicantibus apostolis reversi sunt ad eum.
Quid autem per piscinam superiorem nisi Evangelium exprimitur legi superpositum? Quid per aquaeductum nisi Vetus Testamentum, unde procedit Novum? Egressus est igitur Isaias ad extremum [Col. 0097A] aquaeductus piscinae superioris; quia Christus in fine legis natus est, et adhuc inde nobis apparet. Quid vero per agrum fullonis, ubi sordes et maculae vestium purgabantur, nisi Ecclesia Salvatoris figuratur, in qua nos, qui Christi vestes sumus, remissionem peccatorum consequimur? Quid per viam agri nisi actio Ecclesiae? Isaias itaque exiit in via agri fullonis; quia Christus in actione, quam Ecclesia servat, apparet, et ait: Vide, ut sileas; id est ut vocem querelae non proferas. Noli timere, subaudi, «eos, qui occidunt corpus (Matth. X, 28) .»
Duas caudas titionum fumigantium iram gentilium et Judaeorum vocat. Quia in prima parte comburuntur igne suae malitiae, et in ultima comburendi sunt igne gehennae, qui per iram ardent adversus Ecclesiam, [Col. 0097B] et per erroris nebulam fumant, et Judam, id est Christianum populum ab Ecclesia quaerunt avellere ad se, et suis erroribus involvere. Sic enim Judaei Galatas avellere coeperant, cum eos per Epistolam Paulus ad Ecclesiam revocaret. Sic gentiles avulserunt omnes, qui Christum in persecutionibus negaverunt.
Tabeel autem bonus Deus interpretatur. Et gentiles atque Judaei bonitatem Redemptoris nostri negantes meliora putant ea quae ipsi colunt. Quaerunt igitur Judam avellere, ut regem in medio ejus ponant filium Tabeel, id est boni Dei, qui sui erroris cultores cuperent in nobis praepositos et doctores constituere.
Sed non erit, et non stabit istud. Sed caput Syriae [Col. 0097C] Damascus, qui dicitur sanguinis poculum; quia principes gentium sanguinem fidelium sitient [Col. 0097D] Cod. Cruc., sitiunt. . Et caput Damasci, id est ipsius crudelitatis gentilium Rasin, id est cursus ; quia veloci cursu transibit eorum tyrannica dominatio. Vel complicatio erroris caput saevitiae ipsorum erit. Rasin quippe cursus vel complicatio, sive placentia dicitur. Sequitur:
VERS. 9.—«Et adhuc sexaginta et quinque anni, et desinet Ephraim esse populus.»
«Et caput Ephraim Samaria, et caput Samariae filius Romeliae. Si non credideritis, non permanebitis.»
A Nativitate Domini usque ad rebellionem Judaeorum adversus Romanos sexaginta et quinque anni [Col. 0097D] fuerunt. Nam sexagesimo sexto anno rebellaverunt sub Fullo praeside [Col. 0098D] Cod. G. Follo. . Cujus rebellionis pertinacia succedente post tempore in tantum convaluit, ut et ipsi delerentur, et urbes eorum, et captivi ducerentur in omnes gentes. Bene ergo dicitur: «Adhuc sexaginta et quinque anni, et desinet Ephraim esse populus.» Fortasse et aliud temporis spatium per omnes sexaginta quinque annos mystice designatur. Nam sexies decem sexaginta sunt. Et quia sex diebus licet operari secundum legem, senarius operationem designat; denarius legem propter Decalogum quinarius quinque sensus corporis. Quid ergo per sexaginta et quinque annos exprimitur nisi tempus [Col. 0098A] omne, quo perfidus iste Judaeorum populus carnalem legis actionem tenet, et quinque sensibus corporeis servit? Post cujus spatium Elia praedicante deficiet incredulus Judaeorum populus, ut multiplicetur credentium numerus. «Nam caecitas ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. XI, 25, 26) .» Sic ergo quasi post sexaginta et quinque annos apostata Ephraim desinet esse populus, nullo jam fere remanente incredulo ex ejus multitudine; quia postquam plenitudo gentium intraverit, omnis Israel salvus fiet. Unde et subditur:
«Et caput Ephraim Samaria, et caput Samariae filius Romeliae.» Samaria quippe custodia dicitur, et Romelia, excessus Domini. Custodia ergo caput [Col. 0098B] illorum erit; quia tunc observantiae praeceptorum Dei veraciter se subjicient. Et caput hujus custodiae erit filius excelsi Domini. Quia principes religionis habebunt, qui patriarchae Abraham filii non solum carne sed fide erunt ac moribus. Ut autem haec omnia mystice dicta esse declaret, exponendo subjungit ad hos, qui contra Ecclesiam pugnant, dicens: Si non credideritis, scilicet in Christum, non permanebitis, sed cito peribitis ab orbe terrarum, Ecclesia crescente: «Qui enim recti sunt, habitabunt in terra, et simplices permanebunt in ea; impii vero de terra perdentur, et qui inique agunt, auferentur ex ea (Prov. II, 21) .»
Si quis autem hos sexaginta quinque annos historialiter ad captivitatem decem tribuum referre [Col. 0098C] voluerit, videat quod tres reges Juda in hac narratione propheta posuerit, sub quibus et prophetavit. «Et factum est, inquit, in diebus Achaz filii Joathan filii Oziae.» Et ideo computet, ut Hebraei volunt, a vicesimo quinto anno regni Oziae usque ad sextum annum regni Ezechiae, in quo Salmanasar cepit Samariam, et transtulit Israel in Assyrios. Quando enim Ozias, sub quo et iste prophetare coepit, ingressus in templum adolere voluit incensum, et percussus est lepra, volunt Hebraei fuisse annum regni ejus vicesimum quintum, cujus reliqui anni fiunt viginti septem. Omnes enim anni, quibus regnavit, quinquaginta duo anni fuerunt. Post quem regnavit Joathan filius ejus annis sexdecim, et hujus filius [Col. 0098D] Achaz sexdecim aliis. Et post hunc regnavit Ezechias, cujus sexto imperii anno Samaria capta est; atque ita simul fiunt anni sexaginta quinque. Sequitur:
VERS. 10.—«Et adjecit Dominus loqui ad Achaz dicens:»
VERS. 11.—«Pete tibi signum a Domino Deo tuo in profundum inferni,» etc.
VERS. 12.—«Et dixit Achas: Non petam, et non tentabo Dominum.»
VERS. 13.—«Et dixit: Audite ergo, domus David: Nunquid parum vobis est molestos esse hominibus, quia molesti estis et Deo meo?»
VERS. 14.—«Propter hoc dabit Dominus ipse vobis [Col. 0099A] signum. Ecce Virgo concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel.»
VERS 15. «Butyrum et mel comedet, ut sciat reprobare malum, et eligere bonum.»
Etsi hic non posset intelligi, tamen ex Matthaei volumine nobis innotesceret, a Domino dictum: «Ecce Virgo concipiet, et pariet filium (Matth. I, 23) .» Et Dominus, qui hoc dicit praemittit, dicens: «Nunquid parum vobis est molestos esse homini, quia molesti estis et Deo meo?» Quis est ergo Dominus, qui dicit: Molesti estis et Deo meo nisi qui alias loquitur: «Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum, et Deum vestrum?» (Joan. XX, 17.) Ipse enim propter mysterium futurae incarnationis jam Deum suum dicit Deum Patrem, et sic de se incarnando [Col. 0099B] quasi de alio loquitur:
«Pete, inquit, tibi signum in profundum inferni, sive in excelsum supra.» Signum quippe in profundum et in excelsum descensio Christi ad inferos et ascensio ad coelos. Annon mirabile signum fuit, quando infernum confregit et spoliavit, atque regna coelorum ascendens aperuit? Quod jubetur signum petere Achaz non simpliciter sed sibi; quia Christus non propter se, sed propter nos usque ad inferni profunda descendit, et usque ad solium paternae majestatis ascendit. Sed Achaz utpote peccator ignorans mysteria Dei: «Non petam, inquit, et non tentabo Dominum.» Putabat enim hoc tentationem fore, si tale signum peteret. Et Dominus totam incredulorum progeniem [Col. 0099C] increpans, ait:
Audite ergo, domus David, quae signum ereptionis vestrae et salvationis petere non vultis: «Nunquid parum vobis est molestos esse hominibus quia molesti estis et Deo meo?» Molesti erant hominibus, id est ratione utentibus, qui, quod humanae salutis exigebat ratio, postulare nolebant. Neque enim genus humanum salvari poterat, nisi confringeretur infernus, qui cunctorum animas suscipiens retinebat, et aperiretur coelum populo sanctorum. Sed et Deo molesti erant; quia, quod Deus dare volebat, ipsi nolebant petere. Deo quippe salutem humanam quaerenti molestus est, quisquis se saluti subtrahit, nec talem exhibet, qui facile salvare possit. Propter hoc, inquit, quod non solum hominibus, sed et Deo molesti [Col. 0099D] estis nolentes petere signum triumphi Christi, per quod salvi sitis, dabit ipse Dominus vobis non postulatus signum nativitatis suae.
«Dabit Dominus vobis signum.» Et quod signum? «Ecce Virgo concipiet, et pariet Filium.» Recte conceptio et partus Virginis vocatur signum, quae sic mater effecta est, ut virginitatis non amitteret sigillum. Signum quippe sigillum appellari solet; et ipsa propter hoc perpetuae virginitatis intactum signaculum vocatur in Canticis canticorum: «Hortus conclusus, fons signatus (Cant. IV, 12) .» Vel signum, id est miraculum vocatur conceptus et partus ejus; quia totus orbis laetus admiratur, quoniam virgo conceperit, et pepererit et in aeternum virgo permanserit. Et vocabitis, o domus David, nomen ejus Emmanuel, [Col. 0100A] id est nobiscum Deus. Nobiscum Deus vocatur; quia cum sit Unigenitus Dei, super terram in carne visus est, «et cum hominibus conversatus est (Baruc. III, 38) ,» et corporaliter ascensurus in coelum promisit nobis: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) .» Domus enim David, quae nomen ejus Emmanuel vocat, primo Maria et Joseph «de domo et familia David sunt (Luc. I, 27) ,» ac universa deinde Ecclesia.
«Butyrum et mel comedet.» Butyrum ex lacte est, et lac ex carne; mel autem cadit ex aere. Quid ergo per butyrum nisi scientia humanitatis ejus exprimitur? Et quid per mel nisi dulcedo divinae sapientiae ejus? Comedit itaque butyrum et mel, quia [Col. 0100B] humanam et divinam sapientiam habuit. Et propterea scivit reprobare malum et eligere bonum; quia per prudentiam humani et divini sensus omne, quod malum est, sapienter respuit, et omne bonum elegit. Hinc enim factum est, ut ipse peccatum nullum committeret, omnemque justitiam adimpleret, atque in fine saeculi genus humanum judicet.
Sed ut mysticam intelligentiam in his prosequamur, jubetur Achaz signum petere in profundum, et in excelsum, et respondet: Non petam, ac si diceretur apostolis, ut mortem Salvatoris et ascensionem optarent, et illi magis eam expavescerent. Scriptum est enim, quoniam «coepit Jesus ostendere discipulis suis, quia oportet eum ire Jerosolymam, et multa pati a senioribus, et scribis, et principibus sacerdotum, [Col. 0100C] et occidi, et tertia die resurgere. Et assumens eum Petrus increpabat eum dicens: Absit a te, Domine; non erit tibi hoc. Qui conversus dixit Petro: Vade retro me Satanas, scandalum es mihi (Matth. XVI, 21-23) .» Nam quod Dominus mortem suam et resurrectionem praenuntiat discipulis, et Petrus ait: «Absit a te, Domine, non erit tibi hoc,» hoc est juxta mysterium quod Achaz praecipitur signum inferius et superius petere, et dicit: «Non petam, et non tentabo Dominum.» Et quod Petrus audit: «Scandalum es mihi,» hoc est quod domui David quasi discipulis Christi dicitur: «Nunquid parum vobis est molestos esse hominibus, quia molesti estis et Deo meo?» Molesti erant apostoli non solum sanctis hominibus, id est prophetis, sed etiam Deo, [Col. 0100D] quia nolebant ut moreretur Christus et resurgeret, sicut prophetae praedixerant, et Deus disposuerat.
«Propter hoc, inquit, dabit vobis signum ipse Dominus;» quia ecce virgo Ecclesia concipiet, et pariet filium, id est, masculinae virtutis populum electorum, et vocabitis nomen ejus Emmanuel, id est Christianum. Nam et in participatione sui nominis est Christus nobiscum, dum ab illo Christiani vocamur. «Butyrum et mel comedet.» Butyrum spiritalis gratiae pinguedinem designat, dicente Salomone: «Qui fortiter premit ubera ad eliciendum lac, exprimit butyrum (Prov. XXX, 33) .» Ubera quippe fortiter premimus, cum ubera sacri eloquii subtili intellectu pensamus. Qua pressione dum lac quaerimus [Col. 0101A] butyrum invenimus; quia dum nutriri vel tenui intellectu quaerimus, ubertate internae pinguedinis ungimur. Mel vero dulcedinem coelestis doctrinae designat, ut praedictus Salomon ait: «Comede, fili, mel, quia bonum est, et favum dulcissimum gutturi tuo; sic et doctrina sapientiae tuae (Prov. XXIV, 13) .» Tali itaque butyro et melle pascitur electorum populus, quem gignit Ecclesia, et per hoc scit reprobare malum, et eligere bonum. Non enim sufficit nobis eruditio Scripturarum, nisi et unctio Dei doceat nos de omnibus. Sequitur:
VERS. 16.—«Quia antequam sciat puer reprobare malum, et eligere bonum, derelinquetur terra, quam tu detestaris, a facie duorum regum suorum.»
[Col. 0101B] Qui sunt isti duo reges, superius dictum est, scilicet rex Syriae et rex Israel pugnantes contra populum Dei. Et antequam puer Jesus per humanitatis sensum discernere sciret inter bonum et malum, derelicta est terra, quam Achaz, id est princeps ecclesiasticus detestatur, conversis ad eum magis atque pastoribus. Syria quippe ab Oriente est; et magi venerunt ab Oriente Jerosolymam, dicentes: «Ubi est, qui natus est rex Judaeorum? Vidimus enim stellam ejus,» etc. «Audiens autem Herodes rex turbatus est, et omnis Jerosolyma cum illo. Et congregans omnes principes sacerdotum et Scribas populi, sciscitabatur ab eis, ubi Christus nasceretur. At illi dixerunt: In Bethlehem Judae (Matth. II, 2 etc.) .» Dum dicitur: Herodes iratus et omnis Jerosolyma [Col. 0101C] cum illo, patet, quia jam tunc Syria coepit requiescere super Ephraim contra Judam. Nam ex duobus his regibus alium hoc loco possumus Herodem accipere qui gentilis erat, et alium principes sacerdotum et Scribas populi: A facie quorum dereliquerunt terram eorum magi, «qui cum audissent regem, abierunt, et invenerunt puerum cum Maria matre ejus, et procidentes adoraverunt eum (Matth. II, 9 et 10) .» Pastores quoque deseruerunt terram detestabilem, et «venerunt festinantes, et invenerunt Mariam et Joseph et infantem positum in praesepio (Luc. II, 16) .» Quamvis autem utrique loca mutaverint ad Christum venientes, tamen detestabilis terra, quam reliquerunt, magis intelligenda est [Col. 0101D] perfidia Judaeorum, et infidelitas gentium. Sequitur:
VERS. 17.—«Adducet Dominus super te, et super populum tuum, et super domum patris tui dies, qui non venerunt a diebus separationis Ephraim a Juda cum rege Assyriorum.»
Juxta quod hucusque tractavimus, Achaz apostolorum gerit formam atque summorum Ecclesiae sacerdotum. Ait ergo: Adducet Dominus super te et super populum tuum ecclesiasticum, et super domum patris tui, id est super ordinem sacerdotum, dies bonos, quales non venerunt, ex quo separatus est Ephraim a Juda, id est populus Judaicus a populo fidelium, et sociatus cum rege Assyriorum id est cum principe daemonum diabolo. Assyrii quippe [Col. 0102A] convincentes interpretantur vel coarguentes; quia maligni spiritus eos ante tribunal aeterni Judicis convincunt et coarguunt, qui nunc eis iniquitatem persuadentibus consentiunt. Cur autem dies promiserit optabiles, subdendo manifestat.
VERS. 18.—«Et erit in die illa: sibilabit Dominus muscae, quae est in extremo fluminum Aegypti, et api, quae est in terra Assur.»
VERS. 19.—«Et venient et requiescent omnes in torrentibus vallium, et cavernis petrarum, et in omnibus frutetis, et universis foraminibus.»
Quid enim in sibilo nisi vel sonus divinae praedicationis praefiguratur, vel interna aspiratio? Musca vero nimis insolens, et inquietum animal est atque immundum et nigrum. In qua quid aliud quam superbus [Col. 0102B] quisque et inquietus peccator exprimitur? Et quae sunt Aegypti flumina nisi defluentia carnis vitia? Differt autem esse in fluminibus Aegypti, et esse in extremo fluminum Aegypti. Est enim in fluminibus Aegypti, qui moratur in vitiis et caecitate cordis; et est in extremo fluminum Aegypti, qui ad pessimam flagitiorum omnium pervenit nequitiam. Qui itaque per muscam extremi fluminum Aegypti designatur nisi vel gentilitas, vel quaelibet anima omnibus peccatis et erroribus detenta?
Quid vero per apem, quae est in terra Assur, nisi philosophi et poetae gentilium ore dulcia ferentes, et in postremis latenter pungentes, et occultum virus infundentes, vel omnes qui verba sua primitus indulcant, et in fine acriter pungunt? Quae est enim [Col. 0102C] terra Assur nisi infidelitas, vel impiorum mens et voluntas, ubi regnat hostis antiquus: haec est enim longinqua regio, in qua minor filius dissipavit bona sua «vivendo luxuriose (Luc. XV, 13) .» Et huic ergo muscae vel api Dominus sibilum vocis suae non denegat.
Vel per muscam designatur Judaicus populus, qui ad sacrificiorum sanguinem more muscarum concurrebat. Et haec musca, quoniam in sordibus ultra modum sorduerat, in extremo fluminum Aegypti, exsulabat, quia, quantum plebs ista Deo exstiterat familiarior, tantum ultra illos, «qui in tenebris et in umbra mortis sedebant (Luc. I, 79) ,» per inobedientiam deterius effluebat
[Col. 0102D] Per apem vero, quae mellifica naturaliter est, gentilitas exprimitur; quia, cum «gentes, quae legem non habent, naturaliter ea, quae legis sunt, faciunt, ejusmodi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis (Rom. II, 14) .» Naturaliter ergo gentes sine duce, sine doctore mellificare satagebant, cum sine lege, quae legis erant, faciebant. Seu haec apis erat in terra, de qua dictum est: «Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 10) ,» in terra infructuosa, in terra Assur, quod interpretatur captivatio, vel elatio, vel devastatio, ut a diabolo captivitas et elatas et devastatas gentilium animas usque ad adventum Domini intelligamus.
Quid vero per torrentes vallium nisi doctrinae figurantur [Col. 0103A] humilium? Et quid per cavernas petrarum nisi vulnera martyrum? Torrentes enim vocamus rivos, qui aquis Diemalibus colliguntur, et aestivo tempore siccantur. Jure ergo praedicationes sanctorum torrentes vallium appellantur; quia, dum in praesenti vita in nobis influunt, quasi in hieme colliguntur aquarum multitudines. Sed aestivo sole adveniente se subtrahunt; quia, cum aeternae patriae lux emicuerit, doctores praedicare cessabunt. De cavernis autem petrarum supra diximus: Requiescunt ergo muscae et apes in torrentibus vallium et cavernis petrarum; quia conversi peccatores et praedicationes doctorum delectabiliter bibunt, et martyrum patrocinia quaerunt. Quid vero per fruteta nisi pungens asperitas disciplinae signatur? Solent enim apes ex [Col. 0103B] frutetis mella colligere. Quia, qui in disciplina conversantur, aeternam ex ea dulcedinem percipient. Quid autem in foraminibus nisi mysticorum eloquiorum perforationes figurantur et apertiones? Nam, sicut lapis pretiosus diversis modis perforatur et sculpitur, ita mysticus sermo Dei diversis interpretationibus aperitur. Et in his ergo foraminibus requiescunt muscae et apes; quia in spiritali intelligentia Scripturarum delectantur conversi peccatores. Sequitur:
VERS. 20. «In die illa radet Dominus in novacula conducta in his, qui trans flumen sunt, in rege Assyriorum caput et pilos pedum, et barbam universam.
[Col. 0103C] Quid per caput nisi summa sacerdotii designatur? Quid per rasos capillos nisi sacramentorum subtilitas ablata? Quid per pilos pedum nisi sacramenta levitarum? Quid per barbam nisi virtus regni? Rasit ergo Dominus in his, qui trans flumen sunt, in rege Assyriorum caput; quia sacramentis praeceptorum suorum nudavit sacerdotium Judaeorum, qui per baptismum nolentes transire ad Christum in diaboli regno permanent. Rasit et pilos pedum; quoniam a levitarum ministerio spiritalia sacramenta abstulit. Rasit et barbam; quia regnum Israeliticum deserens decorem virtutis ejus amputavit. Rasit haec in novacula conducta; quoniam gladio Romani exercitus abstulit eis regnum, abstulit et templum, in quo sacerdotum et levitarum complebantur officia. [Col. 0103D] Sequitur:
VERS. 21.—«Et erit in die illa: Nutriet homo vaccam boum, et duas oves.»
VERS. 22.—«Et prae ubertate lactis comedet butyrum.»
Quis est iste homo nisi mediator Dei et hominum homo Christus Jesus? Et quae est haec vacca boum, quam nutrit, nisi Ecclesia apostolorum atque doctorum quasi boum filia? Hanc enim vaccam et in Abrahae sacrificio legimus (Gen. XV, 19) . Quae sunt oves duae nisi simplices ac mansueti de utroque populo fideles, de quibus ait: «Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel (Matth. XII, 12) .» [Col. 0104A] Et: «Alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili (Joan. X, 16) .» Lac vero introductorius sermo est, quo imbuuntur minus capaces, sicut ait Apostolus: «Tanquam parvulis in Christo lac vobis potum dedi non escam (I Cor. III, 2) .» Sed ex vacca et duabus ovibus prae ubertate lactis comedet homo butyrum; quia Dominus ab Ecclesia, ubi circumcisio et praeputium est, prae ubertate boni sermonis pinguedine pascitur, dum membra ejus pascuntur. Sequitur:
«Butyrum enim et mel comedet [Col. 0103D] Alias manducabit. omnis, qui relictus fuerit in medio terrae.» Medium terrae Judaea et Jerusalem est. Relictus in medio terrae ille est, de quo superius ait: «Omnis qui relictus fuerit in Sion, et residuus in Jerusalem, Sanctus vocabitur.» [Col. 0104B] Mel vero desuper cadit; butyrum autem ex animalium lacte colligitur. Mel igitur ex aere; butyrum vero ex carne est. Summi autem Patris Unigenitus, cum sit Deus super omnia, homo factus est inter omnia. Qui cum nos dulcedine divinitatis suae, et mysterio incarnationis replet, melle nos pariter et butyro satiat. Quia ergo Spiritus Christi mentes fidelium Hebraeorum, quas replevit, et divinitatis ejus dulcedine et incarnationis fide laetificavit, recte dictum est, quia «butyrum et mel manducabit omnis, qui relictus fuerit in medio terrae.» Sequitur:
VERS. 23.—«Et erit in die illa: Omnis locus ubi fuerint mille vites, et mille argentei [Col. 0104D] Alias, mille vites mille argenteis, et in, etc. et in [Col. 0104C] spinas, et in vepres erunt.»
VERS. 24.—«Cum sagittis et arcu ingredientur illuc.»
Quid per vites nisi sancti designantur botros operum bonorum ferentes, quibus ait Dominus: «Ego sum vitis, vos palmites?» (Joan. XV, 5.) Quid per argenteos nisi sermones boni figurantur? Nam «argentum electum lingua justi (Prov. X, 20) est.» Quid per millenarium nisi plenitudo numeri? Ubicunque fuerint mille vites, erunt et mille argentei; quia ubi fuerit copia virorum spiritalium, ibi et erit praedicationis copia. Nam sub Veteri Testamento vix inveniebatur, qui scientiam praedicationis haberet. Sed in tempore revelatae gratiae, de quo nunc sermo est, redundant ora fidelium ubique verbo veritatis. Et in [Col. 0104D] spinas et in vepres erunt; quoniam contra peccata et vitia gentilitatis directi sunt. Quid enim per spinas et vepres nisi punctiones peccatorum insinuat, quibus velut desertum plena erat gentilitas? Cum sagittis et arcu ingredientur illuc; quia nimirum sancti apostoli ad feriendam gentilium vitae duritiam cum districtis verborum spiculis venerunt. Scriptura enim sacra arcus est, de qua ad corda hominum sicut ferientes sagittae, sic terrentes sententiae veniunt. Sequitur: «Vepres enim et spinae erunt in universa terra.»
VERS. 25.—«Et omnes montes, qui in sarculo sarrientur, non veniet illuc terror spinarum et veprium, [Col. 0105A] et erit in pascua bovis, et in conculcationem pecoris.»
Vepres et spinae vel peccata vel peccatores designant; montes vero sanctos conversatione sublimes. Sarculum autem ferrum est fossorium bidens, verbum doctrinae significans acutum ab utroque Testamento. Montes igitur, qui in sarculo sarrientur, id est fodientur, non veniet eis terror spinarum et veprium; quia, qui verbo doctrinae purgabuntur, non timebunt peccata et vitia, quoniam noxias vitiorum herbas divini verbi sarculo eradicabunt, neque metuent «eos, qui occidunt corpus (Matth. X, 28) .» Et erit, subaudi terra, in pascua bovis; quia sanctus quisque praedicator in tota mundi latitudine inveniet quos sibi incorporet. Et in conculcationem pecoris; [Col. 0105B] quia caetera fidelium multitudo tantum conculcat terrena, nec conversione peccatorum pascitur ut praedicator: bos quippe doctor est, pecus vero plebs fidelium. Sequitur:
VERS. 1.—«Et dixit Dominus ad me: sume tibi librum grandem, et scribe in eo stylo hominis; velociter spolia detrahe, cito praedare.»
VERS. 2.—«Et adhibui mihi testes fideles Uriam sacerdotem, et Zachariam filium Barachiae.»
VERS. 3.—«Et accessi ad prophetissam, et concepit, et peperit filium. Et dixit Dominus ad me: Voca nomen ejus; accelera spolia detrahere, festina [Col. 0105C] praedari.
VERS. 4.—«Quia antequam sciat puer vocare patrem suum et matrem suam, auferetur fortitudo Damasci, et spolia Samariae coram rege Assyriorum.»
Quid nunc per Isaiam nisi Moyses et prophetae signantur? Quid per librum grandem, nisi Scriptura Vetus? Quid per stylum hominis nisi scientia rationabilis animi? Quid per Uriam sacerdotem nisi qui sub lege functi sunt sacerdotio? Urias enim interpretatur lux mea Dei; quia lumen veritatis et justitiae, quod in eis erat, donum esse Dei fatebantur. Quid per Zachariam, qui dicitur memor Domini, nisi doctores, qui, in lege Domini die ac nocte meditantes, divinam semper habebant memoriam? Barachia [Col. 0105D] vero interpretatur benedictio Domini. Et Barachia pater Zachariae est; quia sancti doctores filii sunt benedictionis Domini, Quid vero per prophetissam nisi Synagoga figuratur? Quid per filium ejus nisi Redemptor noster?
Isaias itaque librum sibi sumens, stylo hominis in eo scribit dicens puero Jesu: Velociter spolia detrahe, cito praedare; quia omnes Veteris Testamenti scriptores rationabili sententia in eo scripserunt, quod Dei Filius, in carne apparens, regnum diaboli festinanter invasurus erat, et ab eo captivos homines erepturus. Cujus rei testes adhibuit sibi propheta Uriam et Zachariam; quia Moyses et caeteri, qui libros Testamenti Veteris scripserunt, arcana eorum mysteria sacerdotibus et doctoribus tradiderunt. [Col. 0106A] Quibus in testimonium adhibitis, accessit Isaias ad prophetissam, ut impraegnaret eam; quia sancti prophetae testibus sacerdotibus et magistris cordi Synagogae fidem Dominicae Incarnationis infuderunt. Synagoga enim Christum concepit, ex quo nasciturum hunc ex sua carne credere coepit; quem et peperit, quando per partum Virginis eum nobis incarnatum edidit. Cujus nomen propheta vocavit: Accelera spolia detrahere, festina praedari; quia praevidit eum mox tempore nativitatis suae pastores et magos ad se tracturum. Et alacribus desideriis eum hortabatur, ut haec agere festinaret. Debellaturus enim in toto orbe regnum diaboli haec prima puer illi spolia detraxit, ut a perfidia Judaeorum pastores ad se converteret et magos ad se adorandum conversos [Col. 0106B] a peste illius superstitionis averteret. Qui tunc ob infantilem ignorantiam nesciebat vocare patrem suum, id est nutritium suum Joseph, et matrem suam, Virginem, sicut et in Jeremia dicit: «Ecce nescio loqui, quia puer ego sum (Jerem. I, 6) .» Sapientia enim Dei novit omnia; expers autem agnitionis infantia per humanam utique imprudentiam, quod adhuc non didicerat, ignorabat; unde «proficiebat sapientia et aetate, et gratia (Luc. II, 52) .» Nam in divinitate non habuit proficere. Sed tamen abstulit fortitudinem Damasci et spolia Samariae.
Syriam quippe gentilitatem significare diximus; Damascus autem sanguinis poculum vel sanguinem bibens interpretatur. Et caput Syriae Damascus; quia culturae daemonum subdita gentilitas animam suam [Col. 0106C] velut proprium sanguinem diabolo in poculum libat. Quid itaque fortitudinem Damasci et idololatriae et mortis animarum et crudelitatis putamus nisi magos? In arte enim magica totius erroris et praedicationis virtus convalescebat. Quid vero per Samariam nisi Judaeorum perfidia signatur? Dum ergo magos atque pastores ad se Puer converteret, abstulit virtutem Damasci et spolia Samariae. Et hoc factum est coram rege Assyriorum; quia cognovit diabolus magorum suorum damnum quod pertulit. Unde et Herodem inflammavit, ut, natum Regem exstinguere quaerens, omnes pueros sibi coaetaneos occideret (Matth. II) . Sequitur:
VERS. 5.—«Et adjecit Dominus loqui ad me. [Col. 0106D] adhuc dicens:
VERS. 6.—«Pro eo quod abjecit populus iste aquas Siloe, quae vadunt cum silentio, et assumpsit magis Rasin et filium Romeliae.»
VERS. 7.—«Propter hoc ecce Dominus adducet super eos aquas fluminis fortes et multas, regem Assyriorum, et omnem gloriam ejus, et ascendet super omnes rivos ejus, et fluet super omnes ripas ejus,»
VERS. 8.—«Et ibit per Judam inundans et transiens, et usque ad collum veniet, et erit extensio alarum ejus implens latitudinem terrae tuae, o Emmanuel.»
Quoniam Siloa missus interpretatur, per Siloam intelligimus Christum, qui missus est mundum redimere, [Col. 0107A] et per aquas Siloe praedicationem ejus. Per aquas enim doctrina designatur, sicut scriptum est: «Aqua sapientiae salutaris potavit illum (Eccli. XV, 13) .» Quae, scilicet, aquae vadunt cum silentio, id est mentem spiritali potentia leniter sine strepitu et clamore verborum ingrediuntur; quia, sicut Salomon ait: «Verba sapientum audiuntur in silentio (Eccli. IX, 17) .» Quid vero per Rasin regem Syriae nisi Caesarem intelligi voluit? Quid per Phacee filium Romeliae nisi Pharisaeos et legis doctores? Abjecit ergo populus Judaeorum aquas Siloe quia praedicationem Domini respuit. Et elegit Rasin, id est regem gentium, dicens: «Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX, 15) .» Unde Rasin interpretatur Placentia; quia secundum placentiam et libitum [Col. 0107B] voluntatis suae dixerunt hoc, et assumpserunt potius filium Romeliae, id est Pharisaeos et scribas, qui a sanctis Patribus originem ducunt.
Propter hoc adduxit Dominus super eos aquas fluminis fortes et multas, id est humani generis validos et copiosos populos, regem scilicet Assyriorum, id est Vespasianum ducem Romanorum. Quia enim Assyrii dicuntur coarguentes, merito Romani vocantur Assyrii, qui Judaeorum iniquitatem arguentes ulciscebantur. Et quia populus Romani exercitus aquas fluminis appellavit, loquitur metaphorice de eo quasi de flumine nimium excrescente et cuncta replente. Vel per aquas fluminis impetum tribulationis illius, quam tunc Judaei pertulerunt, intelligamus. Aquae enim vel populos vel tribulationes hic [Col. 0107C] significant.
Et ascendet, inquit, super omnes rivos ejus,» etc. Rivos ejus singulas tribus ac familias fortasse nominat, et ripas terminos tribuum et familiarum. Sed iste fluvius tribulationum excedens omnes et tribus et limites tenuit, et per Judam inundans et transiens usque ad collum excrevit, ut submergeret omnes sicut flumen, cum usque ad collum venerit. Et extensio alarum ejus exercitus implevit latitudinem terrae Emmanuel, id est Judaeam, et omnem Galilaeam; deinde cernens propheta omnes Judaeos in Jerusalem conventuros, atque per Titum Vespasiani filium superandos, ait:
VERS. 9.—«Congregamini populi, et vincemini [Col. 0107D] Alias ubique, vincimini. , et audite universae procul terrae: confortamini [Col. 0107D] et vincemini, accingite vos et vincemini.»
VERS. 10.—«Inite consilium, et dissipabitur, loquimini verbum, et non fiet, quia nobiscum Deus.»
Iaec enim tempore obsidionis et captivitatis illius completa sunt. Neque enim cum Judaeis jam erat Deus, sed cum Christianis. Nam sequitur:
VERS. 11.—«Haec enim ait Dominus ad me: Sicut in forti manu erudivit me, ne irem in via populi hujus, dicens:»
VERS. 12.—«Non dicatis: Conjuratio. Omnia enim quae loquitur populus iste, coujuratio est.»
[Col. 0108A] Nobiscum Deus est, id est Christus: Ait enim ipse Christus Dominus ad me: Sicut in forti manu erudivit me Deus Pater meus, id est sicut eum, cui validam virtutem dederat; non enim ad mensuram dat Deus Spiritum, ne per viam populi hujus incederem, infirmas actiones ejus imbecillo animo sequens, et inerudito corde per iter insipientium gradiens, sed ut directionis meae viam fortiter et sapienter tenerem. Unde contra eum indignantes dixerunt apud se: «Gravis est nobis etiam ad videndum, quoniam dissimilis est aliis vita illius, et immutatae sunt viae illius, tanquam nugaces aestimati sumus ab illo; et abstinet se a viis nostris tanquam ab immunditiis (Sap. II, 15, 16) .» Non ergo ivit in via populi hujus, sed qui eum valida [Col. 0108B] manu confortavit et sapienter erudivit, ne in via populi hujus iret, ipse ei ac discipulis ejus dixit: Ne dicatis: Conjuratio fit adversus nos; omnia enim, quae loquitur populus iste, de nobis, conjuratio est. Conjuraverunt enim adversus Salvatorem, et «conspiraverunt, ut si quis illum confiteretur Christum, extra synagogam fieret (Joan. IX, 22) ,» et quasi conjurationem semper facientes nunquam cessaverunt mala contra eum machinari, donec interemerunt eum. Sic et in discipulos ejus quasi juratas semper habuere discordias, semper eis mala fabricantes. Unde et subditur: «Et timorem eorum [Col. 0107D] Alias, ejus. ne timeatis, neque paveatis.»
VERS. 13.—«Dominum exercituum ipsum sanctificate, ipse sit pavor vester, et ipse terror [Col. 0108C] vester.»
Ac si diceretur: «Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere; sed potius eum timete, qui potest et animam et corpus perdere in gehennam (Matth. X, 28) .» Sicut et Petrus ait: «Timorem eorum ne timueritis, ut non conturbemini; Dominum autem Christum sanctificate in cordibus vestris (I Petr. II, 14) .» Sequitur:
VERS. 14.—«Erit vobis in sanctificationem, in lapidem autem offensionis, et in petram scandali duabus domibus Israel, in laqueum et in ruinam habitantibus Jerusalem.»
VERS. 15.—«Et offendent ex eis [Col. 0108D] Cod. Cruc., in eis. plurimi, [Col. 0108D] et cadent, et conterentur, et irretientur, et capientur.»
In sanctificationem fuit discipulis, quia Spiritus sui gratiam dedit eis. Sed duabus domibus Israel, id est Judae et reliquis decem tribubus factus est in lapidem offensionis, et in petram scandali. Sperabant enim eum Judaei venturum. Sed quia venit humilis et occultus, contempserunt eum et offenderunt in illum. Nam, apud se superba sapientes, dedignati sunt in eum credere, quem cernebant numilem. Fuit ergo eis lapis offensionis. Quem, cum etiam mori cernerent, gravius in illum pertulere scandalum, ut nulla ratione jam Deum credere possent, quem morientem [Col. 0109A] viderant, sicque etiam petra scandali factus est. Et habitatoribus Jerusalem fuit in laqueum et in ruinam; quoniam in eo quod eum specialiter persecuti sunt, semetipsos laqueo suae deceptionis involverunt, et ruinam sibi non solum animarum, sed et totius urbis acquisierunt, ut cum ipsis tota deleretur civitas.
«Et offenderunt, inquit, ex eis plurimi.» Non omnes offenderunt, sed plurimi; quia inter eos multi erant in Christum credentes. «Et cadent, inquit, et conterentur.» Cadentes contriti sunt; quia relictis coelestibus terrena quaesierunt. Quis enim major casus, vel quae potest esse major contritio quam, derelicto Creatore, creaturam quaerere, desertis supernis gaudiis, infimis rebus inhiare? Casum igitur [Col. 0109B] et contritionem passi sunt; quia, amissis coelestibus desideriis, terrenum est omne, quod sciunt. Et irretientur peccatis suis, et capientur laqueo perpetuae mortis. Vel in obsidione Jerusalem sunt irretiti, quando civitas capta est, et illi sunt capti. Quia ergo multitudo Judaeorum offendens in lapidem offensionis confracta est, electio autem veram consecuta est justitiam, idcirco apte subjungitur:
VERS. 16.—«Liga testimonium, signa legem in discipulis meis.»
VERS. 17.—«Et exspectabo Dominum, qui abscondit faciem suam a domo Jacob; et praestolabor eum.»
Nam vox Christi nunc ad prophetam dirigitur. Propheta quippe testimonium Christi in nobis ligat; [Col. 0109C] quia fidem ejus sermo propheticus menti valde tenacius agglutinat, cum certum nobis sit, ea quae dixerunt prophetae, nullatenus fingi potuisse. Legem quoque signat in nobis, quoniam praecepta ejus cordi nostro firmius includit. Libenter enim «Memores sumus mandatorum ejus ad facienda ea (Psal. CII, 18) ,» de cujus potentia et promissione dubitare nequimus. Liga, inquit, testimonium Veteris Testamenti, et trade illud discipulis meis, id est apostolis et fidelibus, qui Evangelium susceperunt, et signa legem in eis. Quia ergo fidem Salvatoris et legem discipuli tenuerunt, quam Judaei maxime tempore passionis ejus amiserunt. Liga, inquit, testimonium, signa legem in discipulis meis; [Col. 0109D] Et exspectabo Dominum, ut me resuscitet; quia «caro mea requiescit in spe (Psal. XV, 9) .» Qui abscondit faciem suam a domo Jacob; quia ex quo me negaverunt, et Patrem pariter amiserunt. «Omnis enim qui negat Filium, nec Patrem habet (Joan. II, 23) .» Sequitur:
VERS. 18.—«Ecce ego et pueri mei, quos dedit mihi Dominus in signum et in portentum Israelis a Domino exercituum, qui habitat in monte Sion.»
Pueri vocantur qui mandatis coelestibus inserviunt, et puerorum nomine discipulos suos nunc exprimit, qui praecepta ejus specialiter servaverunt. Ecce ego, inquit, et pueri mei, quos dedit Dominus in [Col. 0110A] signum et in portentum Israelis, id est ego et discipuli mei signa et portenta faciemus in populo Israel. Deum patrem dicit habitare in monte Sion, id est in coelis, non quia ipse Filius cum Patre semper non maneret in coelis, sed quia corporaliter conversabatur in terris. Mons namque Sion ille nunc intelligitur, de quo dicit Apostolus: «Accessistis ad Sion montem et civitatem Dei viventis Jerusalem coelestem et multorum millium angelorum frequentiam, et Ecclesiam primitivorum, qui conscripti sunt in coelis (Hebr. XII, 22) .» Sequitur:
VERS. 19.—«Et cum dixerint ad vos: Quaerite a pythonibus et divinis, qui strident incantationibus suis: Nunquid non populus a Deo suo requiret pro vivis ac mortuis?» [Col. 0109D] Alias, req. visionem pro vivis a mortuis.
[Col. 0110B] VERS. 20.—«Ad legem magis, et ad testimonium. Quod si non dixerint juxta verbum hoc, non erit eis matutina lux.»
Quid pythonica divinatio gerat artis in libro Regum invenimus (I Regum XXVIII) , ubi, rogante Saul, pythonissa vel animam Samuelis, vel pro ea potius spiritum immundum evocavit ab inferis. Quod magicae phantasiae genus ab Apolline Pythio repertum, atque ab ejus cognomine sic dicunt esse vocatum. Sed et interpretatio nominis congruit, quia Python dicitur os abyssi. Videamus ergo sententiam:
Ego, inquit, et pueri mei signa et prodigia facturi sumus in Israel; vos autem, qui haec exspectatis, videte, ne mendacibus signis pseudoprophetarum decipiamini. Cum enim dixerint vobis quilibet seductores: [Col. 0110C] Quaerite a pythonibus et divinis, id est consulite magos, ut agnoscatis per eos a mortuis veritatem, respondete illis: Nunquid populus non requiret a Deo suo pro vivis ac mortuis, etc., pro omnibus [Col. 0110D] C. Garst., id est pro omnibus. ? Omne enim quod inquiritur, aut pro vivis aut pro mortuis quaeritur, aut forsitan pro utrisque. Cur ergo daemones consuleremus, cum a Deo quaerenda sunt omnia?
Ad legem magis et ad testimonium ejus attendamus. Quod si filii Israel non dixerint juxta verbum hoc, id est ut, repudiatis maleficis, ad legem Dei, quae cuncta prohibet maleficia, ad testimonium legislatoris et prophetarum de adventu Salvatoris attendant, non erit eis matutina lux, id est exordium [Col. 0110D] novae gratiae: «quia si Moysen et prophetas non audiunt, neque si quia ex mortuis resurrexerit, credent ei (Luc. XVI, 31) ,» id est Redemptori nostro, qui ait: «Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi. De me enim ille scripsit. Si enim illius litteris non creditis, quomodo verbis meis credetis?» (Joan. V, 46.) Quoniam igitur ad legem et ad testimonium non attenderunt, non sunt illustrati luce matutina, praedicante Domino, qui vespertinam vix habituri sunt apparente Elia. Sequitur:
VERS. 21.—«Et transibit per eam, et corruet, et esuriet; et cum esurierit, irascetur, et maledicet regi suo et Deo suo.
[Col. 0111A] Transibit Judaicus populus per eam lucem, id est per illius temporis spatia, quo Christus mira facturus est, et mira docturus, et offendens ut caecus in lapidem offensionis corruet ab omni statu rectitudinis, et esuriet, quia jam ultra non cibabitur pane vitae et intellectus. Sicut enim fames carnis est subsidium corporis subtractum, ita fames mentis est silentium divinae locutionis. Et quia, cum doctrina coelestis humanam mentem deserit, contra eam tentatio convalescit hostis antiqui, postquam hic populus intelligentiam Scripturarum perdidit, et verba Salvatoris intelligere nequivit, aut noluit, mox contra eum, instigante diabolo, in iram exarsit, et maledixit ei. Hoc est enim quod nunc dicitur, quia cum esurierit irascetur, et maledicet regi suo et Deo [Col. 0111B] suo. Christus namque et rex Israel est, et Deus Israel est. Qui cum diceret quia multi leprosi erant in Israel sub Elisaeo propheta, et nemo eorum mundatus est nisi Naaman Syrus, repleti sunt omnes ira in synagoga, haec audientes, et ejecerunt eum extra civitatem et duxerunt eum usque ad supercilium montis, ut praecipitarent eum (Luc. IV, 27-27) . Et tempore passionis ejus atrocius irati sunt et maledixerunt [Col. 0112A] ei, «qui cum malediceretur, non maledicebat; cum pateretur, non comminabatur (I Pet. II, 23) .» Post cujus passionem, quia Jerusalem obsidenda erat et capienda, recte subjungitur: «Et suspiciet sursum.»
VERS. 22.—«Et ad terram intuebitur, et ecce tribulatio et tenebrae, dissolutio et angustia, et caligo persequens, et non poterit avolare de angustia sua.»
Suspiciet sursum Judaicus populus ad Dei cognitionem et auxilium, et ecce tribulatio adversitatis, et tenebrae ignorantiae: quia Deus excaecavit corda eorum, nec liberavit eos. Et ad terram, id est ad ea quae circa se in terra fient, intuebitur, et ecce tribulatio. «Et erit, inquit, pressura magna super terram, [Col. 0112B] et ira populo huic, et cadent in ore gladii, et captivi ducentur in omnes gentes, et Jerusalem calcabitur a gentibus donec impleantur tempora nationum (Luc. XXI, 23, 24) .» Hoc enim et hic dicitur: «Dissolutio et angustia, et caligo persequens, et non poterit avolare de angustia sua.» Similiter et apud Danielem legimus: «Post finem belli statuta desolatio (Dan. IX, 26) .» Sequitur:
VERS. 1.—Primo tempore alleviata est terra Zabulon, et terra Nephthali, et novissimo aggravata est via maris trans Jordanem Galilaeae gentium.»
VERS. 2.—«Populus, qui ambulabat in tenebris, [Col. 0111C] vidit lucem magnam; habitantibus in regione umbrae mortis, lux orta est eis.»
Nunc de eo tempore sermo est, quo Dominus inter homines degens, Evangelium praedicare per se ipsum dignatus est. Nam post baptismum ad jejunium ejus scribit Matthaeus, quia «secessit in Galilaeam, et relicta civitate Nazareth venit, et habitavit in Capharnaum maritima, in finibus Zabulon et Nephthalim, ut adimpleretur quod dictum est per Isaiam prophetam: Terra Zabulon, et terra Nephthalim, via maris trans Jordanem Galilaeae gentium. Populus, qui ambulat in tenebris, vidit lucem magnam, et sedentibus in regione umbrae mortis lux orta est eis. Et inde coepit Jesus praedicare et dicere: [Col. 0111D] Poenitentiam agite; appropinquavit enim regnum coelorum (Matth. IV, 12-17) .
Itaque primo tempore Dominicae praedicationis alleviata est onere peccatorum terra Zabulon, et terra Nephthalim; quia ibi Salvator, antequam discipulos elegisset, praedicare coepit remissionem peccatorum et ingressum regni coelestis, promittens poenitentibus. Qui et de via maris, id est de regione maritima, novissimo tempore praedicationis ejus aggravata pondere peccatorum, in sequentibus Evangelii [Col. 0112B] ait: «Vae tibi, Corozaim! vae tibi, Bethsaida! quia si in Tyro et Sidone factae fuissent virtutes quae vobis factae sunt, olim in cilicio et cinere sedentes poeniterent. Verumtamen Tyro et Sidoni remissius erit in judicio quam vobis. Et tu, Capharnaum, usque ad [Col. 0112C] coelum exaltata, usque ad infernum demergeris (Matth. XI, 21-23) .»
Via itaque maris gentium Galilaeae, quae erat trans Jordanem, novissimo aggravata est in suis iniquitatibus, quia praedicationem Dominicam obstinato animo contempsit. Populus autem gentium, qui prius in tenebris ignorantiae constitutus, latam viam saeculi, quae ducit ad perditionem, ambulabat, vidit lucem magnam, praedicante Domino, et miraculis coruscante. Lucem vidit non parvam, ut aliorum prophetarum, sed magnam ut ejus, qui dicit: «Ego sum lux mundi (Joan. VIII, 12) .» Atque habitatoribus regionis umbrae mortis, id est peccatorum et infidelitatis nova lux justitiae et fidei est exorta. Hoc [Col. 0112D] enim inter mortem et umbram mortis distinqui potest, quod mors eorum intelligatur esse, qui cum operibus mortuis ad inferos descenderunt, quoniam «anima, quae peccaverit, ipsa morietur (Ezech. XVIII, 20) ;» umbra vero mortis eorum, qui, dum peccent, nec dum de vita egressi sunt; quia, si voluerint agere poenitentiam, possunt. Haec tamen et aliter possunt intelligi. Ait enim:
«Primo tempore alleviata est terra Zabulon, etc. Nempe Zabulon interpretatur jusjurandum ejus. [Col. 0113A] Nephthalim discretio. Et Judaeorum populus juramentum Dei perceperat sicut per Zachariam dicitur: «Juravit ad Abraham patrem nostrum daturum se nobis (Luc. I, 73) .» Qui et discretus erat, id est a caeteris omnibus populis sequestratus. Primo igitur tempore alleviata est terra Zabulon, et terra Nephthali; quia Dominus in terra Judaeorum docuit, quibus hoc olim juraverat, et quos ex omnibus populis, qui sub coelo sunt, elegerat, ibique primo discipulos ad praedicandum misit. Sequitur:
«Et novissimo aggravata est via trans Jordanem Galilaeae gentium.» Quid per viam nisi actio designatur? Et quid per mare nisi saeculum? quid vero per Jordanem nisi baptismus? Unde et Jordanis descensio eorum interpretatur; quia, qui baptizantur, [Col. 0113B] ad ima humilitatis ab elatione sua descendunt. Galilaea vero, quae dicitur, transmigratio perpetrata, transitus est de peccatis ad justitiam. Itaque via maris, id est actio saecularis, quae trans Jordanem, id est post baptismum est perpetratae transmigrationis gentium, novissimo tempore aggravata est pondere peccatorum; quia et nos, qui ex gentibus ad Christum vocati sumus, postquam per baptismi sacramenta transivimus, postquam ad virtutes a vitiis transmigravimus, nunc circa mundi terminum, quando tepuit charitas multorum, et abundavit iniquitas, rursum saeculi viam ingredimur, et saecularibus negotiis implicamur, qui Deo militare debuimus, sicque peccatorum sarcina nimium gravamur, ut vix ad coeleste desiderium cor levare queamus.
[Col. 0113C] Vel etiam ita possunt haec exponi. Adveniente Christo, et praedicatione illius coruscante primo, terra Zabulon et Nephthalim a scribarum et Pharisaeorum erroribus est liberata, et gravissimum Judaicarum traditionum jugum excussit de cervicibus suis; postea vero Evangelium apostoli Pauli, qui novissimus apostolorum omnium fuit (I Cor. IV, 9) , ingravata est, id est multiplicata praedicatio, et in terminos gentium, et viam universi maris, id est saeculi, Evangelium Christi splenduit. Nam populus gentilis, qui ante sedebat vel ambulabat in tenebris, et idololatriae ac mortis vinculis tenebatur, clarum Evangelii lumen aspexit. Unde et adjungitur:
«Habitantibus in regione umbrae mortis, lux orta [Col. 0113D] est eis.» Regio enim umbrae mortis terra gentium est, quoniam umbra mortis imitatio hostis antiqui intelligitur. Ipse enim, quia mortem intulit, mors vocatur, Joanne attestante qui ait: «Nomen illi mors (Apoc. VI, 8) .» Per umbram igitur mortis ejus imitatio designatur, quia sicut umbra juxta corpus ducitur, ita actiones iniquorum de specie imitationis ejus exprimuntur. Cernens itaque propheta gentiles populos in antiqui hostis imitatione defecisse, eosque ad veri solis ortum resurgere, quae certe futura noverat, quasi ex praeteritis narrat, dicens: «Habitantibus in regione umbrae mortis, lux orta est eis.» Ac de eorumdem multitudine gentilium, qui nequaquam [Col. 0114A] ejusdem lucis gaudia cognoverunt, subjungit:
VERS. 3.—«Multiplicasti gentem, non magnificasti laetitiam.»
Multiplicata enim fuerat gens per totius mundi latitudinem. Sed necdum magnificata fuerat laetitia, dum adhuc tantum in Judaea notus erat Deus: quia completum adhuc non fuerat: «Evangelizo vobis gaudium magnum, quod erit omni populo (Luc. II, 10) .» Sed jam de ejus magnificatione sequitur:
«Laetabuntur coram te, sicut laetantur [Col. 0113D] Alias, qui laetantur. in messe,» etc. Copiosam quippe messem generis humani collegerunt apostoli, quando non solum Judaeos, sed etiam gentes congregaverunt ad fidem. [Col. 0114B] Unde et dictum eis fuerat: «Levate oculos vestros, et videte regiones, quoniam albae sunt jam ad messem; et qui metit, mercedem accipit, et congregat fructum in vitam aeternam, ut et qui seminat, simul gaudeat, et qui metit. Ego misi vos metere, quae non laborastis. Alii laboraverunt, et vos in labores eorum introistis (Joan. IV, 35 38) .» In hac itaque messe laetati sunt coram Domino sancti praedicatores, dum de conversione gentium gauderent. Qui et accepto desuper Spiritu sancto antiquum hostem et universam ejus militiam superantes «omne enim, quod natum est ex Deo vincit mundum (I Joan. V, 4) ,» sicut victores exsultaverunt. Et exsultantes spolia diviserunt; quoniam eloquia sacra cunctis per orbem nationibus distribuerunt. Nam spoliorum nomine [Col. 0114C] divina eloquia signantur, sicut scriptum est: «Laetabor ego super eloquia tua, sicut qui invenit spolia multa (Psal. CXVIII, 162) .»
Vel multiplicasti gentem fidelium, o Christe, qui Ecclesiam tuam toto orbe dedicasti; sed non magnificasti laetitiam; quia de perfidia Judaeorum reliquisti nobis tristitiam. Sed cum veneris, et Christianorum gens tota simul fuerit congregata, tunc laetabuntur apostoli coram te sicut messores; quia fructus humanae messis congregatus erit in vitam aeternam; et sicut exsultant victores, qui captam dividunt praedam; quia tunc perfecte victus erit diabolus, et homines dividentur in dextros et in sinistros. Sed cur isti victores in divisione spoliorum exsultaverint [Col. 0114D] demonstratur, cum de gentili populo subjungitur:
VERS. 4.—«Jugum enim oneris ejus, et virgam humeri ejus, et sceptrum exactoris ejus superasti sicut in die Madian.»
Eripiens quippe gentilitatem Dominus superavit jugum oneris ejus, cum eam adventu suo ab illa daemoniacae tyrannidis servitute liberavit. Superavit virgam humeri ejus, cum persecutionem illius, qua ex perverso opere graviter deprimebat, ab humano genere Redemptor compescuit. Superavit sceptrum exactoris ejus, cum regnum diaboli, qui pestifera perpetratione vitiorum exigere consuevit debita poenarum, [Col. 0115A] de fidelium corde destruxit. Sed quomodo haec acta sint audiamus.
Sicut in die Madian, id est sicut sanctus Gedeon in trecentis viris innumeram multitudinem Madianitarum vicit. Libet hoc loco digressionem facere et quare triumphus Christi victoriae Gedeonis assimiletur ostendere. Scriptum est enim in libro Judicum: «Omnis Madian, et Amalec, et orientales populi congregati sunt simul. Et transeuntes Jordanem castra metati in valle Jezrael. Spiritus autem Domini induit Gedeon. Qui clangens buccina convocavit domum Abiezer, ut se sequeretur. Misitque nuntios in universum Manassen, qui et ipse secutus est eum; et alios in Afer et Zabulon et Nephthalim, qui occurrerunt ei. Dixitque Gedeon ad Dominum: [Col. 0115B] Si salvum facis per manum meam Israel, sicut locutus es, ponam vellus hoc lanae in area: si ros in solo vellere fuerit, et in omni terra siccitas, scio quod per manum meam, sicut locutus es, liberabis Israel. Factumque est ita. Et de nocte consurgens, expresso vellere, concham rore complevit, dixitque rursus ad Dominum: Ne irascatur furor tuus contra me, si adhuc semel tentavero signum quaerens in vellere: oro ut solum vellus siccum sit, et omnis terra rore madens. Fecitque Dominus nocte illa, sicut postulaverat, et fuit siccitas in solo vellere, et ros in omni terra (Judic. VI, 33) , etc.»
«Igitur Jerobaal, qui et Gedeon, de nocte consurgens, et omnis populus cum eo venit ad fontem [Col. 0115C] qui vocatur Arrath [Col. 0115D] Alias, Harrad. . Erant autem castra Madian in valle ad septentrionalem plagam collis excelsi. Dixitque Dominus ad Gedeon: Multus tecum est populus, nec tradetur Madian in manus ejus, ne glorietur contra me Israel, et dicat: Meis viribus liberatus sum. Loquere ad populum, et cunctis audientibus praedica: Qui formidolosus et timidus est, revertatur. Recesseruntque de monte Galaad, et reversa sunt de populo viginti duo millia virorum, et tantum decem millia remanserunt. Dixitque Dominus ad Gedeon: Adhuc populus multus est; duc eos ad aquas, et ibi probabo illos, et de quo dixero tibi, ut tecum vadat, ipse pergat; quem autem prohibuero, revertatur. Cumque descendisset populus ad aquas, dixit Dominus ad Gedeon: Qui lingua [Col. 0115D] lambuerint aquas sicut solent canes lambere, separabis eos seorsum; qui autem, curvatis genibus, biberint in altera parte erunt. Fuit itaque numerus eorum qui, manu ad os projiciente aquas lambuerant, trecenti viri; omnis autem reliqua multitudo flexo poplite biberat. Et ait Dominus ad Gedeon: In trecentis viris qui lambuerunt aquas, liberabo vos, et tradam Madian in manu tua: omnis autem reliqua multitudo revertatur in domum suam.
«Sumptis itaque pro numero cibariis et tubis, omnem reliquam multitudinem abire fecit in tabernacula sua, et ipse cum trecentis viris se certamini dedit. Castra autem Madian erant subter in valle. [Col. 0116A] Eadem nocte dixit Dominus ad eum: Surge et descende in castra, quia tradidi eos in manu tua. Sin autem solus ire formidas, descendat tecum Phara puer tuus. Et cum audieris quid loquantur, tunc confortabuntur manus tuae, et securior ad hostium castra descendes. Descendit ergo ipse et Phara puer ejus in partem castrorum, ubi erant armatorum vigiliae. Madian autem et Amalec et omnes Orientales populi fusi jacebant in valle ut locustarum multitudo. Cameli quoque innumerabiles erant sicut arena quae jacet in littore maris. Cumque venisset Gedeon, narrabat aliquis somnium proximo suo, et in hunc modum referebat quod viderat: Vidi somnium, et videbatur mihi quasi subcinericius panis ex hordeo volvi, et in Madian castra descendere. [Col. 0116B] Cumque pervenisset ad tabernaculum, percussit illud atque subvertit, et terrae funditus coaequavit. Respondit is cui loquebatur: Non est hoc aliud nisi gladius Gedeonis, filii Joas, viri Israelitae. Tradidit Deus in manu ejus Madian, et omnia castra ejus.
«Cumque audisset Gedeon somnium, et interpretationem ejus, adoravit et reversus est ad castra Israel, et ait: Surgite, tradidit enim Deus in manus vestras Madian, divisitque trecentos viros in tres partes, et dedit tubas in manibus eorum lagenasque vacuas ac lampades in medio lagenarum, et dixit ad eos: Quod me fecere videritis, hoc facite. Ingrediar in partes castrorum, et quod fecero, sectamini. [Col. 0116C] Quando personuerit tuba in manu mea, vos quoque per circuitum castrorum clangite, et conclamate: Domino et Gedeoni. Ingressusque est Gedeon et trecenti viri, qui erant cum eo, in partem castrorum incipientibus vigiliis noctis mediae, et custodibus suscitatis coeperunt buccinis clangere et complodere inter se lagenas. Cumque per gyrum castrorum in tribus personarent locis, et hydrias confregissent, tenuerunt sinistris manibus lampades, et dextris sonantes tubas, clamaveruntque: Gladius Domini et Gedeonis, stantes singuli in loco suo per circuitum castrorum hostilium. Omnia itaque castra turbata sunt, et vociferantes, ululantesque fugerunt. Et nihilominus instabant trecenti viri buccinis personantes. Immisitque Dominus gladium in omnibus castris, [Col. 0116D] et mutua se caede truncabant, fugientes usque Bethsetta, et crepidinem Abelmehula in Tabbath. Conclamantes autem viri Israel de Nephthalim et Aser et omni Manasse persecuti sunt Madian. Misitque Gedeon nuntios in omnem montem Ephraim, dicens: Descendite in occursum Madian, et occupate aquas usque Bethbera atque Jordanem. Clamavitque omnis Ephraim, et praeoccupavit aquas usque Bethbera, apprehensosque duos viros Madian Oreb, et Zeb interfecit, Oreb in Petra Oreb, Zeb vero in torculari Zeb, et persecuti sunt Madian, capita Oreb et Zeb portantes ad Gedeon transfluenta Jordanis (Judic. VII, 1 et seqq.) .» Hactenus Historiae [Col. 0117A] sacrae verba posuimus. Sed quid prodest verba posuisse, nisi et mysticam eorum intelligentiam saltem breviter attingamus.
Gedeon igitur, ad proelium veniens, Redemptoris nostri signat adventum, de quo scriptum est: «Tollite portas, principes vestras, et introibit rex gloriae. Quis est iste rex gloriae? Dominus fortis et potens, Dominus potens in proelio (Psal. XXIII, 7) .» Hunc Redemptorem nostrum non solum opere, sed etiam nomine prophetavit. Gedeon quippe interpretatur circuiens in utero. Dominus enim noster per majestatis potentiam omnia circumplectitur, et tamen per dispensationis gratiam intra uterum Virginis venit. Quid enim circuiens in utero nisi omnipotens Deus sua nos dispensatione redimens, divinitate [Col. 0117B] cuncta complectens, et humanitatem intra uterum sumens, in quo utero incarnatus esset, et clausus non esset, quia et in utero fuit per infirmitatis substantiam, et extra uterum per divinitatis potentiam
Madian vero interpretatur de judicio. Ut enim hostes ejus repellendi destruendique essent, non de vitio repellentis, sed de judicio juste judicantis fuit. Et idcirco de judicio vocantur, quia alieni a gratia Redemptoris justae damnationis meritum etiam in vocabulo nominis trahunt.
Amalec autem populus lambens interpretatur. Et quid per lambentem populum nisi mentes saecularium designantur, quae terrena cuncta ambiendo [Col. 0117C] quasi lambunt, dum solis temporalibus delectantur?
Orientales vero dicuntur: quia, sicut orti sunt, ita permanent neque circumcisi, neque baptizati. «Omnis ergo Madian et Amalec et orientales populi congregati transierunt Jordanem;» quoniam isti omnes una conspiratione in eos, qui baptizati sunt, irruerunt. Nos quippe baptismum quasi Jordanem Jesu duce transivimus, et jam quasi repromissionis terram inhabitamus Ecclesiam. Dum igitur infideles adversus nos veniunt, quasi ad eorum devastationem, qui in terra trans Jordanem sunt, properant.
Et castrametati sunt in valle Jezrael; quia in peregrinatione vitae praesentis tyrannice depresserunt et conculcaverunt humilitatem fidelium. Jezrael [Col. 0117D] quippe semen Dei dicitur; et «qui seminat bonum semen, est filius hominis; bonum vero semen sunt filii regni (Matth. XIII, 37) .»
«Spiritus autem Domini induit Gedeon;» quia, «Jesu baptizato et orante, descendit Spiritus sanctus corporali specie sicut columba in ipsum (Luc. III, 22) .» «Qui clangens buccina convocavit domum Abiezer;» quia coepit Jesus praedicare, et eligit discipulos. Abiezer quippe Pater meus adjutor interpretatur. Quo nomine quid nisi prophetarum et antiquorum patrum persona designatur, cujus domus fuit discipulorum Domini collegium?
[Col. 0118A] «Misitque nuntios in universum Manassem,» id est apostolos, dicens: «In viam gentium ne abieritis, sed ite ad oves domus Israel (Matth. X, 5, 6) .» «Manasses» enim, qui interpretatur necessitas, figura est illius populi, qui necessitate Deo servivit, id est timore. «Et alios in Aser, et Zabulon, et Nephthalim;» quia Paulum et Barnabam misit ad gentilem populum, qui factus est in Christo beatus, et fortitudine plenus, et charitate dilatatus. Aser enim beatus dicitur, Zabulon habitaculum fortitudinis, Nephthalim dilatatus vel dilatavit me. Ros in vellere, et siccitas in omni terra fides est in omni populo Judaeorum, et infidelitas in gentibus.
«De nocte consurgens, expresso vellere, concham rore complevit;» quia de morte Christus, ante lucem [Col. 0118B] resurgens, fidei gratiam a Judaeis abstulit, qua discipulorum mentem replevit. Item siccitas in vellere et ros in omni terra perfidia est in Judaeis, et fides in toto orbe. Gedeon, id est Christus. Jerobaal [Col. 0117D] Cod. G., Jeroboam. , id est judicem habens, ad improperium scilicet diaboli, qui reprobos habens non tamen potest judicare, et vindicare destructionem idololatriae. Qui de nocte consurgens venit ad fontem nomine Harad; quoniam ante lucem de sepulcro resurgens, venit ad immortalem fontem in coelum ascendens. Harad quippe consurrectio descensionis interpretatur. Et omnis populus credentium cum eo resurgens venit ad hunc fontem; quia «Deus conresuscitavit, et consedere fecit nos in coelestibus in Christo Jesu (Ephes. II, 6) .»
[Col. 0118C] Madian erant in valle, id est in profundo vitiorum, ad septentrionalem plagam, id est in sinistra et glaciali, tenebrosaque infidelitate. Collis excelsus Ecclesia est in latere Christi lancea patefacto consistens, qui est mons in vertice montium.
Mons Galaad, qui interpretatur acervus testimonii, praecelsum et multiplex testimonium est, quod in passionibus martyres reddiderunt. De quo monte reversa sunt viginti duo millia timidorum, id est multitudo transgressorum utriusque Testamenti et apostatarum. Nam viginti duo bis undecim sunt, et undenarius transgressionem designat, denarius observantiam praeceptorum. Nam decem millia remanserunt cum Gedeone. Sed quia non omnes praedicare sufficiunt vel pati pro Christo, qui legem servare [Col. 0118D] creduntur, adhuc populus est multus.
Ducti sunt igitur ad fluvium, ut aquas lamberent, et qui aquas flexis genibus hauserunt, a bellica intentione remoti sunt. Aquis namque doctrina sapientiae, stantibus autem genu recta operatio designatur. Qui vero dum aquas biberent, genu flexerunt, a bellorum certamine revocati sunt; quia cum illis contra hostes fidei Christus pergit ad proelium, qui cum doctrinae fluenta hauriunt, rectitudinem operum non inflectunt, ut sapientiae doctrina et operum virtute polleant. Nam, quia dissolutio operum in ipsa genuum incurvatione signatur, Paulus ait: [Col. 0119A] «Remissas manus, et dissoluta genua erigite, et gressus rectos facite pedibus vestris (Hebr. XII, 12) .»
«Fuit itaque numerus eorum, qui manu ad os projiciente aquas lambuerant, trecenti viri.» Solet in centenario numero plenitudo perfectionis intelligi. Quid igitur in centenario ter ducto nisi perfecta cognitio Trinitatis intelligitur [Col. 0119D] Cod. G., exprimitur. ? Cum his quippe Dominus adversarios fidei destruit, cum his ad praedicationis bella descendit, qui sciunt de Trinitate, quae Deus est, perfecta sentire.
Eadem nocte, qua coenavit cum discipulis, dixit Dominus ad eum: Surge a coena, et descende in castra, id est in locum quo venturus est Judas cum turba Judaeorum. «Sin autem solus ire formidas, descendat tecum Phara puer tuus.» Hoc, nisi fallor, [Col. 0119B] Marcus ita ait: «Assumpsit Petrum et Jacobum et Joannem secum, et coepit pavere et taedere (Marc. XIV, 33) .» Phara quippe, qui interpretatur laguncula, typus est apostolorum, qui nova gratia velut musto sunt repleti. «Descendit ergo ipse et Phara puer ejus in partem castrorum, ubi erant armatorum vigiliae;» quia venit cum discipulis in hortum, quo se capiendum noverat a ministris Pharisaeorum et cohorte militum. In camelis tortitudo vitiorum signatur, et in locustis instabilitas mentium. Qui narrabat somnium vel interpretabatur, divinos significare videtur et sapientes saeculi, nonnullos quoque vates gentium, quibus pleraque de Christo revelata sunt, sicut sybillae et Nabuchodonosor.
[Col. 0119C] Subcinericius panis ex hordeo Christum, qui peccantibus asper et acutus, pungensque est, designat. Quia sicut panis sub mole cineris coquitur, et Christus ignem passionis sustinuit sub multitudine Judaeorum, et ad resurrectionis virtutem duruit. Qui volvitur linguis praedicantium, ut ad humana corda descendat. «Percussit tabernaculum, atque subvertit, et terrae funditus coaequavit,» vel quando carnem persecutorum, in qua manebant animae eorum, per mortem redegit in pulverem; vel quando vitia carnis eorum gladio praedicationis misericorditer feriens destruxit, et ipsos humiles reddidit. Vel potius Scriptura Veteris Testamenti potest in pane ex hordeo designari, cujus interior sensus tenacissimus [Col. 0119D] litterae paleis tegitur. Hoc enim et quinque panes hordeacei designant in Evangelio, ex quibus turbas pavit Dominus (Joan. VI) . Qui scilicet panis est subcinericius; quia vetus Scriptura secundum carnalem sensum in pulvere terrenarum cogitationum jacet.
«Non est hoc aliud nisi gladius Gedeonis filii Joas.» Joas, qui interpretatur sperans, antiquum Dei populum designat, qui Salvatorem ex se nasciturum sperabat. Cumque noster Gedeon audisset, id est suis audiri fecisset, somnium et interpretationem ejus, admodum membra sua gaudio replevit, et ad gratiarum actionem accendit. Divisitque trecentos viros, [Col. 0120A] id est sanctos praedicatores in tres partes mundi, quae sunt Asia, et Europa, et Africa. «Et dedit tubas in manibus eorum, lagenasque vacuas, ac Lampades in medio lagenarum.» In tubis designatur clamor praedicationum; in lampadibus claritas miraculorum; in lagenis fragilitas corporum.
«Ingressusque est Gedeon, et trecenti viri cum eo in partem castrorum.» Quia coepit Jesus in praedicatoribus suis partem infidelium aggredi, ut eos salubriter vincens, subjiceret sibi. Incipientibus vigiliis noctis mediae, id est profundi erroris, et custodibus suscitatis; quia saeculi principes coeperunt astutiores errorum veterum custodes ponere contra novam apostolorum praedicationem. Coeperunt buccinis clangere, [Col. 0120B] id est coeperunt praedicare. Et complodere inter se lagenas, id est corpora sua in passione collidere. Nam sonuerunt tubis, cum praedicarent; confregerunt lagenas, dum solvenda in passione sua corpora hostilibus gladiis opponerent.
«Confractis vero lagenis, resplenduerunt lampades,» et post solutionem corporum miraculis coruscaverunt. Moxque hostes in fugam versi sunt; quia dum mortuorum martyrum corpora miraculis coruscare conspiciunt, luce veritatis fracti, quod impugnaverant, crediderunt. Cecinerunt ergo tubis, ut lagenae frangerentur; lagenae fractae sunt ut lampades apparerent; apparuerunt lampades, ut hostes in fugam verterentur, id est praedicaverunt martyres, [Col. 0120C] donec eorum corpora solverentur; corpora eorum in morte soluta sunt, ut miraculis coruscarent; coruscaverunt miraculis, ut hostes suos ex divina luce prosternerent, quatenus nequaquam Deo erecti resisterent, sed eum subditi formidarent.
Et notandum quod steterunt ante lagenas, fugerunt ante lampades; quia nimirum persecutores fidei praedicatoribus adhuc in corpore positis restiterunt, post solutionem vero corporum apparentibus miraculis in fugam versi sunt; quia pavore conterriti a persecutione fidelium cessaverunt. Praedicationem scilicet tubarum fractis lagenis corporum visis timuerunt lampadibus miraculorum.
[Col. 0120D] «Cumque per gyrum castrorum in tribus personarent locis,» id est in Asia, Europa et Africa praedicarent, «et hydrias confregissent, tenuerunt in sinistris lampades, et in dextris sonantes tubas.» Pro dextro habere dicimus, quidquid pro magno pensamus; pro sinistro autem, quod pro nihilo ducimus. Bene igitur in dextra tubas, et in sinistra lagenas, sive lampades tenuerunt; quia Christi martyres pro magno habent praedicationis gratiam, et corporum utilitatem vel miraculorum gloriam pro nihilo [Col. 0120D] Cod. G., pro minimo. .
«Immisitque Dominus» divini verbi «gladium in omnibus castris, et mutua se caede truncabant,» id [Col. 0121A] est conversationem pristinam ad invicem in se perimebant, «fugientes usque Bethsetta, et crepidinem Abelmeola in Thaebath.» Bethsetta domus spinae dicitur: Abelmeola luctus parturientis; Thabbath bona exceptio. Et quae est domus spinae nisi mens quae de peccatis suis compungitur? Quae est ista parturiens nisi Ecclesia, quae spirituales Deo filios parturire non cessat? Et quae est crepido luctus parturientis hujus, nisi plaga lateris Christi? Inde enim causam sibi lugendi sumit Ecclesia. Fugerunt igitur usque Bethsetta, qui de sceleribus compuncti sunt agentes poenitentiam. Et usque ad crepidinem luctus parturientis fugerunt, id est usque ad fidem Dominicae passionis, unde luctus Ecclesiae coepit. Et fugerunt in Thabbath, id est in bonam exceptionem. [Col. 0121B] Conclamantes autem voce praedicationis viri Israel, id est fideles, qui Deum oculis fidei vident de Nephthalim, id est de latitudine charitatis vel amplitudine mundi, et de Aser, id est de gente beatorum, et de omni Manasse, id est de iis qui ea quae retro sunt, obliviscuntur, persequebantur Madian coelestibus armis instructi. Nephthalim quippe latitudo dicitur; Aser beatus; Manasses obliviosus vel oblitus.
«Misitque Gedeon nuntios in omnem montem Ephraim,» qui dicitur ubertas, id est Christus praedicatores in universum mundum. Descendite, inquit, in occursum Madian, id est humilitatem assumite, ut hostium superbiae resistatis. Et occupate aquas sapientiae usque Bethbera, id est usque in Ecclesiam, [Col. 0121C] ubi puteus aquarum viventium est. Bethbera quippe domus dicitur. Et usque ad Jordanem, id est ad descensionem et humiliationem eorum. Interpretatur enim Jordanis descensio eorum, vel Baptismus appellatione Jordanis intelligi poterit.
«Apprehensosque duos viros Madian Oreb et Zeb interfecit.» Oreb interpretatur Corvus, Zeb lupus. Uterque autem et corvus et lupus cadavere pascitur. Sed lupus quidem rapit et occidit animalia, et carnibus eorum vescitur; corvus autem licet carnes comedat, occidere tamen non valet. Quid ergo per lupum nisi insatiabilis eorum rabies designatur, qui martyres interficiebant, et mortibus eorum pascebantur? Quid per corvum nisi illi, qui peccatis nigri [Col. 0121D] morte quidem et cruciatibus justorum delectabantur, sed eos perimere non sufficiebant? Interpretatur etiam Oreb foramen. Et coluber ingredi foramen solet. Et quid per foramen nisi illi designantur, in quorum corde serpens antiquus ingredi et habitare consueverat.
Ephraim itaque interfecit Oreb et Zeb; quia conversi gentiles vel ad fidem converterunt, vel patiendo superaverunt et eos, in quibus serpentina malitia latebat; ut de poenis justorum gauderent et eos, qui martyres ipsos peremerunt. Et Oreb quidem, id est in duritia sua. Zeb vero, id est raptores et devoratores sanctorum; in torculari Zeb, id est in pressura, qua justos affligebant. In eo enim, quod a sanctis usque ad mortem sunt tolerati, dum se justos occidere [Col. 0122A] putarent, occisi sunt. Quorum capita, id est triumphum de illis martyres reportaverunt ad Gedeon, id est ad Christum, trans fluenta Jordanis, id est trans sacramenta baptismi, per quae ad eum fit transitus. Bene itaque de gentilitate Deo dicitur; quia «jugum oneris ejus, et virgam humeri ejus, et sceptrum exactoris ejus superasti sicut in die Madian.» Et quia jam superatum sit exactoris ejus sceptrum, probatur, cum subditur:
VERS. 5.—«Quia omnis violenta praedatio cum tumultu et vestimentum mistum sanguine erit in combustionem, et cibus ignis.»
Violentam enim cum tumultu praedam agere consueverat exactor improbus iste; quia semel humano generi nummum deceptionis contulerat, et ab [Col. 0122B] hoc quotidie mortis debitum expetere non desistebat. Violentam cum tumultu praedationem agebat; quia, cum impetu et clamore effrenato irruens tempore mortis, animas violenter rapiebat. Sed jam haec violenta praedatio, id est antiqui hostis importuna crudelitas, in aeternam erit combustionem.
Vestimentum vero corpus nostrum est, quo induta est anima; sanguis autem peccata carnis sunt, de quibus dicitur: «Libera me de sanguinibus (Psal. L, 15) .» Vestimentum sanguine miscetur, quando corpus desideriis carnalibus inquinatur. «Vestimentum ergo mistum sanguine erit cibus ignis;» quia caro luxuriantium gehennalibus mancipabitur incendiis. Sed cur haec violenta praedatio, et vestimentum [Col. 0122C] sanguine pollutum in combustionem erit? Quia jam in carne apparuit rex pacis et justitiae, qui cunctis in se credentibus non solum animae, sed et carnis munditiam tribuat.
VERS. 6.—«Parvulus natus est nobis, filius datus est nobis, et factus est principatus super humerum ejus.»
Hic est enim parvulus ille, qui «minoratus est paulo minus ab angelis (Hebr. IX) ,» qui «non venit ministrari, sed ministrare (Matth. XX, 28) .» Reges autem saeculi non in humeris sed in capite portant insigne regium. Sed solus Rex noster gloriam potestatis suae in humeris extulit. Unde et Isaac cum ad immolandum a patre duceretur, ligna [Col. 0122D] sibi ipse portayit (Gen. XXII, 6) , eximiam ejus patientiam designans crucem passionis suae gestantis. Itaque principatus ejus est super humerum ejus; quia dum crucem propriis portaret humeris, vicit mundi principem, et in iis quos redemit principatum acquisivit. Sequitur:
«Et vocabitur nomen ejus Admirabilis, Consiliarius, Deus fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis.» Admirabilis consiliarius est in omnibus, quae per se ipsum in Evangelio docuisse legitur. Deus fortis in resurrectione cognitus est; quia virtute divina hostem antiquum prostravit et suam carnem resuscitavit. Separatim quoque legi possunt haec nomina Admirabilis et Consiliarius, nec non Deus atque fortis. Admirabilis est enim, quia ipse est [Col. 0123A] «speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV, 3) ,» «in quem desiderant angeli prospicere (I Petr. I, 12) .» Consiliarius est, quia dicit: «Ego sapientia habito in consilio, et meum est consilium (Prov. VIII, 12) .» Deus est, ex substantia Patris. Fortis est, quia ipse est Dei virtus. Et, sicut Adam pater est praesentis saeculi et princeps discordiae, quae fuit inter nos et Deum, ita et Christus est Pater futuri saeculi, et Princeps nostrae pacis ad Deum. Nam «primus homo de terra terrenus, secundus homo de coelo coelestis. Qualis terrenus, tales et terreni, et qualis coelestis, tales et coelestes (I Cor. XV, 47 et seqq.) .» Et: «sicut per unius delictum in omnes homines in condemnationem, ita et per unius justitiam in omnes homines in justificationem [Col. 0123B] vitae (Rom. V, 18) .» Sequitur:
VERS. 7.—«Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis. Super solium David, et super regnum ejus sedebit, ut confirmet illud, et corroboret in judicium et justitiam amodo et usque in sempiternum.»
Multiplicabitur ejus imperium, «ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium, et infernorum (Philipp. II, 10) .» Et pacis non erit finis, quia nos in aeternum pacificavit Deo per mortem suam. Et ubi fient haec? Super solium David, et super regnum ejus; quia «dabit illi Dominus Deus sedem David Patris ejus, et regnabit in domo Jacob in aeternum, et regni ejus non erit finis (Luc. I, 32) .»
Solium quippe David regia sedes est. Regnum vero [Col. 0123C] juxta Dionysium est omnis finis, et ornatus legis, et ordinis distributio. Vel solium David et regnum ejus populus Dei est.
Ut confirmet, inquit, illud et corroboret; quia dum idem solium et regnum per evangelicam gratiam innovatum est, et de carnali factum spiritale, ita confirmatum est et corroboratum, ut sine fine perduret. Confirmabit autem illud in judicio et justitia; quia, sicut Salomon de eo dicit: «Rex, qui judicat in veritate pauperes, thronus ejus in aeternum firmabitur (Prov. XXIX, 14) .» Et: «Quoniam justitia firmatur solium (Prov. XVI, 12) .» Amodo, id est ex quo factus est principatus super humerum ejus et usque in sempiternum. Sequitur:
[Col. 0123D] «Zelus Domini exercituum faciet hoc.» Zelari dicitur, qui cum cruciatu mentis castitatem custodit uxoris. Deus igitur quomodo zelatur, vel zelum habet, qui in custodienda castitate nostra nullo cruciatu mentis tangitur? Sed tamen quia castitatem animae uniuscujusque custodit, humano modo zelans vocatur, quamvis cruciatu mentis non tangatur. Dionysius vero Areopagita dicit: «Omnium causalis bonorum omnium amore per excellentiam amatoriae bonitatis fit in existentia omnia providentis, et bonitate, et dilectione et amore fovetur. Propter quod et zelotem eum divina sapientes appellant velut multum in existentia optimum amorem, et ut [Col. 0124A] suscitatorem eam ostendentem, et concupita zelantem, et provisis existentibus eum per semetipsam zelantibus.» Talis ergo zelus Domini faciet hoc, quod de incarnatione Christi, et regno supra dictum est. Sequitur:
VERS. 8.—«Verbum misit Dominus in Jacob, et cecidit in Israel.»
Jacob quidem supplantator, Israel vero vir videns Deum dici perhibetur. Et quid per Jacob nisi Judaicus populus, quid per Israel nisi gentilitas designatur? Quia quem Judaea per carnis mortem supplantare studuit, hunc nimirum per oculos fidei gentilitas Deum vidit. Verbum igitur ad Jacob missum in Israel cecidit; quia eum, quem ad se venientem Judaicus populus respuit, hunc repente [Col. 0124B] confitens gentilis populus invenit. Sequitur:
VERS. 9.—«Et sciet omnis populus Ephraim, et inhabitantes Samariam in superbia et magnitudine cordis, dicentes.
VERS. 10.—«Lateres ceciderunt, sed quadris lapidibus aedificabimus: sycomoros succiderunt, sed cedros immutabimus.»
Ephraim vocabantur decem tribus, quae derelicto templo Domini vitulos Jeroboam adorabant, et terra eorum dicebatur Samaria. Quid ergo per Ephraim et per inhabitantes Samariam, nisi gentilis populus designatur? Sciet itaque populus omnis Ephraim, et inhabitantes Samariam, id est universitas gentium, quia verbum quod in Jacob missum fuerat, cecidit [Col. 0124C] in Israel. Superbia vero nonnunquam pro erectionis auctoritate ponitur, sicut Ecclesiae Dominus ait: «Ponam te in superbiam saeculorum (Isa. LX, 15) .» Et sapientia: «Mecum sunt, inquit, divitiae et gloria, opes superbiae et justitiae [Col. 0123D] Alias, oves superbae et just. (Prov. VIII, 18) .» Quia ergo populus gentilis, ad fidem conversus, non necessitate timoris adhuc astringendus erat ut olim Judaicus, sed gratia libertatis relaxandus, quae ei auctoritatem erectionis daret, recte in superbia locuturus asseritur, et non in pusillanimitate sicut Judaei, sed in magnitudine cordis. Et quid loquetur?
«Lateres ceciderunt,» etc. Quid per lateres nisi luteus Judaeorum populus exprimitur? Et quid per quadros lapides nisi sanctos accipimus quorum vita [Col. 0124D] in prosperitate et adversitate novit fortiter stare? Lapis enim quadrus aeque stat, in quocunque latere fuerit versus. Quisquis ergo prosperitate non extollitur, adversitate non frangitur, suasionibus ad mala non trahitur, vituperationibus a bono opere non revocatur. Lapis quadrus est, et quasi ex omni latere statum habet, qui casum in qualibet permutatione non habet. Cernens itaque propheta Judaeorum populum a fide periisse, et apostolos in Ecclesia surgere, per quos multi erant ex gentibus in fidei et vitae fortitudine solidandi, in magna consolatione locutus est voce gentilitatis, dicens: «Lateres ceciderunt, sed quadris lapidibus aedificabimus.» [Col. 0125A] Videns quippe in Ecclesia apostolos, martyres et doctores surgere de laterum casu, id est Judaeorum perditione, minus doluit, quia Dei aedificium, id est sanctam Ecclesiam de quadris lapidibus aedificari conspexit.
Sycomorus autem, quae est arbor foliis moro similis, sed altitudine praestans, ficus fatua dicitur. Cedrus vero miri odoris est, ac natura imputribilis, miraeque celsitudinis. Quid ergo per sycomoros nisi fatuitas carnalium Judaeorum exprimitur? Quid per cedros nisi sublimis et bene redolens vita sanctorum, quae nulla jam terreni amoris putredine corrumpi potest? Sycomoros itaque, id est carnales Judaeos succiderunt maligni spiritus, et a fidei statu dejecerunt. Sed Ecclesia cedros immutavit, id est viros [Col. 0125B] spiritales et odoriferos loco eorum substituit. Sequitur:
VERS. 11.—«Et elevabit Dominus hostes Rasin super eum, inimicos ejus in tumultum vertet.»
Ex libro Regum cognovimus (I Reg. XVI) , quod Theglatphalasar, rex Assyriorum, pecuniis ac precibus Achaz acquiescens, Damascum venerit, et Rasin, regem Syriae, peremerit. Sequitur:
VERS. 12.—«Syriam ab oriente, et Philisthiim ab occidente» subaudi elevabit Dominus, «et devorabunt [Col. 0125D] Cod. Cruc., devorabit. Israel toto ore.»
Multum enim antiquitus hae duae gentes populum Israel afflixerunt, et praecipue paulo ante tempus captivitatis decem tribuum, ut in diebus Achab et [Col. 0125C] caeterorum tunc temporis, ac deinceps. Sequitur:
«In omnibus his non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta.» Quia illi non sunt conversi ab iniquitatibus suis propter mala, quae passi sunt hactenus, nec Dominus aversus est a furore suo, sed adhuc tribulationes eorum augebit tradens eos in captivitatem. Sic enim subjungitur:
VERS. 13.—«Et populus non est reversus ad percutientem se, et Dominum exercituum non inquisierunt.»
VERS. 14.—«Et disperdet Dominus ab Israel caput et caudam, incurvantem, et refrenantem die una.»
Id est quando captivi ducentur in Medos. Quid [Col. 0125D] vero sit caput vel cauda, exponit ipse propheta subdendo:
VERS. 15.—«Longaevus et honorabilis ipse est caput; et propheta docens mendacium ipse est cauda.»
Quid vero per incurvantem exprimitur nisi doctor subditos sub disciplina humilians? Et quid per refrenantem nisi doctor quilibet? De falsis autem prophetis adhuc subditur;
VERS. 16.—«Et erunt, qui beatificant populum istum seducentes, et qui beatificantur, praecipitati.»
Et quia omnes idcirco morti et captivitati sunt [Col. 0126A] traditi, quoniam pseudoprophetis crediderunt, sequitur:
VERS. 17.—«Propter hoc super adolescentulis ejus non laetabitur Dominus, et pupillorum ejus et viduarum non miserebitur; quia omnis hypocrita est et nequam, et universum os locutum est stultitiam.»
Hypocritae erant, quia populum Dei se esse simulabant; et loquebantur stultitiam, quia laudabant idola et sanctos prophetas deridebant. Sequitur versus, qui saepius interponitur:
«In omnibus his non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta.» Sed sciendum est quia Deus in se ipso nec furorem, nec iram habet. Irasci enim dicitur, qui fervore animi contra puniendum [Col. 0126B] vitium accenditur. Deus ergo quomodo irascitur, qui in ulciscendis vitiis nostris nulla perturbatione animi commovetur? Sed qui culpas percutit, modo humanae locutionis dicitur irasci, vel furorem habere, quamvis nulla animi perturbatione moveatur. Ita enim Deus irasci non potest, sicut nec mutari, ullatenus potest. Cujus et manus extenta dicitur, ut habitus in eo ferientis describatur, licet ipse nullis membrorum lineamentis terminetur. Cur autem furor ejus non sit aversus ab eis, ostendit propheta subjungens:
VERS. 18.—«Succensa est enim quasi ignis impietas, veprem et spinam vorabit, et succendetur in densitate saltus, et convolvetur superbia fumi.»
[Col. 0126C] Impietas idololatriae et crudelitatis succensa est in regibus Israel, et vorabit veprem et spinam, id est eos, de quibus in carmine David dicitur: «Praevaricatores autem quasi spinae evellentur (II Reg. XXIII, 6) » universi. Et succendetur ignis impietatis in densitate saltus, ut totum Israel devoret. Sed cum impietas vocetur ignis, quis est iste fumus de hoc igne procedens nisi doctrina impietatis? Et superbia fumi superbia perversae doctrinae est. Convolvitur igitur in densitate saltus superbia fumi dum in multitudine populi Israel arrogantia idololatriae implicatur, ut jam ab ea populus ille expediri nequeat, in qua totus est involutus. Sequitur:
VERS. 19.—«In ira Domini exercituum conturbata est terra, et erit populus quasi esca ignis.»
[Col. 0126D] Terra Israel conturbata est in ira Domini. Et quia impietas ignis est, populus quasi esca ignis efficitur; quoniam ab impietate malorum principum affligitur, et unusquisque proximum laedit. Nam sequitur: «Vir fratri suo non parcet.»
VERS. 20.—«Et declinabit ad dextram et esuriet, et comedet ad sinistram et non saturabitur.»
Declinabit ad dexteram, ut adversetur bonis; et ad laevam, ut noceat malis. Sequitur:
«Unusquisque carnem brachii sui vorabit. Quid per brachium nisi proximus quilibet necessarius, in quo fortitudinem quisque habeat, et per quem suas [Col. 0127A] actiones impleat [Col. 0127D] Cod. hic. actiones habent. , designatur? Carnem ergo brachii sui vorat, qui substantiam proximi et amici sui rapit. Quod quia non solum vir in virum sed etiam tribus in tribum agebat, sequitur:
VERS. 21.—«Manasses Ephraim, et Ephraim Manassen» subaudi vorabit: «simul ipsi contra Judam.»
Sic conturbata est terra in ira Domini. Post haec de iis, qui leges iniquas in populo Israel promulgaverunt, agitur, et captivitas eis debita promittitur. «Vae, inquit, qui condunt leges iniquas, etc. (Isa. X, 1) .» Demum multa de rege Assyriorum dicuntur, quae nunc historialiter tractare omittimus. Sed quia Spiritus prophetiae in eisdem verbis diversa complecti solet, videamus si juxta superiorem sensum [Col. 0127B] haec intelligi possint.
«Et levabit, inquit, Dominus hostes Rasin super eum.» Quia Rasin rex Syriae fuit, et per Syriam intelligimus gentilitatem, quid per Rasin nisi principes reliquiarum gentilitatis, quae credere noluerunt, designatur? Super quos elevantur hostes sui sicut Joannes ait: «Vae terrae et mari, quia descendit diabolus ad vos habens iram magnam (Apoc. XII, 12) .» Sequitur:
«Syriam ab oriente, et Philisthiim ab occidente, et devorabunt Israel toto ore.» Syria sublimis interpretatur; Philistiim ruina duplex vel ceciderunt duo. Et quid per Syriam nisi sublimis angelorum natura figuratur in excelsis creata? Quid per Philisthiim [Col. 0127C] nisi genus humanum, quod a paradisi felicitate depulsum est quasi in occidentem, id est in hanc vallem lacrymarum, ubi, deficiente luce, nox et abyssus interminabilis damnationis invenitur? Nam quod Philisthiim dicitur: ceciderunt duo, in ipsis apparet protoplastis, qui duo peccaverunt, et a paradisi amoenitate expulsi sunt [Col. 0128D] Cod. G. Amaenitate ceciderunt. , atque corporis et animae ruinam perpessi sunt.
«Elevat ergo Dominus Syriam ab oriente, et Philisthiim ab occidente, ut devoret Israel toto ore;» quia divino judicio et maligni spiritus ab origine in principio vitiati Judaicum populum superant, et homines de praesenti saeculo a passione et occasu Salvatoris persequuntur eum. Nec videatur absurdum, [Col. 0127D] quod Rasin, et Israel atque Ephraim et caetera nomina sub diversis significationibus accipimus. Magna enim legentium discretio esse debet, ut in sacro eloquio, cum quilibet sermo unus dicitur, non semper unam eamdemque rem significare credatur sed varie pro locorum diversitate, prout oportuerit, accipiatur. Sequitur:
«In omnibus his non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta.» Dum Vespasianus regiones Judaeae vastaret, noluit Dominus propitiari, quia illi noluerunt converti. Nam sequitur: «Et populus non est reversus ad percutientem se, et Dominum exercituum non inquisierunt,» id est Christum.
[Col. 0128A] «Et disperdet Dominus ab Israel caput et caudam, incurvantem et refrenantem in die una,» id est Titus, quando Jerusalem ceperit. In ipsa autem obsidione, Joannes et Simon caeterique Judaeorum principes populum suis adulationibus perniciose decipiebant, asserentes nihil esse Deo gratius quam pro libertate pugnare, de quibus additur: «Et erunt, qui beatificant populum istum, seducentes, et qui beatificantur, praecipitati.» Et quia omnis sexus, et omnis aetas deperiit, apte subjungitur:
Propter hoc super adolescentulis ejus non laetabitur Dominus, et pupillorum illius, et viduarum non miserebitur.» Et causa eorum adhuc subditur: «Quia omnis hypocrita est et nequam, et universum os locutum est stultitiam.» Omnis populus erat [Col. 0128B] hypocrita utpote corruptus «fermento Pharisaeorum quod est hypocrisis (Matth. XVI, 6) .» «Et universum os eorum locutum est stultitiam,» cum dicerent: «Tolle hunc, et dimitte nobis Barrabam (Luc. XXIII, 18) .» Et «nos legem habemus, et secundum legem debet mori, quia Filium Dei se fecit (Joan. XIX, 7) .» Et: «Sanguis ejus super nos, et super filios nostros (Matth. XXVII, 25) .» Sequitur: «In omnibus his non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta.» Et cur ad feriendum adhuc manus ejus extenta sit subjungitur:
«Succensa est enim quasi ignis impietas, veprem et spinam vorabit.» Impietas principum Judaeorum succensa est ut ignis adversus apostolos resurrectionem Domini constanter praedicantes. Veprem et [Col. 0128C] spinam vorabit, id est Judaicum populum eadem impietas inflammabit in apostolos. De qualibus spinis et vepribus dicitur: «Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias (Cant. II, 2) .»—«Et succendetur, inquit, in densitate saltus,» id est in agresti populo gentilium eadem invidiae flamma adversus Christianos exardescet. «Et convolvetur superbia fumi;» quia omnes principes gentium in hoc conspiraverunt, ut veterem errorem idololatriae defenderent, et novam doctrinae Christianae praedicationem unanimiter impugnarent. Et quia totus mundus contra Christianos est commotus, recte subjungitur:
«In ira Domini exercituum commota est terra, et [Col. 0128D] erit populus quasi esca ignis.» Ignis enim persecutionis populum sanctorum vorabit. Unde eis Dominus ait: «Tunc tradent vos in tribulationem et occident vos, et eritis odio omnibus gentibus propter nomen meum. Et tunc scandalizabuntur multi, et invicem tradent, et odio habebunt invicem, et multi pseudoprophetae surgent, et seducent multos (Matth. XXIV, 9-11) .» Similiter et hic sequitur: «Vir fratri suo non parcet. Et declinabit ad dextram et esuriet: et comedet ad sinistram et non saturabitur,» etc. «Vir fratri suo non parcet.»—«Tradet enim frater fratrem in mortem (Matth. X, 21) .» Et declinabit ad dextram adversus justos, et esuriet poenam eorum; et [Col. 0129A] comedet ad sinistram peccatores, et non saturabitur afflictione eorum. Per brachium vero jam intelleximus amicum necessarium, in quo quis fortitudinem habeat, et per quem actiones suas impleat. Carnem ergo brachii sui vorat, qui corpus amici perimit aut cruciat.
Quid vero per Manassen, qui dicitur obliviosus, nisi gentilis populus designatur, qui Creatorem suum oblitus creaturam adoravit? Et quid per Ephraim, qui interpretatur ubertas, et derelicto templo Dei serviebat idolis, nisi multitudo haereticorum exprimitur? Et quid per Judam nisi Catholicorum populus figuratur? Vorabit igitur Manasses Ephraim, et Ephraim Manassen; quia et gentiles persequebantur haereticos aestimantes esse Christianos, [Col. 0129B] et haeretici, quos poterant ex gentibus, ad suam sectam velut ad religionem convertebant; rursumque simul ipsi, id est gentiles et haeretici contra Judam, id est contra Ecclesiam saeviebant. Sed postquam haec completa sunt, nondum persecutiones quieverunt, nam sequitur: «In omnibus his non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta.» Nam de principibus impiis, qui tunc leges iniquas contra Christianos dederunt, subjungitur:
VERS. 1.—«Vae qui condunt leges iniquas, et scribentes injustitiam scripserunt!»
VERS. 2.—«Ut opprimerent in judicio pauperes, et vim facerent causae humilium populi mei, ut [Col. 0129C] essent viduae praeda eorum, et pupillos diriperent.»
Postquam enim martyres injusto judicio condemnaverant, aut peremerant, diripiebant bona eorum, nihil uxoribus ac filiis eorum relinquentes. Quos de die futuri examinis, in quo reddetur unicuique secundum opus suum, propheta terrere volens, subjicit:
VERS. 3.—«Quid facietis in die visitationis et calamitatis de longe venientis?»
Nam illa discussio saepe in Scripturis appellatur visitatio: «Visitabo, inquit, super orbis mala, et contra impios iniquitatem eorum (Isa. XIII, 11) ; quia dies irae dies illa, dies calamitatis et miseriae [Col. 0129D] (Sophon. I, 15) .» Quae calamitas de longe venire dicitur juxta illud: «Ecce nomen Domini venit de longinquo; ardens furor ejus et gravis ad portandum (Isa. XXX, 27) .» De cujus adhuc diei districtione additur:
«Ad cujus fugietis auxilium, et ubi derelinquetis gloriam vestram, ne incurvemini sub vinculo, et cum interfectis cadatis?» Neque enim reges et tyranni tunc auxilium vel effugium invenient, sed sub vinculo perpetuae mortis curvabuntur cum caeteris, quos Dominus interficiet spiritu oris sui, dicens: «Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) .» Sequitur:
[Col. 0130A] VERS. 4.—«Super omnibus his non est aversus furor ejus, sed adhuc manus ejus extenta.»
Adhuc enim tribulationes manent, adhuc mala crebrescunt. Vel ab impiis non est aversus furor ejus, postquam eos gehennae tradidit, sed adhuc manus ejus est super eos, ut absque ullo fine vel termino puniantur. Sequitur:
VERS. 5.—«Vae Assur! virga furoris mei et baculus ipse est, in manu eorum indignatio mea.»
Assur, qui coarguens vel convincens interpretatur, hostis antiquus est, qui eos in examine futuri judicii convincet et coarguet, qui nunc suggestionibus ejus consentiunt. Et iste Assur virga vel baculus furoris Dei est; quoniam ipso feriuntur hi, quibus irascitur Deus. Et ipse est in manu principum saeculi, qui per [Col. 0130B] eum mala faciunt, et est idem indignatio Dei. Nam quia per se ipsum Satanas nihil agere potest, recte virga Dei vocatur, quem Dominus in manu eorum quodammodo ponit vel dimittit, qui per eum iram Dei faciunt. Sequitur:
VERS. 6.—«Ad gentem fallacem mittam eum, et contra populum furoris mei mandabo illi, ut auferat spolia, et diripiat praedam, et ponat illum in conculcationem quasi lutum platearum.»
VERS. 7.—«Ipse autem non sic arbitrabitur, et cor ejus non ita aestimabit [Col. 0129D] Alias: existimabit. , sed ad conterendum erit cor ejus, et ad internecionem gentium non paucarum.»
Quid nunc gentem fallacem vel populum furoris sui nominat nisi plebem Judaicam? Ad quam misit [Col. 0130C] hunc hostem; quia relaxavit eum adversus eam, ut auferret ab ea virtutum spolia, et praedam animarum diriperet, et poneret hunc populum in conculcationem ut lutum platearum, ut ex toto lutum fieret ut olim in Aegypto, et ab immundis spiritibus conculcaretur in operibus carnis late jacens. Ipse autem Satanas non sic arbitratus est, id est quod eum Dominus ad Judaeos miserit, et a caeteris gentibus prohibuerit. Sed ad conterendum multos est adhuc cor ejus, et maligna cogitatio; quia non paucas gentes exstinguere adhuc nititur. Unde sequitur:
VERS. 8.—«Dicet enim: Nunquid non principes mei simul reges sunt?»
VERS. 9.—«Nunquid non ut Carcanus [Col. 0130D] Alias: Charcamis. sic [Col. 0130D] Calano, et ut Arphad sic Emath? Nunquid non ut Damascus sic Samaria?»
VERS. 10.—«Quomodo invenit manus mea regna idoli, sic et simulacra eorum de Jerusalem et Samaria.»
VERS. 11.—«Nunquid non sicut feci Samariae et idolis ejus, sic faciam Jerusalem et simulacris ejus?»
Hoc post apostolorum tempora loquitur hostis antiquus. Dicit autem Paulus: Quia «non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem (Ephes. VI, 12) ,» id est adversus ullum hominem, «sed adversus principes et potestates, adversus mundi [Col. 0131A] rectores tenebrarum harum (ibid.) ,» id est malorum et infidelium hominum. Hos ergo principes suos, id est malignos spiritus Satan jactat esse reges, quia sunt rectores mundi tenebrarum harum.
Carcanus vero civitas est juxta Euphraten, ubi Nabuchodonosor percussit exercitum Pharaonis (Jerem. XLVI, 2) . Calano autem interpretatur omnes nos. Praesumit igitur improbus hostis, quia sicut in Carcanus praevaluit rex Babylonis superans multitudinem Aegyptiorum, in typo ejusdem antiqui hostis multitudinem saecularium superantis; sic praevalebit Calano, id est in omnibus nobis.
Arphad dicitur sanatus, et Emath indignatio. Et ille malesanus est, qui jam dicere negligit: «Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum (Psal. VI, 3) .» «In multa vero sapientia, multa est indignatio (Eccle. I, 18) .» Dicit ergo impudens adversarius, quia sicut Arphad, id est negligens quisque, qui sanum se putat, sic erit et Emath, id est mens eorum, qui de transitoriis indignantes ad aeterna festinant.
Damascus vero vel sanguinem bibens, vel sanguinis populum interpretatur, Samaria autem custodia eorum. Et cogitat hostis, quia, sicut sanguinis poculum, id est homicidii peccatum, sic erit custodia eorum, id est, quidquid illi secundum custodiam mandatorum Dei facere videntur, qui in reatu effusionis sanguinis non tenentur.
«Quomodo, inquit, invenit manus mea regna idoli,» id est omnes gentes: «sic et simulacra eorum [Col. 0131C] de Jerusalem,» etc. Jerusalem intelligimus Ecclesiam. Et plerique nuncupantur Ecclesiae filii, in quibus scimus esse avaritiam, «quae est idolorum servitus (Ephes. V, 5) .» Haec sunt simulacra eorum de Jerusalem, id est eorum de Ecclesia. Quid vero nunc Samaria nisi impiam haereticorum Ecclesiam designat? Cujus simulacra sunt omnes haereticorum adinventiones et doctrinae. Praesumit itaque seductor antiquus, quia sicut gentes sibi subjecit, sic per avaritiam Catholicos superare possit, et per falsa dogmata haereticos. Rursumque addit:
«Nunquid non sicut feci Samariae,» id est dogmatibus ejus, sic faciam Jerusalem, id est Ecclesiae, et simulacris ejus, id est avaritiae et adinventionibus [Col. 0131D] ejus falsis? Quia sicut haereticos a Deo separavit, et suae damnationi sociavit, sic et Christianos adhuc decipere se posse praesumit. Tales sunt hostis nostri cogitationes, contra quos oportet nos sollicite semper cogitare, quia nequaquam talia cogitare nisi et ex parte ea nonnunquam faceret. Sequitur:
VERS. 12.—«Et erit, cum impleverit Dominus cuncta opera sua in monte Sion et in Jerusalem, visitabo super fructum magnifici cordis regis Assur, et super gloriam altitudinis oculorum ejus.»
Cuncta opera sua Dominus in monte Sion impleverat, cum in loco Calvariae crucifixus diceret: «Consummatum est (Joan XIX, 30) .» Et post coenam Patri locutus est: «Ego te clarificavi super [Col. 0132A] terram, opus consummavi, quod dedisti mihi ut faciam (Joan. XVII, 4) .» Atque tunc visitavit super fructum magnifici cordis regis Assur, quia per mortem destruxit eum, qui habebat mortis imperium, id est diabolum. Magnificum cor ejus dicitur, quia talia facere cogitat. Fructus cordis ejus opus est quod ex hujusmodi cogitationibus procedit. Qui et oculorum habet altitudinem, quia cunctos velut in imo respicit, dum se super omnes superbe extollit. Vel in monte Sion, et Jerusalem, id est Ecclesia tunc impleta erunt cuncta opera Salvatoris, cum in fine saeculi completus fuerit omnis electorum numerus, et opera eorum consummata. Qui tunc visitabit super fructum regis Assur, quia malitiam ejus puniens praecipitabit [Col. 0132B] eum, cunctis videntibus, in ignem aeternum. Sed adhuc ante Redemptoris adventum, quid iste cogitaverit, subditur:
VERS. 13.—«Dixit enim: In fortitudine manus meae feci, et in sapientia mea intellexi, et abstuli terminos populorum, et principes eorum depraedatus sum, et detraxi quasi potens in sublime residentes.»
VERS. 14.—«Et invenit quasi nidum manus mea fortitudinem populorum, et sicut colliguntur ova, quae derelicta sunt; sic universam terram ego congregavi; et non fuit qui moveret pennam, et aperiret os, et ganniret.»
Dixit hostis antiquus: in fortitudine manus meae [Col. 0132C] feci; quia nemo sibi resistere valebat, sed omnes ubique vincebat, postquam primum hominem sibi subjugaverat. Nemo quippe eum nisi per Christi gratiam superat. Et dum primos parentes deciperet, male sapiens fuit; quia «serpens callidior erat cunctis animantibus terrae (Genes. III, 1) .» Nam genus humanum callida fraude seduxit.
Quid vero terminos populorum nisi naturalem legem appellat; videamus hos terminos: «Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris. Et prout vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis similiter (Luc. VI, 31) .» Isti sunt termini, quos unicuique ratio naturaliter posuerat. Sed eos hostis antiquus abstulit; ut per omnes iniquitatis vias [Col. 0132D] humanum genus passim incederet, et principes eorum depraedatus est, ac residentes in sublimi arce sanctitatis detraxit, ut Balaam et Salomonem et caeteros hujusmodi.
«Et manus ejus invenit quasi nidum fortitudinem populorum;» quoniam actio ejus requiem in illis invenerat, qui pro defensione idolorum vel errorum pugnabant. Ovis autem derelictis universam terram, id est omnes habitatores terrae, comparat; quia Creator universas gentes ob iniquitates eorum deseruerat, et hostis ad se congregavit eas in unitionem suae malitiae. Nam velut aliena ova genus humanum diabolus, quod non creaverat, occupaverat, et quod non genuerat, mentito patris nomine possidebat, nec confovebat miserandam [Col. 0133A] sobolem, sed premebat, et sub pondere servitutis captivam tenebat.
«Et non erat qui moveret pennam, et aperiret os, et ganniret.» Quia nondum ille venerat, qui se similavit gallinae, dicens ad Jerusalem: «Quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluisti?» (Matth. XXIII, 37.) Nulla enim alia avis sic mater cognoscitur ut gallina, quae sic in pullis suis infirmatur, ut sit alis submissis, plumis hispida, voce rauca, omnibus membris demissa et abjecta, ut etiamsi ipsi pulli non sequantur, filios non videas, matrem tamen intelligas. Sic ergo pro nobis infirmatus est Jesus, ut nos velut ova seu pullos foveret et protegeret, ac nutriret. Qui protegens [Col. 0133B] more pullorum infirmos adhuc discipulos quasi pennam movit, et aperuit os, et ganniit, dicens persecutoribus: «Ego sum. Si ergo me quaeritis, sinite hos abire (Joan. XVIII, 15) .» Ubi Evangelista subjecit: «Ut impleretur sermo quem dixit: quia quos dedisti mihi, non perdidi ex ipsis quemquam (ibid. 9) .» Bene itaque pullos protegens movit pennam, et aperuit os, et ganniit velut gallina contra raptorem; quia ne quemquam ex ipsis perderet, solus teneri voluit. Movit ergo pennam, fideles suos quasi sub alis protegens; aperuit os, contradicens antiquo praedoni; ganniit, quia ipse infirmitates nostras accepit et aegrotationes portavit. Sed antequam ille venisset, communis adversarius ea quae dicta sunt cogitans, [Col. 0133C] gloriabatur. Unde contra stultitiam ejus propheta subjungit:
VERS. 15.—«Nunquid gloriabitur securis contra eum, qui secat in ea? Aut [Col. 0133D] Alias exaltabitur. elevabitur serra contra eum, a quo trahitur? Quomodo si elevetur virga contra elevantem se, et exaltetur baculus, qui utique lignum est.»
Sicut enim securis aut serra sive baculus per se nil secare aut ferire valet; sic et diabolus per se nihil agere potest, sed est quasi virga vel securis in manu Dei; et quod ipse contra Deum idcirco superbit, quoniam adversus multos praevalet, tale est ac si securis vel serra sive baculus aut virga contra eum, qui percutit, ex ea superbiat. Sequitur:
[Col. 0133D] VERS. 16.—«Propter hoc mittet dominator Dominus exercituum in pinguibus ejus tenuitatem, et subtus gloriam ejus succensa ardebit quasi combustio ignis.»
Propter hoc, quia contra Deum exaltatus est, quasi sine illo posset aliquid. Sed qui sunt pingues ejus nisi sacerdotes idolorum mundanis divitiis et honoribus redundantes, aut quilibet superbi divites? In his ergo pinguibus inmittetur tenuitas; quia sacerdotes idolorum ab omni jam saeculo contemnuntur; et superbi nonnunquam amittunt divitias, ut humilientur:
[Col. 0134A] «Et subtus gloriam ejus ardebit, quasi combustio ignis.» Quia consumetur intrinsecus igne malitiae suae, cum eos, quos possidebat, amiserit, licet extrinsecus glorietur, et se principem saeculi jactet, ut cum tentaret Dominum, dicens: «Tibi dabo potestatem hanc universam, et gloriam eorum, quia mihi tradita sunt, et cui voluero, do illa (Luc. IV, 6) .» Vel: «Subtus gloriam ejus quasi combustio ignis ardebit;» quia, qui foris gloriatur Satanas, et angeli ejus ubicunque vel in aere volitent, vel in terris vel sub terris vagentur, sive detineantur, suarum semper secum ferunt tormenta flammarum instar febricitantis, qui, etsi in lectis eburneis et in locis ponatur apricis, fervorem tamen vel frigus insiti sui languoris evitare [Col. 0134B] non potest. Sic ergo daemones, etsi in templis colantur auratis et per aera discurrant, igne semper ardent gehennali, et ex ipsa poena sua sunt commoniti: deceptis quoque hominibus fomitem vitiorum, unde et ipsi pereant, invidendo suggerunt.
VERS. 17.—«Et erit lumen Israel in igne, et Sanctus ejus in flamma, et succendetur, et devorabitur spina et vepres in die una.»
Sanctus Pater Ambrosius (lib. I De Spiritu sanct. cap. 14) : «Isaias, inquit, significat non solum lumen, sed etiam Spiritum sanctum ignem esse, dicens: Et erit lux Israel in igne.» Et addidit: «Itaque prophetat tum in igne ardenti, quia in istis tribus generibus propensius majestatem divinitatis [Col. 0134C] advertimus, quoniam et sanctificare Divinitatis, et illuminare ignis et lucis est proprium, et in specie ignis exprimi vel videri divinae est consuetudinis. Deus enim ignis consumens est, sicut Moyses dixit (ibid.) .» Fuit ergo lumen Israel in igne, quia Spiritus in igneis linguis apparuit (Act. II, 3) .
Et Sanctus ejus in flamma, quia Salvator passionem sustinuit. Vel, erit in flamma, quia veniet «in flamma ignis (II Thes. I, 8) » reddere singulis secundum opera eorum. Et succendetur ignis Spiritus sancti in cordibus humanis, et devorabitur spina, id est originale peccatum. Et vepres, id est vitiorum asperitates, in die una, id est in tempore gratiae, vel in die passionis Christi. Sequitur:
[Col. 0134D] VERS. 18.—«Et gloria saltus ejus et Carmeli ejus ab anima usque ad carnem consumetur, et erit terrore profugus.»
VERS. 19.—«Et reliquiae ligni saltus ejus prae paucitate numerabuntur, et puer scribet eos.»
Quid per saltum nisi gentilitas designatur? Et quid per Carmelum, qui dicitur cognitio circumcisionis, nisi populus Judaeorum carnaliter circumcisus? Et quid est gloria Satanae in hoc saltu vel carmelo nisi peccatum? Sed haec gloria consumitur ab anima usque ad carnem, quia per Christi gratiam remittuntur tam animae quam carnis peccata. Et primo quidem saltus, deinde Carmeli gloria consumitur, [Col. 0135A] quia gentilitas prius quam Judaea, gratiam percepit, sicut scriptum est: «Donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. XI, 25, 26) ;» hostis vero salutis humanae in fugam convertitur.
Reliquiae autem ligni saltus ejus sunt reliquiae gentilitatis, quae fidem recipere noluerunt. Sed jam prae paucitate numerari possunt, quia raro invenitur quis, qui Christianus non sit. Quis vero puer est, scribit eos, nisi de quo supradictum est: «Puer natus est nobis, et filius datus est nobis?» Scribit enim in libro vitae eos qui credunt, sicut locutus est eis: «Gaudete et exsultate, quia nomina vestra scripta sunt in coelis (Luc. X, 20) .»
VERS. 20.—«Et erit in die illa, non adjiciet [Col. 0135B] residuum Israel, et hi, qui fugerunt de domo Jacob, inniti super eum qui percutit eos, sed innitetur super Dominum Sanctum Israel in veritate.»
Hoc de illis dictum est Judaeis, qui crediderunt praedicantibus apostolis. Nam residuum Israel est, de quo Paulus ait: «In hoc tempore reliquiae secundum electionem gratiae salvae factae sunt (Rom. XI, 5) .» Et illi fugerunt de domo Jacob, id est de Synagoga, qui tandem intelligentes hunc esse Christum, quem crucifixerunt, «compuncti sunt corde, et dixerunt ad apostolos: Quid faciemus, viri fratres?» (Act. II, 37.) Jam enim quaerebant effugium. Nec innisi sunt ultra super eum, qui percutiebat eos, id est super hostem antiquum, qui persequebatur illos et vulnerabat animas eorum; sed innisi [Col. 0135C] sunt super fundamentum, quod est Christus, perseverantes in doctrina apostolorum. Potest hoc etiam de illis intelligi qui, praedicante Elia credituri sunt. Nam «caecitas ex parte contingit in Israel, donec plenitudo gentium intraret et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. XI, 15) .» Sed sive de illis qui tempore apostolorum crediderunt, sive de illis qui in fine credituri sunt accipiatur, evidens est quod subditur:
VERS. 21.—«In veritate reliquiae convertentur, reliquiae, inquam, Jacob ad Deum fortem.»
VERS. 22.—«Si enim fuerit populus tuus Israel quasi arena maris, reliquiae convertentur ex eo.»
[Col. 0135D] Et quia in Christo perfectam secuti sunt justitiam, qui in lege non poterant justificari, pulchre subjungitur: «Consummatio abbreviata inundabit justitiam.»—«Omnis enim lex, sicut Paulus ait, in uno sermone impletur: Diliges proximum tuum sicut te ipsum (Galat. IV, 14) .» Sequitur:
VERS. 23.—«Consummationem enim et abbreviationem Dominus Deus exercituum faciet in medio omnis terrae.»
Dominus, cum per se ipsum doceret in terra Judaeorum, qui est medium universae terrae, fecit consummationem et abbreviationem, dicens: «Omnia quaecunque vultis ut faciant vobis homines bona, ita et vos facite illis: haec est enim lex et prophetae (Matth. VII, 12) .» Rursumque cum dixisset: [Col. 0136A] «Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et proximum tuum sicut te ipsum (Matth. XXII, 37) ,» subjecit: «In his duobus mandatis universa lex pendet et prophetae (ibid.) .» Haec est brevis consummatio, quae justitiam affluenter inundat. Itaque prophetata conversione Israelitarum, consolationem interim subjungit. Nam sequitur:
VERS. 24.—«Propter hoc haec dicit Dominus Deus exercituum: Noli timere, populus meus, habitator Sion, ab Assur.»
Id est, noli timere hostem antiquum, tu plebs Hebraea, quae Salvatoris exspectas adventum. Sequitur: «In virga percutiet te, et baculum suum levabit super te in via Aegypti.» Dum in Sion, id est in fide Dominici adventus, permanseris, non [Col. 0136B] tanget te. Sed si coeperis in Aegyptum ire, id est in tenebras infidelitatis, mox in virga percutiet te, id est persecutionem tibi ex perverso opere movebit. Cur autem dixerit: Noli timere ab Assur, manifestat subdendo:
VERS. 25.—«Adhuc enim paululum modicumque, et consummabitur indignatio et furor meus super scelus eorum.»
Quia, sicut de tempore gratiae per Jeremiam dicitur: «Propitius ero iniquitatibus eorum, et peccata eorum jam non memorabor (Jerem. XXXVI, 3) .» Quod de illis specialiter accipitur, qui compuncti sunt ad praedicationem Petri, quorum maximum scelus fuerat mors Salvatoris. Sed et super hoc scelus eorum consummata est indignatio ejus, [Col. 0136C] quia et hoc peccatum dimisit illis. Sequitur:
VERS. 26.—«Et suscitabit super eum Dominus exercituum flagellum juxta plagam Madian in petra Oreb, et virgam suam super mare, et levabit eam in via Aegypti.»
De plaga Madian in petra Oreb, quae sub Gedeone facta est, non est necesse nunc dicere. Quomodo autem super mare Dominus virgam suam levaverit agnoscitur, ubi locutus est Moysi: «Eleva virgam tuam, et extende manum tuam super mare, et divide illud, ut gradiantur filii Israel in medio mari per siccum. Ego autem indurabo cor Aegyptiorum, ut persequantur vos, et glorificabor in Pharaone, et in omni exercitu ejus (Exod. XIV, 16) .» Et item: [Col. 0136D] «Extende manum tuam super mare, ut revertantur aquae ad Aegyptios super currus et equites eorum (ibid. XXVI) .» Mare autem baptismum significat; virga crucem Domini vel doctrinam ejus; submersio Aegyptiorum abolitionem peccatorum.
«Et levabit eam in via Aegypti.» Sicut olim quando Moyses ivit in Aegyptum «portans virgam Dei in manu sua (Exod. IV, 20) ;» sic etiam Christus per apostolos venit ad gentes, cui canitur: «Virga directionis virga regni tui (Psal. XLIV, 7) .» Vel quia diabolus virgam suam et baculum levat adversum nos in via Aegypti sicut olim, ut virtutes feriat, Christus econtrario benignam extendit virgam disciplinae in via Aegypti, ut vitia corrigat. Sequitur:
[Col. 0137A] VERS. 27.—«Et erit in die illa: Auferetur onus ejus de humero tuo, et jugum ejus de collo tuo, et computrescet jugum a facie olei.»
Onus et jugum ejus a collo mentis nostrae Dominus abstulit, quia nos ab illa daemoniacae tyrannidis servitute, qua graviter deprimebamur, liberavit, dicens: «Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum suave est, et onus meum leve (Matth. XI, 28-30) .» Nam contra jugum asperum inimici posuit in nobis jugum suave, et contra onus grave dedit nobis onus leve.
[Col. 0137B] «Et computrescet, inquit, jugum a facie olei.» Sub jugo quippe, ut dictum est, tenebamur daemoniacae servitutis. Sed uncti sumus oleo Spiritus sancti. Et quia nos unxit gratia libertatis, daemoniacae damnationis jugum computruit, Paulo attestante, qui ait: Ubi Spiritus Domini, ibi libertas (II Cor. III, 17) .» Sequitur:
VERS. 28.—«Veniet in Aiath, transibit in Magron, apud Machmas commendabit vasa sua.»
VERS. 29.—«Transierunt cursim, Gabea [Col. 0137D] Alias, Gaba. sedes nostra; obstupuit Rama, Gabaath Saulis fugit.»
VERS. 30.—«Hinni voce tua filia Gallin, attende Laisa, paupercula Anathoth.»
VERS. 31.—«Migravit medemena, habitatores [Col. 0137C] Gabim confortamini.»
VERS. 32.—«Adhuc dies est ut in Nobe stetur, agitabit manum suam super montem filiae Sion, collem Jerusalem.»
Aiath dicitur condemnatio, Magron guttur. Veniet igitur in Aiath, id est in condemnationem, quia «Princeps mundi hujus judicatus est (Joan. XVI, 11) .» Transibit in Magron, id est in guttur, id est quia damnato ejus dominio cultores idolorum jam non audentes errorem publice praedicare, docebunt occulte superstitiones suas. Machmas autem vile tributum interpretatur. Vasa vero Satanae sunt homines reprobi, de quibus ait Apostolus, quia «Deus sustinuit in multa patientia vasa irae apta in interitum (Rom. IX, 22) .»
[Col. 0137D] Commendat ergo vasa sua apud vile tributum, quia semper iniqui manent in tributo flagitiosae actionis, quod ei reddere non desistunt. Sed tamen eadem vasa ejus praecipua transierunt cursim, quoniam reliquias infidelium cursus vitae temporalis per mortem citius abstulit. Quibus ablatis Gabea, id est colles facti sunt sedes nostra, illi scilicet colles, de quibus ait Jacob: «Donec veniret desiderium collium aeternorum (Gen. XLIX, 26) ,» id est prophetarum et apostolorum. In sede vero auctoritas magisterii designatur. Colles igitur sedes nostra sunt, quia doctrinam apostolorum et prophetarum sancta Ecclesia cum auctoritate praedicat. Sed quia post [Col. 0138A] persecutionem gentilium persecutio facta est haereticorum, recte subjungitur:
Obstupuit Rama, id est Ecclesia sanctorum, quae dicit: «Nostra conversatio in coelis est (Philip. III, 20) .» Rama quippe dicitur Ecclesia. Et Dominus haereticorum ac sequacium Antichristi persecutionem praenuntians ait: «Exsurgent pseudochristi, et pseudoprophetae, et dabunt signa et portenta ad seducendos, si fieri potest, etiam electos (Marc. XIII, 22) . Propter haec obstupuisse dicitur Rama, id est Ecclesia, et propter impiam eorum doctrinam. Post haec exspectamus Israelitarum conversionem. Unde sequitur:
«Gabaath Saulis fugit.» Gabaath namque collis [Col. 0138B] patruelis dicitur; Saul vero expetitus. Et quis est expetitus nisi Redemptor humani generis, quem expetebant prophetae, dicentes: «Ostende nobis, Domine, misericordiam tuam, et salutare tuum da nobis?» (Psal. LXXXIV, 7.) Qui et filius David est dicente Matthaeo: «Liber generationis Jesu Christi filii David (Matth. I, 1) ,» etc. Caeteros autem Judaeos, qui fuerunt tempore David, fratres ejus accipimus, id est patruos Domini, quorum filii patrueles ejus sunt, id est nepotes David. Omnes vero de genere David post eversionem Jerusalem perimi jussit Domitianus, ut soli patrueles Domini remanerent peremptis ejus fratribus, id est filiis David. Caesa igitur Judaeorum prosapia, quae descendit a fratribus David, id est ab antiquis Patribus, collis [Col. 0138C] patruelis Saulis, id est Christi vocatur. Itaque Gabaath Saulis fugit, dum populus Israel Christo propinquus fugiens ab ira ventura fidem recipit. Ubi congrue subditur:
«Hinni voce tua filia Gallin,» id est filia transmigrantium. Tunc enim adventu Eliae roborata hinniet, id est jubilabit et praedicabit exsultans Ecclesia, quae tribulationibus pressa moerens siluerat. Hinniet autem non voce praedicatorum Antichristi, non infidelium Judaeorum, non haereticorum, non gentilium, sed voce dulci, voce domestica, voce propria. Gallin vero, id est transmigrantes, sunt illi qui radicem cordis in amorem saeculi hujus non fixerunt, sed ad coelestia festinant, dicentes: «Noli enim habemus hic manentem civitatem, sed futuram [Col. 0138D] inquirimus (Hebr. XIII, 14) .» Quorum filia ex Ecclesia ex praedicatione eorum et imitatione generata. Ad cujus consolationem subjungitur de exterminatione Antichristi.
«Attende Laisa, paupercula Anathoth, migravit medemena.» Quod interpretatum sic dicitur: Attende leonem, paupercula obediens; migravit a saltu ejus, attende leonem, considera Christum, quia moriens migravit a saltu ejus, id est a gentibus, in quibus regnans saeviebat ut leo in saltu, o paupercula obediens, id est humilis Ecclesia Christo serviens.
Deinde eos alloquitur, qui in ultimo fine saeculi [Col. 0139A] hujus post mortem Antichristi poenitentiam agent: O, inquit, habitatores Gabin, id est fossarum, qui in profundis malitiae latibulis hucusque mansistis, confortamini et pugnate contra Satan. Adhuc enim dies est, id est aliquantulum vitae hujus spatiolum superest, ut in Nobe stetui, id est contra latratum suggestionum diaboli stetur. Nobe quippe latratus dicitur. Nam post mortem Antichristi supererunt quadraginta quinque dies, sicut ex libro Danielis colligitur, et tunc ad poenitentiae remedia multi confugient quos Antichristus seduxerat. Et quia in Jerusalem et in locis illis praecipue saeviet Antichristus, idcirco forsitan subditur:
«Agitabit manum suam super montem filiae Sion, collem Jerusalem.» Potest et de tentatione, qua [Col. 0139B] cunctos impetit hostis antiquus, intelligi. Quid enim per manum ejus nisi tentatio designatur? Manum ergo suam super montem et super collem agitat, quia fideles universos et majores et minores tentationibus vexat. Sequitur:
VERS. 33.—«Ecce dominator Dominus exercituum confringet lagunculam in terrore, et excelsi statura succidentur, et sublimes humiliabuntur.»
VERS. 34.—«Ei subvertentur condensa saltus ferro, et Libanus cum excelsis cadet.»
Confringet Dominus in terrore lagunculam, sicut olim in praelio Gedeonis factum est (Judic. VII, 20) . In lagena quippe fragilitas corporis figuratur. Confregit ergo Dominus in terrore lagunculam; quia, moriente Christo, «tenebrae factae sunt, et velum [Col. 0139C] templi scissum est, et terra mota est, et petrae scissae sunt, et monumenta aperta sunt, et multa corpora sanctorum, qui dormierant surrexerunt (Matth. XXVII, 45-52) .» Centurio autem, et qui cum eo erant custodientes Jesum viso terrae motu, et his, quae fiebant, timuerunt valde dicentes: «Vere Dei Filius erat iste (ibid. 54) .» Sic in terrore confracta est laguncula Dominici corporis.
Et post haec excelsi statura, id est principes Judaeorum alii succisi sunt a Romanis, id est perempti, et alii humiliati, id est in captivitatem ducti. Condensa saltus subversa sunt ferro, quia Jerusalem destructa est; et Libanus cum excelsis cecidit, quia templum est incensum, et sacerdotes ejus superbi dejecti.
[Col. 0139D] Vel excelsos statura reges et principes saeculi sive quoslibet in sublimitate constitutos, aut certe superbos possumus accipere, quos Christus Evangelio coruscante vel per mortem succidit, vel per poenitentiam humiliavit. «Et subvertentur, inquit, condensa saltus ferro.»—«Jam enim securis ad radicem arborum posita est. Omnis ergo arbor non faciens fructum bonum excidetur et in ignem mittetur (Matth. III, 10) .» Libanus enim quid est nisi mundana gloria? Libanus enim candidatio dicitur, et qui dignitatem saeculi consequuntur, candidati sunt extrinsecus et ornati. Hic ergo Libanus cum excelsis [Col. 0140A] cecidit, quia Christus jam mundi gloriam stravit, et elatos humiliavit, Sequitur:
VERS. 1.—«Et egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet.»
Jesse patriarcha regalis familiae fuit. Radix Jesse familia regalis. Virga Maria, flos Mariae Christus, qui bonum odorem fidei toto sparsurus orbe virginali ex utero germinavit, sicut ipse dixit: «Ego flos campi, et lilium convallium (Cant. II, 1) .» Flos odorem suum et succisus reservat, et contritus accumulat, nec avulsus amittit. Ita et Dominus Jesus in illo patibulo crucis nec contritus emarcuit, nec avulsus evanuit, et illa lanceae punctione succisus, sacro speciosior fusi cruoris colore vernavit, mori [Col. 0140B] ipse nescius, et mortuus aeternae vitae munus exhalans. Virga etiam caro Domini potest forsitan accipi, quae de radice terrena ad superna se subrigens odoriferos sacrae religionis fructus circumtulit mundo, mysterio divinae revelationis gratiam coelestibus altaribus superfundens. Potest et ipse Christus et virga et flos intelligi. Virga ei, qui suppliciis plectitur; virga ei, qui indiget increpatione; virga ei, qui necesse habet, ut arguatur. Flos vero ei, qui jam eruditus est; flos ei, qui valet a flore incipere, et ad perfectum fructum provehi. Sequitur:
VERS. 2.—«Et requiescet super eum Spiritus Domini, spiritus sapientiae et intelligentiae, spiritus [Col. 0140C] consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis.»
VERS. 3.—«Et replebit eum spiritus timoris Domini.»
Ideo super Christum tanta dona Spiritus praedicantur, quia in eo non ad mensuram Spiritus sanctus habitat [Col. 0139D] Cod. G., cohabitat. sicut in nobis, sed tota inest plenitudo divinitatis, et gratiarum. Qui quoniam de coelis ad nos descendit, descendendo potius istos gradus propheta super eum numerat, id est sapientiam, intellectum, consilium, fortitudinem, scientiam, pietatem, timorem. Nam cum scriptum sit: «Initium sapientiae timor Domini (Psal. CX, 9) ,» constat, quod a timore ad sapientiam ascenditur, non a sapientia ad timorem reditur, quia perfectam [Col. 0140D] habet sapientia charitatem, et «perfecta charitas foras mittit timorem (I Joan. IV, 18) .» Propheta ergo quia de coelestibus ad ima loquebatur, coepit magis a sapientia, et descendit ad timorem. Sed nos, qui a terrenis ad coelestia tendimus, ascendendo numeramus, ut a timore ad sapientiam perveniamus. In mente enim nostra primus ascensionis gradus est timor Domini, secundus pietas, tertius scientia, quartus fortitudo, quintus consilium, sextus intellectus, septimus sapientia. Est enim timor Domini in mente. Sed qualis est iste timor, si cum eo pietas non est? Qui enim proximo misereri nescit, qui compati ejus tribulationibus dissimulat, [Col. 0141A] hujus timor ante Dei oculos nullus est, quia non sublevatur ad pietatem.
Sed saepe pietas per inordinatam misericordiam errare solet, si peccata, quae feriri gehennae ignibus possunt, disciplinae verbere non corrigit. Ut ergo vera et ordinata sit pietas, ad gradum est alium sublevanda, id est ad scientiam, ut sciat vel quid per severitatem puniat, vel quid ex misericordia dimittat. Sed quid si sciat, quid agere debeat, virtutem vero agendi non habeat? Scientia ergo nostra crescat ad fortitudinem, ut, cum videt, quid agendum sit, hoc agere per mentis fortitudinem possit. Sed saepe fortitudo si improvida fuerit, et minus contra vitia circumspecta, ipsa sui praesumptione in casum ruit. Ascendat ergo ad consilium, ut praevidendo [Col. 0141B] praemuniat omne quod agere fortiter potest. Sed esse consilium non potest, si intellectus deest; quia, qui non intelligit malum quod agentem gravat, quomodo potest bonum solidare quod adjuvat? Itaque ascendamus a consilio ad intellectum. Sed quid si intellectus magno quidem acumine vigilet, et moderari se nesciat per maturitatem? Ab intellectu ergo ascendatur ad sapientiam, ut hoc, quod acute intellectus invenit, sapientia mature disponat. Itaque per timorem surgimus ad pietatem, per pietatem ad scientiam ducimur, per scientiam ad fortitudinem roboramur, per fortitudinem ad consilium tendimus, per consilium ad intellectum proficimus, per intellectum in sapientiam maturescimus. Sed ut [Col. 0141C] hanc ascendere scalam valeremus, ipse Creator ad nos usque descendere dignatus est, et ad nos eam afferre, ac in se ipso ostendere. Et de caeteris quidem gradibus perspicuum est. Sed de timore Dei fortasse quis ambigit, an in eo fuerit. Sed absque dubio replevit eum spiritus timoris Domini, quia, ut superbum hominem redimeret, contra superbiam nostram mentem humilem assumpsit, in qua timuit Deum. Sed iste, qui talis in primo adventu apparuit, ut nos ad imitationem suam informaret, quid in secundo facturus sit, audiamus. Sequitur: «Non secundum visionem oculorum judicabit, neque secundum auditum aurium arguet.»
VERS. 4.—«Sed judicabit in justitia pauperes, [Col. 0141D] et arguet in aequitate pro mansuetis terrae.»
Qui conscientiarum testis est, non juxta visum exteriorem vel auditum judicabit ut saeculi judices, qui corda non agnoscunt et testibus indigent, sed secundum intentionem cordium judicabit opera. Pauperes vero sunt, de quibus ait: « Beati pauperes (Matth. V, 3) .» Quos in justitia judicabit, quia per justum judicium eos liberabit, et pro mansuetis terrae arguet eos, qui afflixerant illos. Sequitur:
«Et percutiet terram virga oris sui, et spiritu labiorum suorum interficiet impium.» Terra est peccatorum quisque, quia post transgressionem dictum est homini: «Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 19) .» Virga oris Domini sententia judicialis est. «Percutiet ergo terram virga oris sui,» [Col. 0142A] quando dicet peccatoribus: «Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) .»—«Et spiritu labiorum suorum interficiet impium,» id est Antichristum, sicut Paulus ait: «Quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui (II Thess. II, 8) .» Et notandum quia his verbis evidenter declaratur Spritus sanctus coaeternus Filio, et sic ex eo procedere, ut semper in eo maneat; quia spiritus labiorum ejus est, et spiritus oris ejus. Deinde primum ejus adventum propheta respiciens subjungit:
VERS. 5.—«Et erit justitia cingulum lumborum ejus, et fides cinctorium renum ejus.»
In lumbis esse luxuria solet hominibus aliis; hic autem solus contra vitiorum nostrorum languores sanitatem in se ipso virtutum, quam nobis infunderet, [Col. 0142B] attulit. Et ideo recte dicitur justitia cingulum lumborum ejus, quia ibi maxime, justitia circumdatus est, ubi caeteri homines justitiam magis amittere solent, et ad peccatum solvi. Quod si mysterium Incarnationis ejus in lumbis debet accipi, et justitiam, qua cingitur, nostram oportet intelligi, justitia nostra cingulum est lumborum ejus, dum Deo pro nobis incarnato bonis operibus inhaeremus. In renibus designari potest idem Incarnationis mysterium. Fides ergo nostra cinctorium renum ejus est, dum firmissime credimus veritatem Incarnationis illius. Quem quia secuta est Ecclesia, recte subjicitur:
VERS. 6.—«Habitabit lupus cum agno, et pardus cum haedo accubabit; vitulus et leo et ovis simul [Col. 0142C] morabuntur, et puer parvulus minabit eos.»
VERS. 7.—«Vitulus et ursus pascentur simul, requiescent catuli eorum, et leo quasi bos paleas comedet.»
«Nos, inquit beatus Gregorius (lib. II in Ezech. homil. 4) , qui religioso habitu induti videmur, ex diversa mundi qualitate convenimus, atque ex dissimilibus iniquitatibus in Sanctae Ecclesiae concordia congregati sumus, ut jam patenter factum esse videatur, quod de Sanctae Ecclesiae promissione dicitur: «Habitabit lupus cum agno,» etc. Nam per sanctae charitatis viscera lupus cum agno habitat, quia ii, qui in saeculo raptores fuerant, cum mansuetis ac mitibus in pace quiescunt. Et pardus cum haedo accubat, quia is, qui peccatorum suorum maculis [Col. 0142D] varius fuit, cum eo qui se despicit, et peccatorem fatetur, humiliari consentit.
«Vitulus et leo, et ovis simul morabuntur, quia et is, qui per contritum cor ad quotidianum se Deo sacrificium praeparat; et alius qui tanquam leo ex crudelitate saeviebat: et alter, qui velut ovis in innocentiae suae simplicitate perdurat, in caulis sanctae Ecclesiae convenerunt.»
«Et puer parvulus minabit eos.» Quis est iste puer parvulus, nisi de quo scriptum est: «Puer natus est nobis, filius datus est nobis?» Qui simul habitantes minat; quia, ne in terrenis rebus corda nostra inhaereant, haec per internum desiderium quotidie inflammat. Et hoc ipsum ejus minare est, ad summum amorem incessanter accendere, ne, [Col. 0143A] cum nos vicissim diligimus, mente in hoc exsilio remaneamus, ne quies hujus vitae sic placeat, ut ad oblivionem patriae perducat; ne delectata mens prosperis torpeat, dum Domini flagella sui pertimescit, sed nobis omne, quod nos in saeculo delectabat, amarescat, et illud incendium insurgat in animo, quod nos semper ad coeleste desiderium inquiete [ f. in quiete], excitet, atque, ut ita dicam, delectabiliter mordeat, suaviterque cruciet, hilariter contristet. Puer ergo nos parvulus minat; quia is qui paulo minus quam angeli minoratus est, per charitatem, quam nobis tribuit, nos in hoc mundo mentem figere non permittit.
«Vitulus et ursus pascentur simul,» quia is, qui Deo sacrificium, et ille qui saevus et horridus [Col. 0143B] fuerat, eadem doctrinae sanctae pabula percipiunt. «Et catuli eorum,» id est illi, qui de imitatione ipsorum nati fuerint, jam in eodem ovili requiescunt simul. Sed dum haec de electis propheta loqueretur, cernens vitam peccantium ab antiquo et insatiabili hoste devorari, ait:
«Et leo quasi bos comedet paleas.» Quid enim palearum nomine nisi carnalium vita designatur? Sed cur iste leo, id est diabolus in comessatione palearum non equo sed bovi comparetur, agnoscimus, si utrisque animalibus, quae sit nutrimentorum distantia, perpendamus. Equi namque fenum quodlibet sordidum comedunt; aquam vero non nisi mundam bibunt. Boves autem quamlibet aquam sordidam bibunt, sed feno vel paleis non nisi mundo [Col. 0143C] vescuntur. Quid est ergo, quod bovi, qui mundo pabulo vescitur, leo iste comparatur nisi hoc quod de isto hoste antiqno per prophetam alium dicitur: «Esca ejus electa?» (Habac. I, 16.) Neque enim eos se rapere gaudet, quos pravis ac sordidis actionibus implicatos in imis secum respicit voluntarie jacere. Paleas ergo comedere sicut bos appetit, quia suggestionis suae dente conterere mundam spiritualium vitam quaerit.
Sed quomodo leo iste sicut bos paleas comedens vitam spiritualium consumere dicitur, si, ut supra dictum est, palearum nomine vita carnalium signatur? Esca quippe ejus electa jam non erit, si paleas comedens carnales rapit. Sed nonnulli hominum et [Col. 0143D] apud Deum palea sunt, et apud homines sanctitatis nomine censentur, cum et ante oculos humanos aliud ostendit vita, et ante divina judicia aliud intendit conscientia. Nunc enim sermo de iis est, qui ficto corde religiosam conversationem inter vere religiosos ducunt. Hi itaque apud humana judicia electi sunt, sed apud subtile Dei examen paleae. Quia ergo nonnulli mundam quidem vitam per studium ducunt, sed ex illa intus placere non appetunt, recte et esca ejus electa dicitur, et tamen paleas sicut bos comedere leo iste perhibetur. Quasi enim ante os ejus munda palea in terra atque in infimis jacet, cum et vita quasi innocens per mandatorum [Col. 0144A] custodiam agitur, et tamen inter actionem, quae bona ostenditur, cor ad appetenda sublimia non elevatur. Quid itaque utilitatis agit, qui in se munditiam vitae custodit, si per intentionem infimam in ore leonis hujus inveniendum se in terra derelinquit? Sequitur:
VERS. 8.—«Et delectabitur infans ab ubere super foramine aspidis, et in caverna reguli, qui ablactatus fuerit, manum suam mittet.»
VERS. 9.—«Non nocebit [ Vulg., nocebunt], et non occident in universo monte sancto meo.»
Quem nunc infantem ab ubere, vel eum, qui ablactatus fuerit, nisi Dominum appellat? Quid autem foramine aspidis vel cavernis reguli nisi corda signavit iniquorum? Quia hostis antiquus dum totum se [Col. 0144B] in eorum consensu contulit, quasi in foramine proprio coluber tortuosus sinus astutiae suae colligendo glomeravit. Quem et aspidis appellat nomine occulte saevientem, et reguli aperte ferientem. Manum ergo suam Dominus in foramine reguli atque aspidis misit, quando iniquorum corda divina potentia tenuit, et comprehensum exinde regulum vel aspidem, id est captivum diabolum traxit, ut in monte sancto ejus, quod est Ecclesia, electis fidelibus non noceret ipse vel angeli ejus.
Tunc vero primum delectatus est infans ab ubere super foramine aspidis, quando jacens adhuc in cinabulis orientales magos ad se convertit. Cur autem de cavernis suis serpens ejectus sit, ostendit propheta subdendo:
[Col. 0144C] «Quia repleta est terra scientia Domini sicut aquae maris operientes.» Jam enim Evangelium quasi pelagus totum orbem implevit, jam universum mundum scientia veritatis quasi diluvium quoddam operuit, et omnia falsitatis dogmata submersit, Et quomodo aquae maris operiunt profunda maris, id est terram, quae operta est fluctibus; sic omnis terra completa est scientia Domini. Et bene sacra scientia mari comparatur, quia navibus mare transimus, cum ad desideratas terras tendimus. Nobis autem quid est in desiderio nisi illa terra, de qua scriptum est: «Portio mea in terra viventium?» (Psal. CXLI, 6.) Ligno autem, ut dixi, evehitur, qui mare transit. Nobis ergo, qui ad patriam tendimus, scientia divinae [Col. 0144D] praedicationis mare est, quae crucem annuntiat, quia nos ad terram viventium ligno portat. Sequitur:
VERS. 10.—«In die illa radix Jesse, quae [Col. 0143D] Alias, qui. stat in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur, et erit sepulcrum ejus gloriosum.»
Quomodo radix Jesse, id est Christus filius David stet in signum populorum, ipsumque gentes deprecentur, ipse exponit, dicens: «Sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto; ita exaltari oportet Filium hominis, ut omnis, qui credit in ipso, non pereat, sed habeat vitam aeternam (Joan. III, 14) .» Sicut enim illi, qui fuerant percussi a serpentibus, cum aspicerent aeneum serpentem, quem pro signo Moyses [Col. 0145A] exaltaverat, a temporali morte liberabantur et salutem recuparabant (Num. XXI, 9) ; ita omnes, quibus maligni spiritus vulnera peccatorum inflixerunt; si Christum in cruce exaltatum fideliter aspexerint, ac deprecati fuerint, a periculo mortis aeternae liberantur et vitam sempiternam consequuntur. Sic enim radix Jesse stat in signum populorum exaltatus in cruce, ut ipsum deprecentur omnes, et per eum salvi fiant. Unde et per omnes basilicas imago sacra statuta est repraesentans eum in cruce suspensum. Sepulcrum vero ejus gloriosum est, quia praeter illam reverentiam, quam ob illius sepulturam et resurrectionem habet, locus ille coruscans miraculis gloriae suae causa ad se omnem contrahit mundum. Sequitur:
[Col. 0145B] VERS. 11.—«Et erit in die illa: Adjiciet [ Vulg. adjiciat] Dominus secundo manum suam ad possidendum residuum populi sui, quod relinquetur ab Assyriis, et ab Aegypto, et a Phetros, et ab Aethiopia, et ab Aelam, et a Sennaar, et ab Emath, et ab insulis maris.»
Post Judaeorum vocationem, quae superius descripta est, cum diceretur: «Habitabit lupus cum agno,» etc. «adjiciet Dominus secundo manum suam ad possidendum residuum populi sui,» sicut ipse ait: «Alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile et unus pastor (Joan. X, 16) .» Quod residuum populi ejus relinquitur ab Assyriis, quia maligni spiritus gentilitatem, quam possederant, [Col. 0145C] amittent. Assyrii namque convincentes interpretantur: et sicut frequenter diximus, et jugi memoria semper retinendum est, idcirco daemones vocantur Assyrii, quia illos iniquitatis convincent ante tribunal judicis, qui nunc eis persuadentibus iniquitatem faciunt.
Aegyptus vero tenebrae dicitur, Phetros dissolvens. Aethiopia caligo, Aelam oppositi vel abjecti, Sennaar fetor eorum, Emath indignatio, insula autem sic appellatur, eo quod in salo, id est in mari sit posita. Gentilitas vero veniens ad Christum relinquetur ab Aegypto, id est a tenebris infidelitatis et ignorantiae, et a Phetros, id est a dissolvente negligentia vel pigritia, et acedia, et ab Aethiopia, id est a caligine [Col. 0145D] errorum, et ab Aelam, id est ab immundis spiritibus, qui a consortio beatorum abjecti sunt angelorum, et se inter nos et coelum opponere nituntur, ne illud ascendamus, omnibusque bonis actibus nostris oppositi sunt et contrarii; et a Sennaar, id est a fetore pristinae conversationis, quem de se sparserat; et ab Emath, id est ab indignatione Dei, quae super eam manserat; et ab insulis maris, id est a remotis mundi excessibus procul in mari positis vel adversis gentibus, ut gentes per insulas accipiamus. Sequitur:
VERS. 12.—«Et levabit signum in nationes, et congregabit profugos Israel, et dispersos Juda colliget a quatuor plagis terrae.»
Signum crucis levabit Dominus ad gentes, et a [Col. 0146A] quatuor orbis partibus in Ecclesia Catholica congregabit omnes electos, qui dispersi fuerant ubique exsules a paradiso, et tunc fugient ab ira ventura. Quid autem Israel designat, qui interpretatur videns Deum, nisi fidem, qua nunc videtur Deus? Juda vero dicitur confessio. Et bene Israel et Juda, id est fides et confessio fit ad salutem. Potest elevatio signi atque dispersorum congregatio et ad diem judicii forsitan referri, quia «tunc apparebit signum Filii hominis in coelo, et mittet angelos suos cum tuba et voce magna, et congregabunt electos ejus a quatuor ventis, a summis coelorum usque ad terminos eorum (Matth. XXIV, 30) .» Sequitur:
VERS. 13.—«Et auferetur zelus Ephraim, et hostes Juda peribunt.»
[Col. 0146B] Et quid per Judam nisi Ecclesia Christum confitens? Quid per Ephraim nisi perfidus Judaeorum populus exprimitur? Et in primis quidem magnum contra nos zelum populus Judaeorum exercuit, sed succedente tempore zelus eorum, quo nostros persequebantur, tepuit. Hostes quoque Juda, id est adversarii catholicae confessionis jam de mundo perierunt, et adhuc magis peribunt. Sequitur:
«Ephraim non aemulabitur Judam, et Judas non pugnabit contra Ephraim.» Ita nunc inter nos et Judaeos videtur agi, quia nec ipsi nos aemulantur, ut servitutis suae observationi nos subjicere conentur, nec nos frequentibus disputationibus cum eis pugnamus, quia cor eorum obcaecatum cernimus, et obduratum. Sequitur:
[Col. 0146C] VERS. 14.—«Et volabunt in humeros Philisthiim per mare, simul praedabunt filios orientis. Idumaea et Moab praeceptum manus eorum, et filii Ammon obedientes erunt.»
Philisthiim interpretantur cadentes potione. Casus vero nonnunquam in bona parte ponitur. Video enim Saulum bene cecidisse, ut iterum surgens diceret: «Vivo autem jam non ego, vivit vero in me Christus (Galat. II, 20) .» Est autem quaedam potio amara quidem, sed salutifera, quae talibus propinari solet. Unde Dominus: «Potestis, inquit, bibere calicem, quem ego bibiturus sum?» (Matth. XX, 21.) Hac enim potione cadunt, cum martyrio corpus eorum in mortem prosternitur. Quid igitur hoc loco Philisthiim, id est cadentes potione nisi vel martyres [Col. 0146D] accipere debemus, vel quoslibet in casu et erectione Saulo similes? Philisthiim itaque doctores sanctos hic accipimus. Volant ergo populi in humeros Philisthiim cum ad fidem certatim currentes sanctis doctoribus se portandos committunt. Et volant per mare, id est per fluctus saeculi. Mare enim fluctivagos tumultus, furoresque hujus mundi designat, ubi homines improbi quasi pisces avidissimi se invicem persequuntur, et devorant. Et inter haec discrimina volant ad Christum, et in humeros sanctorum portandi insiliunt, qui portum salutis invenire cupiunt.
Quos autem filios orientis nuncupat nisi eos, qui, secundum quod ex Adam orti sunt, ita permanere solent, neque circumcisionem, neque baptismum. [Col. 0147A] consecuti? Sed et istos praedabuntur et diabolo tollunt praedicatores sancti, et ad Christum ducunt. Quid vero per Idumaeam, quae est Esau regio, et interpretatur terrena vel rubea, nisi qui primitiva sua perdidit, terrenus Judaeorum populus sanguine Christi cruentatus? Qui et per Moab, et Ammon designatur. Quia sicut filiae Lot inebriaverunt eum, ut cum eo dormientes conciperent (Gen. XIX, 35) ; sic domus Israel, et domus Juda spiritalem legis sensum soporaverunt, ut carnales gignerent filios. Unde Moab dicitur ex patre, quia ex carnali intelligentia legis hic populus est genitus quasi ex patre ebrio ac dormiente. Ammon quoque filius populi mei interpretatur, quia de antiquo populo Dei nati sunt hi, quos infideles videmus, Judaei.
[Col. 0147B] Itaque Idumaea et Moab praeceptum est manus, id est operationes eorum, quia justum est apostolis, ut salutem populi hujus operarentur praedicando. Vel hic populus percepit praeceptum manus eorum, id est exemplum actionis apostolorum, quia faciebant omnia, quae praecepturi erant. Et filii Ammon, id est illi, qui nascentur ex hoc perfido Judaeorum populo, obedientes erunt praedicationi Eliae.
Notandum vero quia propheta raro servat ordinem. Nam et paulo superius de passione Salvatoris locutus, de Nativitate subjicit oraculum, dicens: «Egredietur virga de radice Jesse,» etc.; ac deinceps nunc gentium vocationem, nunc Judaeorum hucusque multifarie vaticinatus est variato nonnunquam [Col. 0147C] ordine. Et ita fere semper in libris Prophetarum agitur, ut, quod ordine primum est, saepe sit in narratione postremum vel medium. Sequitur:
VERS. 15.—«Et desolabit linguam maris Aegypti, et levabit manum suam super flumen in fortitudine spiritus sui: et percutiet eum in septem rivis, ita ut transeant per eum calceati.»
Lingua maris est scientia doctrinae saecularis. Bene autem mare Aegyptium dicitur, quia peccati obscuritate fuscatur. Linguam ergo maris Aegypti, Dominus desolat, id est exterminat, quia hujus mundi falsam sapientiam per carnem se ostendendo destruxit. Ubi est enim nunc academicorum error, qui certe conantur astruere certum nil esse, qui impudenti fronte assertionibus suis fidem ab auditoribus [Col. 0147D] exigunt, cum vera esse nulla testantur? Ubi mathematicorum superstitio, qui, dum signorum cursus suspiciunt, vitas hominum in siderum momenta suspendunt, quorum aperte doctrinam saepe geminorum nativitas dissipat, qui, cum uno eodemque momento horae prodeant, non una conversationis qualitate perdurant? Ubi tot praedicamenta falsitatis, quae enumerare longum nimis est?
Desolavit ergo Dominus linguam maris Aegypti, quia apparens in carne omnia errorum praedicamenta damnavit. Ejus quippe veritate cognita illae falsitatis doctrinae tacuerunt. Unde et super flumen praefatae maris linguae manum suam levare dicitur in fortitudine sui Spiritus, quia per evangelicae gratiae [Col. 0148A] operationem et Spiritus sui virtutem stultam fecit sapientiam hujus mundi. Et percussit eumdem mundanae doctrinae fluvium in septem rivis, in quibus erat contrarius septem donis Spiritus sancti. Quo percusso, transierunt per eum calceati, quia praedicatoribus ibi via patuit, quibus dicitur: «Et calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis (Ephes. VI, 16) .» Calceatos enim evangelistas hic accipimus, id est divini verbi ministros. Calceati ergo transierunt per fluvium, quia praedicationis ibi viam invenerunt, doctrinae saecularis fluenta copiosius emanare solebant. Deinde baptismi sacramentum evidenti praenuntiatur oraculo, cum subditur:
VERS. 16.—«Et erit via residuo populo meo, qui relinquetur ab Assyriis sicut fuit Israeli in die illa, [Col. 0148B] qua ascendit de terra Aegypti.»
Sicut enim populus Israel ad promissam haereditatem per mare Rubrum transiit; ita nunc populus acquisitionis ad coelestia regna per sacramentum baptismi transit. Vel sicut Israel per medium maris, ita populus fidelium per diversum flumen doctrinae saecularis incedit. Unde et subditur.
VERS. 1.—«Et dices in illa die: Confitebor tibi, Domine, quoniam iratus es mihi, conversus est furor tuus, et consolatus es me.»
VERS. 2.—«Ecce Deus salvator meus, fiducialiter agam, et non timebo, quia fortitudo mea, et laus [Col. 0148C] mea Dominus, et factus est mihi in salutem.»
Nam, sicut olim Hebraeorum populus de Aegypto ascendens post maris Rubri transitum cecinit carmen Domino, sic nunc percussa lingua maris Aegypti, et flumine illius arefacto atque conciso Christianorum populus Deum glorificat, dicens: «Confitebor tibi, Domine,» etc. Confitetur enim et gratias agit Deo populus fidelium, eo quod linguam maris Aegypti desolaverit, et fluvium ejus percusserit. Nam sustinuit iram Dei, dum adhuc idem fluvius manaret, impediens viam ejus, sed siccato flumine furor Domini conversus est in misericordiam, et famulos suos consolatus est.
Vel confessio peccatorum fortassis intelligi potest. Quid enim confitetur iste populus nisi quia [Col. 0148D] «conversati sumus in desideriis carnis nostrae facientes desiderium carnis nostrae et cogitationum?» (Ephes. II, 3.) Quid est, quod ait: Iratus es mihi, nisi quia «eramus natura filii irae sicut et caeteri?» (ibid.) Sed «conversus furor tuus est, inquit, et consolatus es me,» quia «Deus, qui dives est in misericordia, propter nimiam charitatem suam, qua dilexit nos, cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos Christo (ibid.) .»
Deinde: «Ecce, inquit, Deus Salvator meus.»—«Iratus olim Dominus contra Israel tradidit eos in manus Cusankasathaim regis Mesopotamiae, servierunt quoque ei octo annis. Et clamaverunt ad Dominum, qui suscitavit eis Salvatorem, et liberavit eos, [Col. 0149A] Othoniel videlicet filium Cenez [Col. 0149D] Cod. G. Enez. fratrem Caleb minorem. Rursus addiderunt filii Israel facere malum in conspectu Domini, qui confortavit adversus eos Eglon regem Moab, servieruntque ei decem et octo annis. Et postea clamaverunt ad Dominum: Qui suscitavit eis Salvatorem vocabulo Ahoth (Judic. III, 8 et seqq.) .» Multosque salvatores alios antiquitus habuisse legitur populus Israel, ut liberarentur per eos a calamitatibus suis. Ab illa vero captivitate, qua non hostis antiquus tenebat, eripi non valebamus, nisi nos eripere veniret ipse Deus. Unde nunc bene fidelium populus ab ea per eum solutus exsultat, dicens: «Ecce Deus Salvator meus.» Non enim propheta, non patriarcha, non angelus, non archangelus, sed Dei Unigenitus salvator nobis [Col. 0149B] datus est.
Et quia per Apostolum nobis dicitur: «Non accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis Spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba pater (Rom. VIII, 15) ;»—«fiducialiter, inquit, agam, et non timebo.» Abstulit enim Salvator a nobis timorem servitutis antiquae, et dedit gratiam novae libertatis, ut bonum quod agimus, non ex timore faciamus, sed ex charitate.
«Quia fortitudo mea et laus [Col. 0150D] Cod. Cruc., quia sors mea et laus, etc. mea Dominus, ut dicam: «Omnia possum in eo, qui me confortat (Philip. IV, 13) .» Et: «In Domino laudabitur anima mea (Psal. XXXIII, 3) .» Ille enim fortitudinem suam esse Dominum non aestimat, qui se per se ipsum aliquid boni facere posse putat; et Dominum habere [Col. 0149C] laudem negligit, qui de bonis, quae operatur humanas laudes requirit. «Et factus est mihi in salutem.» Non quia ipse aliquid coepit esse, quod non erat, sed quia ego salutem in eo, quam aversus non habueram, coepi habere conversus. Sequitur:
VERS. 3.—«Haurietis aquas in gaudio de fontibus Salvatoris.»
Fontes Salvatoris corda apostolorum Domini Jesu sunt, de quibus fluenta veritatis emanant. Ad eorum quippe doctrinam sitientes pergimus, et veritate plenas cordium nostrorum, lagunculas reportamus. Et bene antea fluvius linguae maris percutitur, ac deinde fontes Salvatoris aperiuntur; quia, prius doctrina saecularis contemnitur, et tunc apostolica praedicatio sitienter bibitur. Sequitur:
[Col. 0149D] VERS. 4.—«Et dicetis in illa die: Confitemini Domino et invocate nomen ejus: notas facite in populis adinventiones ejus, mementote quoniam excelsum est nomen ejus.»
VERS. 5.—«Cantate Domino, quoniam magnifice fecit: annuntiate hoc in universa terra.»
«Confitemini, inquit, Domino, et invocate nomen ejus (Psal. CIV, I) .» Noli antequam confitearis, invocare. Confitere, et invoca. Illum enim, quem invocas, in te vocas. Quid est enim invocare nisi in te ipsum vocare? Si invocatur a te, id est si vocatur in te a te, ad quem accedit? Ad superbum non accedit. Confitere ergo et invoca. Confitendo [Col. 0150A] enim mundas templum, quo veniat invocatus.
«Notas facite adinventiones ejus,» subaudi, quibus antiqui hostis fefellit astutias. Cum enim diabolus in illa nos parentis primi radice supplantatos sub captivitate sua teneret, amittere nos juste nequibat, nisi deleretur culpa, quae nisi per sacrificium deleri non poterat. Sed per quod sacrificium? Neque enim justum erat, ut pro homine brutorum animalium victimae caederentur. Homo namque pro hominibus offerri debuit, ut pro rationabili peccante rationabilis hostia mactaretur. Sed homo sine peccato inveniri non poterat, qui ex peccati commistione descenderet, et oblata pro nobis hostia, quando nos a peccato mundare potuisset, si et ipsa hostia peccati contagio non careret. Inquinata quippe inquinatos mundare [Col. 0150B] non posset. Proinde venit propter nos in uterum virginis Dei Filius; ibi pro nobis factus est homo: sumpta est ab illa natura, non culpa, fecit pro nobis sacrificium corpus suum, exhibuit pro peccatoribus victimam sine peccato, quae et humanitate mori, et justitia mundare potuisset. Namque quia per feminam mors in mundum introierat, congrua dispensatione fecit Salvator, ut et vita rediret per feminam, atque salutem nostram in ligno crucis constituit, ut, unde mors oriebatur, inde vita resurgeret, et hostis, qui in ligno praevaricationis vincebat, in ligno redemptionis vinceretur. Nam unde accepit exterius potestatem Dominicae carnis occidendae, inde interior potestas ejus, qua nos tenebat, occisa [Col. 0150C] est. Ipse enim interius victus est, dum quasi vicit exterius, et qui nos jure debitores mortis tenuit, jure in nobis jus mortis amisit, quia per satellites suos ejus carnem perimendam appetiit, in quo nil ex culpae debito invenit. Has itaque et hujuscemodi adinventiones Salvatoris praecipitur fidelibus, ut notas faciant in omnibus populis. Post quas et apte subditur:
«Mementote quoniam excelsum est nomen ejus.» quia «Deus illum exaltavit, et donavit illi nomen, quod est super omne nomen (Philip. II, 9) .» Et quia tunc ejus triumphos sancti praedicatores in toto orbe decantaverunt, pulchre subjunctum est: «Cantate Domino, quoniam magnifice fecit» Dominus Jesus mortem destruens et hostem religans atque hominem [Col. 0150D] liberans, et de morte resurgens, qui, licet humanitate in coelum ascenderit, divinitate tamen hic semper nobiscum manet. Unde et sequitur:
VERS. 6.—«Exsulta et lauda, habitatio Sion, quia magnus in medio tui Sanctus Israel.»
Nam habitatio Sion habitatio est Ecclesiae in praesenti saeculo, quae jubetur exsultare et laudes decantare, quia Sanctus Israel, id est Christus magnus est in medio ejus. Nam, ut dictum est, carne quidem ascendit in coelum, et sedet ad dexteram Patris, sed tamen et hic est. Non enim recessit praesentia majestatis. Nam secundum majestatem, secundum providentiam, secundum ineffabilem et invisibilem gratiam impletur, quod ab eo dictum est: «Ecce ego [Col. 0151A] vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) .» Per fidem quoque tenemus hic eum, per evangelistarum et apostolorum doctrinam, per crucis signaculum, per baptismi sacramentum, per altaris cibum et potum. Per haec igitur omnia Sanctus Israel est in medio Ecclesiae magnificus et gloriosus, omnesque suo spiritali gaudio replet, et ad laudandum accendit.
VERS. 1.—«Onus Babylonis, quod vidit Isaias filius Amos.»
Nunc novo rursus genere prophetare inchoat. Decem quippe describit onera illos deprimentia, qui per observantiam decem praeceptorum leve onus Christi respuunt ferre, seu respuerunt. Nam, sicut [Col. 0151B] olim Aegyptus percussa est decem plagis contra salutem, quam per decem mandata Dei accepturus erat populus Israel, ita nunc qui suave Christi jugum portare nolunt, quod eos sublevet, describuntur gravari decem oneribus. De cujusmodi fasciculis, et Apostolus ait: «Unusquisque onus suum portabit (Gal. VI, 5) .» Et inter haec onera primum ponitur onus Babylonis, quia principale est, et ejus angeli, qui primus peccavit, aliorumque malorum principum damnationem et poenam habet [Col. 0151D] Cod. G., et poenam continet. . Babylon quippe, quae confusio interpretatur, civitas illa magna iniquorum est, contraria nostrae Jerusalem, cujus cives sunt omnes apostatae angeli, et universi homines reprobi, cujus onus propheta loqui incipiens ait:
[Col. 0151C] VERS. 2.—«Super montem caligosum [Col. 0151D] Alias, caliginosum. levate signum, exaltate vocem, levate manum, et ingrediantur portas duces.»
Dicit autem beatus Gregorius (lib. XXXIII Moral. c. 1) , quia per montem angelus apostata designatur, sicut sub regis Babylonis specie de antiquo hoste praedicatoribus dicitur: «Super montem caligosum levate signum.»—«Praedicatores quippe sancti super montem caligosum signum elevant, quando contra Satanae superbiam, qui saepe sub nebulis simulationis absconditur, virtutem crucis exaltant.» Qui et vocem praedicationis atque manum bonae operationis exaltare contra eum jubentur, ut et dictis et actibus eum impugnent. Portas quoque Babylonis [Col. 0151D] potenter ingrediuntur, et capiunt eam, quando virtute praedicationis suae conscientias peccantium aperiunt, et in eis mansiones Christo parant. Sequitur:
VERS. 3.—«Ego mandavi sanctificatis meis et vocavi fortes meos in ira mea, exsultantes in gloria mea.»
Sanctificati sunt, qui in Christo Jesu sanctitatis gratiam adepti sunt. Quibus ipse mandavit, quod praemissum est, videlicet: «Super montem caliginosum levare signum, et ingredi portas Babylonis.» Fortes autem sunt, quos nulla potest adversitas frangere. [Col. 0152A] Ira vero ejus nunc ea dicitur, qua domatur hostis antiquus, et de manu ejus peccator eripitur. Unde et in Psalmo de hac ira dictum est: «Exsurge, Domine, in ira tua, et exaltare in finibus inimicorum tuorum (Psal. VII, 6) .» In hac ergo ira Dominus fortes suos vocavit, quia genus humanum de potestate inimici eripere volens praedicatores, quos nulla posset adversitas vincere, ad praedicandum ascivit. Qui exsultaverunt in gloria ejus, quia non suam sed Dei quaesierunt. Sequitur:
VERS. 4.—«Vox multitudinis in montibus quasi populorum frequentium, vox sonitus regum et gentium congregatarum.»
Montes sunt apostoli, in quibus vox multitudinis resonat, quando secundum doctrinam eorum fit Ecclesiae [Col. 0152B] confessio.
Reges vero gentium sunt rectores ecclesiarum. Vox sonitus regum, vox praedicationis doctorum est, quia «in omnem terram exivit sonus eorum (Psal. XVIII, 4) .» Gentes vero sunt congregatae, quia de universis gentibus coadunata est Ecclesia. Sequitur: «Dominus exercituum praecepit militiae [Col. 0152D] Alias, militiae belli; cod. G., militiae coeli. suae.»
VERS. 5.—«Venientibus de terra procul, a summitate coeli: Dominus et vasa furoris ejus, ut disperdat omnem terram.»
Militia belli exercitus sanctorum est contra malignos spiritus in hoc saeculo pugnantium, de cujusmodi [Col. 0152C] militia Apostolus: «Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus (II Tim. II, IV) .» Quibus praecepit Dominus, quia sicut bonus dux, qualiter in hac acie praelientur, disponit eis. Qui de terra procul, id est de gentilitate ad eum veniunt, et a summitate coeli, id est, ab oriente et occidente, et aquilone et austro. Cum hoc igitur exercitu Dominus contra Babylonem venit, quia zelo suo istos accendit, ut confusam peccantium vitam insequantur.
Possunt isti bellatores et angeli intelligi, qui in fine mundi mittentur, ut zinaniorum manipulos incendant. Omnis quoque terra disperditur, cum terrena opera subvertuntur. Quae sunt autem vasa furoris ejus nisi maligni spiritus? Non solum quippe sanctos praedicatores adversus Babylonem adducit, [Col. 0152D] qui peccatores ad poenitentiam provocent, sed et apostatas angelos, qui corda inpoenitentium magis aggravent. Unde et supra dixit: «Vae Assur, virga furoris, et baculus ipse, in manu eorum indignatio mea. Ad gentem fallacem mittam eum, et contra populum furoris mei mandabo illi.» Ipse ergo vasa furoris sui mittit, id est malignos spiritus relaxat, ut eos gravius possideant, qui in malis perseverare eligunt. Et cum omnibus his venit, «ut disperdat omnem terram;» quia sic finem hujus saeculi adducit, ut alii quotidie per sanctos praedicatores a peccatis suis convertantur, et ad vitam transeant; alii vero [Col. 0153A] per iniquos angelos in malitia permanere cogantur, ut pereant. Unde mox de novissimo die, quo peccatores punientur, nos terret, et ad lamentum poenitentiae nos provocat, subjungens.
VERS. 6.—«Ululate, quia prope est dies Domini, quasi vastitas a Domino veniet.»
«Prope est dies Domini,» dies, in quo judicabit mundum, vel unumquemque de hac vita egressum, et ostendet potentiam suam, quia sicut et alius propheta loquitur. «Juxta est dies Domini, juxta et velox nimis.»—«Quasi vastitas a Domino veniet (Sophon. I, 14) .» quia tunc sic mundus iste vastabitur, ut in terra nihil relinquatur. Sequitur:
VERS. 7.—«Propter hoc omnes manus dissolventur, [Col. 0153B] et omne cor hominis tabescet, et conteretur»
VERS. 8.—«Torsiones et dolores tenebunt, quasi parturiens dolebunt.»
Metu futuri judicii dissolventur manus, quae fortes erant in opere malo, et cor hominis, id est rationabiliter cogitantis, dolore poenitentiae tabescet, et conteretur. Torsiones ventris tenebunt eos, quia unusquisque torquebitur propria conscientia. Parturiens vero cum dolore ejicit, quod intus diu cum pondere gestavit. Poenitentes ergo «quasi parturiens dolebunt,» quia peccatu diu latentia et se intus gravantia per confessionem cum dolore ejicient. Sive cum dies judicii vel dormitionis advenerit, tunc omnes manus dissolventur, quia nullum opus [Col. 0153C] dignum justitia Dei reperietur, et omne cor tabescet, conscientia peccati sui. Sequitur:
«Unusquisque ad proximum suum stupebit, facies combustae vultus eorum.» Unusquisque stupebit ad proximum suum prae magnitudine pavoris, et admirationis, ubi de illa nimis horrenda reproborum damnatione cogitare coeperit. Et facies combustae erunt vultus eorum, quia igne timoris et squalore poenitentiae decor facierum illorum immutabitur. Vel facies habebunt combustas illo igne, quem sibi succenderunt. Et «unusquisque stupebit ad proximum suum» videns eum in iisdem esse tormentis, quibus ipse cruciatur. Cur autem sic stupeant atque tabescant, adhuc consequenter indicatur, cum dicitur:
[Col. 0153D] VERS. 9.—«Ecce dies Domini veniet crudelis et indignationis plenus, et irae furorisque ad ponendam terram in solitudinem, et peccatores ejus conterendos de ea.»
Crudelis vero dicitur, qui districte feriendo non parcit. Dies vero veniens crudelis erit, quia non jam cum venia, sed cum districtione peccatores feriet. Plenus quoque indignationis et irae ac furoris erit, quando reprobis dicetur: «Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus. Esurivi enim et non dedistis mihi manducare (Matth. XXV, 41 et seqq.) ,» etc. Atque terram ponet in solitudinem, et peccatores ejus de terra conteret, quia tunc universam terrae superficiem [Col. 0154A] ignis ille concremans omnia, quae in mundo sunt, consumet, ei in barathrum perditionis impios rapiet. Sequitur:
VERS. 10.—«Quoniam stellae coeli, et splendor earum non expandent lumen suum: obtenebratus est sol in ortu suo, et luna non splendebit in lumine suo.»
Hoc et alibi ita dicit Dominus. «Sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum, et stellae cadent de coelo (Matth. XXIV, 29) .» Cum dies Domini crudelis advenerit, et furor ejus omnia vastaverit, tunc timoris magnitudine mortalibus cuncta tenebrescent, et luminaria suum videbuntur negare fulgorem, et prementibus malis nil aliud sentient homines, nisi [Col. 0154B] quod omnis tribulatio videre compellet. Vel fulgore suo Christus obscurabit omnia sidera. Sequitur:
VERS. 11.—«Et visitabo super orbis mala, et contra impios iniquitatem eorum; et quiescere faciam superbiam infidelium, et arrogantiam fortium humiliabo.»
Visitabo super orbis mala, quia publicum examen faciet, et omnia reproborum peccata coram omnibus angelis et hominibus in lucem producet. Et tunc in faciem impiorum ostendet omnem iniquitatem ipsorum, ut confundantur, et pereant. Superbia quoque ipsorum quiescet jam, id est cessabit, quia sic humiliabuntur, ut ultra superbire non addant. Et notandum quam patenter hoc loco propheta se loqui in hac visione demonstret non de ea Babylone, [Col. 0154C] in, qua populus Judaeorum captivus fuit, sed de ea potius, quae per totum orbem est usque in finem saeculi. Nam sicut Jerusalem, id est Ecclesia civitas est eorum, qui coelestia diligunt, sic Babylon civitas illorum est, qui praesens amant saeculum. Quicunque temporalia intimo corde diligit, civis est Babylonis istius; et quicunque aeternorum amore pascitur, civis est nostrae Jerusalem. Sed quia inter multitudinem civium Babylonis, qui tunc pereunt, raro quisquam civis Jerusalem invenitur, qui de sorte eorum tollatur, ideo fortasse, cum de multis dictum sit reprobis, quia visitabo super orbis mala, quasi singulari numero de electis nunc subditur:
VERS. 12.—«Pretiosior erit vir auro, et homo [Col. 0154D] mundo obrizo.»
Vir namque vocari solet, qui viriliter et strenue agit, sicut scriptum est: «Viriliter agite, et confortetur cor vestrum omnes, qui speratis in Domino (Psal. XXX, 25) .» Homo autem dicitur, qui rationali sensu a bestialibus moribus distinguitur, dicente Domino: «Vos autem greges pascuae meae homines estis (Ezech. XXXIV, 31) .» Cujuslibet ergo talis viri vel hominis futuram gloriam praenuntians, ait: «Pretiosior erit vir auro, et homo mundo obrizo.» Nam ex quo Jesus reformaverit corpus humilitatis nostrae configuratum corpori claritatis suae, vir quisque strenuus, licet nunc vilis ac despectus appareat, erit pretiosior auro, quia corpus ejus incontaminatum et indeficientem largumque splendorem [Col. 0155A] habebit. Et omnis homo, qui nunc inter bestiales impiorum mores, rationabiliter vivit, erit tunc pretiosior mundo obrizo, id est purgato et recenti, novoque ac fulgenti auro. Quia sicut gloria resurrectionis ac demutationis innovabuntur sanctorum corpora, ut perpetuam fulgoris [Col. 0155D] Cod. G., perpetim fulg. claritatem retineant, nulloque jam senio veterascant.
Et hoc congrue ad onus Babylonis pertinet, quia et in eo valde gravatur multitudo reproborum in illo die, quod non solum de sua confusione dupliciter erubescit, sed et illorum gloriam, quos contempserat, priusquam in barathrum perditionis corruat, intuetur. Vel quando tanta fient ab Antichristo signa et portenta, ut in errorem ducantur, si potest fieri, etiam electi, tunc «pretiosior erit vir auro, et [Col. 0155B] homo mundo obrizo.» Pretiosior autem intelligitur rarior. Omne enim, quod rarum est, dicitur et pretiosum. Rarus ergo tunc erit vir, quia, «cum venerit Filius hominis, putas inveniet fidem super terram?» (Luc. XVIII, 8.) Sequitur:
VERS. 13.—«Super hoc coelum turbabo, et movebitur terra de loco suo propter indignationem Domini exercituum, et propter diem irae furoris ejus.»
Super hoc, id est quia visitabo super orbis mala, coelum turbabo, et movebitur terra, quia coelum pariter et terra concutietur in adventu Judicis. Et interim plerique [Col. 0155D] Cod G., plurimique. Babyloniorum, id est peccatorum severitatem animadversionis illius ad mentem sagaciter adducentes atque formidantes praecavent eam [Col. 0155C] fugiendo ad poenitentiae remedium. Unde protinus de Babylone subditur:
VERS. 14.—«Et erit quasi damula fugiens, et quasi ovis, et non erit qui congreget.»
Damula quippe vel ovis timidum et mansuetum animal est. Babylon igitur sicut damula fugiens, et sicut ovis erit, quia peccatores conversi deposita ferocitate et superbia mansueti ac pavidi poenitendo fugient iram Judicis. «Et non erit, qui congreget eos,» rursus ad cives Babylonis, quia deceptor antiquus non valebit illos jam per actionem iniquitatis adjungere peccantibus, sed per opera justitiae sociabuntur civibus Jerusalem. Unde et sequitur:
«Unusquisque ad populum suum convertetur, et [Col. 0155D] singuli ad terram suam fugient.» Homines plurimi praedestinati in gloriam Dei, qui futuri sunt per adoptionem cohaeredes Christi, nunc captivi tenentur in hac Babylone per peccatum. Incipiunt autem inde exire prius corde per confessionem iniquitatis et amorem justitiae, deinde in fine saeculi etiam corpore inde separandi. Exeunt enim multi latenter de hac Babylone, quae est confusio, et exeuntium pedes sunt cordis affectus. Qui primo confusi erant similibus cupiditatibus, incipiunt charitate distingui. Jam distincti non sunt confusi, et si adhuc corpore permisti sunt, desiderio tamen sancto separantur. Et propter commistionem corporalem nondum exierunt, [Col. 0156A] sed propter affectum cordis coeperunt exire. Incipit enim exire, qui incipit amare. «Unusquisque ergo ad populum suum convertetur, et singuli ad terram suam fugient,» quia quicunque praedestinatus ad vitam, quicunque de populo sanctorum futurus, quicunque terram viventium haereditaturus adhuc in Babylone per peccatum est, nequaquam ad subversionem ejus, id est usque ad mortem suam manebit in ea. Sequitur:
VERS. 15.—«Omnis, qui inventus fuerit, occidetur, et omnis, qui supervenerit, cadet in gladio.»
Invenitur in Babylone, et occiditur, qui praesentem vitam in peccatis finiens aeternae morti traditur. Supervenit autem in ea et gladio cadit, qui diu religiose, prout videbatur, vixerat, sed circa finem [Col. 0156B] vitae labitur in aliquod crimen, et ita demum sine poenitentia moriens per sententiam animadversionis divinae praecipitatur in tartarum.
Vel diabolus, et omne dogma contrarium veritati fugiet quasi damula, nec erit, qui discipulos ejus congreget. Quia liberati a magistris pessimis convertentur ad populum ecclesiasticum, unde abducti fuerant, et ad terram suam, quae est Ecclesia, fugient, et unusquisque ipsorum in eo, in quo invenitur, occiditur, ut haereticus esse desistat, et quicunque supervenerit, cadet gladio spiritali. Sequitur:
VERS. 16.—«Infantes eorum allidentur in oculis eorum, diripientur domus eorum, et uxores eorum violabuntur.»
Qui infantum appellatione nisi tenera [Col. 0156D] Cod. G., terrena. adhuc [Col. 0156C] opera designantur? Infantes igitur Babyloniorum alliduntur [Col. 0156D] Ibid. allidentur. in oculis eorum, quia saepe mens recta cernit, nec tamen audenter contra perversa se erigit, et renitens vincitur, dum hoc ipsum, quod agit, dijudicat et carnis suae delectatione superatur. Nam saepe et recta operatio exterius perditur, et tamen adhuc rationis lumen in corde retinetur, sicut Jeremias insinuat, qui, dum Sedechiae captivitatem narrat, ordinem captivitatis internae denuntiat, dicens: «Occidit rex Babylonis filios Sedechiae in Reblatha in oculis ejus, et omnes nobiles Juda, oculos quoque Sedechiae eruit (Jerem. LII, 10) .» Rex quippe Babylonis est hostis antiquus, possessor intimae confusionis, qui prius filios ante intuentis [Col. 0156D] oculos trucidat, quia saepe sic bona opera interficit, ut haec se amittere ipse, qui captus est, dolens cernat. Nam gemit plerumque animus, et tamen carnis suae delectationibus victus, bona, quae gemit, amans perdit; ea, quae patitur damna, considerat, nec tamen virtutis brachium contra regem Babylonis levat. Sed dum videns nequitiae perpetratione percutitur, ad hoc quandoque peccati usu perducitur, ut ipso quoque rationis lumine privetur. Unde Babylonis rex exstinctis prius filiis Sedechiae oculos eruit, quia malignus spiritus subductis prius bonis operibus post haec intelligentiae lumen tollit. Quod recte Sedechias in Reblatha patitur. Reblatha quippe [Col. 0157A] multa haec interpretatur. Ei enim quandoque et lumen rationis tollitur, qui pravo usu ex iniquitatis suae multitudine gravatur. Bene itaque de Babyloniis hic dicitur: «Quia infantes eorum allidentur, in oculis eorum.»
Quid autem domos eorum appellat nisi mentes ipsorum? Diripiuntur ergo domus eorum dum a malignis spiritibus omnia mentium eorum bona devorantur. Nam, postquam filios suos in oculis allidi suis sinunt, ad hoc usque infelicitatis deinde deveniunt, ut omnium virtutum supellectilem, quae in domibus cordium ipsorum erat, amittant.
Uxores vero intelligentias ipsorum accipe, cum quibus rationalis animus opera bona velut legitimos filios gignit. Unde et per quemdam de sapientia dictum [Col. 0157B] est: «Hanc amavi, et exquisivi a juventute mea, et quaesivi mihi sponsam assumere, et amator factus sum formae illius (Sap. VIII, 2) .» Uxores ergo violantur, cum intelligentiae corrumpuntur. Nam quod hic uxores Babyloniorum violari dicuntur, hoc ferme est quod apud Jeremiam Sedechias oculos amisisse refertur. Vel Medi intelliguntur magistri Ecclesiarum, qui allidunt infantes haereticorum, eos videlicet, qui necdum ad perfectam venerunt aetatem erroris. Diripiunt domos, id est Ecclesias eorum. Violant uxores, id est pravam eorum sapientiam, doctrinamque perversam. Sequitur:
VERS. 17.—«Ecce ego suscitabo super eos Medos, qui argentum non quaerunt, nec aurum velint.»
[Col. 0157C] VERS. 18.—«Sed sagittis parvulos interficient, et lactentibus uteri non miserebuntur, et super filios eorum non parcet oculus eorum.»
Medi interpretantur mensurati. Et quid per Medos nisi daemones exprimuntur, qui nocere nequaquam valent nisi secundum mensuram, qua divinitus relaxantur, qui nec argentum nec aurum, sed internas divitias rapere quaerunt? Quid autem parvulorum nomine nisi cogitatus designantur. Quid appellatione lactentium uteri nisi tenera opera, quae adhuc velut lacte indigent admonitione blanda? Et quid per filios nisi viriles actus? Medi itaque sagittis parvulos interficiunt, quia et maligni spiritus spiculis tentationum bonos cogitatus allidunt. «Et lactentibus [Col. 0157D] uteri non miserentur,» quia bona opera mox ut nata fuerint, et antequam roborentur, impie quaerunt exstinguere. «Et super filios non parcit oculos eorum,» quia ubicunque vident robustos et viriles actus, non desistunt eos impugnare. Tanto enim quisque gravioribus urgeri plerumque solet daemonum infestationibus, quanto ipse fortior est in bonis operibus. Vel nos utinam nec argentum nec aurum velimus eloquentiae et sapientiae saecularis, sed filios haereticorum et omnium, qui decepti sunt, interficiamus sagittis spiritalibus, id est Scripturarum testimoniis, et qui lacte nutriuntur erroris, absque ulla misericordia trucidentur, ut elementi crudelitate pereant, nulliusque misereamur infantiae, ut illa beatitudine digni simus! «Beatus, qui [Col. 0158A] tenebit, et allidet parvulos tuos ad petram (Psal. CXXX, 9) .» Post filiorum autem, id est post bonorum operum amissionem subjungitur et ipsius civitatis aeterna perditio. Nam sequitur:
VERS. 19.—«Et erit Babylon illa gloriosa in regnis, inclyta in superbia Chaldaeorum, sicut subvertit Dominus Sodomam et Gomorrham.»
Babylon gloriosa est in regnis, quia confusa saeculi dignitas amatoribus mundi praeclara videtur, et divitiae, voluptatesque carnalibus aestimantur optimae. Chaldaei vero interpretantur captivantes, vel quasi daemones. Iniqui etenim, qui et ipsi iniquitatem perpetrant, et ad iniquitatem alios persuadendo trahunt, nimirum captivantes sunt. Qui recte quoque et quasi daemones interpretantur, quia ii, [Col. 0158B] qui alios ad iniquitatem persuadendo pertrahunt, in semetipsis ministeria daemonum ad iniquitatem suscipiunt, quamvis daemones per naturam non sint.
In istorum ergo mente superba valde est Babylon inclyta, quoniam «laetantur, cum male fecerint, et exsultant in rebus pessimis (Prov. II, 14) .» Sed ista Babylon quandoque erit sicut Sodoma et Gomorrha, ut perpetuo subversa devoretur incendio. Sed interim quid patiatur, audiamus. Sequitur:
VERS. 20.—«Non habitabitur usque in finem, et non fundabitur ad generationem et generationem.»
Christus namque manere in Ecclesia se pollicitus est usque in finem saeculi. Quo contra Babylon «non habitabitur usque in finem,» quoniam «in malevolam animam non introibit sapientia (Sap. I, 4) ,» quae est Christus, «nec habitabit in corpore subdito peccatis (ibid.) .» Usque in finem vero dicit eam non habitari, quia notum est omnibus, quod in ea mente Deus post finem vitae praesentis nullatenus habitat, in qua prius, quam finiret temporalem vitam, nullatenus habitavit. Et non fundabitur in fundamento, quod est Christus, usque ad generationem et generationem, id est nec in generatione antiqui populi Dei, qui praecessit adventum ejus, nec in generatione novelli, qui vocatur Christianus. Sequitur:
«Nec ponet ibi tentoria Arabs, nec pastores requiescent ibi.» Arabs interpretatur occidentalis sive campester. Et occidentalis jure vocatur, qui per occasum [Col. 0158D] veri solis, id est per mortem Christi mortuus est peccato. Campester quoque est, qui charitate dilatatus copiosos boni operis fructus facit ut fertilis campus. Hic igitur Arabs in Babylone tentorium non ponit, quia mentem in ea non locat. Nec pastores animarum requiescent ibi, sed potius laborant, quia sermonem suum contemni vident. Urbs itaque confusionis subvertetur sicut Sodoma, ut nullum in eo maneat pristinae mansionis vestigium, sed postquam fuerit coelum novum, et terra nova, et praeterierit figura hujus mundi, non habitabitur in perpetuum, nec eumdem statum recipiet. Non ponet ibi tentoria Arabs, qui dicitur occidentalis et vespertinus, eo quod praeteritorum obliviscatur, et semper se extendat ad priora. Nec requiescent ibi pastores, [Col. 0159A] qui gregem Domini pascunt, vel angeli, qui praesunt humano generi. Nam in fine saeculi vel mortis uniuscujusque decidet omnis praesens gloria et superbia, nec iste mundi status erit ultra, sed peribit in aeternum. Sequitur:
VERS. 21.—«Sed requiescent ibi bestiae, et domus eorum replebuntur draconibus, et habitabunt ibi struthiones, et pilosi saltabunt ibi.»
VERS. 22.—«Et respondebunt [ Vulg. ibi] ululae in aedibus ejus, et sirenes in delubris voluptatis.»
Bene iidem saevi daemones semper in Babylone, quae est confusio, requiescunt. Domus vero Babyloniorum mentes sunt saecularium. Quid autem per dracones nisi malitia, et quid per struthiones nisi [Col. 0159B] hypocrisis designatur? Struthio quippe avis est, quae pennas quidem habet, sed nequaquam volat. Sic et hypocrita pennas quidem bonae operationis habere videtur, sed nunquam a terra per desiderium elevatur. «Domus ergo Babyloniorum replentur draconibus, et habitant ibi struthiones,» quia in confusis delictorum [Col. 0159D] Codd., dilectorum. mentibus in latens [Col. 0160D] Cod. G., latens. malitia callide occultatur, et simulatio bonitatis foras ostenditur.
Quid vero pilosorum appellatione nisi quorumlibet peccatorum asperitas designatur? Pilosi enim ab humana effigie superius inchoant, sed ab extrema parte in bestias desinunt. Sic et peccatum licet quasi ab obtentu rationis plerumque incipiat, semper tamen ad irrationabilem finem perducit. Pilosi [Col. 0159C] igitur in Babyloniorum domibus saltant, quia in confusis mentibus peccata dura atque aspera quasi grege facto concorditer ludunt.
Ululae vero sunt aves a planctu et luctu nominatae. Cum enim clamant, aut fletum imitantur, aut gemitum. Sirenes autem monstra sunt partim virgines et partim volucres, ut fertur, quae cantu suo nimium delectabili navigantes ad periculosa loca pertrahunt. Quid igitur ulularum nomine nisi daemones figurantur, qui saeculi tristitiam suggerunt, quae mortem operatur? Quid autem per sirenes nisi deceptorum spiritus exprimuntur, qui vanam suadendo laetitiam ad periculum aeternae mortis incautos trahunt? Itaque in aedibus Babylonis sunt ululae atque [Col. 0159D] sirenes, quia in confusis mentibus nunc tristitiam nunc laetitiam faciunt nequissimi spiritus. Respondent igitur ululae in aedibus ejus, dum in turbulentis mentibus tristitia tristitiae occurrit, et planctus planctum adducit.
Et sirenes respondent sibi in delubris voluptatis, quia in illis, qui voluptatibus carnis deserviunt, laetitia fallax inani laetitiae rependitur, et gaudium, quod ex alicujus delectationis opportunitate nascitur, occurrit gaudio, quod ex alicujus peccati perpetratione provenit. Tales sirenes, id est fallaces laetitiae semper sunt in mari, id est in hoc saeculo, et navigantes, id est ad portum coelestis patriae [Col. 0160A] tendentes submergere quaerunt. Delubra vero voluptatis corpora sunt voluptuosorum, vel mentes eorum. Vel per omnes has bestias intelliguntur daemones, quibus traditur Babylon ad puniendum. Sequitur:
VERS. 1.—«Prope est, ut veniat tempus ejus, et dies ejus non elongabuntur.»
Id est tempus et dies Babylonis, quo pereat, jam imminet, sicut et Moyses cecinit: «Juxta est dies perditionis, et adesse festinant tempora (Deut. XXXII, 35) .» Sequitur:
«Miserebitur enim Dominus Jacob, et eliget adhuc de Israel, et requiescere eos faciet super humum suam.»—«Miserebitur enim Dominus Jacob, [Col. 0160B] et eliget adhuc de Israel,» quia in veritate reliquiae convertentur Elia praedicante, reliquiae, inquam, Jacob ad Deum fortem, id est ad Christum, quia «vocabitur nomen ejus Admirabilis, consiliarius, Deus fortis (supra IX, 6) .»—«Et requiescere eos faciet super humum suam,» sicut per Ezechielem pollicetur, dicens: «Ecce ego aperiam tumulos vestros, et educam vos de sepulcris vestris, populus meus et inducam vos in terram Israel (Ezech. XXXVII, 12) .»
Illud tamen, quod ait: «Prope est, ut veniat tempus ejus,» id est Babylonis, ut destruatur, potest ad adventum Salvatoris referri, in quo per totum orbem subversa est Babylon, id est, veterum errorum ac vitiorum confusio gentibus ad fidem conversis. «Miserebitur enim Dominus Jacob, id [Col. 0160C] est, populo Judaeorum, qui per mortem carnis eum supplantare studuit, cum in die Pentecostes ex ipsis tria millia Petro praedicante crediderunt. «Et eliget adhuc de Israel (Act. II, 41) ,» quia deinceps multa millia per doctrinam apostolorum conversa sunt. «Et requiescere eos faciet super humum suam,» id est in Ecclesia, dum saeculi cupiditatibus exuti omnia, quae mundi sunt, reliquerunt, et apostolicae doctrinae adhaerentes cor unum et animam unam omnes habuerunt. Sequitur: «Adjungetur advena ad eos, et adhaerebit domui Jacob.»
VERS. 2.—«Et tenebunt eos populi, et adducent eos in locum suum: et possidebit eos domus Israel super terram Domini in servos et ancillas, et erunt [Col. 0160D] capientes eos, qui se ceperant, et subjicient exactores suos.»
Adjungetur advena, id est gentilis populus ad eos, qui de circumcisione crediderunt, ut ex utroque fiat unum ovile. Et tenebunt eos populi gentilium, quia praedicationem eorum avide suscipient. Praedicatores enim non tenet, qui doctrinam eorum abjicit. Et adducent eos, id est gentiles, in locum suum, id est Ecclesiam. Et possidebit eos domus Israel, id est apostoli, super terram Domini, id est in Ecclesia, in servos et ancillas, quia obedientes erunt doctrinae eorum. Et erunt capientes eos, qui se ceperant, id est convertent eos, qui se decipiebant. Et [Col. 0161A] subjicient exactores suos, quia malignos spiritus vincent. Exactores enim sunt daemones, qui malae persuasionis nummum semel hominibus commendatum quotidie cum usuris exigere solent. Sequitur:
VERS. 3.—«Et erunt in die illa: cum requiem dederit tibi Deus a labore tuo, et a concussione tua, et a servitute dura, qua ante servisti, sumes parabolam istam contra regem Babylonis et dices:
VERS. 4.—«Quomodo cessavit exactor, quievit tributum?»
VERS. 5.—«Contrivit Dominus baculum impiorum, virgam dominantium.»
VERS. 6.—«Caedentem populos in indignatione plaga insanabili, subjicientem in furore gentes, persequentem crudeliter.»
[Col. 0161B] «Cum requiem dederit tibi Deus a labore tuo,» id est universas tibi concupiscentias abstulerit, et sua gratia te foverit juxta illud: «Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati, etc. (Matth. XI, 28) .» Quid enim in hac vita laboriosius quam terrenis desideriis aestuare? Aut quid hic quietius quam hujus saeculi nihil appetere? «Et requiem tibi dederit a concussione tua,» ut jam non sis parvulus fluctuans, et circumferaris omni vento doctrinae, sed dicas ei: «Susceptor meus, non movebor in aeternum (Psal. LXI, 3) .» Est autem dura quaedam servitus, de qua Dominus ait: «Omnis, qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII, 34) .» Et Petrus: «A quo enim quis superatus est, hujus et servus est (II Petr. II, 19) .»
[Col. 0161C] Sed ab hac servitute Dominus liberat, qui dicit: «Si vos filius liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII, 36) .»
«Sumes parabolam, inquit, contra regem Babylonis, id est contra diabolum, qui est rex confusionis. Exactor etiam est importunus iste persuasor, qui semel in paradiso humano generi pecuniam peccati commodavit, sed crescente iniquitate hanc multiplicato fenore quotidie exigit. Tributum quoque est, quod unusquisque ei, dum peccat, solvit. Sed per Christum «cessavit exactor, et quievit tributum,» quia, sicut Joannes ait: «Omnis, qui natus est ex Deo, non peccat, sed generatio Dei conservat eum, et malignus non tangit eum (I Joan. V, 18) .» Unde et additur:
«Contrivit Dominus baculum impiorum, virgam dominantium.» Impii namque dominatores erant maligni spiritus in hoc mundo. Baculus et virga eorum potestas laedendi, quam habebant, potest intelligi. Sed hunc baculum et virgam Christus jam contrivit. Caedebat enim haec virga populos in indignatione plaga insanabili, quia daemones humanum genus graviter flagellabant, et ei mortiferas peccati plagas inferebant, atque subjiciebant in furore gentes, quia suae tyrannidi violenter eas affligendo subdebant, et peccatis servire cogebant, et persequebantur eas crudeliter intus et foris, non solum animas ipsarum laedendo, sed etiam corpora vexando [Col. 0162A] miserabiliter ac occidendo. Possunt haec et de fine saeculi intelligi.
«Et erit, inquit, cum requiem dederit tibi Deus.» Requiem enim a labore tuo dabit tunc tibi Deus, sicut scriptum est: «Beati mortui, qui in Domino moriuntur. Amodo jam dicit Spiritus, ut requiescant a laboribus suis (Apoc. XIV, 13) .» Et a concussione tua, «quia justus in aeternum non commovebitur (Psal. CXI, 6) .» Et alibi scriptum est: «Non dabit in aeternum fluctuationem justo (Psal. LIV, 23) .» Et a servitute dura, de qua dicit Apostolus: «Non enim quod volo bonum, hoc ago, sed quod odi malum, illud facio (Rom. VII, 15) .» Et post aliquanta: «Igitur ego ipse mente servio legi Dei; carne autem legi peccati (ibid., 25) .» Ab hac servitute [Col. 0162B] liberi erimus, quando jam morti insultantes dicemus: «Ubi est, mors, victoria tua? Ubi est, mors, stimulus tuus? Stimulus enim mortis peccatum est (I Cor. XV, 55) .» Exactor vero nondum penitus cessavit a nobis, neque tributum quievit, quia dum hic vivimus, diabolus nos ad peccandum incitare nititur, et vitare peccatum ex toto non possumus, sed «in multis offendimus omnes. Non est enim homo justus in terra, qui faciat bonum, et non peccet (Jac. III, 2) .» Sed postquam mortale hoc induerit immortalitatem, exactor jam cessabit, et tributum jam quiescet, quia nec diabolus ultra suadebit cuiquam, ut peccet, nec aliquis peccabit. Bene ergo tunc electorum populus in regno triumphans exsultat, dicens: «Quomodo cessavit exactor, [Col. 0162C] quievit tributum?» Ibi enim vera libertas erit. Nam et hoc tunc vere complebitur, quod subjunctum est: «Contrivit Dominus baculum impiorum,» etc. Cum enim Christus diabolum et angelos ejus de hoc mundo expellens in infernum perpetualiter incluserit, tunc omnino conteret baculum et virgam eorum, ne jam nos deinceps percutere valeant, sed et ipsi persecutionibus aeternalium tormentorum subjaceant. Sed ad superiorem sensum revertentes videamus sequentia. Nam ligato mundi principe et gentibus ad fidem conversis impletum est, quod nunc subjungitur:
VERS. 7.—«Conquievit et siluit omnis terra, gavisa est et exsultavit.»
VERS. 8.—«Abietes quoque laetatae sunt super [Col. 0162D] te, et cedri Libani. Ex quo dormisti, non ascendit, qui succidat nos.»
VERS. 9.—«Infernus subter conturbatus est, in occursum adventus tui suscitavit tibi gigantes. Omnes principes terrae surrexerunt de soliis suis, omnes principes nationum.»
VERS. 10.—«Universi respondebunt et dicent tibi, et tu vulneratus es sicut et nos, nostri similis effectus es.»
Gentibus enim ad Christum conversis conquievit omnis terra, sicut ipse ait: «Tollite jugum meum super vos et discite a me, (Matth. XI, 29) , etc.» Et siluit sedatis pravae actionis tumultibus. Nam, sicut et supra diximus, omnis iniquitas habet apud secreta [Col. 0163A] judicia Dei voces clamoris. Unde scriptum est: «Clamor Sodomorum et Gomorrhae multiplicatus est (Gen. XVIII, 20) .» Siluit igitur omnis terra, quia totus orbis Christi gratia repletus est, et a malitiae tumultibus liberatus est in his, qui crediderunt. Gavisa est ex exsultavit, sicut scriptum est: «Dominus regnavit, exsultet terra (Psal. XCVI, 1) .»
Libanus autem candidatio dicitur. Et quid per Libanum nisi mundus iste signatur, qui amatoribus pulcher et candidus est? Quippe per abietes et cedros Libani nisi principes saeculi hujus figurantur? Abietes igitur et cedri Libani laetatae sunt super Babylonis regem, quia et potentes ac nobiles hujus mundi gaudent super religatione hostis antiqui. Sed prius terra siluit ac gavisa est, ac deinde abietes et [Col. 0163B] cedri laetatae sunt, quia prius crediderunt populi, post etiam principes. Laetatae sunt itaque cedri dicentes: Ex quo dormisti, id est ex quo sopita est saevitia tua, ex quo tibi potestas est ablata, ex quo religatus es in abysso per triumphum Christi crucis, non ascendit aliquis daemonum de abysso, qui succidat nos, ut tu faciebas, id est qui supplantet nos, et a statu rectitudinis corruere faciat. Victo isto forti, et direptis vasis ejus etiam caeteri satellites cessaverunt.
«Non ascendit, qui succidat nos.» Quantos isti lignorum succisores suis securibus succiderunt et corruere fecerunt! Terra quidem conquievit et gavisa est, ex quo perdidisti potestatem laedendi. Sed infernus subter conturbatus est prae magnitudine stuporis [Col. 0163C] et admirationis, cum tu captivus illuc deducereris, quem nunquam vinci posse putabat. Et in occursum tuum suscitavit tibi gigantes, id est robustos saeculi principes, quia jam illuc erant damnati insultantes ruinae tuae. Nam quos gigantes suscitaverit, subditur:
«Omnes, inquit, principes terrae surrexerunt de soliis suis,» etc. Quid enim hic soliorum, id est sedium nomine nisi loca poenarum designantur, in quibus isti principes erant? Surrexerunt ergo de soliis suis in occursum Satanae corruenti insultantes ei. Unde et Ezechiel ait: «Loquentur ei potentissimi robustorum de medio inferni, qui cum auxiliatoribus ejus descenderunt, et dormierunt incircumcisi interfecti gladio (Ezech. XXXII, 21) .»
[Col. 0163D] Omnes principes nationum de inferno respondebunt ei victo post diem judicii. Similiter responderunt post passionem Domini, dicentes: «Et tu vulneratus es sicut nos, nostri similis effectus es,» Ac si dicant: Nunc minus dolemus interfectos nos esse divinae animadversionis gladio, cum et tu eodem vulneratus gladio corrueris, qui nos occidi fecisti. Licet enim dolor et tristitia eorum sit semper immensa, qui torquentur in illis suppliciis, et ex consortio Satanae tunc credatur crescere; aliquod tamen solatium erit eis, dum hunc viderint eadem tormenta sustinere, quae ipsi patiuntur per eum [Col. 0164A] decepti. Nam et dives, qui ardebat apud inferos, cupiebat, ne quinque fratres sui, quos reliquerat, in eodem loco tormentorum descenderent (Luc. XVI, 30) . Consequens ergo est, ut quo amicos venire nolebat, illuc inimicos optaret demergi. Non itaque dubium est eos, qui in inferno sunt, cupere diabolum, per quem seducti sunt, ibidem cruciari, ut vel sic vindicentur de eo, licet a poenis non liberentur. Dicunt igitur insultantes ei: «Et tu vulneratus es sicut nos, nostri similis effectus es,» atque adjungunt:
VERS. 11.—«Detracta est ad inferos superbia tua, concidit cadaver tuum: subter te sternetur tinea, et operimentum tuum erunt vermes.»
Qui se extollebat super omnia, detractus est ad [Col. 0164B] inferos, ut sit infra omnia. Cadaver ejus, id est ipse dejectus a supernis sedibus. Cadaver enim a cadendo dicitur. Stetit autem hoc cadaver, dum Satanas in mundo regnaret. Sed concidit cadaver ejus, quando ipse praecipitatus est in abyssum.
Tinea vero vestimentorum vermis est dicta, quod teneat, et eo usque insideat, ut erodat. Sternetur ergo tinea sub antiquo hoste, quia sub ipso erunt tormenta mordacia, ubi perpetuo jacens corrodatur. Quid autem nomine vermium nisi inquietudo poenarum designatur? Natura enim vermium est momentis singulis incessanter moveri. Satanae igitur operimentum erunt vermes, quia super eum universa mordacissimarum poenarum genera stipabuntur, [Col. 0164C] quibus sine fine putrefactus incessabiliter agitabitur et lacerabitur. Haec requies diaboli, hic lectus ejus est.
Putredo et tinea et operimentum vermium poenae sunt aeternae, quas propria gignit conscientia, vel suppliciorum materia, quae ex propriis peccatis nascitur. Sicut enim quandiu cadaveris materia est, et aliquis humor in cadavere, vermes nascuntur ex putredine; sic ex ipsa materia peccatorum supplicia gignuntur. Sed inter haec ad memoriam propheta revocat, quantae dignitatis olim miser iste fuerit, et quot lapsuum gradibus inde corruerit. Nam subdit:
VERS. 12.—«Quomodo cecidisti de coelo Lucifer, qui mane oriebaris? Corruisti in terram, qui vulnerabas gentes?»
[Col. 0164D] VERS. 13.—«Quid dicebas in corde tuo [Col. 0163D] Alias, de corde tuo. : In coelum conscendam, super astra coeli exaltabo solium meum, sedebo in monte Testamenti in lateribus aquilonis.»
VERS. 14.—«Ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo.»
VERS. 15.—«Verumtamen ad infernum detraheris in profundum laci.»
Sicut Lucifer omnibus aliis sideribus est clarior, sic angelus iste omnibus reliquis angelis lucidior fuit, et splendidior. Qui et mane oriebatur, quia in exordio novae lucis gloria conditionis clarus admirabili splendore radiabat. Sed tam felix creatura quomodo [Col. 0165A] tam infeliciter eadere potuerint, propheta miratur.
Primo enim de coelo cecidit, amissa beatitudine, et statu dignitatis angelicae, et in mundo principatum iniquitatis super idololatras gentes habuit. Unde et «princeps mundi (Joan. XII, 31) » appellatus est. Sed praedicantibus apostolis corruit in terram, qui vulnerabat gentes, id est qui mucrone tentationis sauciabat mentes eorum, quia eos, quos per idololatriam possederat, amisit, et Judaeos paucasque gentium reliquias infideles nunc tenet. De gentibus, quas vulnerabat in terram cecidit, id est de eorum mentibus, qui ad fidem venerunt, in corda illorum, qui in incredulitate permanserunt; non quia in eis et ante non esset, sed quia ab istis exclusus amplius [Col. 0165B] illis dominari coepit.
Ruinam vero ejus excepit terra, quoniam terrena sapientum mentes invasit totus, qui de supernis projectus praesumebat in corde suo, dicens: In coelum conscendam, id est super sanctos Dei praeclaros exaltabo solium meum. Annon in coelum Satanas conscendit, quando cor Salomonis intravit? Annon super astra Dei solium suum posuit, quando Saul et Salomonem et Judam et septimum diaconem sibi subjecit? Quod si in primordio superbiae suae ista cogitavit, antequam de coelo projectus esset, coeli nomine electorum mentes designantur angelorum, quam ingredi superbus iste adversus Deum, et occupare voluit. Et astrorum vocabulo singulae [Col. 0165C] beatorum spirituum personae, quas subjugare sibi tentavit, quando ex ipsis eos, qui nunc daemones appellantur, in perniciem traxit.
Deinde «sedebo, inquit, in monte Testamenti in lateribus aquilonis.» Malignus enim Spiritus montem Testamenti tenuit, quia Judaicum populum, qui legem acceperat, sibi in perfidiam subjugavit. Quando enim corda doctorum tenet, montem Testamenti diabolus possidet. Qui etiam in lateribus aquilonis sedet, quia mentes hominum frigidas praesumendo inhabitat. Adhunc autem superbus iste praesumptor adjungebat, dicens:
«Ascendam super altitudinem nubium,» id est angelorum vel praedicatorum. «Et similis ero altissimo.» Et ut beatus Papa Gregorius loquitur (lib. XXIII Mor. c. 6) : «Quisquis bonum se habere singulariter gaudet, quisquis videri sublimior caeteris quaerit, illum imitatur, qui despecto bono societatis angelorum, sedem suam ad aquilonem ponens et Altissimi similitudinem superbe appetens per iniquum desiderium quasi ad quoddam culmen conatus est singularitatis erumpere.» Ad cujus similitudinem ducitur, qui, singulare culmen appetens et socialem angelorum vitam despiciens, ait: «Ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo.» Qui quoniam perverso ordine, id est per superbiam Deo similis fieri voluit, a contrario dissimilitudinem habere meruit. Nam ille ait: «Discite a me, quia mitis sum, et humilis corde (Matth. XI) ;» [Col. 0166A] et iste «est rex super omnes filios superbiae (Job XLI, 25) .» Ille, «cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo (Philip. II, 6) ;» iste per rapinam usurpare similitudinem Dei, quam naturaliter non habuit, cupiens: «Similis, inquit, ero Altissimo.» Sicut ille est caput omnium justorum, et omnes justi membra ejus, sic et iste caput est omnium iniquorum, et omnes iniqui membra hujus. Sicut ille super omnia est Altissimus, sic et iste infra omnia dejectissimus, et omnibus modis omnino contrarii sunt Satanas et Altissimus.
Postquam praesumptionis hujus Satanae cogitationes Spiritus sanctus per prophetam nobis indicavit: «Verumtamen, inquit, ad infernum detraheris;» [Col. 0166B] licet in coelum conscendere cogitares; «et in profundum laci» demergeris, qui ad Altissimi similitudinem exaltari optasti. Infernus vero dicitur lacus, quia hos, quos semel ceperit, semper fluctuantes et trepidos tormentis circumfluentibus absorbet. In quem praecipitari adversarium hunc non sufficit, nisi et in profundum ejus novissimum demergatur, ut crucietur infra omnia, qui gloriari voluit super omnia. Quem quia electi in regno constituti semper visuri sunt perpetuae ignominiae mancipari, ut inde gaudium eorum crescat, recte subjungitur:
VERS. 16.—«Qui te viderint, ad te inclinabuntur, teque prospicient; nunquid iste est vir, qui conturbavit terram, qui concussit regna?»
[Col. 0166C] VERS. 17.—«Qui posuit orbem desertum, et urbes ejus destruxit, vinctis ejus non aperuit carcerem?»
Qui te viderint in novissimo profundi laci barathro, ad te inclinabuntur velut ad aliquem in imo putei constitutum. Teque prospicient, quia longe eris, et te mirantes in poenis dicent: «Nunquid iste est vir, quia conturbavit terram?» Diabolus enim parabolice vir appellatur, sicut et in Evangelio dicitur de illo: «Inimicus homo hoc fecit. Qui conturbavit et concussit regna (Matth. XIII, 28) ;» quia tribulationes et bella movet in mundo, et omnia mala reliqua.
«Qui posuit orbem desertum, quia veri Dei cultum [Col. 0166D] gentibus abstulit. «Et urbes ejus destruxit,» quia verae religionis aedificia de cordibus hominum subvertit. Vel terram conturbavit, id est eos, qui audiunt cum Adam: «Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 19) .» Et regna Ecclesiae concussit tentando, non subvertit. Et orbem fecit esse desertum, ut nullam haberet virtutem, sed vitiis subjaceret, quibus plena est gentium solitudo. Urbes quoque ejus destruxit, ut de Ecclesiis Christi faceret Synagogas Satanae haeretica peste corrumpens fidem earum.
Vinctis ejus, id est illis, qui peccatorum vinculis erant astricti, non aperuit carcerem cordis eorum, quia non dedit eis libertatem, ut egrederentur per confessionem. Omnis enim, qui male agit, conscientiam suam sibi carcerem facit, quia, dum vindicante [Col. 0167A] [Col. 0167D] Cod. G., judicante. Deo in malitiae suae tenebris relinquitur, quasi inter semetipsum includitur, ne evasionis locum inveniat, quem invenire non meretur. Talibus ergo vinctis Satanas carcerem non aperit, quos in se ipsis semper inclusos tenere satagit. Sequitur:
VERS. 18.—«Omnes reges gentium universi dormierunt in gloria, vir in domo sua.»
VERS. 19.—«Tu autem projectus es de sepulcro tuo quasi stirps inutilis, pollutus et obvolutus cum his, qui interfecti sunt gladio, et descenderunt ad fundamenta laci quasi cadaver putridum.»
VERS. 20.—«Non habebis consortium neque cum eis in sepultura. Tu enim terram [Col. 0167D] Alias, terram tuam. disperdidisti, tu populum tuum occcidisti.»
Si nunc isti reges mystice sunt accipiendi, quos [Col. 0167B] intelligere debemus nisi rectores Ecclesiarum, qui defuncti dormiunt in gloria, quoniam apud Deum requiescunt in honore? Et unusquisque in domo sua, id est in mansione sua, quia «in domo Patris mansiones multae sunt (Joan. XIV, 2) ,» ubi quisque pro merito suo mansionem accipit.
«Tu autem projectus es de sepulcro tuo,» id est de corde gentilium, ubi velut in sepulcro putridus jacebas. Sepulcra enim mortuos tegunt. Et quis alius mortem pertulit, quam is, qui conditorem suum despiciens vitam reliquit? Quem videlicet mortuum cum hamana corda per consensum malitiae suscipiunt, ejus procul dubio sepulcra fiunt. Sed de sepulcro suo projicitur, cum per Dei gratiam de corde hominum expellitur.
[Col. 0167C] Stirps autem, ut dictum reperi, proprie est, quod in radicibus arborum nascitur juxta stipitem, ideoque dicitur inutilis, quia virtutem aufert arbori poma ferenti, neque fructum gignit. Si enim inde abscinderetur, proficeret plurimum arbori ad recuperandam virtutem, et ad fructificandum. Ita et hostis antiquus in radice cordis humani juxta illud, quod in eo principale est, quasi stirps juxta stipitem arboris plerumque per immissionem malarum cogitationum velut nascitur, crescit ac roboratur et virtutem rationis auferens non sinit facere fructum boni operis. Sed exinde nonnunquam absciditur ferro verbi Dei, ut in ignem mittatur, et homo virtutem recuperat bene fructificandi.
Apte ergo Satanas de sepulcro suo quasi stirps inutilis [Col. 0167D] dicitur esse projectus. Et projectus est pollutus et obvolutus velut cadaver putridum, quod nemo tangere, vel ejus fetorem teterrimum sufferre potest. Cadaver enim diaboli putridum ob magnitudinem peccatorum dubitare non poterit, qui legerit peccatis esse fetidissimum ipso peccatore dicente: «Putruerunt, et corruptae sunt cicatrices, etc. (Psal. XXXVII, 6) .» Hinc e contrario virtus boni odoris est.
«Projectus est pollutus,» quia, qui pulcher in humana mente videbatur? dum adhuc ibi malitia ejus placeret, tandem ut ejiceretur, cognitum est [Col. 0168A] quantae sit turpitudinis et immunditiae. «Et obvolutus,» quia coelestium judiciorum potentia simul undique coarctatus est et circumobsitus. «Projectus est, inquam, cum iis, qui interfecti sunt gladio Dei, et descenderunt ad fundamenta laci;» quia cum caeteris peccatoribus in tartarum novissime praecipitatur.
Non habebit in sepultura consortium vel cum eis, qui interfecti sunt gladio judicis, quia alterius poenae est auctor delicti, et alterius, qui ab auctore compulsus est. Et illis quasi quaedam requies erit, quod ad comparationem hujus utcunque tolerabilius cruciabantur. Ipse enim omnem terram disperdidit, quia humanum genus post se in perniciem traxit. Sequitur:
[Col. 0168B] «Non vocabitur in aeternum semen pessimorum,» quia nulla unquam erit apud Deum recordatio eorum, qui semel ob id apud inferos damnati sunt, quia daemonum malitiam pessimorum quasi patrum vestigia sequebantur. Vel quia prope est, ut omnis impiorum generatio per adventum judicis exterminetur. Unde et subditur:
VERS. 21.—«Praeparate filios ejus occisioni in iniquitate patrum eorum [Col. 0168D] Alias, suorum. .»
Tunc enim angeli praeparabunt occisioni filios hujus Satanae in iniquitate pessimorum partum eorum, quam imitati fuerant, id est, daemonum vel perversorum hominum, quando «mittet Filius hominis angelos suos, et colliget de regno ejus omnia scandala, et eos qui facient iniquitatem, et mittent eos [Col. 0168C] in caminum ignis (Matth. XIII, 41) .» Nam quod hic subjungit: «Non consurgent, nec haereditabunt terram, nec implebunt faciem orbis civitatum.» Hoc est quod alibi de Antichristo legimus: «Non erit semen ejus, neque progenies in populo suo, nec ullae reliquiae in regionibus ejus (Job XVIII, 19) . Hoc enim caput malorum cum omni corpore suo peribit in adventu judicis. Inde est quod sequitur:
VERS. 22.—«Et consurgam super eos, dicit Dominus exercituum, et perdam Babylonis nomen, et reliquias, et germen, et progeniem, dicit Dominus.»
VERS. 23. «Et ponam eam in possessionem ericii, et in paludes aquarum et scopabo eam in scopa terens, dicit Dominus exercituum.»
[Col. 0168D] In die enim judicii, in die ultionis consurget Dominus super eos ut perdat Babylonis nomen et reliquias, ne vel memoria ejus remaneat, vel aliquis de progenie ejus. Qui facit peccatum, semen diaboli est. Cujus seminis filii, id est pessimae cogitationes et actiones ejus, quae ex daemonibus natae sunt, trucidandae sunt, ne ultra consurgant, et possideant terram cordis nostri, et impleant urbibus vitiorum. Et quia non est hominis perfecta victoria, consurgit ipse Dominus adversum pessimos filios, et disperdit ex nobis nomen et reliquias confusionis, atque germen ejus.
[Col. 0169A] «Et ponet eam in possessionem ericii, et in paludes aquarum.» Quis est iste ericius nisi antiquus hostis, cujus omne corpus aculeis et spinis est circumdatum? Ipse enim caput omnium malorum est, et omnis multitudo malorum corpus ejus, et unusquisque perversorum, qui infirmiores operarios iniquitatis obumbrat, et protegit, et quos tangit bonos, per malitiam pungit, in hoc corpore spina est. Tot namque spinas, quibus circumtegatur, et muniatur, hujus ericii corpus habet, quot defensores malorum. Ponitur ergo Babylon in possessionem ericii, quoniam asperrimo diabolo perpetualiter in tormentis possidenda traditur, cum audit: «Ite, maledicti, in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo, et angelis ejus (Matth. XXV, 41) .» Paludes vero aquarum tartareos lacus, quibus animae suffocantur, et ardent velut in aquis ferventibus, intellige, de quibus infra scriptum est: «Quia convertentur torrentes ejus in picem (Isa. XXXIV, 9) .»
«Et scopabo, inquit, eam in scopa terens.» Quia sicut contra scopam fortiter pressam nihil sordium stare valet, aut palearum, sic ante districtam judicis sententiam resistet nullus reproborum. Unde et Joannes de eo praevidens hanc scopam ait: «Cujus ventilabrum in manu ejus et purgabit arcam suam, et congregabit triticum in horreum suum, paleas autem comburet igne inexstinguibili (Matth. III, 12) .» Nam judicis sententiam, [Col. 0169C] quae hic appellatur scopa, ipse ventilabrum nominat.
Vel juxta sententiam Domini, qui curas hujus saeculi, et fallaciam divitiarum spinas appellavit (Marc. IV, 18) , ericius intelligi potest, qui gaudet in incerto divitiarum, et punctionibus peccatorum armatur. Et tales habitatores habet Babylon deserta virtutibus, ubi non est ager, qui fructus afferat, sed paludes infertiles limosae ac lutosae, id est immundae conscientiae, in quihus sordidi spiritus quasi animalia coeno gaudentia reptant. Quamobrem clementissimus Dominus scopabit eam vehementissime terens, et quasi quodam everticulo ad purum usque mundabit, ut Babylonis semina perdat. Sequitur:
[Col. 0169D] VERS. 24.—«Juravit Dominus exercituum dicens: si non ut putavi, ita erit; et quomodo mente tractavi.»
VERS. 25.—«Sic eveniet, ut conteram Assyrium in terra mea, et in montibus meis conculcem eum, et auferetur ab eis jugum ejus, et onus illius ab humero eorum tolletur.»
De juramentis Dei nos instruens Apostolus ait: «Abrahae namque promittens Deus, quoniam neminem habuit, per quem juraret majorem, juravit per semetipsum dicens: Nisi benedicens benedicam te, et multiplicans multiplicabo te. Et sic longanimiter ferens, adeptus est repromissionem. Homines enim per majorem sui jurant, et omnis controversiae [Col. 0170A] eorum finis ad confirmationem est juramentum, in quo abundantius volens Deus ostendere pollicitationes haeredibus, immobilitatemque consilii sui, interposuit jusjurandum, ut per duas res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, fortissimum solatium habeamus, qui confugimus ad tenendam propositam spem (Hebr. XIII, 6 et seqq.)
Dum ergo Deus, qui nunquam mentitur, jurat, immobilitatem consilii sui firmissime constitutam insinuat, quam sine dubio completurus est, cum et homines, qui saepe mentiuntur, juramenta custodiant, et nihil juramento firmius habeant. Defectus quoque dictionis indicium est validissimae confirmationis, cum dicit: «Si non, ut putavi, ita erit, et quomodo mente tractavi, sic eveniet.» Non tamen [Col. 0170B] nostro more Deus aliquid futurum aestimat, sed quodcunque vult, disponit, ut fiat, et qualiter ac quando fiat. Sed quid est, quod tam firmiter asserit futurum? Non enim pro modica re jurare Deus credendus est.
Ut conteram, inquit, Assyrium, id est diabolum in terra mea, id est in mente electorum meorum, vel in Ecclesia, sicut eidem Assyrio dictum est in Genesi: «Ipsa conteret caput tuum (Gen. III, 15) .» Caput quippe diaboli initium est pravae suggestionis. Quod videlicet caput Ecclesia conterit, quia suggestionis diaboli in ipso mox initio ad nihilum redigit. Jurat ergo Dominus, quia in terra sua, id est in mente suorum conteret Assyrium, ut in corde [Col. 0170C] nostro omnem ejus tentationem vincat. Quem et in montibus suis, id est, in apostolis et majoribus sanctis conculcat, sicut eis loquitur: «Ecce dedi vobis potestatem calcandi supra serpentes et scorpiones, et nihil vobis nocebit (Luc. X, 19) .»—«Et auferetur ab eis jugum ejus,» de quo dicit Apostolus: «Nolite jugum ducere cum infidelibus (II Cor. VI, 14) .» Et onus illius, id est, tyrannica dominatio tolletur ab humero cordis eorum. Sequitur:
VERS. 26.—«Hoc consilium, quod cogitavi super omnem terram, et haec est manus extenta super universas gentes.»
Cogitavit hoc quod supra dictum est, in toto orbe [Col. 0170D] facere, ut in gentibus cunctis ad fidem venientibus ubique conterat Assyrium, et conculcet in electis suis, atque jugum servitutis, quo deprimebat eos, auferat. Rursumque hoc inevitabiliter esse futurum ostendit, subjungens.
VERS. 27.—«Dominus enim exercituum decrevit, et quis poterit infirmare?» Id est decretum ejus debilitare? «Et manus ejus extenta, et quis avertet eam?» Manus ejus extenta est, ut Assyrium feriens conterat, et nullus avertet eam, quia omnipotens est. Hactenus ea, quae temporibus Achaz Isaias vidit, tractata sunt; caetera, quae sequuntur usque ad finem Libri sub glorioso rege Ezechia prophetavit.
VERS. 28.—«In anno quo mortuus est rex Achaz factum est onus istud.»
VERS. 29.—«Ne laeteris Philisthaea omnis tu, quia comminuta est virga percussoris tui. De radice enim colubri egredietur regulus, et semen ejus absorbens volucrem.»
Binarius numerus significare solet opus immunditiae, quoniam bina de singulis animalibus immundis ingressa sunt in arcam (Gen. VII, 2) . Unde et nunc onus Philisthaeae, quae interpretatur ceciderunt duo, vel ruina poculi, in secundo gradu ponitur, ut advertamus, quia de immundis agitur. Nam in abominatione fornicationis est ruina duorum. Et poculo cadit, qui terrenis cupiditatibus debriatus statum [Col. 0171B] rectitudinis amittit. Quid autem rex peccator Achaz nisi vel quemlibet Ecclesiae praepositum, vel omnes malos Ecclesiae rectores designat? Quid Philisthaea nisi carnalium multitudinem subjectorum? Quid mors Achaz nisi grave peccatum cujuslibet praepositi? Si vero praelatus aliquid turpe commiserit, mox indisciplinatorum turba subditorum quasi de morte Achaz Philisthaea gens laetatur. Sed «in anno quo mortuus est rex Achaz factum est onus istud,» quod sequitur: quia dum praelatus offendit et vulgus insultat, gravem sibi peccatorum sarcinam imponit. Quicunque enim disciplinam oderunt, valde laetari solent, si praepositus eorum ita corruat, ut eos libere corripere jam non audeat, sed eis dicitur:
[Col. 0171C] «Ne laeteris Philisthaea omnis tu, quia comminuta est virga percussoris tui.» Id est quia praepositus, qui te virga disciplinae pro culpa solebat percutere, virgam justae severitatis pro suarum pudore vel metu culparum amisit. Dum enim te disciplina gaudes exutam, Antichristi jugum in te suscipis.
«De radice enim colubri egredietur regulus.» Coluber quippe occulte mordet, et virus infundit. Sic et nunc diabolus humana corda latenter vulnerat, et veneno malitiae suae inficit. Sed de hujus radice colubri, id est de occultis Satanae suggestionibus et latenti malitia egredietur regulus, id est pestifera Antichristi perversitas. Regulus enim non morsu perimit, sed flatu consumit. Saepe quoque flatu aerem adscit, et quidquid vel longe posituim contigerit, [Col. 0171D] sola narium inspiratione tabefacit. Sic et Antichristus odore pestiferae exhalationis totum orbem afficiens, humanis mentibus mortiferum virus immittet.
Regulus enim ipse est basiliscus. Et dicitur regulus eo quod rex serpentium sit, adeo ut eum videntes fugiant, quia flatu suo eos necat. Nam et homines, si vel inspiciat, interimit; siquidem ejus aspectum nec avis ulla volans illaesa transit, sed quamvis procul sit, ejus ore combusta devoretur. A mustelis [Col. 0172A] tamen vincitur, quas illis homines cavernis inferunt, in quibus delitescit, et occiditur ab eis. Similiter et Antichristus, qui rex iniquorum est, flatu suo, id est doctrina sua corrumpet omnia, et aspectu suo rationabilia sapientes in anima perimet, et eos, qui in altum contemplationis volabant, devorabit; ab agilibus tamen et parvulis fidelibus, quos venena ejus inficere non poterunt, velut a mustelis superabitur. Quod autem propheta subjunxit:
«Et semen ejus absorbens volucrem, «potest intelligi semen ejus, id est colubri, ipse Antichristus, qui etiam contemplativos velut aves volantes absorbebit. Vel illud ejus non ad colubrum, sed ad regulum referamus dicentes: Semen ejus, id est reguli discipulos Antichristi, qui etiam spiritales contemplationi [Col. 0172B] studentes in suam perniciem pertrahent. Haec idcirco dicuntur iis, qui de sua impunitate dum delinquunt, et de praepositi sui ruina laetantur, quoniam vel colubri hujus veneno, vel reguli flatu perimuntur, vel seminis ejus ore trahuntur. Sed licet Achaz mortuus sit, id est pastor in culpam delapsus, fiet tamen quod sequitur:
VERS. 30.—«Et pascentur primogeniti pauperum, et pauperes fiducialiter requiescent.»
Potens est enim Deus sensus et virtutes electorum suorum nutrire, etiam si praedicator defuerit. Qui sunt enim pauperes isti, nisi de quibus dicitur: «Beati pauperes spiritu?» (Matth. V, 3.) Et qui sunt primogeniti eorum nisi primi boni cogitatus, quos in eorum cordibus gratia praeveniens generat, primus [Col. 0172C] que ardor juste vivendi? Unde dictum est in lege: «Primogenitum filiorum tuorum dabis mihi (Exod. XXII, 29) .» Vel primogenitos eorum, quaecunque praecipua et optima sunt in operibus eorum, accipe; de quibus ait Dominus: «Primum quaerite regnum Dei, et justitiam ejus (Matth. VI, 33) .» Tales ergo primogeniti pascentur gratia Dei. Et licet Antichristi persecutio saeviat, pauperes tam fiducialiter requiescent, quia scriptum est: «Qui timet Deum nihil trepidabit et non pavebit, quoniam ipse est spes ejus (Eccli. XXXIV, 16) .» Sequitur:
«Et interire faciam in fame radicem tuam, et reliquias tuas interficiam.» De electis dixerat, quia pascentur primogeniti pauperum, licet Achaz mortuus esset, id est praedicator spiritualiter exstinctus. [Col. 0172D] Et nunc e contrario dicitur Philisthaeae, id est immundorum et indisciplinatorum multitudini, qui de morte ejus et impunitate sua laetantur, quia interire faciam in fame verbi Dei radicem tuam, id est cogitationem cordis tui, quoniam verba salutis ab homine tu non audies, et ego mentes electorum meorum intrinsecus pascam. «Et reliquias tuas interficiam,» id est si qua bona in te remanserant, exstinguam ea: quia penitus tollam a te gratiam meam. Unde et subjungitur:
[Col. 0173A] VERS. 31.—«Ulula, porta; clama, civitas, prostrata est Philisthaea omnis.»
Porta enim ululare, id est fidelis vel praedicator sanctus quilibet lamentari jubetur, et civitas clamare, id est plangere, quia per Antichristum in perfidiam «prostrata est Philisthaea omnis,» id est religiosorum [Col. 0173D] Cod. G., id est irreligiosorum. multitudo universa. Quod autem jam factum prophetico more dixerat, futurum adhuc ostendit subdendo:
«Ab aquilone enim fumus veniet, et non est, qui effugiat agmen ejus.» Nam frigidus aquilo malignus spiritus est, cui dicitur in Cantico: Surge, aquilo (Cant. IV, 16) , id est fuge, diabole; fumus autem noxius est oculis (Prov. X, 26) . Veniet igitur ab aquilone fumus, id est a diabolo per Antichristum [Col. 0173B] tenebrosa errorum doctrina, quae caecabit oculos humanorum cordium. Nunc quoque multorum oculos excaecat jam fumus exaltationis ejus, et suggestionis illius. Et non est, qui effugiat agmen exercitus ejus, qui totum replebit orbem, et omnes ei subjiciet. Sed quia nunc populus electorum videbatur ab illo posse superari, quoniam dictum erat: «Non est, qui effugiat agmen ejus,» ideo subjungitur:
VERS. 32.—«Et quid respondebitur nuntiis gentis? Quia Dominus fundavit Sion, et in ipso sperabunt pauperes populi ejus.»
«Quid, inquit, respondebitur nuntiis gentis,» id est quid respondebunt fideles legatis Antichristi? Hoc scilicet respondebunt, quia Dominus supra firmam petram fundavit Sion, id est Ecclesiam. «Et [Col. 0173C] in ipso sperabunt pauperes populi» sui, id est sancti humiles. Haec enim erit electorum fiducia.
VERS. 1.—«Onus Moab. Quia nocte vastata est, Ar Moab conticuit; quia nocte vastatus est murus Moab, conticuit.»
Non multum aedificationis affert, si nunc historialiter de populo Moabitarum loquamur, et vastationem ejus, atque captivitatem, quae primo per Assyrios, deinde per Chaldaeos, sicut hic praedicitur, facta est, referamus. Videamus ergo, quid mystice per Moab accipiendum sit, et mystica prophetae verba, reserante Deo, mystice discutiamus.
Moab quippe, qui interpretatur de patre, Judaicum populum designare solet. Quia sicut filia Lot inebriavit [Col. 0173D] eum, et dormivit cum eo, atque concepit, et peperit filium, quem idcirco vocavit Moab, id est ex patre: sic et Synagoga spiritalem legis intellectum carnali traditione inebrians ac sopiens, genuit exinde carnalem hunc populum velut Moab ex patre nesciente.
Civitas autem metropolis Moabitarum vocabatur Ar, quod interpretatur vigilia vel vigilans sive consurgens. Et Judaeorum populus quondam habuit Ar, id est vigiliam, et vigilantem sensum in electis suis, et ad superna consurgentem velut fortissimam civitatem, ubi tutus inhabitabat: quia Christum exspectans [Col. 0174A] in fide vigilavit, et cor ad coelestium amorem levavit. Sed quia venientem hunc agnoscere ac suscipere noluit, in nocte infidelitatis vastata est Ar, id est vigilia eorum, et omnes obdormierunt. Dormire enim animae est oblivisci Deum suum.
Vastata est ergo Ar, id est vigilia fidei; conticuerunt omnes a confessione Christi: «Conspiraverunt omnes, ut si quis illum confiteretur Christum, extra Synagogam fieret (Joan. IX, 22) .» Et quia fidei vel disciplinae murus in nocte incredulitatis ac negligentiae vastatus est a malignis spiritibus, Moab iste conticuit, a veritatis confessione. Sed quoniam populi hujus conversionem haud dubie praestolamur, sicut et per Jeremiam dicitur: «Convertam captivitatem Moab in novissimis diebus, dicit Dominus [Col. 0174B] (Jer. XLVIII, 47) ,» nunc de poenitentia ejus subditur:
VERS. 2.—«Ascendit domus et Dibon ad excelsa in planctum super Nabo, et Medaba Moab ululabit.»
Dibon quippe intelligens satis interpretatur, vel sufficiens ad intellectum sive abundanter intelligens; Nabo sessio, Medaba aquae imminentes. Et quid per domum nisi Synagoga figuratur? Et quid per Dibon nisi doctores legis designantur, qui sapientes erant in oculis suis? Quid per Nabo nisi auctoritas magisterii eorum? Solet enim magister sedens docere Quid per Medaba nisi aqua sapientiae eorum, qua videtur eis esse excelsa? Ascendit ergo domus, id est Synagoga, et etiam Dibon, id est legisperiti in planctum poenitentiae ad excelsa fidei, et recognitae [Col. 0174C] veritatis, atque virtutum. Super Nabo plangent, id est super sessionem et magisterium Pharisaeorum. Nam «super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei (Matth. XXIII, 2) .» Et super Medaba, id est super eminentes aquas sapientiae et doctrinas eorum. Sequitur: «In cunctis capitibus ejus calvitium, omnis barba radetur.»
VERS. 3.—«In triviis ejus accincti sunt sacco, super tecta ejus, et in plateis omnis ululatus descendet in fletum.»
Quid in capitibus nisi mentes exprimuntur? Quid in calvitio nisi verecunda delectio intentionis mentis. Quae enim frons est mentis nisi intentio ejus, ubi et verecundia quasi in fronte habere sedem solet? Igitur in cunctis capitibus ejus calvitium erit, [Col. 0174D] quia unusquisque conscientiam suam per humilem confessionem deteget, ac de peccatis suis erubescet. Et omnis barba radetur, quia omnem propriae virtutis confidentiam a se rejicient. In barba quippe robur virile notatur. Et barba raditur, quando fiducia propriae virtutis amputatur, ac propriae infirmitatis fragilitas incipit aperte cognosci.
Trivia autem eorum in hoc sunt, quod omnes canonicas Scripturas in tres partes dividunt, in legem, in prophetas, in hagiographa. In triviis igitur accincti sunt sacco, quia poenitentiam agent se in omnibus divinis Scripturis errasse, dum respuerant [Col. 0175A] Christum. Illi vero, qui ex eis in sanctitate videbantur excrevisse, erant quasi super tecta corporum; reliquus autem populus in plateis latae conversationis. Ululatus ergo desuper tectis et de plateis ascendet in fletum, quoniam et eminentiores, et populares ululatum planctus attollent, et in poenitentiae fletibus humiliabuntur. Sequitur:
VERS. 4.—«Clamavit Hesebon, et Eleale, usque Jasa audita est vox eorum.»
Hesebon cognitio moeroris, vel cingulum moeroris dicitur, aut etiam cogitatio moeroris. Eleale ad ascensum, Jasa dimidia vel factum mandatum. Clamavit ergo lugens Hesebon, id est cognitio moeroris, vel cingulum moeroris, et clamavit Eleale, id est ad ascensum arduae viae, quae ducit ad vitam. Usque Jasa, [Col. 0175B] id est usque ad dimidiam vel usque ad medietatem audita est vox eorum, quia solummodo de Veteri Testamento loqui noverant, ubi medietas est eloquiorum Dei, nec aliam medietatem, quae in Novo est, recipiebant. Vel usque Jasa, id est usque ad factum mandatum audita est vox eorum. quia gloriantur quasi ex operibus. Sequitur:
«Super hoc expediti Moab ululabunt, anima ejus ululabit sibi.» Expediti solent dici, qui uxores aut filios non habent et ad bella sunt idonei, quia exercitus vel equitatio dicitur expeditio. Igitur «expediti Moab ululabunt» super hoc, id est de hoc, quod «usque Jasa audita est vox eorum,» quia et hi, qui ad spiritale bellum expediti videbantur, ululatum doloris ex hoc poenitentes dabunt, quod se quasi de [Col. 0175C] operibus jactabant, et solam legis antiquae doctrinam praedicabant. «Anima ejus ululabit sibi,» quia unusquisque se ipsum planget. Cujus dolori propheta compatiens subdit:
VERS. 5.—«Cor meum ad Moab clamabit.» Atque post adjungit: «vectes ejus usque ad Segor vitulam consternantem.»
Segor una de quinque civitatibus est, interpretatur parva. Et quia lex in quinario librorum numero continetur, atque eorum actio, qui sub lege sunt, parva est, et saepius in peccatum consternitur, vectes ejus usque ad Segor, vitulam lascivam, seque consternantem. Vectes namque ejus doctores Synagogae sunt, qui nunc usque ad Segor captivi feruntur, quia carnalem legis observantiam, quae similis est [Col. 0175D] lascivienti vitulae, miseri adhuc praedicant. Sequitur:
«Per ascensum enim Luith [Col. 0175D] Cod. G., Liuth. flens ascendet, et in via Oronaim clamorem contritionis levabunt.»
VERS. 6.—«Aquae enim Nemrim desertae erunt quia aruit herba, defecit germen, viror omnis interiit.»
Luith interpretamur genas vel maxillas. Et sanctos praedicatores genas Ecclesiae vocat sponsus in Canticis dicens: «Pulchrae sunt genae tuae sicut turturis (Cant. I, 10) .» Rursus eosdem praedicatores maxillas Ecclesiae Jeremias nuncupat sub Judaeae [Col. 0176A] spiritu dicens de ea: «Plorans ploravit in nocte, et lacrymae ejus in maxillis ejus (Thren. I, 2) ,» quia in adversitate Ecclesiae illi amplius plangunt, qui vitam carnalium confringere praedicando noverunt. Per ipsos quippe sancta Ecclesia iniquos a vitiis conterit, et quasi glutiens in sua membra convertit. Per ascensum ergo Luith, id est maxillarum flens ascendet, quia cum poenitentiam egerit, per praedicatores ducetur ad alta virtutum, et in profectu justitiae imitabitur quotidianum ascensum eorum.
Oronaim vero foramen moeroris dicitur. Et quod est foramen moeroris eorum nisi plaga Dominici lateris? «Clamorem ergo contritionis levabunt in via Oronaim,» quia venientes ad fidem passionis Christi vehementer plangent. «Aquae enim Nemrim,» [Col. 0176B] id est doctrinae apostatarum Pharisaeorum, qui suorum maculis peccatorum varii sunt, «desertae erunt, quia aruit herba,» id est virorem gratiae spiritalis amisit actio, quam docent; defecit germen bonae cogitationis et justitiae, vel fidei viror omnis de eis interiit. Nemrim quippe pardorum vel apostatarum interpretatur, saevitiam et varietatem apostatarum Pharisaeorum atque Scribarum designans. Sequitur:
VERS. 7.—«Secundum magnitudinem operis et visitatio eorum.»
Quia sicut immaniter peccaverunt occidendo Auctorem vitae; sic et magno misericordiae respectu visitabuntur, cum venerit Elias, qui, sicut Dominus ait: «Restituet omnia (Matth. XVII, 11) .» Sed Antichristi [Col. 0176C] praedicatores ducent eos, quos de illis seducere poterunt, ad torrentem salicum, id est ad decursum infructuosorum hujus saeculi amatorum. Sic enim sequitur: «Ad torrentem salicum ducent eos.»
VERS. 8.—«Quoniam circuiit clamor terminum Moab.»
Per torrentem quippe decursus generis humani exprimitur, per salices infructuosi hemines. Ad torrentem igitur salicum captivus ducitur, quisquis ad defluxum carnalis conversationis saecularium illicitur. «Quoniam circuiit clamor terminum Moab,» quia circumquaque audietur poenitentia de Israel. Sequitur: «Usque ad Gallim ululatus ejus, et usque ad Puteum Elim clamor ejus.»
[Col. 0176D] VERS. 9.—«Quia aquae Dibon repletae sunt sanguine.»
«Usque ad Gallim,» id est usque ad «transmigrantes, ululatus ejus.» Quia per poenitentiae luctum pertinget ad societatem eorum, qui de vitiis ad virtutes et de temporalibus ad aeterna transmigrant. Elim vero, qui dicitur Aries, Christum designat. Et Puteus Elim profunditas est divinitatis Christi, et mysteriorum ejus. Igitur «usque ad Puteum Elim clamor ejus,» quia per hoc, quod se reum clamabit, dum poenitentiam egerit, usque ad arcana Divinitatis penetrare merebitur ut inde potum vitae hauriat. [Col. 0177A] «Quia aquae Dibon,» id est doctrinae scribarum et Pharisaeorum, qui sibi videntur sapientes, «repletae sunt sanguine,» id est mortibus animarum. Sequitur: «Ponam enim super Dibon additamenta his, qui fugerint de Moab leonem,» id est Antichristum. Et quibus haec ponam? «His, qui fugerint de Moab,» id est qui de populo Judaeorum Eliae praedicationem effugerint nolentes converti. «Et reliquiis terrae,» id est aliis omnibus reprobis, qui in mundo fuerint. Antichristi enim persecutionem trium semis annorum futuram fides Ecclesiae tenet; sed ne haec improvisa veniens omnes passim, quos imparatos invenerit, involvat, Henoch et Eliam ante hujus exortum venturos in mundum, qui Israeliticam plebem ad fidei gratiam convertant, et [Col. 0177B] ad pressuram tanti turbinis in parte electorum insuperabilem reddant. Qui, cum in primos tres semis annos praedicaverint, tunc exardescens illa horrida persecutio ipsos in primis martyrii virtute coronet [Col. 0177D] Alios coronabit. , deinde caeteros fideles corripiens vel martyres vel apostatas faciet. Bene ergo Judaeis, qui fugerint Eliae praedicationem Leo Antichristus poni dicitur, et caeteris gentium infidelibus. Sed interim propheta considerans, quia hic populus Christum venientem suscipere primo noluerit, rogat, ut de eo transeat ad Ecclesiam. Nam subjungit:
VERS. 1.—«Emitte Agnum, Domine, dominatorem terrae, de Petra deserti ad montem filiae Sion.»
[Col. 0177C] Eum quippe dicit «Agnum, qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29) .» Quem et terrae dominatorem asserit juxta illud: «Et dominabitur a mari usque ad mare (Psal. LXXI, 8) ,» etc. «Emitte, inquit, o Domine, Agnum,» id est Christum tuum «de Petra deserti,» id est de duritia gentis hujus Judaicae, quam ob infidelitatem suam deseruisti, «ad montem filiae Sion,» id est ad celsitudinem novae conversationis Ecclesiae. Sequitur:
VERS. 2.—«Et erit sicut avis fugiens, et pulli de nido avolantes, sic erunt filiae Moab in transcensu Arnon.»
Sicut avis foeta et pulli ejus a nido avolant, et fugiunt, si venientem ad nidum suum viderint raptorem, [Col. 0177D] sic doctores Judaeorum, et illi quos fovebant, de nido veteri fugient, judicii diem cernentes imminere propinquum, et ad suam devorationem, si in nido vitae veteris inventi fuerint, inhiare diabolum. «Sic enim erunt filiae Moab in transcensu Arnon.» Arnon quippe maledictio eorum interpretatur: Et maledictio eorum est, qui dixerunt de Christo: «Sanguis ejus super nos, et super filios nostros (Matth. XXVII, 25) .» Sed hanc maledictionem transcendent, cum ad Christum transierint. Sequitur:
VERS. 3.—«Ini consilium, coge concilium, pone quasi noctem umbram tuam in meridie, absconde fugientes, et vagos ne prodas.»
[Col. 0178A] VERS. 4.—«Habitabunt apud te profugi mei: Moab esto latibulum eorum a facie vastatoris.»
Ut praefatam, inquit, maledictionem transcendas, et hostem, qui te devorare venit, evadas, ini consilium, o plebs Judaica, et quid agendum tibi sit, diligenter tracta, et accepto simul consilio, ut praedicatores Christi accipias, pone quasi noctem umbram tuam, in qua celes eos ab infidelibus in meridie, id est in fervore persecutionis. Tunc enim quicunque inventi fuerint Christiani, trahentur ad supplicia. Sed absconde fugientes rabiem persecutionis, et vagos ne prodas, qui in uno consistere loco non audebunt, sed per diversa latitantes vastabuntur. Sequitur: «Finitus est enim pulvis, consummatus est miser, defecit, qui conculcabat terram.»
[Col. 0178B] VERS. 5.—«Et praeparabitur in misericordia solium, et sedebit super eum in veritate in tabernaculo David judicans et quaerens judicium, et velociter reddens, quod justum est.»
Finitus est pulvis, id est mortuus est Antichristus, qui se pulverem esse non cognoscebat, sed extollebatur supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur, et omnem terram sua tyrannide conculcabat. Percusso autem divinitus illo perditionis filio non mox dies judicii secuturus esse credendus est; alioquin scire possent homines illius aevi tempus judicii, si post tres semis annos inchoatae persecutionis Antichristi confestim sequeretur. Nunc autem, quia ante consummatum tempus persecutionis illius dies judicii non veniat, scire omnibus licet; [Col. 0178C] post quantum vero consummatae ejusdem persecutionis venturus sit, nemini prorsus scire conceditur. Unde nunc bene, postquam de morte Antichristi dictum est: «Defecit, qui conculcabat terram,» adhuc venturus post aliquantulum dies judicii innuitur, cum de futuro subdidit:
«Et praeparabitur in misericordia solium.» Praeparabitur enim Christo solium judicii, ut sedeat super sedem majestatis suae judicans orbem in aequitate. In misericordia, sicut et alio loco de timentibus Deum et cogitantibus nomen ejus dicitur: «Erunt mihi, ait Dominus exercituum, in die, qua ego facio, in peculium, et parcam eis sicut parcit vir filio suo servienti sibi (Malach. III, 17) .» Sic [Col. 0178D] electos in misericordia judicabit, et in servis suis miserebitur.
Et sedebit super eum in veritate» judicii, ut reddat unicuique secundum opus ejus. Et hoc fiet «in tabernaculo David,» id est in domo regali, quae est Ecclesia, et velociter post mortem Antichristi. Vel hic dum vivimus praeparatur in misericordia solium ejus, quia per misericordiam ipsius praeparatur in cordibus nostris sessio et mansio ipsius, non enim nostris meritis praeparari potest. Nunc quidem paratur misericordia, sed futuro saeculo sedebit super eum in veritate, quia «universae viae Domini misericordia et veritas (Psal. XXIV, 10) .» In misericordia [Col. 0179A] paratur, sed in veritate sedetur, sicut scriptum est: «Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Psal. I) .» Deinde vates ad descriptionem Judaicae perversitatis revertitur dicens:
VERS. 6.—«Audivimus superbiam Moab, superbus est valde: superbia ejus, et arrogantia ejus, et indignatio ejus plus quam fortitudo ejus.» Et addit:
VERS. 7.—«Idcirco ululabit Moab ad Moab, ululabit universus.»
Audivimus, inquit, in spiritu nos prophetae superbiam Moab, id est Judaeorum apostatarum istorum. Superbus est valde,» quia de operibus legis singulariter glorians omne genus humanum despicit, et se solum Dei populum esse jactat. Superbia ejus [Col. 0179B] est, quod «ignorantes justitiam Dei, et suam volentes statuere, justitiae Dei non sunt subjecti (Rom. X, III) .» Arrogantia quoque ejus, quod de justis operibus arroganter se jactat. Indignatio ejus est quod peccatores dedignatur, et Christianis irascitur, et haec plus quam fortitudo ejus, quia plus quam ipse justitiam operari valeat, superbit, et arrogat de justitiae operibus; et plus indignatur aliis, quia justi non sint, quam ipse fieri justus possit, atque fidelibus plus optat malefacere, quam potest. Idcirco ululabit alter ad alterum, cum venerit tempus conversionis eorum. Sequitur:
«His, qui laetantur super muros cocti lateris, loquimini plagas suas.»
[Col. 0179C] VERS. 8.—«Quoniam suburbana Hesebon deserta sunt, et vinea [Col. 0179D] Edit. rec. vineam. Sabama, Domini gentium exciderunt flagella ejus, usque Jazar pervenerunt, erraverunt in deserto: propagines ejus relictae sunt, transierunt mare.»
Vos, inquit, o apostoli, loquimini plagas suas his, qui laetantur super muros cocti lateris, id est qui confidunt in carnali observantia legis. Per laterem quippe significatur opus carnale et terrenum; quia et hic populus in Aegypto Pharaoni lateres faciebant. Sed later coquitur, cum opus carnale fit ex timore. Murus autem praesidium est justae operationis, in quo tutus quis ab invisibilibus adversariis manet. Laetatur itaque super muros cocti lateris, quisquis ex hoc gaudet, quod justificatus est, ut arbitratur, ex [Col. 0179D] operibus legis, et munitus contra Satanam. Propheticus autem Spiritus, qui jussit praedicatoribus, ut his, qui laetantur super muro hujuscemodi loquerentur plagas suas, ipse jam eos loqui et annuntiare per se ipsum inchoat.
«Quoniam suburbana Hesebon deserta sunt, et vinea Sabama.» Hesebon namque dicitur cingulum moeroris sive cogitatio moeroris, et designat tristitiam poenitentiae. Deserta sunt igitur Judaeis suburbana Hesebon, quia quidquid in eis extra poenitentiam licet in proximo vel contiguo fuerit, Christus deservit. Nihil enim Deus ab eis nisi primo poenitentiam suscipit. A quo «deserta est et vinea Sabama,» [Col. 0180A] id est plebs ipsa Judaeorum, quae solebat excelsum laudibus extollere. «Vinea enim Domini exercituum domus Israel est (supra V, 7) ,» et Sabama dicitur extollens excelsum. Domini gentium, id est Vespasianus et Titus exciderunt flagella ejus, id est occiderunt, et captivos duxerunt filios ejus.
Jazer interpretatur auxilium vel fortitudo. Et «usque ad Jazer,» id est usque ad auxilium et fortitudinem eorum, scilicet usque ad Jerusalem et templum, ubi confidentia virtutis, et auxilii eorum erat, «pervenerunt domini gentium,» ut fortitudinem eorum destruerent. Sed «erraverunt in deserto» paganitatis et ipsi domini gentium, quia Christum, qui dedit eis victoriam, non cognoverunt. «Propagines ejus relictae sunt,» id est plantarium [Col. 0180B] aliquod Judaicae plebis post destructionem Jerusalem remansit, quod cresceret. Quae propagines «transierunt mare,» quia transcenderunt malitiam saeculi vel gentilitatis. Mare enim saeculum vel gentilitatem designare solet. Transierunt ergo mare propagines istae, quia reliquiae hujus populi sceleratiores sunt quam gentiles, aliive saeculares. Sequitur:
VERS. 9.—«Super hoc plorabo in fletu Jazer, vineam Sabama: inebriabo te lacryma mea Hesebon et Eleale, quoniam super vindemiam tuam et super messem vox calcantium irruit.»
Condolens propheta miseriis et perditioni gentis suae, super hoc, inquit, id est ex hoc quod supra [Col. 0180C] dictum est, plorabo vineam Sabama, id est plebem Israeliticam, in fletu Jazer, id est auxilii et fortitudinis eorum, quia sic auxilio destituti sunt et fortitudine. «Inebriabo te lacryma mea,» id est continua te lacrymarum inundatione plangam, o Hesebon et Eleale, id est cogitatio moeroris ad ascensum, scilicet quod hic moerore quis afficitur, ut ad superna gaudia conscendere debeat. «Quoniam super vindemiam tuam, et super messem tuam,» id est super obitum tuum, vox calcantium, id est clamor daemonum, irruit. Vindemia quippe vel messis finis est uniuscujusque eorum, qui de saeculo migrant. Vox calcatorum hujus vindemiae calumnia nunc malignorum spirituum est, qui animam rapere nituntur. Quia ergo Judaei cujuslibet morientis animam [Col. 0180D] daemones rapere veniunt, «super vindemiam et messem eorum vox calcantium irruit.» Unde et sequitur:
VERS. 10.—«Et auferetur laetitia et exsultatio de Carmelo, et in vineis non exsultabit, neque jubilabit, vinum in torculari non calcabit, qui calcare consueverat, vocem calcantium abstuli.»
VERS. 11.—«Super hoc venter meus ad Moab quasi cithara sonabit, et viscera mea ad murum cocti lateris.»
Nam in obitu singulorum «auferetur laetitia de Carmelo,» id est de cognitione circumcisionis, quia Judaeus quisque moriens non ad gaudium, sed [Col. 0181A] ad poenam ducitur. «Et in vineis non exsultabit, neque jubilabit,» quia in suis actionibus, cum mortuus fuerit, non gaudebit, nec in vocem erumpet laetitiae.
«Vinum in torculari non calcabit, qui calcare consueverat,» quia Judaeorum animas de corpore exeuntes a Domini passione jam Christus aut bonus angelus non suscipit, ut ante consueverat. Torcular quippe pressura mortis vocatur, dicente Domino: «Torcular calcavi solus (Isa. LXIII, 3) .» Anima quoque vini liquore significari potest, quia Job dixit: «Quomodo si recedant aquae de mari, et fluvius vacuefactus arescat: sic homo, cum dormierit (Job XIV, 11) .» Animam quippe comparat aquis maris et fluvio. Torcular itaque contritio et angustia mortis [Col. 0181B] est; vinum autem anima. Sicut enim cum uvae exprimuntur in torculari, vinum exit, et acinum remanet; sic per mortis angustiam elicitur anima de corpore. Vinum ergo calcat in torculari, qui animam in morte urget egredi de corpore, et egredientem suscipit.
Vocem calcantium abstulit, quia sancti angeli, qui justorum animas suscipiunt, pro defensione animarum Judaeorum contra malignos Spiritus non loquentur, sed eis sine contradictione relinquent animas. Ubi mox propheta pius adjungit: Super hoc, id est ex hoc, quia si relictus est daemonibus, «venter meus ad Moab quasi cithara sonabit,» id est mens mea multiplices doloris modos in planctu Judaici populi formabit, et cogitanti de eo nil nisi [Col. 0181C] flere libebit. «Et viscera mea sonabunt ad murum cocti lateris,» quia totis visceribus cordis et compassione charitatis dolebo super his, qui operibus regis sine gratia Christi putant se tutos a morte animae, et inimicis invisibilibus. Sequitur:
VERS. 12.—«Et erit, cum apparuerit, quod laboravit Moab super excelsis suis, ingredietur ad sancta sua, ut obsecret, et non valebit.» Atque subjungitur:
VERS. 13.—«Hoc verbum, quod locutus est Dominus ad Moab extunc.»
VERS. 14.—«Et tunc locutus est Dominus dicens: In tribus annis quasi anni mercenarii auferetur gloria Moab super omni populo multo, et relinquetur in eo sicut racemus parvus et modicus, [Col. 0181D] nequaquam multus.»
In fine saeculorum «cum apparuerit, quod laboravit «iste» Moab super excelsis suis, id est quod meruit pro labore carnalium operum legis, quae putabat justa, et praeexcelsa, «ingredietur ad sancta sua, ut obsecret,» id est revertetur ad cor suum, et cogitabit intentionem, qua fecit haec carnalia legis opera, ut inde misericordiam a Judice postulet, cujus legem se servare putavit: «Et non valebit» obsecrare, quia recognoscens se haec opera non fide fecisse Christi, non audebit ab eo veniam petere, cujus fidem et gratiam in operibus suis habere noluit. Hucusque multipliciter exposuit plagas eorum qui «laetantur super muro cocti lateris.»
[Col. 0182A] Deinde, «hoc est,» inquit, «verbum, quod locutus est Dominus ad Moab,» id est ad Judaicum populum, extunc, id est ex quo legem dedit eis, qui per Moysen praedixit eis omnes plagas has, et nunc quoque per me vel caeteros prophetas locutus est dicens: «In tribus annis,» etc. Tres anni tria tempora sunt: a Moyse usque ad David, a David usque ad captivitatem Babyloniae, a captivitate usque ad Christum, in quibus Judaeorum populus non ut filius, sed ut mercenarius Deo servivit, quia propter carnalem legis observantiam non aeternam haereditatem exspectavit, sed temporales mercedes quaesivit. Dum ergo propter suas impietates per haec tria tempora frequenter ab hostibus captivaretur, ac perimeretur, ita ut pauci saepe remanerent de pluribus, [Col. 0182B] in tribus annis ablata est gloria ejus super omni populo multo quasi gloria anni mercenarii, et decursis his tribus annis post eversionem Jerusalem, relictus est in eo sicut post vindemiam racemus parvus et non multus, parvus quantitate, et non multus numero. Et haec sunt plagae eorum, «qui laetantur super muros cocti lateris.» Sed jam terminata hujus visionis explanatione addendum existimo, quod hoc onus in tertio loco post duo superiora positum est propter hos tres annos, vel propter hoc, quod supra dictum est: «In triviis ejus accincti sunt sacco (supra XV, 3) ,» vel propter aliud quodlibet latens sacramentum. Sequitur:
VERS. 1.—«Onus Damasci. Ecce Damascus [Col. 0182C] desinet esse civitas, et erit sicut acervus lapidum in ruina.»
Damascus sanguinis poculum vel sanguinem bibens interpretatur, sive sanguinem propinans. Quid ergo per Damascum nisi persecutorum crudelitas exprimitur? Et bene persecutorum onus in quarto gradu positum est, quia quatuor genera persecutorum tolerat Ecclesia. Patitur enim persecutiones a Judaeis, et a gentilibus et ab haereticis, et a falsis fidelibus. Sed et in quatuor orbis partibus affligitur electorum populus ab his, qui divinae religioni adversantur. Nam et Daniel omnes fidelium persecutores sub specie quatuor bestiarum comprehendit, dicens: «Quatuor bestiae grandes ascendebant de mari diversae inter se, prima quasi leaena, secunda [Col. 0182D] similis urso, tertia quasi pardus, quarta terribilis atque mirabilis, et fortis nimis (Dan. VII, 3 et seq.) .» Et Angelus in Apocalypsi: «Clamavit voce magna quatuor angelis, quibus datum est nocere terrae et mari, dicens: Nolite nocere terrae et mari, neque arboribus, quoadusque signemus servos Dei in frontibus eorum (Apoc. VII, 2) .» Bene in quarto loco est onus persecutorum, quia quatuor angeli, quorum officium est nocere, cohibentur a laesione, et apud Danielem quatuor bestiarum potestas aufertur. Unde et hic dicitur: «Ecce Damascus desinet esse civitas, et erit sicut acervus lapidum in ruina.» Damascus enim desinet esse civitas, quia scelerati et homicidae atque servorum Dei persecutores potentiam [Col. 0183A] et dignitatem ac regnum velociter amittentes ad nihilum redigentur. Et eversae, erit sicut acervus lapidum in ruina civitatis cum corpora eorum per mortis sententiam redacta in terram fuerint.
Potest et gentium vocatio per Damascum intelligi, quae prius crudelitate et sanguine pascebantur, sed postquam in Christum crediderint, pristinae conversationis civitas esse desistent. «Et erit sicut acervus lapidum in ruina.» Quomodo enim acervi lapidum, qui in agris dispersi sunt, in unum tumulum comportantur; sic de universis nationibus acervus credentium congregandus est in ruina Judaeorum, illis cadentibus, et nobis resurgentibus. Sequitur:
VERS. 2.—«Derelictae civitates Aroer gregibus erunt, et requiescent ibi, et non erit, qui exterreat.»
[Col. 0183B] Aroer dicimus myricas. Myricae autem parvae sunt arbores infructuosae, et semper nimis virides et amarissimae in desertis nascentes. Et quid per myricas nisi homines amari et infructuosi, et huic mundo per desiderium inhaerentes figurantur? Greges vero nuncupat ovium Dei coetus, de quibus per Zachariam dicitur, quia «visitavit Dominus gregem suum domum Juda (Zach. X, 3) .» Et Ezechiel: «Multiplicabo, inquit, eos ut gregem hominum, ut gregem sanctum, ut gregem Jerusalem (Ezech. XXXVI, 37) .» His ergo «gregibus derelictae erunt civitates Aroer,» id est myricarum, quia ubi infructuosi et amari infideles habitaverunt, ibi populus fidelium manebit. «Et non erit, qui exterreat,» quia deficient [Col. 0183C] persecutores sive per mortem subtracti, sive ad Deum conversi. Sequitur:
VERS. 3.—«Et cessabit adjutorium ab Ephraim, et regnum a Damasco: et reliquiae Syriae sicut gloria filiorum Israel erunt, dicit Dominus exercituum.»
«Cessabit adjutorium ab Ephraim,» id est a multitudine gentilium populorum. Ephraim quippe dicitur ubertas. «Et regnum a Damasco cessabit,» quia sanctorum persecutores omnem, quam habebant in mundo, potentiam amittent. Vel peccatum ultra non regnabit in eis, sed justitiae servient, et cultores religionis obtinebunt regnum et gloriam in toto orbe. «Et reliquiae Syriae,» id est gentilitatis, [Col. 0183D] quae conversae fuerint ad Deum, erunt «sicut gloria filiorum Israel,» quia pares erunt credentibus ex circumcisione.
Vel per Ephraim perfidus Judaeorum populus designari potest, et per Damascum principatus, et caput gentilium. Damascus enim metropolis est Syriae. «Cessabit igitur adjutorium ab Ephraim,» quia nemo Judaeis auxiliabitur adversus Titum. «Et regnum a Damasco,» id est a paganis imperatoribus, quia omnes saeculi principes erunt Christiani, et hostes religionis exterminabuntur. «Et reliquiae Syriae,» id est, qui de gentibus in incredulitate perduraverunt, erunt «sicut gloria filiorum Israel,» id est, sicut ignominia Judaeorum, quia ad summam pervenient ignominiam et abjectionem, qui non [Col. 0184A] crediderint, tam gentiles quam Judaei. Gloriam enim ironice pro ignominia, et dedecore posuit. Sequitur.
VERS. 4.—«Et erit in die illa: attenuabitur gloria Jacob, et pingues carnes ejus emarcescent.»
VERS. 5.—«Et erit congregans sicut in messe, quod restiterit, et brachium ejus spicas leget, et erit sicut quaerens spicas in valle Raphaim.»
VERS. 6.—«Et relinquetur in eo sicut racemus, et sicut excussio oleae duarum aut trium olivarum in summitate rami, sive quatuor aut quinque in cacuminibus ejus fructus ejus, dicit Dominus Deus Israel.»
In die illa, qua praedicabitur Evangelium, attenuabitur et exilis fiet gloria Jacob, id est Judaici populi, qui Christum per mortem supplantare voluit, [Col. 0184B] quia ingloriosi erunt in universo orbe Judaei, et pingues carnes eorum tabescent non habentium prophetas, non signa atque virtutes, non templi dignitatem, sed omne corpus gentis eorum emarcescet, et redigetur ad nihilum.
Et quomodo paucae spinae et olivae remanere solent in agro vel in arbore, sic relinquentur pauci in Israel. Et cum de gentium vocatione dicatur: «Messis quidem multa, operarii autem pauci (Matth. IX, 37) ,» illi pauperes messis reliquias, quae per apostolos salvatae sunt, et rarissimas spicas legent non in montibus, sed in valle Raphaim, id est in valle gigantum, qui sunt scribae et Pharisaei, id est in vilitate litterae. Raphaim enim gigantes sonat.
Plebs Judaeorum audivit: «Olivam fructiferam [Col. 0184C] vocavit te Dominus (Jer. XI, 16) ,» sed tamen Christus vix paucas, id est duas in ea reperit esuriens. Nam duae et tres olivae et quatuor et quinque duodecim apostoli possunt intelligi, id est duodecim, quos refert Evangelium atque Paulus et Barnabas. Vel duae et tres olivae Petrus et Joannes et Jacobus accipe, qui Dominum in monte transfiguratum viderunt, et ad filiam archisynagogi suscitandam cum eo intraverunt. Quatuor autem et quinque reliquos novem apostolos faciunt, qui utique pro diversitate gratiarum, quae nobis ignota est, in quatuor et quinque olivas separati sunt, ut Evangeliorum numerum et legis in se volumina demonstrarent quasi praedicatores utriusque Testamenti.
[Col. 0184D] Vel ita secundum historiam. «Et erit» iste Jacob «sicut congregans in messe, quod restiterit;» quia dum per Vespasianum perimetur, quaeret et congregabit ad repugnandum adhuc eos, qui supererunt. «Et brachium ejus spicas leget,» quoniam ea virtute, qua poterit, singulos Judaeorum colliget. «Et erit sicut quaerens spicas in valle Raphaim,» id est gigantum, quia capta per Titum Jerusalem quaeret aliquas Judaeorum reliquias in humiliatione superborum principum suorum, qui se quasi gigantes aestimabunt fortes. Sicut enim rarissimae remanent spicae post terga metentium, ita paucissimae Judaeorum reliquiae post eversionem Jerusalem remanebunt.
«Et relinquetur in eo fructus ejus,» id est posteritas [Col. 0185A] ejus, «sicut racemus» unus post vindemiatores, vel «sicut excussio oleae duarum aut trium olivarum in summitate rami ejus, seu quatuor aut quinque olivarum in cacumine ejus» remanentium. Quando enim olivae excutiuntur ex olea, remanere solent in cacumine ejus, vel in summitate rami alicujus duae vel tres, aut quatuor olivae. Sic et Judaeorum reliquiae fuerunt paucae post excidium Jerusalem. Post exterminium autem Judaeorum subjungitur conversio gentium, cum dicitur:
VERS. 7.—«In die illa inclinabitur homo ad Factorem suum, et oculi ejus ad sanctum Israel respicient.»
VERS. 8.—«Et non inclinabitur ad altaria, quae fecerunt manus ejus, et quae operati sunt digiti [Col. 0185B] ejus.»
Hoc enim manifestum est. Sequitur: «Non respiciet lucos et delubra.» Lucus nemorosa dicuntur et opaca loca, in quibus propter amoenitatem ponebant idola sua, et omnem voluptatem ante eorum aras explebant. Delubra vero templa erant a deluendo vocata, vel quia ibi se putarent delui [Col. 0185D] Cod. G., dilui. , id est mundari a peccatis suis per multitudinem sacrificiorum, vel quia non longe erant rivi, in quibus se deluebant et hostias lavabant. Rursus vero de Judaica plebe subditur:
VERS. 9.—«In die illa erunt civitates fortitudinis ejus derelictae, sicut aratra et segetes, quae derelictae sunt a facie filiorum Israel.»
Nam, sicut olim ante filios Israel temporibus Josue [Col. 0185C] Chananaei deseruerunt regiones suas, sic nunc Judaei civitates suas a facie Romanorum. Ubi et adjicitur: «Et erit deserta.»
VERS. 10.—«Quia oblita es Dei Salvatoris tui, et fortis adjutoris tui non es recordata.»
Nam quia gens haec Deum, qui se semper adjuvare potenti manu solebat, oblivioni tradidit, deserta est ab eo in manus Romanorum; desertae sunt et spiritales ejus virtutes in manus hostium internorum et invisibilium. Nam sequitur:
«Propterea plantabis plantationem fidelem, et germen alienum seminabis.» Plantatio quippe fidelis est, quando vineam quis plantat, et ejus ipse fructum colligit. Plantatio autem infidelis est, et germen alienum, quando, quod quis plantat aut seminat, [Col. 0185D] non colligit, sed hostes diripiunt illud. Quod igitur ait: «Propterea plantabis plantationem fidelem, ironice dictum intelligatur. Quodque subjungit: «Et germen alienum seminabis,» affirmando legendum est. Quidquid enim virtutis plantat in agro cordis sui, et quidquid boni operis seminat iste populus, nullum ex eo fructum percipiet, sed maligni spiritus devorabunt illud.
Vel plantationem fidelem plantabis, unum Deum praedicans, et germen alienum seminabis non recipiens Filium, qui consubstantialis est Patri, sed blasphemiam contra eum seminans. Ideo non uva sed labrusca [Col. 0186A] infidelitatis erit in plantatione tua. Et quamvis semen tuum inprimis sub specie religionis floruerit, non tamen fructum ex eo percipies in die haereditatis. Sequitur:
VERS. 11.—«In die plantationis tuae labrusca, et mane semen tuum florebit: ablata est messis in die haereditatis, et dolebis graviter [Col. 0185D] Quae hinc sequuntur ex cod. Crucensi, desiderantur [Col. 0186D] omnia in cod. Garstensi usque ad capitis sequentis vers. 7. .»
Ille plantat, qui in se ipso vel in alio virtutes aedificat. Sed Judaea labruscam in die plantationis suae perficit, quia dum plantare se virtutes aestimat, agrestia gentilitatis opera facit aut docet. Quid enim tam paganum, quam mactare hircum et immolare bovem? Talia enim sunt idolorum sacrificia. Dum igitur actiones hujusmodi Judaea pro virtutum operibus docet aut facit, in die plantationis labruscam [Col. 0186B] habet.
Semen quoque nostrum opus bonum quod nunc agimus, ut in futuro metamus fructum retributionis ejus. Sed semen Judaeorum vel hypocritarum mane floret, quia de bonis, quae faciunt, humanos favores, et transitorias retributiones quaerunt, de quibus Judex dicit: «Amen dico vobis, quia receperunt mercedem suam (Matth. VI, 2) .» Unde et hic additur: «Ablata est messis in die haereditatis,» id est fructum non invenies in die retributionis, quia in flore nunc exinanescit nebula humanae laudis et infimae appetitionis.
«Et dolebis graviter,» quia alibi dicitur: «Cum intraverit paterfamilias, et clauserit ostium, incipietis foris stare, et pulsare ostium dicentes: Domine, [Col. 0186C] Domine, aperi nobis, et respondens dicet vobis: Nescio vos, unde sitis, recedite a me operarii iniquitatis. Ibi erit fletus et stridor dentium (Luc. XIII, 25) .» Sic quinque fatuarum virginum semen mane floruit, et in die haereditatis ablata messe doluerunt graviter, quae, quia «oleum in vasis suis (Matth. XXV) » non servaverunt, veniente sponso, exstinctis lampadibus, foras remanserunt. Post Judaeorum vero reprobationem et calamitatem subjungi reor de adventu Antichristi, quem exspectant exercitus ejus.
VES. 12.—«Vae multitudini populorum multorum ut multitudo maris sonantis, et tumultus turbarum sicut sonitus aquarum multarum!»
VERS. 13.—«Sonabunt populi sicut sonitus [Col. 0186D] aquarum inundantium.»
Nam legimus in Daniele quia quasi tempestas «veniet rex aquilonis (Dan. XI, 15) ,» qui est Antichristus, «contra regem Austri (ibid.) ,» id est Aegypti, in curribus et in equitibus et in classe magna, et ingredietur terras, conteret, et pertransiet, de cujus exterminio subditur: «Et increpabit eum, et fugiet procul, et rapietur sicut pulvis montium a facie venti, et sicut turbo coram tempestate.»
VERS. 14.—«In tempore vesperi et ecce turbatio: in matutino et non subsistet.»
Nam juxta Danielem «fiet tabernaculum suum super montem inclytum, et sanctum (ipse est mons [Col. 0187A] Oliveti) et veniet usque ad summitatem ejus, et nemo auxiliabitur ei (Dan. XI, 45) ,» quem sicut Apostolus ait: «Dominus Jesus interficiet Spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui (II Thess. II, 8) .» Increpabit eum Judex veniens, sicut et sanctus Job significat dicens: «Quis arguet coram eo viam ejus, et quae fecit, quis reddet illi? (Job. XXI, 31) »—«Et fugiet procul,» a facie Judicis atque «rapietur sicut pulvis montium a facie venti, et sicut turbo eoram tempestate,» quando, sicut scriptum est, «expellet de luce in tenebras, et de orbe transferet eum (Job. XVIII, 18) .» Nam «ignis in conspectu ejus, et in circuitu ejus tempestas valida (Psal. XLIX, 4) .»
Hujus ergo turbine tempestatis rapietur iste filius [Col. 0187B] perditionis, et in gehennam praecipitabitur. In tempore vesperi, id est finis saeculi tyrannidem adhuc exercere volet, et ecce super eum turbatio repentina veniet; in matutino, id est in tempore resurrectionis omnium visitabitur, et non subsistet.
Vel de paganis, qui persecuti sunt Ecclesiam, potuit dici: «Vae multitudini, etc.»—«Sonabunt populi» in spectaculis theatralis luxuriae, et amphitheatri crudelitate, et circi furoribus. «Sicut sonitus aquarum inundantium,» quando consona impietatis voce blasphemabunt, et ducent christianos ad leonem et caetera hujusmodi. Sed illis instar maris furentibus, increpabit Dominus auctorem seditionis eorum, et fugabit illum ab eis, et sicut pulvis motus [Col. 0187C] in montibus quanto excelsior est, tanto fortius rapietur, et sicut turbo, qui de terra consurgit subita tempestate fertur in sublime, ita et ille raptus a credentium populo separabitur, et fugiet, ne in abysso religetur. Cumque dies consummationis advenerit, quod est vespera, tunc erit tribulatio sua peccata noscentis, et in tempore matutino, id est die resurrectionis non subsistet:
«Haec pars eorum, qui vastaverunt nos, et sors diripientium nos.» Hanc sibi partem ac sortem vastatores Ecclesiae acquirunt, ut tam horribili plectantur exterminio, praecipue tamen sequaces Antichristi, de quo rursum subditur:
VERS. 1.—«Vae terrae cymbalo alarum, quae est [Col. 0187D] trans flumina Aethiopiae!»
VERS. 2.—«Qui mittit in mare legatos, et in vasis papyri super aquas. Ite, angeli veloces, ad gentem convulsam, et dilaceratam, ad populum terribilem, post quem non est alius, gentem exspectantem et conculcatam, cujus diripuerunt flumina terram ejus.»
Nam, sicut incarnata Veritas in praedicatione sua pauperes idiotas et simplices elegit, sic econtra ille condemnatus homo, quem in fine mundi apostata angelus assumet, ad praedicandam falsitatem astutos ac duplices atque hujus mundi sapientiam habentes electurus est. Unde nunc recte dicitur: «Vae terrae cymbalo alarum!» etc. Terra quippe, cui Vae dicitur, ille principaliter damnatus homo [Col. 0188A] est, qui alarum cymbalum vocatur quia hi, qui per superbiam in altitudine cogitationis evolant, eumdem perversum hominem praedicando sonant. Quae scilicet terra recte «trans flumina Aethiopiae» esse perhibetur. Aethiopia enim nigrum populum mittit. Et omnem hominem mundus iste, quia peccatorem profert, quasi Aethiopia nigrum populum parit. Sed terra, cui vae dicitur, trans flumina Aethiopiae esse perhibetur, quia damnatus ille homo tanta immensitate iniquus est, ut omnium peccantium peccata transcendat. «Qui mittit in mare legatos,» quia praedicatores suos in saeculo spargit. De quibus recte subditur, qualiter mittantur, cum dicitur:
«In vasis papyri super aquas.» Ex papyro quippe charta est. Quid ergo per papyrum nisi saecularis [Col. 0188B] scientia designatur? Vasa ergo papyri sunt corda doctorum saecularium. In vasis itaque papyri super aquas legatos mittere, est praedicationem suam in sapientium carnalium sensibus ponere et defluentes ad culpam populos vocare. Mittit igitur in mare legatos, dicens: Ite, angeli veloces, id est nuntii mei, ad gentem Judaeorum convulsam a solo proprio, et dilaceratam ab hostibus, ad populum olim terribilem, qui Dei utebatur imperio, post quem non fuit alius, id est ad cujus potentiam nullus alius comparandus erat, gentem exspectantem Salvatoris adventum, rursumque exspectantem Antichristum Salvatore negato, et conculcatam interim ab hostibus.
Flumina, quae diripuerunt terram ejus, Titum et Vespasianum cum exercitibus suis possumus accipere, [Col. 0188C] quia superius ait: «Aquas fluminis fortes et multas regem Assyriorum, et omnem gloriam ejus (supra VIII, 7) .»
Post hujus autem adversarii persecutionem dies judicii ventura est, sicut ait Dominus: «Statim post tribulationem dierum illorum sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum, et stellae cadent de coelo (Matth. XXIV, 29) .» Unde et hic sequitur:
VERS. 3.—«Omnes habitatores orbis, qui moramini in terra, cum elevatum fuerit signum in montibus.»
VER. 4.—«Videbitis, et clangorem tubae audietis.»
Omnes enim habitatores orbis videbunt signum [Col. 0188D] crucis, et clangorem tubae audient, quia «virtutes coelorum commovebuntur, et tunc apparebit signum Filii hominis in coelo, et tunc plangent se omnes tribus terrae, et videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli cum virtute magna et majestate. Et mittet angelos suos cum tuba et voce magna, et congregabunt electos ejus a quatuor ventis et a summo coelorum usque ad terminos eorum (ibid.) .» Elevabit ergo signum in montibus, id est in excelsis, quia apparebit inter agmina virtutum coelestium in nubibus. Et clangor tubae audietur «Canet enim tuba, et mortui resurgent (I Cor. XV, 52) .» Sed quia Judex singulorum opera intuetur subjungit propheta:
«Quia haec dicit Dominus ad me: Quiescam, etc [Col. 0189A] considerabo in loco meo, sicut meridiana lux clara est, et sicut nubes roris in die messis.» Quis vero est locus Dei nisi cor angelorum vel hominum electorum? «Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III, 17) ,» ait Apostolus. Qui cum incorrigibiles ad poenitentiam provocat, laborare dici potest. Hinc namque ait: «Laboravi sustinens (supra. I, 14) .» Sed cum peccantes in malitia sua derelinquens in solis electis residet, non jam suadens iniquis poenitentiam, sed ad futurum eos judicium reservans, quasi post laborem invenit quietem. Proinde nunc dicit: «Quiescam in loco meo,» id est tantum in corde sanctorum, ubi requies mihi est, habitabo, nec in correptione perversorum ultra laborabo quia incassum fatigor in eis. Et ita quiescam, [Col. 0189B] «sicut nubes roris est in die messis.» Quia, sicut messoribus fatigatis gratissima est nubes roris, sic mihi dulce erit refrigerium, quod in mentibus electorum invenio fatigatus ab iniquorum malitia, quorum mens terrenis exuritur desideriis. Nec immerito Dominus messori comparatur, quia velut ab agro segetes, quotidie ab hoc saeculo per mortis sententiam abscidit homines. «Et considerabo,» inquit, actiones uniuscujusque ita manifeste, «sicut meridiana lux clara est.» Nunc enim omnia quae facimus Judex, qui latet, sine intermissione considerat, ut pro his quod justum fuerit quandoque retribuat. Sequitur:
VERS. 5.—«Ante messem enim totus effloruit, et immatura perfectio germinavit [Col. 0189D] Vulg., germinabit. , et praecidentur [Col. 0189C] ramusculi ejus falcibus, et quae derelicta fuerint abscindentur et excutientur.»
VERS. 6.—«Et relinquentur simul avibus montium, et bestiis terrae, et erunt aestate perpetua super eum volucres, et omnes bestiae terrae super illum hiemabunt.»
Sicut seges vel arbor, quae citius quam debuerat florescit, opportunum fructum non facit; sic qui non propter exspectationem supernae retributionis, sed propter mundanarum rerum cupiditatem operatur quae facit, fructum boni operis facere nequit, quoniam ante tempus florens exinanescit. Flos enim futuri operis praecedens cogitatio est. Sed qui in opere, quod agendum esse proponit, non aeternam retributionem appetit sed temporalem, ante messem [Col. 0189D] floret, quia flos cogitationis ejus ad messem futurae vitae non germinat. Messis enim consummatio saeculi est. Et immatura perfectio illius germinat, qui ante diem novissimum sufficere sibi quae fecit aestimat, quasi jam perfectus.
Appropinquante igitur orbis termino dicitur, quia totus «ante messem effloruit, et immatura perfectio germinavit,» quia tunc praecipue genus humanum praesentia diliget, et exspectare futura negliget. Ramusculus ejus, id est orbis vel humani generis, quasi alicujus arboris, singuli homines; falces vero sententiae superni Judicis. Et ramusculi arboris hujus [Col. 0190A] praeciduntur falcibus, cum singulos homines ab hac vita sententiae Judicis abscidunt. Et quae derelicta fuerint, abscidentur, cum totus orbis pariter finietur. Et abscissa excutientur, quia in judicio discutientur et examinabuntur.
Et postquam isti, qui ante messem effloruerant, in judicio damnati fuerint, «relinquentur avibus montium,» id est malignis spiritibus in corde superborum habitantibus, «et bestiis terrae, id est saevis daemonibus, qui peccatores vel terram conculcant. Aves enim daemones esse Dominus insinuat dicens de seminibus: «Aliud cecidit secus viam, et conculcatum est, et volucres coeli comederunt illud (Luc. VIII, 5) .» Et inferius exponens ait: «Quod autem secus viam, hi sunt, qui audiunt, deinde [Col. 0190B] venit diabolus, et tollit verbum de corde eorum (ibid. 12) .»
Bestiae quoque sunt ipsi daemones, qui ad rapiendas mortis tempore peecatorum animas violentia crudelitatis efferantur, contra quos dicitur: «Ne tradas bestiis animas confidentes tibi (Psal. LXXIII, 19) .» Montes sunt superbi quique, quia «montes sicut cera fluent a facie Domini (Psal. XCVI, 5) ;» terra vero peccator est, qui audire meruit: «Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 19) .» Aves itaque montium et bestiae terrae, quibus excussi isti relinquuntur, maligni spiritus sunt; aestas vero perpetua regnum Dei post judicium est. Comparavit enim illud aestati dicens: «Videte ficulneas et omnes arbores, cum producunt jam ex se fructum, scitis, [Col. 0190C] quoniam prope est aestas; ita et vos, cum videritis haec fieri, scitote, quoniam prope est regnum coelorum (Marc. XXI, 29) .»
Hiems autem damnatio reproborum quia «ibi erit fletus et stridor dentium (Matth. VIII, 12) .» Nam propter nimium frigus solent stridere dentes. Et Job dicit: «Ad calorem nimium transeat ab aquis nivium (Job. XXIV, 19) .» Aquae enim nivium frigidissimae sunt. «Erunt igitur aestate perpetua super eum volucres,» quia quando justi fulgebunt sicut sol in regno Patris eorum, tunc maligni spiritus fasciculos zizaniorum comburent.
«Et omnes bestiae terrae super eum hiemabunt.» Quoniam omnes saevissimi daemones, qui nullum omnino charitatis sentiunt calorem in frigore damnationis [Col. 0190D] perpetuae, super eos constricti torpebunt, atque contracti super eos in poenis jacebunt, ac pariter punientur. Post haec de conversione Israel, quae sub Elia fiet, sequitur:
VERS. 7.—«In tempore illo deferetur munus Domino exercituum a populo divulso, et dilacerato, a populo terribili, post quem non est [ Vulg., fuit] alius, a gente exspectante et conculcata, cujus diripuerunt flumina terram ejus ad locum nominis Domini exercituum, montem Sion.»
Id est ad Ecclesiam. Tunc enim gratum fidei munus operumque bonorum Hebraicus populus [Col. 0191A] Christo deferet ad Ecclesiam, ubi confessio nominis ejus habitat.
Vel ita: ramusculi, qui inutiles sunt, praecidentur falcibus dicente Domino: «Ego sum vitis vera et Pater meus agricola est. Omnem palmitem in me non ferentem fructum tollet eum (Joan. XV, 1) .» Et quae praecisa sunt, relinquentur avibus et bestiis terrae, id est daemonibus, ita ut, qui a Deo praecisus fuerit et delectus, et de corpore illius, quod est Ecclesia, separatus, tam in aestate quam in hieme, id est et in prosperis, et in adversis, volucrum et bestiarum fiat mansio. Ac sicut hi, qui infructuosi sunt in Ecclesia, amputantur et projiciuntur, ne fermentum modicum totam massam corrumpat; ita econtra potest fieri, ut, qui haeretico errore sunt decepti [Col. 0191B] et avulsi a Deo, atque lacerati, et horribiles ob blasphemiam, frustraque mendacia praestolantes, et conculcati a daemonibus et a fluviis in partes varias dissipati, veniant ad Ecclesiam.
VERS. 1.—«Onus Aegypti. Ecce Dominus ascendet super nubem levem, et ingredietur Aegyptum, et movebuntur simulacra a facie ejus, et cor Aegypti tabescet in medio ejus.»
Onus istud et in quinto gradu est, et in eodem ita dicitur, quia «quinque civitates erunt in terra Aegypti loquentes lingua Chanaan (infra, V. 18) .» ut advertamus, quia de illis nunc agitur, qui quinque sensibus corporis sunt dediti. Aegyptus enim, qui interpretatur tribulatio vel tenebrae, mundum significat [Col. 0191C] tribulationibus et angustiis plenum, sive gentilitatem tenebris errorum coopertam. Haec enim, quae de Aegypto dicuntur, ad Salvatoris adventum et mundi reconciliationem, gentium conversionem referenda sunt.
«Ecce enim Dominus ascendet super nubem levem.» Nubem levem aut proprie corpus Domini accipere debemus, quia leve fuit, id est nullo peccato praegravatum, aut certe matrem ejus Virginem nullo humano semine praegravatam. Super nubem ergo levem Dominus ascendit, et in Aegyptum venit quando, carnem humanitatis nostrae assumens, sine peccati gravedine in mundo apparuit.
Vel nubem levem apostolos ab omni terrena possessione [Col. 0191D] exoneratos accipere possumus, de quibus dicitur: «Qui sunt isti, qui ut nubes volant?» (Isa. LX, 8.) Super quos Dominus sedens ingressus est Aegyptum, quia per eos venit ad gentes. Et commota sunt simulacra Aegypti a facie ejus, quia veritate cognita fugati sunt errores, et idola destructa sunt, ubi Deus innotuit gentibus. Et cor Aegypti, id est tenebrosa mens eorum qui in infidelitate perduraverunt, nimio dolore contabuit, cum viderent idolorum evacuari culturam. Sequitur:
VERS. 2.—«Et concurrere faciam Aegyptios adversus Aegyptios, et pugnabit vir contra fratrem suum, et vir contra amicum suum, civitas adversus civitatem, regnum adversus regnum.»
Hoc praedicatio Domini Jesu fecit in toto orbe, [Col. 0192A] dum alii fidem susciperent, et alii eam penitus impugnare conarentur. Unde, et per se ipsum hoc idem praenuntiaverat dicens: «Nolite arbritrari, quia venerim mittere pacem in terram. Non veni pacem mittere sed gladium. Veni enim separare hominem adversus patrem suum et filiam adversus matrem suam, et nurum adversus socrum suam, et inimici hominis domestici ejus (Matth. X, 34) .» Sequitur:
VERS. 3.—«Et dirumpetur spiritus Aegypti in visceribus ejus, et consilium ejus praecipitabo.»
Diruptus est spiritus Aegypti, qui prius erat integer in malitia, id est gentilium voluntas divisa est aliis credere volentibus, aliis recusantibus. Et consilium impiorum quo fidem impugnare sagaciter voluerunt [Col. 0192B] persecutiones excitando praecipitatum est quia fides perseverat, et illi sunt exterminati. Sequitur:
«Et interrogabunt simulacra sua, et divinos suos et pythones, et ariolos.» Sollicite sciscitati sunt infideles et a diis, et a sapientibus suis, quare talia in mundo nunc essent exorta, ut genus humanum consuetudinem antiquam deserens novae religionis cultum susciperet. Sequitur:
VERS. 4.—«Et tradam Aegyptum in manu dominorum crudelium, et rex fortis dominabitur eorum, ait Dominus Deus exercituum.»
Crudelis dicitur, qui districte feriendo non parcit. Si ergo Aegyptus in eis, qui corripiuntur, hic accipitur, [Col. 0192C] quid appellatione dominorum crudelium nisi pia severitas magistrorum Ecclesiae designatur qui zelo Dei ferventes peccata subjectorum non deliniunt? Aut hoc loco crudeles districte peccata ferientes intelligamus, et ulciscendis culpis non parcentes. Nam et ipsi Deo beatus Job in afflictione positus ait: «Mutatus es mihi in crudelem, et in duritia manus tuae adversaris mihi (Job. XXX, 21) .» Si ergo Deum vir sanctus crudelem dicere non timuit, quia sibi non parcebat, cur nos sanctae Ecclesiae praepositos benigne crudeles non dicamus qui culpas delinquentium misericordiae severitate feriunt? Talibus itaque Dominis crudelibus traditur Aegyptus, id est hic mundus, ut sub eorum disciplinis componatur.
[Col. 0192D] Et rex fortis, id est Christus dominator eorum. Quod si in reprobis Aegyptum intellexerimus, Aegyptus datur in manus dominorum crudelium; quia, qui converti nolunt, traduntur acrius possidendi malignis spiritibus. Sed ne ipsi daemones ultra modum saeviant, rex fortis Dominus Jesus dominatur eorum. Post haec de doctrinis falsitatum, quomodo ad nihilum redigendae erant, subjungit dicens:
VERS. 5.—«Et arescet aqua de mari, et fluvius desolabitur, atque siccabitur.»
VERS. 6.—«Et deficient flumina, attenuabuntur, et siccabuntur rivi aggerum. Calamus et juncus marcescet.»
VERS. 7.—«Nudabitur alveus rivi a fonte suo, [Col. 0193A] et omnis semontis irrigua siccabitur, arescet, et non erit.»
Quid est enim aqua maris nisi scientia doctrinae saecularis? Et quid est fluvius aquae istius nisi exuberans fluxus carnalis sapientiae? Arescet igitur aqua de mari, quia mundana doctrina deficiet de saeculo. Et fluvius humanae sapientiae siccabitur, quia stultam faciet Deus sapientiam hujus mundi.
Et deficient flumina diversarum doctrinarum, quae per orbem defluebant. «Et siccabuntur rivi aggerum,» id est carnales scientiae de cordibus humanis. Qui enim rivum per aggerem ducere nititur, terram excavat, ut aquam ducat illuc, quo naturaliter impetus eam non dirigebat. Similiter qui scientiae suae rivulum in cor alterius studet emanare, ipsum [Col. 0193B] cor ejus in altum fodit, et cogitationes velut terram, quae rivulum currere non sinebat, ejicit. Sic faciebant doctores gentilium, ut scientiam sui erroris sine obice ponerent in cordibus audientium. Sed jam per praedicationem evangelicam tales rivi aggerum attenuati sunt, atque siccati.
Quid autem per calamum, quo scriptura fiebat antiquitus, nisi peritia scribentium designatur? Quid per juncum nisi auditorum viriditas? Marcescet ergo calamus et juncus, id est doctor et discipulus terrenae sapientiae, cum fides Christi florere coeperit.
Nudabitur alveus rivi scientiae saecularis a fonte suo, id est a suggestione diaboli, quia ipse deceptor antiquus ultra non infundet eis aquam fallacis sapientiae, cum per Christi gratiam siccata fuerit. [Col. 0193C] Unde et per Jeremiam de Babylone vel ejus rege dictum est: «Desertum faciam mare ejus, et siccabo venam ejus (Jer. L, 36) .» Semen autem irrigabatur, dum erroris doctrina suggestionibus diaboli humectaretur. Omne ergo «semen irriguum siccabitur, arescet, et non erit,» quia diaboli vena rigans obstruetur, et doctrina saeculi, quam irrigabat, deficiet. Sed inter haec, quid hujuscemodi doctoribus acciderit, audiamus. Sequitur:
VERS. 8.—«Et moerebunt piscatores, et lugebunt omnes mittentes in flumen hamum, et expandentes rete super faciem aquae, et emarcescent [ Vulg. amarescent].»
VERS. 9.—«Confundentur, qui operabantur linum, [Col. 0193D] pectentes et texentes subtilia.»
VERS. 10.—«Et erunt irrigua ejus flaccentia, omnes qui faciebant lacunas ad capiendos pisces.»
Quid enim per piscatores nisi philosophi designantur, et caeteri tales quasi pisces in mari homines miseros in hoc saeculo decipientes; nam de captura, quae per evangelicam praedicationem facienda erat, dictum est apostolis: «Venite post me, faciam vos fieri piscatores hominum (Matth. IV, 19) .» Sic et hoc loco piscatores hominum sed in malam partem accipimus. Quid vero per flumen designatur nisi genus humanum, quod ab ortu usque ad finem defluit, et quasi aquae more usque ad competentem terminum ex carnis liquore percurrit. Quid autem per hamum nisi deceptoria philosophorum atque poetarum [Col. 0194A] doctrina; in hamo quippe esca monstratur, et aculeus occultatur. Sic et in doctrina gentilium dulcedo verborum praetenditur, et venenum deceptionis absconditur. Mittebant igitur in flumen hamum, qui doctrinam deceptionis in humanum genus porrigebant. Quid vero per rete eorum nisi fallax praedicatio exprimitur? Quasi enim retia quaedam sunt complexae praedicantium dictiones, quae eos, quos ceperint, non facile amittunt; unde et retia quasi retinentia dicuntur. Expandebant igitur retia super faciem aquae, qui falsitatis praedicationem super cor populi spargebant. Aqua enim populus est. Hi itaque piscatores, qui ante gaudebant dum multos caperent, luxerunt, et doluerunt temporibus evangelicae praedicationis, cum jam neminem capere possent.
[Col. 0194B] Et confundentur, inquit, philosophi, qui operabantur linum, id est subtiliorem doctrinam. Nam de virtutibus et vitiis atque rerum secretioribus naturis et causis, interdum etiam de Deo, subtilia multa tractabant, et omnis doctrina eorum subtilior erat quam poctarum. Pectebant enim subtilia, cum dividerent, et minus subtilia velut stupas extraherent, et abjicerent sicut in dialecticis divisionibus agitur. Texebant subtilia, cum acutas ratiocinationes concluderent, sententiasque sententiis connecterent, et libros implerent. Sed omnes isti confundentur, cum Salvatoris doctrina gentibus illuxerit. Et irrigua fluminis hujus, id est corda hominum, quae irrigabantur saeculari doctrina, erunt flaccentia et marcida, [Col. 0194C] quia virorem amoris praesentium amittent, ut in amore futurorum virescant. «Lacunas faciebant ad capiendos pisces,» qui doctrinas errorum fodiebant, et construebant ad deceptionem hominum. Sequitur:
VERS. 11.—«Stulti principes Taneos, sapientes consiliarii Pharaonis dederunt consilium insipiens: quomodo dicetis Pharaoni: Filius sapientium ego, filius regum antiquorum?»
VERS. 12.—«Ubi sunt nunc sapientes tui. Annuntient tibi et indicent quid cogitaverit Dominus exercituum super Aegyptum.»
Tanis, quae dicitur mandans humilia vel mandatum humile, doctrina sapientium saeculi est. Praeceptores [Col. 0194D] enim saecularium litterarum nesciunt jubere nisi humilia et infima, quae propter praesentem vitam observentur. At vero praecepta doctrinae coelestis alta et sublimia sunt, quia propter regna coelorum data sunt. Sed principes Taneos, id est saecularis scientiae, stulti fuerunt, nescientes praevidere futura. Pharao autem diabolus est, sicut Ezechiel indicat dicens «Ecce ego ad te, Pharao rex Aegypti, draco magne, qui cubas in medio fluminum tuorum (Dan. XXIX, 3) . Unde Pharao interpretatur nudavit eum vel dissipavit eum, quia diabolus in primo homine genus humanum veste immortalitatis, et indumento justitiae nudavit, et mentem ejus ab unitate cogitationis dissipavit, et per varia desideria sparsit.
Qui vero consiliarii hujus Pharaonis nisi daemones? [Col. 0195A] Qui dant consilium insipiens, quando prava hominibus quasi rationabiliter consulendo suggerunt. Vel philosophos atque idolorum sacerdotes et haereticos intelligamus consiliarios ejus, qui dederunt principibus hujus saeculi consilium insipiens, scilicet ut Ecclesiam persequerentur, et fidem Dei laborarent exstinguere. Vel ipsi Pharaoni dederunt consilium, quia sunt nonnulli homines tam prompti ad inveniendum malum, ut astutiam diaboli praecurrere videantur in adinventionibus suis. Dederunt ergo Zabulo consilium, ut errorum dogmatibus mundum repleret, quatenus omnes fortius irretitos teneret, quia tam veloces fuerunt in seminandis erroribus, ut ipsi magis suggerere talia videantur diabolo, quam haec ab illo discere. Quando enim vel ipse diabolus [Col. 0195B] ea posset excogitare, quae adinvenit Arius? Quando ea finxisset, quae caeteri repererunt inventores errorum? Dederunt itaque consilium Pharaoni, sed consilium eorum fuit insipiens, quia errores jam destructi sunt, et scientia veritatis jam illuminatus est mundus, et a jugo Pharaonis liberatus.
O, inquit, sapientes mundi, quomodo dicetis unusquisque vestrum Pharaoni, id est principi hujus saeculi praedicantibus apostolis: «Filius sapientium ego, et regum antiquorum,» id est philosophorum, id est quomodo vos in auxilio Satanae patris jactabitis vos esse filios veterum sapientum, qui haec errorum dogmata invenerunt, quae vos adversus Evangelii praedicatores defendere non valetis? Ubi [Col. 0195C] sunt nunc, o Pharao, sapientes tui? Annuntient tibi, si possunt quid cogitaverit Dominus super Aegyptum, id est super gentilem populum, scilicet errores universos destruere, et lumen veritatis omnibus notum facere, cunctosque mortales liberare.
Vel ita: stulti erunt principes Taneos quae dicitur mandatum humile. Omnes enim haeretici contrariam altitudinem humiliati docent, et detrahunt ad inferos, et sunt principes humilis dejectique mandati. Consiliarii quoque Pharaonis, qui rex Aegypti est, et recte dissipator, et divisus, et in partes varias separat, insipiens arguentur dedisse consilium, quando disperdet Dominus sapientiam sapientium, et reprobabit. [Col. 0195D] Solent autem haeretici huic regi suo, id est tumido sensui dicere: Filii sumus sapientium, qui ab initio doctrinam nobis apostolicam tradiderunt. Filii sumus regum antiquorum, qui appellantur reges philosophorum, et habemus scientiam Scripturarum junctam scientiae saeculari. Quem regem interrogant, ubi sint sapientes ejus, qui contemnebant ecclesiasticam simplicitatem. Sequitur:
VERS. 13.—«Stulti facti sunt principes Taneos, emarcuerunt principes Mempheos, deceperunt Aegyptum angulum populorum [Col. 0195D] Alias, populorum ejus. .»
VERS. 14.—«Dominus miscuit in medio ejus [Col. 0196A] Spiritum vertiginis: et errare fecerunt Aegyptum in omni opere suo sicut erat ebrius et vomens.»
VERS. 15.—«Et non erit Aegypto opus, quod faciebat, caput et caudam, incurvantem et refrenantem.»
Ex quo Deus stultam fecit sapientiam hujus mundi, stulti facti sunt et principes Taneos, id est ejusdem mundanae sapientiae, quae est mandans humilia et terrena: et emarcuerunt principes Mempheos, id est doctores vaniloquiorum. Memphis enim interpretatur ab ore. Deceperunt Aegyptum, id est saeculum, angulum populorum, id est dolosarum impurarumque mentium duplicitate plenum. Quid enim per angulum (duplices quippe semper sunt in angulo parietes) nisi impura corda signantur quae, [Col. 0196B] dum veritatis simplicitatem fugiunt, ad semetipsa quodammodo duplicitatis perversitate replicantur quibus aperte per Jacobum dicitur: «Purificate corda duplices animo? (Jac. IV, 8.) » Bene ergo mundum vel gentilitatem vocat angulum populorum, quia in omnibus populis et nationibus erat ista duplicitas, et iste dolositatis angulus.
«Dominus miscuit in medio ejus spiritum vertiginis,» id est erroris, quia justo judicio lumen cognitionis suae abscondens, spiritum erroris in eam permisit ingredi. Et errare fecerunt Aegyptum in omni opere suo praedicti principes, id est magistri perversorum dogmatum. Sicut errat ebrius et vomens, quia rationem ei tollentes idololatriae mancipaverunt eam. Qui enim ebrius est, et vomit, sic [Col. 0196C] rationis sensu privatus est, et mente confusus aut alienatus, ut ea, quae facit, aut patitur nesciat. Sed vertigine ducebatur, ut mala, quae operabatur, non intelligeret, et nimiam ebrietatis suae crapulam vomebat, id est spurcitiam erroris, qua repleta erat, ore proferebat, dum laudaret idola, atque aures audientium, et mentes quasi vicinas auras foetidissimo odore polluebat.
Et cum praedicatores gratiae venerint, non erit Aegypto, id est parti eorum, qui in infidelitate permanserunt, opus quod faciebat, ut eos inhibere possit: caput et caudam, id est primum et ultimum errare fecerunt supradicti principes, incurvantem, id est alios sub disciplina tenentem, et refrenantem, [Col. 0196D] id est regentem subditos. Sequitur:
VERS. 16.—«In die illa erit Aegyptus quasi mulieres, et stupebunt, et timebunt a facie commotionis manus Domini exercituum, quam ipse movebit super eam.»
VES. 17.—«Et erit terra Juda Aegypto in festivitatem [Col. 0196D] Alias, in pavorem. omnis, qui illius fuerit recordatus, pavebit a facie consilii Domini exercituum, quod ipse cogitavit super eam.»
Aegyptus, id est gentilitas erit pavida id est imbecilla quasi mulieres. Et stupebunt Aegyptii, id est gentiles, atque timebunt pro iniquitatibus a facie commotionis manus Domini, quia commovebit omnium [Col. 0197A] corda, et omnes terrendo, ac concutiendo ad poenitentiam excitabit. Et post commotionem perturbationis ac pavoris ex malorum conscientia erit terra Juda, id est Ecclesia Catholica, extra quam confessio veritatis non est, Aegypto, id est gentilitati, in festivitatem, id est in laetitiam et venerationem.
Omnis Aegyptius qui recordatus fuerit illius, id est Ecclesiae, pavebit a facie consilii Domini, qui cogitavit gentes a simulacris vanis ad Deum vivum convertere, et eos, qui converti noluerint, acerbius damnare. Comparatione Christianorum omnes pagani quasi mulieres sunt infimas habentes sententias, et quidquid dixerint, veritur in stultitiam, dum stupent tantae gentis conversionem, atque mirantur, [Col. 0197B] et intelligunt manum Domini. Et quicunque eorum fuerit nominis Christiani recordatus, imbecillitatem idololatriae timore fatetur; si vero conversus fuerit, fit ei terra Juda in festivitatem, id est scientia Scripturarum: Lex et Prophetae, Evangelium, et apostolorum Epistolae, omnisque qui hujus terrae fuerit recordatus, pavebit, sed pavore [Col. 0197D] Ambo Codd., et pavore. , qui ducit ad vitam. «Principium enim sapientiae timor Domini (Prov. I, 17) .» Sequitur:
VERS. 18.—«In die illa erunt quinque civitates in terra Aegypti loquentes lingua Chanaan, et jurantes per Dominum exercituum: civitas solis vocabitur una.»
Quid nunc per quinque civitates nisi quinque sensus corporis designantur? Nam ut hoc innueret propheta, [Col. 0197C] addidit exponendo, quia civitas solis vocabitur una ex illis. Quae est enim civitas solis in homine nisi visus, qui totum corpus illuminat sicut sol mundum? Chanaan vero mutatus dicitur. Quinque ergo civitates in terra Aegypti lingua Chanaan, id est lingua mutata loquuntur, dum quinque sensibus corporis in gentibus a peccato mutatis serviunt justitiae. Qui enim hos quinque a pravis delectationibus non refrenat, loquitur adhuc lingua Aegyptia. Qui vero jam eos virtutum operibus occupat, lingua Chanaan loquitur in suis quinque civitatibus, quia de vitiis ad virtutes est mutatus. Deo enim non tam verbis loquimur quam operibus.
Nonnulli quinque civitates vel legem Domini, quae in Alexandria primum interpretata est, vel Ecclesiae [Col. 0197D] ordines, episcopos, presbyteros, diacones, fideles, catechumenos senserunt, aut certe spiritalem legis intelligentiam, de qua et Apostolus ait: «Volo quinque verbis loqui in Ecclesia sensu meo, quam decem millibus in lingua (I Cor. XIV, 19) .»
Et una quinque civitatum appellatur civitas solis justitiae, quae mihi videtur referri ad visum. Sicut enim civitas, ut videatur, sole et luna indiget; ita ut oculi nostri illuminentur, indigemus sole, qui est Christus. Lex ergo lingua Chanaan, id est lingua mutata loquitur, dum Graece interpretatur vel spiritaliter exponitur. Et jurat per Dominum exercituum, [Col. 0198A] quia omnes sententias suas, in Christo confirmat. Quantum vero ad nos, quaerendum est, cur non lingua Hebraea, sed Chananitide loquantur hae civitates. Sed Hebraeus transitorem sonat, qui de loco transit ad locum. Et nos licet sancti, quandiu in Aegypto sumus, id est dum in hujus mundi tenebris versamur, non possumus lingua Hebraea, id est lingua transeunte loqui, sed lingua Chanaan. Chanaan quippe interpretatur quasi motio, vel quasi respondens. Quando igitur ab Aegypto recedere volumus, et exire de potestate Pharaonis cupientes peccato prorsus carere, et in patria sanctorum, ubi justitia regnat, habitare, tunc movemur, et quasi respondemus Christo nos vocanti; et tamen, quia adhuc in praesenti saeculo detinemur, lingua Hebraea necdum [Col. 0198B] loqui possumus, donec ab hac vita transeamus. Sequitur:
VERS. 19.—«In die illa erit altare Domini in medio terrae Aegypti, et titulus [Col. 0198D] Alias, titulus Dominici juxta terminum ejus. juxta terminum ejus Domini.»
VERS. 20.—Et erit in signum, et in testimonium Domino exercituum in terra Aegypti.»
In Aegyto, id est in gentibus erit altare Domini, ut ab ortu solis usque in occasum in omni loco juxta Malachiam offeratur nomini ejus «oblatio munda (Malach. I, 1) .» Sicut autem una est Ecclesia, sic et unum est altare in toto orbe, quia et unum sacrificium. Titulus juxta altare est Evangelium, et apostolorum doctrina.
Vel altare fides est, in qua offerimus hostias, de [Col. 0198C] quibus ait Petrus: «Superaedificamini domos spiritales, sacerdotium sanctum, offerentes spiritales hostias (I Petr. II, 5) .» Titulus juxta altare hoc bona operatio est, et Dominicae passionis imitatio. Et erit illud altare vel titulus in signum et in testimonium resurrectionis ejus. Sequitur: «Clamabunt enim ad Dominum a facie tribulantis, et mittet eis salvatorem ac propugnatorem, qui liberet eos.»
VERS. 21.—«Et cognoscetur Dominus ab Aegypto, et cognoscent Aegyptii Dominum in die illa, et colent eum in hostiis et muneribus, et vota vovebunt Domino, et solvent.»
A facie hostis antiqui tribulantis eos in perversis operibus clamabunt, tandem ad Dominum sicut Cornelius, qui «erat deprecans Deum semper (Act. X, 2) .» Et mittet eis per apostolos Christum salvatorem, qui liberet eos.
Vel martyres et caeteri fideles afflictionibus pressi, clamabunt ad Dominum a facie mundi tribulantis et impugnantis eos. Et spiritaliter mittet eis salvatorem suum, quia per Christi gratiam liberabit eos, et contra infideles pro eis pugnabit. Quoties enim a persecutoribus vel impugnatione daemonum affligimur vel qualibet adversitate, et Dei auxilio liberamur, ac protegimur, Deus Filium suum ad nos quodammodo mittit salvatorem ac propugnatorem, qui nos liberat. Sic igitur fidelibus suis tunc misit [Col. 0199A] eum, dum post martyrum afflictionem pacem dedit.
«Et cognoscetur, inquit, Dominus ab Aegypto,» quia postquam persecutiones quieverunt, universus credidit orbis. «Et cognoscent Aegyptii Dominum in die illa, et colent eum in hostiis et muneribus» spiritalibus bonorum operum, et vota piae conversationis ei vovebunt et solvent. Votum enim Domino offert, et solvit, qui est sanctus corpore et spiritu. Sequitur:
VERS. 22.—«Et percutiet Dominus Aegyptum plaga, et sanabit eam, et revertentur ad Dominum, et placabitur eis, et sanabit eos.»
Duobus modis vulnerat Deus, quos ad salutem reducere curat. Aliquando enim carnem percutit, [Col. 0199B] et mentis duritiam suo pavore tabefacit. Vulnerando ergo ad salutem revocat, cum electos suos affligit exterius, ut interius vivant. Aliquando etiam, si flagella exterius cessare videantur, intus vulnera infligit, quia mentis nostrae duritiam suo desiderio percutit. Sed percutiendo sanat, quia terrore sui jaculo [Col. 0199D] Ita uterque Cod. pro terroris sui jaculo transfixos ad sensum nos rectitudinis revocat. Corda enim nostra male sana sunt, cum nullo Dei amore sauciantur, cum peregrinationis suae aerumnam non sentiunt, cum erga infirmitatem proximi ne quolibet minimo affectu languescunt. Sed plaga percutientur, ut sanentur, quia amoris spiculis mentes Deus insensibiles transfigit, moxque has sensibiles per ardorem charitatis reddit. Unde dicit et sponsa in Canticis: «Vulnerata charitate [Col. 0199C] ego sum (Cant. IV) .» Male enim sana anima, atque hujus exsilii statu caeca, securitate prostrata nec videbat Deum, nec videre quaerebat. Percussum autem cor charitatis ejus spiculis vulneratur, quia in intimis affectu pietatis ardet desiderio contemplationis, et miro modo vivificatur ex vulnere, quae prius mortua jacebat in salute; aestuat, anhelat, et jam videre desiderat, quem fugiebat.
Percussione ergo ad salutem reducitur, quae ad securitatem quietis intimae amoris sui perturbatione revocatur. Pulchre itaque dictum est, quia «percutiet Dominus Aegyptum plaga, et sanabit eam.» Et revertentur, inquit, ad Dominum charitate stimulati a quo recesserant concupiscentiis illecti. Et placabitur eis paenitentiam agentibus quibus iratus fuerat [Col. 0199D] peccantibus. Et sanabit eos a languore peccati, atque torporis intimi. Vel Aegyptum, id est credentes ex gentibus percussit Dominus, quia tradidit martyres passioni. Sed rursum eos in resurrectione sanabit. «Quem enim diligit Dominus, corripit; flagellat autem omnem filium, quem recipit (Prov. III, 12) .» Sequitur:
VERS. 23.—«In die illa erit via de Aegypto in Assyrios et intrabit Assyrius in Aegyptum, et Aegyptus in Assyrios, et servient Aegyptii Assur.»
Via erit de Aegypto in Assyrios, id est de gentilitate [Col. 0200A] in sanctorum Ecclesiam, qui se et alios bene dirigunt. Assyrii quippe dirigentes interpretantur, et Assur dirigens. Et intrabit Assyrius, id est praedicator Aegyptum, id est gentilitatem, et Aegyptus in Assyrios, id est gentilis in Ecclesiam. Et servient Aegyptii Assur, quia gentiles obedient Christo. Assur enim, ut dictum est, interpretatur dirigens. Et quis est iste dirigens nisi cui dicitur: «Dirige me in veritate tua, et doce me, quia tu es Deus salvator meus? (Psal. XXIV, 5.) » Tunc autem primum via patuit de Aegypto in Assyrios, quando jussum est Cornelio ut ad Simonen Petrum mitteret (Actor. X) . Et intravit Assyrius Aegyptum, quando Petrus est ingressus domum Cornelii. Aegyptus intravit in Assyrios, id est gentilis incorporatus est sanctorum [Col. 0200B] Ecclesiae, quando «cecidit Spiritus sanctus super omnes qui audiebant verbum, et jussit eos baptizari Petrus (ibid. XLIV) .» Et servierunt Aegyptii Assur, quando Cornelius, et qui cum eo baptizati fuerant, custodierunt, quod a Petro audierant, quoniam «non est personarum acceptor Deus, sed in omni gente, qui timet Deum, et operatur justitiam, acceptus est illi (ibid. XXXIV) . Sequitur:
VERS. 24.—«In die illa erit Israel tertius Aegyptio, et Assyrio: Benedictio in medio terrae.»
VERS. 25.—«Cui benedixit Dominus exercituum, dicens: Benedictus populus meus Aegypti, et opus manuum mearum Assyrio haereditas autem mea Israel.»
Israel, id est vir videns Deum, erit tertius Aegyptio, [Col. 0200C] id est gentili converso, et Assyrio, id est praedicatori. Vel Israel et Aegyptius circumcisio et praeputium est Et cum praedicator est in gentibus, Israel, id est Hebraeorum populus, additur eis tertius. Benedictio in terra, id est in Ecclesia. «Cui benedixit Dominus dicens: Benedictus populus meus Aegypti,» id est gentilitatis, et opus manuum mearum erit Assyrio, quia cooperabor praedicatoribus, sicut ait Marcus: «Praedicaverunt ubique Domino cooperante, et sermonem confirmante sequentibus signis (Marc. X) .» Et Paulus: «Qui operatus est Petro in apostolatu circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes (Gal. II, 8) »—«Haereditas autem mea Israel,» quod interpretatur vir videns Deum sive princeps cum Deo, quia illi erunt haereditas Dei, qui [Col. 0200D] sine fine videbunt eum, et regnabunt cum eo. Haec quidem ad electos: sequentia vero spectant ad reprobos, cum dicitur:
VERS. 1.—«In anno, quo ingressus est Tharthan in Azotum, cum misisset eum Sargon rex Assyriorum, et pugnasset contra Azotum, et cepisset eam.»
VERS. 2.—«In tempore illo locutus est Dominus in manu Isaiae filii Amos, dicens: Vade et solve saccum de lumbis tuis, et calceamenta tua tolle de [Col. 0201A] pedibus tuis. Et fecit sic vadens nudus et discalceatus.»
VERS. 3.—«Et dixit Dominus: Sicut ambulavit servus meus Isaias nudus et discalceatus, trium annorum signum et portentum super Aegyptum erit, et super Aethiopiam.»
VERS. 4.—«Sic minabit rex Assyriorum captivitatem Aegypti. et transmigrationem Aethiopiae, juvenem et senem, nudam et discalceatam discoopertis natibus ad ignominiam Aegypti.»
VERS. 5.—«Et timebunt, et confundentur ab Aethiopia spe sua, et ab Aegypto gloria sua.»
VERS. 6.—«Et dicet habitator insulae hujus in die illa: Ecce haec erat spes nostra, ad quos confugimus in auxilium, ut liberarent nos a facie regis [Col. 0201B] Assyriorum, et quomodo effugere poterimus nos?»
Quid autem nunc de tempore, quo Tharthan cepit Azotum, ad captivitatem Aegypti et Aethiopiae pertinet? Sed quanto minus congruere videtur sensus historicus, tanto competentior est spiritalis intelligentiae ratio. Quid enim per Azotum, quae dicitur ignis generationis, nisi genuinus libidinis ardor exprimitur? Quid per Thartan, qui superfluus vel elongans interpretatur, nisi superfluus et a Deo separans cogitatus designatur: «Perversae enim cogitationes separant a Deo (Sap. I, 3) .» Et ipse dicit: «Contrivi cor eorum fornicans et recedens a me (Ezech. VI, 9) .» Cor enim quod fornicationem diligit, a Deo recessit.
Quid per Sargon, qui dicitur princeps horti, id est [Col. 0201C] voluptatis et luxuriae, et est rex Assyriorum, nisi princeps daemonum diabolus? mittit itaque Sargon rex Assyriorum Tharthan contra Azotum, ut expugnet eam, et capiat, quia hostis antiquus superfluas et fornicarias cogitationes in corde suggerit, quae genuinum ignem libidinis exagitent, ut urbem castitatis expugnent. Et tempore quo Tharthan Azotum cepit (in qua comprehensione caro vel mens genuino ardore aestuans significata est per immissionem cogitationum a diabolo superata) «locutus est Dominus in manu Isaiae,» quia ex ejus actione verba sua formavit. «Solve, inquit, saccum de lumbis tuis,» etc. Quid est autem, quod propheta solvit saccum de lumbis suis, et calceamenta de pedibus nisi hoc quod multi lumbos suos a cingulo castitatis erant [Col. 0201D] soluturi, quos antea poenitentiae vel disciplinae cilicio vestitos constrinxerant, et operum gressus a munimine paternorum exemplorum nudaturi? Et forte quia plures, qui membra Christi putabantur, tam ignominiose captivantur in luxuriam et iniquitates a diabolo, Isaias, qui salus Domini dicitur, et Christum significare solet, soluto de lumbis cilicio vadit nudus et discalceatus. Idcirco enim per triduum nudus, ut intelligi datur, ambulavit, triennii captivitatem portendens, ut nonnullos ex eis sic captivari designaret, qui Trinitatis fidem confitentur. Nam dicente Domino: Sicut ambulavit servus meus Isaias nudus et discalceatus, trium annorum signum et portentum super Aegyptum [Col. 0202A] erit, et super Aethiopiam; sic minabit rex Assyriorum captivitatem Aegypti,» intelligitur propheta tribus diebus nudus ambulasse, ut trium annorum captivitatem significaret trium dierum impudenda deambulatio. Solet enim nonnunquam in Scripturis dies annum significare, sicut Ezechieli dictum est: «Diem pro anno, diem, inquam, pro anno dedi tibi (Ezech. IV, 6) .» Et sub Moyse reversis exploratoribus, ac terrae, quam inspexerant, detrahentibus, cum dolerent filii Israel de Aegypto se egressos, dicit Dominus: «Juxta numerum quadraginta dierum, quibus considerastis terram, annus pro die imputabitur, et quadraginta annis recipietis iniquitates vestras (Num. XIV, 34) .» Sic et in hoc loco propheta, ut triennium figuraret, triduo nudus ambulavit, [Col. 0202B] potuit etiam una deambulatio vel triennium vel quantum voluit Dominus, significare.
Quid igitur per hoc captivitatis triennium exprimitur nisi Christianorum tempus a Domini resurrectione usque ad mundi terminum, in quo sic captivantur, qui Domini gratiam transferunt in luxuriam? «Sic enim minabit rex Assyriorum captivitatem Aegypti, et transmigrationem Aethiopiae,» et caetera. Ut jam diximus, rex Assyriorum diabolus est. Quid autem Aegyptus, quae dicitur tenebrae, et Aethiopia, quae caligo interpretatur, designat nisi obscuratas nonnullorum conscientias? Daemones enim juxta Apostolum «rectores sunt mundi tenebrarum harum (Ephes. VI, 12) .» Minat ergo rex Assyriorum captivitatem Aegypti, et transmigrationem Aethiopiae, [Col. 0202C] quoniam hostis antiquus eos secundum desiderium suum de vitio in vitium captivos ire facit, quorum mens scientia doctrinae Dei non est illuminata, vel post illuminationem consensu peccati rursum est obscurata.
Minat juvenem, quia et eum, qui spiritali robore ac sanitate mentis floridus putabatur, captivat, et senem, quia et eum quoque, qui maturus moribus atque perfectus videbatur, in viam iniquitatis impellit. Sic minari nolebat, qui precabatur dicens: «Manus peccatoris non moveat me (Psal. XXXV, 12) .» Nudam minat eam, id est indumento justitiae spoliatam et discalceatam exemplis patrum. Pedes enim operum nostrorum a morsu serpentis antiqui muniuntur quasi mortuorum pellibus animalium, [Col. 0202D] dum intra regulam vitae patrum tenentur. Discalceatus ergo vadit, qui nullius praecedentium patrum in suis operibus imitatur exempla.
Aegyptus quoque persequens vel tribulans interpretatur, et Aethiopes humiles atque dejecti, quia «omnis qui se exaltat humiliabitur (Luc. XIV, 11) .» Qui ducendi sunt in captivitatem, in quam ibunt juvenes et senes, quia malitia roborati sunt, et ad perfectae aetatis vitia pervenerunt; nudi, ut omnia eorum scelera pateant. «Nihil enim occultum, quod non reveletur (Luc. VIII, 17) .» Et discalceati, ne pascha Domini comedere valeant, sed a serpentibus mordeantur. Quid autem in discoopertis natibus, per quas stercora digeruntur, nisi turpium atque pudendarum [Col. 0203A] actionum detectio figuratur, unde fama fetentis odoris egreditur?
Et haec ignominia Aegypti, id est eorum, qui ob sui caecitatem cordis usque ad detestandas actiones perducti sunt. Nam propter has ignominiosi habentur et infames. Captivatis itaque tam miserabiliter nonnullis, qui sanctitate magni putabantur, minores, qui sequebantur eos, ante casum eorum timebunt, ne et ipsi similiter cadant, «et confundentur ab Aethiopia spe sua, et ab Aegypto gloria sua,» quia nunc ab his erubescent, in quibus salutis suae spem magnam habebant, et in quibus gloriabantur, quia vere sanctos aestimabant eos. Hoc enim saepe et nostris diebus contigit.
«Et dicet habitator hujus insulae,» id est qui [Col. 0203B] permanserit stabilis in hac religione. Ecce isti sunt, in quibus spem habebamus, et ad quorum consilium et adjutorium confugiebamus, ut nos instruendo atque orando liberarent a facie regis Assyriorum, id est ab impugnatione Satanae, qui nunc semetipsos liberare non valuerunt! Et quomodo nos infirmi poterimus resistere vel effugere, cum isti fortes tam enerviter victi sint in certamine tentationum? Sequitur:
VERS. 1.—«Onus deserti maris.»
Sexto gradu positum est onus istud, quia eorum est, qui neque ad Sabbatum quietis animarum post mortem pertingunt, neque ad octavam beatae resurrectionis, sed praesenti vitae, quae per sex dies laboriosos [Col. 0203C] exprimitur, toti animaliter inserviunt. Est autem Babylonis et hoc onus, et illud generaliter omnium peccatorum, id est et reproborum et eorum qui ad poenitentiam redeunt. Mare enim eos significat, de quibus iste propheta dicit: «Impii autem quasi mare fervens, quod quiescere non potest (Isa. LVII, 20) .» Corda quippe hominum terrena quaerentium diversis cogitationum fluctibus intumescunt, qui elatione superbiae concitati dum alterna intentione se impetunt, quasi adversanti se unda collidunt. Mare ergo cor iniquorum est, quod videlicet mare desertum est, quia a Deo derelictum ac reprobatum. Sed videamus, quod onus hoc mare sustineat. Sequitur: «Sicut turbines ab Africo veniunt, [Col. 0203D] de deserto venit, de terra horribili.»
VERS. 2.—«Visio dura nuntiata est mihi.»
Quid per desertum vel terram horribilem nisi mens reproborum designatur angelorum? Quid per Africum qui calidus est ventus, nisi Spiritus sancti flatus exprimitur? Unde Zacharias ait: «Dominus Deus in tuba canet, et vadet in turbine austri (Zach. IX, 14) .» Auster enim et Africus idem significant. Deus quippe in tuba canit, cum Christus vel per suos praedicatores, vel per seipsum praedicat. Et vadit in turbine austri, quia cum nostra mens divina formidine vehementer concutitur, Deus ad eam venit. Turbo enim austri timor est, quem divina gratia peccatori incutit, ut convertatur. Sed sicut in divinae formidines ab Africo Spiritus sancti [Col. 0204A] veniunt, quae malum subruant aedificium; sic a deserto multitudinis daemonum e contrario venit turbo tentationum statum mentis concutiens atque subvertens. Quod et aliter intelligi potest.
Quid enim per Africum, nisi calidus inimicarum suggestionum flatus designatur? Quid per desertum nisi destitutio boni? Vacua enim timore Dei pectora et ab irroratione gratiae coelestis arentia deserto squalentis eremi comparantur. In hoc deserto vidit Joannes «mulierem sedentem super bestiam coccineam plenam nominibus blasphemiae (Apoc. XVII, 3) .» Mulier enim Babylon, bestia diabolus. Sicut ergo turbines, id est vitiorum perturbationes, quae cor evertunt, ab Africo, id est a calida suggestione veniunt inimici; ita et de deserto, id est de eo, qui [Col. 0204B] bonum sponte deseruit, venit onus hujus deserti maris, quia juxta prophetam alium «ex semetipso judicium et onus ejus egredientur. (Habac. I, 7) .»
Visio, inquit, dura, nuntiata est mihi divinitus de terra horribili, daemonum terribiliter amatoribus saeculi praevalentium. Unde et per Joannem dicitur. «Vae terrae et mari, quia descendit diabolus ad vos habens iram magnam (Apoc. XII, 12) .» Haec est visio dura, quae nuntiata est prophetae; itaque visio vel pondus contra hujus saeculi mare cernitur; et quantis tentationibus mundus iste plenus sit, propheta considerat. Haec autem ipsa tentationum tempestas a deserto venit, in quo tentatus et Dominus est, atque Israelitae serpentium morsibus exstincti. [Col. 0204C] In his tentationibus et angustiis horribilis et dura visio auditur. Recte enim turbines atque tempestates de deserto veniunt, et de terra horribili, ubi non est habitator Deus, et ubi universa terrena sunt.
Et quicunque incredulus est, agit rem congruam infidelitati suae, et qui depopulator est, vastat. Nam hoc sequitur:
«Qui incredulus est, infideliter agit, et qui depopulator est, vastat.» Quicunque sanctis praedicatoribus non credit, infidelitatis opera facit. Et qui depopulator ac dissipator est, vastat Ecclesiam ut Saulus (Act. VIII, 3) . Vel hostis antiquus, qui depopulator bonorum est, vastat intrinsecus Babylonem, id [Col. 0204D] est saecularium cor. Sequitur
«Ascende Aelam, obside Mede: omnem gemitum ejus cessare feci.» Aelam interpretatur saeculum vel ante fores, vel pro foribus, aut saecularia; Medus vero mensuratus, vel mensurans. Quid ergo per Aelam nisi omnia temporalia significantur ista, quae nobis ante fores sunt, id est prae oculis; et quid per Medum nisi Satanas, qui nocere non potest nisi juxta mensuram, qua divinitus relaxatur. Ascendit itaque contra eum Aelam, cujus mentem saecularia et visibilia per delectationem superare nituntur; et Medus obsidet cum diabolus undique mentem tentationibus diuturnis circumvallat et impugnat. Et inter haec omnia, inquit, gemitum ejus, id est Babylonis, confusae scilicet mentis, cessare feci, [Col. 0205A] quia saeculari gaudio debriata nequaquam sentire valet spiritualia damna, quae patitur intus, et idcirco nescit, cur gemat. Sed propheta pius, quantum de tali anima doleat, atque miretur, ostendit subjungens:
VERS. 3.—«Propterea repleti sunt lumbi mei dolore, angustia possedit me sicut angustia parturientis: corrui cum audirem, conturbatus sum, cum viderem.»
VERS. 4.—«Emarcuit cor meum, tenebrae stupefecerunt me.»
Angustia parturientis tenuit prophetam, quia cum nimio dolore proferebat, quod intus habebat, moestam scilicet visionem, quae sibi ostensa fuerat super Babylonem, quam audiens stare non potuit, sed [Col. 0205B] dolore emarcuit, et elanguit ad terram jacens, et tenebrae confusi cordis, oculorumque corporis stupefecerunt eum, ut immensa absorptus tristitia diu sine corporis visu, et animi sobrio intellectu stupefactus et languidus jaceret. Qui cur talia pertulerit, vix tandem dicere valens adjungit:
«Babylon, dilecta mea, posita est mihi in miraculum.» Affectu pietatis et compassionis vir sanctus Babylonem dilectam suam vocat, quia in omnibus hominibus naturam suam diligit, et omnium miseriis benigne compatitur. Quanta enim charitate putabis hunc plenum, qui et Babylonem sic diligit? Quae est autem haec Babylon nisi ea pars humani generis, quae mundum hunc solum amat? Quae posita est propheta in miraculum, quia vidit eam in [Col. 0205C] puncto florentem, et mox exterminatam. Videtur vita praesens longa his qui de aeterna non cogitant. Sed propheta coelestibus et aeternis intentus consideravit, quam cito gloria haec temporalis finiatur. Qui et adjecit, dicens Babyloni:
VERS. 5.—«Pone mensam, contemplare in specula: comedentes et bibentes, surgite, principes, arripite clypeum.»
Pone, inquit, tibi mensam, id est saecularem doctrinam, in qua variis carnalis scientiae ferculis pascaris. Vel mensam, id est apparatum delectationum pone tibi. Sed dum ad hanc mensam sederis, contemplare in specula, id est ab alto mentis eminus, prospice quanta tibi pernicies immineat. Et vos, [Col. 0205D] principes Babylonis, id est sapientes mundi, qui et obscuram et manifestam saecularem scientiam comeditis, et bibitis, surgite ab hoc convivio, et arripite clypeum protectionis, quem diaboli jaculis opponatis, ut ab imminenti gladio mortis vos protegatis. «Balthasar enim rex Babylonis fecit grande convivium optimatibus suis, praecepitque jam, temulentus, afferri vasa quae fuerant in templo Domini, et biberunt in eis rex et optimates ejus, uxoresque et concubinae ejus; bibebant in eis vinum, et laudabant deos suos, et eadem nocte interfectus est Balthasar (Dan. V, 1 et seqq.) .»
Ita et sapientes hujus saeculi et haeretici familiares [Col. 0206A] res et subjectos suos Babylonio cibo pascunt et inebriant, id est doctrina confusionis, qua debriati, si quos ab Ecclesia possunt abducere, bibunt in eis vinum confusionis et amentiae, suosque laudant errores. Sed in nocte ejusdem confusionis et temulentiae perimuntur a diabolo quia sine cognitione veritatis moriuntur. «Qui enim dormiunt, nocte dormiunt, et qui ebrii sunt, nocte ebrii sunt (I Thes. V, 7) .»
In hac ergo nocte mentis et ebrietate et somno occiduntur ab hoste antiquo. Unde et diviti Dominus ait: «Stulte, hac nocte repetunt animam tuam abs te (Luc. XII, 20) .» Contra hanc ebrietatem, et somnum et mortem Petrus nos caute admonet, dicens: «Sobrii estote, et vigilate, quia adversarius [Col. 0206B] vester diabolus tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret (I Petr. V, 8) .» Hoc itaque convivium et imminentem nocte mortem propheta considerans ait: «Pone mensam, contemplare in specula, comedentes et bibentes surgite principes, arripite clypeum.» Scire enim debent hujusmodi convivae, quia inimicus eorum Satanas improvisam eis necem praeparat, et se munire contra eum non possunt.
Vel prophetae praecipitur, ut vescens in mensa Domini, et illius saturatus cibo diligenter contempletur, quae ventura sunt mundo, diciturque per eum ad omnes credentes, ut comedentes et bibentes corpus et sanguinem Domini vertantur in principes Ecclesiae, et cum apostolis audiant: «Surgite (Joan. XIV, 31) ,» arripiantque clypeum fidei de armatura apostoli Pauli, in quo possint «ignita diaboli jacula exstinguere (Ephes. VI, 16) .» Sequitur: «Haec enim dixit mihi Dominus.»
VERS. 6.—«Vade et pone speculatorem, et quodcunque viderit, annuntiet.»
VERS. 7.—«Et vidit currum duorum equitum, ascensorem cameli, et contemplatus est diligenter multo intuitu.»
VERS. 8.—«Et clamavit leo: Super speculam Domini ego sum stans jugiter per diem, et super custodiam meam ego stans [Col. 0205D] Alias, ego sum stans, etc. totis noctibus.»
VERS. 9.—«Ecce iste venit ascensor vir bigae equitum, et respondit et dixit: Cecidit Babylon, et [Col. 0206D] omnia sculptilia ejus contrita sunt in terram.»
Pone, inquit, in corde tuo speculatorem, id est providam mentis vigilantiam, quae ventura vitiorum ac daemonum certamina ex alta consideratione praenoscat, et quae in mundo futura sunt, prophetico spiritu praevideat. Prophetarum quippe sensus afflatibus intimis repletus ab imo levatur, et ad superna conscendit, atque inde quasi de quodam rerum vertice, quae infra se ventura sunt, videt.
Speculator itaque, quem propheta posuit, sensus ejus non incongrue accipitur. Qui super speculam propheticae considerationis positus vidit in hoc saeculo currum duorum equitum, id est superbam pompam [Col. 0207A] diaboli et Antichristi. Vidit ascensorem asini, id est diabolum, et ascensorem cameli, id est Antichristum; asinus enim stultus et irrationabilis populus gentium est, qui ante Redemptoris adventum possessus a diabolo est; camelus vero tortuosa perversissimorum hominum multitudo, quae Antichristum sequetur:
Et contemplatus est, inquit, astutias eorum diligenter multo intuitu. Et ne qualibet arte eorum deciperetur, clamavit leo confidenter dicens ac fortiter: «Super speculam Domini ego sum stans.» etc. Stat enim super speculam Domini, cujus mens in appetitione patriae supernae forti stabilitate figitur. A cunctis quippe externis motibus eamdem intentionem suam quasi quemdam secretissimum recessum [Col. 0207B] petiit, ibique incommutabiliter inhaerens, et mutabilia cuncta transcendens ipsa jam tranquillitate quietis suae in mundo extra mundum est.
Stat et super custodiam suam, qui per solertiam disciplinae terrenis desideriis non succumbit, sed supereminet, ut dum semper stantem appetit aeternitatem, infra sit ei omne quod transit. Sanctorum namque provida discretio, dum sollicite circumquaque respicit in alto posita prius, quam veniat culpa, deprehendit, eamque, quo vigilanter praenotat, eo fortiter declinat.
Potest quoque specula per diem custodia virtutum accipi; custodia vero in noctibus cauta observatio adversus tentamenta vitiorum. Sed diei speculam Domino attribuit; custodiam noctium suam esse [Col. 0207C] testatur, quia virtutes, si quas habemus, ex Deo sunt, et non ex nobis ipsis sunt nobis. Et quocunque modo accipiatur haec sententia, nox in ea nobis attribuitur, et Domino dies.
Quidam sic interpretatus est, ut ascensorem asini juxta evangelicam lectionem Christum diceret (Matth. XXI) , et econtrario ascensorem cameli contrariam fortitudinem propter foeditatem tortuosi animantis. Alii vero duos ascensores litterae et spiritus ad duo referunt testamenta.
Ecce, inquit, ecce speculator venit iste vir, id est Antichristus, qui homo, non angelicus spiritus erit, ascensor bigae equitum, id est possessor gloriae saeculi potentum. Et respondit speculator iniquitati [Col. 0207D] ejus et dixit: «Cecidit, cecidit Babylon.» Tanta enim perversitate consurget adversus Dominatorem coeli pestifer homo ille, ut propter ejus malitiam finiatur mundus, et ipse cum tota Babylone, id est iniquorum omnium congregatione praecipitetur in tartarum, qui extollebatur supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur. Unde nunc recte post ejus adventum dicitur: «Cecidit, cecidit, Babylon,» id est et anima et corpore missa est in tenebras exteriores. «Et omnia sculptilia deorum ejus,» id est universa figmenta falsorum dogmatum ejus contrita sunt in terram tenebrosam, et opertam mortis caligine. Sicut autem speculator ista dicit apud Isaiam: similiter et Joanni visus est angelus dicens: «Cecidit, cecidit Babylon illa magna quae a vino irae [Col. 0208A] fornicationis suae potavit omnes gentes (Apoc. XIV, 8) .» Et alius angelus secutus est, dicens: «Si quis adoraverit bestiam et imaginem ejus, et acceperit characterem in fronte sua, hic bibet de vino irae Dei (ibid. 9) .» Haec erunt tunc sculptilia deorum Babylonis, bestia scilicet, id est Antichristus et imago atque character ejus, et numerus nominis ejus. Sed haec sculptilia conterentur Babylone cadente, quia pereuntibus impiis destruetur Antichristus, et idola ejus.
Alio sensu vir ascensor bigae equitum, incarnatus Dominus intelligitur, sedens super bigam Ecclesiae, in qua sunt equites praedicatores atque rectores. Qui ascensor bigae desideranti prophetae, et verba ejus audire volenti «respondit et dixit: Cecidit, cecidit [Col. 0208B] Babylon;» totius orbis confusio, et in adventu meo cecidit, et penitus corruet in fine saeculi, et idola ejus contrita sunt. Hucusque propheta retulit, quomodo Babylon posita sit ei in miraculum et in stuporem, et cur tanto moerore affectus sit in hac visione. Et post haec ad plebem fidelium conversus subjungit:
VERS. 10.—«Tritura mea, et filia areae meae, quae audivi a Domino exercituum Deo Israel, annuntiavi vobis.»
Id est ruinam infidelium subitaneam, dum in suis iniquitatibus extolluntur. Tritura vero est Ecclesia, quae praesentibus malis atteritur, ut per haec a paleis grana separentur, id est a reprobis justi coelestibus horreis digni.
[Col. 0208C] VERS. 11.—«Onus Duma. Ad me clamat ex Seir: Custos quid de nocte? custos quid de nocte?»
VERS. 12.—«Dixit custos: Venit mane et nex: si quaeritis, quaerite, convertimini, et venite.»
Onus istud Judaeorum est prope finem saeculi credere velle inchoantium, et in septimo gradu propter Sabbatum est.
Duma quippe silentium vel gaudium interpretatur. Et a confessione Redemptoris siluerunt Judaei, ex quo «conspiraverunt, ut si quis illum confiteretur Christum, extra Synagogam fieret (Joan. IX, 22) .» Qui tunc jure gaudebunt, quando rursus eum confiteri incipient. Hoc ergo praesens silentium Judaeorum, [Col. 0208D] et quod adhuc futurum est gaudium ipsorum, portat onus istud, quod nunc propheta describit: Ad me, inquit Salvator, clamat, quisque ex Seir, id est ex spinoso populo Judaeorum, quem designavit Seir, id est Esau, qui natus est totus in modum pellis hispidus (Seir namque pilosus dicitur sive hircus ) «Custos quid de nocte? custos quid de nocte?» Subaudis venisti? Custos quippe noster de nocte venit, quia protector humani generis et manifestus in carne apparuit, et tamen hunc pressa perfidiae suae tenebris Judaea minime agnovit. Unde tamen resipiscere insipiens conqueritur, quare ipse in nocte venerit? Cui custos pervigil, qui custodit Israel dixit: Venit mane illuminationis gentium, et nox excaecationis Judaeorum. Nam per ejus praesentiam [Col. 0209A] et nova lux mundo inclaruit, et tamen in corde infidelium vetus caecitas remansit. Imo excaecati sunt quidam in adventus ejus. Si me, inquit, fide jam quaeritis, quaerite me et operibus, convertimini a vetustate, et venite ad novitatem. Hoc enim, ut praemisimus, eis dicitur, qui jam aliquatenus coeperunt credere.
Vel Ecclesia potest dicere, quod Dominus de Seir, id est de terrenis locis ad se vociferetur, seque provocet ad salutem, et ad ipsum loqui: O custos, qui de nocte consurgens versaris in tenebris, qui absque peccato in carne es peccatrice, qua causa voluisti humanum corpus assumere: respondet custos, id est Samaritanus, qui vulneratum jumento suo imposuit (Luc. X, 33 et seqq.) : Venit mane et nox, id [Col. 0209B] est gentium multitudini ortus est Sol justitiae, et Judaeis venerunt tenebrae. Et gentibus dicit: Si me quaeritis, studiosius quaerite, convertimini ab erroribus et venite ad me.
VERS. 13.—«Onus in Arabia. In saltu ad vesperam dormietis in semitis Dodanim [Col. 0209D] Alias Dedanim. .»
VERS. 14.—«Occurrentes sitienti ferte aquam, qui habitatis terram austri, cum panibus occurrite fugienti.»
VERS. 15.—«A facie enim gladiorum fugerunt, a facie gladii imminentis, a facie arcus extenti, a facie gravis praelii.»
VERS. 16.—«Quia haec dicit Dominus Deus [Col. 0209D] Alias Quoniam haec dicit Dominus ad me, etc. : Adhuc in uno anno quasi in anno mercenarii, et auferetur omnis gloria Cedar.»
[Col. 0209C] VERS. 17.—«Et reliquiae numeri sagittariorum fortium de filiis Cedar, imminuentur: Dominus enim Deus Israel locutus est.
Onus hoc, nisi fallor, poenitentium est, ideoque in octavo positum est ordine propter metum scilicet futuri examinis. Nemo enim poenitentiam agit nisi diem judicii metuens. Qui dies erit octavus, quia post temporalia saecularia, quae septem diebus peraguntur, veniet. In Arabia vero dicitur onus istud, quoniam ad eos spectat, qui de suis humiliantur peccatis, et vitae suae terminum propinquare credunt vel de eo cogitant.
Arabia quippe, quae humilis interpretatur vel occidentalis, vel vespertina terminum hujus vitae, aut senectutem designat. In Arabia ergo, id est in humili [Col. 0209D] mente poenitentis, et ad finem vitae se propinquare considerantis est onus istud. Vos, inquit, o poenitentes dormietis, id est a strepitu cupiditatum quiescetis, in saltu, id est in aspera et horrida conversione poenitentiae, ad vesperam, id est occumbente sole desideriorum carnalium, vel prope finem praesentis vitae.
Vel in saltu, id est in remota et secreta conversatione dormietis a strepitu mundi, in semitis Dodanim, id est in viis Christi, qui nobis propinquus fieri dignatus est. Dodanim quippe patruelis dicitur, quod nobis specialiter, qui ex gentibus credimus, est [Col. 0210A] Christus. Duo etenim fratres sunt populus Judaeorum, et gentium. Et Christus quidem Judaici populi filius est; nos vero nati sumus ex gentili populo. Christus ergo patruelis est nobis, id est patrui nostri filius. In semitis itaque Dodanim dormit, qui turbulentis saeculi actionibus derelictis angustas Christi vias quieto corde sectatur. In his quippe semitis dormiebat Jacob quando scalam, cujus summitas coelos tangebat, in somnis vidit (Gen. XXVIII, 12 et seqq.) .
Vel ita: Arabia dicitur vespera, quae noctis tenebrarumque principium est; omnisque, qui habet initium peccatorum, versatur in vespera; qui autem venit ad summum, in media nocte consistit; et qui in malitia coeperunt esse, ac peccatorum viam ingrediuntur, [Col. 0210B] non dormiunt, vel morantur in agris et segetibus, sed in infructuosis saltibus. Recteque, quia vespera principium malorum est, in semitis Dodanim, quae interpretatur judicia, dicuntur habitare. Quot enim habent peccatorum genera, tot judiciorum merentur sententias. Potest etiam Dodanim grande judicium interpretari.
Jam vero spiritales admonet propheta, quod humanitatis offertorium impendant cuilibet poenitenti. Ferte, inquit, aquam, spiritalis doctrinae sitienti poculum divinae praedicationis, vos qui habitatis terram austri, id est qui in Ecclesia spiritaliter vivitis; cum panibus sacri pabuli occurrite unicuique fugienti inquinationes mundi, atque supplicia futurae damnationis. Aqua quippe scientiam sacrae Scripturae significat, [Col. 0210C] quia scriptum est: «Aqua sapientiae salutaris potabit illum (Eccli. XV, 3) .» Et: «Aqua profunda verbo ex ore viri (Prov. XVIII, 4) .» In terra vero austri habitant, qui in sancta Ecclesia positi sancti Spiritus aura perflantur.
In panibus quoque eruditio doctrinae coelestis designatur, sicut scriptum est: «Cibabit illum pane vitae et intellectus (Eccli. XV, 3) .» Fugit autem, qui hujus mundi mala evadere concupiscit. Qui ergo in terra austri habitat, fugientibus cum panibus occurrat, id est qui jam sancto Spiritu intra sanctam Ecclesiam plenus est, eum, qui mala sua evadere nititur, eruditionis alloquio consoletur. Fugienti quippe cum panibus occurrere est, metuenti aeterna supplicia doctrinae sacrae escas offerre, et modo timorem [Col. 0210D] terrore comprimere, modo pavorem per exhortationem fovere.
Locus hic proprie adversus eos intelligi potest, qui tradentes se otio atque desidiae propria salute contenti sunt, nec poenitentibus atque conversis manum porrigunt. Fugerunt enim, inquit, poenitentes, isti a facie gladiorum, quos sancti in judicio tenebunt, sicut scriptum est: «Gladii ancipites in manibus eorum ad faciendam vindictam (Psal. CXLIX, 6) .» A facie gladii imminentis, de quo dicit Job: «Fugite a facie gladii (Job XIX, 29) » imminentis. De quo tantus [Col. 0210D] Uterque cod. tantum. gladius est? «Et scitote esse [Col. 0211A] judicium (ibid.) .» A facie arcus extenti, de quo dicitur: «Dedisti metuentibus te significationem, ut fugiant a facie arcus (Psal. LIX, 5) .» Nam et gladius et arcus judicialem sententiam hoc loco designant. A facie gravis praelii, futuri scilicet examinis, de quo Dominus ait: «Quis rex iturus committere bellum adversus alium regem non sedens prius cogitat, si possit cum decem millibus occurrere ei qui cum viginti millibus venit adversus se? Alioquin adhuc illo longe agente legationem mittens rogat ea, quae pacis sunt (Luc. XIV, 31) .» Rex quippe est unusquisque qui seipsum bene regit. Qui est iturus committere bellum adversus alium regem, quia in fine a Domino judicandus est. Sed cum decem millibus occurrere non potest ei, qui cum viginti millibus venit adversus [Col. 0211B] eum, quia cum perfectione operum respondere Judici non sufficit, quia non solum de operibus, sed etiam de cogitationibus rationem quaeret. Mittat ergo precum et poenitentiae ad eum interim legationem, rogans ea quae pacis sunt. Itaque futuram discussionem grave praelium nominat, quia nemo tam sanctus est, ut pondus illud districti examinis portare queat, si remota pietate discutiatur. Vel gladios haereticorum fugerunt, doctrinam gentilium, blasphemias Judaeorum. Et quia multos viderunt eorum jaculis interfectos, et cecidisse in praelio plurimos ipsi cupiunt vestro auxilio liberari.
Deinde quid in hac vita consequantur, qui toto corde poenitentiam agunt, demonstrat: Adhuc, inquit, in uno anno, id est in residuo vitae eorum spatio, [Col. 0211C] auferetur ab eis omnis gloria Cedar, id est peccatum eorum, in quo principes tenebrarum daemones gloriabantur. Cedar enim tenebrae dicitur. Sed annus iste erit quasi annus mercenarii, quia se judicabunt indignos appellari filios Dei solo mercenariorum nomine contenti. Unde et in persona eorum poenitens ille dicit: «Pater, peccavi in coelum, et coram te, jam non sum dignus vocari filius tuus: fac me sicut unum de mercenariis tuis (Luc. XV, 18) .»
Vel quia mercedem supernae remunerationis a Domino merebuntur, annus iste quasi annus mercenarii vocatur. Unde beatus Job de tali servo loquitur: «Recede paululum ab eo, ut quiescat, donec optata [Col. 0211D] veniat sicut mercenarii dies ejus (Job VII, 1) .» In hoc itaque mercenarii anno auferetur ab eis omnis gloria Cedar, id est tenebrarum, ut audiant. «Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. V, 8) .» Et: «Quem fructum habuistis tunc, in quibus nunc erubescitis? (Rom. VI, 21) .»—«Et reliquiae numeri sagittariorum de filiis Cedar imminuentur, a quia filii tenebrarum daemones paulatim quotidie minus minusque tentationum jacula cordibus eorum audebunt immittere. Sequitur:
VERS. 1.—«Onus vallis visionis.»
In nono gradu positum est onus istud, ut insinuetur nobis, quia eorum est, qui intra fidei sacramentum in Ecclesia contineri videntur. Nam quia ter [Col. 0212A] tria sunt novem, recte novenarius numerus mysterio fidei optatur. Vel fidei transgressores potest locus iste vocare. Nam cum Ecclesia sit mons, cur modo vallis dicitur, nisi ut omnes perversorum dogmatum principes qui corruerunt de sublimitate sensus Scripturarum, et ad ima devoluti sunt, sciantur in valle versare visionis?
Vallis quoque visionis Ecclesia est, quae in virtute humilitatis consistens oculos cordis illuminatos habere solet. Sed et haec nimis grave portat onus, qui reproborum multitudine premitur, et tentationum pondere multipliciter gravatur, praecipue tamen circa finem saeculi. Unde nunc eis dicitur: «Quidnam tibi quoque est, quia ascendisti et tu omnis in tecta?»
[Col. 0212B] VERS. 2.—«Clamoris plena, urbs frequens, civitas exsultans?»
Ac si dicatur: De caeteris quos hucusque descripsi, mirum valde non est, si diversa malorum onera sustinent. Sed tibi quoque quidnam accidit, quia et tu omnis ascendisti in tecta, id est super culmina domorum, prospicere undique mortes filiorum tuorum, clamore lamentationis plena, quae eras multitudine civium frequens, et in filiis tuis vel in prosperitate exsultans? Quid autem in tectis nisi terrena corpora signantur? Ascendunt igitur in tecta, qui corporis ita transcendunt desideriis, ut Apostolus ait: «Vos autem in carne non estis, sed in spiritu, si tamen spiritus Dei habitat in vobis (Rom. VIII, 11) .» Quibus et a Domino dicitur: «Quod in aure audistis, praedicate [Col. 0212C] super tecta (Matth. X, 27) .»
Itaque Ecclesia, quae pacis quondam tempore mansit in tectis, irruente novissima tribulatione ascendet omnis in tecta; quia quae terrenis licite utebatur ad corporis commodum, omnia tunc mundana relinquens arcem mentis conscendet, et inimicorum tentationes undique sibi praevidendo refellens de suorum civium spiritali morte lugebit. Nihil enim Christianus quisque in terra tunc possidere poterit scientibus Antichristi sequacibus. Sequitur:
«Interfecti tui non interfecti gladio, nec mortui tui in bello.» Haec est vehementis causa doloris, qui non materiali gladio corporaliter occiduntur cives sanctae Ecclesiae, sed invisibili mucrone tentationum [Col. 0212D] spiritaliter perfossi moriuntur. Et quid faciunt pastores, dum sic perimuntur oves? Sequitur:
VERS. 3.—«Cuncti principes tui fugerunt simul, dureque ligati sunt: omnes qui inventi sunt, vincti sunt pariter, procul fugerunt.»
Huic loco consonat quod in Evangelio Dominus ait: «Mercenarius, et qui non est pastor, cujus non sunt oves propriae, videt lupum venientem, et dimittit oves et fugit (Joan. X, 12) .» Nunc enim de inutilibus Ecclesiae principibus sermo est, qui videntes iniquitatem contradicere non audent, sed se sub silentio abscondunt. Fugiunt enim hujusmodi principes non mutando locum, sed subtrahendo solatium; fugiunt, quia injustitiam vident, et tacent. Quia igitur circa finem saeculi omnes fere qui videbantur [Col. 0213A] Ecclesiae praepositi, sub silentio se abscondunt, dum resistere injustitiae perversorum nequaquam praesumunt. Cuncti, inquit, principes tui fugerunt simul, non quia omnes, qui in toto orbe fuerint, tunc fugiant, sed quia omnes, qui in plerisque regionibus erunt, perculsi formidine cedent, sicque suorum vinculis peccatorum dure ligantur quibus data potestas fuerat, ut aliorum vincula solverent. «Omnes, qui inventi sunt, vincti sunt pariter,» quia universi, qui in nonnullis reperti fuerint provinciis, ab Antichristo vincentur, sicuti nunc quoque multi ab iniquitatibus variis superantur. Procul, inquit, fugerunt: quia longe a justitia, dum sibi metuerent, recesserunt.
Vel ita: «Quidnam tibi quoque est,» etc. Id est [Col. 0213B] cum philosophi tumeant, et omnis sapientia saecularis de sublimibus disputans simplicitatem contemnat Ecclesiae: cur tu quoque excelsa sectaris; «Clamoris plena,» etc. Doctrina haereticorum non in sensu, sed in multiloquio et clamore versatur. Unde ob multitudinem deceptorum frequens civitas appellatur, et exsultans propter superbiam. «Interfecti tui,» etc. Maxima pars absque ullo certamine et disceptatione haereticorum deceptionibus supplantatur, nec vulneratur gladio, sed sponte sua transit ad haereticos. Et omnes eorum principes ab Ecclesia migraverunt ad synagogam Satanae, et transierunt simul discordes in perfidia, concordes in transcriptione, ideoque dure ligati sunt in erroribus suis, et procul a Deo fugerunt. Sequitur:
[Col. 0213C] VERS. 4.—«Propterea dixi: Recedite a me, amare flebo, nolite incumbere, ut consolemini me super vastitate filiae populi mei.»
Solito more vir misericors visionem moestam videns prae nimio dolore, ni fallor, cecidit, et accedentibus amicis, ut eum erigerent vel consolarentur: Recedite a me, inquit, amare flebo. Tanto enim moerore ab intimis animi medullis erat affectus, ut nulla ratione consolationem reciperet. Cumque protinus ad eum jacentem inclinarentur, qui moestitiam ejus lenire volebant, adjecit: «Nolite incumbere, ut consolemini me.» Et cur consolationem respuat, ostendit adhuc, dicens:
VERS. 5.—«Dies enim interfectionis et conculcationis [Col. 0213D] et fletuum a Domino Deo exercituum in valle visionis scrutans murum et magnificus super montes.»
Tempore enim extremae persecutionis inteficient opera justorum, et qui ad iniquitatem consenserint, conculcabuntur a daemonibus in coeno vitiorum.
Vel animae eorum interficientur, qui consensum Antichristo praebuerint; caeteri vero conculcabuntur, et ab omnibus affligentur, et inter haec pii quique flebunt. Et ista dies a Domino, quia divinitus est olim dispositum, ut tempus tribulationis illius veniat. Scrutans murum, quia tunc undique mentem pulsans, quantum uniuscujusque conscientia virtutibus sit munita, probabit. Et magnificus super montem [Col. 0214A] Ecclesiae, quia sublimiores sanctos mirabilibus aggredietur tentationibus.
Vel dies judicii et interfectionis a Domino in valle visionis oritur, et ut singulorum opera demonstret, scrutatur murum haereticorum, quem contra Ecclesiam quasi firmissimum propugnaculum construxerunt; et magnificum gloriosumque, id est quemlibet doctorem eorum, qui se super Christo monte consistere gloriatur. Sequitur:
VERS. 6.—«Et Aelam sumpsit pharetram, currum hominis equitis, et parietem nudabit clypeus.»
Aelam interpretatur saeculum vel ante fores sive pro foribus, vel certe saecularia, et significat hunc mundum, et omnia haec visibilia, quae nobis velut ante fores oculorum sunt. Rursus Aelam interpretatur [Col. 0214B] oppositi, significans omnes qui nobis in via Dei sunt oppositi. Quid vero per pharetram nisi laedendi consilium accipitur? Quid per currum nisi pomposa saeculi gloria? Quid per hominem equitem, cujus est iste currus, nisi Antichristus, qui in saeculari gloria prae omnibus dominabitur?
Aelam ergo vallem visionis obsidens sumit pharetram, quia vel hic mundus, vel hostis antiquus Dei famulos expugnare volens malignum tractat consilium, de quo mortifera subito jacula quasi de pharetra sagittas in eos mittat. Et quae est haec pharetra? currus hominis equitis, id est gloria, quam Antichristus possidebit. Per hoc enim multos superabit, quod ille tunc perditionis filius omnem mundi [Col. 0214C] gloriam obtinebit.
Vel sumet pharetram currus hominis equitis; quia ut fidelium corda vulneret, temporalem eis gloriam, quam quisque potens in saeculo possidet, offeret. Et parietem nudabit clypeus, quia multi fideles, qui exterioribus Ecclesiae ministeriis dediti erant velut parietes templi, fidem, qua repellere universa diaboli machinamenta poterant, abjicientes nudi remanebunt ante ejus pharetram currum gloriae saecularis amantes. Unde et Joanni dictum est: «Atrium autem, quod est foris templum, ejice foras, et ne metiaris illud, quoniam datum est gentibus (Apoc. XI, 2) .» Quod enim apud Isaiam paries, hoc apud Joannem dicitur atrium, et quod paries clypeo nudatus describitur, hoc est quod «atrium foras ejectum [Col. 0214D] et gentibus datum» ostenditur. Clypeus namque fides est, quia Paulus ait: «In omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea exstinguere (Ephes. VI, 16) .» Parietem itaque nudabit clypeus, quia exterioribus occupationibus fidem amittent.
Vel Aelam, qui interpretatur ascensus eorum, sive Elamitae, qui contemptores dicuntur, sumpserunt pharetram, «ut sagittent in obscuro rectos corde (Psal. X, 2) ,» qui sunt in curru et equites homines, ut parietem Sion et Ecclesiae firmamentum suo clypeo et impugnatione denudent. Erunt autem electae valles et humilia dogmata plena quadrigarum superbiae, et per ecclesiasticos viros Deus revelabit [Col. 0215A] operimenta Judae, et omnia secreta eorum qui in confessione fidei constituri sunt. Sequitur:
VERS. 7.—«Et erunt electae valles tuae plenae quadrigarum, et equites ponent sedes suas in porta.»
VERS. 8.—«Et revelabitur operimentum Judae, et videbitur in illa die armamentarium domus saltus.»
Electae valles, id est illi qui propter humilitatem, quam ostendebant, aestimabantur electi, replebuntur in tempore illo quadrigis inanis gloriae. Tanta enim tunc animarum erit pernicies, ut, qui jam in electorum sorte per nimiae humilitatis gratiam computati videbantur, proh dolor! in superbiam elati divitias et honores saeculi Christo praeferant.
[Col. 0215B] Et equites, id est maligni spiritus, qui super cervices iniquorum equitant, ponent sedes suas in porta fidei, quia multis obstruent confessionis januam. «Ore enim confessio fit ad salutem (Rom. X, 10) .» Sed quia multi tunc erunt, qui prae timore se Christianos non confitebuntur, licet fidei veritatem in corde teneant: « Equites sedes suas in porta » illorum posituri dicuntur, quia fidei eorum dominabuntur.
«Et revelabitur operimentum Judae,» quia conscientia eorum qui se Christianos tempore pacis confitebantur, patebit. Judas quippe confessio dicitur. Armamentarium vero locus est, ubi conservantur arma. Et quae sunt arma fidelium nisi virtutes et verba sacri eloquii? Quod est armamentarium [Col. 0215C] talium armorum nisi cor justorum? Quae est enim domus saltus nisi perfectorum conscientia, quae repulso strepitu desideriorum carnalium vacat, et videt, quoniam Dominus est Deus? «Videbitur ergo in illa die armamentarium domus saltus,» quoniam tribulatio tentationis mentem electorum, quae erat mundanis remota tumultibus, et armis repleta coelestibus, manifestabit. Post haec manifestius haereticorum perversitas describitur. Subjungit enim:
VERS. 9.—«Et scissuras civitatis David videbitis, quia multiplicatae sunt.»
Civitas quippe David Ecclesia Dei est, quam haeretici in reprobis per varias sectas scindere nituntur. Quibus congruit, et quod subditur: «Et congregastis aquas piscinae inferioris.»
[Col. 0215D] VERS. 10.—«Et domos Jerusalem numerastis, et destruxistis domos ad muniendum murum.»
VERS. 11.—«Et lacum fecistis inter duos muros, et aquam piscinae veteris: et non suspexistis ad eum qui fecerat eam, et operatorem ejus de longe non vidistis.»
Quae est enim piscina inferior nisi doctrina eorum tendens semper ad ima? Qui et domos Jerusalem numerant, quia non profectu sed copioso numero discipulorum gaudent. Et destruunt domos, id est subvertunt mentes fidelium, quos seducere possunt, ut murum suae protectionis adversus Ecclesiam muniant. Dumque Vetus reprobant Instrumentum, [Col. 0216A] nec Novum secuti sunt, quia Novum Veteris testimoniis roboratur. Propterea inter duos muros, veterem et novum fecerunt sibi novas aquas, quas interiores esse putant, et majora continere mysteria, quam in Testamento Veteri continentur, nec puteum, qui vitales et perpetuas haberet aquas, sed lacum coenosum, qui continere non possit aquas, fecerunt inter duos muros Veteris et Novi Testamenti et aquam piscinae veteris, id est antiquae Legis umbram. Et non respexerunt Deum, qui Veteris Testamenti conditor est. Et a longe noluerunt eum videre, dum adhuc differt ad judicium venire. Sed ipse nollet eos perire sed respicere. Nam sequitur:
VERS. 12.—«Et vocabit Dominus Deus exercituum [Col. 0216B] in die illa ad fletum, et ad planctum et ad calvitium et ad cingulum sacci.»
Quotidie enim Dominus haereticos et peccatores vocat ad fletum poenitentiae, et ad planctum malorum, quae fecerunt, et ad calvitium, ut frontem, quae sedes est verecundiae, detegant, et peccata de quibus erubescunt, vel erubescere habent, confitendo denudent, et ad cingulum sacci, ut asperitate poenitentiae accingantur. Sed illi econtra pro fletu et planctu habent, vet habuerunt gaudium et laetitiam, et quasi morte omnia finirentur, occidentes vitulos et arietes jugulantes, dum comederent carnes, et biberent vinum, locuti sunt verba blasphemantium. Dum in praesenti saeculo sumus, deliciis affluamus. Crastina enim dies, id est futurum tempus sine [Col. 0216C] sensu erit.
Vel in die mortis ad fletum et ad planctum vocabitur, qui ante mortem noluit plangere mala, quae fecit. In calvitio quoque et cingulo sacci habitus plangentium ostenditur. Quam videlicet diem bene Dominus in Evangelio super unumquemque hujusmodi praelatum ostendit venturam, dicens: «Si dixerit malus ille servus in corde suo; moram facit dominus meus venire, et coeperit percutere conservos: manducet autem et bibat cum ebriis: veniet dominus servi illius in die qua non sperat, et hora quae ignorat, et dividet eum, partemque ejus ponet cum hypocritis: illic erit fletus et stridor dentium (Matth. XXIV, 48; Luc. XII, 45) .» Qui enim superius tot mala fecisse describuntur quasi percutiendo [Col. 0216D] conservos, et post haec ad fletum vocandi dicuntur; nunc interim epulari et bibere cum ebriis declarantur, cum subditur
VERS. 13.—«Ecce gaudium et laetitiam occidere vitulos et jugulare arietes, comedere carnes, et bibere vinum. Comedamus et bibamus, cras enim moriemur.
Nam qui se morituros non ambigunt, dum adhuc potestatem habent, inanibus gaudiis et potationibus et luxuriis occupantur, ut nullo metu malorum, quae futura sunt, mordeantur, sicut et alibi loquuntur: «Vino pretioso et unguento nos impleamus, et non praetereat nos flos temporis. Coronemus nos rosis, antequam marescant; nullum pratum sit, [Col. 0217A] quod non pertranseat luxuria nostra, nemo nostrum sit exors luxuriae nostrae, ubique relinquamus signa laetitiae; quoniam haec est pars nostra, et haec est sors nostra (Sap. II, 7) .
Hoc itaque, quod in gaudio et laetitia dicuntur comedere carnes, et bibere vinum dicentes: «Comedamus et bibamus, cras enim moriemur,» manifeste declarat, quia alii reproborum idcirco praesentibus resolvuntur delectationibus, quoniam se in hac vita diu mansuros putant; alii, quia facultatem se citius amissuros aestimant, luxuriosius eisdem voluptatibus serviunt dicentes, ut praemisimus: «Quoniam haec est pars nostra, et haec sors nostra.» Adeo enim praesentis vitae delectationes amant, ut nullam deinceps spem delectationis habeant. Saepe etiam unus [Col. 0217B] idemque homo et diu se hic vivere putat, et facultatem fruendi voluptatibus carnis per mortem amittere velociter metuit, ut et longitudinem vitae simul et vicinitatem mortis sibi promittat, nec tamen ab iniquitatibus desistat. Sed de his propheta divinam annuntiat sententiam sequitur:
VERS. 14.—«Et revelata sunt in auribus meis Domini exercituum [Col. 0217] Alias, revelata est in auribus meis vox Domini exercituum .»
Merito enim in iniquitatibus suis morituri asseruntur, qui, quanto viciniorem suspicantur mortem, tanto magis augent iniquitatem dicentes: «Comedamus et bibamus, cras enim moriemur.» Cum e contrario deberent dicere: «Jejunemus, et oremus, cras enim moriemur.» Non dimittetur eis haec iniquitas, donec aut peccato moriantur et vitiis, aut [Col. 0217C] cum delictis suis ad inferos pertrahantur. Dicente autem Domino: «Si dimittemur haec iniquitas vobis,» defectus sermonis indicat affectum vehementer indignantis et comminationem confirmantis, quemadmodum et in Psalmo cum dicit: «Sicut juravi in ira mea, si introibunt in requiem meam (Psal. XCIV, 11) .» Sequitur:
VERS. 15.—«Haec dicit Dominus Deus exercituum: Vade et ingredere ad eum, qui habitat in tabernaculo ad Sobnam praepositum templi, et dices ei:»
VERS. 16.—«Quid tu hic, aut quasi quis hic? Quia excidisti tibi hic sepulcrum, excidisti in excelso memoriam diligenter in petra tabernaculum tibi.»
[Col. 0217D] Tabernaculum vel templum Ecclesia praesens est, de qua dicitur: «Ecce tabernaculum Dei cum hominibus (Apoc. XXI, 3) .» Et: «Templum Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III, 17) .» Praepositus hujus templi quilibet superbus pontifex inutilis est, qui in Evangelio mercenarius appellatur (Joan. X, 12) . Unde Sobnas interpretatur revertens, quia sacerdotes hujusmodi revertuntur ad ea quae retro sunt: non extenduntur in ea, quae ante sunt. Cum autem dixit Dominus: «Vade et ingredere ad eum qui habitat in tabernaculo,» ostendit, quia perfectus quilibet sanctus increpare debet secreto tales praepositos, [Col. 0218A] sicut Samuel increpavit Heli principem sacerdotum.
Sed videamus, quid dicat tali praelato: «Quid, inquit, tu hic agis? Ac si dicat: Nihil hic subjectis proficis. «Aut quasi quis hic?» Id est: Tu es hic quasi quis, quia locum tenes praelationis, et opus praelati non imples. «Quia excidisti tibi hic sepulcrum,» id est tu spiritualiter mortuus corda hominum corrupisti, ut te diligerent, et in mentibus tibi faventium quasi in sepulcro condereris. Inutilis enim sacerdos, cum favores hominum acquirit, cor eorum sibi sepulcrum, in quo spiritualiter jam mortuus quiescat, facit.
Excidisti in excelso memoriam tuam, quia quaesivisti etiam post mortem laudibus humanis in longum [Col. 0218B] extolli, diligenter in petra, id est in dura mente saecularium excidisti tabernaculum tibi, in quo te protegeres. Sequitur:
VERS. 17.—«Ecce Dominus asportari te faciet sicut asportatur gallus gallinaceus, et quasi amictum sic sublevabit te.»
VERS. 18.—«Coronans coronabit te tribulatione, quasi pilam mittet te in terram latam, et spatiosam; ibi morieris, et ibi erit currus gloriae tuae, ignominia domus Domini tui.»
VERS. 19.—«Et expellam te de statione tua, et de ministerio tuo deponam te.»
Gallus gallinaceus est eunuchizatus cui comparatur inutilis praepositus. Quia sicut iste gallus fecundare gallinas nequit, sic et hujusmodi praepositus, [Col. 0218C] amissa virilitate mentis spiritale, semen in corda subjectorum mittere non valet. Sed sicut vulpes gallos, sic dolosius daemon asportat hujus animam. Et sicut amictum, id est vestimentum praedo sublevat, ita corpus ejus in resurrectione tollet raptor antiquus; et cui corona vitae promissa fuerat, si recte ageret, nunc perpetua tribulatione coronabitur, id est circumdabitur.
Pila vero globus est pilorum, quo juvenes ludunt. Tunc ergo mittetur iste quasi pila in terram latam et spatiosam, quia ludibrio daemonum longe lateque jactabitur, et ab omnibus ferietur, et agitabitur, ibique aeterna morte morietur. Et ibi erit currus gloriae ejus, id est ad hoc redigetur pompa jactantiae et [Col. 0218D] elationis ejus. Qui videlicet currus gloriae ejus ignominia domus Domini vocatur, quia sacerdotis pomposa elatio ignominia est totius Ecclesiae: et idcirco talis plerumque etiam ante mortem expellitur de statione sua, ut in loco ejus melius substituatur. Unde et subditur:
VERS. 20.—«Et erit in die illa: vocabo servum meum Eliacim filium Helciae.»
VERS. 21.—«Et induam illum tunica tua, et cingulo tuo confortabo eum, et potestatem tuam dabo in manus ejus, et erit quasi pater habitantibus Jerusalem et domui Juda.»
VERS. 22.—«Et dabo clavem domus David super [Col. 0219A] humerum ejus, et aperiet, et non erit qui claudat et claudet, et non erit qui aperiat.»
VERS. 23.—«Et figam illum paxillum in loco fideli, et erit in solium gloriae domui patris sui.»
VERS. 24.—«Et suspendam super eum omnem gloriam domus patris ejus, vasorum diversa genera, omne vas parvulum a vasis craterarum usque ad omne vas musicorum.»
VERS. 25.—«In die illa dicit Dominus Deus exercituum auferetur paxillus, qui fixus fuerat in loco fideli, et frangetur et cadet, et peribit, quod pependerat in eo quia Dominus locutus est.»
Quid enim per Eliacim intelligendum est, qui interpretatur Dei resurrectio vel Deus resuscitavit, nisi divinae gratiae resuscitatio? Et sanctae religionis [Col. 0219B] ac piae conversationis, quae per bonos pastores divinitus excitatur, reformatio? Saepe enim sub malis rectoribus sanctae religionis ac sacri ordinis instituta labuntur. Sed postquam loco malorum boni pastores successerint, qui sunt filii Helciae, qui interpretatur pars Domini, id est qui sunt filii dilectionis, omnia, quae ceciderant, resuscitantur.
Deposito itaque Sobna succedit Eliacim filius Helciae, qui sit pater habitantibus Jerusalem; quia plerumque morientibus vel ob culpam suam degradatis inutilibus Ecclesiae pastoribus loco eorum dulces ac pii pastores subrogantur, qui paterno affectu cuncta provideant, et paternis visceribus singulis consolantur fidelibus.
Jerusalem et domus Juda catholica est Ecclesia. [Col. 0219C] Et quamvis pastores saepius deteriores melioribus succedant, quam meliores deterioribus, propheta tamen divinae gratiae praenuntiator illud, quod per gratiam Dei faciendum novit, praeloquitur: Et dabo, inquit, clavem domus David, id est Ecclesiae super humerum ejus, quia ipse portabit onus curae pastoralis, et in operibus velut in humeris portabit discretionem ac potestatem aperiendi et claudendi, id est solvendi et ligandi, ut quae solverit et ligaverit, operibus suis demonstret esse solvenda sive liganda, id est, faciat ea pro quibus alios solverit, et non faciat ea, pro quibus alios ligaverit.
«Et aperiet, et non erit, qui claudat,» quia «quodcunque solverit super terram, erit solutum et in coelis (Matth. XVI, 19) .»—«Et claudet, et non [Col. 0219D] erit qui aperiat,» quia «quodcunque ligaverit super terram, erit ligatum et in coelis.»
Vel ita: clavem David intellige discretionem et scientiam interpretandi Scripturas, quia aperiuntur ea quae exponuntur et clauduntur, quae nobis absconduntur. Quae portatur in humero, ut doctor, quod intelligit, aut loquitur, faciat.
«Et figam illum paxillum in loco fideli,» id est in Ecclesia, ut omnium actio pendeat ex ejus magisterio et omnes erigat, atque sustineat ejus firma rectitudo. «Et erit in solium gloriae domus patris sui,» quia requiescent et gloriabuntur in eo omnes electi. Pater enim ejus Helcias est, qui dicitur pars Domini. Vasa quae suspenduntur in eo, homines [Col. 0220A] sunt quos sursum tendere facit. Vasa craterarum illi sunt, qui mentes fidelium poculo sanctae praedicationis inebriant. Vasa musicorum, qui divinis cantibus auditorum corda demulcent. Aut certe vas musicum est, quicunque veraciter dicit: «Cantabiles mihi erant justificationes tuae in loco peregrinationis meae (Psal. CXVIII, 54) .» Omnes ergo isti et caeteri, qui describuntur, suspendentur in eo, quia in ejus exemplis ac sermonibus attendentes ima deserent, et ad superna erigentur.
«In die illa auferetur paxillus, qui fuerat fixus in loco fideli, et frangetur;» quia, sicut dictum est, succedente bono praepositus inutilis dejicitur.
Si autem nomine vallis visionis Ecclesiam signari generaliter intellexeris, id est ab initio saeculi usque [Col. 0220B] in finem, poteris per Sobnam sacerdotes Instrumenti Veteris et doctrinam eorum accipere, et per Eliacim sacerdotium Christi, quod in Novo Testamento est, ac sacerdotes ejus praedicatores resurrectionis illius. Quis est enim, qui habitat in tabernaculo Judaeorum et in domo quondam Dei nisi Judaicus sermo, et ratio, quae in Veteris Instrumenti lectione versata est? Huic itaque traditioni dicitur atque doctrinae: «Quid hic agis?» Cur tibi vis aedificare domum in occidente littera, et tabernaculum, quod non habet fundamentum in duritia ejusdem litterae? Ob hoc autem dico tibi, quod in excisione sepulcri ubi mortuos recondas, vel ipse mortuus jaceas, laborare non debes, quia transferet Domini sacerdotium tuum sicut transferri solet gallus effeminatus, [Col. 0220C] qui nec generare valet, nec cantare.
Sobnas enim interpretatur convertens vel conversio. Dicitur ergo principi Judaeorum, ut convertatur de lege ad Evangelium; et victimarum imaginibus derelictis transferat se ad spiritalis sacrificii veritatem. Eliacim vero, qui dicitur Dei resurrectio, vel Deus resuscitavit, interpretatione sui nominis designat Christum a mortuis resuscitatum. Qui et filius Helciae, id est patris Domini, est. Hunc enim pater signavit Deus, et ait illi: «Tu es Filius meus dilectus, in te complacuit mihi (Matth. III, 17) .» Deposito igitur in Sobna veteri sacerdotio surgit novum in Eliacim juxta ordinem Melchisedech. «Vocabo, inquit, servum meum Eliacim, et induam illum tunica tua,» etc. Christus sacerdotali tunica [Col. 0220D] est indutus, id est propria carne vel sancta Ecclesia, et cingulo sacerdotali confortatus, quia «indutus est Dominus fortitudine, et praecinxit se virtute (Psal. XCII, 1) .»
Vel sacerdotale cingulum est justitia, quia scriptum est: «Sacerdotes tui induantur justitia (Psal. CXXXI, 9) .» Quo cingulo Dominus est confortatus, quia de illo praedictum fuerat: «Et erit justitia cingulum lumborum ejus (Supra XI, 5) .» Cui data est clavis domus David, sicut ipse loquitur: «Haec dicit Sanctus et verus, qui habet clavem David, qui aperit, et nemo claudit; claudit, et nemo aperit. Scio opera tua (Apoc. III, 7) .» Quam videlicet clavem habet super humerum, quia per crucem, quam [Col. 0221A] in humero gestavit, regna coelorum nobis aperuit, et omnia Legis et Prophetarum arcana patefecit. Sed et primo pastori personam caeterorum gerenti dedit eam dicens: «Tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI, 19) .»
«Et figam, inquit, illum paxillum in loco fideli,» quia ipse continet Ecclesiam suam, et firmat, ne portae inferi praevaleant adversus eam. «Et erit in solium gloriae domui patris ejus,» quoniam «dabit illi Dominus Deus sedem David patris ejus, et regnabit in domo Jabob in aeternum (Luc. I, 32) ,»— «ut sedeat cum principibus et solium gloriae teneat (I Reg. II, 8) .»
«Et suspendam super eum omnem gloriam domus patris ejus,» ut omnes honorificent Filium, [Col. 0221B] sicut honorificant Patrem, «qui, cum sit splendor gloriae et figura substantiae ejus, portansque omnia, sedet ad dexteram majestatis in excelsis (Hebr. I, 3) .» Bene ergo super eum omnis gloria domus patris ejus suspendi asseritur, qui portans omnia dicitur, «in quem desiderant angeli prospicere (I Petr. I, 12) ,» et ipsi in eum suspensi. Neque enim, quisquam glorificatur in domo Patris ejus per eum: «Quia non est in alio aliquo salus (Act. IV, 12) .»
Et diversa vasorum, id est hominum, genera suspenduntur in eo, sicut ipse ait: «Ego, si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum (Joan. XII, 32) .» Quomodo autem caeteris sacerdotibus haec conveniant, facile ex superioribus intelligitur. In die illo, id est in tempore Antichristi, auferetur paxillus, [Col. 0221C] qui fixus fuerat in loco fideli, et frangetur, quia multi rectores de Ecclesia tollentur, et adversitatibus frangentur ac dejicientur, et fracto paxillo, id est justo pastore cadet a fide populus, qui perpenderat in eo, et peribit. Ut autem haec omnia inevitabiliter sic ventura fore monstraret, in fine subjunxit: «Quia Dominus locutus.»
VERS. 1.—«Onus Tyri. Ululate naves maris, quia vastata est domus, unde venire consueverant: de terra Cethim revelatum est eis.»
Onus istud in decimo gradu positum ad eos pertinet, qui praecepta Dei, quae per denarium numerum designantur, speciali professione se custodituros promiserunt. Tyrus namque dicitur angustia, [Col. 0221D] conversationem eorum significans, quibus dicitur: «Intrate per angustam portam, quia lata et spatiosa via est, quae ducit ad perditionem, et multi sunt, qui intrant per eam. Quam angusta porta et arcta via est, quae ducit ad vitam, et pauci sunt, qui inveniunt eam! (Matth. VII, 13.) » Inde et Tyrus posita est in insula, sacrorum coenobiorum figuram tenens, ubi degunt hi qui turbines et naufragia saeculi evaserunt, et ad stabilitatem solidae conversationis pervenerunt. Quibus nonnulli ex ipsis, ut victui necessaria praeparent, aliquas saeculi actiones sustinere compelluntur, et nunc velut naves, ut victum deferant, per saeculi pelagus incedunt, nunc ad monasterium velut ad quietum littoris refugiunt.
[Col. 0222A] Quid igitur istos nisi naves maris dixerimus? Sed quia jam in plerisque monasteriis religio nimium defecit, Ululate, inquit, naves maris. Qui enim de religione monasterii sui gloriabantur et exsultabant, nunc de ejus irreligiositate erubescunt et contristantur. Et cur eos ululare et lamentari praeceperit, addidit: «Quia vastata est domus, unde venire consueverant,» id est de monasterio eorum internas rapuere divitias hostes invisibiles, et destruxere virtutum munitiones.
«De terra Cethim revelatum est eis,» quia plerumque destructionem religionis suae magis advertunt, dum bonam saecularium vitam aspiciunt, aut loquuntur cum eis. Quid enim per terram Cethim, quae et Graecia significatur, nisi conversatio [Col. 0222B] saecularium; nam, quia viri saeculares nonnunquam recte vivunt et futuram discussionem metuunt, Cethim interpretantur signati et formidantes. Signatus enim merito dicitur, in cujus conversatione videtur similitudo bonitatis divinae; formidans vero est, de quo Salomon ait: «Beatus homo, qui semper pavidus (Prov. XXVIII, 14) .» Jure igitur de terra talium revelatur eis vastitas domus suae, quia ex consideratione religionis eorum cognoscunt suos amisisse religionem.
Vel omnis anima vitiis occupata, et pravis cogitationibus Tyrus, id est, angustia vocari potest. Naves maris sunt mentes deditae saeculi desideriis et actibus, quae jubentur ululare poenitentiam agendo, quia «Mundus transit et concupiscentia [Col. 0222C] ejus (I Joan. II, 17) ,» et cuncta saecularia. Mare enim hoc ultra non poterit navigari, sed omnia congelascent. Jam enim torpet hoc saeculum, et quasi glaciali frigore constringitur, ita ut ejus actiones vix queant exerceri. Unde patet, quia ipse mundus prope finem est. Sequitur:
VERS. 2.—«Tacete, qui habitatis in insula: negotiatores Sidonis transfretantes mare repleverunt te:»
VERS. 3.—«In aquis multis semen Nili, messis fluminis fruges ejus: et facta est negotiatio gentium.»
Tacete, inquit, tacete vos, qui habitatis in insula, id est monasterio, quia prae confusione non audebitis aperire ultra os. Habitamus in insula, quandiu [Col. 0222D] tentationibus hujus saeculi tundimur, et ex omni parte nostra insula atque navicula marinis feritur fluctibus. Cujus insulae negotiatores de Sidone sunt, quae interpretatur venatrix, et in qua venatores habitant, de quibus scriptum est: «Liberavit me de laqueo venantium (Psal. XC, 3) .» Omnes autem negotiatores gentium segetibus comparantur, quae cito arescunt, vel messibus fluminis, quae de coelo non habent pluviam, sed aquam de terra, et in eo cum gentibus sunt periturae.
Sed ad priorem sensum redeamus. Sidon dicitur venatio inutilis. Quae est igitur negotiatio venationis inutilis nisi actio quorumdam professorum religionis, qui toto corde terrena sectantes [Col. 0223A] mundanis actionibus et negotiis semper inservire satagunt? Qui transfretantes mare, id est euntes per mundum replent negotiationem istam in aquis, id est in populis multis, quia huc illucque discurrentes in diversis locis aggregant temporales divitias.
Semen Nili, id est quod seminatur juxta Nilum, et fruges ejus, id est Tyri, et messis fluminis ejusdem, id est quae mundationibus Nili crevit, et fruges ejus. Quantum ad litteram terra Chananaeorum, in qua Tyrus est, infecunda est; Aegyptus vero, quam Nilus irrigat, fertilissima est, ideoque negotiatores Tyri de Aegypto frumentum navibus afferebant. Et hoc est quod dicit, quia quod Aegyptii seminabant, Tyrii sumebant, et messis [Col. 0223B] Aegyptiorum erat fruges Tyriorum. Sic et religionis sanctae professores a saecularibus viris, vel ab Aegyptiis ea, quae ad victum pertinent, accipientes, spiritalia dona recompensare eis so ent. Verum si talis negotiatio immoderate fiat, nocet plurimum religiosis. Et ideo nunc sub specie Tyri, quae fruges Aegyptiorum percipit reprehenditur vita eorum, qui saeculo renuntiasse se dicunt, et nihil manibus suis operantes bona saecularium virorum sumere semper omni aviditate quaerunt.
Et facta est vita eorum negotiatio gentium, quia plurimi dantes eis carnalia accipiunt spiritalia. Quae tamen negotiatio non secundum perversitatem Simonis agitur, sed secundum quod servi [Col. 0223C] Dei pro suis benefactoribus orare consueverunt, eisque spiritalia reddere beneficia, et secundum Apostoli sententiam, qui de pauperibus sanctis, qui erant in Judaea loquens ait: «Si spiritalium eorum participes facti sunt gentiles, debent et in carnalibus ministrare eis (Rom. XV, 27) .» Sequitur:
VERS. 4.—«Erubesce Sidon, ait mare, fortitudo maris dicens: Non parturivi et non peperi, et non enutrivi juvenes, nec ad incrementum perduxi virgines.»
Saeculi hujus mare, in quo sunt animalia pusilla cum magnis, et draco, quem plasmavit Deus ad illudendum ei, videns a venatoribus Christi de [Col. 0223D] omni monte et colle venatos et captos illos, qui prius a daemonibus capti fuerant, loquitur ad contrariam fortitudinem venatorum, qui interpretatur Sidon, et dicit ei: «Erubesce Sidon, ait mare.» Non enim parturivi nec peperi, nec captos a te nutrivi juvenes, nec educavi virgines, quarum stultitia in Evangelio condemnetur. Mala enim parturitio, et partus, et nutrimentum, et educatio virginum apostolorum Christi parturitione deleta est, quorum unus loquebatur: «Filioli mei, quos iterum parturio (Gal. IV, 19) .» Et: «Lac vobis potum dedi (I Cor. III, 2) .» Et: «Despondi vos uni viro virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI, 2) .»
Sanctus Papa Gregorius de beato Job loquens [Col. 0224A] ait (In praef. ad lib. I Moral.) : «Homo gentilis, homo sine lege ad medium ducitur, ut eorum, qui sub lege sunt, pravitas confundatur. Quod bene per prophetam ac breviter dicitur: «Erubesce, Sidon, ait mare.» In Sidone quippe figuratur stabilitas in lege positorum; in mari autem vita gentilium. Erubesce ergo, Sidon, ait mare, quia ex vita gentilium redarguitur vita sub lege positorum, atque ex actione saecularium confunditur actio religiosorum, dum illi etiam promittendo non servant quae in praeceptis audiunt; et isti vivendo ea custodiunt, in quibus mandatis nequaquam legalibus astringuntur.»
Item Gregorius in Pastorali (part. III, cap. 28) . Plerumque, inquit, in actione saecularium vita confunditur [Col. 0224B] continentium cum et illi ultra habitum assumunt opera, et isti juxta ordinem proprium non excitant corda. Unde bene per prophetam dicitur: «Erubesce, Sidon, ait mare.» Quasi enim per vocem maris ad verecundiam Sidon adducitur, quando per comparationem vitae saecularium atque in hoc mundo fluctuantium ejus, qui munitus et quasi stabilis videtur, vita reprobatur;» fortitudo autem maris virtus bonae actionis saecularium est.
Quae dicit: «Non parturivi et non peperi,» quia saeculares viri per praedicationem filios parere non student. Ubicunque autem hoc duo verba simul ponuntur, parturire est ante partum dolere, parere vero partum effundere. Et illi spiritaliter [Col. 0224C] parturiunt, et pariunt, qui labores sanctae conceptionis tolerant, et proferendos Deo filios intra uterum charitatis portant, ut eos in sancta conversatione pariant sicut viri religiosi, qui lucrandis animabus invigilant, qui Deo filios generant convertendo, et enutriunt bonis moribus informando. Juvenes autem et virgines fortasse propter utrumque sexum dicit, quia et sancti viri juvenes Deo nutriunt, et religiosae feminae. Sidon itaque verecundiam faciens, «ait mare et fortitudo maris: Non parturivi et non peperi, et non enutrivi juvenes, nec ad incrementum perduxi virgines.» Ac si vita saecularium exprobret ordini religiosorum, dicens: Tu, qui alios parere Deo spiritaliter, [Col. 0224D] ac nutrire solebas, et bonis moribus usque ad perfectionem informare, non observans illud Apostoli: «Ne forte cum aliis praedicaverim. ipse reprobus efficiar (I Cor. IX, 27) .» Quod praedicare caeteris consuevisti, ipse non agis, cum ego, quae nunquam alios convertendo peperi, aut enutrivi, sancta faciem opera, de qua tam mirum non esset, si saeculariter viverem, quam de te, qui saeculo renuntiasti. Sequitur:
VERS. 5.—«Cum auditum fuerit in Aegypto, dolebunt cum audierint de Tyro.»
Quia boni saeculares dolent audientes casum religiosorum. Vel cum audierit Aegyptus, quae interpretatur tribulans et coarctans, etiam ipsa terrebitur, se quoque intelligens eadem, quae Tyrus [Col. 0225A] passa est, esse passuram. Quod cum ad omnia vitia referatur, potest etiam in haeresium diversitate sentiri, quando alia capta haeresi alia pertimescit, et in alterius confusione alter capiendum esse se sentit. Sequitur:
VERS. 6.—«Transite, maria, ululate, qui habitatis in insula.»
Quid per maria nisi amari fluctus actionum saecularium designantur? Religiosis ergo, qui mundanas actiones exercere cupiunt, per ferientem sententiam divinitus dicitur: ut transeant maria, quia saecularium vitam in terrenis negotiis, et turbulentis actionibus superare permittuntur. Tyrus quippe transit maria, quando religiosus amaritudines terrenarum actionum magis quam [Col. 0225B] saeculares viri sectatur. Sed his maria sic transeuntibus ululare jubentur, id est lapsum religionis eorum plangere illi, qui in monasterio habitant velut in insula, et ordinis adhuc rectitudinem servare, si fieri posset, vellent.
Vel transito animo maria, id est saecularia, festinantes ad portum coelestis patriae, et lugete peccata vestra vos, qui habitatis in insula, qui ex omni parte expositi estis tentationum fluctibus. Sequitur:
VERS. 7.—«Nunquid non haec vestra est, quae gloriabatur a diebus pristinis in antiquitate sua? Ducent eam pedes sui longe ad peregrinandum.»
Tyrus «gloriabatur a diebus pristinis in antiquitate sua,» quia plerique monachi et religionum [Col. 0225C] professores plus de longo tempore conversationis, quam de morum perfectione gloriari solent. Sed «ducent eam pedes sui longe ad peregrinandum,» quia instigante occulto insidiatore nonnunquam tales fugiunt de monasterio.
Vel pedes ejus, id est affectiones cordis ejus ducent eam longe a justitia, et ad peregrinas actiones, id est ad iniquitates, quas non noverat.
Vel quae in antiquis erroribus gloriabatur, nunc ab his longe recedet, et Evangelium devota suscipiet, ut peregrina sit et hospes super terram. Sequitur:
VERS. 8.—«Quis cogitavit hoc super Tyrum quondam coronatam, cujus negotiatores principes, institores ejus inclyti terrae?»
[Col. 0225D] VERS. 9.—Dominus exercituum cogitavit hoc, ut detraheret superbiam omnis gloriae, et ad ignominiam deduceret universos inclytos terrae.»
«Quis, inquit, cogitavit hoc super Tyrum?» Ac si dicat: Quis hoc aestimaret venturum super Ecclesiam religiosorum, ut sic caderet? Tyrum inquit quondam coronatam, id est discipulis ornatam. Corona enim doctorum discipuli eorum sunt. Unde Paulus his, quos Domino acquisiverat dixit: «Quae enim est spes nostra, aut gaudium aut corona gloriae? Nonne vos ante Dominum Jesum estis in adventu ejus (I Thess. II, 19) ;» Itemque: «Gaudium meum, et corona mea sic state in Domino, charissimi (Philip. XIV) .»
[Col. 0226A] Tyrus ergo quondam coronata erat, quia hi qui saeculo renuntiaverant, alios verbo et exemplo convertentes, frequentia discipulorum ornabantur. Cujus negotiatores principes erant. Praedicatores enim sunt negotiatores, quia talentum verbi erogant, et bona conversatione auditorum locupletantur. Unde eis paterfamilias dicit: «Negotiamini, dum venio (Luc. XIX, 13) .»
Institor autem vocatur, qui semper negotiis insistit. Institor ergo spiritalis est, qui facit, quod Apostolus ait: «Praedica verbum, insta opportune (II Tim. IV, 2) . Hi itaque negotiatores et institores ) Tyri erant principes et inclyti terrae, quia praeficiebantur ecclesiis, et habebantur ubique praeclari. Sed, quia prosperis succedentibus superbire [Col. 0226B] coepit haec Tyrus et de sanctitate feris gloriari, divino judicio permissa est in culpas foris cadere, de quibus in conspectu hominum erubesceret, sicque per exteriorem confusionem humiliata rediret ad gratiam, a qua per elationem, dum laudes humanas quaereret, recesserat.
Nam Dominus exercituum cogitavit hoc, ut detraheret ab ea superbiam omnis gloriae ejus, et ad ignominiam deduceret universos inclytos terrae, id est ignominiosos ostenderet omnes, qui se sanctitate inclytos, dum adhuc super terram essent, jactabant, vel qui putabantur meritis inclyti. Vel inclytos terrae ejus, id est egregias virtutes mentis ejus propter elationem deduceret ad ignominiam et confusionem. Sequitur:
[Col. 0226C] VERS. 10.—«Transi terram tuam quasi flumen filia maris, non est cingulum ultra tibi.»
VERS. 11.—«Manum suam extendet super mare, conturbabit regna, Dominus mandavit adversum Chanaan, ut contereret fortes ejus.»
VERS. 12.—«Et dixit: Non adjicies ultra, ut glorieris calumniam sustinens virgo filia Sidonis: in Cethim consurgens trans freta, ibi quoque non erit requies tibi.»
Sicut fluvius, cum vehementer excreverit, aquam suam intra alveum cohibere non valet, sic plerumque prava anima eo usque cogitationum illicitarum fluctu repletur, ut exuberantem nequitiae fluvium jam in secreto cordis continere nequeat, sed in [Col. 0226D] actionem foras erumpere sinat. Unde nunc apte per increpationem subditur: «Transi terram tuam quasi flumen filia maris.» Terram quippe corporis sui transit more fluminis ripas extendentis, qui malitiam in corde conceptam actu corporeo promit. Et recte non filia Jerusalem, sed filia maris, id est saeculi vocatur haec anima, quia non ex amore superno, sed ex malitia praesentis saeculi nequam generata sunt in corde ejus hujusmodi desideria, et saecularem intra se malitiam suscipiens effecta est filia saeculi.
Quia vero post immundas cogitationes deperit carnis integritas, «non est, inquit, cingulum ultra tibi.» In cingulo quippe restrictio luxuriae designatur. Unde et Dominus ait: «Sint lumbi vestri [Col. 0227A] praecincti (Luc. XII, 35) . Lumbos enim praecingimus, cum carnis luxuriam per continentiam coarctamus. Qui ergo carnem in luxuriam relaxat, recte cingulum jam non habere perhibetur. Sed quia in prosperitate sic cogitat anima perversa, et cingulum continentiae deponit, justum est, ut adversitatibus feriatur, si forte vel in adversis resipiat.
Extendet ergo Dominus manum suam super mare, commovens tumultuosas saeculi tempestates adversus eam, et conturbabit regna mundi contra eam: quod enim quasi de una anima dicitur, de multis est intelligendum. Et ideo mare, id est saeculum consurgit adversus quamlibet talem animam, et regna conturbantur adversus eam, quia in omnibus regnis terrarum detestantur viri saeculares [Col. 0227B] religiosos, et disponente Deo consurgunt in eos adversa saeculi.
Chanaan vero motus eorum interpretatur. Et motus eorum est, de quo per Psalmistam dicitur: «Mei autem pene moti sunt pedes, pene effusi sunt gressus mei (Psal. LXXII, 2) .» Et de quo rursum dicit: «Non veniat mihi pes superbiae, et manus peccatoris non moveat me (Psal. XXXV, 12) .» Quia ergo vel blanda saeculi diligentes, vel de virtutibus superbientes impellente manu Satanae moventur a statu perseverantiae. «Dominus mandavit adversus Chanaan,» id est adversus motum eorum multimoda scandala movit, ut adversitatibus conteret fortes ejus, id est virtutes, de quibus superbire coeperant, et contritis fortibus, id est confractis [Col. 0227C] virtutibus dixit:
Non adjicies ultra, ut de religiosa conversatione glorieris filia Sidonis, quondam virgo, sed nunc ignominiosae actionis calumniam et opprobrium sustinens. Permittit enim Dominus virtutes conteri, de quibus mens elationem sumebat, ut ei vanae praesumptionis gloriationem auferens humilitatis sensum infundat. Quae virgo dicitur, non quia jam virgo sit, sed postquam statum salutis amisit, ad confusionis suae cumulum appellatur, quod fuit. Et ob hoc etiam filia Sidonis vocatur, cum in Sidone stabilitas vitae continentiam exprimatur. Deinde per increpationem ait:
«In Cethim consurgens trans freta.» Ac si dicat: [Col. 0227D] Vade in saeculum, o religiose: «ibi quoque non erit requies tibi;» quia et ibi graviora nimis adversa patieris. Omnis etiam anima, quae in saeculi fluctibus posita est, et circumfertur omni vento doctrinae, Chanaan appellanda est, quod interpretatur quasi fluctuatio sive commotio. Prodest igitur Tyro et ejus angustiis robur perire Chananaeorum, ut dicatur ejus habitatoribus, quod ultra non valeant injurias facere, et opprimere iniquitate virginem filiam Sidonis. Quicunque a diabolo captus est in diversorum perturbatione vitiorum, et traditus in contumelias ignominiae, ut polluat corpus suum voluptatibus et turpitudine, iste filius vel filia Sidonis est. Cethim vero dicitur plaga consummata. Et saepe videmus in saeculo quosdam de alio proposita [Col. 0228A] transire ad aliud, ut verbi gratia, qui militiam male experti sunt, fiant negotiatores, rursumque causidici arripiant arma; tamen, qui salvandi sunt ex eis, dispensante Deo semper laborem et miserias inveniunt, ut discant non in sua industria sed in Deo confidere. Sequitur:
VERS. 13.—«Ecce terra Chaldaeorum, talis populus non fuit. Assur fundavit eam; in captivitatem transduxerunt robustos ejus, suffoderunt domos ejus, posuerunt in ruinam.»
Chaldaei quasi verba, vel quasi ferri dicuntur. Et homines illi quasi verba sunt, de quibus Salomon ait: «Fili mi, si lactaverint te peccatores, ne acquiescas eis (Prov. I, 10) .» Illi autem quasi feri sunt, id est ferarum more viventes, de quibus a [Col. 0228B] Domino discipulis dictum est: «Ecce ego mitto vos sicut agnos inter lupos (Luc. X, 3) . Hos igitur Chaldaeos intellige, qui Tyrum subverterunt. Homines namque perversi, vel etiam daemones duobus modis nos decipere conantur, id est blandiendo et terrendo.
«Talis populus non fuit,» quia valde sunt ad decipiendum astuti. Quorum terram, id est gravidam eorum mentem «fundavit Assur,» id est diabolus, sicut et contrario Dominus fundavit Sion. Nam sicut Christus fundamentum congregationis est religiosorum; ita diabolus fundamentum est congregationis reproborum. Et hujusmodi homines sive maligni spiritus in captivitatem transduxerunt robustos Tyri, quia vel blandis persuasionibus, vel [Col. 0228C] asperis terroribus traxerunt in peccatum religiosos, qui mentis fortitudine robusti putabantur.
Domus vero, id est mentes eorum, suffodiuntur, quia deserente Deo corda eorum internum retributionis praemium non requirunt, et in eo suffodiuntur, quia falluntur, ut pro aeterna gloria de temporali gratulentur. Suffodiuntur, quia dum futura coelestis patriae negligunt, in suis voluptatibus cadunt. Suffossis etiam domibus ponitur in ruinam Tyrus, quoniam ablato fundamento charitatis ruit Ecclesia religiosorum. Nam, si in charitate radicati et fundati firmiter persisterent, nullatenus a Chaldaeis in ruinam poni valeret civitas eorum. Qua subversa sententiam in initio praemissam repetit propheta [Col. 0228D] dicens:
VERS. 14.—«Ululate, naves maris, quia vastata est fortitudo vestra.»
Dissipata enim de monasteriis religione et elapso ordine robur amiserunt, qui foras ad utilitates necessarias egredi solebant.
Vel omnia bona saeculi hujus et universus mortalium labor incerto navium cursui comparantur, quod cito peritura sint, et cuncta navigantium fortitudo solvatur. Sequitur:
VERS. 15.—«Et erit in die illa: In oblivionem eris, o Tyre, septuaginta annis sicut dies regis unius. Post septuaginta autem annos erit Tyro quasi canticum meretricis.»
Per Tyrum, ut saepe dictum est, intelligitur vita [Col. 0229A] religiosorum, vel Ecclesia eorum, sive anima quaelibet religiosa. Sed Tyrus in ruinam posita erit in oblivionem, quia quae fama celebris ubique habebatur, dum sancte viveret, jam a statu suo lapsa in oblivionem data est omnibus, et vilis effecta, atque in nihilum tam Deo quam hominibus est deputata septuaginta annis, id est usque ad completionem septuaginta annorum, hoc est usque ad perfectionem bonorum operum. Anni enim septuaginta quibus et Israel servivit bonorum operum plenitudinem designant, quae per sancti Spiritus gratiam datur secundum legis Decalogum. Nam septies decem septuaginta sunt, et septenarius ad septiformem gratiam pertinet: denarius ad numerum praeceptorum Dei.
[Col. 0229B] «In oblivionem, inquit, eris sicut dies regis unius,» id est sicut aliquo rege mortuo dies, quibus regnavit, oblivioni traduntur; ita dies, quibus in te justitia regnum habuit, erunt in oblivionem, quoniam justitia, quae regnavit in te, mortua est, et loco ejus successit alius rex, id est peccatum; scriptum quippe est: «Etiamsi dixero justo, quod vita vivat, et confisus in justitia sua fecerit iniquitatem, omnes justitiae ejus oblivioni tradentur (Ezech. XXXIII, 13) .»
«Post septuaginta autem annos,» id est post tempus quo injustitiae servivit, «erit Tyro quasi canticum meretricis,» id est malorum suorum recordatio, id est planctus poenitentiae. Meretrix enim, [Col. 0229C] postquam fornicari desierit solet moerens eorum recordari, quae gessit, et cum lugubri cantico memorare ea. Similiter et anima, quae immundorum spirituum suggestionibus velut corruptorum libidini subjecta diu consensit, tandem resipiscens confunditur super his, quae fecit, et plangit ea quae turpiter egit. Canticum enim non gaudii sed moestitiae ac lamentationis vocem nunc designat. Sequitur:
VERS. 16.—«Sume citnaram, circui civitatem meretrix oblivioni tradita: bene canta, frequenta canticum, ut memoria tui sit.»
Quid in cithara nisi carnis castigatio figuratur? Cithara quippe ab inferiori parte sonum reddit, ita [Col. 0229D] et corporis maceratio atque humilis poenitentia ab imo canticum dulce sursum in aures superni inspectoris modulatur. Sume ergo, inquit, citharam, id est carnis mortificationem, in qua dulce melos coram Deo resones, et circui civitatem Ecclesiae, id est esto inter poenitentes, qui stare solent extra domum orationis, vel esto inter ultimos fidelium. Alii enim fidelium sunt in medio civitatis sanctae hujus; alii in extremis ejus. Nam sanctissimi quique sunt in medio ejus, qui vero minimi sunt in corpore Christi, degunt in extremis ejus. Civitatem ergo circuit, qui inter istos humiliter se computans opera justitiae sectatur.
Bene, inquit, cane, id est convenienter mala, quae gessisti, plange, et universas chordas virtutum, [Col. 0230A] quae quondam fuerant relaxatae, in laudes compone. Frequenta canticum, id est saepe lamentare, ut apud Deum memoria tui sit, qui te oblivioni tradiderat, quia et tu praeceptorum ejus oblita fueras. Sequitur:
VERS. 17.—«Et erit post septuaginta annos: visitabit Dominus Tyrum, et reducet eam ad mercedes suas, et rursum fornicabitur cum universis regnis terrae super faciem terrae.»
VERS. 18.—«Et erunt negotiationes ejus, et mercedes ejus sanctificatae Domino: non condentur, neque reponentur, quia his, qui habitaverint coram Domino, erit negotiatio ejus, ut manducent usque ad saturitatem, et vestiantur usque ad vetustatem.»
[Col. 0230B] Post septuaginta annos, id est post actam poenitentiam et operum bonorum plenitudinem visitabit Dominus Tyrum, pristinam ei gratiam reddens, et post haec reducet eam ad mercedes suas, id est ad lucra sua, ut iterum bona temporalia sufficienter acquirat.
Et rursum, ut solebat, fornicabitur, id est negotiabitur. Fornicatio enim pro negotiatione vel divitiarum acquisitione ponitur. Nam quod ait: «Fornicabitur, et erunt mercedes ejus santificatae Domino; quia his, qui habitaverint coram Domino erit negotiatio ejus» ei sententiae consonat, qua Dominus admonet: «Facite vobis amicos de mammona iniquitatis (Luc. XIX, 9) .» Mammona quippe [Col. 0230C] interpretantur divitiae, quae licet justo labore aquisitae, tamen divitiae iniquitatis appellantur, quia iniquum, id est ab aequitate discrepans est, ut alius divitiis abundet, alius egeat. Quarum appetitus dicitur fornicatio, quia ille solus amor castus est, quo Deus ac proximus diligitur; quidquid infra diligitur, praesertim ab his, qui saeculo renuntiaverunt, non casto amore diligitur: et ideo sicut dictum est, appetitus, et acquisitio bonorum temporalium appellatur fornicatio.
Sed ejus, qui sic fornicatur, negotiationes ac mercedes sanctificatae sunt Domino, atque his, qui habitant coram Domino, fit negotiatio ejus, quando facit sibi amicos de mammona iniquitatis; quando [Col. 0230D] divitias non ob aliud acquirit, nisi ut eas ministret servis Dei. Itaque fornicabitur iterum cum regnis universae terrae super faciem terrae, quia in omnibus regnis et gentibus compelluntur hujus vitae necessitatibus acquirere justi bona temporalia.
«Et erunt negotiationes ejus et mercedes ejus,» quas in ipsis negotiationibus assequitur, sanctificate Domino, quia in usus eleemosynarum ac pietatum expendent eas. Non enim condentur avare, neque reponentur in proprios usus conservandae. His enim, qui habitaverint coram Domino, id est qui in monasteriis manserint, serviet, negotiatio ejus, ut manducent, et vestiantur ex ea. Manducent in saturitatem, id est non ad luxuriam, sed ad satietatem [Col. 0231A] naturae. Terminatis vero decem oneribus, atque tractatibus eorum jam praesentem libellum terminemus, [Col. 0232A] ut aliis voluminibus explanemus sequentia.
Explicit liber tertius.
VERS. 1.—«Ecce Deus dissipabit terram, et nudabit eam, et affliget faciem ejus, et disperdet habitatores ejus.»
VERS. 2.—«Et erit sicut populus sic sacerdos, et sicut servus sic dominus ejus, sicut ancilla sic [Col. 0231B] domina ejus, sicut emens sic ille qui vendit, sicut fenerator sic qui mutuum accipit, sicut qui repetit sic ille qui debet.»
VERS. 3.—«Dissipatione dissipabitur terra, et direptione praedabitur:»
Haec et sequentia de Judaeorum captivitate et excidio specialiter intelligi possunt, quia et per seipsum Dominus ipse praenuntiavit, dicens: «Cum videritis ab exercitu circumdari Jerusalem, tunc scitote quia appropinquavit desolatio ejus. Tunc qui in Judaea sunt, fugiant in montes, et qui in medio ejus, discedant, et qui in regionibus, non intrent in eam: quia dies ultionis hi sunt, ut impleantur omnia quae scripta sunt. Vae autem praegnantibus et nutrientibus in illis diebus. Erit enim pressura magna [Col. 0231C] super terram, et ira populo huic, et cadent in ore gladii, et captivi ducentur in omnes gentes (Luc. XXI, 20) .»
Itaque circa sensum, qui in his Domini verbis est, intelligi potest versari sermo propheticus ab eo loco, quo ait: «Ecce Dominus dissipabit terram,» usque ad eum, quo dicitur: «formido et fovea et laqueus super te, qui habitator es terrae.» Tunc enim per Vespasianum et Titum omnis terra Judaeorum in vindictam Dominici sanguinis dissipata est et vastata, ab omnibus bonis nudata, et habitatores ejus in captivitatem sunt dispersi per omnes gentes, et populus ac sacerdotes, et servi ac liberi, atque divites et pauperes in eodem excidio pariter [Col. 0231D] perierunt, aut in captivitatem ducti sunt, caetera vero, quae sequuntur, juxta hunc modum intelligenda studiosis ob brevitatem relinquimus. Sed exordium sermonis repetentes ad diem judicii generaliter ista referamus.
Tunc enim «Dominus dissipabit terram,» quia montes aequabit vallibus, et omnia quae in terra sunt igne consumet, «et nudabit eam» ab universis habitatoribus atque herbis et arboribus, et ab omni sorde. «Et affliget faciem ejus,» quia omnis superficies terrae ardebit. «Et disperdet habitatores ejus,» quia congregabuntur ante eum omnes gentes, et separabit eas ab invicem sicut pastor separat oves ab haedis (Matth. XXV, 32) .» Sed et ipsos reprobos in diversa disperdet, ut sint seorsum superbi [Col. 0232A] cum superbis, avari cum avaris, homicidae cum homicidis, fallaces cum fallacibus, et quique similes cum similibus. Quod autem sequitur:
«Et erit sicut populus sic sacerdos,» etc., usque: «Sicut qui repetit, sic qui debet,» juxta illud intelligendum [Col. 0232B] est, quod ait Dominus: «In diebus Lot edebant et bibebant, et emebant, et vendebant, plantabant, et aedificabant; qua die autem exiit Lot de Sodomis pluit ignem et sulphur de coelo, et omnes perdidit. Secundum haec erit, qua die Filius hominis revelabitur (Luc. XVII, 28) .» Itaque sicut in Sodomis omnes diversis mundi actionibus intenti simul perierunt, sic et in fine saeculi omnes pariter hi peribunt, de quibus nunc propheta loquitur, quia cum suis habitatoribus mundus terminabitur. Et tunc «dissipatione dissipabitur terra,» quoniam ab hac specie, quam nunc habet, tota immutabitur. «Et direptione praedabitur,» quia peccatores universi de ea rapientur. Sequitur: «Dominus enim locutus est verbum hoc.»
[Col. 0232C] VERS. 4.—«Luxit et defluxit terra, et infirmata est altitudo populi terrae.»
VERS. 5.—«Et terra interfecta [ Vulg. infecta] est ab habitatoribus suis, quia transgressi sunt leges, mutaverunt jus, dissipaverunt foedus sempiternum.»
VERS. 6.—«Propter hoc maledictio vorabit terram, et peccabunt habitatores ejus; ideoque insanient cultores ejus, et relinquentur homines pauci.»
Mala, quae prope finem saeculi, id est temporibus nostris ventura erant, his verbis denuntiat Dominus? Luxit, inquit, terra. Sicut terra laetatur in virtutibus accolarum, sic luget in vitiis et iniquitatibus [Col. 0232D] eorum. Et defluxit orbis, quia ubique exuberat nequitia. Nequitia enim, quae dicitur ab eo, quod est nequidquam, defectio boni est, qua quisque tendit ad nihilum. Et ideo terra defluere dicitur, et infirmari, quia ejus habitatores nequitia defluunt, ac deficiunt, et mente infirmantur a bono. Defluxit orbis, quia in toto orbe non solum cordis, sed etiam corporis bona valde sunt immutata, et pene in nihilum redacta. «Infirmata est altitudo populi terrae,» quoniam elatio terrenorum hominum debilitata est. «Et terra interfecta est ab habitatoribus suis,» quae solitam fertilitatem perdidit propter malitiam inhabitantium in ea.
Vel tropica locutione positum est terram interfectam, dum terreni homines dicantur malis operibus [Col. 0233A] interempti. Exposuit enim, quomodo interfectam dixerit terram, cum carnales ut insipientes actione pessima demersos ostenderit, quia trangressi sunt leges Dei sequendo concupiscentias suas, mutaverunt jus in injuriam, dissipaverunt foedus sempiternum mutuae societatis et amicitiae. Jure enim fraterna dilectio et societatis foedus sempiternum dicitur: «Quia charitas nunquam excidit (I Cor. XIII, 8) .»
Propter hoc, quia sic operati sunt, maledictio vorabit terram, quia propter malitiam humanam coelestis maledictio terram absorbet, ut fructum non faciat. Unde primus homo post culpam audivit: «Maledicta terra in opere tuo (Gen. III, 17) .» Divina enim pietas necdum maledicere vult homines, [Col. 0233B] sed maledictionem, quam ipsi merentur, ad terram intorquet, ut ex ejus sterilitate afflicti resipiscant.
Sed proh dolor! humana pravitas afflictionibus jam non corrigitur, sed pejor efficitur. Hoc est enim, quod dicit: «Maledictio vorabit terram, et peccabunt habitatores ejus.» Nam quanto magis fecunditatem terrae maledictio coelestis adimit, tanto avidius peccant nonnulli habitatores ejus; ideoque in suis iniquitatibus, irascente Domino, relaxati, insanient adhuc graviore malitia cultores ejus, ut amissa ratione, bestialiter invicem perimant. Et relinquentur homines pauci, caeteris fame et gladio et multimoda calamitate consumptis.
Vel in adventu judicis insanient prae timore tormentorum [Col. 0233C] imminentium et confusione cordis et dolore. Quibus expulsis, relinquentur homines pauci, id est soli electi; «multi enim sunt vocati, pauci vero electi (Matth. XX, 16) .» Qui ad comparationem multitudinis reproborum pauci sunt, sed in suo numero multi. Sed iniquorum futura calamitas describitur multifarie, cum subditur:
VERS 7.—«Luxit vindemia, infirmata est vitis, ingemuerunt omnes qui laetabantur corde.»
VERS. 8.—«Cessavit gaudium tympanorum, quievit sonitus laetantium, conticuit dulcedo citharae.»
VERS. 9.—«Cum cantico non bibent vinum, amara erit potio bibentibus illam.»
[Col. 0233D] VERS. 10.—«Attrita est civitas vanitatis, clausa est omnis domus, nullo introeunte.»
VERS. 11.—«Clamor erit super vino in plateis: deserta est omnis laetitia, translatum est gaudium terrae.»
VERS. 12.—«Relicta est in urbe solitudo, et calamitas opprimet portas.»
Vindemia vero est, cum singuli homines de hoc mundo quasi de vinea botri colliguntur. Sed vindemia luxit, quia peccantium finis moestus ac flebilis est. Vitis vero genus humanum, quia «vitis frondosa Israel (Ose. X, 1) .» Sed vitis infirmata est, quia qui nunc ad perpetranda mala fortes sunt, in resurrectione erunt infirmi. Et tunc ingemiscent omnes, qui laetabantur corde. Justi enim, licet aliquoties laetari [Col. 0234A] foris videantur, intus tamen eorum conscientia, dum hic peregrinantur, semper tristis est; reprobi autem in prosperitatibus mundanis toto corde laetantur. Unde per Salomonen dicitur: «Cor stultorum ubi laetitia, et cor sapientium ubi tristitia (Eccle. VII, 5) .» Qui ergo nunc corde laetantur in praesentibus, in fine gement. De quo et additur:
Quia «cessavit gaudium tympanorum, quievit sonitus laetantium, conticuit dulcedo citharae.» Omnia enim, in quibus perversi homines nunc laetantur, transacta tunc erunt, et Judex apparebit, qui reddat unicuique secundum opus ejus. Et peccatores cum cantico jam non bibent vinum, sed amara erit eis potio calicis irae Dei. Audiant hoc, qui in conviviis non solum gula et ebrietate, sed et auribus [Col. 0234B] luxuriant, ut omnis sensus, et animae fortitudo mollescat, quibus omnis potio et ebrietas, quae nunc eis dulcedinem mentitur, vertetur in amaritudinem.
«Attrita est civitas vanitatis,» id est civitas illa magna Babylon, cujus cives sunt omnes reprobi, in cujus figura civitatem prius aedificavit homicida Cain (Gen. IV, 17) . Inde et illud est, quod per Osee Dominus ad Israel dicit: «Quoniam Deus ego et non homo in medio tui sanctus, et non ingrediar civitatem (Ose. XI, 9) .» Sed haec impia civitas, quam Deus non ingreditur, et cujus exordium a maledicto fratricida fuit, civitas est vanitatis. Omnia enim transeuntia vanitatis nomine censentur, dicente Scriptura: «Vanitas vanitatum et omnia vanitas (Eccli. I, 1) .» Haec itaque civitas in fine conteretur. Quae sunt autem domus civitatis hujus nisi reproborum singuli? Unde pessimus daemon loquitur: «Revertar in domum meam, unde exivi (Luc. XI, 24) .» Nunc enim apertae sunt domus istae, quia perversorum mentes patent omnibus daemonum suggestionibus, et libenter eas suscipiunt. Sed tunc clausa erit omnis domus, nullo introeunte, quia tunc sero reprobi claudent conscientias suas, ut malignorum spirituum voluntati jam non consentiant, cum puniri coeperint.
«Clamor erit super vino in plateis,» quia qui per spaciosam viam saeculi incedunt, et vino vel terrenis curis inebriantur, amare flebunt. Quid enim [Col. 0234D] per vinum designatur nisi vel immoderatus potus, vel cura saeculi, vel quidquid mentem male debriat? Et quid per plateas, quae a latitudine dicuntur, nisi vita eorum exprimitur, qui latam viam, quae ducit ad perditionem, ambulant? Πλάτος, platos enim graece latitudo vocatur apud nos, et inde platea nomen accepit. Clamor itaque erit super vino, id est, ex vino in plateis quia «tunc plangent se omnes tribus terrae (Matth. XXIV, 3) .» Unde et additur, quia «deserta est omnis laetitia, translatum est gaudium terrae.» Translatum utique ad coelum. Et quia, sicut dictum est: «Attrita est civitas vanitatis,» congrue sequitur, quia «relicta est in urbe solitudo, et calamitas opprimet portas.» Quae est enim haec urbs nisi Babylon? Et quae sunt portae urbis illius [Col. 0235A] nisi doctores errorum, qui eos, quos ceperint, in confusionem ducunt velut in Babylonem? Sed in hac urbe solitudo relinquitur, quia Babylon, in tenebras exteriores missa, a nullo hominum deinceps visitabitur. «Et calamitas opprimet portas,» quia magistri errorum tormentis subjacebunt. Vel portae sunt peccata, quae tunc opprimentur calamitate, quia punientur aeternaliter. Sequitur:
VERS. 13.—«Quia haec erunt in medio terrae, in medio populorum.»
Haec, quae supra descripsit, erunt in medio terrae, quia Dominus, ut fertur, ad judicium veniet in aere super montem Oliveti. Vel quia illud quod est commune dicitur medium, haec fient in medio terrae; quia communiter omnibus aderit Dominus, ut omnes [Col. 0235B] rationem reddant, et absque personarum acceptione judicentur singuli. Dixerat autem superius, quia «relinquentur homines pauci,» id est electi soli, pereuntibus caeteris. Et nunc dat similitudinem quomodo sint relinquendi, subjungens:
«Quomodo si paucae olivae quae remanserunt, excutiantur ex olea, et racemi, cum fuerit finita vindemia.» Quia sicut paucae olivae remanent in arbore post excussionem, et pauci in vinea racemi post vindemiam, ita pauci remanebunt electi in die judicii. Olea namque est arbor, oliva autem pomum, oleum vero jus, olivum autem liquor; sed invicem pro se poni solent. Expositus autem versus ita [Col. 0235C] etiam pronuntiari potest: «Quia haec erunt in medio terrae, in medio populorum: quomodo si remanentes olivae, quae remanserunt, excutiantur de olea, et racemi, cum fuerit finita vindemia;» ita etiam fient haec, quae de electis subduntur; quomodo si remanentes olivae vel racemi colligantur. Collecta enim multitudine reproborum, de quibus supra dixerat: «Quoniam luxit vindemia,» et in torculari vini furoris Dei calcata; pauci, qui superfuerint electi, ducentur ad gaudia de quibus subditur:
VERS. 14.—«Hi levabunt vocem suam atque laudabunt.»
Complebunt namque Scripturam, quae dicit: «Beati, qui habitant in domo tua, in saecula saeculorum [Col. 0235D] laudabunt te (Psal. LXXXIII, 5) .» Sequitur:
«Cum glorificatus fuerit Dominus, hinnient de mari.» In die judicii secundum Apostoli sententiam. «Veniet Dominus glorificari in sanctis suis, et admirabilis fieri in omnibus qui crediderunt (II Thess. I, 3) .» Cum ergo fuerit glorificatus, hinnient de mari, quia vocem exsultationis emittent sancti de hoc saeculo revertentes ad patriam. Tunc enim qui redempti sunt a Domino, «revertentur et venient in Sion laudantes, et laetitia sempiterna super capita eorum (Isa. XXXV, 10) .» Sequitur:
VERS. 15.—«Propter hoc in doctrinis glorificate [Col. 0236A] Dominum, in insulis maris nomen Dominum Dei Israel.»
Quia exterminabuntur impii, quia glorificabitur Dominus in sanctis suis, propter hoc, o vos praedicatores, glorificate in doctrinis vestris Dominum, et non solum in toto orbe sed etiam in remotis insulis maris, praedicate nomen Domini Dei Israel, qui in sola quondam Judaea notus fuit. Deinde vox prophetarum inducitur, dicens:
VERS. 16.—«A finibus terrae laudes audivimus, gloriam justi.»
Prophetae enim audierunt in spiritu resonare laudes Christi non solum ab orbe, sed etiam a finibus orbis. Unde et dicunt: «Cantate Domino canticum novum, laus ejus ab extremis terrae (Isa. XLII, 10) .» [Col. 0236B] Vel fines terrae intelligamus, ubi terrena desideria finiuntur. Laudes ergo veniunt a finibus terrae, quia, postquam in nobis finitae fuerint terrenae cupiditates tunc demum Deum laudare possumus. «Non est enim speciosa laus in ore peccatoris (Eccli. XV, 9) .» Ibi autem propheta gloriam Christi decantandam in tota mundi latitudine vidit, considerans, quod a populo Judaeorum gloria haec cognoscenda non esset, adjecit
«Secretum meum mihi, secretum meum mihi [Col. 0235D] Alias, Et dixi: Secretum, etc. .» Ac si dicat: Quod ego novi, populus iste Judaicus nesciat, sed in meo fideliumque corde lateat. Rursumque cernens, quia zelo legis commoti Dominum Sabbatis infirmos curantem persecuti [Col. 0236C] sunt, et discipulos ejus nova praedicantes, cum e contrario legem inde potius violaverint, doluit super eorum caecitate et nequitia, dicens:
«Vae mihi! praevaricatores praevaricati sunt, et praevaricatione transgressorum praevaricati sunt.» Praevaricati sunt legem, cum legem adversus Chritum, et discipulos ejus defenderent. Vel post consideratam malorum damnationem, justorumque retributionem locutus est sibi ipsi propheta interno cordis affectu: Non possum cuncta narrare quae cerno, haeret lingua mea faucibus meis, vox dolore concluditur. Vae mihi! quantas considero poenas! et ob id maxime doleo, quia omnes praevaricati sunt legem Dei, et a justo Judice feriuntur. Sed ad priorem sensum redeamus. Nam quia persecutiones [Col. 0236D] exinde sunt secutae, subjecit:
VERS. 17.—«Formido et fovea, et laqueus super te, qui habitator es terrae.»
VERS. 18.—«Et erit, qui fugerit a voce formidinis, cadet in foveam: et qui se explicuerit a fovea, tenebitur laqueo.»
Temporibus enim persecutionum Christianus habitator terrae, id est, cujus conversatio in coelis non erat, qui radicem cordis in amore terrenorum plantaverat, mala temporalia metuens dicebat apud seipsum: quia si nos urget haec persecutio, negabo me Christianum verbis tantummodo, et agam postea poenitentiam; aliter enim evadere nequeo. Et talia [Col. 0237A] cogitans dum fugeret a voce formidinis, id est minas persecutorum evadere quaereret, cadebat in foveam negationis; et dum se explicare vellet de fovea, id est poenitentiam agere cogitaret, subito perimebatur a persecutoribus, vel quacunque morte praeoccupabatur, et sic laqueo perpetuae damnationis cum Satana ligatus tenebatur.
Potest et cupiditas intelligi laqueus, quo tenebatur ille, qui se explicabat de fovea, quia saepe quilibet de talibus impediebatur agere poenitentiam, dum ea, quae in mundo possidebat, timeret amittere. Similiter et temporibus Antichristi fiet, post cujus persecutionis atrocitatem, quia dies judicii veniet, recte subjungitur:
«Quia cataractae de excelsis apertae sunt, et concutientur [Col. 0237B] fundamenta terrae,» etc. Tunc enim apertae erunt cataractae, id est fenestrae de excelsis, quia coeli visibiliter patebunt, ut electos suscipiant, et reprobis unde sine fine contristentur ostendant. «Et concutientur fundamenta terrae,» quia tantus erit terrae motus, quantus nunquam fuit. Mystice vero terra peccator est, quia post culpam audivit homo: «Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 19) .» Sed quid tunc passura sit haec terra, id est unusquisque peccator, ostenditur, cum dicitur:
VERS. 19.—«Confractione confringetur terra, contritione conteretur terra, commotione commovebitur terra.»
VERS. 20.—«Agitatione agitabitur terra sicut ebrius, et auferetur quasi tabernaculum unius noctis: [Col. 0237C] et gravabit eam iniquitas sua, et corruet, et non adjiciet ut resurgat.»
Sic enim reprobus quisque tunc conteretur, et agitabitur ac sicut tabernaculum, in quo mansit una nocte praesentis vitae, auferetur in mane, id est in resurrectione. Et gravabit eam pondus iniquitatis suae, ut a terra levari nequeat, quando sancti rapientur «in nubibus obviam Christo in aera (I Thess. IV, 16) . Et corruet in barathrum aeternae damnationis, et non adjiciet ut resurgat, quia nunquam ulterius exibit inde. Sequitur:
VERS. 21.—«Et erit in die illa: visitabit Dominus super militiam coeli in excelso, et super reges: qui super terram sunt.»
[Col. 0237D] Militiam coeli daemones appellat, qui sunt in hoc aere. Aer quippe coelum vocatur, sicut scriptum est: «Milvus in coelo cognovit tempus suum (Jer. VIII, 7) .» Visitabit ergo Dominus super militiam coeli in die illa, quia super aereas potestates vindicabit. Et super reges terrae, id est super principes saeculi, vel super daemones, qui sunt rectores mundi tenebrarum harum. Sequitur:
VERS. 22.—«Et congregabuntur in congregationem unius fascis in lacum, et claudentur ibi in carcerem, et post multos dies visitabuntur.»
Cum de novissima die propheta dixisset, quia «in die illa visitabit Dominus super militiam coeli et terrae,» mox ad ea, quae quotidie fiunt in morte reproborum, mentis oculum reduxit. Exeuntes enim [Col. 0238A] de corporibus congregantur in lacum tartareum, et sicut illi, qui in vinea laborasse dicuntur, omnes denarium vitae aeternae communiter acceperunt (Matth. XX, 10) ,» «licet in domo Patris mansiones multae sint (Joan. XIV, 2) ,» et «stella a stella in claritate differat (I Cor. XV, 41) :» sic et omnes reprobi in congregationem unius fascis aeternae damnationis congregantur, licet per fasciculos et zizania comburantur. Quamvis vero varia sint genera poenarum, omnes tamen colligati sunt in uno fasce. Nam, sicut uno sole omnes tangimur, nec tamen sub eo uno ordine omnes aestuamus, quia juxta qualitatem corporis sentitur etiam pondus caloris: sic damnatos et una est gehenna quae afficit, et tamen non una qualitate omnes comburit; quia quod hic agit valitudo corporum, [Col. 0238B] hoc et illic exhibet dispar causa meritorum. Exeuntes itaque de hac vita congregabuntur singuli in congregationem unius fascis in lacum, et claudentur ibi in carcerem. Infernus vero, sicut praemissum est, dicitur lacus, quia omnes, quos semel ceperit, semper fluctuantes et trepidos tormentis circumfluentibus absorbet. Carcer quoque vocatur, quia quicunque ab eo capti fuerint, stabiliter retinentur. Claudentur, inquit, in carcerem de corporibus educti. Et post dies multos, id est in fine saeculi, visitabuntur, ut corpora resumere veniant, et deinceps puniantur dupliciter. Sequitur:
VERS. 23.—«Et erubescet luna, et confundetur sol, cum regnaverit Dominus exercituum in monte Sion, et in Jerusalem, et in conspectu senum suorum [Col. 0238C] fuerit glorificatus.
«Erubescet luna et sol confundetur,» quia «sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum (Matth. XXIV, 29) .» Fertur tamen quia sol aut luna, vel stellae lumen suum tunc non amittent, sed ad comparationem lucis, quae Christus est, omnia luminaria videbuntur obscurari, sicut et cereus lumen non habet in radio solis.
Vel erubescet luna, et confundetur sol, cernens homines, qui suo fruebantur lumine, nihil dignum Dei bonitate fecisse, «qui solem suum oriri facit super bonos et malos (Matth. V, 45) ,» quomodo si dispensator et villicus, veniente Domino, cernat familiam variis subjici cruciatibus, et nequaquam sua implesse [Col. 0238D] praecepta.
Mons Sion et Jerusalem Ecclesia est. «Illa enim quae sursum est Jerusalem libera est, quae est mater nostra (Gal. IV, 26) .» Senes morum senectute maturi sunt. «Cani enim sunt sensus hominis, et aetas senectutis vita immaculata (Sap. IV, 9) .» Regnabit ergo Dominus in monte Sion, et in Jerusalem, id est Ecclesia, et in conspectu senum suorum, id est fidelium, qui maturi sunt moribus, glorificabitur.
Vel mons Sion altitudo contemplationis est, quia Sion dicitur specula, Jerusalem visio pacis est. Senes ejus sunt apostoli et patriarchae, et principes religionis. In hoc igitur monte, et in hac Jerusalem manifestabit se Rex saeculorum, et coram his senibus gloriam suam aperiet. Itaque prophetata reproborum [Col. 0239A] damnatione et justorum gloria, super his omnibus hymnum Deo propheta canit, subjungens:
VERS. 1.—«Domine, Deus meus es tu, et exaltabo te, et confitebor nomini tuo: quoniam fecisti mirabilia, cogitationes antiquas fideles. Amen.»
Confitebor, inquit, id est gratias ago nomini tuo, quoniam fecisti mirabilia, reddendo peccatoribus quae minatus eras, et sanctis quae promiseras. De quibus complesti cogitationes antiquas, dicens electis: «Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum, quod vobis paratum est a constitutione mundi (Matth. XXV, 34) .» Et idem reprobis: «Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis ejus (ibid., 41) .» Antiquitus [Col. 0239B] enim cogitasti, quod a constitutione mundi praeparasti. Et hae cogitationes fuerunt fideles, quia fideliter adimplesti quae cogitaveras, sicut in libro Josue prophetico sermone de futuro justorum regno quasi de praeterito dicitur: «Non unum quidem verbum, quod illis praestiturum se esse promiserat, irritum fuit, sed rebus expleta sunt omnia (Josue XXI, 43) .» Unde et additur Amen, quod interpretatur vere vel fideliter. Sed quae mirabilia fecerit, vel quas cogitationes compleverit, et hic quoque declaratur, cum subditur:
VERS. 2.—«Quia posuisti civitatem in tumulum, urbem fortem in ruinam, domum alienorum, ut non sit civitas, et in sempiternum non aedificetur.»
Quae est autem haec civitas nisi de qua superius ait: «Attrita est civitas vanitatis?» Cum autem [Col. 0239C] civitas ex toto destruitur, in tumulo redigitur. Posuit ergo Dominus civitatem in tumulum, quia magnam illam Babylonem in judicio penitus subvertit. Quae et domus alienorum est, id est eorum, qui sunt a consortio justorum alieni. Sed haec jam ultra non erit civitas, nec in sempiternum aedificabitur, sicut supra dictum est: «Et erit Babylon illa gloriosa in regnis, inclita in superbia Chaldaeorum, sicut subvertit Dominus Sodomam et Gomorrham (supra XIII, 19) .» Sequitur:
VERS. 3.—«Super hoc laudabit te populus fortis, civitas gentium robustarum timebit te.»
VERS. 4.—«Quia factus es fortitudo pauperi, fortitudo egeno in tribulatione, spes a turbine, et umbraculum ab aestu.»
[Col. 0239D] Super hoc, id est ex hoc, quod posuisti civitatem in tumulum sempiternum, laudabit populus fortis, electorum concordans judiciis justitiae tuae, et civitas gentium robustarum, id est Ecclesia sanctorum de cunctis gentibus congregatorum timebit te.
Est enim «timor Domini castus permanens in saeculum saeculi (Psal. XVIII, 10) ,» quo timore semper Ecclesia justorum et in illo beatitudinis regno timebit Deum, quia perfecte non diligeret, nisi et timeret Deum. Sed populus iste dicitur fortis, et haec civitas gentium robustarum, quia sancti fortes sunt hic in spiritali pretio, et ibi virtute resurrectionis confortati. Cur autem laudare et timere debeant consequenter ostenditur.
[Col. 0240A] «Quia factus es, inquit, fortitudo pauperi,» etc. Quis vero iste pauper est nisi ille, «qui pro nobis pauper factus est, cum esset dives, ut illius inopia ditaremur?» (II Cor. VIII, 9.) Et quis egenus iste nisi Christus Dominus vel quilibet pauper spiritu? Factus est ergo Dominus fortitudo pauperi in tribulatione, quia virtutem in passione Christo suo dedit, ut Judaeorum saevitiam superaret patiendo. Egeno quoque factus est in tribulatione fortitudo, quia cuilibet pro se patienti adfuit. Et factus est ei spes a turbine tribulationum, quia speravit in eo inter adversa. Nam «tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem (Rom. V, 3) .» Et umbraculum ab aestu passionum factus est ipsi egeno, ne mens ejus ureretur igne doloris [Col. 0240B] immoderati. Sequitur:
«Spiritus enim robustorum quasi turbo impellens parietem.» Sicut turbo impellit parietem, ut subruat, ita Spiritus robustorum, id est animositas fortium persecutorum impetit corpus nostrum, ut in mortem illud praecipitet. Sed in tanto turbine suos Dominus protegere non desistit. Vel quomodo si ventus impingat parietem atque pertranseat; sic turbo blasphemantium ac saevientium Judaeorum Christo nocere non potuit. Sequitur:
VERS. 5.—«Sicut aestus in siti, tumultum alienorum humiliabis, et quasi calore sub nube torrente propaginem fortium marcescere facies.»
Sicut aestus humiliat tumultum hominum quando ipsi tumultuatores sitim patiuntur, quia vox eis deficit, [Col. 0240C] sic humiliabis tumultum quo contra martyres latrant persecutores, qui sunt a sorte electorum alieni. Aestus enim tribulationum fatigabit eos, quando retribuet Deus tribulationem his, qui justos tribulant, et sitim patientur, quia nihil eorum quae desideraverint habere poterunt.
Vel in aestu et siti humiliabuntur, quando cum igne devolventur in Tartarum a facie Judicis. Ac sicut marcescunt propagines vineae, dum fortiter torrentur calore solis sub nube latentis, ita propaginem fortium persecutorum marcescere facies. Quid enim per solem sub nube latentem nisi judex, qui nondum apparet, figuratur? Ipse est enim «Sol justitiae (Malach. IV, 2) .» Quid per calorem solis nisi sententia judicis? Calor igitur occulti solis propaginem [Col. 0240D] vitis siccat, quia latentis adhuc Judicis sententia vitam peccantium in morte facit marcescere. Sequitur:
VERS. 6.—«Et faciet Dominus exercituum omnibus populis in monte hoc convivium pinguium, convivium medullatorum vindemiae defaecatae.»
Supra dixerat, quia «confundetur sol, cum regnaverit Dominus in monte Sion et in Jerusalem (supra XXIV, 23) ,» et nunc ad ea respiciens subjungit: Quia faciet Dominus convivium in monte hoc, videlicet in monte Sion, id est in regno coelorum, quia «videbitur Deus deorum in Sion (Psal. LXXXIII, 8) .» Convivium autem intelligamus, de quo scriptum est: «Beati qui ad coenam nuptiarum Agni vocati sunt [Col. 0241A] (Apoc. XIX, 9) .»Et item: «Justi epulentur, et exsultent in conspectu Dei, et delectentur in laetitia (Psal. LXVII, 4) .» Rursumque: «Secura mens quasi juge convivium (Prov. XV, 15) .» Illud enim convivium satietas est internae dulcedinis, qui ex visione conditoris percipient, ut in aeternum vivant. Quod omnibus populis in monte Sion faciet Dominus, quia sicut Lucas dicit: «Venient ab oriente et occidente, et aquilone, et austro et accumbent in regno Dei (Luc. XIII, 29) .»
Et hoc convivium erit pinguium, et medullatorum, quia internae pinguedinis adipe saginati sunt, et medullis charitatis sunt pleni; sive quia pingues sunt in bono opere, et medullati in gratia rectae intentionis, illuc congregantur. Erit et vindemiae [Col. 0241B] defaecatae, quia finis humani generis est vindemia, et singuli homines sicut racemi. Sed electorum vindemia est defaecata, quia non moriuntur in faecibus peccatorum suorum, sed ante mortem defaecari student. Erit ergo convivium illud vindemiae defaecatae, quoniam illi soli ad epulas illas introducentur qui vitam hanc immaculati finiunt. Sequitur:
VERS. 7.—«Et praecipitabit in monte isto faciem vinculi colligati super omnes populos, et telam quam orditus est super universas nationes.»
VERS. 8.—«Praecipitabit mortem [ Vulg. montem] in sempiternum.»
Quid appellatione vinculi nisi mortalitas haec designatur? [Col. 0241C] Unde scriptum est: «Dirupisti vincula mea, tibi sacrificabo hostiam laudis (Psal. CXV, 16) .» Et quid per telam nisi mortalitatis vita figuratur? Dicit enim Job: «Dies mei velociores transierunt, quam a texente tela succiditur (Job IX, 25) .» Vinculum autem est super omnes populos colligatum, quia omnes homines astricti tenentur vinculis carnis. Facies vinculi facies est mortalitatis hujus, quae cernitur in corporibus nostris.
Telam quoque super universas nationes Dominus orditus est, quia propter Adae peccatum ablata vivendi aeternitate temporalem interim vitam dedit humano generi, donec interveniente morte immortalitas ei per resurrectionem restituatur, cujus resurrectionis adveniente die «praecipitabit Dominus [Col. 0241D] in monte isto faciem vinculi colligati super omnes populos,» quia faciem mortalitatis, quae paret in carne cunctorum, delebit a corporibus justorum, quando «mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur (I Cor. XV, 51) .» Ob hoc namque in monte isto qui est Ecclesia, praecipitari dicitur facies vinculi hujus, quia in caeteris resurgentium, qui non mutabuntur, nequaquam facies mortalitatis abolebitur, quoniam adhuc passibiles erunt.
Similiter et telam praecipitabit, quia mortalem miseramque vitam hanc omnibus auferet, ut beatam immortalitatem dignis tribuat. Exponens autem propheta, quod dixerat faciem vinculi telamque generalem praecipitandam, «praecipitabit, inquit, mortem [Col. 0242A] in sempiternum.» Neque enim ultra poterunt mori, sed aequales angelis erunt, qui digni habebuntur saeculo illo. Sequitur:
«Et auferet Dominus Deus omnem lacrymam ab omni facie, et opprobrium populi sui auferet de universa terra, quia Dominus locutus est.» Variis de causis nunc flent electi, quia nunc est tempus flendi. Alius idcirco plangit, quia malum fecit; alius, quia bonum non fecit; alius, quia vitiis impugnatur; alius quoniam a regno Dei peregrinatur. Opprobrium quoque patiuntur a pravis et infidelibus. Sed in die illa Dominus auferet lacrymam ab omni facie eorum, quia «gaudium et laetitiam obtinebunt, et fugiet dolor et gemitus (Isa. XXXV, 10) .» Et opprobrium eorum auferetur de universa terra, quia [Col. 0242B] nusquam adversus eos quisquam audebit mutire, sed ab angelis honore magno congregabuntur a quatuor plagis terrae, et subvehentur in coelum. Vel opprobrium eorum auferet, qui ad imaginem conditoris fuerant conditi, et tunc diaboli ac mortis evadent servitutem.
VERS. 9.—«Et dicent in illa die: Ecce Deus noster iste, exspectavimus eum, et salvabit nos iste Dominus: sustinuimus eum, exsultabimus et laetabimur in salutari ejus.»
VERS. 10.—«Quia requiescet manus Domini in monte isto.»
In monte Sion «dicent in die illa: Ecce Deus noster iste,» quia juxta Psalmistam: «Videbitur Deus deorum in Sion (Psal. LXXXIII, 8) .»—«Beati [Col. 0242C] enim mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) .» Nam «videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem (I Cor. XIII, 12) .» Ita enim Deus nobis erit notus atque conspicuus, ut videatur spiritu a nobis singulis in singulis nobis, videatur ab altero in altero, videatur in se ipso, videatur in coelo novo et in terra nova, atque in omni, quae tunc fuerit creatura, videatur, et per corpora in omni corpore, quocunque fuerint spiritales oculi acie perveniente directi.
Ad hanc ergo visionem, post vitae hujus tenebras, electi pervenientes exsultabunt ad invicem, dicentes: «Ecce Deus noster iste, exspectavimus et sustinuimus eum» inter adversa tentationum, sicut scriptum est: «Exspecta Dominum, viriliter age, et [Col. 0242D] confortetur cor tuum et sustine Dominum (Psal. XXVI, 14) .» Et quoniam in hoc saeculo gaudere noluimus, exsultabimus, et laetabimur amodo in salutari ejus, id est in Jesu Filio ejus, quia requiescet in monte isto manus, id est operatio Domini. Licet enim in Genesi requievisse legatur Sabbato ab operibus suis (Gen. II, 2) , tamen dicit Veritas ejus: «Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V, 17) .» Postquam igitur ea quae quotidie creat operari desierit in fine saeculi, requiescet ab operatione manus ejus in monte Ecclesiae justorum, «ut ipsi requiescant a laboribus suis (Apoc. XIV, 13) .» Quid autem de reprobis tunc fiat subjungitur:
«Et triturabitur Moab sub eo sicut teruntur paleae [Col. 0243A] in plaustro.» Moab quippe, sicut Hieronymus ait, dicitur ex patre, id est recedens a Deo Patre. Quicunque igitur a Deo, qui Pater omnium est, peccando elongatur, est Moab. Nam et diabolum omnesque contrarias fortitudines sub appellatione Moab indicat humiliandas, et deducendas in Tartarum et instar pulveris conterendas. Sed iste Moab triturabitur, id est conculcando teretur, ut ab electis separetur, nihilque remaneat integrum. Sicut teruntur paleae plaustro, ut separentur a granis. In nonnullis enim regionibus agricolae, collectis in unum segetibus, plaustra cum rotis serratis superducunt, ut triticum excutiatur, et stramina comminuantur in paleas, ut animalibus pabulum fiant. Sic igitur, ut electi velut triticum soli remaneant, iste Moab triturabitur [Col. 0243B] in illa tempestate, quae fiet in adventu Judicis. Nam «ignis in conspectu ejus exardescet, et in circuitu ejus tempestas valida (Psal. XLIX, 2) .» Hac igitur tempestate triturabitur iste bonitatis refuga, id est Moab a Deo recedens. Sequitur:
VERS. 11.—«Et extendet manus suas sub eo sicut extendit natans ad natandum.»
Quando quis ad imum de superioribus labitur, extensis manibus ruit, sicut qui natat. Cum ergo praecipitabitur in barathrum iste Moab, id est populus reproborum, expansis manibus velut natans, ruet circumfluentibus tormentis fluctuans. Et sicut solet, qui natat, totum corpus extendere, sic et iste allidetur in terram, irruens sonitum faciet.
[Col. 0243C] «Et humiliabit gloriam ejus cum allisione manuum ejus,» ut in novissimum laci depositus pro temporali gloria opprobrium sustineat sempiternum. Et humiliabit eum cum allisione manuum ejus, quibus iniquitates operabatur, quia sicut scriptum est: «Per quae peccat quis, per hoc et torquetur (Sap. XI, 17) .» Ad quem propheta conversus adjungit:
VERS. 12.—«Et munimenta sublimium murorum [Col. 0243D] Alias tuorum. ejus concident, et humiliabuntur, et detrahentur in terram usque ad pulverem.»
Sublimes muri Moab homines nequissimi sunt, atque superbi qui per potentiam saeculi tuentur alios minus fortes iniquos. Sed in die illa concident munimenta murorum istorum, quia tutatores malorum [Col. 0243D] in poenas tunc corruent, et per mortis sententiam humiliabuntur ac detrahentur in terram usque ad pulverem, quia caro eorum pulvis efficietur.
Possumus et aliter istam murorum ruinam intelligere, juxta hoc, quod Apostolus loquitur: «In carne enim ambulantes, non secundum carnem militamus. Nam arma militiae nostrae non carnalia sunt, sed potentia Deo ad destructionem munitionum, consilia destruentes et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi (II Cor. X, 3) .» Dum igitur per apostolos ac reliquos praedicatores sanctos haec fiunt, completur [Col. 0244A] quod ait propheta: Quoniam munimenta sublimium murorum tuorum concident,» etc.
In terram quippe detrahitur, usque ad pulverem, qui, deposito superbiae fastu, se terram et pulverem esse cognoscit. Potest et subversio Jerusalem, quae per Romanos facta est, his verbis praenuntiari. Nam et populum Judaeorum superius ostendimus mystice vocari Moab, Unde et quod ait quia triturabitur Moab sub eo, de illa Judaeorum tribulatione potest intelligi. Sed et aliud, quod ait paulo superius, quia «posuisti civitatem in tumulum.» Vel, quia «relicta est in urbe solitudo (supra XXIV, 12) ,» ad eamdem destructionem Jerusalem referri potest, quod ob brevitatem praeterivimus. Sequitur:
[Col. 0244B] VERS. 1.—«In die illa cantabitur canticum istud in terra Juda: Urbs fortitudinis nostrae Sion ponetur in ea murus et antemurale.»
VERS. 2.—«Aperite portas et ingrediatur gens justa custodiens veritatem.»
VERS. 3.—«Vetus error abiit, servabis pacem: pacem, quia in te speravimus,» etc.
In die illa, qua concident munimenta murorum Moab, id est tempore quo praedicatores destruent omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, vel in die judicii, quo peribunt omnes malorum defensores, cantabitur hoc carmen exsultationis in terra Juda, id est in terra confessionis, quae est Ecclesia. Juda quippe confessio dicitur sive [Col. 0244C] laudatio. Confessores igitur et laudatores Christi decantant dicentes: «Urbs fortitudinis nostrae Sion,» etc. Sion interpretatur specula, et specula dicitur urbs fortitudinis justorum, quia pervigil eorum mens, dum sollicite circunquaque respicit in alto posita, priusquam veniat culpa, deprehendit, eamque quo sagaciter praevidet, et fortiter superat.
Vel Ecclesia est urbs fortitudinis nostrae, quia nullus extra eam resistere valet antiquo adversario. In cujus Ecclesiae aedificio Salvator murus poni dicitur. Ipse enim vobis murus est, quia ad corda nostra pertingere malignorum spirituum cursum vetat. Qui nostrae quoque fidei et antemurale posuit, quia, priusquam se per carnem ostenderet praedicatores [Col. 0244D] mysterii sui prophetas misit. Recte enim antemuralis nomine vocantur, qui, dum subsequentem praedicarent Dominum, quasi ante murum steterunt.
Vel divinitas ejus est nobis murus, et humanitas antemurale, post cujus adventum, quia universae gentes ad fidem susceptae sunt: Aperite, inquit portas Sion, o praedicatores, et ingrediatur gens justa, id est gentilitas sine legis operibus per fidem justificata, custodiens deinceps operando veritatem evangelicam. Nam vetus error idolorum abiit. Dicit autem Paulus: «Justificati igitur ex fide, pacem habeamus ad Deum, per Dominum nostrum Jesum Christum, [Col. 0245A] per quem accessum habemus per fidem in gratiam istam, in qua stamus, et gloriamur in spe gloriae filiorum Dei (Rom. V, 1) .» Similiter et hoc loco: «Servabis, inquit, pacem: pacem, quia in te speravimus.» Qui enim non in se sed in Domino confidunt et sperant, eis gratia divina pacem servat, ne aliqua offensione gratiam ejus amittant.
Vel angelis dici potest: Aperite portas regni coelorum, et ingrediatur gens justa Christianorum custodiens operibus veritatem fidei. Error enim ignorantiae veteris totus abiit, quoniam «non docebit ultra unusquisque proximum suum et fratrem suum, dicens: Cognosce Deum. Omnes enim, inquit, scient me a minore usque ad majorem eorum (Jer. XXXI, 34) .» Doctor namque tunc cessabit, quia Deum, [Col. 0245B] sicuti est, videbunt omnes, et dicent, quia vetus error abiit ignorantiae prioris. Et quia certissime scient nunquam se gratiam ejus, quam semper, dum hic viverent quaesierunt, amissuros, vel adversitatis aliquid jam passuros, congratulabuntur, dicentes: «Servabis pacem: pacem, quia in te speravimus.» Forsitan propter animae corporisque tranquillitatem ingeminat pacem, Quod aiunt? Quia in te speravimus, propheta confirmat et exponit, dicens:
VERS. 4.—«Sperastis in Domino in saeculis sempiternis, in Domino Deo forti in perpetuum.»
Sperant enim electi non in transitoriis sed in sempiternis saeculis a Domino mercedem accipere, qui fortis in perpetuum perpetua dare tormenta suis [Col. 0245C] hostibus potest. Nam sequitur:
VERS. 5.—«Quia incurvabit habitatorem [Col. 0245D] Alias habitantes. in excelso, civitatem sublimem humiliabit: humiliabit eam usque ad terram, detrahet eam usque ad pulverem.»
VERS. 6.—«Conculcabit eam pes pauperis, gressus egenorum.»
Tempore mortis incurvabit in excelso habitantes, quia superbos humilians aeternis mancipabit suppliciis, atque civitatem eorum sublimem humiliabit usque ad terram, et detrahet usque ad pulverem, quia elatam carnem eorum, in qua habitaverunt, in terram et pulverem reverti faciet.
Vel civitas haec intelligatur illa magna Babylon. [Col. 0245D] Aut certe Dominus incurvat habitantes in excelso, cum superbos ad humilitatis gratiam inclinat. Et sublimem civitatem humiliat usque ad terram et pulverem, quando elatam mentem sic humiliat, ut se terram et pulverem esse cognoscat. Quam et pes pauperis conculcat, et gressus egenorum, quia premitur exemplo Dominicae humilitatis ejusque discipulorum. Eum namque pauperem hic accipimus, de quo Paulus ait: «Quoniam propter nos egenus factus est, cum esset dives, ut illius inopia nos divites essemus (II Cor. VIII, 9) .
Egeni quoque fuerunt, quibus ab eo dictum est: «Nolite possidere aurum neque argentum, neque [Col. 0246A] pecuniam in zonis vestris, non peram in via, neque duas tunicas, neque calceamenta, neque virgam portetis (Matth. X, 9) .» De quorum gressu dictum est ibi: «Ite ad oves, quae perierunt domus Israel. Euntes autem praedicate dicentes: quia appropinquavit regnum coelorum (ibid.) .» Pes igitur pauperis transitus est Dominicae Incarnationis, qua de loco in locum ivit, atque gressus egenorum incessus praedicationis apostolorum. Eum itaque conculcat pes pauperis, et gressus egenorum, cujus elationem conterit humilitas et conversatio inter homines atque doctrina Salvatoris discipulorumque ejus.
Historialiter autem incurvavit habitantes in excelso, quia Judaeosqui erant in arce Sion, subjecit Tito captivos. Et civitatem Jerusalem humiliavit usque ad pulverem, [Col. 0246B] quia non est in ea relictus lapis super lapidem. Quam conculcaverat pes pauperis, et gressus egenorum, quia ibi Dominus ipse, et discipuli ejus praedicaverant, ac deambulaverant. De cujus conversatione subditur:
VERS. 7.—«Semita justi recta est, rectus callis justi ad ambulandum.»
Semita quippe vel callis justi actio est tritae conversationis, quam Christus gessit, dum praesentis vitae cursum incederet. Quae semita recta est ad ambulandum, ut omnes, qui rectae conversationis viam sequi cupiunt, per eam incedere post illum non dubitent. Ad quem prophetarum voce subjungitur:
VERS. 8.—«Et in semita judiciorum tuorum, [Col. 0246C] Domine, sustinuimus te, nomen tuum et memoriale tuum in desiderio animae.»
Prophetae enim sustinuerunt Dominum, quia diutius exspectaverunt ejus adventum. Quae est semita judiciorum ejus nisi rectitudo conversationis, quae probatur in judiciis ejus? In hac enim sustinuerunt eum prophetae sancti. Cujus nomen et memoriale erat in desiderio animae eorum, quia ejus charitate vulnerata mens eorum multum delectabatur, si vel nomen aut mentionem ejus ab ore cujusquam audiret.
Potest et Scriptura sacra memoriale ejus dici, quia ibi memorantur opera ejus. Quae est in desiderio animae, quia sancta anima lectiones divinas audire [Col. 0246D] desiderat. Nam et omnes, qui veraciter diligunt Salvatoris adventum, possunt ei versum istum decantare. Nam qui nomen Domini habet in corde, aliud non desiderat. Deinde propheta suum pandit desiderium, dicens.
VERS. 9.—«Anima mea desideravit te in nocte, sed et spiritu in praecordiis meis de mane vigilabo ad te.»
Nox vero vita est praesens in qua, quandiu sumus, dum interna suspicimus, sub incerta imaginatione caligamus. Unde propheta nunc ad videndum Dominum, quadam se premi caligine sentiens, loquitur: «Anima mea desideravit te in nocte.»
[Col. 0247A] Ac si dicat: In hac obscuritate vitae praesentis videre te appeto, sed adhuc infirmitatis nubilo circumscribor. Ille autem in praecordiis vigilat ad Dominum, qui torporis et negligentiae tenebras a se repellens, mentis oculos ad aspectum veri luminis apertos tenet. Mane vero primaeva aetas est. Vel mane fit in nobis, cum erroris nostri obscuritas veritatis illustratione irradiatur. Mane fit in nobis, cum corda nostra justitiae fulgor illuminat, quae caecitas culpae velut nox deprimebat. De mane ergo propheta vigilare se ad Deum in praecordiis suis asserit, quia vel a primaeva aetate, vel ex quo luce cognitionis ejus est illustratus, semper ad eum intendens voluntati ejus obsequi studet. Atque de his, qui vigilare negligunt, sententiam subjungit, dicens:
[Col. 0247B] «Cum feceris judicia tua in terra, justitiam discent habitatores orbis.»
Justitiam discent, id est vigilare incipient habitatores orbis, id est qui mente mundum inhabitant. Sed quando discent justitiam? «Cum feceris judicia tua in terra.» Te enim ad judicium veniente ad cor suum quisque reducitur, ut sancta jam, cum agere non valet, sentiat: et rectum, quod sequi debuit, ex tortitudinis suae poena cognoscat. Unde bene per Jeremiam dicitur: «Congrega eos quasi gregem ad victimam, et sanctifica eos in die occisionis (Jer. XII, 3) .» In die enim occisionis sanctificantur reprobi, quia tunc sancta, quae debuerant agere sentiunt, cum digna pravitatis supplicia jam declinare non possunt. Sequitur:
VERS. 10.—«Misereamur impio, et non discet facere justitiam, in terra sanctorum iniqua gessit, et non videbit gloriam Domini.»
VERS. 11.—«Domine, exaltetur manus tua, et non videant: videant et confundantur zelantes populi, et ignis hostes tuos devoret.»
Vox est eorum, qui supra dicebant: «In semita judiciorum tuorum, Domine, sustinuimus te.» Misereamur, aiunt, impio non statim condemnantes eum, sed adhuc exspectantes, et divinam misericordiam ei annuntiantes, si forte poenitentiam egerit. Et nos quidem ei miserebimur, sed ille discet facere justitiam, id est juste vivere. Unde et sequens ejus actio perversa. Et postquam est misericordiam consecutus, [Col. 0247D] additur, scilicet quia in terra sanctorum iniqua gessit, id est inter bonos male vixit ad iniquitatis augmentum. Nam sicut magna laus est inter malos bene vivere, sic grandis ignominia est inter sanctos inique agere. Et ideo qui sic induratus est iniquitate, ut et inter justos inique vivere non erubescat, non videbit gloriam Domini, quam soli videbunt electi, sed in aeternum damnatus perpetuas sustinebit tenebras
Vel Dominus ait: Misereamur impio, id est misericordiam potius consequatur impius, et discat clementiam meam, dum etiam ipse salvetur. Cui ex persona humanae impatientiae propheta respondet: «Et non discet facere justitiam.» Et est sensus: Et quomodo poterit nosse tuam justitiam, si tantam [Col. 0248A] clementiam fuerit expertus? Redditque causas, quare eum velit Dei justitiam discere: Quia «in terra sanctorum iniqua gessit,» et contra sanctos tuos jugiter dimicavit, debet sentire tormenta. Rursumque Dominus sententiam temperans: «Et non videbit, inquit, gloriam Domini,» id est sufficiet ei pro universa poena, quod me cum sanctis meis non videbit in mea majestate regnantem. Sed qualiter omnes iniqui fallantur, adjungitur:
«Domine, exaltetur manus tua, et non videant: videant, et confundantur zelantes populi,» id est fidelibus invidentes. Intellectum quippe reproborum nunc merita obscurant, sed tunc cognitio reatus illuminat, ut et modo sequenda aeterna non videant, et tunc ea, postquam amiserint, cernant. Nunc enim [Col. 0248B] ea intelligere negligunt, vel appetere intellecta contemnunt; sed tunc ea intelligentes procul dubio desiderantesque conspiciunt, cum desiderata assequi nequaquam possunt. Et tunc confunduntur, cum eos in conspectu Judicis testis addicit [ f. adducit]. Tunc enim Judex exterius cernitur, et accusator interius toleratur. Tunc enim omnis ante oculos culpa reducitur, et mens super gehennae incendia suo igne gravius torquetur, ac demum gehennalibus flammis traditur. «Videant, inquit, et confundantur, et ignis hostes tuos devoret.» Manus enim divinae operationis nescientibus reprobis exaltatur, quia dies judicii latenter appropinquat. Aliter tamen haec intelligi possunt.
Quis enim est impius nisi Judaeorum populus, qui Salvatorem impie peremit? Sed «Misereamur, inquit, impio,» quia post passionem Domini diutius est exspectatus ad poenitentiam ille perfidus populus. «Et non discet facere justitiam,» quia nec exspectatus resipiscere voluit, ut crederet in eum qui justificat impium. «In terra sanctorum iniqua gessit,» quia replevit iniquitatibus Jerusalem et Judaeam, in qua sancti patres habitaverant. «Et non videbit gloriam Domini,» sed videbunt in quem compunxerunt (Zach. XII, 10) .» Neque enim gloriam divinitatis ejus videbunt, sed formam servi, quam crucifixerunt. Vel in primo adventu viderunt gloriam ejus sicut nos, quando «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, et vidimus gloriam ejus (Joan. I, 14) .»
«Domine, inquit, exaltetur manus tua, et non videant,» etc. Manus enim Domini Christus est, quoniam «omnia per ipsum facta sunt (Joan. I, 3) .»
Exaltata est ergo manus Domini, et non viderunt Judaei, quia Christus in coelum ascendit non credentibus eis. Cum autem ad judicium venerit, videbunt et confundentur hi Judaeorum populi, qui zelo legis persecuti sunt apostolos, et ignis gehennae devorabit hostes ejus. Ubi voce electorum subditur:
VERS. 12.—«Domine, dabis pacem nobis: omnia enim opera nostra operatus es nobis.»
Tunc enim pacem dabit aeternam illis qui, dum hic viverent, contra diabolum quotidie pugnaverunt. Quibus omnia opera eorum operatus est, quia [Col. 0249A] sicut Apostolus ait: «Divisiones; operationum sunt, idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XII, 6) .» Sed, licet omnia justorum opera Deus operetur in ipsis, ea tamen sic remunerat, ac si illa omnia haec sine ipso fecerint. Et notandum, quod nihil pravi operis habeant, quibus omnia opera sua Deus operatus est. Deinde poenitentes aiunt, quod ad reliquias Israel, quae sub Elia credent, congrue potest referri.
VERS. 13.—«Domine Deus noster, possederunt nos domini absque te, tantum in te recordemur nominis tui.»
Hoc enim loquuntur, qui Domino servire debuerunt, sed ab immundorum spirituum dominio post haec in iniquitatibus possessi sunt. Sed nunc recordari [Col. 0249B] volunt nominis illius, ut semper ejus memores eum offendere jam caveant; et tantum in eo recordari quaerunt nominis ejus, quia «nemo potest duobus dominis servire (Matth. VI, 24) .» Recordatur enim nominis ejus, sed non in eo tantum, qui et Deum cogitat, et ea, quae sunt extra placitum ejus, aliquoties facit. Sequitur:
VERS. 14.—«Morientes non vivant, gigantes non resurgant: propterea visitasti et contrivisti eos, et perdidisti omnem memoriam eorum.»
Gigantes vel apostatas angelos vel superbos quosque homines nil obstat intelligi, cum propheta dicit: «Morientes non vivant, gigantes non resurgant.» Quos namque alios mortuos nisi peccatores nominat? Et quos gigantes, nisi eos, qui de peccato etiam superbiunt, [Col. 0249C] appellat? Morientes ergo non vivunt, quia peccando viam justitiae perdiderunt. Gigantes etiam resurgere post mortem nequeunt, quia post culpam suam, inflati per superbiam, et ad poenitentiae remedia non recurrunt. «Propterea visitasti, et contrivisti eos,» id est absque dubio visitabis et conteres eos in die judicii. Et perdidisti, id est perdes omnem memoriam eorum, ne jam ultra sit vel ulla memoria eorum. Sequitur:
VERS. 15.—«Indulsisti genti, Domine, indulsisti genti. Nunquid glorificatus es? Elongasti omnes terminos terrae.»
Genti Judaeorum Dominus saepe indulsit, id est peccata condonavit; sed non est ab ea glorificatus, imo valde exhonoratus. Et in tantum dilexit hanc [Col. 0249D] gentem, ut eam eligeret solam, et omnes terminos terrae, id est universas de circuitu nationes elongaret a se, et alienas reputaret. Sed quia et istae post resurrectionem ejus accesserunt poenitentes ad eum, apte sequitur:
VERS. 16.—«Domine, in angustia sua requisierunt te, in tribulatione murmuris doctrina tua eis.»
Omnes enim termini terrae, id est omnes orbis nationes requisierunt eum in angustia cordis afflicti. Et doctrina ejus in tribulatione murmuris fuit eis, dum, spiritu contribulato, praecepta ejus meditarentur. Murmur namque gemitum et orationem poenitentium hic designat. Et quia ex ipsis gentibus multi [Col. 0250A] per totum orbem facti sunt martyres, subjungitur vox eorum, dicens:
VERS. 17.—«Sicut quae concipit, cum appropinquaverit ad partum, dolens clamat in doloribus: sic facti sumus a facie tua, Domine.»
VERS. 18.—«Concepimus, et quasi parturivimus, et peperimus spiritum salutis.»
Sicut enim mulier, quae concipit, instante partu, clamat in doloribus suis; ita sancti martyres, verbum Dei corde concipientes, quasi parturierunt, id est angustia dolorum in tormentis afflicti sunt, atque pepererunt spiritum, id est reddiderunt animam. Ut enim jam diximus, parturire est ante partum dolere; parere vero, partum effundere. Parturierunt ergo beati martyres, dum in passione doloribus [Col. 0250B] urgerentur, atque peperunt cum emitterent animas. Quorum fortassis adhuc voce subditur:
«Salutes non fecimus in terra, ideo non ceciderunt habitatores terrae.»
Nam in coelo, id est in corde electorum, salutes multimodas operati sunt martyres; sed in terra, id est in mente reproborum, salutes non fecerunt. Et ideo non ceciderunt, sed in superbiam adhuc eriguntur habitatores terrae, id est illi, qui praesens exsilium pro habitatione patriae diligunt. Vel eorum vox est, qui tempore pacis post martyres fuerunt «Salutes in terra non fecimus.» Nam viri fortes Israel, cum ingentes hostium strages darent, salutes in populo suo fecisse dicebantur, sicut Samson, cunmaxilla asini mille Philisthaeos interfecisset, ait ad [Col. 0250C] Dominum: «Tu dedisti in manu servi tui salutem hanc maximam, atque victoriam (Jud. XV, 18) .» Sed et Jonathan, filius Saul, Philisthaeos percussit, atque dictum est: «Quia fecisti salutem magnam in Israel (I Reg. XIV, 45) ,» et ita dici solebat. Aiunt ergo: «Salutes non fecimus in terra, ideo non ceciderunt habitatores,» Ac si dicant: Praedicationis gladio gentem vitiorum potenter non exstinximus, pro populo virtutum pugnantes, et ideo prostrata non sunt vitia nostrae carnis, id est habitatores terrae non ceciderunt.
Vel amatores saeculi sunt habitatores terrae, quia mens eorum in terrenis habitat, qui non ceciderunt ab elatione sua. Quoniam salutes non fecimus in [Col. 0250D] terra, id est gladio verbi Dei potenter eorum malitiam et internum languorem non interfecimus. Sequitur vox Ecclesiae dicens de martyribus:
VERS. 19.—«Vivent mortui tui, interfecti mei resurgent.»
Patet enim hoc. Qui enim pro Christo mortem subierunt, vere victuri sunt. Sequitur:
«Exspergiscimini, et laudate, qui habitatis in pulvere, quia ros lucis ros tuus, et terram gigantum detrahes in ruinam.»
«Exspergiscimini, qui habitatis in pulvere,» id est evigilate, qui dormitis in sepulcris, quia ros tuus, o Domine, quo irrigabuntur ut resurgant, ros lucis, id est gratia, quam eis infundes, illuminans est, ut, cordis nebulis effugatis, gloriam tuam jam [Col. 0251A] manifeste videant. Quomodo enim jactis in terram seminibus ros paulatim crescere facit herbas, et ad fruges sui generis pervenire; sic tuus ros in electis operabitur. «Et terram gigantum detrahes in ruinam,» id est carnem superborum demerges in infernum.
Vel ita: «Exspergiscimini, qui habitatis in pulvere,» id est torporem et negligentiam abjicite, qui terrena semper cogitatis. In pulvere enim habitant, quorum mens in terrenis cogitationibus moratur. Sed quomodo tales ad laudem Creatoris exspergisci possint, aperitur; quia ros tuus, quo lavas ab hoc pulvere, ros lucis est, id est gratia tua, per quam cor a terrenis cogitationibus mundas, illuminatrix est. Pulvis namque cogitationum carnalium excaecat [Col. 0251B] mentem, sed ros gratiae supervenientis illuminat eam. «Et terram gigantum detrahes in ruinam,» quia mentem superborum gravabis, ut deterius corruant. Sequitur:
VERS. 20.—«Vade, popule meus, intra cubicula tua, claude ostia tua super te, abscondere modicum ad momentum, donec pertranseat indignatio.»
Vadimus, cum operamur; cubicula ingredimur, cum secreta nostrae mentis intramus, ostia claudimus, cum desideria illicita coercemus. Ostia quippe nostrae mentis desideria ejus sunt. Euntes ergo jubemur ingredi cubicula, ut operantes non remaneamus foris in favore laudantium, sed ad secretum cordis revertentes, ibi gloriam quaeramus. Ostia quoque diligenter claudenda sunt, ne fiat in nobis, [Col. 0251C] quod Jeremias plangit: «Ascendit mors per fenestras nostras, ingressa est domos nostras (Jerem. IX, 21) .» Mors enim per fenestras sive per ostia domus ingreditur, cum peccatum per auditum et visum, aut per desideria mentes nostras penetrat. Abscondi vero parumper ad momentum praecipimur, ut, dum in praesenti vita sumus, gloriam foris non quaeramus de nostris operibus. Omne enim tempus vitae humanae ad comparationem aeternitatis breve est ut momentum. Omnipotentis autem Dei indignatio in hoc quotidie vim suae districtionis peragit, quod viventes indigne dignis suppliciis demergit. Quae scilicet indignatio nunc quidem transit, sed in fine pertransit, quia modo agitur, sed in mundi termino consummatur. [Col. 0251D] Quousque igitur pertranseat, id est usque in finem saeculi, jubetur Ecclesiae populus abscondi, quia Dominus in nocte praesentis vitae transit per terram Aegypti, id est per hunc mundum, percutiens primogenita Aegyptiorum, et omnes quos foras invenerit. Sequitur:
VERS. 21.—«Ecce enim Dominus egredietur de loco suo, ut visitet iniquitatem habitatoris terrae contra eum: et revelabit terra sanguinem suum, et non operiet ultra interfectos suos.»
Quis est Domini locus nisi supernum coelorum habitaculum; unde scriptum est: «Quis ascendet in montem Domini, aut quis stabit in loco sancto ejus?» (Psal. XXIII, 3.) Egredietur itaque de loco sancto suo, quia de coelo veniet ad judicium. «Ut [Col. 0252A] visitet iniquitatem habitatoris terrae contra eum,» id est examinet pravitatem populi reproborum, qui mente mundum inhabitat, et adversans eam ulciscatur.
«Et revelabit terra sanguinem suum,» quem corporibus humanis fusum biberat, quia tunc omnis sanguis, qui effusus est, manifestabitur, et quare effusus sit declarabitur atque indicabitur. «Et non operiet amplius interfectos suos,» quia tunc omnes resurgent.
Vel de loco suo Dominus egreditur, quando misericors, et miserator, et clemens pater filios negligentes ferire compellitur, et quodammodo de sua sententia commutari. Ut visitet, et iram suam inducat super habitatores terrae. Quomodo enim, qui in [Col. 0252B] carne sunt, Deo placere non possunt; sic qui in terra habitant. Terra vero nunc animam designat quae carnaliter vivit. Quae revelabit sanguinem suum, si quempiam scandilazavit et a vita dilectionis exstinxit. Vel sanguinem nostrum, quem susceperat, revelabit, nec operiet nos amplius, sed producet foras. Sequitur:
VERS. 1.—«In die illa visitabit Dominus in gladio suo duro et grandi et forti super Leviathan serpentem vectem, et super Leviathan serpentem tortuosum, et occidet cetum, qui in mari est.»
Gladius Domini est sententia judicis, de quo Job dicit: «Fugite a facie gladii, quoniam ultor iniquitatum [Col. 0252C] gladius est, et scitote esse judicium (Job XIX, 29) .» Qui gladius est durus, quia dure percutit, et grandis, quia tam grandi plaga percutit, ut aeternam mortem inferat; et fortis, quia frangi vel flecti non potest a rigore suo, quo punit aeternaliter impios.
Hoc igitur gladio visitabit Dominus in die illa super Leviathan, quia perpetuis diabolum tormentis tradet. Leviathan quippe dicitur additamentum eorum, id est, additamentum hominum. Nam serpens iste, quia hominibus, quos Deus creavit, peccatum addidit, vocatur Leviathan, id est additamentum eorum. Vel quia, dum se divinitatem eis additurum fallaciter polliceretur, immortalitem abstulit, per irrisionem dicitur Leviathan. Sed propheta, qui nunc [Col. 0252D] serpentem dixerat, tortuosumque subjungit, interposuit vectem, quia in serpentis tortitudine fluxa mollities, in vecte autem est duritia rigiditatis. Ut ergo hunc et durum signaret, et mollem, etiam vectem nominat, et serpentem. Durus quippe est per malitiam, mollis per blandimenta. Vectis ergo dicitur, quia usque ad necem percutit; serpens autem, quia se per insidias molliter infundit.
Quid vero maris appellatione nisi corda carnalium tumidis cogitationibus fluctuosa figurantur? Quid autem ceti nomine nisi antiquus hostis exprimitur, qui dum mentes saecularium possidendo penetrat, quasi in eorum lubricis cogitationibus natat? Hunc ergo cetum interficiet Dominus in die illa, [Col. 0253A] quia perpetuis eum suppliciis mancipabit. Sequitur:
VERS. 2.—«In die illa vinea meri cantabit ei.»
Vinea meri plebs Israelitica est, quae quondam in sanctis Patribus merum gratiae spiritalis et bonorum operum habuit, sed in passione acetum pro mero dedit ei sitienti. Sed quando reliquiae illius in fine convertentur, et dicent: «Benedictus, qui venit in nomine Domini, in die illa vinea meri cantabit ei (Matth. XXI, 9) ,» quam quia Dominus ipse quondam custodire semper solebat, et tamen per Romanos eam afflicturus erat, subjungit:
VERS. 3.—«Ego Dominus, qui servo eam, repente propinabo ei.»
Hoc de antiquis et novellis temporibus dicitur. [Col. 0253B] Servo eam temporibus Ezechiae, temporibus Zorobabel, temporibus Machabaeorum, temporibus apostolorum. Sed nunc repente propinabo ei calicem irae meae per Vespasianum et Titum. Rursum de priori tempore dicit:
«Ne forte visitetur contra eam, nocte et die servo eam.» Ne visitetur contra eam, id est ne fiat ei malum ab aliquo. Nocte et die, in prosperis et adversis, vel assidue servo eam. Et pro malis quae sub Novo Testamento fecit in eum, adjicit:
VERS. 4.—«Indignatio non est mihi.»
Jure enim indignatus est Dominus, quoniam «In propria venit, et sui eum non receperunt (Joan. I, 11) .» Et adjunxit:
[Col. 0253C] «Quis dabit me spinam et veprem in praelio,» id est me faciet durum et asperum, ut per Romanos consurgam in praelium contra gentem hanc, qui semper mansuetus et misericors esse consuevi? Atque subdit:
«Gradiar super eam, succendam eam pariter.»
VERS. 5.—«An potius tenebo [Col. 0253D] Alias tenebit. fortitudinem meam?»
Gradiar super eam conculcans eam; et succendam pariter, id est totam simul gentem igne irae meae consumam. An potius tenebo fortitudinem meam parcendo illi? Utique parcam illi, quia sequitur;
«Faciet pacem mihi, faciet pacem mihi.» Pacem sub apostolis, pacem sub Elia faciet.
[Col. 0253D] VERS. 6.—«Qui ingrediuntur impetu ad Jacob, florebit, et germinabit Israel, et implebunt faciem orbis semine.»
Apostoli qui, «ubi erat impetus spiritus, illuc gradiebantur (Ezech. I, 12) ,» ingrediebantur impetu vehementis spiritus ad Jacob, id est ad populum Judaeorum, Evangelium illis praedicantes; et tunc Israel, id est populus Hebraicus, floruit fide bonisque cogitationibus, et germinavit, sanctis operibus; ac deinde ipsi praedicatores, qui ingrediebantur impetu spiritus ad Jacob, impleverunt faciem totius orbis semine praedicationis. Cum autem dicitur: «Qui ingrediuntur impetu ad Jacob,» interponitur: [Col. 0254A] «Florebit, et germinabit Israel;» atque de illis qui ingrediebantur impetu ad Jacob, subditur: «Et implebunt faciem orbis semine.» Sequitur:
VERS. 7.—«Nunquid juxta plagam percutientis se percussit eum, aut sic cecidit [Col. 0254D] Alias, occidit. interfectos ejus sicut occisus est?»
Non ita percussit Dominus populum judaicum, quomodo ipse percussus est ab eo; neque sic occidit eum, quomodo ille martyres ejus. Illi enim sine misericordia crucifixerunt eum, et praedicatores ejus interfecerunt; ille autem per quadraginta annos spatium poenitentiae misericorditer eis concessit. Sed quid de hac plebe subditur nolente converti?
[Col. 0254B] VERS. 8.—«In mensura contra mensuram, cum abjecta fuerit, judicabis eam.»
«Cum abjecta fuerit,» id est ab apostolis derelicta nolens agere poenitentiam, «judicabis eam in mensura contra mensuram,» ut qualia egit, talia recipiat. Occidit Salvatorem: occidatur a Romanis. Dispersit per mundum praedicatores expellendo a finibus suis: dispergatur a solo proprio per universum orbem. Sequitur: «Meditata est in spiritu suo duro per diem aestus.»
VERS. 9.—«Idcirco super hoc dimittetur iniquitas domui Jacob, et iste omnis fructus, ut auferatur peccatum ejus.»
Dies aestus est tempus tribulationis. Judaea ego per [Col. 0254C] diem aestus, id est eo tempore quo Christum persequebatur, meditata est in spiritu suo duro, quia in corde suo adamantino se exercuit ad malum, et excogitavit adversa, quae faceret Domino juxta illud: «Qui cogitaverunt iniquitatem in corde, tota die constituebant proelia (Psal. CXXXIX, 3) .» Semper enim studuerunt eum persequi. Idcirco, quia persecuti sunt eum usque ad mortem, super hoc, id est ex hoc quod ita meditati sunt contra eum, dimittetur iniquitas domui Jacob, id est illis qui post resurrectionem ejus per apostolos credent, quibus ipse dixit: «Cum exaltaveritis Filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum (Joan. VIII, 28) .» Et Petrus postea jam corde compunctis et consilium quaerentibus, quia se Christum crucifixisse cognoverant: [Col. 0254D] «Poenitentiam, inquit, agite, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Domini nostri Jesu Christi in remissionem peccatorum vestrorum, et accipietis donum Spiritus sancti (Act. II, 38) .» Ait igitur quia idcirco dimittetur iniquitas domui Jacob, et iste omnis fructus ejus est: ut auferat peccatum ejus. Nam nisi offenderent in lapidem offensionis, ut implerentur facies eorum ignominia, non quaererent nomen Domini Jesu, per quod datur remissio peccatorum. Vel Dominus in Spiritu suo duro atque vehementi meditatus est contra Judaeam in die aestus, id est in tempore persecutionis, quando ardentior indignationis dies est atque poenarum. Sequitur:
[Col. 0255A] «Cum posuerit omnes lapides altaris sicut lapides cineris allisos, non stabunt luci et delubra.»
Quod facturi erant Romani, Judaeam dicit facturam, quia propter ejus rebellem pertinaciam factum est; Romani enim posuerunt omnes lapides altaris Dei sicut lapides cineris allisos, quia templum succenderunt, sicut et in Psalmo dictum fuerat: «Incenderunt igni sanctuarium tuum (Psal. LXXIII, 7) .» Sed quando destructum est templum Jerusalem non steterunt luci et delubra, quia tunc praedicantibus apostolis in gentibus succisa sunt idolorum nemora, et subversa sunt fana, ut ibi aedificaretur Ecclesia. Nam de destructione Jerusalem adhuc subditur:
VERS. 10.—«Civitas enim munita desolata erit, speciosa relinquetur, et dimittetur quasi desertum; [Col. 0255B] ibi pascetur vitulus, et ibi accubabit, et consumet summitates ejus.»
Muris namque munita erat Jerusalem, et gloria saeculi speciosa; sed tandem, abscedentibus Romanis, dimissa est quasi desertum. Vitulum appellat Titum Vespasiani filium, quia et Jeremias Chaldaeis ait: «Exsultatis, et magna loquimini diripientes haereditatem meam, quia effusi estis sicut vituli super herbam, et mugistis ut tauri (Jer. L, 11) .» Hic ergo vitulus pastus est ibi, et accubavit, quia ibi cuncta devoravit; et ibi obsedit, et summitates ejus consumpsit, qui turres illius destruxit. Sequitur:
VERS. 11.—«In siccitate messes illius conterentur, mulieres venientes et docentes eam.»
Quia «messis est consummatio saeculi (Matth. XIII, 39) , sicut ait Dominus; messis populi hujus vocari potest mors, quam in illa obsidione pertulit, quia fere totus fame et peste, et gladiis est interemptus. Sed messis ista siccitatem habuit, quia sine gratia Dei et fide mortui sunt omnes hi. Quo contra de populo electorum dicit: «Ros morabitur in messione mea (Job XXIX, 19) .» Ros enim, qui desuper cadit, gratia est, quae de sursum descendit. Et ros moratur in messione justorum, quia praesentem vitam in gratia Dei finiunt.
In siccitate ergo messes illius, contritae sunt mulieres, quia non solum virilis, sed et femineus sexus ibi consumptus est in peccato perfidiae. «Mulieres, inquit, venientes et docentes eam.» Instante obsidione, [Col. 0255D] forsan veniebant antea mulieres industres [ f. illustres] in Jerusalem, et docebant viros, quemadmodum resisterent hostibus. Vel mulierum nomine signari possunt reliquae civitates Judaeorum, quae Jerosolymitanis auxiliabantur. Sed quod mulieres viros docuerint credi potest, et ex eo quod sequitur:
«Non est enim populus sapiens.» Quia videlicet sapientiam Dei, quae Christus est, ignoravit, ideoque et humanam industriam perdidit. Atque de ejus excidio subditur: «Propterea non miserebitur ejus, qui fecit eum; et qui formavit eum, non parcet ei.» Vel sapiens non est, quia Scripturarum scientiam perdidit, et propterea venientibus Romanis non parcet ei Dominus. Sequitur:
[Col. 0256A] VERS. 12.—«Et erit in die illa, percutiet Dominus ab alveo fluminis usque ad torrentem Aegypti, et vos congregabimini unus et unus filii Israel.»
Percutiet atque vastabit Dominus terram Judaeorum ab Euphrate sive a Jordane usque ad Nilum sive Ryconorum; et vastatis regionibus, pauci qui superfuerint Judaei, congregabuntur in diversis locis unus et unus, ut adhuc rebellare conentur. Sed his de Judaeorum exterminio dictis, de gentilium vocatione subditur:
VERS. 13.—«Et erit in die illa, clangetur tuba magna, et venient, qui perditi fuerant de terra Assyriorum, et qui ejecti erant in terra Aegypti, et adorabunt Dominum in monte sancto in Jerusalem.»
Tuba quippe magna vox apostolicae praedicationis [Col. 0256B] est. Terra Assyriorum gentilitas est. Assyrii namque sunt daemones, qui convincent iniquitates, et coarguent in adventu Judicis peccatores. Sed et terra Aegypti gentilitas est, quoniam Aegyptus dicitur tenebrae, et appellatione tenebrarum exprimitur caligo mentium lumen veritatis ignorantium. Mons sanctus in Jerusalem Christus est in Ecclesia. Sequitur:
VERS. 1.—«Vae coronae superbiae, ebriis Ephraim et flori decidenti gloriae exsultationis ejus, qui erant in vertice vallis pinguissimae errantes a vino!»
VERS. 2.—«Ecce validus et fortis Dominus sicut impetus grandinis, turbo confringens, sicut impetus [Col. 0256C] aquarum multarum inundantium, et emissarum super terram spatiosam.»
VERS. 3.—«Pedibus conculcabitur corona superbiae ebriorum Ephraim.»
VERS. 4.—«Et erit flos decidens gloriae exsultationis ejus, qui est super verticem vallis pinguium quasi temporaneum ante maturitatem autumni; quod cum aspexerit videns, statim ut manu tenuerit, devorabit eum.»
VERS. 5.—«In die illa erit Dominus exercituum corona gloriae: et sertum exsultationis residuo populi sui.»
VERS. 6.—«Et spiritus judicii sedenti super judicium, et fortitudo revertentibus de bello ad portam.»
[Col. 0256D] VERS. 7.—«Verum hi quoque prae vino nescierunt, et prae ebrietate, absorpti sunt a vino, erraverunt in ebrietate, nescierunt videntem, ignoraverunt judicium.»
VERS. 8.—«Omnes enim mensae repletae sunt vomitu, sordibusque, ita ut non esset ultra locus.»
Textum litterae posuimus, ut ad ejus sensum verius attingamus. Decem tribus vocabantur Ephraim, vel ab Ephraim filio Joseph, cujus tribus copiosior erat et nobilior, vel a Jeroboam filio Nabath Ephrateo, qui primus super eas rex est constitutus.
Vae, inquit, coronae superbiae! id est multitudini superbiae, scilicet ebriis Ephraim, id est errantibus [Col. 0257A] idololatris decem tribuum! et vae flori gloriae ejus, quia cito decidet. Qui erant temporibus David et Salomonis in vertice vallis pinguissimae, id est in monte templi, qui est super vallem Gethsemani. Nam a parte vallis illius veniebant ad templum, ibique figebant tentoria.
Ecce validus et fortis Dominus, ut expugnet eos per manus Assyriorum, sicut vehemens turbo confringens impetus grandinis, et aedificia subvertens. Et sicut impetus aquarum fortiter inundantium per terram plenam omnia levia facile trahit, sic Dominus per impetum multitudinis Assyriorum rapiet decem tribus in captivitatem. Et tunc inimicorum pedibus conculcabitur corona superbiae istorum, quia destruetur regnum eorum.
[Col. 0257B] «Et erit flos gloriae ejus quasi temporaneum ante maturitatem, quod mox devoratur.» Hoc est dicere: Quomodo si inveniatur racemus in vinea, vel in arbore fructus ante maturitatem autumni, et mox, ut eum aliquis aspexerit, concupiscentia ductus rapiat eum avide, et comedat, ita Sennacherib et exercitus ejus, videns gloriam decem tribuum, concupiscet eam, et auferet atque bona earum omnia.
In die illa, hoc est in tempore, quo decem tribus in captivitatem ductae fuerint, erit Dominus residuo populi sui, id est Judae et Benjamin, corona gloriae, ut protegat eos et honorificet. Et ipse erit spiritus judicii Ezechiae sedenti super judicium, id est in throno judiciali, quia inspirabit quomodo [Col. 0257C] judicet. Et ipse erit «fortitudo revertentibus de bello (IV Reg. XIX, 35) ,» quo percussit Angelus Domini in castris Assyriorum centum octoginta quinque millia. Ierunt enim Judaei colligere spolia eorum, et reversi sunt Jerusalem de coelo habentes fortitudinem.
Verum hi quoque, id est duae tribus prae vino erroris nescierunt liberatorum suum, et prae ebrietate, id est per idololatriam, et per Manassen erraverunt. Sacerdos et propheta nescierunt prae ebrietate errorum, quia sacerdos immolavit idolis, et propheta vaticinatus est in Baal. Omnes enim mensae repletae sunt vomitu, sordibusque quia in omnibus eorum mensis erant carnes, quae fuerant idolis immolatae, et caetera daemonum sacrificia, ita ut nullus superesset locus ibi absque sordibus hujusmodi, [Col. 0257D] ne Dominus in eis locum habitationis haberet.
Sed haec intelligi et aliter possunt. Quid enim per decem tribus, quae deserentes templum Domini coluerunt idola nisi multitudo signatur haereticorum; hi enim erroribus suis ebrii sunt, id est a sensu rationis alieni. Corona vero magistrorum discipuli sunt sicut ait Apostolus his, quos converterat: «Quae est spes nostra aut gaudium, aut corona? Nonne vos ante Dominum (I Thess. II, 19) ? Similiter et haeretici eos, quos seduxerint, quasi coronam suam fore gloriantur. Sed vae huic coronae! sicut beatus Job de quolibet haeretico dicit: «Si multiplicati fuerint filii ejus, in gladio erunt (Job XXVII, 14) .»
Quis autem sit flos hujus coronae, docet iste propheta: [Col. 0258A] «Omnis caro fenum, et omnis gloria ejus quasi flos feni (Isa. XL, 6) .» Sed hic flos est decidens, quoniam «exsiccatum est fenum, et cecidit flos, quia Spiritus Dei sufflavit in eo (ibid. 7) .» «Qui erant in vertice vallis pinguissimae,» quia deprimebant Ecclesiam. Quasi enim supra verticem ei erant, quam saeculari potentia conculcabant. Vel quia non sequebantur tenuitatem mannae, et humilitatem ecclesiasticam, sed in monte superbiae pinguissimo versabantur ebrii erroribus.
«Ecce validus et fortis Dominus sicut impetus grandinis, turbo confringens,» quia secundum libri hujus sequentia, veniens ad judicium «allidet eos in turbine et in lapide grandinis (Isa. XXX, 30) ;» sicut impetus aquarum multarum inundantium, [Col. 0258B] quia «Spiritus ejus velut torrens inundans usque ad medium colli, et ad perdendas gentes ad nihilum (ibid. 28) .»
«Pedibus conculcabitur corona superbiae ebriorum Ephraim,» sicut justis per Malachiam dicitur: «Egrediemini et salietis sicut vituli de armento, et calcabitis impios, cum fuerint cinis sub planta pedum vestrorum in die, qua ego facio dicit Dominus (Malach. IV, 2) .»
«Et erit flos decidens gloriae ejus quasi temporaneum ante maturitatem autumni, quod mox, ut mane venerit, comedetur,» quoniam haeretici, eum de hac vita exierint, non exspectant ad tormenta diem judicii, quae per maturitatem autumni potest intelligi, sed statim ab antiquo hoste devorantur in [Col. 0258C] aeternae perditionis barathrum absorpti.
«In die illa erit Dominus corona gloriae residuo populi sui,» id est his, qui in Ecclesia permanent, quia perfecti, cum de hoc saeculo exeunt, mox regni coronam percipiunt. Et ipse Dominus erit Spiritus judicii sedenti super judicium, quia intimabit Salvatori nostro, quemadmodum judicet, qui ait: «Non possum ego a me ipso facere quidquam, sed sicut audio, judico (Joan. V, 30) .»
Et ipse Dominus erit fortitudo revertentibus de bello, id est de vitae hujus certamine: ad portam, id est ingressum regni coelorum. Solet enim hostis antiquus cum suis satellitibus ante regni januam gravia concitare praelia, ut fidelium animas de corporibus [Col. 0258D] egressas coelum intrare non sinat, et idcirco Dominus electis suis ad portam fortitudo est.
«Verum hi quoque prae vino nescierunt» quia et hi, qui sunt in Ecclesia, curis saecularibus inebriantur, et variis desideriis. Multae enim sunt ebrietates: inebriamur ira, tristitia, amore, concupiscentia et vana gloria, caeterisque vitiorum potionibus; et quidquid ita mentem debriat, appellatione vini potest designari. Nam, sicut videmus ebrii corpus moveri, vacillare pedes, caput et tempora praegravari, linguam ligari, ac haerentibus labiis verba praecidi: similiter est videre eos, qui mente sunt ebrii, quomodo moveantur, quomodo instabiles gressu sint, quomodo et debilitante mente et fluctuante cogitatu nihil firme teneant, sed perturbationibus [Col. 0259A] semper agantur incertis. Qui enim sensum deserit Deum jugiter cogitandi, cor hujus commotione, ac perturbatione, ac malitia repletur et amaritudine. Nam dura quidem ex praesentis vitae amore tolerant homines, et tamen affectu nimiae cupiditatis obligati laborem ejusmodi tolerantiae voluptatem putant. Unde recte Jeremias totius in se humanae conversationis speciem sumens, per lamentum queritur, dicens: «Inebriavit me absinthio (Thren. III, 15) .» Ebrius enim, quod patitur, nescit. Qui vero absinthio debriatur, et hoc quod sumpsit, amarum est, et tamen non intelligit eamdem, qua repletur amaritudinem.
Humanum igitur genus recto Dei judicio in voluptatibus suis sibi dimissum, atque per easdem voluptates [Col. 0259B] spontaneis tribulationibus traditum absinthio est ebrium, quia et amara sunt, quae pro hujus vitae amore tolerat, et tamen eamdem amaritudinem caecitate cupiditatis quasi insensibilitate ebrietatis ignorat. Mundi enim gloriam sitiens, dum multas pro ea tribulationes reperit, amarum est quod bibit. Sed quia hoc nimis inhianter sumpsit, ejusdem amaritudinis malum discernere jam prae ipsa ebrietate non sufficit. Quoniam igitur non solum gentiles et haeretici, sed etiam multi, qui se fideles esse fatentur, et insuper etiam plerique religionum professores hujusmodi ebrietatibus confusi sensum rationis amiserunt, recte nunc dicitur: «Verum hi quoque prae vino nescierunt, et prae ebrietate erraverunt.» Nam vino cupiditatum ebrii regulam veritatis [Col. 0259C] ignorant. Sed adhuc gravius est, quod subditur, quia sacerdos et propheta nescierunt prae ebrietate. Quis enim sacerdos hic dicitur nisi qui officium quidem sacerdotale suscepit, sed opus officii non implet? Et quis hoc loco propheta vocatur nisi quilibet praedicator, qui ventura justorum gaudia malorumque tormenta praedicit: Sed et isti prae ebrietate nescierunt, quia dum mens eorum occupatur ad temporalia, providere subjectis nescit aeterna; et dum exterioribus dediti sunt, interiorum scientiam amiserunt. Vix enim sacerdos jam invenitur aut praelatus Ecclesiae, qui Scripturas Dei meditetur, sed «absorpti sunt a vino, erraverunt in ebrietate,» quia saecularibus curis intenti, tanto sunt ab eisdem curis [Col. 0259D] absorpti, quanto a divina contemplatione foras exierunt, et animus eorum usu temporalis curae obduruit a coelesti desiderio, atque per actionem saeculi ipso usu obduratus ad ea vix emolliri valet, quae pertinent ad charitatem Dei.
Et quia plerique eorum caute non cogitant, quod omnia, quae nunc aguntur, Deus consideret, qui et de omnibus facturus est judicium, nescierunt omnia videntem Deum, ignoraverunt judicium ejus futurum.
«Omnes enim mensae repletae sunt vomitu, sordibusque.» Quid mensarum nomine nisi Scripturae sanctae signantur, quae spiritalibus epulis nos pascunt? Unde et Psalmista: «Parasti, inquit, in conspectu meo mensam (Psal. XXII, 5) . Quid vero per sordes nisi peccata? Unde Jeremias de negligente [Col. 0260A] anima: «Sordes ejus in pedibus ejus, nec recordata est finis sui (Thren. I, 9) .» Sordes namque in pedibus peccata sunt in operibus. Quid autem per vomitum nisi peccata per confessionem ejecta deincepsque resumpta figurantur? Nam «sicut canis, qui revertitur ad vomitum suum, sic imprudens iterat stultitiam suam (Prov. XXVI, 11) .»
Quia igitur omnia Scripturarum praecepta sanctarum operuerunt isti vel semel actis vel iteratis culpis, omnes mensae eorum dicuntur repletae vomitu sordibusque, ita ut locus jam in eis non appareat, quem sordibus non inquinaverunt. Vel universa doctrina eorum, et cuncta mysteria vomitu plena sunt et sordibus, dum Scripturarum sanctarum non digerunt cibos, sed immaturos et fetentes egerunt, [Col. 0260B] ita ut nullum in eis Deus reperiat locum.
Sed his ita discussis studioso lectori suggerimus, quia potest adhuc per Ephraim designari perfidus iste populus Judaeorum, et per residuum populi Dei populus Christianorum; aut certe per Ephraim, qui ubertas interpretatur, multitudo carnalium, qui sunt in Ecclesia, et per residuum populi Dei sacrarum professores religionum. Sed juxta superiorem sensum videamus sequentia. Clamat enim propheta Judaeis, dicens:
VERS. 9.—«Quem docebit scientiam, et quem intelligere faciet auditum? Ablactatos a lacte, avulsos ab uberibus.»
VERS. 10.—«Quia manda, remanda, manda, remanda; exspecta, reexspecta, exspecta, reexspecta: [Col. 0260C] modicum ibi, modicum ibi.»
VERS. 11.—«In loquela enim labii, et lingua altera loquetur ad populum istum.»
VERS. 12.—«Cui dixit: Haec est requies mea, reficite lassum, et hoc est refrigerium meum, et noluerunt audire.»
VERS. 13.—«Et erit eis verbum Domini: Manda, remanda, manda, remanda, exspecta, reexspecta, exspecta, reexspecta; modicum ibi, modicum ibi, ut vadant, et cadant retrorsum, et confundantur, et illaqueentur, et capiantur.»
Quem, inquit, ex Judaeis docebit Dominus, ut, quod audierit, intelligat et operetur? Non docebit istos, qui lacte semper indigent, sed Christianos [Col. 0260D] oblactatos, id est abstractos a lacte puerilis scientiae, et avulsos ab uberibus infantilis doctrinae. «Omnis enim, qui lactis est particeps, expers est sermonis justitiae, parvulus enim est; perfectorum autem est solidus cibus eorum, qui pro ipsa consuetudine exercitatos habent sensus ad discretionem boni et mali (Hebr. V, 13) .» Non igitur istos pueriliter docebit ultra Dominus, sed alios, qui lacte jam non egeant, et sermonem justitiae possint suscipere. Isti enim dicere consueverunt: «Manda, remanda,» etc. Cum enim per aliquem ex prophetis increparet eos Dominus, et ad poenitentiam hortaretur, atque captivitates et mala minaretur eis, illi cernentes, quia mox captivitas et afflictio praedicta non veniebat, non credebant prophetae, sed irridebant eum, dicentes: [Col. 0261A] «Manda, remanda;» ac si dicerent: Praecipe, praecipe quid facere debeamus, et minare nobis mala. Non enim veniet super nos quod minaris. Econtra vates respondebat: «Exspecta, reexspecta; modicum ibi, modicum ibi,» id est in illa comminatione, quam per os meum audisti, quia post modicum veniet tibi malum quod locutus sum.
«In loquela enim labii et lingua altera loquetur ad populum istum,» id est praesens loquetur, et aliter loquetur, quia malum, quod locutus fuerit, adducet mox super eos non dans ultra poenitentiae locum.
«Haec est, inquit, requies mea, reficite lassum,» id est quietem et epulas in vobis mihi praebeatis bene vivendo, quia diu sum fatigatus iniquitates vestras tolerando. Qui enim ad poenitentiam conversus [Col. 0261B] bonis operibus, insistit, reficit Dominum dicentem: «Manducemus et epulemur, quia hic filius meus mortuus fuerat, et revixit, perierat, et inventus est (Luc. XV, 23) .» Qui vero permanet in peccatis, laborare facit eum dicentem: «Praebuistis mihi laborem in iniquitatibus vestris (Isa. XLIII, 24) .» Sed hoc audire noluerunt Judaei, ut ei refrigerium in se ipsis darent.
«Et erit, inquit, eis verbum Domini: Manda, remanda.» Cum enim ad poenitentiam eos, ut diximus, hortaretur aliquis propheta, et minaretur eis adversitates, illi se non corrigebant, sed insuper prophetae verbum sumebant in derisionis canticum, dicentes: «Manda, remanda, manda, remanda; exspecta, reexspecta, exspecta reexspecta; modicum [Col. 0261C] ibi, modicum ibi.» Ac si desiperent, dicentes: Praecipe atque praecipe quid agamus, et ut exspectemus captivitatem praestolantes, modicum jubeto frequentius. Ante enim ex hac vita migrabimus, quam hoc veniat quod praenuntias. Sic enim dicere consueverant et iniquitates augere, donec ab adversariis ducerentur captivi. Unde convenienter ait, quia «erit eis verbum Domini: Manda, remanda, etc., ut vadant, et cadant retrorsum, et confundantur, et illaqueentur, et capiantur.» Ibant enim in adinventionibus suis, ut caderent in manibus hostium, et illaquearentur ab eis, et confunderentur.
Sed haec et ad eos, qui sunt in Ecclesia, referamus. Rejectis enim Judaeis, quem docebit Christus [Col. 0261D] pati pro nomine suo futuras tribulationes? Eos utique qui ablactati sunt a lacte, id est apostolos et eorum sectatores. Exspecta, inquit, etc. Loquitur autem ad chorum apostolorum omniumque credentium, ut non ad unam, sed ad multas se paret tribulationes, ut cum tribulatus fuerit, atque pressus, speret, et super Deo spem habeat. Quod si paululum tardaverint quae promissa sunt, non sit incredulus. Modicum enim parumque, et venient quae promissa sunt. Sed impii noluerunt audire apostolos, quin potius gladiis ac blasphemiis saeviebant. Unde hoc, quod ad populum Dei dicebatur: Tribulationem sustine, exspecta spe, exspecta spe, adhuc modicum, adhuc modicum; illis versum est in poenam, ut vadant, et corruant retrorsum, et in periculum [Col. 0262A] aeternis mortis incidant, et absque ullo miseriarum fine capiantur.
Notandum vero, quod caeteri codices non ablactatos habent, sed ablactatum, neque avulsos ab uberibus, sed avulsum. Sic enim dicitur: «Quem docebit scientiam, et quem intelligere faciet auditum? Ablactatus a lacte, avulsus ab uberibus.» Unigenitus autem Dei pro nobis homo factus ubera matris sugere puer est dignatus, ut nos animarum lacte semper ut parvuli non egeremus; et aetate proficiens avulsus est ab uberibus, ut nos ad solidum cibum aeternae vitae proveheret. Sed vix invenitur, qui ista sic cogitans puerilem transcendat sensum, et infantiles maturo profectu deserat mores. Unde inter multitudines eorum, qui se Christianos fatentur, propheta clamat: «Quem docebit [Col. 0262B] scientiam, et quem intelligere faciet auditum? Ablactatus a lacte, avulsus ab uberibus.» Raro enim docibilem se quisquam praebet, raro quisquam, qui sapientiae percipiat intellectum; sed fere omnibus convenit illud Apostoli: «Non potui vobis loqui quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus; tanquam parvulis in Christo lac vobis potum dedi non escam: nondum enim poteratis, sed necdum quidem potestis: adhuc enim estis carnales (I Cor. III, 1) .» Unde et eorum voce, qui tales esse perseverant, subditur: «quia manda, remanda.» Nam cum obedientiam in initio pollicentur, dicunt praedicatori: Manda, id est jube quid agamus. Sed quoniam audiunt, ac deinde venit diabolus, et tollit verbum de corde eorum, redeunt ad praedicatorem, dicentes: Remanda nobis adhuc [Col. 0262C] quae prius mandasti. Quia vero et postquam verbum retinuerint, implere illud opere non festinant, exspecta, inquiunt, sicut et illi qui in Aggaeo dicebant: «Nondum est tempus aedificandi domum Domini (Agg. I, 2) .» Et adhuc de die in diem differentes ac longa vitae spatia sibi promittentes, aiunt: Reexspecta nos adhuc, quia satis superest temporis: et modicum est ibi, id est in exspectando, quia post modicum faciemus quae praecipis. Itemque si de tarditate corripiantur, impudenti fronte respondent, quia modicum est ibi in ulla cunctatione, sicque semper innectendo moras usque ad finem vitae, bona, quae didicerunt, differunt facere, et subito rapiuntur ad tribunal aeterni judicis, ut secundum sua [Col. 0262D] opera recipiant.
«In loquela enim labii loquetur ad populum istum.» Sed quod vates ingeminat, «quia manda, remanda, manda, remanda; exspecta, reexspecta, exspecta, reexspecta; modicum ibi, modicum ibi,» declarat nobis propheta, quod et ipse grandi taedio sit affectus in hujuscemodi verbis istorum, et nimis onerosa sit ei pertinacia pravitatis eorum. Qui quoniam verbis Dei, quae per praedicatores audiunt, non obtemperant, loquitur ad eos in loquela labii, et in lingua altera. Nunc enim per Scripturarum paginas et doctorum linguas loquitur: cum autem ore proprio verba protulerit, apparens in judicio, tunc in loquela proprii labii loquitur, et in altera lingua, quia qui modo per Ecclesiae praepositos, ipse tunc [Col. 0263A] per semetipsum loquetur, et dicet eis: «Esurivi, et non dedistis mihi manducare, hospes fui, et non collegistis me (Matth. XXV, 42) .» Idcirco enim pauper factus est, et labore fatigatus pro nobis, ut nos eum in pauperibus et lassis reficeremus, et diceret nobis: «Quandiu fecistis uni de minimis meis, mihi fecistis (ibid., 40) .» Hoc quippe est quod hic loquitur: «Haec est requies mea, reficere lassum, et hoc est refrigerium meum.» Sed hoc audire nolunt qui semper operari bona differunt. Et idcirco «erit eis verbum Domini: Manda, remanda,» ut semper obedientiam promittentes et nunquam obedientes, sed in longum agere sancta protelantes, vadant post concupiscentias suas, et in fine cadant retrorsum, id est in ignota praecipitentur supplicia, et [Col. 0263B] tunc sero confundantur de malis suis, cum nihil eis jam profuerit, et in hora mortis illaqueentur a malignis spiritibus, ac deinde capiantur ab eis, ad tormenta ducendi.
In eo autem quod ait: Et cadant retrorsum, notandum est, quia boni semper in Scripturis sanctis dicuntur in faciem suam cadere, mali autem retrorsum. Et cur hoc nisi quia, qui in faciem cadit, ibi cadit ubi videt; qui vero retrorsum cadit, non videt quo cadit? Et electi hic sponte se humiliantes vident in quibus dejiciantur; reprobi autem, cum in morte nolentes humiliantur, nesciunt ubi corruant. Ad ignota enim rapiuntur supplicia. Jam vero videamus sequentia. Ait enim propheta principibus [Col. 0263C] synagogae dicentibus: «Manda, remanda, exspecta, reexspecta.»
VERS. 14.—«Propter hoc audite verbum Domini, viri illusores, qui dominamini super populum meum, qui est in Jerusalem.»
Illusores enim erant qui prophetis illudebant, dicentes: Manda, remanda. Et adhuc causa eorum subditur gravior, cum dicitur:
VERS. 15.—«Dixistis enim: Percussimus foedus cum morte, et cum inferno fecimus pactum. Flagellum inundans, cum transierit, non veniet super nos, quia posuimus mendacium spem nostram, et mendacio protecti sumus.»
Cogitabant enim, dicentes: Incassum laboravimus observantes legem Domini, quia descensuri sumus [Col. 0263D] ad infernum sicut et caeterae gentes. Levius enim et tolerabilius erit illis quam nobis, quia illae quotidie placant hostiis et muneribus principes inferni. Melius ergo nobis est, ut ritum gentium imitantes, statuamus pactum cum diabolo et poenarum principibus, et offeramus eis sacrificia. Sicque cogitantes aut etiam loquentes, immolabant daemoniis. Hoc est itaque, quod dicunt: «Percussimus foedus cum morte, et cum inferno fecimus pactum.»
Et de praesenti vita subjiciunt, quia flagellum inundans, id est quaelibet vagabunda tribulatio, veniens, «cum transierit, non veniet super nos, quia posuimus, inquiunt, mendacium spem nostram.» [Col. 0264A] Sperat autem in mendacio contra flagellum veniens, qui se mendaciis excusare parat, et culpam suam defendere, ne flagellum correptionis sentiat, sicut et nunc plerique faciunt; et illi tunc faciebant, qui et mendacio protegebantur, quia sub obtentu religionis praedicabant avaritiam suam. Praeceperat enim Deus, ut filii parentes suos honorarent subsidia victus illis ministrando; isti vero dicebant, melius esse, ut filii parentibus offerrent [Col. 0263D] Locus corruptus in utroque cod. quam in templo Domini, et illi sumebant oblationes populi. Unde et ab ipso Salvatore sic increpati sunt: «Quare vos transgredimini mandatum Dei propter traditionem vestram? Nam Deus dixit: Honora patrem tuum et matrem tuam. Vos autem dicitis: Quicunque dixerit patri vel matri suae, munus [Col. 0264B] quodcunque ex me tibi est, proderit, et non honorificaverit patrem suum et matrem suam, et irritum fecistis mandatum Dei propter traditionem vestram (Matth. XV, 3-6) .» Sic ergo mendacio se protegebant. Sequitur:
VERS. 16.—Idcirco haec dicit Dominus Deus: Ecce ego mittam in fundamentis Sion lapidem probatum, angularem, pretiosum, in fundamento fundatum: qui crediderit, non festinet.»
VERS. 17.—«Et ponet [Col. 0264D] Alias, et ponam. judicium in pondere, et justitiam in mensura: et subvertet grando spem mendacii, et protectionem aquae inundabunt.»
VERS. 18.—«Et delebitur foedus vestrum cum morte, et pactum vestrum cum inferno non stabit. [Col. 0264C] Flagellum inundans, cum transierit, eritis ei in conculcationem.»
«Quandocunque pertransierit, tollet vos, quoniam male diluculo pertransibit in die et in nocte, et tantummodo sola vexatio intellectum dabit auditui.»
Quia dixistis, inquit, «Manda, remanda,» quia dixistis: «Percussimus foedus cum morte,» quia dixistis: «Flagellum inundans non veniet super nos; idcirco dicit Dominus: Ecce ponam in fundamentis Sion lapidem probatum,» etc. Nova enim Ecclesiae fundatio jacienda est, quia vetus aedificium Synagogae dirutum est. Hoc loco congruunt et Psalmistae verba dicentis: «Tempus faciendi, Domine, dissipaverunt legem tuam (Psal. CXVIII, 126) .» Tunc [Col. 0264D] enim Dominus corporaliter inter homines conversans fecit, id est implevit legem, cum eam Judaei praevaricationibus suis et traditionibus vel interpretationibus falsis dissipassent.
Quia ergo synagogae populus Manda, remanda dicens fecit cum inferno pactum, et ejusdem populi principes, idcirco Deus Pater aliud firmius construit aedificium, «Mittit lapidem in fundamentis Sion.» Fundamenta autem Sion, id est Ecclesiae, sunt apostoli et prophetae, sicut scriptum est: «Fundamenta ejus in montibus sanctis (Psal. LXXXVI, 1) .» Et item: «Sed estis cives sancti, et domestici Dei superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum [Col. 0265A] ipso summo angulari lapide Christo Jesu, in quo omnis aedificatio constructa crescit in templum sanctum in Domino (Ephes. II, 19) .» In his ergo fundamentis per Incarnationis mysterium lapis Christus mittitur, ut omnis sacri aedificii structura superaelificetur, qui tentationibus est probatus. Unde et ait: «Domine, probasti me, et cognovisti me (Psal. CXXXVIII, 1) .»
Angularis vero dicitur, quia duos in se parietes conjungit, id est circumcisionem et praeputium vel angelos et homines, sive contemplativam et activam vitam. Pretiosus autem vocatur, quia tanta sanctitas et justitia est in eo, ut in ejus comparatione nullus hominum quidquam sanctitatis et justitiae cognoscatur habere. Unde et pretiosum sanguinem [Col. 0265B] suum dedit redemptionem pro mundo. Qui et in sacri aedificii fundamento fundatus est, quia solus totum aedificium sustinet. Nam sicut ordines lapidum in pariete alii portantur ab aliis, ita portantur fideles quique a praecedentibus in Ecclesia justis. Portant et ipsi sequentes per doctrinam et tolerantiam usque ad ultimum justum, qui, cum a prioribus portetur, quem portare ipse debeat, sequentem non habebit. Qui autem omne aedificium portat, et ipse a nemine portatur, Dominus est Jesus Christus. Et ideo sicut praemisimus dicitur in fundamento fundatus.
«Et quicunque crediderit in eum, non festinet,» sed patienter exspectet promissiones ejus. Nam «haereditas, ad quam festinatur in principio, benedictione [Col. 0265C] carebit in novissimo (Prov. XX, 20) .» Qui in eum crediderit, non festinet, ut in primo ejus adventu quaerat, quod in secundo redditurus est. Vel non festinet, ne videlicet tardus ei videatur Christi adventus. «Si enim tardaverit» juxta Habacuc, nemo desperet, «quia veniens veniet (Habac. II, 3) ,» et promissa sua complebit.
Et ponam, inquit, per eum judicium in pondere, ut aequa lance pensans omnia judicet, et justitiam in mensura, ut unusquisque juxta modum actionis suae recipiat. «Eadem quippe mensura, qua mensi fueritis, remetietur vobis (Matth. VII, 2) .» Nunc etiam fit in aequitatis pondere judicium ejus, etiam cum secundum proprias actiones hominibus reddere non videtur. Nam et quod a nobis non intelligitur, ex [Col. 0265D] occulti judicii non injusta lance profertur; et si minus recta videntur esse, quae patimur, recto tamen et occulto examine decernuntur. Illi autem non judicabant in pondere justo, qui diabolum Domino comparantes sive praeferentes legem ejus abjiciebant, et cum inferno pactum statuebant, atque mendacio se protegebant contra veritatem, quibus consequenter ait:
Quia subvertet grando, id est multiplex coelestium judiciorum percussio; spem mendacii et aquae, id est tribulationum impetus; inundabunt, id est submergent, atque delebunt protectionem mendacii quae vos tuebatur. «Et delebitur foedus vestrum cum [Col. 0266A] morte,» quia mors aeterna gravius vos torquebit quam caeteras gentes, qui putabatis levius idcirco fore vobis, quia daemonibus immolabatis. Flagellum inundans, cum vel per Romanos vel per aliam occasionem in vestris regionibus transierit conculcabit vos et conteret.
«Quoniam mane diluculo pertransibit.» Diluculum quasi dubia lux dicitur. Vocatur enim diluculum, cum jam nocturna tempora in claritatem lucis mutantur. Mane vero, postquam ortus est sol, vocatur. Cum ergo dicitur mane diluculo, tale est ac si dicatur: Primo mane, vel summo mane. Et quid per summum mane nisi praeveniens velocitas exprimitur? Dies vero prosperitatem, et nox adversitatem designare solet. Vel per noctem et diem assiduitas [Col. 0266B] intelligi potest. Flagellum ergo inundans [Col. 0265D] Cod. Cruc., Fl. vero inun. , id est late diffusum, mane diluculo, id est summa velocitate pertransibit in die et in nocte, id est in prosperis et adversis, vel assidue.
Potest per hoc flagellum intelligi afflictio, quae super unumquemque peccatorem in hora mortis irruit, quae mane diluculo pertransibit, id est incipiente finiri nocte, id est in omni tempore, vel tam ad eos, qui in prosperitate, quam ad illos qui in adversitate sunt. Et tunc tantummodo sola vexatio gehennalium tormentorum dabit intellectum auditui vestro, id est faciet vos intelligere quod audistis, nec intelligere voluistis, scilicet bonum quod agere debueratis, dum diceretis: «Manda, remanda.» [Col. 0266C] Iniquorum enim oculos nunc culpa claudit, sed ad extremum poena aperit; nesciunt enim mala quae fecerunt, nisi cum pro eisdem malis puniri jam coeperint. Bene ergo dicitur: «Et tantummodo sola vexatio intellectum dabit auditui,» quia tune intelligunt, quod audierunt, cum se jam pro contemptu vexari doluerint.
Sed ista, quae de principibus synagogae interpretati sumus, et de pessimis Ecclesiae praepositis, aut etiam haereticis intelligi forsitan possunt. Ait enim: «Audite verbum Domini viri illusores, qui dominamini super populum meum, qui est in Jerusalem.» Illusores quippe sunt nonnulli Ecclesiae praelati, qui bonum, quod aliis annuntiant, ipsi plerumque derident. «Qui dominantur super populum Jerusalem,» [Col. 0266D] id est Ecclesiae; quia, velut in quodam sibi videntur summitatis culmine residere, eosque, quibus praesunt, velut in imo respiciunt, quibus non consulendo loqui, sed vix dominando dignantur. Non enim prodesse eis quaerunt, sed dominari, quia non Christi, sed suam sectantur gloriam. Et quodammodo dicunt: «Percussimus foedus cum morte, et cum inferno fecimus pactum,» dum se sic egisse testantur, ut a morte secunda nunquam se laedendos esse confidant, vel ab inferno puniendos. Et flagellum inundans, non venturum super se pronuntiant, quia praesentis vitae prosperitatem sibi conquisierunt, ac vehementer confirmaverunt. «Et mendacium [Col. 0267A] spem suam posuerunt, atque mendacio protecti sunt,» quia semper suas negare et occultare culpas, et bona de se loqui consueverunt.
Sed ut talium hypocrisis dissipetur, lapis Christus in fundamentis Sion, id est in radice cordis credentium mittitur, ut Christi doctrina firmiter teneatur, et horum pravitas respuatur. Licet enim jam dudum lapis iste positus sit in fundamentis Sion, quotidie tamen in eorum fundamento ponitur, qui convertuntur. «In quem, qui crediderit non festinet» in praesenti beati cum istis. «Et subvertet grando» coelestium judiciorum «spem mendacii» istorum, quia quod semper mendacio tegere sperant, detegetur in examine superni Judicis. «Et protectionem aquae inundabunt,» quia mandatum, quo suas nunc iniquitates [Col. 0267B] excusando protegunt, inundatio novissimarum tribulationum dissipabit. «Et delebitur foedus eorum, quod cum morte pepigerant,» quia mors eis pacata jam non erit, sed aeternaliter eis adversabitur.
Et flagellum inundans, cum transierit, conculcabit eos,» quia et in praesenti affligentur adversis, qui se semper tutos ab adversitate putabant. Conculcabit enim eos flagellum, quia tribulatione superabuntur. Sed et post hoc, quod ait mittendum in fundamentis Sion lapidem, ut non staret pactum, quod isti cum inferno fecerant, qui plebis Dei principes erant, congrue subditur:
VERS. 20.—«Coangustatum est enim stratum, ita ut alter decidat, et pallium breve utrumque operire [Col. 0267C] non potest.»
Hoc tale est ac si maritus uxori dicat adulterium juxta se volenti suscipere: O conjux, stratum istud angustum est, non potest me simul, et corruptorem tuum capere, et hoc pallium breve est, nec valet me, et adulterum operire. Qui enim Deo servire se dicebant, et cum inferno, id est cum inferni principibus pactum faciebant, adulterum juxta sponsum in cubili cordis sui admittere volebant. Sed coangustatum est stratum humani cordis, ita ut alter decidat, aut vir legitimus, aut adulter, id est aut Christus, aut diabolus, quia «Nemo potest duobus dominis servire (Matth. VI, 24) .» Et pallium nostrae operationis non potest utrumque operire quia sub actione unius hominis [Col. 0267D] Satanas cum Christo non potest quiescere. Unde et adjungitur:
VERS. 21.—«Sicut enim in monte divisionum stabit Dominus, et sicut in valle, quae est in valle Gabaon, irascetur.
Sicut in monte divisionum stetit Dominus inter David et Saul persecutorem ejus, sic stabit inter Christianum et Judaicum populum separans eos. Incedebat enim David cum suis fugiens ex hac parte montis, et Saul cum suis persequens ex alia. Cumque viri in modum coronae cingerent David, ut comprehenderent eum, nuntius venit ad Saul, quia Philisthiim infuderant se super terram, sicque recessit a David, et idcirco vocaverunt locum illum «Petram dividentem (I Reg. XXIII, 28) .» Quid ergo [Col. 0268A] per montem nisi testamentum Dei signatur? Unde scriptum est: «Dominus a Libano veniet, et sanctus de monte umbroso, et condenso (Habac. III, 3) .» Inde enim venire dicitur, unde promissus fuerat, id est a testamento suo opacitate mysteriorum umbroso et condenso. Quid vero per David nisi Christus, et quid per Saul nisi Judaeorum populus exprimitur, et quid per Philisthaeos nisi Romanorum exercitus? Ibat autem David cum suis ex una parte montis, et Saul ex altera cum suis Domino separante, quia in lege Dei Christus incedit cum suis in novitate spiritus, populus vero Judaicus in vetustate litterae. Saul non destitit persequi David, donec se Philisthiim super terram effunderent, quia Judaeorum populus Christum et fideles ejus usque ad adventum [Col. 0268B] Romanorum persecutus est. Ait itaque propheta, quia sicut in monte divisionum stabit, id est excrescente gratia religionis sub Novo Testamento dividet inter eos, qui vetustatem litterae sectantes Deo pariter atque diabolo servire volunt, et eos qui in novitate spiritus soli Deo serviunt.
Vel ille mons divisionum intelligi potest, in quem, cum David consulto Domino ac jubente ad Philisthaeos, qui contra se venerant, ascendisset, percussit eos ibi, et ait: «Divisit Dominus inimicos meos per manum meam, sicut dividuntur aquae. Et idcirco vocatum est nomen loci illius Baalpharasim, id est habens divisiones, ibique dereliquerunt deos suos (II Reg. V, 20) .» Sicut ergo Deus adversarios David per manum ejus percutiens divisit, ut diffugerent, [Col. 0268C] et idola sua post tergum relinquerent, ita et nunc adversarios Christi per manum ejus gladio praedicatorum illius spiritaliter percutit ac dividit, ut alii praedicationem fugientes in malitia magis obdurent, alii relinquant deos suos, id est vitia, quibus servierant, et ad Christum convertantur.
Sic itaque stabit Dominus inter nos velut in monte divisionum dividens ac dijudicans latenter actiones nostras, ut aut ex parte Christi quisque sit, aut ex parte adversarii. «Nunc enim judicium est mundi, nunc princeps hujus mundi ejicietur foras (Joan. XII, 33.) » Sed et irascetur Dominus inimicis Ecclesiae, sicut in valle Gabaon iratus est contra Chananaeos pugnante Josue. De quibus scriptum est: [Col. 0268D] «Quoniam irruit Josue super eos repente, et conturbavit eos Dominus a facie Israel, contrivitque eos plaga magna in Gabaon (Josue. X, 9) .» Gabaon autem interpretatur collis moeroris. Et quid per collem moeroris nisi praesens Ecclesia figuratur, quae in latere summi montis, id est Christi consistens moerore nunc afficitur et tristitia? Quid autem per Chananaeos nisi infideles? Quid per Israelitas nisi fideles exprimuntur? Irruente ergo Josue conturbavit Dominus Chananaeos a facie Israel, quoniam gratia Christi coram praedicatoribus mentes infidelium conturbat ad poenitentiam. Et conteret eos plaga magna in Gabaon, quia cor contritum et humiliatum dat eis in Ecclesia, omnemque pristinam pravitatem eorum ad nihilum redigit. Bene ergo [Col. 0269A] dictum est, quia «sicut in valle, quae est in Gabaon, Dominus irascetur.» De quo et apte subditur:
«Ut faciat opus suum, alienum opus ejus, ut operetur opus suum, peregrinum est opus ejus ab eo.» Opus enim Dei est animas, quas creavit, colligere, et ad aeterna lucis gaudia revocare. Flagellari autem atque conspui, crucifigi, mori ac sepeliri non hoc in sua substantia opus Dei est, sed opus hominis peccatoris, qui hoc meruit per peccatum. Sed peccata nostra ipse pertulit in corpore suo super lignum; et qui in natura sua semper manet incomprehensibilis, in natura nostra comprehendi dignatus est, ac flagellari, quia nisi ea, quae erant infirmitatis nostrae, susciperet, nunquam nos ad fortitudinis suae potentiam levaret. «Ut ergo faciat opus [Col. 0269B] suum alienum opus ejus;» et, «ut operetur opus suum, peregrinum est opus ejus ab eo,» quia incarnatus Deus, ut nos ad sua colligeret, dignatus est pro nobis tanquam peccator homo vapulare. Et alienum opus fecit, ut faceret proprium, quia per hoc, quod infirmus mala nostra sustinuit, nos qui creatura illius sumus, ad fortitudinis suae gloriam perduxit. Quem quia Pharisaei in passione sua derisuri erant, diligenter eos praemonere curavit propheta subjungens:
VERS. 22.—«Et nunc nolite illudere. ne forte constringantur vincula vestra.»
Illuserunt enim dicentes: «Alios salvos fecit, se ipsum non potest salvum facere (Matth. XXVII, 42) .» [Col. 0269C] Et ideo vincula peccatorum eorum, quae per ejus mortem solverentur, si ipsi crederent, ita sunt constricta, ut in aeternum laxari nequeant. Sequitur:
«Consummationem enim et abbreviationem audivi a Domino Deo exercituum super universam terram.» Consummationem scilicet justitiae, et abbreviationem praecepti. «Finis enim praecepti est charitas de corde puro, et conscientia bona et fide non ficta (I Tim. 5) .» Consummationem igitur et abbreviationem fecit Dominus super universam terram, quia omnibus, qui in mundo sunt, hominibus, dedit unum praeceptum, in quo omnis consummatio justitiae continetur. «Plenitudo ergo legis est dilectio (Rom. XIII, 10) .» Deinde alium orsurus sermonum praemittit, dicens:
[Col. 0269D] VERS. 23.—«Auribus percipite et audite vocem meam, attendite et audite [Col. 0269D] Alias, audite eloquium meum. .»
Auribus percipite corporis, et auribus cordis audite vocem meam, attendite diligenter et intelligite eloquium meum. Haec praemittens intentos quaerit auditores, et quae dicturus est, ostendit esse mystica. Nam subjungit:
VERS. 24.—«Nunquid tota die arabit arans, ut serat, proscindet, et sarriet humum suam?»
VERS. 25.—«Nonne cum adaequaverit faciem ejus, seret gith, et cyminum sparget, et ponet triticum per ordinem, et hordeum, et millium et viciam in finibus suis?»
[Col. 0270A] VERS. 26.—«Et erudiet illum in judicio, Deus suus docebit illum.»
VERS. 27.—«Non enim in serris triturabitur gith, nec rota plaustri super cyminum circuiet, sed in virga excutietur gith et cyminum in baculo.»
VERS. 28.—«Panis autem comminuetur. Verum non in perpetuum triturans triturabit illum, neque vexabit eum rota plaustri, nec in ungulis suis comminuet eum.»
VERS. 29.—«Et hoc a Domino Deo exercituum exivit, ut mirabile faceret consilium, et magnificaret justitiam.»
Semper a notis ad ignota congrue dicuntur similitudines, sicut et nunc de his, quae videmus, parabolam [Col. 0270B] dedit, ut nos de invisibilibus instrueret. Quis enim mystice sit arans iste docet Dominus, dicens: «Pater meus agricola est (Joan. XV, 1) .» Ager autem est mundus, id est omne genus humanum. Quem videlicet agrum excolens, non tota die, id est toto vitae singulorum tempore arat eum sine satione, sed primo rudem mentis campum proscindit vomere novae praedicationis aut scientiae, rursumque sarrit eum, herbas vitiorum noxias evellendo vel resecando.
Vel non tota die praesentis vitae singulorum proscindit eum doctrina inchoationis, et sarrit sarculo correptionis, ut nihil seminis mystice spargat. Nam cum adaequaeverit faciem ejus, id est aptam reddiderit mentem ad suscipiendum semen doctrinae, seret [Col. 0270C] gith, et cyminum sparget, et caetera. Gith simile est cymino, et parumper candidiora et grossiora habet grana, et melius saporata; cyminum autem reor esse cuminum. Et quid per gith et cyminum designatur nisi gentes intellectum et legem naturalem a Domino percipientes? «Erat enim lux vera, qua illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I, 9) .» Nec mirum si proscindere et sarrire dicatur humum agricola, ut gith et cyminum serat, quia neque scientiam naturalis legis suscipere quis valet, nisi prius exerceatur mens ejus meditationibus, atque purgetur. Et cum per gith et cyminum accipiamus gentes, non est absurdum, quod agricola serere dicitur gith et cyminum, qui doctrinam potius serit juxta illud de Evangelio: «Semen est verbum Domini: [Col. 0270D] quod autem in spinis cecidit, hi sunt qui audierunt, et a sollicitudinibus, et divitiis, et voluptatibus vitae euntes suffocantur, et non referunt fructum (Luc. VIII, 1) .» Semen quippe dicit esse verbum Dei, et semen, quod cecidit in spinis, illos esse qui verbum audierunt, et a sollicitudinibus, et divitiis, et voluptatibus suffocantur. Eodem nunc locutionis genere dicitur agricola noster serere gith et cyminum, atque per ordinem triticum et hordeum ponere, et millium, et viciam spargere.
Quid autem per triticum et hordeum nisi pastores Ecclesiae signantur dulces et asperi, dulces per mansuetudinem, asperi per severitatem? Et quid [Col. 0271A] per millium et viciam nisi duo genera subjectorum exprimuntur? Alii enim sunt justitia candidi ut millium; alii peccato nigri sicut vicia. Et gith quidem atque cyminum indiscrete spargitur, et seritur, quia gentium conversatio sparsa est, et inordinata, triticum vero et hordeum per ordinem ponitur, ut vita praepositorum Ecclesiae regularis et ordinata signetur. Millium autem et vicia ponuntur in finibus agri, ut subjectorum ostendatur humilitas, qui se computant in novissimis Ecclesiae membris.
Et erudiet, inquit, illum videlicet agricolam Deus judicio, id est docebit illum, ut agat tempore messis, sicut acturus est Dominus in judicio.
«Non enim in serris triturabitur gith,» etc. Serra lignum est multos habens dentes, quod boves [Col. 0271B] trahunt. Tangitur enim juxta litteram hic consuetudo quarumdam regionum, in quibus agricolae pro feni penuria, sicut et supra dictum est, congregatis in unum segetibus plaustra serratas habentia rotas desuper circumducunt, ut grana purgentur, et in paleas stramina redigantur, ut animalibus pabulum fiant. Sed gith et cyminum in serris et plaustris ut caeterae fruges non triturantur sed in virga excutitur gith et cyminum in baculo; sic et in judicio gentes non examinabuntur, sed absque retractatione punientur. «Quicunque enim sine lege peccaverunt, sine lege peribunt (Rom. II, 12) .»
Quid autem per virgam vel baculum nisi Satanas figuratur, de quo scriptum est: «Vae Assur furoris mei virga et baculus! (supra X, 5.) Excutitur ergo [Col. 0271C] gith in virga, et cyminum in baculo, quia diabolus gentilium animas a corporibus cum tormentis excutit.
Quid vero per plaustrum nisi Dominus ipse designatur, qui per Amos dicit: «Ecce ego stridebo subter vos sicut stridet plaustrum onustum feno? (Amos II, 13.) Et quid per rotas plaustri nisi volubilitas verborum judicis? Dicet enim reprobis: «Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis ejus. Esurivi enim, et non dedistis mihi manducare; sitivi, et non dedistis mihi bibere; hospes fui, et non collegistis me; nudus, et non operuistis me; infirmus et in carcere fui, et non visitastis me (Matth. XXV, 41) .» [Col. 0271D] Hic ergo sermonum circuitus per rotas intelligitur.
Quid autem per serras nisi asperae judicis sententiae, quae velut paleas reprobos conterunt, et electos ut grana separant? Sed «nunquam in serris triturabitur gith, neque rota plaustri super cyminum circuiet,» quia infideles neque saltem verba judicis audire digni erunt, ut examinentur, atque damnentur, sed sine discussione peribunt.
Panis autem, id est triticum et hordeum, unde fit panis, comminuetur in serris et in rota plaustri, quia praelati Ecclesiae discutientur in judicio. De millio autem et vicia non dicit, an trituretur, quia subjecti quotidie de suis actibus infirmis per praelatos judicantur, et si praesens judicium patienter [Col. 0272A] susceperint, ac de caetero mores suos emendaverint, non ultra judicabuntur: alioquin et ipsi judicabuntur. «Panis autem comminuetur,» quia per seipsum Dominus facta praepositorum examinabit.
«Verum non in perpetuum triturans triturabit illum,» quia post hanc vitam nonnullos, ut a quibusdam peccatis levioribus purgentur, affligit, quos non in perpetuum puniet. Unde dicit Apostolus: «Si cujus opus arserit, detrimentum patietur, ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem (I Cor. III, 14) .» Plerique enim post mortem sustinent purgatorium ignem, qui tandem pervenient ad requiem. Sed et in igne, qui in adventu Judicis diffundetur, aliquos electorum a quibusdam levioribus [Col. 0272B] admissis purgari beatus Augustinus in libro De civitate Dei vicesimo ex prophetarum dictis intelligit. Cui et Beda consentit in libro De tempore.
Non igitur in perpetuum triturans triturabit illum, id est conculcabit, et conteret, neque vexabit illum in perpetuum rota plaustri, id est exprobrantia verba judicis; nec in ungulis suis, id est in novissimis sectionibus in perpetuum comminuet eum. Ungula enim acuta est, et ipsa est finis digiti.
Rursus ne parvipenderemus ista, subjungit in fine locutionis, quia hoc, quod nunc de seminibus, et trituratione dictum est, «exivit a Domino Deo exercituum, ut mirabile faceret consilium, et magnificaret [Col. 0272C] justitiam.» Mirabile enim facit consilium in hac diversitate seminum, et magnificat justitiam in excussione et trituratione eorum sapienter et juste faciens omnia super humani generis dispositione. Sequitur:
VERS. 1.—«Vae Ariel, Ariel civitas, quam expugnavit David: additus annus ad annum, solemnitates evolutae sunt.»
Haec de destructione Jerusalem, quae per Romanos contigit, et captivitate Judaeorum historialiter accipimus. Ariel quippe leo Dei dicitur, et Jerusalem leo Dei vocata est propter fortitudinem, quam Domino [Col. 0272D] protegente quondam habuit. Quam expugnavit David expellens inde rebellium Jebusaeorum reliquias. Sed nunc habet Vae! quia miserabiliter est subversa. Et idcirco dolentis affectu ingeminat: Vae Ariel, Ariel! quia, quae erat insuperabilis, sic destructa est, ut non relinqueretur in ea lapis super lapidem, et templo cremato captivatisque Judaeis additus est annus captivitatis ad annum, et annus ad annum, quia omni tempore usque ad adventum Eliae captivas haec perseverat. Et solemnitates Paschae et Pentecostes atque Tabernaculorum, aliaeque festivitates evolutae sunt, quia non fiunt, sed in nihilum versae sunt. Sed quod velut praeteritum narravit, qui futurum adhuc erat, quibus hoc modis esset complendum, evidenter aperuit, dicens:
[Col. 0273A] VERS. 2.—«Et circumvallabo Ariel, et erit tristis et moerens, et erit mihi quasi Ariel.»
Circumvallabo Ariel obsidione Romanorum. Et erit tristis, et moerens, quando fame cruciabitur et nullus poterit ingredi vel egredi. Et erit mihi quasi Ariel, quia solum nomen pristinum habebit, amissa dignitate, potentiaque et religione. Sed quod dixerat: Circumvallabo Ariel, diligenter exposuit, adjiciens:
VERS. 3.—«Et circumdabo quasi sphaeram in circuitu tuo, et jaciam contra te aggerem, et munimenta ponam in obsidionem tuam, et humiliaberis.» Sic enim per Romanos factum est. Sequitur:
[Col. 0273B] VERS. 4.—«De terra loqueris, et de humo audietur eloquium tuum: et erit quasi pythonis de terra vox tua, et de humo eloquium tuum mussitabit.»
De terra loqueris, qui de coelestibus loqui consueveras. Et de humo audietur eloquium tuum, qui posueras in coelum os tuum. Et erit quasi pythonis de terra vox tua, quia in antris et subterraneis abscondent se plerique habitatores tui vel a facie praedonum, dum obsessa, vel a facie Romanorum, quando fueris capta. Sed quia et ipsi Romani velociter perituri erant, et in nihilum redigendi, quoniam Christum non cognoverunt, subjunctum est.
[Col. 0273C] VERS. 5.—«Et erit sicut pulvis tenuis multitudo ventilantium te, et sicut favilla pertransiens multitudo eorum, qui contra te praevaluerunt.»
Disperierunt enim sicut pulvis, quem turbo dispergit. Rursumque de eorum adventu potest accipi, quod subditur:
VERS. 6.—«Eritque repente confestim. A Domino exercituum visitabitur in tonitruo, et commotione terrae, et voce magna turbinis et tempestatis, et flammae ignis devorantis.»
Haec enim omnia facta sunt in illa tribulatione. Sed quia Romani vitam, quae Christus est, non habuerunt, quam sint inanes, ostendit propheta, subjungens:
[Col. 0273D] VERS. 7.—«Et erit sicut somnium visionis nocturnae multitudo omnium gentium, quae dimicaverunt contra Ariel: et omnes, qui militaverunt, et obsederunt, et praevaluerunt adversus eam.»
VERS. 8.—«Et sicut somniat esuriens, et comedit, cum autem fuerit expergefactus, vacua est anima ejus; et sicut somniat sitiens, et bibit, et postquam fuerit expergefactus, lassus adhuc sitit, et anima ejus vacua est; sic erit multitudo omnium gentium, quae dimicaverunt contra montem Sion.»
Haec enim illis exercitibus conveniunt, qui contra Jerusalem tunc fuerunt. Sed superiora repetentes videamus an possint universa haec et aliter intelligi.
[Col. 0274A] «Vae, inquit, Ariel, Ariel! etc.» Quid per Ariel nisi Ecclesia designatur? Quam expugnavit David, qui interpretatur desiderabilis vel manu fortis, quia Christus ex ea gentem vitiorum expulit. Sed haec habere vae dicitur, quia temporales sustinet tribulationes. Vae! enim non semper aeternam significat amaritudinem, sed nonnunquam afflictionem transitoriam. Unde et in Apocalypsi Joannis dicitur: «Vae unum abiit! (Apoc. IX, 12.) » Itemque «Vae secundum abiit! (Apoc. XI, 13.) » Quod ergo ait: «Vae Ariel!» de tribulationibus et tentationibus Ecclesiae intelligatur
«Additus est, inquit, annus ad annum, solemnitates evolutae sunt,» id est transierunt, quia tempore persecutionis per multos annos non audebant [Col. 0274B] Christiani festivitates agere publice.
Et circumvallabo, subaudi tentationibus et adversis. Ariel, id est Ecclesiam, vel quemlibet fidelem et robustum. Et erit tristis et moerens, quia timebit se Deum offendisse, et idcirco talia pati, ac propterea contristabitur ad poenitentiam. Et tunc erit mihi quasi Ariel, id est in conspectu meo fortis, licet in oculis hominum appareat debilis. Deinde eadem inculcando repetit, quia non semel talia patitur Ecclesia.
«Circumdabo, inquit, quasi sphaeram in circuitu tuo.» Ac si dicat: Tentationibus te cingam, ut ab omni parte sentias adversa. Et jaciam contra te aggerem, [Col. 0274C] id est molem tentationum: et munimenta ponam in obsidionem tuam, id est undique machinis inimicorum invisibilium vel visibilium arctabo te: Et humiliaberis, id est adversis deprimeris, vel agendo poenitentiam humiliaberis.
«De terra loqueris, et de humo audietur eloquium tuum,» quia dices: «Quoniam humiliata est in pulvere anima nostra, conglutinatus est in terra venter noster (Psal. XLIII, 25) .» Et: «Adhaesit pavimento anima mea; vivifica me secundum verbum tuum (Psal. CXVIII, 25) .» «Et erit quasi pythonis de terra vox tua,» quia loqueris de barathro perditionis exempta. Per artem quippe pythonicam evocantur ab inferis animae. Cujus ergo vox quasi pythonis est de terra? Qui de profundo iniquitatis [Col. 0274D] liberatus de inferno se dicit abstractum cum Psalmista canens: «Quia misericordia tua magna est super me, et eruisti animam meam ex inferno inferiori (Psal. LXXXV, 13) .»
«Et de humo, inquit, eloquium tuum mussitabit,» sicut et Jeremias de religioso viro dicit: «Ponet in pulvere os suum, si forte sit spes (Thren. VIII, 29) .» Os enim in pulvere ponit, qui se pulverem esse humiliter fatetur. Sed quid de ipsis persecutoribus Ecclesiae, quae sic angustiatur in praesentibus et humiliatur, faciendum in tempore judicii sit, additur:
«Et erit sicut pulvis tenuis multitudo ventilantium te,» id est tribulantium te, id est aridi et inanes, [Col. 0275A] et vagi et leves erunt, ut scriptum est: «Non sic impii, non sic, sed tanquam pulvis, quem projicit ventus a facie terrae (Psal. I, 5) .»—«Et sicut favilla pertransiens multitudo eorum, qui contra te praevaluerunt,» quia ut Job sanctus ait: «Erunt sicut paleae ante faciem venti, et sicut favilla, quam turbo dispergit (Job XXI, 18) .»
«Eritque repente confestim. A Domino visitabitur,» quia juxta est, et velox nimis, et sic improvisus, ut nesciatur, quando veniat, sero, an media nocte, an galli cantu, an mane. Confestim igitur, id est valde velociter a Domino Deo exercituum visitabitur actio singulorum. «In tonitruo et commotione terrae, et voce magna turbinis et tempestatis, et flammae ignis devorantis,» quia tunc elementa [Col. 0275B] omnia concutientur, et conturbabuntur, et Dominus in igne veniet, atque omnes, qui in monumentis sunt, audient vocem ejus, et procedent.
«Et erit sicut somnium visionis nocturnae multitudo omnium gentium, quae dimicaverunt contra Ariel, et omnes, qui militaverunt, et obsederunt, et praevaluerunt adversus eam,» quia sicut phantasma pertransibit virtus et gloria persecutorum Ecclesiae. Omnis enim potentia saeculi somnium est, non veritas.
«Et sicut somniat esuriens, et comedit, cum autem fuerit expergefactus, vacua est anima ejus: et sicut somniat sitiens et bibit, et postquam fuerit expergefactus, lassus adhuc sitit, et anima ejus vacua est; sic erit multitudo omnium gentium, quae [Col. 0275C] dimicaverunt contra montem Sion.» Id est, quae gladiis vel linguis vel pravis moribus pugnaverunt adversus Ecclesiae religionem. Qui enim in hoc saeculo delectantur rebus secundis, ita sunt, sicut qui in somnis manducat, et bibit. Videtur sibi cibo aut potu, dum dormit, repleri, sed cum evigilaverit, plus incipit esurire; et tunc intelligit, quam inanis ille cibus et potus fuerit somniantis. Sic qui in hoc dormit saeculo, et non aperit oculos ad mysteria divina, quam diu somno gravatur torporis, putat alicujus momenti esse hanc saecularem potentiam quasi in somnis eam videns. Ubi evigilaverit, deprehendit, quam inanis hujus saeculi voluptas sit. Hinc est, quod de electis laborantibus hic et afflictis [Col. 0275D] econtra dicit Apostolus: «Quasi tristes, semper autem gaudentes (II Cor. VI, 10) .» Tristitia enim justorum quasi habet; sed gaudium eorum quasi non habet, quia spes certa est. Quare tristitia justorum quasi habet? Quia sicut in somnio transit. Si quis somnium judicat, addit quasi, quasi sedebam, quasi loquebar, quasi prandebam, quasi equitabam, quasi disputabam, totum quasi, quia, cum evigilaverit, non invenit quod videbat. Quasi thesaurum inveneram, dicit mendicus. Si quasi non esset, mendicus non esset. Sed quia quasi erat, mendicus est.
Itaque qui nunc ad laetitias saeculares oculos aperiunt, et corda claudunt, transit quasi eorum, et venit verum ipsorum, Quasi ipsorum felicitas est saeculi: [Col. 0276A] verum ipsorum poena est. Nostrum autem quasi tristitia est, gaudium non est quasi; non enim ait Apostolus: Quasi gaudentes, sed ait: «Quasi tristes, semper autem gaudentes.» Bene itaque praesentium voluptatum dilectores ei comparantur, qui in somnis comedit, et bibit. In somnis quippe agunt, dum in hac vita sunt. Comedunt et bibunt, dum suas voluptates satiant. Sed in tempore mortis vel resurrectionis evigilabunt, et anima eorum erit vacua, quia omnis voluptas eorum transacta tunc erit, et poena manebit. Vacua erit anima ipsorum, quia nullus animam cibus satiare potest, ut non esuriat, nisi ille qui ait: «Ego sum panis vitae; qui venit ad me, non esuriet, et qui credit in me, non sitiet unquam (Joan. VI, 35) .» Sequitur:
[Col. 0276B] VERS. 9.—«Obstupescite et admiramini, fluctuate, et vacillate.»
Obstupescite et admiramini, o perfidi Judaei, videntes miracula Salvatoris; et doctrinam ejus audientes fluctuate animo, et vacillate dicentes: «Quousque animam nostram tollis? Si tu es Christus, dic nobis palam (Joan. X, 24) .» Quia vero tunc responsum est Judaeis. «Loquor vobis, et non creditis (ibid. 25) ,» et postmodum sustulere lapides, ut lapidarent eum, congrue subditur: «Inebriamini et non a vino: movemini, et non in ebrietate.» Non enim vino tunc, sed, quod pejus est, incredulitate sunt inebriati; nec ebrietate, sed infidelitate sunt in eum commoti. Sequitur:
[Col. 0276C] VERS. 10.—«Quoniam miscuit vobis Dominus spiritum soporis.»
Somnus animae est oblivisci Deum suum. Quaecunque anima oblita fuerit Deum suum, dormit. Quia ergo Judaei Christum praesentem obliti fuerant, cujus memoriam, dum esset venturus, semper habuerant, et ipse nunc eos sua cognitione justo judicio privaverat, recte eis dicitur: «Quoniam miscuit vobis Dominus spiritum soporis.» Mente enim soporati erant, qui praesentem eum non agnoscebant. Ipse enim vigilare facit animas, quas illuminat. Si autem lumen suum detrahat, obdormiunt; aut si ab illo aversi obdormiunt, praesens est illis lumen, et non possunt videre, quia dormiunt. Sicut et qui [Col. 0276D] corpore dormit, interdum ortus est sol, atque dies jam calet, et ille tanquam in nocte est, quia non vigilat, ut videat jam ortum diem; sic et isti quia somnus animae graviter eos oppresserat, solem justitiae praesentem nesciebant, quibus consequenter dicitur:
«Claudet oculos vestros, et prophetas et principes vestros, qui vident visiones, operiet.» Superborum quippe Judaeorum oculos deserens Dominus clausit. Unde et per Psalmistam dicitur: «Posuisti tenebras, et facta est nox (Psal. CIII, 20) .» Tenebras quippe Dominus posuit, quia peccatis judicia rependens lumen intelligentiae suae subtraxit Judaeis. Et facta est nox, quia mens eorum ignorantiae suae erroribus caecata est. Nam praecedentia peccata faciunt, [Col. 0277A] ut ad peccandum tenebris subsequentibus involvantur, ut eo jam lumen justitiae, vel rectae intelligentiae nequeant videre, quo illustrari, quando poterant, noluerunt.
Claudere autem oculos eorum, et operite mentis caligine prophetas et principes eorum dicitur Dominus, non quia ipse tenebras inferat, sed quia ipse peccantium et superborum obscura corda misericorditer non illustrat ut hoc ipsum Domino sit oculos eorum clausisse, vel operuisse, a caecitatis tenebris liberare noluisse. Sed clausis oculis eorum et principibus, id est doctoribus atque prophetis opertis subditur:
VERS. 11.—«Et erit vobis visio omnium sicut verba libri signati, quem, cum dederint scienti litteras, [Col. 0277B] dicent: Lege istum, et respondebit: Non possum signatus est enim.»
VERS. 12.—«Et dabitur liber nescienti litteras, diceturque ei: Lege, et respondebit: Nescio litteras.»
Visio omnium prophetarum clausa vobis erit, et involuta sicut verba libri signati, quia propheticas Scripturas intelligere nullatenus valebitis, qui eum, de quo omnes prophetae locuti sunt, reprobastis. Prophetas enim solus Christus adventu suo, passione ac resurrectione aperuit. Unde quisquis eum venisse non credit, et passum resurrexisse, dicta prophetarum nulla ratione valet intelligere. Hic enim liber est, quem Joannes in dextera sedentis super thronum vidit «signatum sigillis septem [Col. 0277C] (Apoc. V, 1) ,» et postmodum Agnus aperuit «septem signacula ejus (ibid. V) .» Omnis enim divina Scriptura, quia uno spiritu Dei scripta est, unus liber vocatur. Quia igitur Judaei non habent hunc Agnum, nondum eis aperta sunt libri hujus, id est Scripturae divinae sigilla, sed «usque in hodiernum diem, cum legitur Moyses, velamen est positum super cor eorum. Cum autem conversi fuerint ad Deum, auferetur velamen (II Cor. III, 15) .» Nunquam igitur apud eos vel litteratus vel illitteratus sensum libri hujus agnoscere poterit, donec veniant ad eum, «qui aperit et nemo claudit, claudit, et nemo aperit (Apoc. III, 7) .» Sic enim caecati sunt, ut similiter aut deterius in eis errent litterati sicut [Col. 0277D] et idiotae. Sequitur:
VERS. 13.—«Et dixit Dominus: Eo quod appropinquat populus iste ore suo, et labiis suis glorificat me, cor autem eorum longe est a me, et timuerunt me mandato hominum et doctrinis.»
VERS. 14.—«Ideo ecce ego addam, ut admirationem faciam populo huic miraculo grandi et stupendo.»
Apud Marcum legimus: «Quia convenerunt ad Jesum Pharisaei, et quidam de scribis venientes ab Jerosolymis, et cum vidissent quosdam ex discipulis ejus communibus manibus id est non lotis manducare, vituperaverunt. Pharisaei et omnes Judaei nisi crebro lavent manus, non manducant tenentes traditiones seniorum, et a foro, nisi baptizentur, [Col. 0278A] non comedunt, et alia multa, quae tradita sunt illis servare, baptismata calicum, et urceorum et aeramentorum et lectorum. Et interrogabant eum Pharisaei et Scribae: Quare discipuli tui non ambulant juxta traditionem seniorum, sed communibus manibus manducant panem? At ille respondens dixit eis: Bene prophetavit Isaias de vobis hypocritis, sicut scriptum est: Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me. In vanum autem me colunt docentes doctrinas, et praecepta hominum, baptismata urceorum et calicum, et alia similia his facitis multa (Marc. VII, 1 et seqq.) .»
Haec itaque et Evangelii verba propheticam exponunt sententiam. Appropinquabat enim ore suo populus iste ad Dominum, et corde longius recedebat, [Col. 0278B] sicut ipse Salvator eum increpat, dicens: «Progenies viperarum, quomodo potestis bona loqui, cum sitis mali?» (Matth. III, 7.) Ore suo propinquabant Deo, quia unius Dei cultum habere se gloriabantur, et respuere idola; sed cor eorum longe erat ab ipso, quia non credebant Christo ejus, et timebant eum mandato hominum et doctrinis sicut ostensum est. Idcirco se facturum eis admirationem testatur miraculo grandi et stupendo. Et quaenam sit admiratio illa, declaratur, cum subditur:
«Peribit enim sapientia a sapientibus ejus, et intellectus prudentium ejus abscondetur.» Quia, inquit, «populus iste labiis glorificat me, cor autem ejus longe est a me, et timuerunt me mandato hominum, et doctrinis, ideo peribit sapientia a sapientibus [Col. 0278C] ejus.» Sic enim factum est. Reliquerunt praecepta Dei servando traditiones hominum, et ob hoc ipsi doctores ad tantam pervenere caecitatem, ut omnem sapientiam amitterent, et omnis intellectus absconderetur ab eis. Nam si mandata Dei servarent, Filium utique ejus susciperent, qui est sapientia ejus quem quia non susceperunt, caecati sunt, ne eum recipiant, qui in littera continetur. Dum enim venturus esset, et illi crederent eum venturum, recte sapiebant. Sed ex quo venit, et eum venisse non crediderunt, sed venturum adhuc putaverunt, intelligentiam perdiderunt. Et sicut resurgens aperuit sensum discipulis suis, ut intelligerent Scripturas, ita econtrario clausit illis sensum, [Col. 0278D] ut quod intelligebant amitterent.
Et haec est admiratio, quam se facturum eis asseruit, quia mirum valde est, quomodo omnes pariter excaecati sunt. Juxta quem sensum et istud congrue potest accipi, quod superius ad eos dixit: «Obstupescite, et admiramini, fluctuate, et vacillate,» etc. Obstupescere enim et admirari possunt, quia sic omnem intelligentiam perdiderunt, et in tenebris remanserunt. Sequitur:
VERS. 15.—«Vae qui profundi estis corde, ut a Domino adscondatis consilium, quorum sunt in tenebris opera, et dicunt - Quis videt nos et quis novit nos?»
Principes sacerdotum, et Scribae, et Pharisaei erant profundi corde, ut absconderent a Domino consilium [Col. 0279A] quando miserunt insidiatores, qui se esse justos simularent, ut caperent eum in sermone, et traderent eum principatui, et potestati praesidis, et interrogaverunt eum dicentes: «Magister, scimus quia recte dicis et doces, et non accipis personam, sed in veritate viam Dei doces, licet nobis tributum Caesari dare, an non?» (Matth. XXII, 16.) Haec et hujusmodi fuit profunditas cordis eorum contra Dei sapientiam, quorum erant in tenebris opera. Quae enim in occulto fiebant ab ipsis turpe est etiam dicere. Unde et Dominus increpavit eos, dicens: «A foris apparetis hominibus justi, intus vero pleni estis hypocrisi et iniquitate (Matth. XXIII, 28) .» Multa enim in secreto mala committentes, dicebant: Quis videt nos, et qui novit ea quae hic agimus. [Col. 0279B] Putabant enim caeci se divinitus non videri, quos arguit propheta, subjungens:
VERS. 16.—«Perversa est haec vestra cogitatio: quasi si lutum contra figulum cogitet, et dicat opus factori suo: Non fecisti me, et figmentum dicat fictori suo: Non intelligis.»
Lutum quippe contra figulum cogitabat, dum Judaei contra Christum inirent consilium. Et opus dicebat factori suo: Non fecisti me, dum Creatorem suum hunc negarent esse. Christus enim figulus est, Judaei vero lutum et plasmatio ejus, sicut in fine poenitentes loquuntur: «Et nunc, Domine, Pater noster es tu, nos vero lutum; et fictor noster, et opera manuum tuarum omnes nos (Isa. LXIV, 6) .»
[Col. 0279C] Bene ergo dicitur his qui contra eum faciehant consilium, quia «perversa est haec vestra cogitatio: quasi si lutum cogitet contra figulum, et dicat opus factori suo: Non fecisti me.» Sed et dicebat figmentum factori suo: Non intelligis, dum illi mala perpetrantes in tenebris aestimabant se Divinitatis aspectum effugisse, dicentes: «Quis videt nos, et quis novit nos?» Sequitur:
VERS. 17.—«Nonne adhuc in modico et in brevi convertetur Libanus in Charmel, in Charmel in saltum reputabitur.
Modicum breve fuit a tempore praedicationis Dominicae usque ad gentium vocationem. Tunc namque Libanus in Charmel est conversus. Libanus quippe [Col. 0279D] candidatio sive dealbatio dicitur, Charmel cognitio circumcisionis. Et quid per Libanum nisi populus gentilis, qui lotus est in baptismo, et pristinis sordibus purgatus ac dealbatus, exprimitur? Quid per Charmel nisi populus Judaeorum carne circumcisus? Conversus est ergo Libanus in Charmel, quoniam «oleaster insertus factus est socius radicis, et pinguedinis olivae (Rom. XI, 17) .» Consecutus est enim populus gentilis gratiam et fidem, quam habebat Hebraicus. Sed et Charmel in saltum reputatus est, quia populus Judaeorum amissa fide in tortuosam silvam gentilitatis est versus, sicut ait: «Facti sumus sicut in principio, cum non dominareris nostri, neque invocaretur nomen tuum super nos (Isa. LXIII, 19) .» Tales enim nunc sunt Hebraei, [Col. 0280A] quales temporibus erant Tharae, et deteriores. Sequitur:
VERS. 18.—«Et audient in die illa surdi verba libri et de tenebris et caligine oculi caecorum videbunt.»
In die illa, qua conversus fuerit Libanus in Charmel, et Charmel in saltum, audient surdi, id est gentiles verba libri, qui signatus manet apud Judaeos, nec aperiri potest, id est sacrae Scripturae; et interiores oculi caecorum gentilium de tenebris et caligine veteris ignorantiae videbunt mysteria libri, quem nobis aperuit leo de tribu Juda. Sequitur:
VERS. 19.—«Et addent mites in Domino laetitiam, et pauperes homines in sancto Israel exsultabunt.»
[Col. 0280B] Apostoli, qui prius gavisi sunt convertentes millia Judaeorum, addent in Domino gaudere, cum converterint gentiles. Et pauperes homines, id est multitudo credentium, qui possessiones et substantias vendiderant, et pretia earum ad pedes apostolorum posuerant (Act. IV, 34) , in sancto Israel, id est in Christo exsultabunt. Sed quod audire surdi verba libri queant, pauperes spiritu gaudere in Domino, probat sententia, quae subditur:
VERS. 20.—«Quoniam defecit, qui praevalebat, consummatus est illusor.»
Praevalebat enim hostis antiquus jugo suo genus humanum opprimens, et illudebat ei delectationes fallaces suggerens, et peccatis servire faciens. Sed nunc defecit, et consummatus, id est consumptus [Col. 0280C] est; quia per Christum victus atque ligatus est, et nihil factus. Sequitur: «Et succisi sunt, qui vigilabant super iniquitatem.»
VERS. 21.—«Qui peccare faciebant homines in verbo, et arguentem in porta supplantabant, et declinaverunt frustra a justo.»
Romanorum ferro succisi sunt Judaei, qui vigilabant super iniquitatem, id est persequi Salvatorem studebant. Qui peccare faciebant homines in verbo, id est faciebant ut homines blasphemarent, quia «conspiraverunt, ut si quis illum confiteretur Christum, extra synagogam fieret» (Joan. IX, 22) . Et supplantabant eum arguentem eos in porta, id est in loco judicii, quia dum per illos quinque dies [Col. 0280D] ante passionem suam acrius eos argueret in templo, semper insidias machinabantur, ut ad ejus necem pertingerent.
Et declinaverunt frustra a justo, id est ab eodem Domino, quia non eis profuit dicere: «Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XII, 15) .» In porta autem veteres agere solebant judicia. Unde et per prophetam dicitur: «Constituite in porta judicium (Amos. V, 15) .» Dominum igitur arguentem eos in porta dicit, quia malitiam eorum dijudicans increpabat. Quod si materialis porta quaeritur, in porticu Salomonis arguit eos, dicens: «Vos non creditis, quia non estis de ovibus meis (Joan. X, 26) .» At illi supplantabant eum, quia «sustulerunt lapides, ut jacerent in eum (ibid. 31) .»
[Col. 0281A] Vel daemones succisi sunt, qui vigilabant ad iniquitatem, et peccare faciebant universum hominum genus in verbo blasphemiae, ut negarent verbum Dei, et errorum dogmata praedicarent, et arguentem in porta atque judicio, quantum in se erat, supplantabant, et a justitia declinare faciebant, qui erat in portis filiae Sion exaltatus de portis mortis, et corripiebat eos, qui odorant in portis arguentem. Sequitur:
VERS. 22.—«Propter hoc haec dicit Dominus ad domum Jacob, qui redemit Abraham: non modo vultus ejus erubescet.»
VERS. 23.—«Sed cum viderit filios suos, opera manuum mearum in medio sui sanctificantes nomen meum, et sanctificabunt sanctum Jacob, et [Col. 0281B] Deum Israel praedicabunt.»
VERS. 24.—«Et scient errantes spiritu intellectum, et mussitatores discent legem.»
Quia pauperes in sancto Israel exsultabunt, et qui vigilabant ad iniquitatem, succidentur, propter hoc haec dicit Dominus, qui redemit Abraham. Habet autem vetus traditio, quod Chaldaei projecerunt Abraham, et Aram in ignem, qui lingua eorum appellatur Ur, eo quod ipsum colere nollent. Chaldaei quippe adorabant ignem. Mortuus est autem ibi Aram in Ur Chaldaeorum, et Abraham exivit illaesus. Unde et ei Deus perhibetur dixisse: «Ego sum, qui eduxi te de Ur Chaldaeorum (Gen. XV, 7) ,» id est de igne Chaldaeorum. Nam in Esdrae libro legitur evidenter ipse Dominus Abraham liberasse «de igne [Col. 0281C] Chaldaeorum (II Esdr. IX, 7) .» Hoc ergo dicit hic commemorari, dum dicitur: «Haec dicit Dominus ad domum Jacob, qui redemit Abraham.» Sed cur hoc, antiquitus gestum, replicat locuturus de novis praedicatoribus, nisi quia quemadmodum Abraham tunc eripuit, et hostes ejus confudit, sic nunc fideles suos eripiet, qui sacrilegorum jussa contempserunt, et persecutores eorum confundet? Saepissime enim martyres ignem superavere materialem, et omnes ignem tribulationis vel concupiscentiae vicerunt.
Non modo, inquit, confundetur Jacob, id est tempore, quo propheta loquebatur haec, populus Judaeorum sustinebit verecundiam, nec modo vultus ejus erubescet, sed cum viderit filios suos, id est apostolos [Col. 0281D] et credentes, quos meae manus in operibus bonis creabunt, in medio Jerusalem sanctificantes nomen meum bene vivendo, et praedicando. Effuso enim Spiritu sancto et apostolis magnalia Dei loquentibus infideles Judaei vehementer confusi sunt, alii ut in suis iniquitatibus tabescentes livore torquerentur adversus credentes. Cum autem subjicit, quia «sanctificabunt sanctum Jacob, et Deum Israel praedicabunt,» manifeste declarat apostolos non alium praedicaturos nisi Deum, quem adoravit Israel, et sanctum, quem exspectavit Jacob. Dixit enim moriens: «Salutare tuum exspectabo, Domine (Gen. XLIX, 18) .» Evangelizantibus autem novis praedicatoribus hoc salutare, id est Dominum Jesum scient intellectum errantes spiritu, id est Judaei, qui corde semper errabant, licet operibus recte viderentur incedere. Et mussitatores, id est iidem ipsi Judaei, qui more balbutientium infantium mussitabant doctrinam legis, discent legem, quam antea disserere nullo studio valuerunt. Docebit enim gratia Christi, quod homo docere nequivit. Sequitur:
VERS. 1.—«Vae filii desertores! dicit Dominus, ut faceretis consilium et non ex me: et ordiremini telam, et non per spiritum meum, ut adderetis peccatum super peccatum.»
VERS. 2.—«Qui ambulatis, ut descendatis in [Col. 0282B] Aegyptum, et os meum non interrogastis sperantes auxilium in fortitudine Pharaonis, et habentes fiduciam in umbra Aegypti.»
VERS. 3.—«Et erit vobis fortitudo Pharaonis in confusionem, et fiducia umbrae Aegypti in ignominiam.»
VERS. 4.—«Ierant enim in Tanis principes tui, et nuntii tui in Tanes pervenerunt [Col. 0281] Alias, Erant enim Tani principes tui, et nuntii tui usque ad Hanes pervenerunt. .»
VERS. 5.—«Omnes confusi sunt super populo, qui eis prodesse non poterit: non fuerunt in auxilium, et in aliquam utilitatem, sed in confusionem, et in opprobrium.»
Haec prophetia secundum historiam impleta est sub Jeremia, quando post eversionem Jerusalem reliquiae, Juda contradicente Deo, fugerunt in Aegyptum [Col. 0282C] a facie Chaldaeorum, et ibi cum Aegyptiis pariter perierunt.
Sed quid in reliquiis Juda nisi fideles nonnulli signantur, qui temporibus novissimae persecutionis resides invenientur aliis jam captivatis? Nunc enim fit illa spiritalis captivitas populi Dei, quam sanctus Jeremias tam graviter plangit, et ex magna parte jam completa est. Quid ergo reliquiae Juda nisi nos designant, qui superstites adhuc sumus, caeterosque, qui futuri sunt nostri similes? Sed, quid talibus dicatur, audiamus, et caveamus.
«Vae filii desertores! dicit Dominus.» Filii sunt, quia Christiani; desertores, quia Patrem deserunt. Mandata quippe Dei relinquunt ut peccatis adhaereant. Qui faciunt consilium et non ex Deo, quia [Col. 0282D] caute sibi consulere se putant, dum prospera mundi quaerere, suasque voluptates explere decernunt. Et ordiuntur telam, et non per spiritum Domini, quia proponunt, vel inchoant agere, quae non licet, sicque peccatum operis additur super peccatum cogitationis eorum.
Qui ambulant, id est operantur, ut descendant in Aegyptum, id est in saeculum. Quid est enim ambulare nisi operari? Et quid per Aegyptum nisi mundus iste figuratur, vitaque saecularium vel infidelium? Quid autem per os Domini nisi Scriptura sacra figuratur, vel quilibet justitiae praedicator. [Col. 0283A] Quid vero per regem Aegypti nisi potentes saeculi? Ambulant enim, ut in Aegyptum descendant, qui eas actiones operantur, per quas ab alto religionis in saecularem conversationem deveniant.
Et haec agentes non interrogaverunt os Domini, quia in Scripturis non quaesierunt, vel ab aliquo sanctorum si liceret eis agere talia. Cupiunt autem in Aegyptum descendere, id est saecularem vitam ducere, quia sperant auxilium adversus persecutores. In fortitudine Pharaonis, id est principum saeculi, si eis familiariter adhaeserint. Et ab aestu tribulationum habent fiduciam in umbra Aegypti, id est in protectione saeculi. Quibus fortitudo Pharaonis, id est potentum saeculi non in auxilium, sed in confusionem erit, et spes umbrae Aegypti in ignominiam; [Col. 0283B] quia fortasse nec ipsi principes saeculi poterunt eos tueri sub Antichristo, ne puniantur, aeternumque portabunt improperium, quia formidantes pati tribulationem, justitiam vel fidem reliquerunt, et tribulationem non evaserunt. Sic enim multis eventurum credimus in illa persecutione novissima, quoniam vel ob solum Christianitatis nomen quod habuerunt, torquebuntur, aut subito perimentur, dum adhuc fideles esse credentur. Sed et nunc plerique religiosi divitibus iniquis nimium familiares fiunt, et obsequuntur sperantes eorum defensione semper ab adversitate protegi, vel hujus vitae prospera consequi. Sed exsurgente procella tribulationis non per eos juvantur, imo magis confunduntur.
[Col. 0283C] Ierant enim in Tanis,» etc. Principes et praepositi Ecclesiae eunt in Tanis, id est in mandatum humile, hoc est terrenum, quando praeceptis saecularium principum contra suum Canonem obediunt. Et usque ad Tanes, quod interpretatur nunquid commutatus est, perveniunt, dum cuilibet apostatae fuerint similes, de quo non appareat, quod ab infidelitate commutatus ad justitiam non est. Sic enim temporibus Antichristi facient, et aliqui jam fecerunt.
Sed quid additur? «Omnes confusi sunt super populo, qui eis prodesse non poterit.» Non enim proderit illis populus Aegyptiorum, id est saecularium aut infidelium adversus Nabuchodonosor, id [Col. 0283D] est diabolum, sed temporaliter, vel aeternaliter ab eo punientur, aut certe temporaliter et aeternaliter. Nam sicut reliquiae Juda perierunt cum Aegyptiis, ad quos, ut tribulationem evaderent, confugerant; sic et isti cum iniquis peribunt, quibus metu persecutionum sociabantur. Sequitur:
VERS. 6.—«Onus jumentorum austri. In terra tribulationis et angustiae leaena et leo, ex eis vipera et regulus volans portantes super humeros jumentorum divitias suas, et super gibbum camelorum thesauros suos ad populum, qui eis prodesse non poterit.»
VERS. 7.—«Aegyptus enim frustra et vane auxiliabitur, ideo clamavi super hoc: Superbia tantum est, quiesce.»
[Col. 0284A] Decem superius onera descripsimus, et nunc apponit undenarium ut de transgressoribus se loqui designet. Denarius enim numerus perfectionem legis exprimit, et undenarius transgressionem ejus. Nam et hic historiam praedicit, quae temporibus Jeremiae facta est, quando post interfectionem Godoliae, Joannan, filius Caree, caeterique principes reliquias Juda transduxerunt in Aegyptum contra praeceptum Domini, qui per Jeremiam praecipiebat, ut manerent in terra Juda. Quae scilicet reliquiae vocantur jumenta, quia insensatae erant, et brutae colentes adhuc idola; jumenta austri, quia tribus Juda plagam austri possedit.
Terra tribulationis et angustiae latitudo est illius eremi, per quam fugerunt in Aegyptum metu Chaldaeorum; [Col. 0284B] leaena plebs reliquiarum; Joannan leo, et alii duces. Vipera et regulus ex eis nascens, id est ex leaena et leone filii sunt eorum, qui crudelibus orti parentibus virulenti fuerunt. Et divitias suas licet exiguas in humeris jumentorum et gibbis camelorum portaverunt fugientes ad populum Aegypti, qui eis prodesse non potuit. Nam sublatis omnibus, quae habere poterant, illuc transfugerunt. Veniente autem Nabuchodonosor cum ipsis pariter Aegyptiis, in quibus confidebant, perierunt fame et gladio. Aegyptus enim frustra, id est incassum eis «auxiliata est et vane, quoniam defecit atque evanuit ejus auxiliatio. Idcirco vates populo reliquiarum properanti in Aegyptum clamat: Superbia tantum, in Aegypto est, non fortitudo, quiesce residens in [Col. 0284C] terra Juda. Quo non quiescente, praecipit Dominus Jeremiae dicens:
VERS. 8.—«Nunc ingressus scribe eis super buxum, et in libro diligenter exara illud, et erit eis in die novissimo in testimonium usque in aeternum.»
Ingressus cum eis in Aegyptum scribe eis in buxo, quod est lignum imputribile, ut semper durare queat; et in libro exara, ut ab omnibus agnoscatur, quia Dominus interdixit, ne abirent in Aegyptum, et abierunt: et erit eis ad testimonium damnationis in die novissimo. Sequitur:
VERS. 9.—«Populus enim ad iracundiam provocans est, et filii mendaces, filii nolentes audire [Col. 0284D] legem Domini.»
Similiter et in Jeremia legitur. Quem cum mitterent consulere Dominum, dixerunt: «Sit Dominus inter nos testis veritatis et fidei, si non juxta omne verbum, in quo miserit te Dominus Deus tuus ad nos, sic faciemus (Jer. XLII, 5) .» Et cum eis respondisset Dominus, «non audivit Joannan filius Caree, et omnes principes bellatorum, et universus populus vocem Domini, ut maneret in terra Juda (Jer. XLIII, 4) .» Sequitur:
VERS. 10.—«Qui dicunt videntibus: Nolite videre, et aspicientibus: Nolite aspicere nobis ea quae recta sunt: loquimini nobis placentia, videte nobis errores.»
[Col. 0285A] VERS. 11.—«Auferte a me viam, declinate a me semitam, cesset a facie nostra sanctus Israel.»
Hoc est, quod Jeremiae jam in Aegypto dixerunt: «Sermonem, quem locutus es ad nos in nomine Domini, non audiemus ex te, sed facientes faciemus omne verbum, quod egredietur de ore nostro, ut sacrificemus reginae coeli, id est: lunae (Jer. XLIV, 16) .» et his similia saepe loquebantur. Dicebant videntibus, id est Jeremiae et Baruch: Nolite nobis videre ea quae recta sunt. Dicebant: Cesset a facie nostra sanctus Israel, quia nec loqui valebant de Deo, nec audire, vel memoriam ejus ante faciem mentis venire. Sequitur:
VERS. 12.—«Propterea haec dicit Dominus sanctus Israel: Pro eo, quod reprobastis verbum hoc, [Col. 0285B] et sperastis in calumnia, et in tumultu, et innixi estis super eo.»
VERS. 13.—«Propterea erit vobis iniquitas haec sicut interruptio cadens, et requisita in muro excelso, quoniam subito, dum non speratur, veniet contritio ejus.»
VERS. 14.—«Et comminuetur, sicut conteritur lagena figuli contritione pervalida: et non invenietur de fragmentis ejus testa, in qua portetur igniculus de incendio, aut hauriatur parum aquae de fovea.»
Praecepi, inquit, vobis, ut maneretis in terra Juda, sed vos ex ore Jeremiae verbum hoc reprobastis, et sperastis in calumnia verborum, et in tumultu, dicentes: Non misit te Dominus. «Sed Baruch filius [Col. 0285C] Neriae incitat te adversum nos (Jer. XLIII, 3) ,» et propterea erit vobis iniquitas «incredulitatis, et contradictionis hujus» sicut interruptio muri quaesita ab hostibus, et inventa nescientibus his, qui intus sunt, quia dum vos a Chaldaeis in Egypto tute putatis abscondere, viam eis ad vos panditis, et ex improviso capiemini, et comminuemini sicut lagena figuli, quemadmodum et de Jerusalem per Jeremiam dictum est: «Sic conteram populum istum, et civitatem istam sicut conteritur vas figuli, quod non potest ultra instaurari (Jer. XIX, 11) .» Sic ergo et reliquiarum populus in Aegypto contritus est, ut amplius recuperari nequiret. Et sicut de fragmen tis contritae lagenae testula non invenitur, in qua parum ignis vel aquae portetur, ita ex illis nullus superfuit, [Col. 0285D] qui ad aliquod opus bonum jam foret aptus. Sequitur:
VERS. 15.—«Quia haec dicit Dominus Deus sanctus Israel: Si revertamini, et quiescatis, salvi eritis: in silentio et in spe erit fortitudo vestra.»
Hoc est evidens. Si revertamini in terram Juda et quiescatis ibi, salvi eritis a Chaldaeis, quos metuistis. Sequitur:
VERS. 16.—«Et noluistis, et dixistis: Nequaquam, sed ad equos fugiemus: ideo fugietis. Et super veloces ascendemus: ideo veloces [Col. 0285D] Alias, velociores. erunt, qui persequentur vos.»
[Col. 0286A] Et hoc manifestum est. Nam quia fugeruut ad equos, ideo contingit, ut fugerent Chaldaeos; et quia super veloces ascenderunt equos, ut loquuntur, ideo veloces fuerunt Chaldeaei persequentes eos, ut non evaderent. Sequitur:
VERS. 17.—«Mille homines a facie terroris unius, et a facie terroris quinque fugietis: donec relinquamini quasi malus navis in vertice montis, et quasi signum super collem.»
Mille Aegyptiorum, in quibus confiditis, fugient a facie unius Chaldaeorum, et omnes vos Judaei fugietis a facie quinque Chaldaeorum, donec relinquamini quasi malus navis, vel signum in colle. Sicut enim cum post naufragium positus fuerit malus in vertice montis, vel super collem pro signo, omnes, [Col. 0286B] qui vident eum, intelligunt dissipatam esse navim, ita pauci Judaeorum remanentes omnibus se cernentibus manifestaverunt Jerusalem esse destructam. Qui quoniam inter inimicos diutius afflicti sunt captivitate et miseria, consolatur eos propheta, subjungens:
VERS. 18.—«Propterea exspectat Dominus, ut misereatur vestri, et ideo exaltabitur parcens vobis, quia Deus judicii Dominus: Beati omnes, qui exspectant eum.»
VERS. 19.—«Populus enim Sion habitabit in Jerusalem, plorans nequaquam plorabis, miserans miserebitur tui.»
Non vos, inquit, oblitus est Dominus in manu hostium vestrorum, ut putatis, sed ob hoc exspectat [Col. 0286C] liberare vos, ut misereatur vestri relaxando peccatum, et eripiendo vos. Et ideo vestros hostes comprimens exaltabitur super eos, et parcet vobis ab hac afflictione, quam sustinetis, quia Deus judicii est Dominus, id est omnia justo judicio faciens, sive dum vos affligit, sive quando parcit. Et beati erunt, qui per ejus misericordiam exspectant liberari, quoniam populus Sion, qui captivus in Perside tenetur, habitabit rursus liber in Jerusalem, et affluet bonis, et tunc nequaquam plorabis, o Israel, sed exsultabis, quoniam Dominus miserebitur tui a cunctis tribulationibus eripiens.
Nunc ab exordio lectionem repetentes, videamus, si possit et aliter exponi, quoniam saepe contingit, ut sermo propheticus in uno multa complectatur. [Col. 0286D] «Onus inquit, jumentorum austri.» Quid sit auster, apud Ezechielem cognoscimus, cui Dominus ait: «Fili hominis, pone faciem tuam contra viam austri, et stilla ad Africum, et propheta ad saltum agri meridiani, et dices saltui meridiano: Haec dicit Dominus Deus: Ecce ego succendam in te ignem, et comburam in te omne lignum viride, et omne lignum aridum (Ezech. XX, 46) .» Et eadem repetendo sic exposuit: «Fili hominis pone faciem tuam contra Jerusalem, et stilla ad sanctuaria, et propheta contra humum Israel, et dices terrae Israel: Haec dicit Dominus: Ecce ego ad te et ejiciam gladium [Col. 0287A] meum de vagina sua, et occidam in te justum et impium (Ezech. XXI, 2) .» Quod enim dixerat: Pone faciem tuam contra viam austri, et stilla ad Africum, hoc interpretatus est dicens: «Pone faciem tuam ad Jerusalem, et stilla ad sanctuaria.»
Via igitur australis, Jerusalem est, id est Ecclesia, et Africus vel auster sanctuarium est. Quae sunt ergo jumenta austri vel sanctuarii nisi homines, qui Christianam religionem professi sunt, sed more jumentorum vivunt? «Homo cum in honore esset, non intellexit, comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis (Psal. XLVIII, 13) .» Jumenta quippe ratione carent, et onus quodcunque sibi imponitur, indifferenter portant. Sic et homo, qui mentis ratione bonum et malum subtiliter non [Col. 0287B] discernit reprobando malum et eligendo bonum, sed quamlibet impositam sibi peccatorum sarcinam ferre consentit, jumentum est.
Onus vero hic pondus peccatorum designat et afflictionum.
«In terra tribulationis et angustiae leaena et leo, ex eis vipera et regulus volans portantes super humeros jumentorum divitias suas, et super gibbum camelorum thesauros suos ad populum, qui eis prodesse non poterit.» Quae terra tribulationis et angustiae nisi in qua fideles affliguntur? In hac enim est leaena, et leo, id est Babylon et diabolus. Nam sicut Christum et Ecclesiam designare solent leaena et leo, quoties in bono accipiuntur? ita diabolum et Babylonem figurant, quoties in mala significatione [Col. 0287C] leguntur:
Ex quibus videlicet leone et leaena oritur regulus volans, id est pestifer Antichristus, qui per superbiam in altitudine cogitationis super omnia evolat: et vipera id est virulenta praedicatorum ejus turba. Qui jumenta sanctuarii sumentes, id est Christianos, et religionum professores imponunt super humeros cordis eorum divitias suas, id est peccata, et super gibbos camelorum, id est super elationem tortuosae mentis ipsorum thesauros suos, id est iniquitates. Ex his enim sunt, «qui penetrant domos, et captivas ducunt mulierculas oneratas peccatis, quae ducuntur variis desideriis (II Tim. V, 6) .»
Diabolus igitur et Antichristus eorumque sequaces [Col. 0287D] licet et nunc in humeris jumentorum austri divitias suas imponant, praecipue tamen in illa persuasione novissima fideles ab Ecclesia falsis pollicitationibus seducentes auferent, et onerabunt peccatis et afflictionibus. Nam «qui voluerint divites fieri, incidunt in tentationem, et in laqueum diaboli, et desideria multa et inutilia, quae mergunt homines in interitum, et perditionem. Radix enim omnium malorum est cupiditas, quam quidem appetentes erraverunt a fide, et inseruerunt se doloribus multis (I Tim. VI, 9) .» Per avaritiam ergo decipiuntur haec austri jumenta, ut tantum iniquitatum et miseriae suscipiant onus. Incidunt enim per eam in laqueum diaboli, et in desideria quae trahunt homines in perditionem. Et dum Antichristo consentiunt [Col. 0288A] cupiditate victi, errant a fide, et inserunt se doloribus multis
Leaena quippe et leo, vipera et regulus ducunt eos peccatis oneratos in Aegyptum, id est in tenebras in fidelitatis ad populum gentilium et infidelium, qui eis prodesse non poterit in die novissimo, sicut Aegyptii non profuere reliquiis Juda venientibus Chadeis. Aegyptus enim, id est tenebrosa saecularium et infidelium multitudo frustra auxiliabitur eis, quia non proficiet, et vane, quia evanescit atque transibit.
Vel leoni et leaenae viperae et regulo prodesse nequibit populus infidelium puniendo martyres, quoniam per tormenta transibunt ad requiem et gloriam, magisque roborabunt adversus Antichristum [Col. 0288B] Ecclesiam. Et quoniam Aegyptus frustra auxiliabitur, ideo clamavi super hoc, quod Austri jumenta cum sarcinis ad eam descendunt. Superbia tantum est, non utilitas, quia descendis in Aegyptum infidelitatis, o quicunque terram Juda, id est Ecclesiam, in qua confessio veritatis est, deseris: Quiesce ab hoc itinere perverso residens in Ecclesiam. Sed quia nolunt quiescere, o Elia, nunc ad eos ingressus scribe eis super buxum, id est in abstinenti conversatione tua, quae per pallorem buxi figuratur, quid agere debeant eis exprime, et in libro diligenter exara illud, id est in corde eorum memoriter assignare labora praedicando. Unicuique enim liber est memoria conscientiae suae, et in libro scribimus, dum aliquid imprimimus conscientiae proximi.
[Col. 0288C] Et erit, inquit, eis scriptura haec in die novissimo ad testimonium justae damnationis, quia bonum, quod agere debuissent, non ignoraverunt, sed contempserunt. Populus enim ad iracundiam provacans est, quoniam ille Deum ad iracundian provocat, quia mandata ejus sciendo transgreditur. Populus igitur iste ad iracundiam provocans est, et filii mendaces, id est quod Deo promiserunt, non implentes, filii nolentes jam audire legem Dei, sed legem voluntatis suae sequentes: qui dicunt videntibus, id est religionum magistris: Nolite videre, an ordinate ambulemus: et aspicientibus, id est qui vitam his subjectorum, an recta sit incessanter aspiciunt. Nolite aspicere nobis ea, quae recta sunt, sed loquimini [Col. 0288D] nobis placentia, id est quae ad vanam delectationem pertinent: Videte notis errores, quos sequamur.
Auferte a me viam justitiae, ut incedam per devia: declinate a me semitam arctae conversationis, et ambulabo per amplam viam perditionis. Cesset a facie nostra sanctus Israel, id est Deus, ut jam ante faciem cordis nostri non veniant. Sic loqui vel cogitare descendere est in Aegyptum. Haec enim jam loquuntur, et magis adhuc locuturi sunt, qui religionem Christianam deserentes Antichristo sociantur. «Erit enim tempus, cum sanam doctrinam non sustinebunt, sed ad sua desideria coacervabunt sibi magistros prurientes auribus; et a veritate quidam auditum avertent, ad fabulas autem convertentur [Col. 0289A] (II Tim. IV, 3) .—Nam in novissimis temporibus discedent quidam a fide attendentes spiritibus erroris (I Tim. IV, 1) ,» id est doctrinae daemonum in hypocrisi loquentium mendacium, «et cauteriatam habentium conscientiam suam (ibid.) .» Hi ergo dicent: «Auferte a me viam, cesset a facie nostra sanctus Israel.» Quibus divina respondet sententia: Pro eo, quod reprobastis verbum hoc, quo praecepi vobis, ut quiesceretis ire in Aegyptum infidelitatis; vel hoc reprobastis, ut aspicientes aspicerent vobis ea, quae recta sunt, et sperastis in calumnia et in tumultu calumniam moventes contra sanam doctrinam, et tumultuantes, ac procaciter innixi estis super tumultum contradictionis et inobedientiae: Propterea erit vobis iniquitas hoec sicut interruptio [Col. 0289B] muri cadens, et ab hostibus quaesita foramen quaerentibus. Dum enim in Aegypto, id est infidelium consortio sicut intra muri ambitum fore vos tutos aestimatis ex improviso capiemini, et peribitis, qui in Ecclesia tuti fuissetis.
Et comminuetur murus protectionis vestrae, sicut conteritur lagena figuli, quia corpora carnalium, qui vos tuebantur, in morte salventur. «Et non invenietur de fragmentis ejus testa, in qua portetur igniculus de incendio, vel parum aquae hauriatur de fovea,» quia reprobi, postquam in morte contriti sunt, non invenitur quisquam ex eis, qui vel aliquantulum charitatis jam igniculum ab incendio, quo mentes electorum ardent, sumere valeat, vel parum aquae compunctionis haurire de fovea [Col. 0289C] humilitatis. Testa enim quisque peccator est, cui dicitur: «Vae, qui contradicit fictori suo, testa de samiis terrae!» (Isa. XLV, 9.) Sed haec testa post contritionem nequit portare igniculum de incendio, quia per diem Sabbati. sicut lex dicit: «Non succendetis ignem in omnibus habitaculis vestris (Exod. XXXV, 3) .» Sabbatum quippe est, cum jam nil operari post mortem licet. Sed nemo per diem Sabbati succendet ignem in habitaculo suo; quia, qui nunc ignem charitatis in corde suo non accendit, post mortem illum accendere non valebit. Sed et aquam compunctionis haurire non potest; quia, quamvis in inferno sit fletus et stridor dentium, nequaquam tamen aqua mundans invenietur ibi. De eis namque [Col. 0289D] lacrymis loquimur, qui flentem abluunt. Ostenso autem, quid eis maneat, qui in Aegyptum, id est in saeculum et infidelitatem descendunt, rursum quid consequantur, si ad Ecclesiam velut ad terram Juda redierint, indicat, subjungens.
«Si revertamini et quiescatis, salvi eritis: in silentio, et in spe,» non in calumnia et tumultu, «erit fortitudo vestra» quia resistetis hostibus vestris invisibilibus. Sed isti superbia et cupiditate caecati respondent: «Nequaquam, sed ad equos fugiemus.» Propheta vero solers corrigere nititur delinquentes, et arguendo revocat peccatores, stringit passionum impetus, frena rationis imponit, revocat culpam, statuit errorem, dum suadet, ut revertantur, et quiescant, nec ad equos in Aegyptum [Col. 0290A] descendant. Equus enim stare nescit, velox ad impetum, cervicem suam exaltans, hinniens ad libidinem. Quid tam simile peccati? Fervet enim primo culpa impetu, et omnem recti cogitationem praevenit, motuque immaturo exsilit, ut eam difficile ratio revocare possit. Fertur et in praeceps, et ascensorem suum projicit in mare istud hujus saeculi cervice tumida recusans jugum correptionis. Et specialis quaedam forma est libidinis, quae vocem mutet hominis, verba amantis corrumpat, suisque se probet sermonibus. Ad ejusmodi equitatum, inquit, festinant, qui se revocanti dicunt. «Nequaquam revertemur, sed ad equos fugiemus.» Declinant enim, et defluunt sensus eorum, et disciplinam mentis abjecerunt, ideoque foris in actione dissipantur, [Col. 0290B] et ad culpam proruunt.
Ad equos, inquiunt, fugiemus, ne patiamur adversa saeculi, quibus propheta respondet: ideo fugietis adversarios invisibiles in tempore necessitatis, quia nunc disciplinam fugitis. Illi vero adjungunt: Et super veloces ascendemus, id est in peccatis exaltabimur, quae nos ad ea velociter ferant, quae nequiter consideramus. Et sermo divinus: Ideoque, inquit, veloces erunt maligni spiritus, qui vos in hora mortis persequentur.
«Mille homines a facie terroris unius, et a facie terroris quinque fugietis.» Irruit enim tempore mortis Satanas cum satellitibus suis, ut animam rapiat. Unde Salomon cum dixisset: «Custodi legem [Col. 0290C] atque consilium, et erit vita animae tuae (Prov. XXXI, 21) ,» paulo post de hora mortis su junxit: «Ne paveas repentino terrore, et irruentium tibi potentias impiorum (ibid., 25) ,» subaudi, ideo custodi legem atque consilium. Isti ergo qui legem et consilium custodire respuunt, dicentes: «Nequaquam, sed ad equos fugiemus,» subripiente mortis articulo pavebunt, et fugient a facie daemonum. Fugient quidem, sed non evadent sicut et reliquiae Juda fugerunt in Aegyptum Chaldaeos, sed non effugerunt. Fugit enim persecutores suos anima tempore egressionis suae, quia fugere quaerit, et trepidans per artus discurrit. Nam et de Babylone scriptum est: «Quoniam in una die venient plagae ejus, mors et luctus et fames, et igni comburetur, [Col. 0290D] et flebunt et plangent se super illam reges terrae, qui cum ilia fornicati sunt, et in deliciis vixerunt, cum viderint fumum incendii ejus, et longe stantes propter timorem tormentorum ejus dicent: Vae, vae civitas illa magna Babylon, civitas illa fortis!» (Apoc. XVIII, 8-10.) Sed hi reges non loco sed affectu, nec corpore sed voluntate longe stabunt, quoniam cum ea pariter cremabuntur. Sicut ergo longe stare dicuntur, qui in eadem damnatione sunt, quia longe vellent esse; sic nunc isti fugere perhibentur in morte adversarios suos, quos fugere cupiunt. Itaque reprobis de suo fine dicitur: «Mille homines a facie terroris unius, et a facie terroris quinque fugietis,» etc.
Quis vero est unus iste, qui peccatores in extremis [Col. 0291A] persequitur nisi diabolus? Et qui sunt isti quinque persecutores nisi maligni spiritus, qui eorum quinque sensus corporeos ad peccandum illexerunt? Quid autem per millenarium nisi universitas designatur? Ait ergo his qui novissima providere negligunt: Mille homines, id est vos omnes tempore vocationis vestrae fugietis a facie terroris unius, Satanae, et a facie terroris quinque, id est daemonum, qui vos in quinque sensibus corporis fecerunt delinquere. Fugietis, inquam, donec relinquamini quasi malus navis in vertice montis, id est donec corpus vestrum exanime relinquatur, et omnibus pateat vos in pelago saeculi hujus pertulisse naufragium. Et relinquamini quasi signum super collem, quod viatoribus ostendit iter in montem, quia formidine supplicii [Col. 0291B] vestri persuadebitis caeteris, ne sicut vos a via rectitudinis exorbitent, sed ad superna recto calle tendant. Unde et uxor Lot, quia post se respexit, versa est in statuam salis omnibus condimentum animi facta, ne retro jam aspiciant. Eadem quippe sententia est de his, qui nunc relinqui dicuntur quasi malus navis in summitate montis, vel quasi signum super collem, et de muliere, quae remansit in statuam salis conversa. Deinde longanimitatem electorum corroborat propheta, subjungens:
«Propterea exspectat Dominus, ut misereatur vestri, et ideo exaltabitur parcens vobis, quia Deus judicii Dominus: Beati omnes, qui exspectant eum.» Superioribus autem verbis, quibus arguit eos, qui [Col. 0291C] circa finem saeculi in errores declinabunt, consonat Petrus in Epistola, dicens: «Venient in novissimis diebus in deceptione illusores juxta proprias concupiscentias ambulantes, dicentes: Ubi est promissio aut adventus ejus? Ex quo enim patres dormierunt, omnia sic perseverant ab initio creaturae (II Petr. III, 3) .» Et nunc quod propheta dicit: «Propterea exspectat Dominus, ut misereatur vestri, et ideo exaltabitur parcens vobis,» Petrus ita scribit: «Non tardat Dominus promissis, sed patienter agit propter vos nolens aliquos perire, sed omnes ad poenitentiam reverti (ibid. 9) .» Et quod hic sequitur: «Quia Deus judicii Dominus: Beati omnes, qui exspectant eum.» Ibi Petrus adjecit: «Adveniet [Col. 0291D] autem dies Domini ut fur, in qua coeli magno impetu transient, elementa vero calore solventur (ibid. 10) .» Cum igitur haec omnia solvenda sint, quales nos oportet esse in sanctis conversationibus et pietatibus exspectantes et properantes in adventum diei, per quam coeli ardentes solventur, et elementa ignis ardore tabescent? Novos vero coelos et novam terram secundum promissa ipsius exspectamus, in quibus justitia habitat. Quibus apostoli verbis et illud consonat, quod in hoc loco subditur:
«Populus enim Sion habitabit in Jerusalem.» Sion namque dicitur specula vel mandatum; Jerusalem autem visio pacis. Et fidelium populus manet nunc in mandato et in specula, quia legem Dei custodiens ab arce mentis circumquaque vigilanter [Col. 0292A] aspicit, et vitiorum tentamenta, priusquam veniant, deprehendit et venientia fortiter superat. Hic ergo populus habitabit in Jerusalem, quia pro bellis temporalibus in aeterna pace versabitur.
Vel Sion intelligenda est praesens Ecclesia, Jerusalem vero futura. Et populus Sion habitabit in Jerusalem, quia qui in errores non declinaverint, sed fideliter et juste in hac Ecclesia perseveraverint, absque dubio in illa regnabunt; et qui nunc variis de causis lamentantur, sine fine tunc gaudebunt. Nam sequitur: «Plorans nequaquam plorabis.» Et quia tunc misericordiam invenient in auxilio opportuno, «miserans, inquit, miserebitur tui (Psal. CXXXIV, 14) ,» quia «judicabit Dominus populum suum, et in servis suis miserebitur, quoniam [Col. 0292B] in aeternum misericordia ejus (Psal. CXXXV, 1) .» Post haec de gratia Novi Testamenti dicitur:
«Ad vocem clamoris tui statim, ut audierit, respondebit tibi.» Ad nostram petitionem Dominus respondet mox, ut audierit clamorem petitionis nostrae faciendo, quod petimus, si justum et utile est, et si tempus advenit, quo fieri debet, atque digni sumus, ut hoc nobis faciat. Si justum et utile est, diximus, quia Paulus rogavit auferri a se Angelum Satanae, qui judicante Domino colaphizabat eum, et non obtinuit, sed tantum ad vocem responsum est: «Sufficit tibi gratia mea, nam virtus in infirmitate perficitur (II Cor. XII, 9) .» Si jam tempus advenit, diximus, quia cum dicimus: «Adveniat regnum tuum (Matth. VI, 10) ,» exaudimur quidem, [Col. 0292C] sed nequaquam mox idem regnum percipimus. Eorum vere, qui indigni sunt, non auditur clamor quia «qui declinat aurem, ne audiat legem, oratio ejus erit exsecrabilis (Prov. XXVIII, 9) .» Neque enim promissum est hoc nisi vel electorum populo, vel cuilibet justo. Et notandum, quia non ait: Faciet, quidquid petieris, sed respondebit tibi, scilicet prout oportuerit, atque justum sed respondit, quod utile erat. Sequitur: fuerit sicut Paulo non fecit, quod petebat.
VERS. 20.—«Et dabit vobis Dominus panem arctum, et aquam brevem.»
Quid per panem et aquam nisi doctrina sapientiae designatur? Scriptum quippe est: «Cibavit illum [Col. 0292D] pane vitae et intellectus, et aqua sapientiae salutaris potavit illum (Eccli. XV, 3) .» Dedit ergo Dominus nobis in Novo Testamento panem arctum, et aquam brevem. «Omnis enim lex, ut Apostolus docet in uno sermone impletur: Diliges proximum tuum sicut te ipsum (Gal. V, 14) .» Quid hoc sermone brevius, in quo tota latitudo praeceptorum comprehenditur? Sequitur: «Et non faciet ultra avolare doctorem tuum.» Hoc est quod ipse doctor ait: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) .» Sequitur: «Et erunt oculi tui videntes praeceptorem tuum.»
VERS. 21.—«Et aures tuae audientes verbum post tergum monentis.»
In Scriptura sacra nonnunquam quod transactum [Col. 0293A] est, ponitur quasi futurum. Nam de Agar legimus, quia concepisse se videns despexit dominam suam. Affligente igitur eam Sarai, fugam iniit. Cumque invenisset eam Angelus Domini in solitudine, dixit ei: Ecce concipies et paries filium (Gen. XVI, 11) .» Tale est, quod nunc propheta dicit, quia spiritu aeternitatis plenus praeterita simul et futura dilatato mentis oculo conspicit, atque de antiquis et novissimis velut de futuris sententiam profert, dicens homini: «Et erunt oculi tui videntes praeceptorem tuum,» etc. In paradiso quippe viderunt homines praeceptorem suum, quia sicut legimus: «Testamentum aeternum constituit cum illis, et justitiam, et judicia sua ostendit illis, et magnalia honoris ejus vidit oculus illorum, et honorem vocis audierunt [Col. 0293B] aures illorum (Eccli. XVII, 10) .» Humanum ergo genus in faciem Deus monuit, quando in paradiso condito homini, atque in libero arbitrio stanti, quid facere, quidve non facere deberet, indixit. Sed homo in faciem Dei terga dedit, cum superbiens ejus jussa contempsit. Nec tamen superbientem Deus deseruit, quia ad renovandum hominem legem dedit, exhortantes angelos misit, in carne nostrae mortalitatis apparuit. Ergo post tergum stans nos admonuit, quia ad recuperationem nos gratiae et contemptus vocavit. Bene itaque dicitur humano generi: «Et erunt oculi tui videntes praeceptorem tuum, et aures tuae audientes verbum post tergum monentis.»
Sed quod generaliter de cunctis intelligitur, hoc [Col. 0293C] necesse est specialiter sentire de singulis. Quasi enim coram Deo positus quisque verba admonitionis ejus percipit, cum, priusquam peccata perpetret, voluntatis ejus praecepta cognoscit. Adhuc enim ante faciem ejus stare est necdum eum peccando contemnere. Cum autem derelicto bono innocentiae iniquitatem eligens appetit, terga jam in ejus faciem mittit. Sed ecce adhuc et post tergum Deus subsequens monet, quia etiam post culpam ad se redire persuadet. Aversum revocat, cum commissa respicit, revertenti sinum pietatis expandit. Vocem ergo post tergum monentis audimus, si ad invitantem nos Dominum saltem post peccata revertimur. Debemus ergo pietatem vocantis erubescere, [Col. 0293D] si justitiam volumus formidare, quia tanto graviori improbitate contemnitur, quanto et contemptus adhuc revocare non dedignatur. De cujus admonitione propheta subjungit:
«Haec est via; ambulate in ea: neque ad dexteram neque ad sinistram.» Haec admonitio Salvatoris est via justitiae, per quam debemus incedere, nec in partem quamlibet ab ea deflectere. Exorbitat enim ad dexteram, qui de justitia superbit, vel immoderate, quod justum est, agit. Unde monet Salomon: «Ne simus nimium justi (Eccle. VII, 17) .» Ad sinistram vero declinat, qui ad malum opus deviat. In neutram ergo patrem exorbitemus, sed recto gressu per doctrinam Salvatoris ambulemus. Post cujus adventum quia gentes fidem ejus erant [Col. 0294A] suscepturae, adjungit propheta, dicens gentili populo:
VERS. 22.—«Et contaminabis laminas sculptilium argenti tui, et vestimentum conflatilis auri tui, et disperges ea sicut immunditiam menstruatae: Egredere, dices ei.»
Omnia enim idolorum ornamenta cum ipsis idolis contaminavit, atque projecit gentilitas ad Christum veniens. Unde et consequenter dicitur ordini praedicantium:
VERS. 23.—«Et dabitur semini tuo pluvia, ubicunque seminaveris in terra, et panis frugum terrae erit uberrimus et pinguis.»
Semen quippe est verbum praedicationis, pluvia, quae desuper cadit, et semen germinare facit, irrigatio [Col. 0294B] gratiae supervenientis. Ubicunque ergo semina jecerit doctor, pluvia dabitur, quia in omni gente et natione gratia sequitur verbum praedicationis, sicut in domo Cornelii, loquente Petro, «cecidit Spiritus sanctus super omnes, qui audiebant verbum (Act. X, 44) .» Sic enim data est semini ejus pluvia.
Quid vero per panem frugum terrae designatur nisi bonorum operum refectio de cujusmodi pane Dominus ait: «Meus cibus est, ut faciam voluntatem ejus qui misit me? (Joan. IV, 34) » Panis ergo frugum terrae erit uberrimus, quia fideles uberrime reficientur bonis operibus. Erit et pinguis, id est spiritali pinguedine saginatus. Sequitur: «Pascetur in possessione tua in die illa agnus spatiose.»
[Col. 0294C] VERS. 24.—«Et tauri tui, et pulli asinorum tuorum, qui operantur terram, commistum migma comedent sicut in area ventilatum est.»
Quae est possessio fidelium nisi bonae conversationis ager, virtutumque divitiae? In qua scilicet possessione bonis operibus velut herbis Agnus Christi pascitur spatiosa charitatis amplitudine. Tauri vero praebent armentis ducatum. Et quid per tauros nisi rectores Ecclesiarum signantur? Quid autem per asinos nisi gentiles exprimuntur? Asinus enim vocatur populus gentilis, cum dicitur: «Cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe Domini sui (supra I, 3) .» Quid ergo per pullos asinorum [Col. 0294D] nisi filios gentilium accipiemus, qui paternum errorem relinquentes venerunt ad Christum? Qui operantur terram; qui meditationibus et disciplinis suam exarant conscientiam. Migma vero est hordeum pariter cum palea. Et quid per paleam nisi superficies litterae designatur? Quid per hordeum nisi interior intelligentia? Tauri itaque et pulli, id est praelati et subjecti in Ecclesia velut in stabulo commistum migma comedunt, quia et historicum et mysticum sensum recipiunt, et in utroque pascuntur, et comedunt illud, sicut in area ventilatum est id est in Ecclesia purgatum et examinatum. Non enim vel allegorico vel historico pascuntur intellectu, nisi prius ab errore purgetur, et auctoritate ecclesiastica probetur. Sequitur:
[Col. 0295A] VERS. 25.—«Et erunt super omnem montem excelsum, et super omnem collem elevatum rivi currentium aquarum in die interfectionis multorum, cum ceciderint turres.»
Quid per montes et colles nisi eminentiores sancti figurantur? Quid per rivos aquarum nisi sanctarum flumina doctrinarum? «Erunt ergo super omnem montem excelsum et super omnem collem elevatum rivi currentium aquarum,» quia qui per vitae meritum coelestibus propinquant, flumina doctrinae fluentis emanant. Et quando? In die interfectionis multorum, id est tempore revelatae gratiae, quo multi gladio verbi Dei a pristina conversatione exstinguuntur mortificantes membra sua, quae sunt super terram, fornicationem, immunditiam, libidinem, et his [Col. 0295B] similia.
Turres etiam cadunt, quia hi plerumque qui contra Deum obfirmati, id est in superbiam se erexerant, humiliantur, dum praedicatores destruunt munitiones, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei.
Vel per rivos aquarum intellige spiritalium fluenta gratiarum. «Erunt igitur super montes et colles rivi currentium aquarum,» quia sanctus Spiritus in septem rivis gratiarum super electos inundabit. Et hoc fiet in die interfectionis multorum, id est in die judicii, quando reproborum omnis multitudo peribit. Et turres cadent, id est omnes superbi et potentes saeculi dejicientur. Sequitur:
VERS. 26.—«Et erit lux lunae sicut lux solis et [Col. 0295C] septempliciter sicut lux septem dierum in die, qua alligaverit Dominus vulnus populi sui, et percussuram plagae ejus sanaverit.»
Hoc ad litteram nostri majores acceperunt, quia finito judicio cum fuerit coelum novum, et terra nova, sumet luna splendorem, quem habet nunc sol, et sol septempliciter lucebit quam nunc. Quod si in mysterio debet intelligi, sol et luna Christus est et Ecclesia, cujus facies in transfiguratione resplenduit sicut sol. Erit ergo lux lunae sicut solis, quia «tunc justi fulgebunt sicut sol in regno Patris eorum (Matth. XIII, 43) .» «Facies ejus resplenduit sicut sol,» et justi fulgebunt sicut sol (Matth. XVII, 12) . «Erit igitur lux lunae sicut lux solis. Scimus enim, quia cum apparuerit, similes ei [Col. 0295D] erimus, quia videbimus eum sicuti est (I Joan. III, 2) .»
«Et lux solis erit sicut lux septem dierum,» juxta quod in Apocalypsi Joannis canitur: «Dignus est Agnus, qui occisus est, accipere virtutem, et divinitatem, et sapientiam, et fortitudinem, et honorem, et gloriam, et benedictionem (Apoc. V, 12) .» Hi sunt septem dies, quorum in sua resurrectione lucem accepit Sol justitiae, id est virtus et divinitas, sapientia et fortitudo, honor et gloria et benedictio.
Vulnus autem et plaga populi, in eo est, quod immortalitatem et ejus similitudinem ob peccatum protoparentis amisimus. Sed Dominus alligabit in resurrectione vulnus populi sui, quia corpora justorum [Col. 0296A] immortalia reddet, atque incorruptibilia et impassibilia.
Et percussuram plagae ejus sanabit, quia menti eorum, quae variis nunc cogitationibus dissipatur, immobilem reformabit tranquillitatem, ut semper in eodem statu permanens nunquam sibimetipsi fiat dissimilis. In qua die quando Judex venit, apte subditur:
VERS. 27.—«Ecce nomen Domini venit de longinquo, ardens furor ejus, et gravis ad portandum: labia ejus repleta sunt indignatione, et lingua ejus quasi ignis devorans.»
Nomen Domini Unigenitus est, quia dum auditur Filius, intelligitur Pater, sicut et homo proprio nomine cognoscitur. Sed nomen Domini venit de longinquo, [Col. 0296B] quia Unigenitus Patris ad exterminandum peccatores descendit. «Longe enim a peccatoribus salus (Psal. CXVIII, 155) .» De longinquo igitur venit, cum de regione vivorum ad eos, qui longe a salute sunt, Judex accedit. Vel de longinquo venit, quia ut cogitationem suam impleat, ad puniendos peccatores longo post tempore descendit.
Ardens furor ejus, et gravis ad portandum, quia reprobis videbitur nimio furore succensus, dum eos jam sine venia ferire coeperit, quamvis nulla animi perturbatione moveatur, et pondus irae ejus nemo ferre poterit. Labia ejus impleta sunt indignatione, quando sinistris improperat, dicens: «Esurivi, et non dedistis mihi manducare; sitivi, et non dedistis mihi bibere, hospes eram, et non collegistis me [Col. 0296C] (Matth. XXV, 42) .» Et lingua ejus quasi ignis devorans, cum dixerit eis: «Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum,» etc. (ibid., 4) . Sequitur:
VERS. 28.—«Spiritus ejus velut torrens inundans usque ad medium colli ad perdendas gentes in nihilum, et frenum erroris, quod erat in maxillis populorum.»
Sicut rapidus torrens cum usque ad collum cujusquam hominis excrescendo pervenerit, praecipitat eum atque submergit; sic spiritus irae Judicis infideles et reprobos suffocabit, et perdet, atque frenum erroris, id est diabolum, qui per viam erroris infidedeles regebat, et ad libitum suae voluntatis inflectebat, quemadmodum equus freno regitur. His contra reprobos ita dictis de electorum gaudio subjungitur:
[Col. 0296D] VERS. 29.—«Canticum erit vobis sicut vox [ Vulg., nox] sanctificatae solemnitatis, et laetitia cordis, sicut qui pergit cum tibia, ut intret in montem Domini ad fortem Israel.»
Sicut in aliqua solemnitate praecipua nil agere solet populus Dei nisi solemnes decantare laudes, ita post judicium electi complebunt Scripturam dicentem: «Beati, qui habitant in domo tua, in saecula saeculorum laudabunt te (Psal. LXXXIII, 5) .»
Et sicut populus Israel, quando primitias et decimas suas ad templum Domini referebat, cum tibia, et vocis exsultatione pergebat, quia terrae fructibus abundabat; ita sancti in die judicii templum illud et [Col. 0297A] sanctuarium patriae coelestis cum omni laetitia cantantes intrabunt. «Venientes enim venient cum exsultatione portantes manipulos suos (Psal. CXXV, 8) .
Possumus et hoc ad tempus evangelicae praedicationis referre sic distinguendo: «Et frenum erroris, quod erat in maxillis populorum, canticum erit vobis sicut vox sanctificatae solemnitatis.» Frenum quippe erroris maxillas populorum constrinxerat, quando idolorum errore obligata gentilitas Deo vero confessionis laudes dare nesciebat. Sed hoc ipsum erroris frenum jam nobis in canticum, versum est, dum dicimus: «Quoniam omnes dii gentium daemonia: Dominus autem coelos fecit (Psal. XCV, 5) .»
Bene autem dicitur: Sicut vox sanctificatae solemnitatis, [Col. 0297B] quia, dum confessionis laudem Deo reddimus, in sanctificata solemnitate gaudemus. Et laetitia cordis est nobis, dum ad fidem ingredimur, sicut filiis Israel erat ascendentibus ad templum Domini cum tibiis et canticis. Sed juxta superiorem sensum videamus sequentia. Sequitur:
VERS. 30.—«Et auditam faciet Dominus gloriam vocis suae, et terrorem brachii sui ostendet in comminatione furoris, et flammae ignis devorantis.»
Auditam faciet gloriam vocis suae, quia omnes, qui in monumentis sunt, audient vocem Filii Dei, et procedent. Et terrorem brachii sui, id est virtutis suae; in comminatione furoris, et flammae ignis devorantis, quando, ut supra dictum est, reprobis dicet: «Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum [Col. 0297C] (Matth. XXV, 41) ,» etc. Sequitur:
«Allidet in turbine et in lapide grandinis.» Allidet reprobos in turbine, quia tunc omnia elementa commovebuntur, et in lapide grandinis, quia «in circuitu ejus tempestas valida (Psal. XLIX, 2) .» Unde et in libro Sapientiae dicitur: «A petrosa ira plenae mittentur grandines. Candescet in illos aqua maris, et flumina concurrent duriter. Contra illos stabit spiritus virtutis, et tanquam turbido venti dividet illos (Sap. V, 23) .» Sequitur:
VERS. 31.—«A voce enim Domini pavebit Assur virga percussus.»
VERS. 32.—«Et erit transitus virgae fundatus, quoniam requiescere faciet Dominus super eum.»
Assur diabolus est, virga flagellum est, quo Judex [Col. 0297D] eum feriet. Qui percussus pavebit a facie Domini, quia et ipse sententiam Judicis expavescet, cum puniri coeperit. Transitus hujus virgae est de judicio ad infernum descensio. Accepta namque sententia mox omnes reprobi incipient torqueri, et cum ipsis tormentis in barathrum a facie Judicis corruent: Hic ergo est istae [Col. 0297D] Ita Cod. pro istius virgae transitus. Sed transitus iste fundatus est, id est firmus, quia nunquam supplicia flectuntur, aut mollescunt, quae cum ipsis in infernum descendunt. Unde et additur: quia hanc virgam requiescere faciet super Assur, quoniam sine fine super hostem antiquum tormenta manebunt. Sequitur:
[Col. 0298A] «In tympanis, et citharis, et in bellis praecipuis expugnabit eos.» Quid per tympana et citharas nisi plausus et laetitia sanctorum designatur? Et quid per bella praecipua nisi sententiarum in impios emissio, quibus velut gladiis feriuntur? In tympanis ergo, et in cytharis, et in bellis praecipuis expugnabit eos Dominus, quia sanctorum laetitiam fugient, et per sententiam expellentur. Sequitur:
VERS. 33.—«Praeparata est enim ab heri Topheth, a rege praeparata, profunda, dilatata. Nutrimenta ejus ignis, et ligna multa: status Domini sicut torrens sulphuris succendens eam.»
Tophet gehenna vivacitatis interpretatur. Toph namque gehenna dicitur, Phet vivacitas. Infernus ergo gehenna vivacitatis appellatur, quia ibi vivax [Col. 0298B] ignis est, et vermis, qui non moritur. Rex vero Christus est; heri autem praeteritum tempus est. Topheth itaque, id est gehenna reprobis omnibus a Rege praeparata est ab heri, id est jam olim ab exordio mundi, profunda nimium, ut absorbeat, et dilatata, ut impios omnes capere sufficiat. Nutrimenta ejus, id est gehennae, est ignis, quia ignis ille poenam nutrit semper, et ligna multa, id est reproborum corpora nutriunt eam, qui reproborum geminant ipsorum afflictionem et accendunt.
Sed et flatus Domini succendit eam. Nos quando flamus, aerem ab exterioribus introrsum trahimus, et introrsus tractum exterius reddimus, ita fit flatus. Flare ergo Deus vindictae retributionem dicitur, quia ab exterioribus causis introrsus consilium judicii [Col. 0298C] concipit, et ab interno consilio extrorsus sententiam emittit. Nam quasi flante Deo ab exterioribus aliquid introrsus trahitur, quando foris mala concipit, et intus disponit; et rursum quasi flante Deo ab interioribus spiritus extorsus emittitur, quando ab intrinsecus concepto consilio exterius judicium damnationis infertur.
Hic itaque est flatus Domini gehennam succendens, qui torrenti sulphuris comparatur, quia valido impetu exuberans descendit in impios fetorem cum ardore ferens. Quid enim est aliud sulphur quam fomentum ignis? Quod tamen ignem sic nutrit, ut fetorem gravissimum exhalet. Flatus ergo Domini, qui gehennam incendit, sicut torrens sulphuris est, quia emissio sententiae Judicis, quae peccatores punit, [Col. 0298D] fetorem fetori reddit, et ardorem ardori. Qui enim ardore libidinum, caeterorum vitiorum arserunt, comburentur igni perpetuo; et qui fetore peccatorum delectati sunt, aeterno fetore cruciabuntur. Postquam vero justorum futuram laetitiam, et iniquorum damnationem propheta demonstravit, revertitur ad eos qui in Aegyptum, id est in tenebras vitae saecularis et infidelitatis descendunt, subjungens:
VERS. 1.—Vae qui descendunt in Aegyptum auxilium in equis sperantes, et habentes fiduciam super quadrigis, quia multae sunt; et super equitibus, [Col. 0299A] quia praevalidi nimis: et non sunt confisi super sanctum Israel, et Dominum non requisierunt.»
VERS. 2.—«Ipse autem sapiens adduxit malum, et verba sua non abstulit: et consurget contra domum pessimorum, et contra auxilium operantium iniquitatem.»
Superius vero graviter eos arguit, qui in Aegypto descendunt, et vae eis minatus est, et tamen revocat eos. Nunc autem jam non revocat, sed damnationem ipsorum certam denuntiat. Equus vero, quid significet superius diximus, id est peccatum, et rationem inde protulimus, imo verba Ambrosii posuimus. Eques ergo qui super hunc equum ascendit, peccator est, qui male agendo sublimis in hoc [Col. 0299B] mundo fit. Quid autem quadriga nisi pompam gloriae saecularis designat? Unde superbo pontifici superius dictum est: «Ibi erit currus gloriae tuae (supra XXII, 18) .»
Qui ergo disciplinam vel fidem relinquentes in Aegyptum, id est in tenebras vitiorum saecularium vel infidelitatis declinant, in equis, id est in peccatis: sperant, dum suas explere voluptates vel cupiditates exspectant: et in quadrigis, id est in pompa gloriarum saeculi, quia multae sunt, fiduciam habent in hoc mundo sublimari, et super equitibus, id est super potentibus saeculi peccatoribus, quia praevalidi sunt ad malum, et caeteros in iniquitate tuentur.
Sed vae fidelibus, qui talia sacrae religioni praeponunt [Col. 0299C] confidentes in talibus, et ad ea festinantes, et non confidunt super sanctum Israel, qui est Christus, et Dominum pio studio non requirunt. Vel: Non requirunt, id est non interrogant eum, si haec agere debeant. Ipse autem sapienti consilio malum super eos adduxit, quod non formidabant, et verba sua, quibus perditionem eis minatus fuerat, non abstulit, id est irrita non fecit, sed complevit.
Et consurget in judicio contra domum pessimorum, id est contra generationem eorum, qui religionem abjicientes in Aegyptum vitae saecularis descendunt; et contra auxilium, quod illis in malo praebent Aegyptii, id est saeculares, et infideles, qui operantur iniquitatem. Omnes enim disperdet Dominus, et qui ad malum adjuvant, et qui sic adjuvantur. Sequitur:
[Col. 0299D] VERS. 3.—«Aegyptus homo, et non Deus, et equi eorum caro, et non spiritus.»
Aegyptus homo, id est Aegyptii homines sunt. «Aegyptus homo et non Deus.»—«Maledictus homo, qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, et a Domino recedit cor ejus (Jer. XVII, 5) .» Vae his, qui descendunt in Aegyptum. «Et equi eorum caro, et non spiritus.» Et: «Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma (Matth. XXVI, 41) .» Rursumque: «Spiritus est, qui vivificat; caro non prodest quidquam (Joan. VI, 64) .» Infirmi ergo sunt tales equi, et inutiles. Aegyptus homo, et non Deus, quia tenebrae saecularium errorum ex homine sunt, et non ex Deo. Et equi eorum caro, et non spiritus, [Col. 0300A] quoniam peccata eorum ex carne sunt, et non ex spiritu. Sequitur:
«Et Dominus inclinabit manum suam, et corruet auxiliator, et cadet, cui praestatur auxilium, simulque omnes consumentur.» Dominus inclinabit manum suam, qua sustentabat eos, et corruet populus saecularium et infidelium, qui ad iniquitatem declinantibus auxiliabatur; et cadet omnis, qui in Aegyptum corde descendit, cui praebent ad nequitiam auxilium Aegyptii, simulque omnes, tormentis aeternis consumentur et decipientes et decepti.
His de novissima perditione reproborum dictis, quando non invenient adjutorem, mox oraculum de primo Salvatoris adventu subjungitur, in quo pro electis contra diabolum pugnavit, atque sanguine [Col. 0300B] suo redimens nos ab aeterna damnatione salvavit. Ac si dicat: Vere peribunt, et liberatorem non invenient omnes, qui religionem deserentes in errorem defluunt, quia hi qui in ecclesiastica religione permanent, Domino protegente salvabuntur. Sic enim subditur:
VERS. 4.—«Quia haec dicit Dominus ad me: Quomodo si rugiat leo, et catulus leonis super praedam suam, cum occurrerit ei multitudo pastorum, a voce eorum non formidabit, et a multitudine eorum non timebit, sic descendet Dominus exercituum, ut praelietur super montem Sion, et super collem ejus.»
VERS. 5.—«Sicut aves volantes sic proteget [Col. 0300C] Dominus exercituum Jerusalem protegens et liberans, transiens et salvans.
Nam Salvator noster leo est, de quo Salomon ait: «Leo fortissimus bestiarum ad nullius pavebit occursum (Prov. XXX, 30) .» Et ipse est catulus leonis sicut ait Jacob: Juda te laudabunt fratres tui, manus tua in cervicibus inimicorum tuorum, adorabunt te filii patris tui: catulus leonis Juda (Gen. XLIX, 8) .» Haec enim verba nonnisi de Christo possunt intelligi, qui rugiit supra praedam quam ceperat, quia terribilem suae divinitatis potentiam aperuit, dicens de ovibus suis: «Non rapiet eos quisquam de manu mea. Pater meus quod dedit mihi majus omnibus est, et nemo potest rapere de manu Patris mei. Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 28) .» [Col. 0300D] Cui occurrit multitudo pastorum synagogae veniens eum tradente Juda comprehendere. Nam ad ejus comprehensionem venit multitudo pastorum sicut Lucas insinuat, scribens: «Dixit autem Jesus ad eos, qui venerant ad se principes sacerdotum, et magistratus templi, et seniores: quasi ad latronem existis cum gladiis et fustibus (Marc. XIV, 48) .» Sed a voce eorum non formidavit et a multitudine eorum non expavit, quia juxta Joannem: «Processit, et dixit eis? Quem quaeritis? responderuntque ei: Jesum Nazarenum. Dixit eis Jesus: Ego sum. Ut ergo dixit eis: Ego sum, abierunt retrorsum et ceciderunt in terram (Joan. XVIII, 5-7) .»
Qui et praeliatus est contra diabolum super montem Sion et super collem ejus, id est in domo pastorum. [Col. 0301A] Unde hic dicitur: «Sic descendet Dominus exercituum, ut praelietur super montem Sion, et super collem ejus.» Ad hoc enim descendit in mundum, ut ita praeliaretur pro nobis. Sed quia solus in passione pugnavit, jam post resurrectionem solus non fuit. Comparatur enim in ascensione non avi, sed avibus, quia ipse primus in coelum volavit, et electorum animas, qui sunt ejus membra, post se volare, cum de corporibus exeunt, quotidie facit. «Ubicunque enim fuerit corpus, illic congregabuntur et aquilae (Luc. XVII, 37) ,» quia ubi Redemptor noster per materiam carnis est, illuc adunantur justorum animae.
Sed hae volucres, id est Dominus et sancti ejus, qui jam in coelum volaverunt, protegunt Jerusalem, [Col. 0301B] id est Ecclesiam, saepius ad nos descendentes atque super nos invisibiliter volitantes. Jure igitur ait, quia «sicut aves volantes sic proteget Dominus exercituum Jerusalem.» Unde et per Moysen de eo dicitur: «Sicut aquila provocans ad volandum pullos suos et super eos volitans expandit alas suas, et assumpsit eos (Deut. XXXII, 11) .» Quia enim nos parvulos, dum protegit, nutrit, et non gravi atque onerosa, sed levi et blanda protectione nos refovet, dum suas in nos misericordias exserit, quasi more avium super nos alas tendit. Qui et adversum tentationes protegit Ecclesiam, et ab adversis eam liberat, transiensque de judicio ad regnum salvat eam perpetua, veraque salute. Sequitur:
VERS. 6.—«Convertimini, sicut in profundum recesseratis, filii Israel.»
[Col. 0302A] Omnis qui viam vitae deserens in peccatorum se tenebras dejicit, semetipsum quasi in foveam mergit. Unde et Jeremias, dum Judaeam in iniquitatibus longa consuetudine obrutam fuisse conspiceret, in lamentis sub ejus specie semetipsum deplorat, dicens: «Lapsa est in lacum vita mea, et posuerunt lapidem super me (Thren. III, 53) .» In lacum quippe vita labitur, dum labe iniquitatis inquinatur. Lapis vero superponitur, dum etiam dura consuetudine mens in peccato devoratur, ut si velit resurgere, jam utcunque non possit, quia mole consuetudinis desuper male premitur.
Sed quia divinae potentiae subjaceret [Col. 0301B] Cod., subjacet. , et post angusta pravae consuetudinis ad bonae actionis amplitudinem revocaretur, bene propheta gratiam Dei [Col. 0302B] praedicans populum suum hortatur ad poenitentiam dicens: «Convertimini sicut in profundum recesseratis, filii Israel.» Nam qui post iniquitatis jugum ad libertatem boni operis poenitendo reducitur, manu gratiae exaltantis adjutus, ut in quantam peccatorum voraginem demersus fuerat, ad tantam justitiae libertatem resurgat, iste sicut in profundum recesserat, revertitur juxta illud Apostoli: «Sicut exhibuistis membra vestra servire immunditiae et iniquitati ad iniquitatem, ita nunc exhibete membra vestra servire justitiae in sanctificationem (Rom. VI, 19) .» Nam et hi de filiis Israel, qui Salvatorem crucifixerant, et post in eum per apostolos crediderunt, sicut in profundam recesserant, conversi sunt. Sequitur deinde gentilium conversio, cum subditur.
VERS. 7.—«In die enim illa abjiciet vir idola argenti sui, et idola auri sui, quae fecerunt vobis manus vestrae in peccatum.»
Hoc expositione non indiget. Sed qualiter fieri posset, ut gentiles, quos diabolus in suo captos laqueo tenebat, idola desererent adjungitur:
VERS. 8.—«Et cadet Assur in gladio non viri, et gladius non hominis vorabit eum, et fugiet non a facie gladii: et juvenes ejus vectigales erunt.»
VERS. 9.—«Et fortitudo ejus a terrore transibit, et pavebit, fugientes principes ejus.»
Assur namque Satanas est, qui cadit in gladio non viri, sed Dei, quia non humanae, sed divinae potestatis est tantum adversarium dejicere. Nam Dominus [Col. 0301D] Jesus per mortem destruxit eum, qui habebat mortis imperium, id est diabolum. Cum autem dicit propheta, quia «cadet Assur in gladio non viri, et gladius non hominis vorabit eum,» nequaquam Redemptorem nostrum negat hominem esse, qui et Deus est, sed Apostolo consonat dicenti: «Paulus apostolus non ab hominibus, neque per hominem, [Col. 0302C] sed per Jesum Christum (Gal. I, 1) .» Itaque cadet Assur non gladio viri, sed triumpho Christi, et fugiet non a facie gladii, sed a facie crucis Domini.
Et juvenes ejus, id est hi, qui ad peccandum alacres erant et fortes, erunt vectigales, id est jugo Christi se subjicientes, humiliter ei servient. Et fortitudo ejus, qua gentes premebat, transibit fugiens de loco in locum, et postea de mundo a facie terroris praedicatorum Christi. Et principes ejus, id est daemones pavebunt fugientes. Fugato itaque diabolo cum satellitibus suis de Christi regno, et apostolorum principatu subditur:
«Dixit Dominus, cujus ignis est in Sion, et caminus ejus in Jerusalem.»
[Col. 0302D] VERS. 1.—«Ecce in justitia regnabit rex, et principes in judicio praeerunt.»
Sion autem, quae dicitur specula, praesentem designat Ecclesiam, quae in arce mentis adversus daemonum insidias vigilat, et coelestia, licet per imaginem, contemplatur gaudia. Jerusalem vero, quae visio pacis interpretatur, illa est beatorum in [Col. 0303A] coelis gloria, ubi pax regnat et securitas. Ignis autem et caminus Dei incendium charitatis ejus est. Sed considerandum est quia ignis parvus esse potest in comparatione camini. Solet enim caminus ingenti semper exuberare incendio. Quia igitur electorum corda nunc ignem divini amoris concipiunt, sed in illo beatitudinis regno valde copiosius eodem igne replentur, ignis ejus est in Sion, et caminus ejus in Jerusalem. Tantum quippe distat, et multum amplius inter illum charitatis ardorem, quem hic habent electi, et eum, quem habituri sunt in regno coelorum Deo conjuncti, quantum inter exiguum igniculum differt et ingentem caminum. Idcirco autem ignis mentionem praemisit, cum de Christi regno locuturus esset, quia Christus in eorum solummodo [Col. 0303B] cordibus regnat, in quibus ignis iste dilectionis est. «Si quis enim spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII, 9) .» Ecce, inquit, in justitia regnabit rex Christus, expulso Satana, qui in iniquitate tyrannidem exercebat. Et apostoli principes in judicio praeerunt, quia principes Assur in fugam conversi sunt, qui sine judicio dominari quaerebant. Sequitur
VERS. 2.—«Et erit vir, sicut qui a vento absconditur, et celat se a tempestate, sicut rivi aquarum in siti et umbra petrae prominentis in terra deserta.
Vir quisque, id est in fide viriliter agens, erit in Ecclesia, sicut qui absconditur a vento et celat se a tempestate, quoniam sub divina protectione tutus [Col. 0303C] erit a vento flatus daemonum, et a tempestate tribulationis, ut dicat de Domino: «Quoniam abscondit me in tabernaculo suo in die mala, protexit me in abscondito tabernaculi sui (Psal. XXVI, 5) .»
Et erit sicut rivi aquarum in siti, quia «flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 38) ,» quae propinabit sitientibus proximis. Erit etiam sicut umbra petrae prominentis in terra deserta, ut ad eum confugiant, qui tribulationum aestu fatigantur. Possumus per terram saeculi hujus eremum intelligere: «Petra autem erat Christus (I Cor. X, 4) .» Per umbram petrae imitatio Christi designatur, quia sicut umbra secundum qualitatem corporis ducitur; sic vita justorum de specie imitationis ejus exprimitur. [Col. 0303D] Erit ergo vir sicut umbra prominentis petrae in terra deserta, quia sanctus quisque ad sui Redemptoris similitudinem sublimis et robustus fiet, atque conspicuus in medio nationis pravae et perversae. Rursum de his, qui Christum in carne visuri erant et audituri, subditur:
VERS. 3.—«Non caligabunt oculi videntium, et aures audientium diligenter auscultabunt.»
Videntes enim et audientes hic appellantur, quibus dictum est: «Vestri autem beati oculi, qui vident, et aures, quae audiunt. Amen quippe dico vobis: Quia multi prophetae et justi cupierunt videre, quae videtis, et non viderunt: et audire, quae auditis, et non audierunt (Matth. XIII, 16) .» Sed horum oculi non caligaverunt, et aures eorum diligenter [Col. 0304A] auscultaverunt, sicut dictum est eis. «Vobis datum est nosse mysterium regni Dei, caeteris autem in parabolis, ut videntes non videant, et audientes non intelligant (Luc. VIII, 10) .» Exponebat enim eis Dominus seorsum omnia, quae loquebatur ad turbas in parabolis, de quibus et subditur:
VERS. 4.—«Et cor stultorum intelliget scientiam, et lingua balborum velociter loquetur et plane.»
Quid enim stultorum et balborum appellatione nisi simplices et illitteratos designat piscatores, quos elegit Dominus in apostolos? Nam «quae stulta sunt mundi, elegit Deus, ut confundat sapientes, et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia (I Cor. I, 27) .» Sed horum cor intellexit scientiam, et lingua [Col. 0304B] eorum velociter et plane locuta est, quia Dominus «aperuit eis sensum, ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV, 45) ,» et accepto Spiritu sancto, «loquebantur variis linguis magnalia Dei (Act. II, 11) .» Sed his in tantam auctoritatem erectis doctores Synagogae confutati sunt atque dejecti. Nam sequitur:
VERS. 5.—«Non vocabitur ultra is, qui insipiens est, princeps: neque fraudulentus appellabitur major.»
Quis enim est insipiens et fraudulentus nisi scribae et pharisaei, et principes sacerdotum, qui sapientiam Dei, quae est Christus, respuentes, semper in eum fraudes et insidias moliti sunt; sed isti jam in populo Dei non vocantur principes et majores, quia [Col. 0304C] regi Christo servire noluerunt. Quorum adhuc perversitas subditur:
VERS. 6.—«Stultus enim fatua loquetur, et cor ejus faciet iniquitatem, ut perficiat simulationem, et loquatur ad Dominum fraudulenter, ut vacuam faciat animam esurientis, et potum sitienti auferat.»
Stultus enim, ut diximus, vocatur conventus eorum, quibus ait Dominus: «Vae vobis, duces caeci, qui dicitis: Quicunque juraverit in templo, nihil est; qui autem juraverit in auro templi, debitor est. Stulti et caeci! Quid enim majus est aurum aut templum, quod sanctificat aurum? (Matth. XXIII, 16.) » Hic ergo stultus fatua de Domino locutus est [Col. 0304D] dicens: «Non est hic homo a Deo, qui Sabbatum non custodit (Joan. IX, 16) .» Et: «Quomodo potest homo peccator haec signa facere?» (ibid.)
Et cor ejus fecit iniquitatem, quia, cum dixisset paralytico: «Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua (Matth. IX, 2) ,» ecce quidam de scribis dixerunt intra se: «Hic blasphemat (ibid. 3) ;» et mox audierunt: «Utquid cogitatis mala in cordibus vestris?» (ibid. 4.) Cor stulti hujus fecit iniquitatem, ut perficeret simulationem, et loqueretur ad Dominum fraudulenter, quando principes sacerdotum et scribae miserunt insidiatores, qui se justos simularent, et caperent eum in sermone, et traderent eum principatui et potestati praesidis, et interrogaverunt illum dicentes: «Magister scimus quia [Col. 0305A] recte dicis et doces, et non accipis personam, sed in veritate viam Dei doces: licet nobis dare tributum Caesari an non?» (Matth. XXII, 16.) Considerans autem dolum illorum dixit ad eos: «Quid me tentatis? (ibid. 18.)
Sed et animam esurientis plebis vacuam facere conabatur stultus iste, et potum Dominicae praedicationis auferre sitienti populo. Omnis enim populus suspensus erat audiens illum; Pharisaei autem et Scribae dicebant: «Daemonium habet, et insanit, quid eum auditis?» (Joan. XX, 20.) Unde et dictum est eis: «Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui clauditis regnum coelorum ante homines: vos non intratis nec introeuntes sinitis intrare (Matth. XXIII, 13) .» De quibus et subditur:
[Col. 0305B] VERS. 7.—«Fraudulenti vasa pessima sunt. Ipse enim cogitationes concinnavit ad perdendos mites in sermone mendacii, cum loqueretur pauper judicium.»
VERS. 8.—Princeps vero ea, quae digna sunt principe, cogitavit, et ipse super duces stabit.»
Fraudulentus enim coetus est Scribarum, et Pharisaeorum atque sacerdotum, quorum vasa sunt corda hominum, quibus malitiam suam infuderunt. Hic ergo fraudulentus cogitationes concinnavit, id est praeparavit, ad perdendos mites, id est ad seducendos per vasa sua simplices in sermone mendacii, quando principes sacerdotum congregati cum senioribus accepto consilio pecuniam copiosam dederunt [Col. 0305C] militibus dicentes: «Dicite quia discipuli ejus nocte venerunt, et furati sunt eum vobis dormientibus (Matth. XXVIII, 13) .
«Pauper vero qui, cum esset dives, pro nobis factus est egenus, loquebatur judicium (II Cor. VIII, 9) ,» dicens: «Si non facio opera Patris mei, nolite credere mihi; si autem facio, et si non vultis mihi credere, operibus credite (Joan. X, 37) .» Et de adultera: «Qui sine peccato est vestrum, prior in illam lapidem mittat (Joan. VIII, 7) ,» et his similia. Fraudulento autem cogitante perditionem princeps noster Christus ea, quae digna sunt principe, cogitavit, quia morte victa resurgens ait discipulis suis: «Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra. [Col. 0305D] Euntes ergo docete omnes gentes baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, docentes eos servare omnia, quaecunque mandavi vobis (Matth. XXVIII, 18) .» Et ipse super duces Ecclesiarum stat, sicut et illic adjunxit: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (ibid. 20) .» Sequitur:
VERS. 9.—«Mulieres opulentae, surgite, et audite vocem meam: filiae confidentes, percipite auribus eloquium meum.»
VERS. 10.—«Post dies enim et annum, vos conturbamini confidentes. Consummata est enim vindemia. collectio ultra non veniet.»
[Col. 0306A] VERS. 11.—«Obstupescite, opulentae; conturbamini, confidentes: exuite vos, et confundimini, accingite lumbos vestros super ubera [Col. 0305] Alias, lumb. vestros. Super ubera plangite, etc. .»
VERS. 12.—«Plangite super regione desiderabili, super vinea fertili.»
Mulier in sacro eloquio aut pro sexu ponitur, aut pro infirmitate. Pro sexu, ut ibi: «Misit Deus Filium suum factum ex muliere (Gal. IV, 4) .» Pro infirmitate, ut quidam sapiens ait: «Melior est iniquitas viri quam benefaciens mulier (Eccli. XLII, 14.) » Vir enim fortis quilibet et discretus vocatur; mulier vero mens infirma vel indiscreta accipitur. Et saepe contingit, ut etiam discretus quisque subito labatur in culpam, atque indiscretus alius et infirmus bonam exhibeat operationem. Sed is, qui [Col. 0306B] indiscretus et infirmus est, nonnunquam, quod bene egerit, amplius elevatur, atque gravius in culpam cadit; discretus vero quisque etiam ex eo quod se male egisse intelligit, ad discretionis regulam arctius reducitur; et inde altius ad justitiam proficit, unde ad tempus a justitia cecidisse videbatur. Recte ergo dicitur: «Melior est iniquitas viri quam benefaciens mulier,» quia nonnunquam etiam culpa fortium virtutis occasio fit, et virtus infirmorum occasio peccati.
Hoc itaque loco mulierum nomine quid nisi infirmitas mentium figuratur? Ad has ergo mulieres, id est ad infirmas animas sermo propheticus dirigitur. Unde et opulentas atque confidentes nuncupat, quia se virtutum operibus refertas aestimant, et velut de [Col. 0306C] propria confidunt justitia. Sunt enim plerique religionum professores, quos nunc sermo divinus sub mulierum appellatione denotat, qui se sanctos arbitrantur, quia exteriorem mutaverunt habitum, et in nullis exercentur virtutibus. Quos a sui torporis ignavia excitare volens: «Surgite, inquit, et audite vocem meam.» Ille enim surgit audire vocem prophetae, qui negligentiam atque desidiam relinquens intento corde sacra eloquia audit paratus ad faciendum.
«Post dies, inquit, et annum conturbabimini.» Quid per dies, quod infinite ponit, nisi praesentis vitae tempus exprimitur, cujus dierum numerus est incertus? Et quid per annum designatur nisi spatium [Col. 0306D] illud, quod ab unius cujusque obitu protenditur usque ad resurrectionem omnium, de cujusmodi anno per Psalmistam dicitur: «Benedices coronae anni benignitatis tuae?» (Psal. LXIV, 12.) Post dies igitur et annum, id est in die judicii vos conturbamini, qui nunc quasi de justitiae merito confiditis. Consummata est enim tunc vindemia, id est genus humanum in die illa penitus abscissum est de saeculo. Collectio ultra non veniet, id est amplius nulli nascentur homines in terra, qui per mortem inde colligantur. Dum ergo licet poenitentiam agere, nunc obstupescite futuram iniquorum damnationem, quae putatis vos spiritaliter esse opulentas considerantes [Col. 0307A] quia «horrendum est incidere in manus Dei viventis (Hebr. X, 31) .» Et conturbamini ad poenitentiam salubri metu concussae, quae velut de sanctitate confiditis. Exuite vos et confundimini, id est nolite in vobis exteriorem, quae patet hominibus, quasi religiosam attendere conversationem, sed quales sub illius tegumento sitis, inspicite, et de interioris hominis deformitate erubescite.
«Accingite lumbos vestros super ubera,» id est carnis luxuriam in pectoris cogitationibus cohibete, et reprimite, ut non solum carne, sed et corde castitatem servetis. In lumbis quippe luxuria est, in uberibus vero cogitationes designantur. Accingit igitur lumbos super ubera, qui luxuriam in cogitationibus coarctat per continentiam ut neque pectus per [Col. 0307B] immundas cogitationes spargatur.
Dehinc plangite, inquit, super regionem, etc. Quid per regionem desiderabilem nisi multitudo religiosorum vel vita eorum designatur? Unde per Malachiam Dominus populo suo promittit, dicens: «Eritis enim vos terra desiderabilis (Malach. III, 12) .» Et quid per vineam fertilem nisi plebs fidelium vel actio eorum exprimitur ferens botros spiritalium fructuum: «Vinea enim Domini exercituum domus Israel est (Isa. V, 7) .» Indicit ergo planctum super regionem desiderabilem, et super vineam fertitem, quia multorum jam vita religiosorum gratiam religionis amittit; et qui spiritales fructus piae conversationis facere solebant, jam lamentabiles actus [Col. 0307C] proferunt, atque succrescentibus vitiorum sentibus fit eorum vita quasi desertum. Unde et sequitur:
VERS. 13.—«Super humum populi mei spinae et vepres ascendunt: quanto magis super omnes domos gaudii civitatis exsultantis?»
Humum quippe populi sui Dominus electorum omnium mentem vocat, super quam spinas et vepres ascendere perhibet, quia nec ipsam quoque esse absque punctionibus vitiorum videt. Domus vero gaudii civitatis exsultantis mens pravorum est, quae, dum ventura supplicia conspicere negligit, in carnis voluptate se deserens inaniter hilarescit. Ait ergo: «Super humum populi mei spinae et vepres ascendunt: quanto magis super omnes domos gaudii civitatis exsultantis?» Ac si aperte dicat: Si [Col. 0307D] et illorum mentem vitia deprimunt, qui se pro coelestibus desideriis affligunt, quibus culpis substrati sunt, qui sine ulla formidine se in carnis voluptate derelinquunt. Sequitur:
VERS. 14.—«Domus enim dimissa est, multitudo urbis relicta est.»
Domus, id est mens iniquorum dimissa est ab eo, qui ait: «Dimisi eos secundum desideria cordis eorum (Psal. LXXX, 13) .» Qui et multitudinem urbis reliquit, quia humani generis partem, quae latam viam ingreditur, quae per abundantiam iniquitatis multa est, a regni sui sorte reprobavit, et in immundis spiritibus dereliquit. Unde et subditur: «Tenebrae et palpatio factae sunt super speluncas [Col. 0308A] usque in aeternum. Gaudium onagrorum pascua gregum.»
VERS. 15.—«Donec effundatur super nos spiritus de excelso.»
Quid enim per speluncas nisi profundas et horridas iniquorum mentes in deserto hujus saeculi designat, quibus supra dixit: «Vae qui profundi estis corde, ut a Domino abscondatis consilium (supra XXIX, 15) .» Onager vero dicitur asinus agrestis. Et quid per onagros nisi fortes ac superbi principes vel magistri infidelium exprimuntur, qui velut onagri in solitudine vagabantur, dum propriae voluntatis arbitrium inter infideles sequerentur? Quid autem per greges bestiarum nisi multitudo figuratur vitiorum et daemonum? Domus ergo et urbis [Col. 0308B] multitudo relicta versa est in solitudinem, et super solitudinis hujus speluncas, id est super profundas peccantium mentes factae sunt tenebrae, quia lumen veritatis peccando perdiderunt.
Sed et palpatio facta est ibi, id est caeca infidelitatis actio, quia sicut quis positus in tenebris huc illucque palpat, sic infideles et errantes nesciebant, quo se deberent vertere, vel quid agere. Et hoc factum est usque in aeternum super eorum mentes, qui sine fine mortui sunt.
Et factum est gaudium onagrorum ibi, quia in eis, quos Deus reliquerat, gavisi sunt superbi doctores errorum, et proprii cordis sectatores. Greges quoque bestiarum agrestium, id est daemonum et vitiorum habuerunt ibi pascua, usque dum Spiritus sanctus [Col. 0308C] super apostolos plebemque credentium effunderetur, qui gentes ad Dominum revocarent. Unde et apte subjunctum est: «Et erit desertum in Charmel, et Charmel in saltum reputabitur.»
VERS. 16.—«Et habitabit in solitudine judicium, et justitia in Charmel sedebit.»
Desertum quippe vocat multitudinem urbis derelictam, id est gentilitatem, in qua tenebrae et palpatio fuerat. Charmel vero dicitur molle vel tenerum, sive cognitio circumcisionis, atque Judaicum populum, cujus cor a fide mollitum fuerat, et carnis circumcisionem noverat. Effuso ergo Spiritu sancto desertum versum est in Charmel, quia gentilis ex naturali excisus est oleastro, et contra naturam insertus [Col. 0308D] est in bonam olivam patriarcharum. Desertum in Charmel est conversum, quia cor derelictae gentilitatis emollitum est ad fidem, et spiritaliter circumcisum. Et Charmel in saltum reputatus est, quia populus Judaeorum in infidelitatis solitudinem versus est. In solitudine vero gentilitatis habitat judicium rectae discretionis, quia fideles ex gentibus omnia jam, quae facturi sunt, aequitatis judicio prius examinant; et in Charmel ejusdem conversae gentilitatis sedet atque regnat justitia justae conversationis. Sequitur:
VERS. 17.—«Et erit opus justitiae pax, et cultus justitiae silentium, et securitas usque in sempiternum.»
Antiquitus fuit opus justitiae, ut sancti suos referirent [Col. 0309A] inimicos. Nunc autem est opus justitiae pax, quia, qui neminem laedit, sed omnes sicut se ipsum diligit, et prout vult, ut faciant sibi homines bona, et ipse facit eis similiter, iste justitiam operatur.
Et cultus justitiae silentium est, quia qui justitiam colere desiderat, necesse est ut ori suo custodiam ponat. Nam mentis justitia desolatur, quando ab immoderata locutione non parcitur. Ille etiam silet, qui nullis pravae actionis clamoribus perstrepit. Et hoc silentium est cultus justitiae, quia per hoc, quod se quis a peccato custodit, etiam justitiam colit.
Vel, «pax, quae exsuperat omnem sensum (Philip. IV, 7) ,» erit opus justitiae sanctorum; et cultus justitiae silentium, ut non in multiloquio Judaeorum, [Col. 0309B] sed in brevitate fidei adorent Dominum. Mira autem est securitas, cordis conscientiam habere bonam. Ex qua videlicet securitate etiam perennis nascitur requies, quia a bona et tranquilla cogitatione ad gaudia aeterna transitur. Sequitur:
VERS. 18.—«Et sedebit populus meus in pulchritudine pacis, et in tabernaculo fiduciae, et in requie opulenta.»
Populus Dei sedet in pulchritudine pacis, quia ipse «inhabitare facit unius moris in domo (Psal. LXVII, 7) , ut «multitudinis credentium sit cor unum, et anima una (Act. IV, 32) .» Pulchritudo namque pacis est, ut id ipsum dicant omnes et non sint in eis schismata, sint autem perfecti in eodem sensu, et in eadem scientia.
[Col. 0309C] Tabernaculum vero fiduciae vel mansiones coenobia sunt religiosorum, vel conventus et ordines eorum in Christo confidentium. Qui sedent in requie opulenta, dum hujus saeculi nihil appetunt, et virtutum opulentia ditantur interius. Haec licet in eis, qui sub regula in monasteriis usque hodie degunt, venerabiliter impleantur, maxime tamen facta sunt in primitiva Ecclesia. Unde mox de illis Judaeis, qui credere noluerunt, sententia subditur dicens:
VERS. 19.—«Grando autem in descensione saltus, et humilitate humiliabitur civitas.»
Saltus quippe vocatur populus Judaeorum, quia Charmel in saltum reputatus est. Sed quae est descensio saltus hujus nisi dejectio elationis ejus? [Col. 0309D] Cujus descensioni grando vehementissimae tempestatis per Romanos incubuit, et civitas Jerusalem humiliata est, et ad solum usque destructa. Sed quia sancti tunc praedicatores verbum vitae per totum orbem disseminabant, sequitur:
VERS. 20.—«Beati qui seminatis super omnes aquas immittentes pedem bovis et asini.»
Aquas namque populos esse docet angelus in Apocalypsi Joannis; bos autem et asinus Judaicus atque gentilis populus est, quia «cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe domini sui (supra I, 3) .» Itaque super omnes aquas seminare est cunctis populis fructuosa vitae verba praedicare; pedem vero bovis et asini immittere est vias Israelitici ac gentilis populi per praeceptorum coelestium [Col. 0310A] vincula religare. Quia vero praedicationem infideles alii quidem persecuti sunt, alii vero contempserunt, idonee subditur:
VERS. 1.—«Vae qui praedaris, nonne et ipse praedaberis? Et qui spernis, nonne et ipse sperneris? Cum consummaveris depraedationem, depraedaberis: cum fatigatus desieris contemnere, contemneris.»
Praedabantur enim, qui martyres ad supplicia trahebant, atque bona eorum diripiebant. Spernebant autem, qui in fine de eis dicturi sunt: «Hi sunt, quos aliquando habuimus in derisum, et in similitudinem improperii. Nos insensati vitam illosum aestimabamus insaniam, et finem illorum sine [Col. 0310B] honore (Sap. V, 3) .» Sed vae istis, quia jam praedati sunt eos maligni spiritus, et opprobrium sustinent, quod nunquam delebitur. Et justum valde est ut, quicunque praedatur, et ipse praeda fiat, et qui spernit, et ipse spernatur. «Eadem quippe mensura qua mensi fueritis, remetietur vobis (Matth. VII, 2) .»
Potest et de modernis raptoribus atque contemptoribus haec sententia intelligi. Qui enim aliena rapit, et ipse in exitu suo rapietur; et qui bona spernit, erit decidens sine honore, et in contumelia inter mortuos in perpetuum. Sequitur:
VERS. 2.—«Domine, miserere nostri. Te enim exspectavimus: estc brachium nostrum in mane, et salus nostra in tempore tribulationis.»
Haec vox fidelium Hebraeorum est Christum in [Col. 0310C] adventu primo suscipientium. Occurrentes quippe ei dicunt: «Domine, miserere nostri,» etc. Mane autem fit in nobis, quando cognitione veritatis irradiari coeperimus et illustrari fulgore justitiae, qui velut nocte deprimebamur obscuritatis, erroris et culpae. Ubi vero tenebris errorum exuimur, necesse jam est, ut contra diaboli suggestiones reluctemur. Sed nisi per Dei adjutorium eas vincere nequimus. Quod si mentes nostras sibi per consensum subjicere Satanas non valuerit, mox adversa foris contra nos excitare molitur. Unde nunc isti, postquam Christum susceperunt, aiunt: Esto brachium nostrum in mane, id est fortitudo nostra adversus Satanae impugnationes internas, id est in exordio conversionis [Col. 0310D] nostrae; et salus nostra in tempore tribulationis, quam passuri sumus exterius, ubi vinci nequiverimus intrinsecus. Sic enim factum est apostolis. Nam cum principibus sacerdotum non acquieverunt praecipientibus, «ne loquerentur in nomine Jesu (Act. IV, 18) ,» gravissimas passi sunt tribulationes. Similiter et caeteris fidelibus contingere solet. Sequitur:
VERS. 3.—«A voce angeli fugerunt populi, et ab exaltatione tua dispersae sunt gentes.»
Quid per hunc angelum nisi chorus exprimitur apostolorum? A cujus voce fugerunt populi (Act. III, 41) , quia misso Spiritu sancto per eorum praedicationem tria millia crediderunt ex his, qui ad solemnitatem convenerant, ac deinceps ex eisdem Judaeis [Col. 0311A] multa millia. Fugerunt enim Hebraei, qui crediderunt, quoniam evadere supplicia aeterna, quae propter decem Salvatoris meruerant quaesierunt. Sed et gentes ab ejus exaltatione dispersae sunt, quia a tempore ascensionis illius alii coeperunt ex gentibus ad fidem venire, et alii pertinacius in infidelitate persistere. De Judaeis vero, qui credere noluerunt subditur:
VERS. 4.—«Et congregabuntur spolia vestra, sicut colligitur bruchus, velut cum fossae plenae fuerint de eo.»
Quid enim spolia, eorum appellat nisi corpora eorum? Caro enim indumentum est animae. Solent enim homines multitudinem bruchi de agris colligere, quia fruges devorat, et ex eo fossas implere, [Col. 0311B] humoque superjecto necare. Sic in obsidione Jerusalem collecta sunt corpora eorum, qui fame, gladio et pestilentia mortui sunt. Vel spolia substantias eorum intellige, quas Romani velut multitudinem bruchi collegerunt absque numero. Sequitur:
VERS. 5.—«Magnificatus est Dominus, quoniam habitavit in excelso: implevit Sion judicio et justitia.»
VERS. 6.—«Et erit fides in temporibus suis.»
Dominus post ascensionem suam magnificatus est in mundo per apostolos, quoniam habitavit in excelso coelorum habitaculo, qui cum hominibus in terra habitaverat. Implevit Sion, id est Ecclesiam judicio et justitia, ut omnia examinando probet, et quod bonum et justum est, teneat.
Tempora autem fidei sunt, de quibus ait Apostolus: [Col. 0311C] «Priusquam veniret fides, sub lege custodiebamur conclusi in eam fidem, quae revelanda erat. Itaque lex paedagogus noster fuit in Jesu Christo, ut ex fide justificemur. At ubi venit fides, jam non sumus sub paedagogo (Gal. III, 23) .» Nunc ergo sunt tempora fidei, quia nunc Deus justificat gentes per fidem sine operibus legis, et in toto orbe fides fructificat. Bene itaque dictum est: «Quoniam erit fides in temporibus suis.» Sequitur:
«Divitiae salutis sapientia et scientia: timor Domini thesaurus ejus.»
Distat enim ab aeternorum contemplatione actio, quae bene utitur temporalibus rebus, et illa sapientiae, haec scientiae deputatur. Nam scriptum est in libro Job: «Ecce pietas est sapientia: abstinere [Col. 0311D] autem a malis scientia (Job XXVIII, 28) .» In hac differentia intelligendum est ad contemplationem sapientiam, et ad actionem scientiam pertinere. Itaque sapientia et scientia divitiae sunt salutis, quia per hoc ad aeternam salutem pervenit Ecclesia, quod et coelestium contemplatione jam aliquatenus pascitur, et temporalibus atque terrenis bene utitur. De cujusmodi operibus et Apostolus ait discipulis: «Gratias ago Deo meo semper pro vobis in gratia Dei, quae data est vobis in Christo Jesu: quia in omnibus divites facti estis in illo in omni verbo et in omni scientia (I Cor. I, 4) .»
Sed et timor Domini castus, timor sobrius, timor securus, ipse est thesaurus ejus, non timor iste servilis, [Col. 0312A] quem foras mittit charitas, sed timor ille sanctus, qui permanet in saeculum saeculi, id est quem gignit charitas. Aliter enim timet conjugem uxor amans, et aliter timet Dominum ancilla peccans. Sic ergo sponsa Christi Ecclesia, abjecto timore legis, repleta est timore laeto, quatenus Christum et amans timeat, et timens amet.
Et timor ille locuples thesaurus est, ut quicunque hunc habuerit, omnes saeculi divitias parvipendat. His itaque salutaribus divitiis, id est scientia, et sapientia, et timore rex noster suos venit ditare milites, «qui propter nos egenus factus est, cum esset dives, ut illius inopia nos divites essemus (II Cor. VIII, 9) .» Sed quia Judaei noluerunt opes istas accipere, dedit eas gentibus. Unde sequitur:
[Col. 0312B] VERS. 7.—«Ecce videntes clamabunt foris, angeli pacis amare flebunt.»
Videntes enim sunt, quibus dictum est: «Beati oculi, qui vident, quae vos videtis (Matth. XIII, 16) .» Et ipsi sunt angeli pacis annuntiantes mundo reconciliationem, quia scriptum est de eis: Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona (Rom. X, 15) .» Videntes ergo clamaverunt foris, id est extra Judaeam, quoniam apostoli praedicaverunt gentibus usque ad fines terrae.
Et angeli pacis fleverunt amare, quia ipsi apostoli, qui gentibus pacem annuntiabant, iram Dei super Judaeos manere lugebant. Unde quidam ex ipsis ait: «Tristitia est mihi magna, et continuus dolor cordi meo. Optabam enim ego ipse anathema esse Christo [Col. 0312C] pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem, qui sunt Israelitae (Rom. IX, 3) .» De quorum Israelitarum destructione subditur:
VERS. 8.—«Dissipatae sunt viae, cessavit transiens per semitam, irritum factum est pactum, projecit civitates, non reputavit homines.»
VERS. 9.—«Luxit, et elanguit terra, confusus est Libanus, et obsorduit; et factus est Saron sicut desertum, et concussa est Basan et Carmelus.»
Dissipatae sunt viae in terra Judaeorum vastata per Romanos omni regione. Cessavit ibi etiam per solitudinis semitam transiens, quia sine habitatore relicta est terra. Irritum enim factum est pactum, quod Dominus promiserat, dicens: «Ponam locum [Col. 0312D] populo meo Israel, et plantabo eum et habitabit in eo, et non turbabitur amplius, nec addent filii iniquitatis, ut affligant eum, sicut prius ex die, qua constitui judices super populum meum Israel (II Reg. VII, 10) .» Hoc ergo pactum Judaeis factum est irritum, quia Dominus projecit eorum civitates, et quasi in nihilum reputavit eos. Et inter haec luxit et elanguit terra eorum.
Quid vero per Libanum debet intelligi nisi templum, quod erat in Jerusalem? Unde per Zachariam dictum est: «Aperi, Libane, portas tuas, et comedat ignis cedros tuas (Zach. XI, 1) .» Libanus ergo confusus est, et obsorduit, quia templum Judaeorum ab alienigenis contaminatum est et exhonoratum imo destructum. Saron vero provincia est inter [Col. 0313A] Joppen et Lyddam, quae per Romanos facta est sicut desertum. Basan quoque trans Jordanem concussa est per eos, et Carmelus in possessione Juda. Quia vero Judaei propter necem Salvatoris haec omnia passuri erant, ipse autem morte sua mortem destructurus erat, moxque resurrecturus, et in aeternum jam regnaturus, apte sequitur:
VERS. 10.—«Nunc exsurgam, dicit Dominus, nunc exaltabor, et nunc sublimabor.»
Nunc exsurgam a mortuis, nunc exaltabor in coelo, nunc sublimabor in regno. Et quia contra praedicatores resurrectionis ejus principes Judaeorum igne livoris erant inflammandi, recte subjungitur:
VERS. 11.—«Concipietis ardorem, parietis stipulam: [Col. 0313B] Spiritus vester ut ignis vorabit vos.»
Concipietis ardorem invidiae contra apostolos, o principes sacerdotum et Pharisaei ac seniores. Parietis stipulam, id est opus flammis ultricibus dignum. Stipula enim opus est, quod in die judicii comburetur sicut Apostolus ait: «Fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus. Si quis autem superaedificat super fundamentum hoc aurum et argentum, lapides pretiosos, ligna, fenum, stipulam, uniuscujusque opus manifestum erit; dies enim Domini declarabit, quia in igne revelabitur, et uniuscujusque opus quale sit, ignis probavit. Si cujus opus manserit, quod superaedificavit, mercedem accipiet: si cujus opus arserit, detrimentum patietur [Col. 0313C] (I Cor. III, 11-16) .» Parietis ergo, inquit, stipulam, id est opus, quod in die illa cremabitur. Spiritus vester ut ignis vorabit vos, quia sic interius vastabimini ardore malitiae vestrae, sicut postmodum vastandi estis foris igne gehennae. Sed quia et subjecti concremandi erant hoc igne livoris, qui prius in corde praepositorum arsit, sequitur:
VERS. 12.—«Et erunt populi quasi de incendio cinis.»
Omnes enim combusti sunt igne malitiae quasi zelo legis persequentes apostolos praedicatores gratiae. Et quia simul in Jerusalem obsidentibus Romanis erant perituri, congrue subditur:
«Spinae congregatae igni comburentur.»
Spinae enim sunt, de quibus in libro Regum David [Col. 0313D] loquitur: «Praevaricatores autem quasi spinae evellentur universi, qui non tolluntur manibus et si quis eas tangere voluerit, armabitur ferro, et ligno lanceato, ignique succensae comburentur usque ad nihilum (II Reg. XXIII, 6) .» Quid autem sit ignis docet apud Ezechielem Dominus, qui, cum dixisset ad Jerusalem: «Ecce ego succendam in te ignem, et comburam in te omne lignum viride et omne lignum aridum (Ezech. XXVI, 47) ,» sic exposuit, quod dixerat: «Ecce ego ad te, et ejiciam gladium meum de vagina sua, et occidam in te justum et impium (Ezech. XXI, 3) .» Spinae ergo sunt praevaricatores Judaei; ignis vero gladius Dei est. Spinae itaque congregatae igni combustae sunt, quia Judaei, [Col. 0314A] qui in Jerusalem ad solemnitatem Paschae confluxerunt, gladio coelestis vindictae perierunt. Post quorum exterminium Dominus subjunxit:
VERS. 13.—«Audite qui longe estis, quae fecerim, et cognoscite, vicini, fortitudinem meam.»
VERS. 14.—«Conterriti sunt in Sion peccatores, possedit tremor hypocritas.»
Vos, inquit, qui longe estis ab Jerusalem, id est prope terminos mundi, audite, quae fecerim Judaeis infidelibus: et vos, vicini, id est Moabitae et Palaestini caeteraeque de proximo gentes, cognoscite fortitudinem meam, qua debellavi eos. Nam conterriti sunt in Sion, id est in monte templi, peccatores, qui, «si non venissem, et locutus eis non fuissem, peccatum non haberent (Joan. XV, 22) .» Et capta [Col. 0314B] Jerusalem, possedit ibi tremor hypocritas Pharisaeos et Scribas, qui de divino frustra confidebant auxilio.
Sed haec et aliter intelligi possunt. Ait enim: «Dissipatae sunt viae,» etc. Et quid per vias nisi actiones appellat? Semitam vero hic accipimus, de qua Dominus ait: «Arcta est via, quae ducit ad vitam, et pauci sunt, qui inveniunt eam (Matth. VII, 14) .» Appropinquante ergo saeculi fine dissipantur viae, id est actiones hominum, qui regulam justitiae non servant. Cessavit transiens per semitam, quia deest jam, qui per angustae conversationis viam praesentis vitae iter peragat, sed omnes latam viam saeculi incedere satagunt. Et ob hoc irritum factum est pactum, id est promissio regni coelorum. [Col. 0314C] Inchoantibus enim promittitur corona, sed consummantibus datur; his vero, qui non perseverant, irritum fit pactum promissionis hujus.
Et projecit Dominus civitates, id est multitudines eorum, qui lata perditionis itinera sequuntur. Nec reputavit homines, id est quasi non essent, sic aestimavit eos. Vel eos non reputavit esse homines, qui suo vitio jumenta esse voluerunt. Quicunque enim charitatem non habet, nihil est apud Deum, sicut ait Apostolus: «Si habuero prophetiam, et noverim omnia mysteria et omnem scientiam, et si habuero omnem fidem, ita ut montes tranferam, charitatem autem non habeam, nihil sum (I Cor. XIII, 2) .» Sed inter hanc iniquitatis abundantiam luget terra, id est Ecclesia, et moerore animi languet.
[Col. 0314D] Libanus autem dealbatio sive candidatio dicitur. Et quid per Libanum nisi dealbata conversatio figuratur hypocritarum? Unde cuidam talium Paulus ait: «Percutiat te Deus, paries dealbate (Act. XXIII, 3) .» Confusus est ergo Libanus, et obsorduit, quia plerumque dealbatio eorum, qui religiosam foris conversationem non religiosa cordis intentione custodiunt, de manifesta perpetratione iniquitatis confusionem opprobrii sustinent, et evidentibus peccatorum maculis in fine sordescit
Saron vero princeps moeroris, vel cantans tristitiam interpretatur. Et quid per Saronem nisi quilibet religiosus designatur, qui moerori deditus eo [Col. 0315A] lumbino more gemitum pro cantu habet? Factus est ergo Saron sicut desertum, quia jam nimis excrescente malitia sanctus quisque vilis habetur, et infrequentatus, et derelictus, quia mundi gloriam respuit, et fletibus gaudet.
Basan autem pinguedo dicitur, Carmelus vero mollis. Et pinguedinem hic accipimus, de qua per Psalmistam dicitur: «Sicut adipe et pinguedine repletur anima mea (Psal. LXII, 6) .» Mollis autem erat animus sancti Job cum diceret: «Deus mollivit cor meum, et Omnipotens conturbavit me (Job XXIII, 16) .» Basan ergo pinguedo gratiae spiritalis intelligitur: Carmelus vero meus ad charitatem et pietatem mollis. Interpretatur autem et Carmelus cognitio circumcisionis. Et ille circumcisionem bene novit [Col. 0315B] qui corde, et opere, et lingua circumcisus est.
«Concussa est autem Basan et Carmelus,» quia etiam mens justorum in illa tentatione novissima concutietur. «Surgent enim pseudoprophetae, et pseudochristi, et dabunt signa magna et prodigia, ita ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi (Marc. XIII, 12) .»
Sed quia post tribulationem dierum illorum videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli cum virtute magna et majestate, recte subjungitur hic:
«Nunc exsurgam dicit Dominus,» etc. Nunc exsurgam de nimia patientia mea, qui hucusque velut jacui, dum contemnerer et conculcarer, nec me vindicarem; Nunc exsurgam, sicut scriptum est: «Exsurge, [Col. 0315C] Deus, judica causam tuam, memor esto improperiorum tuorum (Psal. LXXIII, 22) .» Nunc exaltabor, quia exaltabitur Dominus solus in die illa, et quia tunc « plangent se omnes tribus terrae (Matth. XXIV, 30) .» Concipietis, inquit, ardorem doloris interni, parietis stipulam inanium verborum ducentes: «Lassati sumus in via iniquitatis et perditionis, et ambulavimus vias difficiles; viam autem Domini ignoravimus. Quid nobis profuit superbia aut divitiarum jactantia, quid contulit nobis? Transierunt omnia illa tanquam umbra. Talia enim dicturi sunt in inferno hi qui peccaverunt, quoniam spes impii tanquam lanugo est, quae a vento tollitur (Sap. V, 7 et seq.)
Concipietis, inquit, ardorem serae poenitudinis in [Col. 0315D] die illa, et parietis stipulam verborum planctus inanis. Spiritus vester ut ignis vorabit vos, quia tunc omnis ante oculos culpa reducetur, et mens super gehennae incendia suo gravius igne cruciabatur. Et erant populi reproborum quasi de incendio cinis, sicut per Malachiam dicitur electis: «Egredimini et salietis sicut vituli de armento, et calcabitis impios, cum fuerint cinis sub planta pedum vestrorum (Malach. IV, 2) .» Tunc enim spinae, id est peccatores comburentur igni inexstinguibili; et comburentur congregatae, quia «congregabuntur in congregationem unius fascis in lacum (supra XXIV, 22) .»
His ita de reproborum damnatione dictis, eos cui adhuc vivunt, deterrere ab iniquitate volens subjungit: [Col. 0316A] «Audite, qui longe estis, quae fecerim,» etc. Vos, qui longe estis a justitia, audite, quae fecerim, id est quae facturus sim reprobis in die illa; et vos justi, qui per vitae meritum vicini estis mihi, cognoscite fortitudinem meam in eos. Contriti sunt enim, id est conterentur in Sion, id est in Ecclesia peccatores, qui de eo praesumebant quod dicitur: «Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit (Marc. XVI, 16) .» Sed conterentur, cum audierint: «Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum: Esurivi enim, et non dedistis mihi manducare (Matth. XXV, 42) ,» etc. Et tunc possidebit tremor hypocritas, quia qui nunc de sanctitate gloriantur in oculis hominum, tunc confundentur, cum apparuerit Judex cordium. Quia enim reprobi tunc omnes mittendi [Col. 0316B] sunt in caminum ignis, qui non exstinguetur, recte adhuc subditur ad terrorem viventium.
«Quis poterit habitare de vobis cum igne devorante? quis habitabit ex vobis cum ardoribus sempiternis?» Tanta enim est gehennalium flammarum asperitas, ut tolerari nequeat, et tunc impii sine fine cruciabuntur in ea. Cum autem denuo cuique, qui in inferno habitaturus est, dixisset: «Quis habitabit ex vobis cum ardoribus sempiternis?» mox econtrario subjecit de quolibet regni coelorum habitatore futuro:
VERS. 15.—«Qui ambulat in justitiis, et loquitur veritatem, qui projicit avaritiam ex calumnia, et excutit manus suas ab omni munere, qui obturat aures suas, ne audiat sanguinem, et claudit oculos [Col. 0316C] suos, ne videat malum,»
VERS. 16.—«Iste in excelsis habitabit, munimenta saxorum sublimitas ejus, panis ei datus est, aquae ejus fideles sunt.»
VERS. 17.—«Regem in decore suo videbunt oculi ejus, cernent terram de longe.»
VERS. 18.—«Cor tuum meditabitur timorem.»
In justitiis vero ambulat, qui vitam suam in bonis actionibus ducit. Qui veritatem loquitur, si quod noverit, sine dolo simpliciter protulerit; et avaritiam ex calumnia projicit, si recusaverit aliis per calumniam auferre, quod sibi acquirat. Tres vero sunt acceptiones munerum, id est a corde, ab ore, a manu. Munus namque a corde est captata gratia a cogitatione; [Col. 0316D] munus ab ore est gratia per pavorem; munus ex manu est praemium per dationem. Sed justus quisque manus suas excutit ab omni munere, quia in eo quod recte agit, nec ab humano corde inanem gloriam, nec ab ore laudem, nec a manu recipere dationem quaerit.
Quid autem est obturare aures suas, ne audiat sanguinem, nisi peccatis suadentibus, quae de carne et sanguine nascuntur, non praebere consensum? Et quid est, ne malum videat, oculos claudere, nisi omne quod rectitudini adversum est, non approbare? Sed his de activa conversatione dictis mox ad quantos contemplationis gradus ascendatur per haec, ostendit propheta: «Iste, inquit, in excelsis habitabit,» [Col. 0317A] etc. Iste in excelsis habitabit, quia, quamvis eum caro in inferioribus retineat, mentem jam in sublimioribus fixit.
Munimenta saxorum sublimitas ejus, quia dum abjecta desideria terrenae conversationis cavet, ad supernam patriam per praecedentium Patrum exempla se sublevat; et quia per contemplationis donum gratia spiritali pascitur, panis eis datus est, id est refectionem spiritalis gratiae percepit, quia se a bonis infimis coelestia sperando suspendit. In excelsis namque habitare est cor in coelestibus ponere, et munimenta saxorum sublimitas nostra est, cum fortium Patrum praecepta et exempla aspicimus, atque ab infima cogitatione separamur. Munimenta saxorum sablimitas nostra est, cum mente choris castrisque [Col. 0317B] coelestibus jungimur, et insidiantes malignos spiritus stantes in arce cordis quasi subter positos expugnamus.
Tunc nobis etiam panis datur, quando in supernis erecta intentio aeternitatis contemplatione reficitur. Aquae enim nostrae fideles sunt, quia doctrina Dei, quod hic per spem promittit, hoc illic in munere exhibet. Sapientia autem hujus mundi infidelis est, quia mansura post mortem non est. Sed aquae nostrae fideles sunt, quia verba vitae, quod ante mortem insinuant, hoc etiam post mortem demonstrant.
Regem in decore suo oculi nostri conspiciunt, quia Redemptor noster in judicio et a reprobis homo videbitur, sed ad divinitatis ejus intuendam celsitudinem [Col. 0317C] soli, qui electi sunt, sublevabuntur. Quasi enim quamdam foeditatem regis videre est solam servilem formam, in qua ab iniquis despectus est, cernere. Sed ab electis in decore suo rex cernitur, quia ultra semetipsos rapti in ipso Deitatis fulgore oculos cordis figunt. Qui quandiu in hac vita sunt, quia illam viventium patriam, sicut est, videre non possunt, recte subjungitur:
«Cernent terram de longe.» Humana autem mens, quo altius elevata, quae sunt aeterna, considerat, eo de factis temporalibus gravius tremefacta formidat, quia tanto se ream verius cernit, quanto se ab ipso lumine discrepasse, quod desuper intermicat, conspicit; sicque fit, ut illuminata plus metuat, quia magis aspicit, a veritatis regula per quanta [Col. 0317D] discordat. Ducta namque ad internam regulam nostra rectitudo, si districtum judicium invenit, multis tortitudinum suarum sinibus in intimam rectitudinem impingit. Unde nunc ad eum, de quo loquebatur, versa locutione subjungit propheta. «Cor tuum meditabitur timorem.» Si quis vero quondam ita vivere voluisset, impediebatur plurimum hinc carnali doctrina Judaeorum, illinc vaniloquiis gentilium. Nunc autem utraque sunt evacuata, multosque jam adjutores invenit justus. Nam sequitur: «Ubi est litteratus? Ubi legis verba ponderans? Ubi doctor parvulorum?»
VERS. 19.—«Populum imprudentem [ Vulg. impudentem] non videbis, populum alti sermonis, ita ut [Col. 0318A] non possis intelligere disertitudinem linguae ejus, in quo nulla est sapientia.»
Litteratus enim Pharisaeus erat, quia solam litterae superficiem sectabatur, et ipse non sensum sed verba legis velut in trutina ponderabat, ostendens, quae essent graviora. Et doctor erat parvulorum, quia docebat plebem Judaeorum, qui lacte semper indigent ut parvuli.
Populus vero imprudens gentilis est, qui veram ignorabat prudentiam. Qui erat alti, id est profundi sermonis, ita ut simplicitas fidelium vix intelligere posset disertitudinem, id est facundiam linguae ejus. Sed tamen in eo nulla erat sapientia, quia diserte nimis et polite verba proferebat, sed nullum in eisdem verbis sapientiae sensum habebat. Sicut enim [Col. 0318B] doctrina coelestis non verba, sed sensum attendit, sic doctrina saeculi non in sensu, sed in compositione verborum et in eloquentiae jactantia gloriatur. Sed jam doctores hujusmodi cum suis doctrinis evanuerunt, ut evangelica praedicatio maneat, quemadmodum et Apostolus ait: «Ubi sapiens? ubi scriba? ubi conquisitor hujus saeculi? Nonne stultam fecit Dominus sapientiam hujus mundi? Nam quia in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes (I Cor. I, 20) .» Deficientibus ergo inanium doctrinarum praedicatoribus et Ecclesia surgente, propheta subjungit:
VERS. 20.—«Respice, Sion, civitatem solemnitatis nostrae: oculi tui videbunt Jerusalem habitationem [Col. 0318C] opulentam, tabernaculum, quod nequaquam transferri poterit; nec anferentur clavi ejus in sempiternum, et omnes funiculi ejus non rumpentur.»
VERS. 21.—«Quia solummodo ibi magnificus Deus noster.»
Sion quippe vel Jerusalem Ecclesia est. Quae solemnitatis nostrae civitas est, quia ibi laudes Creatoris decantamus. Neque enim extra Ecclesiam laudare quis Deum bene valet, quia scriptum est: «Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena?» (Psal. CXXXVI, 4.) Rursumque: «Te decet hymnus Deus in Sion, et tibi reddetur votum in Jerusalem.» (Psal. LXIV, 2.) Et ipsa est habitatio opulenta, quia ibi sunt divitiae salutis sapientia et scientia, [Col. 0318D] et timor Domini thesaurus ejus, quibus ditantur habitatores urbis hujus. Vel ita dicendum: Oculi tui cernent visionem aeternae pacis, et divitias insperatas, quas oculus non vidit, nec auris audivit, nec cor hominis excogitavit.
Sed et tabernaculum Ecclesia vocatur, quia in peregrinationis hujus itinere Dei hospitium vel habitaculum est. Quod videlicet tabernaculum transferri nequaquam potest, quoniam Ecclesia in eo quod credit, permanet. Nec offerentur clavi ejus in sempiternum, quoniam verba praedicationis ejus non tollentur, sicut Joannes ait: «Vos quod audistis ab initio, maneat, in vobis (I Joan. II, 24) .» Et in ejus Apocalypsi dicitur «Evangelium aeternum (Apoc. XIV, 6) .»
[Col. 0319A] Et omnes funiculi ejus non rumpentur, quoniam praecepta ejus nunquam destruentur. Antiquum enim tabernaculum saepe translatum est, ut de solitudine in Silo, in Nobe, et inde in Jerusalem, quoniam Synagoga quibusdam semper erat profectibus promovenda, donec veniret in Ecclesiam. Tabernaculum vero novum nequaquam transfertur, quia non est jam ultra religio, in quam ab ista, quam tenet Ecclesia, promoveatur dicente Domino: «Tantum, quod habetis, tenete, donec veniam (Apoc. III, 11) .»
Quod autem clavorum nomine verba ejus signentur, ostendit Salomon dicens: «Verba sapientum quasi stimuli, et sicut clavi in altum defixi (Eccle. XII, 11) .» Et subtilitas spiritalium ejus praeceptorum [Col. 0319B] exprimitur appellatione funiculorum, quando Jeremias extrahi legitur funiculis de lacu (Jer. XXXVIII, 11) . Significat enim peccatorem, qui de profundo iniquitatum educitur per observantiam spiritalium mandatorum. Clavi itaque verba sunt, et funiculi praecepta. Et sicut tabernaculum clavis firmatur, et funibus extenditur, sic Ecclesia validis Scripturae sanctae dictis roboratur, et praeceptis in actione dilatatur. Qui videlicet clavi et funiculi nunquam auferentur, neque rumpentur, sicut ablati et rupti sunt clavi et funiculi veteris tabernaculi. Ablata sunt enim verba, quae de futuro dicebant: «Ecce virgo concipiet, et pariet filium (supra VII, 14) .» Et dicitur, quia «postquam venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere (Gal. IV, 4) ,» id est ex femina. Et rupta sunt praecepta de oblationibus victimarum, et otio Sabbatorum, et caeteris observationibus hujusmodi. Verba autem novae praedicationis Ecclesiae et mandata ejus nunquam mutabuntur, aut destruentur, quia solummodo ibi magnificus Deus noster. Nihil enim magnum agit Deus noster apud infideles, quantacunque eis beneficia temporalia operetur, sed in Ecclesia tantummodo magna operatur, quia remissionem peccatorum et gratiam sanctitatis largitur suis, et ad vitam eos sempiternam perducit.
Vel superna Jerusalem aeternum Dei tabernaculum est, ubi ipse perenniter habitat, unde nunquam hoc tabernaculum transferri poterit, quia nequaquam [Col. 0319D] ultra mutabit locum, sed perpetualiter manebit in illo beatitudinis regno. Propterea et subditur metaphorice: «Quia clavi ejus non auferentur in sempiternum, neque funiculi ejus rumpentur,» ut stabili firmitate in uno loco sine fine manere monstretur: «quia solummodo ibi magnificus Dominus,» quoniam videtur, et intuentibus se gaudia praestat aeterna. Sequitur:
«Locus fluviorum, rivi latissimi et patentes.» Ecclesia est locus fluviorum, quia propheticis et apostololicis fluminibus exuberet, et sunt in ea rivi expositionum latissimi. Aperta enim dicta exponentium faciunt nobis esse conspicuas sententias antiquorum Patrum, et quod Patres breviter dixerunt, isti latius exponentes patefaciunt. Isaias ergo plana [Col. 0320A] sanctae Ecclesiae expositionis verba conspiciens, et non allegoriarum tenebris obscura ait: «Locus fluviorum rivi latissimi et patentes.» Testamenti enim Veteris dicta quasi angusti et clausi rivi fuerant, qui universas scientiae suae sententias collectione obscurissima constringebat; at contra doctrina sanctae Ecclesiae rivi patentes sunt, quia ejus dicta et invenientibus multa sunt, et quaerentibus plana. Sequitur: «Non transibit per eum navis remigum, neque trieris magna transgredietur eum.»
VERS. 22.—«Dominus enim judex noster, Dominus legifer noster, Dominus rex noster ipse salvabit nos.»
Non pertransibit per eum navis remigum, id est per praedictum locum fluviorum. Quid vero per navem [Col. 0320B] remigum nisi mens designatur reproborum, quae per mare hujus saeculi a malignis spiritibus velut a remigibus ducitur? Unde et propheta iste in sequentibus dicit Chaldaeos in navibus suis gloriantes, quia nequissimi daemones in eorum cordibus gloriantur, quos ad voluntatem suam variis desideriis per saeculi turbulentas amaritudines ducunt.
Trieris autem est, navis tres remorum ordines habens. Et quid per trierem magnam nisi praedicta mens iniquorum sive Babylon exprimitur? Quae tres habet ordines remorum, quia in cogitatione et in verbo, atque in actu regitur a malignis spiritibus. «Non ergo transibit per eum navis remigum, neque trieris magna transgredietur eum,» quia mens iniquorum ponere gressum malitiae suae non poterit in [Col. 0320C] coetu justorum. Transiret namque per eum, si voluntatem suam expleret in eo. Sed non transibit, quia quod male de bonis facere tentat, non poterit. Dominus enim salvabit nos, id est custodiet, ne per nos iniquorum malitia transeat. Dominus judex noster salvabit nunc nos, quia novam legem per semetipsum dedit, «Unus est enim legislator et judex, qui potest perdere et liberare,» sicut ait Jacob (cap. IV, 12) . Et ipse est rex noster, qui nunc nos regit, et in aeternum in nobis regnabit. Hic ergo, qui judicaturus est nos, et normam vivendi nobis in Evangelio dedit, et nos invisibiliter regit, ipse nos inter tentationum pericula salvat, ne victi pereamus.
Vel aeterna Jerusalem est locus fluviorum, quia ibi [Col. 0320D] semper emanant flumina spiritalium gratiarum septem copiosis Spiritus sancti meatibus, et late ac patenter per omnia diffunduntur. Non transibit per eum navis remigum, quia nullus impugnator sive tentator inquietabit illos. Dominus enim peracto judicio salvabit eos perpetualiter ab omnibus malis. Sed quia de reproborum mente quasi de navi propheta loquebatur, et de Ecclesia justorum velut de fluvio, quem navis illa transire non posset, adhuc conatum navis hujus in hunc fluvium ostendit subjungens:
VERS. 23.—«Laxati sunt funiculi tui, sed non praevalebunt.»
O navis, laxati sunt funiculi tui, ut laxatis velorum funibus fortius impellaris vento flatus daemonum [Col. 0321A] ad impugnandam Ecclesiam. Sed non praevalebunt, quia «portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI, 18) .» Qui vero sunt funiculi hujus navis nisi peccata, de quibus dicitur: «Vae qui trahitis iniquitatem in funiculis vanitatis!» (sup. V, 18.) Hos igitur funes laxat haec navis, ut fluvium transeat, quia mens impiorum totas iniquitatis suae remittit habenas, dum Ecclesiam impugnare nititur. Sequitur:
«Sic erit malus tuus, ut dilatare signum non queas,» id est velum expandere. Quid per malum navis hujus, qui stat in altum erectus, nisi elatio mentis iniquorum exprimitur? Unde scriptum est: «Superbia eorum, qui te oderunt, ascendit semper (Psal. LXXIII, 23) .» Hoc est malus in sublime porrectus. [Col. 0321B] Quid vero per signum, id est per velum, quod in hoc malo suspensum est, nisi velamen erroris designatur, quod ab elatione superbiae descendens conscientiam iniquorum obnubilat, et flatibus tentationum impellit? Ait ergo: Sic erit malus tuus, id est elatio tua, ut dilatare signum, non queas, id est erroris velum per orbem terrae expandere. Error enim arctabitur ubique et destruetur, et evangelica praedicatio per universas nationes dilatabitur. Unde et sequitur: «Tunc dividentur spolia praedarum multarum: claudi diripient rapinam.»
VERS. 24.—«Nec dicet vicinus: Elangui.»
Spolia namque praedarum multarum homines sunt, qui tolluntur antiquo hosti, sicut scriptum est: «Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt [Col. 0321C] ea quae possidet. Si autem fortior illo superveniens vicerit eum, universa arma ejus auferet, in quibus confidebat, et spolia ejus distribuet (Luc. XI, 21) .» Custodiebat enim diabolus hunc mundum armatus velut atrium suum, et nullo repugnante possedit. Sed desuper veniens nobis Salvator vicit eum, et arma ejus, id est potestatem nocendi abstulit ei, atque spolia ejus, id est homines, quos male possidebat, distribuit in Ecclesia sua. Nam «ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores (Ephes. IV, 11) .» Tunc ergo divisa sunt spolia praedarum multarum, quando posuit Deus in Ecclesia «primum apostolos, secundo prophetas, [Col. 0321D] tertio doctores, exinde virtutes, deinde gratias curationum, opitulationes, gubernationes, genera linguarum (I Cor. II, 28) .»
Claudi vero sunt, quibus pes amoris saeculi emarcuit. Unde Jacob (Gen. XXXII) , qui angelum tenuit, uno pede claudicavit, quia qui vero amore sublimia respicit, jam in hoc mundo duplicibus incedere desideriis nescit. Uno enim pede innititur, qui solo Dei amore roboratur, et in solo Dei amoris pede tota virtute se sustinet, et in ipso stat, quia pedem amoris saeculi, quem ponere in terra consueverat, jam a terra suspensum portat. Tales ergo claudi rapinam diripiunt, dum eos, quos diabolus possiderat, ad Christum convertunt.
Nec vicinus dicet: Elangui, quoniam ad similem [Col. 0322A] rapinam exemplo eorum libenter excitantur proximi. Sequitur:
«Populus, qui habitat in ea, auferetur ab eo iniquitas.» Populus fidelium, qui, sicut oportet, in Ecclesia perseverat, remissionem suorum solus obtinebit peccatorum. Sequitur:
VERS. 1.—«Accedite gentes, et audite, et populi attendite: audiat terra, et plenitudo ejus, orbis et omne germen ejus.»
VERS. 2.—«Quia indignatio Domini super omnes gentes, et furor super omnem malitiam eorum.»
Nunc de universali judicio locuturus et damnatione malorum convocat omne genus hominum simul [Col. 0322B] ad audiendum, quae de omnibus reprobis est dicturus. Accedite, inquit, huc animo gentes, et intento corde, quae loquor, audite: audiat omnis terra generale judicium, et plenitudo ejus, id est universi, qui in ea sunt, et totus orbis metuat, et omne germen ejus, id est omnes, qui in eo nascuntur. Et quid est, quod ita jubentur omnes audire? Quia in dignatio Domini super omnes gentes in die novissimo veniet, et furor ejus super omnem malitiam eorum, quia si illi in ignem aeternum ituri sunt, qui esurienti non dederunt manducare, quid passuri sunt raptores et homicidae? Nunc quoque indignatio ejus super omnes infideles est. «Qui enim incredulus est Filio, non videbit vitam, sed ira Dei manet super eum (Joan. III, 36) ,» ut Joannes Baptista loquitur. [Col. 0322C] Nam in hoc saeculo cum ira Dei nascimur omnes, sicut Apostolus ait: «Eramus natura filii irae sicut et caeteri (Ephes. II, 3) .» Sed per gratiam solam Christi removetur a nobis ira Dei. Bene ergo dicitur, quia indignatio Domini est super omnes gentes, quae non credunt. Sequitur: «Interfecit eos, et dedit eos in occisionem.» Hoc est quod ipse Dominus ait: «Timete eum, qui postquam occiderit, habet potestatem mittere in gehennam (Luc. XII, 5) . «Sequitur:
VERS. 3.—«Interfecti eorum projicientur, et de cadaveribus eorum ascendet fetor.»
Interfecti eorum projicientur a facie Domini, cum audierint: «Discedite a me, maledicti, in ignem [Col. 0322D] aeternum (Matth. XXV, 41) .» Et de cadaveribus eorum ascendet fetor, quia de corporibus fornicatorum fetor intolerabilis exibit. Sequitur: «Tabescent montes a sanguine eorum.»
VERS. 4.—«Et tabescet omnis militia coelorum.»
Quid hoc loco montes nisi saeculi hujus potentes accipimus, qui pro terrena substantia altum tument, de quibus Psalmista ait: «Tange montes, et fumigabunt?» (Psal. CXLIII, 5.) Et quid per sanguinem nisi crudelitatis peccatum? Unde quibusdam supradictum est: «Manus vestrae sanguine plenae sunt (supra I, 15) ,» id est actiones vestrae crudelitate redundant. Tabescent ergo montes a sanguine eorum, quia principes in tormentis aeternaliter deficient pro [Col. 0323A] crudelitate, quam sub ipsis exercuerunt hi, quibus praeerant. In ipsos enim redundabit, quidquid a subjectis offensum fuerit per ducatum eorum.
Militiam vero coelorum daemones aeris hujus appellat, de quibus per Paulum dicitur: «Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem (Ephes. VI, 12) ,» id est adversus homines, «sed adversus principatus et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum (ibid.) ,» id est iniquorum et infidelium hominum, «contra spiritalia nequitiae in coelestibus (ibid.) .» Coelos autem non aethereos hic accipimus, sed aereos. Unde et aves coeli nominamus, quas in aere volitare videmus. Tabescet igitur omnis militia eorum, quia universi daemones, qui per hunc aerem vagantes quotidie pugnant contra [Col. 0323B] nos, in die novissimo devolventur in infernum, et ibi sine fine tabescent, et deficient. Sequitur:
«Et complicabuntur sicut liber coeli, et omnis militia eorum defluet sicut defluit folium de vinea et de ficu.»
VERS. 5.—«Quoniam inebriatus est in coelo gladius meus.»
Considerandum, quod non dicat interire coelos, sed complicari quasi librum, ut, postquam omnia peccata aperta fuerint, et relicta, complicentur, qui prius aperti fuerant, et nequaquam ultra scribantur in eis delicta multorum.
Vel nunc expansi sunt coeli sicut liber, ut quotidie scribantur in eis nomina bene viventium. Unde Dominus electis discipulis ait: «Gaudete, quia nomina [Col. 0323C] vestra scripta sunt in coelis (Luc. X, 20) .» Sed in die illa complicabuntur sicut liber, ut jam nullius deinceps nomen in eis scribatur.
«Et omnis militia eorum defluet sicut folium de ficu,» quia sicut arboris folium postquam aruerit et ceciderit, nequaquam virescit, et in arborem revertitur, sed in terra putrescit, ita spiritus illi de coelestibus lapsi nequaquam in pristinum statum reducentur, aut per poenitentiam revirescent, sed in gehennalibus poenis aeternaliter putrescent.
Vel militia eorum defluet instar foliorum, quia «stellae cadent de coelo (Matth. XXIV, 29) .» Quia inebriatus est, inquit, in coelo gladius meus, ac si diceret: Quia ira feriam superbos, tunc perpendite, si [Col. 0323D] ipsos etiam, quos in coelo juxta condidi, pro elationis vitio percutere non peperci. Vel in coelo, id est in aere est inebriatus feriendo potestates aeris. Sequitur.
«Ecce super Idumaeam descendet, et super populum interfectionis meae ad judicium.»
Idumea terrena dicitur sive rubea. Descendet ergo, inquit, gladius ultionis meae super Idumaeam, id est super eam generis humani partem, quae terrena est, et peccatorum sanguine rubea: et super populum interfectionis meae, id est super omnem eorum, quos occisurus sum, multitudinem ad judicium damnationis, de quo dicitur: «Qui vero mala egerunt, in resurrectionem judicii (Joan. V, 29) .» Sequitur:
[Col. 0324A] VERS. 6.—«Gladius enim Domini repletus est sanguine, incrassatus est adipe de sanguine agnorum et hircorum, de sanguine medullatorum arietum.»
Ut multos occidisse gladius iste monstretur, repletus sanguine dicitur et incrassatus adipe. Quia vero agni, arietes et hirci solebant immolari, illam grandem victimam reproborum omnium, quam nunc immolat, de agnis, arietibus et hircis fore memorat. Unde per Jeremiam dicit: «Deducam eos quasi agnos ad victimam, quasi arietes cum haedis (Jer. LI, 40) .» Talibus ergo nominibus appellantur, qui occasioni mortis aeternae sunt praedestinati sicut haec animalia immolationi. Aut certe per sanguinem intelligimus peccatum carnis, quia scriptum est [Col. 0324B] «Libera me de sanguinibus (Psal. L, 15) ;» et per adipem superbiam, de qua dicitur: «Prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum (Psal. LXXII, 7) .»
Quid autem per agnos nisi qui mites videntur et innocentes, sed non propter Deum tales se facere studuerunt designantur? Quid vero per hircos nisi principes infidelium per potentiam saecularem cornuti, et per libidinem fetentes; et quid per arietes nisi populorum duces exprimuntur copia divitiarum involuti sicut lana? Quid autem per medullam arietum nisi superbia cordis eorum? Gladius ergo Domini repletus est sanguine, et incrassatus adipe, quia maxime percutit luxuriam et superbiam. De sanguine agnorum, id est de peccato eorum, qui simplices videbantur et innocentes sed non propter Deum, [Col. 0324C] et hircorum, id est libidinosorum principum, et medullatorum arietum, id est superborum ducum. Sequitur:
«Victima enim Domini in Bosra, et interfectio magna in terra Edom.»
Victima enim est illa generalis reproborum occisio. Bosra tribulatio dicitur, Edom vero terrenus. Et quis sit terrenus liquet. Nam «primus homo de terra terrenus; secundus homo de coelo coelestis. Qualis terrenus, tales et terreni, et qualis coelestis, tales et coelestes (I Cor. XV, 47) .» Victima ergo Domini immolatur in Bosra, quoniam peccatores occiduntur in tribulatione. Et interfectio magna fit in terra Edom, id est in terra terreni, quoniam omnes, qui sunt Adae similes, perimuntur, qui sicut [Col. 0324D] portaverunt imaginem terreni, non portaverunt imaginem coelestis. Sequitur:
VERS. 7.—«Et descendent unicornes cum eis, et tauri cum potentibus.»
Cum eis, quos supra dixit, descendent unicornes, id est cum agnis et hircis et arietibus. Quid autem unicornes appellat nisi imperatores illos, qui monarchiam totius mundi tenuerunt, ut Alexander et Caesar et Augustus et Antichristus? Quid vero tauros, nisi caeteros reges, qui cornibus regni suos impetebant adversarios? Quid autem potentes, nisi reliquos saeculi principes? Descendunt igitur unicornes in infernum cum eis, quia et summi imperatores cum caeteris peccatoribus in barathrum damnationis illius [Col. 0325A] corruent: et tauri cum potentibus, quia reges cum suis optimatibus ignominiose dejicientur. Unde scriptum est, quoniam «judicium durissimum in his, qui praesunt, fiet. Exiguo enim concedetur misericordia: potentes autem potenter tormenta patientur (Sap. VI, 6) .» Sequitur:
«Inebriabitur terra eorum sanguine, et humus eorum adipe pinguium.»
Quid per terram vel humum eorum nisi infernalis habitatio designatur, de qua scriptum est: «Terram tenebrosam et opertam mortis caligine, terram miseriae et tenebrarum (Job, X, 21) ,» et item: «Iste locus ejus, qui ignorat Deum (Job XVIII, 21) .» Quomodo ergo inebriabitur haec terra eorum sanguine et adipe, cum jam eorum corpora post resurrectionem [Col. 0325B] immortalia sint et incorruptibilia, quamvis sensum doloris et tunc habentia, nec sit necesse, ut qui nunc pingues sunt, cum eadem pinguedine resurgant? Sanguinem igitur et adipem aliter oportet intelligi. Nam et alibi scriptum est: «Quicunque fuderit humanum sanguinem, fundetur sanguis illius (Gen. IX, 6) .» Quae sententia secundum litteram stare non potest. Multi enim effuderunt humanum sanguinem, quorum sanguis in hac vita effusus non est: et ridiculosum videbitur, ut in resurrectione mortuorum dicat quis fundi sanguinem eorum. Sanguis igitur hominis vitale, quo vegetatur, et sustentatur, et vivit, debet intelligi, quod qui effuderit sive scandalo sive perversitate doctrinae, in die judicii [Col. 0325C] fundetur ex eo, cum etiam id quod habebat vitale, cogetur amittere, ut perpetualiter moriatur.
Itaque quando «anima carnis, ut Moyses ait, in sanguine est (Lev. XVII, 14) ,» per effusionem sanguinis designatur, amissio vitae, id est mors illa reproborum aeterna. Adeps vero interioris hominis superbia cordis est, quae mentem hebetat et gravat. Unde scriptum est: «Incrassatum est cor populi hujus (Act. XXVIII, 27) .» Nam sicut pinguedo corporis ex ciborum abundantia generari solet, sic superbia cordis ex copia divitiarum. Quid ergo per adipem pinguium nisi superbia divitum figuratur? Solet autem ignis calore adeps liquefieri ignemque citius accendere injectus et pascere. Et quid per adipem igne solutum debet intelligi nisi superbia reproborum [Col. 0325D] in incendiis gehennalibus sine fine tabescens et ardens? Inebriabitur itaque terra eorum sanguine, et humus eorum adipe pinguium, quia tartarus immoderate replebitur eorum morte, quae per amissionem sanguinis intelligitur, et combustione, quae liquefacto adipe indicatur. Sequitur:
VERS. 8.—«Quia dies ultionis Domini, annus retributionis Sion [Col. 0325D] Alias, annus retributionum judicii Sion. .»
Tunc erit dies ultionis Domini, quam de suis hostibus sumet, et tunc erit annus, in quo Sion, id est Ecclesia potestate judicii accepta persecutoribus suis reddet, quod merentur: «Tunc enim stabunt justi in magna constantia adversus eos, qui se angustiaverunt [Col. 0326A] (Sap. V, 1) .» Unde et in Apocalypsi dicitur eis de iniqua Babylone: «In poculo, quo miscuit vobis, miscete illi duplum (Apoc. XVIII, 6) .» Dies autem et annus vel tempus judicii designat, vel spatium illud interminabile, quod erit post finem saeculi. Sequitur:
VERS. 9.—«Et convertentur torrentes ejus in picem, et humus ejus in sulphur: et erit terra ejus in picem ardentem.»
VERS. 10.—«Nocte et die non exstinguetur, in sempiternum ascendet fumus ejus: a generatione in generationem desolabitur in saecula saeculorum.»
Praemiserat, quoniam inebriabitur terra eorum sanguine, id est infernus, et nunc de eadem terra loquens [Col. 0326B] plenius subjungit, quia convertentur torrentes ejus in picem. Refert autem in Dialogo beatus Gregorius fluvium in locis poenalibus a quodam, qui huc reversus est, visum fuisse, in quo multi cruciabantur, et ex eo nebula fetoris ascendebat. Sed et caeteri Patres orthodoxi saepe scripserunt similia. Torrentes ergo credibile est in inferno esse, in quibus animae damnatorum decoquuntur. Qui videlicet torrentes convertentur in picem, quia similes erunt pici ferventi, ut, quidquid tetigerint, incendant et teneant. Et humus ejus convertetur in sulphur, quia simul ardebit, et fetorem gravissimum exhalabit. Et erit terra ejus in picem ardentem, quia sicut pix ardebit ibi terra.
[Col. 0326C] Quid vero per noctem et diem designatur (ibi enim perpetua nox est) nisi poenarum mutabilitas? Semper enim per varia miseri tormenta discurrunt. Terra enim erit in picem ardentem nocte ac die, quia in omnibus poenarum varietatibus terra sicut pix ardebit, nec exstinguetur in sempiternum, sed aeternaliter ardens cruciabit impios, ut nunquam in illis saeculis careant supplicio, qui in hac vita nunquam voluerunt carere peccato.
Vel in die cruciabuntur improbi, quando cogita bunt in inferno de gloria sanctorum; et in nocte, dum consideraverint immanitatem damnationis suae. Sed terrae hujus ardentis ascendet fumus a generatione in generationem, quia in tempore generationis Hebraeorum fidelium, quae praecessit adventum Salvatoris, [Col. 0326D] et in tempore generationis Christianorum, quae sequitur, fumus hujus incendii perdurat, et peracto judicio desolabitur in saecula saeculorum omnes, quos tenuerit, quia omne remedium eis auferet. Sequitur: «Non erit transiens per eam,» quia non erit quisquam justorum, qui visitet eos.
VERS. 11.—«Et possidebunt illam onocrotalus, et ericius, et ibis, et corvus habitabunt in ea.»
Onocrotalus est avis, quae sic vocatur, eo quod in modum cymbali sonum in aqua rostro faciat. Κρόταλον crotalon enim Graece cymbalum dicitur. Quia vero scientia Scripturae sacrae per aquam potest accipi, quid per onocrotalum nisi praedicatores [Col. 0327A] illi designantur, qui charitatem non habentes facti sunt «sicut aes sonans aut cymbalum tinniens (I Cor. XIII, 1) .» Ericius autem animal est spinis ac sentibus pro pilis obsitum, et vulnerans quidquid tetigerit: et quid per ericium figuratur nisi peccator quisque punctionibus vitiorum circumdatus, qui mala responsione cor ejus vulnerat, quicunque eum tangere corripiendo tentat? Ibis vero, id est ciconia avis est lenta et propter aquas habitans, sed in eis minime natans. Et quid per Ibidem nisi illi signantur, qui Scripturas frequenter audiunt, sed lenti sunt ad faciendum, nec in earum intelligentia natant, quia nec pertingunt ad illa? Corvus autem nigredinem peccantium vel infidelium exprimit.
Isti ergo possidebunt terram illam, quae sicut pix [Col. 0327B] ardebit, et habitabunt in ea, quoniam haec est iniquorum propria mansio, quae parata est illis ab origine mundi. Aut certe de magna illa Babylone licet nomen ejus hic taceatur, intelligamus haec omnia. Nunc enim possident illam onocrotalus et ericius, et ibis, et corvus habitant in ea, quoniam hi, qui talibus appellari nominibus meruerunt, per iniquae conversationis studium cives ejus sunt. Sequitur:
«Et extendetur super eam mensura, ut redigatur ad nihilum, et perpendiculum in desolationem.»
Super terram ardentem extendetur mensura, ut redigatur ad nihilum, quia peccatores aeternaliter ibi deficient secundum mensuram, qua Deus eorum poenas justo disponet judicio. «Et perpendiculum [Col. 0327C] in desolationem,» id est in demolitionem, quia damnati ibi dissipabuntur, et discerpentur suppliciis juxta arbitrium justitiae summi opificis. Perpendiculum enim vocatur, quo coementarii maceriam ad rectitudinem deducunt, vel arcus aequa rotunditate curvant. Desolatio autem non a desolor, desolaris dicitur hic, sed a desolo, desolas quod significat terrae dissipationem. Vel super Babylonem extendetur mensura ut redigatur ad nihilum, et perpendiculum in desolationem, quia destruetur juxta modum justae dispositionis Dei, et exterminabitur secundum regulam judicii ejus. Sequitur:
VERS. 12.—«Nobiles ejus non erunt ibi, regem potius invocabunt.»
Nobiles ejus sunt electi, qui inter reprobos nascuntur [Col. 0327D] in hoc saeculo vel conversantur. Qui non erunt ibi, id est in illa damnatione perpetua, sed dum advixerint invocabunt regem Christum; et salvabit eos. Sequitur.
«Et omnes principes ejus erunt in nihilum.» Principes ejus sunt potentes saeculi et sapientes, qui in die ultionis erunt in nihilum, quia nil eis valebit potestas eorum, vel sapientia seu fortitudo. Sed ante diem illius damnationis, quid interim in hac Babylone fiat, audiamus. Sequitur:
VERS. 13.—«Et orientur in domibus ejus spinae et urticae, et paliurus in munitionibus ejus.»
Quid per urticas, nisi cogitationum prurigines, quid vero per spinas nisi punctiones vitiorum accipimus? In domibus ergo Babylonis urticae et spinae [Col. 0328A] pullulant, quia in confusis iniquorum mentibus et desideria cogitationum surgunt, quae exasperent, et operum peccata, quae pungant. Sed haec agentes habent etiam nequiores alios defensores suos. Unde et additur: «Et paliurus in munitionibus ejus.» Paliurus quippe tanta spinarum circumdatione densescit, ut prae asperitate vix tangi possit. Tales nimirum, tales sunt pravi homines, qui duris peccatorum aculeis circumdati nequaquam a corrigente tangi patiuntur. Intus urtica et spina nascitur, et foris in munitione paliurus, quia minores iniqui mala quaelibet faciunt, sed ea nequissimi majores tuentur. Sequitur: «Et erit cubile draconum, et pascua struthionum.»
[Col. 0328B] VERS. 14.—«Et occurrent daemonia onocentauris, et pilosus clamabit alter ad alterum.»
Quid per dracones nisi malitia quid vero struthionum nomine nisi hypocrisis designatur? Struthio quippe spiritum volandi habet, sed usum volandi non habet, quia et hypocrisis cunctis intuentibus imaginem sanctitatis de se insinuat, sed tenere virtutem sanctitatis negligit. In perversa igitur mente draco cubat, et struthio pascitur, quia et latens malitia callide tegitur, et intuentium oculis simulatio bonitatis antefertur.
Quid autem Onocentaurorum nomine nisi et lubrici figurantur et elati? Graeco quippe eloquio ὂνος onos asinus dicitur, et appellatione asini luxuria designatur, propheta attestante, qui ait: «Ut carnes asinorum [Col. 0328C] carnes eorum (Ezech. XXIII, 20) .» Tauri autem vocabulo cervix superbiae demonstratur, sicut voce Dominica de Judaeis superbientibus per Psalmistam dicitur: «Tauri pingues obsederunt me (Psal. XXI, 13) .» Onocentauri ergo sunt, qui subjecti luxuriae vitiis inde cervicem erigunt, unde humiliari debuerant. Qui carnis suae voluptatibus servientes expulsa longe verecundia non solum amittere se rectitudinem non dolent, sed adhuc etiam de opere confusionis gaudent. Onocentauris ergo daemonia occurrunt, quia maligni spiritus valde ad votum deserviunt, quos de eis gaudere conspiciunt, quae flere debuerunt. Ubi apte subjungitur:
«Et pilosus clamabit alter ad alterum.» Qui namque pilosi alii appellatione figurantur nisi hi, quos [Col. 0328D] Graeci πάνας ( panas ), Latini vero incubos vocant? Quorum nimirum forma ab humana effigie incipitur, sed bestiali extremitate terminatur Pilosi ergo nomine cujuslibet peccati asperitas designatur, quod, etsi quandoque ab obtentu rationis incipit, semper tamen ad irrationabiles motus tendit; et quasi homo in bestia desinit, dum culpa per rationis imaginem inchoans usque ad irrationabiles effectus trahit. Nam saepe edendi delectatio servit gulae, et servire se simulat necessitati naturae, cumque ventrem ingluvies extenderit, membra in luxuriam erigit. Pilosus ergo alter ad alterum clamat, cum perpetrata nequitia ad perpetrandam nequitiam provocat, et quasi qua dam cogitationis voce commissa jam culpa ad culpam adhuc, quae comitatur, invitat. Pilosus ergo alter [Col. 0329A] ad alterum clamat, quando sub aliqua ratiocinandi specie perversam mentem culpa subsequens ex occasione culpae praecedentis illaqueat, cumque hanc peccata dura atque aspera deprimunt, quasi convocati in ea concorditer pilosi dominantur. Sequitur:
«Ibi cubavit lamia, et invenit sibi requiem.»
VERS. 15.—«Ibi habuit foveam ericius, et enutrivit catulos, et circumfodit, et fovit in umbra ejus.»
Per lamiam hypocritae designantur, per ericium vero malitiosi quique, qui diversis se defensionibus contegunt. Lamiae enim humanam faciem habere dicitur, sed corpus bestiale. Sic et omnes hypocritae in prima facie, quod ostendunt, quasi ex ratione sanctitatis est. Sed corpus bestiale sequitur, quia [Col. 0329B] valde iniqua sunt, quae sub boni specie moliuntur. Ibi ergo cubavit lamia, et invenit sibi requiem, quoniam inter mundi amatores nutritur hypocritarum fictio.
Ericii autem nomine malitiosarum mentium defensio designatur. Ericius enim, cum apprehenditur, ejus et caput et pedes et corpus omne conspicitur, sed mox ut apprehensus fuerit, semetipsum in sphaeram colligit, pedes introrsus subtrahit, caput abscondit, et intra tenentis manus totum simul amittitur, quod totum simul antea videbatur. Sic nimirum, sic malitiosae mentes sunt, cum in suis excessibus comprehenduntur. Caput enim ericii cernitur, quia quo initio peccator ad culpam accesserit, [Col. 0329C] videtur. Pedes ericii conspiciuntur, quia, quibus vestigiis nequitia sit perpetrata, cognoscitur; et tamen adductis repente excusationibus malitiosa mens introrsus pedes colligit, quia cuncta iniquitatis suae vestigia abscondit. Caput subtrahit, quia miris defensionibus nec inchoasse se pravum aliquid ostendit, et quasi sphaera in manu tenentis remanet, quia is qui corripit cuncta quae jam cognoverat, subito amittens involutum intra conscientiam peccatorem tenet; et qui totum jam deprehendendo viderat, tergiversatione pravae defensionis illusus totum pariter ignorat. Foveam ergo ericius in reprobis habuit, quia malitiosa mens sese intra se colligens in tenebris defensionis abscondit.
Sed quia non sufficit his, qui ejusmodi sunt, quod [Col. 0329D] sic se tenebrosis latibulis abscondunt, nisi et alios ad ejusdem versutiae perversitatem informent, enutrisse catulos ericius dicitur. Qui et circumfodit, quia semper isti tales undique perscrutantur, et causas excusationum inquirunt. Et fovit catulos in umbra ejus simulationis ac defensionis, quia sub protectione majorum proficiunt ad iniquitatem, et roborantur minores. Sequitur
«Illuc congregati sunt milvi alter ad alterum.» Milvi congregati sunt, quia cupidi et raptores sibi consociantur, et in commune rapinis inhiant. Sequitur:
VERS. 16.—«Requirite diligenter in libro Domini et legite: unum ex eis non defuit, alter alterum non [Col. 0330A] quaesivit: quia, quod ex ore meo processit, ille mandavit, et spiritus ejus congregavit ea.»
Librum Domini fortasse dic istum, quem Domino jubente scripsit, in quo praecipit, ut diligenti investigatione requiramus quid haec volucres et bestiae, quas nunc posuit, significent, id est agni et hirci, et tauri, et arietes atque onocrotalus, et ericius, et ibis, et corvus et caetera hujusmodi. Singula enim quaeque certam in reprobis significationem habent, et unum ex eis non remansit, sed omnia haec sunt in illis. Alter ex arietibus vel ibidibus sive pilosis aut milvis alterum non quaesivit, quia sese pariter absque labore inquisitionis invenerunt. Tanta quippe iniquorum abundantia est, ut non necesse sit, ut alter alterum quaerat. Et ut nos ista diligenter investigare [Col. 0330B] non pigeat, nequaquam haec a semetipso propheta locutus est, sed quod ex ejus ore processerit, Dominus praecepit, ut loqueretur, et spiritus ejus in corde prophetantis congregavit haec omnia.
Vel certe librum Domini memoriam omnium, quae est apud sapientiam ejus, intelligere possumus, de qua per Malachiam dicitur: «Attendit Dominus et audivit, et scriptus est liber monumenti coram eo (Malach. III, 10) .» In quo scilicet libro requirere diligenter ista jubemur et legere, quoniam unum ex his non defuit, quia vigilanter indagare debemus haec apud notitiam sapientiae Dei, et pensare qualiter ibi habeantur ista, quae sub metaphora volucrum immundarum atque bestiarum nobis describuntur, [Col. 0330C] et terrae in perpetuas solitudines conversae. Sequitur:
VERS. 17.—«Et ipse misit eis fortem, et manus ejus divisit eam illis in mensura: usque in aeternum possidebunt eam, in generatione et generationem habitabunt in ea.»
Qui «dignos nos fecit in partem sortis sanctorum in lumine (Coloss. I, 12) ,» ipse misit peccatoribus sortem reprobationis, ut omnes in una sorte damnationis tenerentur. Et manus ejus divisit eam illis in mensura, ut juxta modum culpae sit et modus vindictae, quatenus homicidae cum homicidis, fornicatores cum fornicatoribus, fallaces cum fallacibus, avari cum avaris, et quique similes cum [Col. 0330D] suis similibus puniantur. Usque in aeternum possidebunt eam damnationis sortem, ut sine fine ardeant, qui finem suis iniquitatibus, dum hic viverent, non posuerunt. Et interim ante diem quoque judicii ab exitu suo de corporibus habitabunt in eadem sorte poenarum, vel ardente terra in tempore generationis Synagogae et generationis Ecclesiae.
Descripta itaque reproborum moderna conversatione et futura ipsorum damnatione sub specie immundarum avium et bestiarum, atque regionis in solitudinem aeternam et combustionem versae, nunc ad electorum partem propheta se confert, eorumque conversationem et vitam atque glorificationem sub typo solitudinis in omnem amoenitatem [Col. 0331A] conversae describit. Nam de gentilitate subjungit:
VERS. 1.—«Laetabitur deserta et invia, et exsultabit solitudo, et florebit quasi lilium.»
VERS. 2.—«Germinans germinabit, et exsultabit laetabunda, et laudans: gloria Libani data est ei, decor Carmeli, et Saron.»
Deserta namque gentilitas fuit, in qua patriarcha non erat, propheta non erat. Namque ibi, qui ratione uteretur ad intelligendum Deum, non erat, homo ibi non erat. Sed et invia fuit haec gentilitas, ad quam via Domini verbo non patuit. Redemptore quippe nostro veniente sic accepit vocationem gratiae, [Col. 0331B] ut non in ea prius fuerit via prophetiae. Sed ad Christum conversa laetata est, et exsultavit audiens ab apostolo: «Gaudete in Domino semper, iterum dico gaudete (Philip. IV, 4) .» Et floruit sicut lilium, quia ibi se candida et odorifera justorum vita expandit
Et germinans in corde germinavit in opere, et exsultavit laetabunda et laudans, quia in Dei laudibus delectata est. Libanus autem, sicut diximus candidatio vel dealbatio interpretatur; Carmelus vero cognitio circumcisionis; Saron cantans tristitiam. Gloria ergo Libani, id est dealbationis, data est ei juxta illud Psalmistae: «Lavabis me, et super nivem dealbabor (Psal. L, 9) .» Et decor Carmeli datus est ei, ut noverit se circumcidere corde [Col. 0331C] et lingua et manibus atque oculis et auribus. Et decor Saron datus est illi, quia per donum gratiae coelestis delectatur fletibus, et pro cantu tristitiam diligit. Dealbata est itaque candore justitiae conversa gentilitas, et spiritaliter ab omnibus vitiis circumcisa, atque compunctioni cordis studens tristitiam decantat. Sed quid post haec agendum est, nisi ut sic mundata ad visionem supernae majestatis introducatur, atque temporali tristitiae laetitia succedat aeterna? Unde subjungitur:
«Ipsi videbunt gloriam Domini et decorem Dei nostri.» Gloriam namque Domini reproborum nullus videbit, sed isti gloriam majestatis et decorem conspicient, quia «Regem in decore suo videbunt [Col. 0331D] (supra XXXIII, 17) .» Sed quisquis ad hanc pervenire sperat visionem, quotidie magis magisque semetipsum in bonis actionibus exercere debet. Unde sequitur:
VERS. 3.—«Confortate mane dissolutas.»
Quia «qui mollis et dissolutus est in opere suo, frater est sua opera dissipantis (Prov. XVIII, 9) .»—«Et genua debilia,» id est actiones infirmas «roborate,» ut in pravis operibus jam non flectantur et ad peccandum ex cordis debilitate non curventur. Sequitur:
VERS. 4.—«Dicite pusillanimis: Comortamini, nolite timere: ecce Deus vester ultionem adducet retributionis, ipse veniet, et salvabit vos.»
Vos, inquit, o doctores, dicite his qui pusillo [Col. 0332A] animo sunt: Confortamini, et viriliter agite, et confortetur cor vestrum. «Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere (Matth. X, 25) .» Ecce enim Deus vester, pro quo patimini, retribuet tribulationem his qui vos tribulant, et vobis, qui tribulamini, requiem in revelatione Domini nostri Jesu Christi de coelo: Ecce Deus vester ultionem adducet super eos justae retributionis. Deus ipse per semetipsum veniet, et salvabit vos. Eodem spiritu Apostolus Philippensibus ait: «Audiam de vobis, quia statis in uno spiritu unanimes collaborantes fidei Evangelii, et in nullo terreamini ab adversariis quae est illis causa perditionis vobis autem salutis (Philip. I, 27) . Nam quod his, qui pusillo animo sunt propheta dicit: Confortamini, [Col. 0332B] hoc est, quod Apostolus hortatur discipulos, ut Stent in uno spiritu unanimes collaborantes fidei Evangelii.» Et quod Isaias adjungit: Nolite timere, hoc est, quod Paulus subjicit: «Et in nullo terreamini ab adversariis.» Quodque sequitur hic: Ecce Deus vester ultionem adducet retributionis, illic adjicitur: «Quae est illis causa perditionis.» Et quod hic subjungitur: Deus ipse veniet et salvabit vos, ibi subditur: «Vobis autem salutis.» Sed quid in illo Salvatoris adventu fiat, cum omni desiderio audiamus. Sequitur:
VERS. 5.—«Tunc aperientur oculi caecorum, et aures surdorum patebunt.»
VERS. 6.—«Tunc saliet sicut cervus claudus, et aperta erit lingua mutorum.»
[Col. 0332C] In hac enim vita caeci sumus, quoniam a paradisi luce depulsi damnationis nostrae tenebras patimur. Unde et Moysi dictum est: «Non poteris videre faciem meam: non enim videbit me homo, et vivet (Exod. XXXIII, 20) .» Surdi quoque nunc sumus quia internae laudis carmina, quae ab angelis decantantur, audire nequimus. Sed et claudi sumus, dum hic vivimus, quia, licet mens rectitudinis viam teneat, corpus tamen ex infirmitate vacillat. Unde Apostolus: «Condelector, inquit, legi Dei secundum interiorem hominem; video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati, quae est in membris meis (Rom. VII, 22) .» Et item: «Igitur [Col. 0332D] ego ipse mente servio legi Dei, carne autem legi peccati (ibid., 25) . Claudus ergo est, qui mente servit legi Dei, carne autem legi peccati.
Muti etiam sumus, quia supernas laudes, ut oportet, loqui non possumus. Unde David cum diceret: Lauda, anima mea, Dominum (Psal. CXLV, 1) ,» quia se, dum adhuc viveret, mutum esse cognovit, mox addidit: «Laudabo Deum in vita mea (ibid.) ,» id est post corporum resurrectionem. Et apud eloquentiam Dei mutum se penitus et irrationabilem se conspexit dicens: «Ut jumentum factus sum apud te (Psal. LXXII, 22) .» Itaque caeci et surdi sumus, et claudi et muti. Sed veniente Domino aperientur oculi caecorum, quia tunc mentis nostrae fugata caligine facultas eum videndi nobis [Col. 0333A] tribuetur, sicut ait ipse: «Pater, quos dedisti mihi, volo, ut ubi ego sum, et illi sint mecum, ut videant claritatem meam (Joan. XVII, 24) .»—«Scimus enim, quoniam cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (Joan. III, 2) .
Et aures surdorum patebunt, quia tunc reseratis auribus cordis non solum angelicos concentus, sed et ipsum Dei singulare Verbum manifeste audiemus, sicut pollicetur dicens: «Palam de Patre annuntiabo vobis (Joan. XVI, 25) .»
Et tunc saliet sicut cervus claudus, quia sanctorum corpora mutabuntur omni molestiae sensu, atque omni corruptibilitate et tarditate detracta, et omni fragilitate ac labe terrena in coelestem puritatem ac [Col. 0333B] stabilitatem mutata atque conversa. Hi ergo salient sicut cervus, quia fragilitate nulla vel tarditate praepedientur. Unde et per Malachiam eis de agilitate illa promittitur: «Egrediemini et salietis sicut vituli de armento (Malach. IV, 2) .»
Et aperta erit lingua mutorum, quia tunc in Dei laudes aura justorum reserabuntur, cum audierint: «Laudem dicite Deo nostro, omnes sancti ejus (Apoc. XIX, 5) .» Et loqui tunc poterunt illa arcana verba a Paulo quondam in paradiso audita, «quae modo non licet homini loqui (II Cor. XII, 4) .»
In primo quoque adventu ejus non solum corporaliter, sed et spiritaliter impleta sunt, et implentur quotidie, dum hi, quos infidelitas caecaverat, mentis oculos ad veritatis lumen aperiunt; et qui Scripturarum [Col. 0333C] verba surdis auribus audire non poterant, post ad Dei praecepta laetantur; qui prius erant claudi, et rectam viam non tenebant, saliunt in profectu justitiae sicut cervi, imitando agiles et spiritales viros; et lingua mutorum aperitur, quorum Satanas ora clauserat, ne possent Deum verum confiteri. Sequitur:
«Quia scissae sunt in deserto aquae, et torrentes in solitudine.»
VERS. 7.—«Et quae erat arida, erit in stagnum, et sitiens in fontes aquarum.»
Quid per aquas et torrentes accipere debeamus, Salomon indicat dicens: «Aqua profunda verba ex ore viri, et torrens redundans fons sapientiae (Prov. XVIII, 4) .» Hae igitur aquae, id est verba coelestis doctrinae, vel etiam aquae baptismatis scissae sunt, id est emanaverunt in deserto gentilitatis, et torrentes sapientiae redundaverunt in solitudine gentium praedicantibus apostolis. Et ipsa gentilitas, quae erat arida, id est absque omni humore sapientiae, facta est in stagnum, id est in immensam profunditatem spiritalis intelligentiae, et quae erat sitiens, nunc emittit fontes doctrinarum coelestium. Sequitur:
«In cubilibus, in quibus prius dracones habitabant, orietur viror calami, et junci.»
Quid in calamo nisi scriptores? quid per juncum, qui juxta aquam semper in humore nascitur, nisi pusilli ac teneri auditores sacri eloquii designantur? In cubilibus ergo draconum calami et junci viror [Col. 0334A] oritur, quia in eis populis, quos antiqui hostis malitia possidebat, et doctorum scientia, et auditorum obedientia coacervatur. Sed quia ad humorem aquae et juncus et calamus nasci solet, atque ex una eademque aqua uterque proficiunt, et calamus quidem ad scribendum sumitur, cum junco autem scribi non potest. Quid in junco et calamo accipere debemus, nisi quod una est doctrina veritatis, quae multos auditores irrigat, sed irrigati alii videlicet ad hoc usque proficiunt in verbo Dei, ut etiam scriptores fiant tanquam calami; alii vero verbum vitae audiunt, et bonae spei, et rectorum operum viriditatem tenent, sed tamen ad scribendum proficere non possunt? Sequitur:
VERS. 8.—«Et erit ibi semita et via, et via [Col. 0334B] sancta vocabitur: non transibit per eam pollutus.»
Erit ibi semita in martyribus, via in confessoribus. Vel semita in his, qui cuncta, quae mundi sunt, deserunt: via in eis, qui licite mundanis utuntur. Et haec via, id est conversatio fidelium, qua ad patriam tendunt, vocabitur sancta, ut quicunque peccatis inquinatus fuerit, transire per eam nequeat. Nam juxta Dionysium (De divin. nom. c. 12) : «Sanctitas est omni inquinatione libera, et perfectissima, et incontaminatissima puritas.» Non ergo transibit per sanctitatis viam, quicunque vitiorum sordibus pollutus fuerit, sed «Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini (Psal. CXVIII, 1) .» Sequitur:
[Col. 0334C] «Et haec erit vobis directa via, ut stulti non errent per eam.»
VERS. 9.—«Non erit ibi leo, et mala bestia non ascendet per eam, nec invenietur ibi.»
Electorum via, qua per observantiam mandatorum Dei festinant ad patriam, directa est. Stulti vero dicuntur, qui relicta noxia sapientia didicerunt laudabilem fatuitatem, sicut ait Apostolus: «Si quis videtur inter vos sapiens esse in hoc saeculo, stultus fiat, ut sit sapiens (I Cor. III, 18) .» Hi ergo stulti non errant per viam justitiae, sed tanto cautius incedunt per eam, quanto humilius se stultos esse cognoscunt. «Stulta enim mundi elegit Deus, ut confundat sapientes (ibid., 27) .» Nam quia sapientia [Col. 0334D] hujus mundi stultitia est apud Deum, tanto unusquisque amplius intus stultus fit, quanto conatur exterius sapiens videri.
Leo autem diabolus est, qui non erit ibi, id est in via justorum, quia de malignis spiritibus dictum est: «Juxta iter scandalum posuisti mihi (Psal. CXXXIX, 6) .» Et mala bestia hostis antiquus est, qui hujus mundi rapinis insidians humana quotidie morte satiatur, qui ad rapiendas mortis tempore peccatorum animas violentia crudelitatis efferatur. Qui non ascendet per eam, qua gradiuntur electi, viam, quia sine venia damnatus nulla emendatione revertetur ad coelestem patriam. Nec invenietur ibi, id est in via justitiae, quia per viam iniquitatis semper incedit.
[Col. 0335A] Vel juxta Gregorium (lib. XXVII Mor., c. 26) dicamus: «Mala bestia non transibit per eam,» id est Ecclesiam. Bestia namque, sicut diximus, hostis ille est, qui deceptionem primi hominis saevus impetiit, et integritatem vitae illius mala suadendo laniavit. Contra quem nunc de sancta electorum Ecclesia in antiquo statu restauranda dicitur: «Et mala bestia non transibit per eam,» atque additur: «Nec invenietur ibi,» subaudi, olim serpens in paradiso, quia per Christi gratiam meliora sunt adepturi, quam per Adam perdidimus. Nusquam est enim hostis in illa vita, vel insidiator invenietur, aut metuetur. Facta ergo via in gentilitate, quae prius erat deserta et invia, subditur:
«Et ambulabunt, qui liberati fuerint.»
[Col. 0335B] VERS. 10.—«Et redempti a Domino convertentur et venient in Sion cum laude, et laetitia sempiterna super caput eorum: gaudium et laetitiam obtinebunt, et fugiet dolor et gemitus.»
Qui per Christum liberati et redempti fuerint de captivitate Babylonis, id est «de vana sua conversatione paternae traditionis, ambulabunt (I Petr. I, 18) » per viam justitiae, quam illis Deus in hac solitudine praeparavit: et convertentur ad antiquam paradisi sedem, et venient in Sion, id est supernam Jerusalem cum laude Salvatoris: et laetitiae, quae fine carebit, super caput, id est super mentem ipsorum erit. Appellatione enim capitis mens vocatur; quia, sicut caput membra regit, ita cogitationes mente disponuntur. Adhuc vero ad multiplicem felicitatis [Col. 0335C] cumulum additur, quia gaudium et laetitiam obtinebunt, et possidebunt. Quid enim facerent in illa beatitudine nisi gaudere semper, et laetari de visione Creatoris? Unde et per Psalmistam dicitur: «Justi epulentur et exsultent in conspectu Dei, et delectentur in laetitia (Psal. LXVII, 4) .» Et fugiet dolor et gemitus, quia nihil ultra sentient afflictionis, nihilque jam, quod eos contristare valeat, erit, sed tranquilla et jucunda illis erunt omnia. Sequitur:
VERS. 1.—«Et factum est in quarto decimo anno regis Ezechiae ascendit Sennacherib rex Assyriorum super omnes civitates Juda munitas, et cepit [Col. 0335D] eas.»
In Scriptura sacra et ea, quae accipi secundum historiam possunt, plerumque spiritaliter intelligenda sunt, ut fides habeatur in veritate historiae, et spiritalis intelligentia capiatur de mysteriis allegoriae, sicut ea, quae nunc de rege Assyriorum et Ezechia narrantur, veraciter quidem secundum historiam tunc temporis facta esse credimus, sed tamen alia, quae Novo Testamento facienda erant, praefigurasse.
Quid enim per Ezechiam regem Juda, qui fortitudo Domini, sive fortis Dominus interpretatur, nisi rex noster Christus, qui Dei virtus est, designatur? Quid per quartum decimum annum regis Ezechiae, nisi tempus illud exprimitur, quo Christus inter homines [Col. 0336A] conversans corporaliter utrumque Testamentum adimplevit? Quaternarius enim Novum Testamentum designare solet propter quatuor libros Evangelii, denarius vero legem propter Decalogum ejus. Quid per regem Assyriorum nisi diabolus accipitur? Qui vocatur Sennacherib, id est levans deserta, quoniam infidelium corda contra fideles excitans in persecutionem elevat. Quid per civitates munitas nisi mentes Judaeorum figurantur, qui se contra divinam praedicationem munierant? Igitur in quarto decimo anno Ezechiae rex Assyriorum cepit omnes civitates munitas, quia apparente Domino in carne diabolus Judaicum populum sibi subjugavit. Sequitur:
VERS. 2.—«Et misit rex Assyriorum Rabsacen [Col. 0336B] de Lachis in Jerusalem ad regem Ezechiam in manu gravi, et stetit in aquaeductu piscinae superioris in via Agri fullonis.»
Rabsaces interpretatur princeps deosculans sive multas osculo. Et quid per Rabsacen nisi ficta Scribarum et Pharisaeorum amicitia designatur, cum dicunt: «Magister, scimus quia verax es, et viam Dei in veritate doces (Matth. XXII, 16) ,» et caetera hujusmodi? Lachis vero dicitur interest vel sibimet vir. Quid per Lachis nisi populus Hebraeorum accipitur qui inter eos populos legem solus percepit, et sibi soli viriliter egit? Quid vero per Jerusalem nisi Ecclesia designatur? Captis ergo civitatibus Juda rex Assyriorum misit Rabsacen de Lachis in Jerusalem [Col. 0336C] ad Ezechiam, quia, subjugatis in perfidia Judaeis, antiquus hostis principes sacerdotum et Scribas et Pharisaeos ex eodem populo Judaeorum adversus Christum instigavit, et adversus fideles ejus; et misit eos in manu gravi, id est cum fortitudine populi Synagogae.
Quae est autem piscina superior nisi praecellens Evangelii doctrina? Et quis aquaeductus piscinae hujus nisi latens scientia Testamenti Veteris, in qua tegitur, et de qua tandem procedit exuberans fons evangelicae praedicationis? Stetit ergo Rabsaces, quia Scribae et Pharisaei hypocritae persistentes in vetustate litterae non venerunt ad novitatem spiritus. Dicitur autem de Christo per Malachiam: «Ipse enim quasi ignis conflans, et quasi herba fullonum [Col. 0336D] (Malach. III, 2) .» Si ergo Christus est quasi herba fullonum, quis est ager in quo nata est haec herba, nisi populus Judaeorum? Ager itaque fullonis est Judaicus populus. Via ergo Agri fullonis actio Synago gae, in qua scilicet via stetit Rabsaces, quia Pharisaei et Scribae non dimiserunt carnales observantias.
Sic tamen Pharisaeos, et Scribas atque pontifices per Rabsacen intelligamus, ut caeteros principes adversariorum Ecclesiae secundario per eum posse accipi non negemus, id est haereticorum et gentilium patronos. Unde et in libro Regum (IV Reg. XVIII, 17) venisse cum eo referuntur alii duo principes, id est Tharthan et Rabsaris. Nam et Ezechias sanctos rectores Ecclesiae, qui membra Christi sunt, designare forsitan potest; et quartus decimus annus Ezechiae [Col. 0337A] tempus eorum, quo Testamentum utrumque custodiunt; rex Assyriorum tumidum sensum perversorum dogmatum; civitates Juda munitae mentes eorum qui se Christianos fatentur, et corda sua verbo praedicationis claudunt. Cepit ergo rex Assyriorum civitates Juda munitas, quia tempore persecutionis facile consenserunt errori gentilium aut haereticorum Christiani, qui doctrinam Ecclesiae cum obedientia non suscipiebant. Lachis, quae dicitur interest, plebem haereticorum exprimere potest, quae velut media inter nos et gentiles est. Sed et hoc quod Lachis interpretatur sibimet vir, ostendit, quod haeretici sunt seipsos amantes: «Charitas enim non quaerit quae sua sunt (I Cor. XIII, 5) .» Sed haeretici omnes, quae sua sunt, quaerunt, non quae Jesu [Col. 0337B] Christi. De lachis ergo, id est de plebe haereticorum venit Rabsaces, id est unusquisque haeresiarcha in Jerusalem, id est contra Ecclesiam.
Ager autem fullonis, in quo sordes lavantur, populus est credentium, in quo Christus fullo delet maculas cordium. Via agri fullonis actio Christianae plebis, piscina superior divina Scriptura. Quae scilicet piscina est in via agri fullonis, quoniam mandata Scripturae coelestis in operatione sunt fideles populi. Aquaeductus piscinae hujus occulta est praedicatio haereticorum velut ex Scriptura sacra latenter educta. Unde meretrix apud Salomonem, quae typum haeresis tenet, dicit: «Aquae furtivae dulciores sunt (Prov. IX, 17) .» In hoc itaque aquaeductu stetit Rabsaces contra Jerusalem, quoniam haeresiarchae contra [Col. 0337C] Ecclesiam in sua furtiva praedicatione constiterunt. Sed et principes erroris gentilium iste Rabsaces figurare potest. Sed nos ad caetera transeamus. Sequitur:
VERS. 3.—«Et egressus est ad eum Eliacim filius Helciae, qui erat super domum, et Sobna scriba, et Joahe filius Asaph a commentariis.»
Eliacim interpretatur Deus resuscitavit, Helcias pars Domini, Sobna sedens, Joahe Domini frater vel fratris factura, Asaph congregans. Et quid per Eliacim praepositum domus Domini figuratur nisi apostolorum praeeminens apex? Qui jure vocatur Deus resuscitavit, quia praecipue resurrectionem Salvatoris asserere studuit. Scriptum est enim, quia «virtute magna reddebant apostoli testimonium resurrectionis [Col. 0337D] Jesu Christi Domini nostri (Act. IV, 33) .» Qui sunt filii partis Domini, id est electionis, sicut ipse ait: «Quos dedisti mihi, non perdidi ex eis quemquam (Joan. XVIII, 9) .»
Scriba vero scriptor est, sicut Jeremias declarat, dicens de quibusdam: «Vere mendacium operatus est stylus mendax scribarum (Jer. VIII, 8) . Et quid per hunc scribam nisi patres designantur, qui canonicas Scripturas composuerunt; unde et Sobna, id est sedens appellatur, quia in sessione designatur auctoritas magisterii, sicut Dominus insinuavit, dicens: Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei. Omnia ergo quaecunque dixerint vobis servate et facite (Matth. XXIII, 2) .»
[Col. 0338A] Commentarios autem vocare consuevimus expositiones librorum. Quid ergo per Joahe, qui a suis commentariis egressus est cum aliis duobus ad Rabsacen, nisi expositores Scripturarum sacrarum figurantur? Unde et Joahe, id est Domini frater nuncupatur, quia sancti doctores per vitae meritum facti sunt propinqui Salvatoris, qui ait: «Quicunque fecerit voluntatem Patris mei qui in coelis est, ipse meus frater, et soror et mater est (Matth. XII, 50) .» Et illud quod Joahe fratris factura interpretatur, in eodem sensu accipitur: «Ipsius enim sumus factura creati in Christo Jesu in operibus bonis, quae praeparavit Deus, ut in illis ambulemus (Ephes. II, 10) .» Nam ipse Christus frater nobis fieri dignatus est. Inde est, quod Joahe filius Asaph, id est filius congregantis [Col. 0338B] est. Congregans quippe Deus appelatur, quoniam electorum Ecclesiam ex omnibus populis et nationibus congregat, sicut scriptum est: «Domus mea domus orationis vocabitur cunctis populis, ait Dominus, qui congregat dispersos Israel (Isa. LVI, 7) .» Quod imitantes sacri eloquii tractatores gregem fidelium adunare satagunt, et ideo filii congregantis merito dicuntur.
Possumus et sanctos praedicatores per Sobnam scribam intelligere. Scriba enim non semper scriptorem, sed et sapientem plerumque designat, sicut Dominus ostendit, ubi ait: «Omnis scriba doctus in regno coelorum similis est homini patrifamilias qui profert de thesauro suo nova et vetera (Matth. XIII, 52) .» Per Joahe vero commentariensem eos qui gesta [Col. 0338C] singulorum temporum post apostolos scripserunt, accipere possumus. Commentariensis enim, id est cancellarius vocatur, qui gesta rerum conscribit, et commentarii nuncupantur libelli chartularum, quas scribit.
Egressus est itaque Rabsacen Eliacim filius Helciae, qui erat super domum, et Sobna scriba, et Joahe filius Asaph a commentariis, quoniam apostoli et Scripturarum sanctarum auctores, vel Ecclesiae praepositi, sapientes, atque sacri eloquii expositores, sive gestorum sacrorum scriptores rationem de nostra fide saepius reddiderunt Judaeis et gentilibus atque haereticis. Ad eum namque a nobis ipsis egredimur, ad quem nostrae mentis arcana loquendo [Col. 0338D] proferimus. Sequitur:
VERS. 4.—«Et dixit eos Rabsaces: Dicite Ezechiae: Haec dicit rex magnus Assyriorum: Quae est ista fiducia, qua confidis?»
VERS. 5.—«Aut quo consilio vel fortitudine rebellare disponis? Super quem habes fiduciam, quia recessisti a me?»
Rabsaces, quia typum Judaeorum gerit et haereticorum atque gentilium, voce omnium istorum loquitur. Et primo quidem voce Judaeorum atque gentilium inchoat loqui: Dicite, inquit, vos praepositi, dicite Ezechiae, id est Ecclesiae, quae corpus Christi est. Una enim persona est Christus et Ecclesia, et ideo quod dicitur de Christo, nunc ad caput, nunc ad corpus est referendum. Haec dicit rex magnus, rex [Col. 0339A] Assyriorum, id est ingens doctrinae nostrae sensus: Quae est ista fiducia, qua confidis, o plebs Christiana? Putant enim Judaei et gentiles frustra nos in Christo confidere et sensum dogmatum suorum Evangelio praeferunt. Sensus autem erroris eorum pro diabolo accipitur, quem significat rex Assyriorum. Nam et cum dicitur, quia «intravit Satanas in Judam (Luc. XXII, 3) ,» sensum et malitiam Satanae in eum intelligimus intrasse, non ipsum Satanam essentialiter.
Quae est, inquit, ista fiducia, quam nuper assumpsisti, ut non timeas eos qui occidunt corpus; Aut quo consilio vel fortitudine disponis adversum me rebellare? Rebellamus enim contra sensum Judaeorum et gentilium, quia ad Evangelium conversi carnalem [Col. 0339B] legis intelligentiam et errorem idololatriae jam non recipimus, sed impugnamus. Et hoc facimus consilio, de quo scriptum est: «Ego sapientia habito in consilio, et eruditis intersum cogitationibus (Prov. VIII, 12) ;» et fortitudine, qua dicitur: «Omnia possum in eo qui me confortat (Philip. IV, 13) .» Sed nostrum consilium aut fortitudinem caecus hostis nescivit. Et repetens: Super quem, inquit, habes fiduciam, quia recessisti a me? Recessimus enim ab idololatria, recessimus a carnali doctrina Pharisaeorum fiduciam habentes in Christo. Deinde Judaeorum et haereticorum voce subjungit Rabsaces, quod ad ipsum caput nostrum est referendum.
VERS. 6.—«Ecce confidis super baculum arundineum [Col. 0339C] confractum istum, super Aegyptum: cui si innixus fuerit homo, intrabit in manum ejus, et perforabit eam: sic Pharao rex Aegypti omnibus, qui confidunt in eo.»
Pharisaei namque et haeretici, qui quasi de propria religione gloriantur, Aegyptum, id est gentilitatem deridendo vocant baculum arundinis confractum, quia foris nitens, intus vacua erat, et mentis ejus robur peccatis cedens erat confractum. Cui si quisquam ratione utentium inniti volens ad bene agendum superponeret manum suae actionis ad sustentandum, mox ejus actio lacerabatur ab ea, et peccato quasi sanguine operiebatur. Sic Pharao rex Aegypti faciebat, id est tales erant sapientes gentilium omnibus, qui se eis committebant volentes in [Col. 0339D] doctrina eorum bene vivere. Sed tamen et in his confisus est Dominus, quia conversos ad fidem suam fecit eos praedicatores. Post haec Rabsaces voce gentilium addit:
VERS. 7.—«Quod si responderis mihi: In Domino Deo nostro confidimus: nonne ipse est, cujus abstulit Ezechias excelsa et altaria, et dixit Judae et Jerusalem: Coram altari isto adorabitis?»
VERS. 8.—«Et nunc trade te Domino meo regi Assyriorum, et dabo tibi duo millia equorum: nec poteris praebere ex te ascensores eorum.»
VERS. 9.—«Et quomodo sustinebis faciem judicis unius ex servis Domini mei minoribus.»
Haec ad populum dicta sunt. Excelsa vero et altaria doctrinas et sectas haereticorum intelligimus, [Col. 0340A] quas iste Domini esse dicit, quia gentiles esse putant a Deo praedicatores haereticorum. Sed has abstulit Ezechias, id est Christus, et dixit Judae et Jerusalem, id est Ecclesiae suae: Coram altari isto adorabitis, id est in una fide Catholica Deum coletis. Equorum autem vocabulo dignitates saeculi designantur, Salomone dicente: «Vidi servos in equis, et principes ambulantes quasi servos super terram (Eccli. X, 7) ,» id est peccatores in dignitatibus sublimes, et justos viles ac despectos velut peccatores.
In millenario autem consummata numerorum perfectio est. Duo millia igitur equorum offert, qui et foris omnem saeculi gloriam, et intus omnem superbiam dare vel polliceri paratus est sibi consentientibus, [Col. 0340B] sicut et ipse rex Assyriorum regi nostro dicere caecus praesumpsit, cum tentavit eum: «Tibi dabo potestatem hanc universam, et gloriam illorum, quia mihi tradita sunt, et cui volo, do illa. Tu ergo si adoraveris me, tua erunt omnia (Luc. IV, 6) .» Sic et in hoc loco populus gentilium vel quilibet princeps eorum populo fidelium dicit: «Trade te domino meo regi Assyriorum, id est consentiens esto culturae idolorum, et dabo tibi duo millia equorum, id est universis saeculi dignitatibus te sublimabo, nec poteris ex te praebere ascensores eorum, id est non invenies ex tuis, qui tot honores percipiant, quot ego dare volo.
Sed post blandimenta seductionis terrorem subjungit: [Col. 0340C] Quomodo, inquit, sustinebis faciem judicis unius, id est cujuslibet principis gentium, si contra te venerit iratus? Sic loquebantur olim potentes saeculi martyribus nostris. Rursus voce Pharisaeorum et haereticorum adjungit Rabsaces dicens ad Christum:
«Quod si confidis in Aegypto, in quadrigis et equitibus:
VERS. 10.—«Et nunc nunquid sine Domino ascendi ad terram istam, ut disperderem eam? Dixit Dominus ad me: Ascende super terram istam, et disperde eam.»
In Aegypto, id est in gentilitate Christus confidit, Christus confidit in quadrigis et equitibus, de quibus ei dictum fuerat, quia «ascendes super equos tuos, [Col. 0340D] et quadrigae tuae salvatio (Habac. III, 8) .» Equi namque ejus sancti praedicatores sunt, equites ejus animae praedicatorum. Super equos suos ascendit Dominus sicut scriptum est: «Glorificate et portate Deum in corpore vestro (I Cor. VI, 20) .» Quadrigae ejus evangelicae praedicationes sunt. Sed Pharisaei non sine Domino ascendisse se dicunt ad terram Ecclesiae disperdendam, quia divinae voluntati deservire se putant, dum novae fidei praedicatores persequuntur, sicut ipse Dominus praedixit: «Venit hora, ut omnis, qui interficit vos, arbitretur obsequium se praestare Deo (Joan. XVI, 2) .» Unde et Apostolus testimonium illis perhibet, quod «aemulationem Dei habent, sed non secundum scientiam (Rom. X, 2) .» Hoc est, quod iste nunc ait: Dominus dixit ad me: [Col. 0341A] Ascende super terram istam, id est super Ecclesiam, et disperde eam. Similiter et haeretici, quia se pro Deo loqui arbitrantur, a Deo se missos adversus Ecclesiam asserunt. Sequitur:
VERS. 11.—«Et dixit Eliacim et Sobnas et Joahe ad Rabsacen: Loquere ad servos tuos Syra lingua: intelligimus enim. Ne loquaris ad nos Judaice in autibus populi, qui est super murum.»
In eo quod dicitur: Loquere ad servos tuos, humilitas fidelium ostenditur. Syra lingua vox infidelium est; Judaica lingua vox fidelium. Et Judaei plerumque atque haeretici loquuntur judaice, id est vocem rectae confessionis emittunt, dum audiuntur a Catholicis, ut facilius decipiant. Unde Rabsaci per Sobnam eorum genti dicitur. Loquere Syra [Col. 0341B] lingua, id est loquere ut infidelis, loquere ut barbarus. Ne loquaris ad nos judaice, id est velut Catholicus, aut qui Deum noverit, ne per hanc simulationem fideles ad te trahas. Hi sunt enim sedentes super murum, id est fundati in Christo, qui murus est nobis sicut scriptum est: «Urbs fortitudinis nostrae Sion Salvator, ponetur in ea murus (supra XXVI, 1) .» Sequitur:
VERS. 12.—«Et dicit ad eos Rabsaces: Nunquid ad dominum tuum, et ad te misit me dominus meus, ut loquerer omnia verba ista, et non potius ad viros, qui sedent super murum, ut comedant stercora sua, et bibant urinam pedum suorum vobiscum.»
[Col. 0341C] Nequaquam ad Dominum vestrum, id est ad Christum, et ad hos tres viros, id est ad Ecclesiae praepositos missus est, ut ait: ita loqui, sed ad viros potius, qui in muro sedent, id est ad populares, qui sunt in Ecclesia. Neque enim seductores quaerunt alloqui robustos et eruditos, qui mente trahi jam nequeunt, sed infirmos et idiotas, qui facile decipiantur. Apostolus autem (Rom. X) , qui fuerat circumcisus octava die ex genere Israel de tribu Benjamin, Hebraeus ex Hebraeis, secundum legem Pharisaeus, secundum aemulationem persequens Ecclesiam Dei, secundum justitiam, quae in lege est, conversatus sine querela, propter Christum haec omnia detrimentum fecit, et arbitratus est velut stercora, ut Christum lucrifaceret, et inveniretur in illo non [Col. 0341D] habens suam justitiam, quae ex lege est, sed illam, quae ex fide est Jesu Christi. Haec sunt stercora, et haec est urina pedibus fidelium conculcata, quae Rabsaces iste comedi rursus, et bibi vult ab eis. Sic enim scriptum est in Actibus apostolorum: «Quidam descendentes de Judaea docebant fratres, quia, nisi circumcidamini secundum morem Moysi, non potestis salvari (Act. XV, 1) .» Et iterum: «Surrexerunt quidam de haeresi Pharisaeorum, qui crediderunt dicentes: quia oportet circumcidi eos, praecipere quoque servare legem Moysi (ibid., 5) .» Unde et hic subditur:
VERS. 13.—«Et stetit Rabsaces, et clamavit voce magna judaice, et dixit: Audite verba regis magni, regis Assyriorum.»
[Col. 0342A] VERS. 14.—«Haec dicit rex: Non seducat vos Ezechias super Domino, quia non poterit eruere vos.»
VERS. 15.—«Et non vobis tribuat Ezechias fiduciam super Domino dicens: Eruens liberabit nos Dominus, non dabitur civitas ista in manu regis Assyriorum.»
Judaice enim clamavit Rabsaces, quia quidam de haeresi Pharisaeorum, qui crediderant, errorem docebant. Nam quod hic dicitur judaice, hoc ibi qui crediderant. Judaice enim clamant, qui quasi sub nomine Christi, quod loquuntur, pronuntiant. Ubi et hoc notandum. quia idem sunt Pharisaei et haeretici, dum dicitur: «Quia surrexerunt quidam de haeresi Pharisaeorum.» Audite, inquiunt, verba regis [Col. 0342B] magni, id est doctrinam largi sensus nostri. Non seducat vos Ezechias, quia non poterit eruere vos, hoc est dicere: «Nisi circumcidamini secundum morem Moysi, non potestis salvari.» Et non vobis tribuat fiduciam Ezechias, id est Christus, super Domino dicens: Eruens liberabit vos Dominus, id est per gratiam Dei sine legis observatione salvabimini. Et non dabitur civitas ista, id est Ecclesia in manu regis Assyriorum, id est in actionem carnalis intellectus Pharisaeorum. Vel non dabitur in manu hostis antiqui populus Ecclesiae, cum de hac vita migraverit. Sequitur:
VERS. 16.—«Nolite audire Ezechiam: haec enim dicit rex Assyriorum: Facite mecum benedictionem, [Col. 0342C] et egredimini ad me, et comedite unusquisque ficum suam, et bibite unusquisque vineam suam, et aquam cisternae suae.»
VERS. 17.—«Donec veniam et tollam vos ad terram, quae est ut terra vestra, terra frumenti, et vini, terram panum et vinearum.»
Facite, inquit, mecum benedictionem, id est communicate haereticis et egredimini ad me de Ecclesia, et comedite unusquisque vineam suam, id est agat unusquisque proprium opus, quod agere solebat Vineae enim nostrae sunt actiones in quibus quotidiano labore desudamus. Et unusquisque ficum suam comedat, id est quod sibi bonum et dulce visum fuerit, assumat. Et bibite unusquisque aquam cisternae suae, id est scientiam suam, quam apud nos [Col. 0342D] singuli reconditam habetis. Et interim haec agite, donec veniam, et penitus vos ab Ecclesia separans tollam vos ad terram quae est ut terra vestra, id est ad haereticorum congregationem, quae aliquo modo similis est Ecclesiae, ubi videtur esse frumentum internae refectionis, et vinum spiritalis debriationis, panis intelligentiae, et vinea rectae actionis. Haec enim se omnia jactant habere haeretici. Sequitur:
VERS. 18.—«Non conturbet vos Ezechias dicens: Dominus liberabit vos. Nunquid liberaverunt dii gentium unusquisque terram suam de manu regis Assyriorum?»
VERS. 19—«Ubi est deus Emath, et Arphad? ubi est deus Sepharvaim? nunquid liberaverunt Samariam de manu mea?»
[Col. 0343A] VERS. 20.—«Quis ex omnibus diis terrarum istarum, qui eruerit terram suam de manu mea, ut eruat Dominus Jerusalem de manu mea?»
Vox est regis Assyriorum per os Rabsacis, id est hostis antiqui per haereticos. Non vos, inquit, conturbet Ezechias, id est Christus dicens: Dominus liberavit vos ab ira ventura vel ab hoste antiquo. Et doctrinam Salvatoris aequiparans doctrinae gentilium ore canino blasphemat, quia sicut illi per eos nequiverunt salvari, ita nec nos per istam poterimus. Quid enim deos gentilium nisi spiritales sensus singularum sectarum appellat? Unicuique Deus est, quod specialiter colit. Sapientibus hujus mundi deus est sapientia singularis. Sed dii gentium, id est uniuscujusque secta gentilium non liberaverunt unusquisque [Col. 0343B] terram suam, id est plebem suam de manu regis Assyriorum, id est diaboli, quia nemo per doctrinas eorum salvatus est.
«Ubi est, inquit, Deus Emath?» etc. Emath indignatio est, Arphad sanatus vel sanans, Sepharvaim libri vel litterae. Fuerunt autem quidam philosophi, qui se justos aestimantes indignabantur caeteris male agentibus, et acriter eos redarguebant, et dum se sanatos a languore peccatorum crederent, alios etiam sanare se dicebant. Librorum quoque lectionibus et litterarum studiis erant dediti. Sensus igitur eorum, quo peccantibus indignabantur, deus Emath, id est deus indignationis vocatur; sensus quo se putabant sanatos, aliisque salutem pollicebantur; deus Arphad, id est deus sanati vel sanantis: intellectus, [Col. 0343C] quem in libris saecularibus habebant; deus Sepharvaim, id est deus librorum et litterarum. Sed ubi est, inquit, iste sensus indignationis et sanantis, et iste sensus litterarum?
Nunquid liberaverunt Samariam, id est gentem idololatrarum, de manu mea? Nequaquam. Non enim poterunt gentiles salvari per inanes philosophorum religiones. Samaria vero pro idololatris posita est, quia ibi populus Israel ad cultum idolorum conversus est.
Quis est, inquit, ex omnibus diis terrarum istarum, qui eruerit terram suam de manu mea? Quae est ex omnibus doctrinis gentilium, quae sectatores suos ab aeterna morte liberaverit? Ut eruat Dominus, id est doctrina Domini Jerusalem, id est Ecclesiam de [Col. 0343D] manu mea? Praesumit enim improbus hostis quia sicut fideles rapere non omisit propter illa, quae colebant; sic et fideles adhuc rapere non desistit propter Dei doctrinam, cui serviunt. Sed, protegente Domino, non ita nobis faciet, sicut infidelibus fecit. Potest et superbus sensus haereticorum haec loqui, et praesumere, quia sicut gentiles quoque velut a religione convertens ad se traxit? ita et catholicos sit rapturus. Sed post Rabsacis hujus insaniam propheta subjungit de viris in muro sedentibus:
VERS. 21.—«Et siluerunt, et non responderunt ei verbum. Mandaverat enim rex dicens: Ne respondeatis ei.»
Rex Christus praeceperat habitatoribus Jerusalem, [Col. 0344A] id est his qui in Ecclesia sunt, ne responderent ei dicens per Salomonem: «Ne respondeas stulto juxta stultitiam suam, ne efficiaris ei similis (Prov. XXVI, 4) .» Populus huic respondere prohibitus est, quia sapientes haereticis respondere debent, qui dolos eorum dissipare sciant, non simplices et imperiti, qui seduci possunt Sequitur:
VERS. 22.—«Et ingressus est Eliacim filius Helciae, qui erat super domum, et Sobnas scriba, et Joahe filius Asaph a commentariis ad Ezechiam scissis vestibus, et nuntiaverunt ei verba Rabsacis.»
Ingressi sunt ad Ezechiam, quia in secreto mentis audierunt Christum. Et nuntiaverunt ei verba Rabsacis, quia in oratione conquesti sunt ei de blasphemiis haereticorum et infidelium. Vestes autem [Col. 0344B] praedicatorum sunt auditores eorum, qui concorditer eis undique cohaerent. In vestibus ergo fidelium doctorum scissis designatur in populo fidelium schisma factum esse per verbum haereticorum. Sequitur:
VERS. 1.—«Et factum est, cum audisset rex Ezechias, scidit vestimenta sua, et obvolutus est sacco, et intravit in domum Domini.»
VERS. 2.—«Et misit Eliacim, qui erat super domum, et Sobnam scribam, et seniores de sacerdotibus opertos saccis ad Isaiam filium Amos prophetam.»
Rex Ezechias verba principum suorum audivit, quando Christus orationes praepositorum Ecclesiae, [Col. 0344C] quas pro haereticorum blasphemiis effundebant, misericorditer exaudivit. Exauditis ergo precibus, quid egerit, videamus. Scidit vestimenta sua, id est justo judicio permisit eos ab haereticis abstrahi de Ecclesia, quos noverat perituros? et quos ad vitam praeordinaverat, retinuit. Vestes quippe Domini fideles ejus sunt. «Quicunque enim in Christo baptizati estis, Christum induistis (Gal. III, 27) .» Vestes ergo scidit, quoniam a reprobis electos divisit. Caetera quae nunc Ezechias fecisse subditur, ad populum electorum, qui corpus est Christi, referenda sunt.
Saccus vero habitus poenitentium est. Obvolutus est igitur sacco populus fidelium, quia inter adversa conversus est ad poenitentiam. Et intravit in domum [Col. 0344D] Domini, quia mente coelum ingressus est, et tribulationis arctatus misit Eliacim et Sobnam et seniores de sacerdotibus, id est doctores et praepositos suos, ad Isaiam prophetam, id est ad sermonicum propheticum inspiciendum, ut inquirerent quidnam de his afflictionibus prophetae senserint. Isaias enim propheticam Scripturam designare monstratur, ubi legimus, quia vir Aethiops eunuchus (Act. VIII, 27 et seq.) venerat adorare Jerusalem, et revertebatur sedens super currum suum, legensque Isaiam, id est librum Isaiae prophetae. Unde et Isaias interpretatur salus Domini, ut salutarem doctrinam Scripturae sacrae declaretur significare. Amos vero pater ejus in nostra lingua fortis dicitur, sive robustus [Col. 0345A] vel potens, si tamen ab Aleph littera incipiat, et finiatur in Sade. Quod si exordium sumit ab Am et consummatur in Nun interpretatur populum divellens. Et quid per hunc robustum populum et potentem nisi virtus Spiritus sancti designatur, qui et populum divellens recte vocatur, quia populum acquisitionis a mundo divellit. Amos ergo pater est Isaiae, quia sanctus Spiritus auctor est Scripturae sacrae. Sequitur
VERS. 3.—«Et dixerunt ad eum: Haec dicit Ezechias: Dies tribulationis et correptionis et blasphemiae dies haec, quia venerunt filii usque ad partum: et virtus non fuit parienti [Col. 0345D] Alias, et virtus non est pariendi. .»
VERS. 4.—«Si quo modo audiat Dominus Deus tuus verba Rabsacis, quem misit rex Assyriorum [Col. 0345B] dominus suus ad blasphemandum Deum viventem, et ad exprobrandum sermonibus, quos audivit dominus tuus: leva ergo orationem pro reliquiis, quae repertae sunt.»
Non verbis sed corde sic locuti sunt ad Isaiam, id est ad sermonem propheticum, quia sic cogitabant in corde suo, dum Scripturas sacras anxii consulerent. Haec, inquiunt, dicit Ezechias, id est populus fidelium: Dies haec dies est tribulationis, id est tempus hoc tempus tribulationis est, quia nunc graviter affligimur, et correptionis, quia corripimur a Domino, et blasphemiae, quia Deus ab impiis blasphematur, quia venerunt filii usque ad partum, nec est virtus Ecclesiae parienti. Sancta enim Ecclesia [Col. 0345C] cum per doctores de conversione vel profectu auditorum cogitat, quasi in utero conceptionem portat. Sed dum obsistentibus adversitatum impedimentis necdum convertere sinitur, quos convertere satagit, vel ad profectum ducere, quos cupit, quasi mulier in utero habens prolem edere nititur dolens, et non valet. Bene ergo dicitur: «Dies tribulationis, et blasphemiae, et correptionis dies haec, quia venerunt filii usque ad partum, nec est virtus parienti.» Namque dum hostes Ecclesiae verbis aut gladiis in eam divino judicio saevire permittuntur, tunc ipsa rarius quemquam convertendo parit, aut conversum roborare sinitur. Ubi et congrue subjungit fluctuans populus:
Si quo modo audiat, id est audire se demonstret [Col. 0345D] Dominus Deus tuus verba Rabsacis, id est Pharisaeorum, haereticorum et gentilium, quos misit rex Assyriorum dominus suus, id est Satanas, qui dominatur eis, aut superbus perversorum dogmatum sensus, ad blasphemandum Deum viventem, id est Filium Dei Dominum Jesum Christum, qui «resurgens a mortuis jam non moritur (Rom. VI, 9) .» In hoc enim praecipue nos deridebant olim gentiles atque Judaei, quia credimus in crucifixum, confidentes miseri mortem Redemptoris nostri, sed resurrectionem ejus negantes, ac per hoc Deum viventem blasphemant, quoniam eum, qui in principio Deus erat, et circa mundi finem nostram [Col. 0346A] assumpsit humanitatem, in qua resurgens in aeternum jam vivit, irridebant aut certe Deum viventem blasphemant, qui minorem Patre Filium garriunt, vel aliquid male de illa Trinitate, quae Deus est, loquuntur.
Leva ergo, inquiunt, orationem ad Dominum pro reliquiis, quae repertae sunt, id est pro his, qui inventi sunt in Ecclesia residui, quos non abduxerunt haeretici. Sed si propheticum sermonem Isaias designat, quomodo pro reliquiis populi Dei sermo propheticus orabit? Hoc tamen invenire facillimum est. Erat enim propheticus Spiritus pro populo Dei contra blasphemias hostium, qui diis similem Deum nostrum ut Rabsaces iste putabant, dicens: «Deus quis similis erit tibi? Ne taceas neque compescaris, [Col. 0346B] Deus, quia ecce inimici tui sonuerunt, et qui oderunt te, extulerunt caput. Super populum tuum malignaverunt consilium, et cogitaverunt adversus sanctos tuos (Psal. LXXXII, 1) .» Sic levat orationem sermo propheticus pro reliquiis fidelium. Sequitur:
VERS. 5.—«Et venerunt servi regis Ezechiae ad Isaiam.»
Artificiali ordine, quod ante gestum est narrat inferius. Prius enim venerunt, et post locuti sunt verba, quae superius posuit. Sequitur:
VERS. 6.—«Et dixit ad eos Isaias.»
Id est sermo prophetiae. Haec dicetis Domino vestro, id est populo fidelium, qui est corpus Christi. «Haec dicit Dominus: Ne timeas a facie verborum, [Col. 0346C] quae audisti, quibus blasphemaverunt pueri regis Assyriorum me.» Hoc est: Nolite timere opprobria hominum et blasphemias eorum ne metuatis. Sequitur
VERS. 7.—«Ecce dabo ei spiritum, et audiet nuntium, et revertetur in terram suam, et corruere eum faciam gladio in terra sua.»
Versus iste patebit in sequentibus. Sequitur:
VERS. 8.—«Reversus est autem Rabsaces, et invenit regem Assyriorum praeliantem adversus Lobnam. Audierat enim quod profectus esset de Lachis.»
Reversus est Rabsaces a Jerusalem, quia Judaei atque gentiles et haeretici tandem Ecclesiam persequi [Col. 0346D] desierunt, et inventuri sunt in Antichristo diabolum regem suum praeliantem adversus Lobnam, id est contra plebem reliquiarum Israel. Lobna enim, quae dicitur alba vel candida, vitam illorum fidelium Hebraeorum candore justitiae vernantem designat, contra quos diabolus acriter pugnabit. Qui profectus est de Lachis, quia Judaeos olim impugnare desiit, ex quo eos sibi in perfidiam subjecit. Lachis enim, quae dicitur interest, antiquum illum Judaeorum exprimit populum, qui in medio gentium positus terram promissionis excoluit.
Sed quia per Jerusalem accipimus Ecclesiam, et per Lachis populum Hebraeorum, qui praecessit Redemptoris [Col. 0347A] adventum, atque per Lobnam eos qui in fine mundi credituri sunt ex Judaeis: quaerendum videtur, quare rex Assyriorum, qui diabolus est, per semetipsum pugnet adversum Lachis et Lobnam, ad Jersulaem vero non veniat ipse, sed suos mittat? Ad quod respondendum quia nunc per Dominicae crucis victoriam ligatus est antiquus hostis, qui prius in mundo principabatur, rursumque temporibus Antichristi ad apertiora certamina revocabitur, atque totus contra nos in suis viribus relaxabitur. Sic enim dicit Joannes: «Vidi, inquit, Angelum descendentem de coelo habentem clavem abyssi, et catenam magnam in manu sua, et apprehendit draconem, serpentem antiquum, qui est diabolus et Satanas, et ligavit eum per annos mille, [Col. 0347B] et misit eum in abyssum (Apoc. XX, 1) .» Et item: «Cum completi fuerint mille anni, solvetur Satanas (ibid., 7) .» Nunc igitur catenatus tenetur, sed tunc solvetur. Patet namque cur ad Jerusalem non venerit, qui contra Lachis et Lobnam per se praeliatus est. Sequitur:
VERS. 9.—«Et audivit de Tharacna rege Aethiopiae, dicentes: Egressus est, ut pugnet contra te.»
Tharacha dicitur elongatus, Aethiopia caligo vel tenebrae. Quid ergo per Aethiopiam nisi gentilitatis error exprimitur? Nam conversis gentilibus dicit Apostolus: «Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. V, 8) .» Quid per istarum [Col. 0347C] regem tenebrarum, qui elongatus appellatur, nisi principes eorum accipiuntur, id est philosophi et poetae atque potentes saeculi docentes idololatriam, et defendentes, qui longius a Creatore suo recesserant? Sed tandem egressi sunt ad lumen veritatis de caligine veteris ignorantiae, ut contra regem Assyriorum, qui diabolus est, in stadio vitae praesentis bene vivendo pugnantes coronam mereantur aeternam accipere. De quibus audivit Satanas, qui in abysso ligatus est, malignos spiritus sibi dicere, quia egressi sunt, ut pugnent contra te. Sequitur:
Quod cum audisset, misit nuntios ad Ezechiam dicens:
VERS. 10.—«Haec dicetis Ezechiae regi Judae loquentes: Non te decipiat Deus tuus, in quo tu [Col. 0347D] confidis, dicens: Non dabitur Jerusalem in manus regis Assyriorum.»
VERS. 11.—«Ecce tu audisti omnia quae fecerunt reges Assyriorum omnibus terris, quas subverterunt: et tu poteris liberari?»
VERS. 12.—«Nunquid eruerunt eos dii gentium, quos subverterunt patres mei, Gozam et Haram et Reseph, et filios Eden, qui erant in Thalassar?»
VERS. 13.—«Ubi est rex Emath, et rex Arphad, et rex urbis Serpharvaim, Ana et Ava?»
Postquam comperit Satanas religionem nostram usque adeo excrevisse, ut ipsos quoque gentium principes et philosophos converteret, addidit alios adhuc blasphematores contra Ecclesiam mittere sicut Arium et caeteros hujusmodi. Haec, inquit, dicetis [Col. 0348A] Ezechiae, id est populo fidelium, qui membra Christi sunt: Non te decipiat Deus tuus, id est noli errare sic credendo, sicuti credis de Deo, in quo confidis, id est in qua fide salvari speras dicens: Non dabitur Jerusalem, id est Ecclesia in manu regis Assyriorum, id est antiqui hostis punienda, cum de praesenti saeculo migraverit. Conati sunt enim haeretici dicere, quia in fide, quam tenet Ecclesia, non poterit salvari. Vel non dabitur Jerusalem in manu regis Assyriorum, id est non subjicietur Ecclesia sensui haereticorum. Unde et adjungunt:
Ecce audisti, quae fecerunt reges Assyriorum, id est haeresiarchae, omnibus terris, id est omnium terrarum gentibus, quas subverterunt. Et poteris ab eis tutus esse vel liber.
[Col. 0348B] Nunquid dii gentium, id est ea quae colunt gentes, liberaverunt eos, quos subverterunt patres mei haeresiarchae? Et qui sunt isti dii gentium? Gozam, id est fortitudo eorum, et Haram, id est decor, et Reseph, id est cursus. Gentibus enim pro diis erat fortitudo earum, et pulchritudo et velocitas, quia his serviebant et in his confidebant. Unicuique enim erranti quidquid ipse colit, spiritaliter Deus est, sicut de inimicis crucis Christi dicitur: «Quorum finis interitus, quorum Deus venter est (Philip. III, 10) .» Hinc et «avaritia dicitur idolorum servitus (Gal. V, 20) ;» qui viderit mulierem et concupierit, libido illi est Deus, qui confidunt in virtute sua, virtus eorum Deus illis est. Unicuique enim talium, [Col. 0348C] quod cupit et veneratur, hoc illi et Deus est. Erant ergo dii gentibus Gozam et Haram et Reseph, id est fortitudo eorum et decor et cursus, quia in his gloriabantur. Sed isti dii non eruerunt eos a regibus Assyriorum, quoniam superati sunt ab haeresiarchis, et in eorum sectas velut in religiones adducti.
Eden vero dicitur voluptas vel deliciae vel ornatus; Thalassar vero appensus princeps vel appendens principem. Et quis est appensus princeps nisi diabolus, qui in ea cruce, in qua Dominum suspendi fecit, est suspensus, sicut Aman in ligno, quod paraverat Mardochaeo? (Esth. VII, 10.) Unde et Apostolus testatur, quia «delevit, quod adversus nos erat, chirographum decreti, quod erat contrarium nobis, et [Col. 0348D] ipsum tulit de medio affigens illud cruci, exspolians principatus et potestates traduxit confidenter palam triumphans illos in semetipso (Coloss. II, 14) .»
Quod si Thalasaar dixerimus interpretari appendens principem, quis est qui appendit principem nisi gentilis populus, qui in Pilati militibus Christum appendit in cruce? Gentiles namque fuerunt milites qui crucifixerunt eum. Thalassar itaque vel diabolum, vel gentilem populum non incongrue designat. Quos ergo nominat filios Eden, id est filios voluptatis et deliciarum, qui erant in Thalassar, nisi eos, qui voluptatibus et deliciis carnalibus affluebant in gentibus? Sed nec istos eruerunt dii sui, id est voluptates quibus serviebant, quia subversi [Col. 0349A] sunt ab haeresiarchis, vel ab Assyriorum regibus, hoc est in eorum sectas inducti.
Vel ita possunt haec intelligi: Audisti omnia, quae fecerunt reges Assyriorum, id est maligni spiritus omnibus terris, id est omnibus gentibus, quas in tempore mortis subverterunt; et tu poteris in hora mortis ab eis liberari? Ac si dicat haereticus: Sicut audisti gentes universas, cum de corporibus exeunt, ab immundis spiritibus ad tormenta rapi, sic et tu in hora tui exitus rapieris, quia sectam nostram sequi contemnis. Subjungens autem: «Nunquid eruerunt eos dii gentium, quos subverterunt patres mei,» id est quos daemones in tartara demerserunt, nequaquam voce, sed operibus confitetur haereticus, daemones esse suos patres [Col. 0349] Verba haec in eo, etc., usque ad: ait ergo, etc., desunt in cod. Garst. . In [Col. 0349B] eo enim quod agit, declarat se filium esse iniquorum spirituum, quos semper imitatur. Ait ergo: Nunquid eruerunt eos dii gentium, quos in egressione eorum a corporibus subverterunt, id est praecipitaverunt in mortem patres mei, videlicet daemones.
Et qui sunt dii, qui non liberaverunt eos? Fortitudo eorum spiritalis, quam in anima sese putabant habere contra vitiorum mollitiem; et decor religiosae conversationis, quam videbantur ducere; et cursus rectae actionis. Haec omnia plerumque gentiles habere visi sunt qui Christum ignoraverunt. Sed per haec erui non potuerunt, quia «omne, quod non est ex fide peccatum est (Rom. XIV, 23) .» Et «Longe a peccatoribus salus (Psal. CXVIII, 155) .» [Col. 0349C] Sed et filios Eden non liberaverunt dii sui, id est eos qui tam religiose conversari videbantur, ut quasi paradisus voluptatis et hortus deliciarum esse putarentur ornati virtutibus. Qui erant in Thalassar, id est in populo gentium, qui in cruce appendit principem vitae Jesum. Nemo enim sine Christo salvari potuit, quia «non est in alio salus (Act. IV, 12) .»
Ubi est, inquit, rex Emath, id est sensus indignationis, quo peccantibus indignabantur philosophi? Et rex Arphad, id est sensus sanantis, quo sanare philosophus quisque volebat eos, qui peccati languore tenebantur? Et rex urbis Sepharvaim, id est sensus validae munitionis litterarum? Ana, id est [Col. 0349D] Nunquid commutatus est iste sensus a malitia saeculi? Non est commutatus ab ea, sed Ava, id est iniquitas, quoniam sapientia carnis inimica est Deo. Interpretatur enim Ana, nunquid commutatus est, et Ava, iniquitas, quoniam sensus sapientium saeculi non est commutatus a mundana nequitia, sed est iniquitas. Sed omnes isti reges gentium vel dii hucusque descripti non valuerunt cultores suos liberare; et conantur astruere nuntii regis Assyriorum, id est haeretici, quia similiter nec nos salvare poterit Deus noster, id est fides, quam habemus de Deo. Sequitur:
VERS. 14.—«Et tulit Ezechias libros de manu [Col. 0350A] nuntiorum, et legit eos, et ascendit in domum Domini, et expandit eos coram Domino.»
Quod nunc fecisse Ezechias narratur, ad pastores Ecclesiae, qui sunt membra Christi referendum est. Tulit Ezechias libros de manu nuntiorum et legit, quia Catholici doctores frequenter legere solent haereticorum libros, ut ex eorum dictis eos convincant. Et ascendit in domum Domini, quia boni doctores ab haereticorum conflictu revertuntur in Ecclesiam. Et expandit libros coram Domino, quia magistri denudant ac manifestant populo Dei fraudes, quae sunt in libris haereticorum. Sequitur:
VERS. 15.—«Et oravit ad Dominum dicens:»
VERS. 16.—«Domine exercituum Deus Israel, qui sedes super cherubim, tu es Deus solus omnium [Col. 0350B] regnorum terrae, tu fecisti coelum et terram.»
VERS. 17.—«Inclina, Domine, aurem tuam, et audi: aperi oculos tuos, et vide, et audi omnia verba Sennacherib, quae misit ad blasphemandum Deum viventem.»
VERS. 18.—«Vere enim, Domine, desertas fecerunt reges Assyriorum terras et regiones earum.»
VERS. 19.—«Et dederunt deos earum igni. Non enim erant dii, sed opera manuum hominum, lignum et lapis, et comminuerunt eos.»
VERS. 20.—«Et nunc, Domine Deus noster, salva nos de manu ejus, et cognoscant omnia regna terrae, quia tu es Dominus solus.»
Oratio haec principaliter quidem est praepositorum [Col. 0350C] Ecclesiae, sed secundario etiam totius populi fidelium. Deus autem vocatur Dominus exercituum, quoniam ejus voluntati famulantur exercitus angelorum pro nostra defensione contra malignos spiritus praeliantium, sicut scriptum est: «Michael et angeli ejus praeliabantur cum dracone (Apoc. XII, 7) ,» quae praelia non labore, sed imperio peragunt.
Ordo beatorum spirituum, in quo specialiter Dominus sedet, thronus appellatur. Sed tamen quia in ipsis distinctionibus agminum ordo sanctorum cherubin jungitur ordini thronorum, sedere etiam super cherubin ex vicini agminis aequalitate perhibetur. Cherubin vero dicitur plenitudo scientiae. Et [Col. 0350D] sublimiora illa agmina idcirco cherubin vocata sunt, quia tanto perfectiore scientia plena sunt, quanto claritatem Dei vicinius contemplantur, ut secundum creaturae modum eo plene omnia sciant, quo visioni Conditoris sui per meritum dignitatis appropinquant. Vel super cherubin, id est super plenitudinem scientiae sedere dicitur, quia ejus sublimitatem nulla unquam scientia comprehendit.
Qui est Deus omnium regnorum terrae, quia non est Deus praeter eum, neque fides est nisi una. Aurem vero suam inclinare dicitur, quando ab illa aeternitatis immensa sublimitate auditum suum quadam benigna dignatione humiliat, ut suorum vota [Col. 0351A] clementer audiens compleat, qui magis mentes audit quam linguas. Nam «desiderium pauperum exaudivit Dominus, praeparationem cordis eorum audivit auris tua (Psal. X, 16) .»
Sed et oculos suos aperit et videt, quando gratiae suae adjutorium servis suis ostendens, mala, quae patiuntur, abigit, sicut scriptum est: «Rex, qui sedet in solio judicii, dissipat omne malum intuitu suo (Prov. XX, 8) .» Respiciendo enim tribulationes fidelium dissipat, et magna pacis et gratiae beneficia largitur. Nam quasi non videre est, dum suos hic affligi permittit.
Desertas fecerunt reges Assyriorum terras, quoniam haeresiarchae vanas religiones gentium destruxerunt, ut ad suas eos pestiferas sectas velut ad [Col. 0351B] veritatis viam converterent.
Et dederunt deos earum igni, quia testati sunt eos, qui talia colunt, esse dignos igne perpetuo. Non erant dii, sed opera manuum hominum, quia malum, quod quisque specialiter operabatur, hoc quasi proprium Deum colebat; imo quot peccatis subjectus erat, tot diis serviebat. Per lignum autem opus peccati robustum intelligi potest, per lapidem vero obdurata iniquitatis perpetratio. Aut cum in voluntate quis peccat, quasi lapidem colit. Istiusmodi deos dederunt igni reges Assyriorum, quoniam et haeretici asserunt haec opera flammis gehennalibus digna.
Et nunc, Domine, salva nos de manu regis hujus, qui est sensus haereticorum, ne capiamur ab illo. Et cognoscant omnia regna terrae, quia tu es solus [Col. 0351C] Dominus, id est catholica fides per totum orbem teneatur, non haereticorum adinventiones.
Vel desertas fecerunt terras reges Assyriorum, quia daemones pietatem et Dei cultum de cunctis per orbem nationibus abstulerunt. Et dederunt deos earum igni, quia gentiles cum falsis religionibus ipsorum miserunt in ignem aeternum. «Et nunc, Domine, de manu ejus salva nos,» id est de manu hostis antiqui, ne nos in tentationibus circumveniens decipiat, vel ne mortis tempore nos rapiat. Et cognoscant omnia regna terrae, quia tu es Dominus solus, quem Ecclesia praedicat, non quem haeretici pro suo arbitrio fingunt. Sequitur:
VERS. 21.—«Et misit Isaias filius Amos ad Ezechiam dicens: Haec dicit Dominus Deus Israel: Pro [Col. 0351D] quibus rogasti me Sennacherib rege Assyriorum.»
VERS. 22.—«Hoc est verbum, quod locutus est Dominus super eum: Despexit te, subsannavit te virgo filia Sion, post te caput mevit filia Jerusalem.»
Isaias, id est sermo propheticus misit doctores ad Ezechiam, id est ad populum Ecclesiae, qui corpus Christi est, dicens: Haec dicit Dominus Deus: Pro tuis precibus, quibus me rogasti de rege Assyriorum, id est diabolo, vel haereticorum sensu tumido, audi quae locutus sum de eo. Rex vero iste vocatur Sennacherib, id est levans deserta, quia, ut jam dictum est, infidelium corda contra nos elevat.
[Col. 0352A] In eo quod Dominus adjungit: Hoc est verbum, quod locutus est Dominus super eum, declaratur alia esse persona Patris, alia Filii, alia Spiritus sancti. Locutus est Dominus super cum dicens ad eum: O rex iniquitatis, rex Assyriorum, filia Sion, id est Ecclesia, quam te superaturum putabas, despexit te. Sion namque vel Jerusalem illa beatorum Ecclesia est, quae jam regnat in coelis, cujus filia est haec, quae peregrinatur in terris. «Illa enim, quae sursum est, libera est, quae est mater nostra (Gal. IV, 26) .» Filia Sion appellatur [Col. 0351D] Cod. Cruc. appellata. virgo, quia fides Ecclesiae corrumpi non potest. Nunc enim de Ecclesia electorum fit sermo, non de reproborum multitudine, de quibus supra dixit: «Quomodo facta est meretrix civitas fidelis?» (Supra I, 21.)
[Col. 0352B] Itaque filia Sion, id est sanctorum Ecclesia despexit te, o rex Assyriorum, sicut ipsa loquitur: «Dominus mihi adjutor, et ego despiciam inimicos meos (Psal. CXVII, 7) .» Despexit ergo te saevientem, subsannavit te blandientem, et te recedente movit admiratione caput suum post te. Nam quando superata jam inimici tentatione cogitamus dicentes: O quid fecissem, si seductoris hujus persuasionibus acquievis. sem, nonne caput super regem hunc abeuntem movemus? Ad quem et subditur:
VERS. 23.—«Cui exprobrasti, et quem blasphemasti, et super quem exaltasti vocem, et levasti altitudinem oculorum tuorum? Nonne ad sanctum Israel?»
VERS. 24.—«In manu servorum tuorum exprobrasti [Col. 0352C] Domino.»
His verbis evidenter antiqui hostis vesania increpatur. Sed quid cogitaverit, dum vehementer Ecclesiam arctaret, audiamus. Sequitur: «Et dixisti: In multitudine quadrigarum mearum ego ascendi altitudinem montium juga Libani: et succidam excelsa cedrorum ejus et electas abietes illius, et introibo altitudinem summitatis ejus, saltum Carmeli ejus.
VERS. 25.—«Ego fodi et bibi aquam, et exsiccavi vestigio pedis mei omnes rivos aggerum.»
Sicut per Domini quadrigas evangelicae praedicationes designari solent, ita per quadrigas regis Assyriorum intelligi possunt praedicationes haereticorum. Quid vero per montes, nisi eos, quorum conversatio [Col. 0352D] sublimis videbatur, exprimitur? Et quid per Libanum nisi sancta Ecclesia designatur? Libanus enim mons est mirae magnitudinis, cujus arbores odoriferae sunt, et imputribiles, significans altitudinem Ecclesiae dicentis: «Nostra autem conversatio in coelis est (Philip. III, 20) .» Cujus electi redolent opinione virtutum, neque corrumpuntur putredine vitiorum. Unde et Libanus interpretatur candidatio ad demonstrandam sanctificationem Ecclesiae dicentis: «Lavabis me, et super nivem dealbabor (Psal. L, 9) .»
Quid ergo per juga Libani signatur nisi juga sacrarum disciplinarum Ecclesiae, sub quibus tenetur [Col. 0353A] vita monachorum et eremitarum, atque sanctimonialium, caeterorumque religiosorum? Dicit ergo bonorum antiquus inimicus, quia in multitudine quadrigarum mearum ego ascendi altitudinem montium et juga Libani, quoniam per multiplices haereticorum praedicationes subjugavit sibi plerosque, qui velut montes Dei supereminebant in populo fidelium, et qui religiosam ducere conversationem videbantur.
Vel quadrigas accipere possumus saeculi pompas et gloriationes. Ascendit ergo altitudines montium et juga Libani in multitudine quadrigarum suarum, quia per superbiam, per inanem gloriam, per arrogantiam, per jactantiam, per elationem frequenter nonnullos superat ex eis qui jam ad virtutum sublimia [Col. 0353B] pervenerunt, vel qui sub jugo disciplinae vivunt.
Cedri vero omnem reliquarum arborum altitudinem sua proceritate transcendunt, mirique sunt odoris et naturae imputribilis. Abietes quoque valde sunt sublimes, ita ut nubibus altitudine sua propinquent. Quid vero per Libani cedros nisi qui in Ecclesia excellentissimi, designantur, quos nulla putredo terreni amoris corrumpit, qui dicere possunt. «Christi bonus odor sumus Deo?» (II Cor. II, 15.) Et quid per electas abietes illius nisi hi demonstrantur, qui inter eos sunt egregii, qui licet terram adhuc corpore tangant, jam tamen juxta aethera verticem mentis attollunt in virtute contemplationis vehementer proficientes?
Jactat ergo adversarius noster se succisurum de [Col. 0353C] Ecclesia cedros Libani, et electas abietes ejus, quia summos et electos Ecclesiae viros dejicere se posse praesumit maxime temporibus persecutionum, de quibus nunc agitur. Altitudinem quoque summitatis Libani se dicit intraturum, quia puram electorum mentem, qui in Ecclesia sunt, nititur ingredi vel quidquid inter sanctos superexcellit.
Carmelus autem, ut et supra dictum est, cognitio circumcisionis dicitur. Et cognitio circumcisionis Ecclesiae quae sit, norunt fideles. «Non enim qui in manifesto Judaeus est, neque quae in manifesto in carne circumcisio, sed qui in abscondito Judaeus est, et circumcisio cordis in spiritu, non littera, cujus laus non ex hominibus sed ex Deo est (Rom. II, 28) .» Saltus vero Carmeli hujus, id est notitiae [Col. 0353D] circumcisionis conversatio sanctorum est ab omni strepitu carnalium desideriorum quieta, et ab omni tumultu malae actionis vacua. Saltum vero Carmeli Ecclesiae se jactat ingressurum hostis antiquus, scilicet secretam et liberam electorum conversationem, qui se semper ab omni superfluitate vitiosa circumcidere spiritaliter norunt, aliquo aditu intrare quaerit et inquinare.
Haec omnia tunc praecipue tentavit facere, quando per haereticos vehementer impugnabat Ecclesiam. Unde addidit, quia ego fodi et bibi aquam. Aquam quippe fodit, qui scientiam profunde scrutando quaerit: eamque bibit inventam, dum sese potu scientiae repertae satiat. Fodit ergo Satanas, ut aquam [Col. 0354A] inveniret, quia ipse doctrinas haereticorum exquirens invenit; et inventam bibit, quia malitiae suae desiderium dogmatibus complevit, dum juxta voluntatem suam errare per ea multos faceret.
Rivi autem aggerum sunt, qui artificiose eo per fossata ducuntur, quo naturaliter non ibant. Et quid per rivos aggerum nisi spiritalia dona signantur in eis cordibus perfluentia, a quibus terrenae cogitationes ejectae sunt? Ait igitur Zabulus, quia exsiccavi vestigio pedis mei omnes rivos aggerum, quia dum per haereticos in humanis cordibus vestigium iniquitatis imprimeret, ab his omnia gratiarum spiritalium exclusit charismata. Ubicunque enim pedem ille fixerit, mox inde spiritalis rivuli cursus avertit. Haec hostis antiquus, [Col. 0354B] dum Ecclesiam nimis arctaret, ut diximus, in corde suo loquebatur jam se praevaluisse jactans. Cui Dominus respondet subjungens:
VERS. 26.—«Nunquid non audisti, quid olim fecerim ei?»
Subaudi Libano vel filiae Sion, id est Ecclesiae. Et aperiendo subjicit: «Ex diebus antiquis,» id est, ab initio creaturarum «ego plasmavi,» id est formavi et disposui praedestinando «illud,» quod ad Ecclesiae probationem facturus eram, «et nunc» per tuam saevitiam «adduxi» in actionem. Statutum est enim, quantum vel tota Ecclesia vel electus quisque praesentibus malis atteratur. Unde et Paulus ait: «Adimplebo ea. quae desunt passionum Christi in carne mea (Colos. I, 24) .» Sequitur.
«Et factum est in eradicationem collium compugnantium et civitatum munitarum.»
VERS. 27.—«Habitatores earum breviata manu contremuerunt, et confusi sunt: facti sunt sicut fenum agri, et gramen pascuae, et herba tectorum, quae exaruit, antequam maturesceret.
Malum adversitatis, quod adduxi, factum est in eradicationem collium compugnantium, et civitatum munitarum, quia rex Assyriorum ascendit super universas civitates Juda munitas, et cepit eas. Eradicati sunt enim de terra viventium colles compugnantes, id est elati Judaeorum principes Dominum persequentes, et civitates munitae, id est caeterorum mentes Judaeorum contra doctrinam [Col. 0354D] ejus clausae.
Vel ut de his, qui nostri esse videbantur, dicamus, colles compugnantes eradicati sunt, quia nonnulli qui jam virtutibus excreverant, sed non fuerunt «solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV, 3) ,» ab Ecclesia per haereticos vel per gentiles abstracti sunt tempore persecutionis. Et civitates munitae, id est cordium munitiones et altitudines adversus scientiam Dei se extollentes similiter sunt evulsae de Ecclesia. Qui enim contra verbum praedicationis corda sua munierant, facile sunt a persecutoribus eradicati.
Habitatores vero talium civitatum dum latam saeculi viam incederent manus suas, ad faciendum [Col. 0355A] quod vellent, longe porrigebant. Sed adveniente persecutionis angustia manus eorum breviata est, quia parum explere voluntatem suam potuerunt: breviataque manu contremuerunt, quoniam adversa pati formidaverunt. Neque enim audire praeceptum illud voluerunt: «Nolite timere eos qui occidunt corpus (Matth. X, 28) .» Metuentes ergo tormenta perdiderunt fidem, et amissa fide confusi sunt.
Et facti sunt sicut fenum agri, id est ex toto carnales, quia «omnis caro fenum, et sicut gramen pascuae (Isa. XL, 6) ,» quia dati sunt in pascuum gregibus omnium animalium, id est turbis vitiorum. Et sicut herba tectorum, quae exaruit, antequam maturesceret, quia virorem justitiae [Col. 0355B] perdiderunt ante praesentis vitae terminum, Herba quippe tectorum in alto nascitur, sed non pingui radice solidatur, quia inanis Christianus summa quidem agere nonnunquam cernitur, sed non in eis ex cordis puritate roboratur. Quae nimirum herba, et antequam maturescat arescit, quoniam pseudo religiosus, et antequam consummationem hujus vitae pertingat, jam sanctitatis opera quasi viriditatis speciem amittit. Sequitur:
VERS. 28.—«Habitationem tuam, et egressum tuum et introitum tuum cognovi, et insaniam tuam contra me.»
Habitationem tuam in terra tua cognovi, o rex Assyriorum, id est in mente infidelium: et egressionem tuam inde, cum ad opera nuquitiae procederes, [Col. 0355C] qui latebas; et introitum tuum huc cum tuis ad persecutionem sanctorum, et insaniam tuam, cum per ora blasphemantium haereticorum atque gentilium insanires contra me. Unde et additur:
VERS. 29.—«Cum fureres adversum me, superbia tua ascendit in aures meas.»
Patet hoc. Sequitur:
«Ponam ergo circulum in naribus tuis, et frenum in labiis tuis, et reducam te in viam, per quam venisti.»
Sicut per nares insidiae, sic per circulum divinae virtutis omnipotentia designatur. Quae cum apprehendi nos tentationibus prohibet miris ordinibus [Col. 0355D] antiqui hostis insidias circumplectens tenet. Circulus igitur ei in naribus ponitur, dum circumducta protectionis supernae fortitudine ejus sagacia tenetur, ne contra infirmitates hominum tantum praevaleat, quantum perditionis argumenta latenter explorat.
Potest et circuli nomine occulti judicii adjutorium designari, quod in hujus hostis naribus ponitur, dum a callida sua crudelitate refrenatur. Unde quia nunc a fidelium laesione prohibetur, bene ei dicitur: Ponam circulum in naribus tuis, ac si aperte diceret: Cogitando insidias suspiras, sed explere, quae appetis non valendo omnipotentiae meae circulum in naribus portas, ut, cum [Col. 0356A] bonorum mortem ardentius anhelas, ab eorum vita vacuus redeas.
Frenum quoque ei ponitur in labiis, dum sic divinae virtutis potentia retinetur, ut non nisi quantum relaxatur, saevire possit. Qua scilicet potentia infrenatus per viam, qua venerat, est reductus, quoniam ab infidelium cordibus venerat adversus Ecclesiam, et ab Ecclesiae persecutione coactus est ad infidelium et iniquorum corda reverti, ut usque ad Antichristi adventum ibi lateat. Haec antiquo adversario Dominus respondit jactandi se jam ascendisse juga Libani et succisurum excelsa cedrorum ejus. Et post haec ad Ezechiam, id est ad Dominum Jesum loquitur dicens:
VERS. 30.—«Tibi autem hoc erit signum: [Col. 0356B] Comede hoc anno, quae sponte nascuntur, et in anno secundo pomis vescere: in anno autem tertio seminate et metite, et plantate vineas, et comedite fructus earum.»
Appellatione trium annorum designari solent tria tempora, primum ante legem, secundum sub lege, tertium sub gratia. Unde et in Evangelio paterfamilias ait: «Ecce anni tres sunt, ex quo venio querens fructum in ficulnea hac, et non invenio (Luc. XIII, 7) .» Tertio quippe anno venit ad ficulneam suam paterfamilias quaerens fructum, quia Dominus per patriarchas et prophetas atque per semetipsum venit ad plebem Judaicam fructum justitiae quaerens in ea, sed non inveniens.
[Col. 0356C] De his ergo tribus annis hic dicitur: Comede hoc anno, id est ante legem, quae sponte nascuntur, id est opera bona, quae quisque sponte agit absque legis necessitate; et in anno secundo, id est sub lege, pomis vescere, id est fructibus arborum dulcibus, videlicet hominum justorum bonis actionibus.
Praecipue tamen arborum domesticarum est facere poma. Et quae sunt domesticae arbores nisi Judaei quondam cives et domestici Dei? Secundo igitur anno usus est Dominus pomis, quia tempore legis delectatus est bonis operibus Hebraeorum. Nec huic intelligentiae refragatur, quod in ficulnea fructus non est inventus, quia hic de [Col. 0356D] solis loquitur Dominus electis, et ibi de infructuosis queritur reprobis.
«In anno autem tertio,» id est tempore gratiae jubentur apostoli seminare et metere, id est verba vitae praedicare, et eos, qui crediderint, colligere: et plantare vineas, et comedere fructus earum, id est fundare ecclesias, et satiari bona conversatione.
Datur itaque signum Ezechiae, quia Jerusalem a rege Assyriorum capienda non sit, hoc, quod ipse primo anno, quae sponte nascuntur, comedit, et secundo pomis vescitur, atque in tertio seminant et metunt, quia per hoc certa fit apud Redemptorem nostrum salus Ecclesiae quod ipse et ante legem, et sub tempore legis atque sub [Col. 0357A] gratia bonis fructibus electorum pascitur. Ille enim certam apud Deum salutem suam facit, qui bonis operibus perseveranter insistit. Sequitur:
VERS. 31.—«Et mittet id quod salvatum fuerit de domo Juda, et quod reliquum est, radicem deorsum, et faciet fructum sursum,»
VERS. 32.—«Quia de Jerusalem exibunt reliquiae, et salvatio de monte Sion.»
Id quod de domo Juda, hoc est de plebe confessorum, fuerit salvatum ab Assur, et quod reliquum est, id est residuum in Ecclesia, quod haeretici vel gentiles non tulerunt, mittet radicem bonae cogitationis deorsum, et faciet fructum operis sursum. Radicem quippe deorsum, mittere est cogitationem bonam in abditis multiplicare: fructum vero sursum [Col. 0357B] facere est efficacia operis recta, quae cogitavit, ostendere. Recte enim per radicem cogitatio designatur occulta, quia per hoc quod intus non cernitur, erumpit, quod videtur foras. Ait ergo: Mittet radicem deorsum, et faciet fructum sursum. Ac si aperte diceret: In imis cogitatio nascetur, ut in summis retributio detur.
Quia de Jerusalem exibunt reliquiae, id est non delebitur nunc Ecclesia, sicut hostis putabat, sed filii, qui nascentur, et exsurgent, enarrabunt filiis suis laudes Domini. Et salvatio de monte Sion, id est de sublimitate Ecclesiae exibit ad omnes nationes orbis, ut quanto nunc coarctatur Ecclesia justorum: tanto tunc dilatetur. Sequitur:
«Zelus Domini exercituum faciet istud.» Zelus [Col. 0357C] Domini est affectus amatoriae bonitatis ejus, quo castitatem animarum nostrarum custodit, ne vel haereticorum fraudibus vel antiqui serpentis astutia corrumpantur sensus nostri, et excidant a simplicitate, quae est in Christo Jesu. Hic ergo zelus faciet istud, quod dictum est, ut quod salvatum fuerit de domo Juda, mittat radicem, et faciat fructum, ac de Jerusalem exeant reliquiae, et salvatio de monte Sion. Sequitur.
VERS. 33.—«Propter haec dicit Dominus de rege Assyriorum: Non intrabit civitatem hanc, et non jaciet ibi sagittam: et non occupabit eam clypeus, et non mittet in circuitu ejus aggerem.»
VERS. 34.—«In via, qua venit, per eam revertetur, [Col. 0357D] et civitatem hanc non ingredietur, dicit Dominus.»
VERS. 35.—«Et protegam civitatem istam, ut salvem eam propter me et propter David servum meum.»
Rex Assyriorum, qui mentes fidelium corrumpere quaerit, non intrabit civitatem Ecclesiae, id est electorum cor, quoniam zelus Domini custodit eam. Et non jaciet ibi sagittam, quia mentem justorum, mox ut vitia pulsaverint, reprobata resiliunt, nec ad interiora penetrant. Electus enim quisque tanto minus hostis antiqui jacula metuit, quanto contra haec venientia fortiter pectus munit. Et non occupabit eum clypeus expugnantis inimici, quia vetus Ecclesiae persecutor non se sic ab armis fidelium [Col. 0358A] valebit protegere ut eam expugnet, sed percussus retrorsum corruet.
Et non mittet in circuitu ejus aggerem, quia quorum conversatio in coelis est, eorum mens non includitur congerie terrae, id est implicata non tenetur terrenis. Aggerem quippe mittit inimicus in circuitu ejus, cujus mentem in amore saeculi deprehensam undique de terrenis angustat, et affligit, atque tentat, ut ita jam evadendi ad libertatem locum is, qui sic obsidetur, non inveniat. Non ergo mittit aggerem in circuitu nostrae civitatis, sed repellente Deo per viam, qua venit, revertitur, quoniam ad latebras mentis iniquorum, unde adversum nos erumpit, redit.
Et civitatem hanc non ingredietur, quoniam ejus [Col. 0358B] malitia in sanctorum cordibus non recipitur. Et protegit Dominus inter pericula tentationum civitatem hanc, id est Ecclesiam, ut in aeternum salvet eam propter semetipsum, et propter David servum suum, id est propter Christum, «qui formam servi accipiens factus est obediens usque ad mortem (Philip. II, 7) .» Christus enim vocatur David et servus Domini, sicut et alibi loquitur ipse Dominus: «Inveni David servum meum, oleo sancto meo unxi eum (Psal. LXXXVIII, 21) .» Atque post pauca subjungit: «Ipse invocabit me: Pater meus es tu, Deus meus, et susceptor salutis meae. Et ego primogenitum ponam illum excelsum prae regibus terrae (ibid., 27) .» Christus ergo, sicut praemisimus, appellatur David. Unde et David interpretatur desiderabilis [Col. 0358C] vel manu fortis. Nam Christus est desiderabilis, de quo per Aggaeum dicitur: Quia «veniet desideratus cunctis gentibus (Agg. II, 8) .» Et ipse est manu fortis, qui fortem adversarium ligavit sicut scriptum est: «Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt omnia quae possidet; si autem fortior illo superveniens vicerit eum, universa arma ejus auferet, in quibus confidebat, et spolia ejus distribuet (Luc. XI, 21) .» Post verba Domini subjungitur in narratione prophetica:
VERS. 36.—«Egressus est autem Angelus Domini, et percussit in castris Assyriorum centum octoginta quinque millia. Et surrexerunt mane, et ecce omnia cadavera mortuorum.»
[Col. 0358D] Sed ut mysterium inquiramus, quid per millenarium designatur nisi reproborum omnium universitas? Nullus enim numerus ultra millenarium procedit. Et quid per centenarium nisi consummatio vitae praesentis accipitur? Unde scriptum est, quia «puer centum annorum morietur, et peccator centum annorum maledictus erit (Isa. LXV, 20) .» Quid vero per octogenarium nisi dies judicii figuratur, quae saepe in Scripturis appellatur octava? Quid autem per quinarium nisi carnalitas eorum exprimitur, qui quinque sensibus corporis sunt dediti? Et quid per Angelum, qui percussit eos, nisi sententia judicis designatur? Qui nocte sunt percussi, quia «dies Domini sicut fur in nocte ita veniet (I Thess. V, 2) .»
[Col. 0359A] Egressus est igitur angelus Domini, et percussit in castris Assyriorum centum octoginta quinque millia, quoniam sententia divinitus missa reproborum omnium multitudinem, qui diabolo militaverunt, percutit in consummatione vitae hujus, et in die judicii, qui secundum quinque sensus corporis vixerunt, id est carnaliter. Mane vero tempus resurrectionis designat, sicut electorum Ecclesia Domino dicit: «Mane astabo tibi, et videbo (Psal. V, 5) .»
Quid autem per cadavera mortuorum nisi corpora reproborum exprimuntur, qui nequaquam immutabuntur ad incorruptibilitatem et impassibilitatem sicut electi? Unde per hunc prophetam de justis dicitur: «Videbunt cadavera mortuorum qui praevaricati [Col. 0359B] sunt in me (Isa. LXVI, 24) ,» id est corpora eorum qui peccaverunt. Surrexerunt ergo mane, qui percussi fuerant, quia omnes reprobi in die illa a somno suae mortis excitantur. Et ecce omnia cadavera mortuorum inventa sunt, quia carnem rursus gravidam et passibilem habebunt licet immortalem. Sequitur:
VERS. 37.—«Et egressus est, et abiit, et reversus est rex Assyriorum, et habitavit in Ninive.»
Rex Assyriorum, id est Satanas, egressus est a regionibus fidelium, et reversus est ad infideles et habitavit in Ninive, id est in mente reproborum, quae gaudet in praesentibus, et speciosa sibi videtur in voluptatibus suis. Ninive enim festa vel speciosa dicitur, vel germen pulchritudinis. Sequitur:
[Col. 0359C] VERS. 38.—«Et factum est cum adoraret in templo Nesroch deum suum, Adramelech et Sarasar filii ejus percusserunt eum gladio, fugeruntque in terram Ararat, et regnavit Asarhaddon filius ejus pro eo.»
Sicut electis dicitur: «Templum Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III, 17) ;» ita templum Satanae sunt omnes reprobi. Nesroch vero dicitur tentatio tenera vel tentatio mollis. Malum autem, cui spiritaliter quis servit, hoc, sicut diximus, quasi proprium Deum habet diabolus ergo tentationem teneram pro Deo colit, quia valde in hoc delectatur, ut ejus suggestio mox, ut mentem pulsaverit, excipiatur. Itaque hostis antiquus in templo suo, id est in [Col. 0359D] corde reproborum adorat deum suum, qui vocatur tentatio tenera, quia statim ut ejus tentatio mollis et tenera nascitur in mente pravorum, substernunt se ei parati ad obsequium ipsi perversi. Quod enim instigante Satana fit in corde reproborum, id Satanas ipse dicitur facere; sicut econtra de Spiritu sancto scriptum est: «Quoniam postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus (Rom. VIII, 26) ,» quia postulantes facit eos quos repleverit, et gementes. Sive ergo ipse caput malorum diabolus, sive hi, qui membra ejus sunt, tentationem teneram, adorare dicuntur, quia Satanas eam valde veneratur, et reprobi libenter ei se subjiciunt. Quo contra de electorum Ecclesia dictum est eidem hosti, quia «ipsa conteret caput tuum (Gen. III, 15) .» Caput namque [Col. 0360A] serpentis antiqui, id est tentationem teneram conterit, qui initium pravae suggestionis conculcat, et ad nihilum redigit.
Adramelech vero stola regis vel decor regis, et Sarasar princeps tribulationis dicitur, et ille stola vel decor regis Assyriorum est, qui se ipsum exhibet Satanae vestem vel gloriam. Princeps vero tribulationis est, qui mundana potestate praeditus mala sanctis irrogat. Et si sunt filii regis Assyriorum, qui digni sunt audire: «Vos ex patre diabolo estis (Joan. VIII, 44) .» Sed plerumquetales ad Deum convertuntur, atque veritatis etiam praedicatores fiunt; et tanto fortius et acrius hostem antiquum persequuntur, quanto familiarius ei non jam ut servi, sed ut filii prius adhaerere solebant. Unde et gladio praedicationis [Col. 0360B] eum percussisse nunc describuntur, sicut per Ezechielem ei sub appellatione principis Tyri dictum est: «Ecce ego adducam super te alienos, robustissimos gentium, et nudabunt gladios suos super pulchritudinem sapientiae tuae, et polluent decorem tuum. Interficient et detrahent te, et morieris in interitu incircumcisorum in corde maris (Ezech. XXVIII, 7) .» Nam quod paulo superius idem propheta dicit eidem principi, diabolo manifestum est dici: «Tu signaculum similitudinis,» etc.
Quos igitur Isaias nominat Adramelech et Sarasar, id est decorem regis, et principem tribulationis, filios regis Assyriorum: hos Ezechiel appellat alienos, robustissimos gentium. Qui enim filii sunt regis Assyriorum, id est diaboli, necesse est ut a Deo [Col. 0360C] sint alieni. Et quod Isaias mystice refert, quia percusserunt eum gladio. Hoc per Ezechielem praenuntiatur, quia «nudabunt gladios suos super pulchritudinem sapientiae tuae, et polluent decorem tuum, atque interficient, et detrahent te.» Quis enim sit gladius, quo rex iste moritur docet Apostolus dicens: «Et gladium spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI, 17) .» Hujusmodi gladios nudaverunt gentiles super pulchritudinem sapientiae diaboli, quia praedicando veritatem, destruxerunt antiquos errores. Et polluerunt decorem ejus, quia quam pollutus sit, ostenderunt. Et interfecerunt eum, quia malitiam ejus de cordibus eorum, qui conversi sunt, exstinxerunt. Hoc quoque, quod Isaias narrat eum in templo suo [Col. 0360D] fuisse percussum, illud est quod Ezechiel praedixit, quia «morieris in interitu incircumcisorum in corde maris (Ezech. XXVIII, 8) .» Cor namque maris, id est mens saecularium templum ejus est, ubi ipse quodammodo perimitur in interitu incircumcisorum, dum peccatores convertuntur. Interitus quippe incircumcisorum conversio peccatorum est. Itaque dum adorat rex Assyriorum in templo Nesroch deum suum, Adramelech et Sarasar filii ejus percusserunt eum gladio, quia dum adhuc teneram suggestionem suam diabolus in corde perversorum adorari faceret ubique per orbem, plurimi eorum, qui sibi familiares fuerant, conversi sunt, et praedicatores veritatis effecti nequitiam ejus in corde proximorum gladio verbi Dei percusserunt.
[Col. 0361A] «Fugeruntque in terram Ararat.» Ararat ipsa est Armenia. Interpretatur autem mons vulsus vel mons ligatus. Et quid per montem signatur, nisi idem ipse tumidus inimicus, cui per Jeremiam dicitur: «Ecce ego ad te, mons pestifer, qui corrumpis universam terram (Jer. LI, 25) .» Qui vulsus de loco suae stationis, id est de corde hominum abstractus, sicut per semetipsum Dominus praedixit: «Nunc princeps hujus mundi ejicietur foras (Joan. XII, 31) ;» atque ligatus, sicut iterum Dominus dicit: «Quomodo potest quisquam intrare in domum fortis, et vasa ejus diripere, nisi prius alligaverit fortem? (Matth. XII, 29.)
Quae est ergo terra montis vulsi vel ligati, nisi conversa gentilitas, quam prius hostis antiquus possedit, [Col. 0361B] qui nunc est inde avulsus, atque per Christum ligatus? Itaque qui percusserunt hunc regem, metuentes aeterna supplicia, fugerunt in terram Ararat, id est in Ecclesiam de gentibus conversam, ut ibi salvarentur. Fugit enim, qui mundi hujus mala evadere concupiscit, ut ab ira ventura tutus esse possit. Mors autem regis hujus exstinctio infidelitatis et erroris est per totum orbem, fideique plenitudo.
Sed licet rex iste sit mortuus, id est paganitas cum erroribus suis exstincta, et ubique successerit Christianitas, filius tamen regis hujus adhuc regnat pro eo, quia tyrannus quisque non desiit exercere potentiam in hoc mundo. Filius enim regis Assyriorum est, qui diaboli tyrannidem imitatur. Hic [Col. 0361C] ergo filius, qui regnat pro patre, tyrannos, qui adhuc in saeculo principantur, designat. Unde et nomen ei datur Asarhaddon, quod interpretatur vincens vel exacutus, quia qui fuerit ad crudelitatem acutior, ut omnia sicut gladius caedat, et caeteros vicerit, iste regnum in mundo, qui totus in maligno positus est, obtinere poterit. Sequitur:
VERS. 1.—«In diebus illis aegrotavit Ezechias usque ad mortem.»
Ezechias, id est Redemptor noster aegrotavit, quia scriptum est: «Ipse infirmitates nostras accepit, et aegrotationes portavit (Matth. VIII, 17) .» Ei namque aegrotare fuit infirmitatem carnis assumpsisse, [Col. 0361D] in qua esuriit, et laboravit, et fatigatus est. Et aegrotavit usque ad mortem, quia tandiu mortalem carnem gestavit, donec per mortem et resurrectionem perveniret ad immortalitatem. Sequitur:
«Et intravit ad eum Isaias, filius Amos, propheta, et dixit ei: Haec dicit Dominus: Dispone domui tuae, quia morieris tu, et non vives.» Jam diximus, quo Isaias, filius Amos, sermonem propheticum designet. Qui videlicet sermo propheticus foras mansit, dum carnaliter intelligeretur, nec adhuc in Christo compleretur. Sed intravit ad eum, quando coepit in eo compleri, ac de eo spiritaliter intelligi. Ad quem ingressus, ait: Dispone domui tuae, quia morieris. Sed quis propheticus sermo talia Domino dixit? Illa nimirum historia, quae refert, quia Josue [Col. 0362A] (cap. XXIII, 2) moriturus convocaverit majores natu filiorum Israel, et attentius exhortans instruxerit, quid post mortem ejus agere deberent, id est ut Dominum Deum suum diligerent, et illi adhaererent, et legem ejus sollicite custodirent. Tunc enim praefiguratum est, quia Jesus de hoc mundo transiturus ad Patrem apostolos diligentius erat instructurus, et domui suae, quae est discipulorum congregatio, singula quaeque dispositurus. Itaque moriturus disposuit domui suae in illo sermone praeclaro, quem post coenam vel in coena locutus est discipulis. Dum vero dicit: Quia morieris tu, et non vives, nequaquam resurrectionis gloriam mox futuram denegat, sed quia Salvator mortaliter jam non sit victurus, sed ad immortalitatis gloriam, superata morte, venturus. [Col. 0362B] Sequitur:
VERS. 2.—«Et convertit Ezechias faciem suam ad parietem, et oravit ad Dominum.»
Per faciem intentio mentis exprimitur, per parietem vero maceria peccati, quae separat inter nos et Deum, sicut scriptum est: «Iniquitates vestrae diviserunt inter vos et Deum vestrum (Isa. LIX, 2) .» Unde Ezechiel de peccatore, cujus opera mala adulatores laudant, dicit: «Ipse aedificabat parietem, illi autem liniebant eum (Ezech. XIII, 10) .» Parietem quippe aedificat, qui peccat; et aedificatum parietem liniunt, qui, perpetratum malum laudantes, in bonum convertunt. Ezechias ergo addictus morti faciem suam convertit ad parietem, quia Salvator noster in passione sua convertit intentionem suam ad peccatum [Col. 0362C] nostrum, qui pro peccato mundi passus est. Et oravit ad Dominum, quia, ut Lucas ait: «Positis genibus, orabat, dicens: Pater, si vis, transfer calicem istum a me. Et factus in agonia, prolixius orabat (Luc. XXII, 41) .» Sequitur:
VERS. 3.—«Et dixit: Obsecro, Domine, memento, quaeso, quomodo ambulaverim coram te in veritate et in corde perfecto et quod bonum est, in oculis tuis fecerim.»
Ac si diceret: «Ego te clarificavi super terram, opus consummavi, quod dedisti mihi ut faciam; et nunc clarifica me tu, Pater, apud temetipsum (Joan. XVII, 4) .» Sequitur: «Et flevit Ezechias fletu magno,» quoniam Salvator «coepit contristari et moestus [Col. 0362D] esse, et ait: Tristis est anima mea usque ad mortem (Marc. XIV, 34) .» Sequitur:
VERS. 4.—«Et factum est verbum Domini ad Isaiam, dicens:
VERS. 5.—«Vade et dic Ezechiae: Haec dicit Dominus Deus David patris tui: Audivi orationem tuam, vidi lacrymas tuas.»
Factum est verbum Domini ad Isaiam, id est praecepit Dominus sermoni prophetico, dicens: Vade, et dic Ezechiae, hoc est, fecit, ut intelligeretur de Christo dicere ea quae subduntur. Quid est enim sermoni prophetico dicere vade nisi prophetias ad spiritalem intellectum promovere? Dixit ergo prophetae, ut iret et diceret Ezechiae nostro, quia haec dicit Dominus: Audivi orationem tuam, lacrymas [Col. 0363A] tuas quando feci intelligi de Christo, quod de Salomone scriptum est, quia cum orasset in dedicatione templi, dictum est ei divinitus: «Exaudivi orationem tuam et deprecationem tuam, qua deprecatus et coram me. Sanctificavi domum istam, quam aedificasti, ut ponerem nomen meum ibi in sempiternum, et erunt oculi mei et cor meum ibi cunctis diebus (III Reg. IX, 3) .» Salomon namque Christus est, et domus Salomonis Ecclesia, pro qua Dominus oravit, dicens discipulis: «Pater sancte, serva eos quos dedisti mihi (Joan. XVII, 11) .» Et item: «Non rogo ut tollas eos de mundo, sed ut serves eos a malo (ibid. 15) .» Et rursum: «Non pro his autem rogo tantum, sed et pro eis, qui credituri sunt per verbum eorum in me, ut omnes unum sint [Col. 0363B] (ibid. 20) .»
Praecepit itaque Dominus prophetae ea ratione, qua dictum est, ut diceret Christo pro nobis oranti: «Haec dicit Dominus Deus patris tui David: Audivi orationem tuam, vidi lacrymas tuas.» Qui videlicet Christus quoniam factus est ex semine David secundum carnem, filius David appellatur, sicut evangelista dicit: «Liber generationis Jesu Christi, filii David (Matth. I, 1) .» Cujus orationem Dominus audivit, et lacrymas vidit, sicut et Apostolus de eo dicit: «Qui in diebus carnis suae preces supplicationesque ad eum qui posset illum salvum facere a morte, cum clamore valido et lacrymis offerens, exauditus est pro sua reverentia (Hebr. V, 7) ,» sive ergo pro se, sive pro Ecclesia Dominus Jesus oraverit, [Col. 0363C] Pater orationem ejus audivit et lacrymas vidit. Sequitur:
«Ecce ego adjiciam super dies tuos quindecim annos.»
VERS. 6.—Et de manu regis Assyriorum eruam te et civitatem istam, et protegam eam.»
Juxta historiam in primis est notandum, quia statutum est omni homini, quantum in hac vita mortali temporaliter vivat. Nam, etsi hic annos quindecim Ezechiae regi ad vitam addidit omnipotens Deus, cum eum mori permisit, tunc eum praescivit esse moriturum. Qua in re questio oritur, quomodo ei per prophetam dicatur: «Dispone domui tuae, quia morieris tu, et non vives,» cui cum [Col. 0363D] mortis sententia dicta est, protinus ad ejus lacrymas est vita addita. Sed per prophetam dicit, quo tempore mori ipse merebatur, per largitatem vero misericordiae illo eum tempore ad mortem distulit, quod ante seacula ipse praescivit. Non est propheta igitur fallax, quia tempus mortis innotuit, quo ille mori merebatur, nec Dominica statuta convulsa sunt, quia ut ex largitate Dei anni vitae crescerent, hoc quoque ante saecula praefixum fuit, atque spatium vitae, quod inopinate foris est additum, sine augmento praescientiae fuit intus statutum.
Sed his juxta sensum historiae breviter dictis mysterium inquiramus. Quindenarius numerus propter septem et octo, quibus constat, vel vitam, quae nunc est, vel futuram, vel Vetus et Novum [Col. 0364A] Testamentum, vel Sabbatum animarum in futuro et carnis resurrectionem, vel certe aliud aliquid coelestis sive spiritalis continet arcani. Quindecim igitur anni Domino post passionem adjiciuntur, quia de morte ejus oritur vita Ecclesiae, quae et post mortem quiescendi spem habet, et in fine resurgendi, atque ideo nunc utriusque Testamenti praecepta vivendo custodit. Quindecim anni Domino adjiciuntur, quia ex ejus temporali morte data est nobis vita praesens animarum et futura etiam corporum, atque scientia utriusque Testamenti revelata omnisque regula vivendi et sperandi monstrata.
Sed et de manu regis Assyriorum, id est antiqui hostis eruitur Dominus, sicut in Psalmo precatur, [Col. 0364B] dicens: «Salva me ex ore leonis (Psal. XXI, 22) .» Et civitas ejus, id est Ecclesia simul eruitur, quia Satanae potestas ab humano genere per Salvatoris mortem expellitur. Inter pericula quoque tentationum protegitur semper haec civitas a Domino. Post haec suam promissionem confirmare volens, Deus ait:
VERS. 7.—«Hoc autem tibi erit signum a Domino, quia faciet Dominus verbum hoc, quod locutus est.»
VERS. 8.—«Ecce ego reverti faciam umbram linearum, per quas descenderat in horologio Achaz in sole retrorsum decem lineis.»
Quibus Domini verbis propheta subjungit: «Et reversus est sol decem lineis per gradus, quos descenderat.»
[Col. 0364C] Ubi considerandum est juxta veritatem historiae, quia cum duodecim horas habere dies soleat, iste in quo sol decem lineis reversus est, triginta duas habuisse comprobatur. Nam decem horas jam expleverat sol, quando coepit reverti, decemque rursus, dum ad orientem reverteretur, confecit, et iterum ab oriente remeans usque ad locum, unde reverti coeperat, adhuc decem alias expendit, atque post diem consummans usque ad occasum duas superaddidit, sicque factus est, ut diximus, dies horarum triginta duarum, id est quatuor horas minus habens, quam spatium dierum trium explere consuevit.
[Col. 0364D] Quo in loco mentem movere poterit, quod alibi sancta Scriptura refert, quia ad vocem Josue stetit sol in medio coeli, et non festinavit occumbere spatio unius diei, atque mox subjungit: «Quia non fuit ante et postea tam longa dies, obediente Domino voce hominis, et pugnante pro Israel (Josue X, 14) .» Cum enim dicitur, quia non festinavit sol occumbere spatio unius diei, declaratur, quia dies ille spatium duorum tenuit dierum, sicut et Jesus, filius Sirac, manifestat, dicens: «Iracundia ejus impeditus est sol, et unus dies factus est quasi duo (Eccli. XLVI, 5) .»
Cum ergo dies iste sub Ezechia plus habuerit horas octo quam ille, in quo sanctus Josue solem stare fecit, quid est quod ibi dicitur, quia «non [Col. 0365A] fuit ante et postea tam longa dies?» Multo enim longior fuit ista. Sed ille, qui scripsit librum Josue, ante Ezechiam fuisse intelligitur, et de his, quae retroacta cognoverat, testimonium perhibuisse. Nam cum dicit, quia «non fuit ante et postea tam longa dies,» intelligimus ab origine mundi usque ad tempus Josue, et a tempore Josue usque ad scriptorem illius historiae, vel ad tempus in quo scripta est. Et ideo non contradicit Isaiae longiorem diem post inducenti, quia cum dixisset: «Non fuit ante et postea tam longa dies,» non addidit: «neque futura est.» Quod si addidisset, omnino contrarius Isaiae videretur
His ita secundum historiam explicitis spiritalem sensum, aperiente Domino, cernere studeamus. [Col. 0365B] «Ecce ergo, inquit, reverti faciam umbram linearum,» etc. Quid per decem lineas horologii, id est decem horas, nisi Decalogus legis exprimitur? Unde et Redemptor noster, ut legis doctor esse monstraretur, hora quasi decima, dictum est ei a discipulis Joannis: «Rabbi, quod dicitur interpretatum magister (Joan. I, 38) .» Quid vero per umbram linearum, nisi obumbratio atque velatio Testamenti Veteris designatur? Quid autem per horologium, in quo sunt duodecim lineae, nisi Vetus Testamentum, in quo sunt rectissima vitae praecepta, figuratur, et quod omnia tempora quasi singulas horas, vel historiam texendo, vel prophetando, loquitur? Et quid per Achaz, auctorem horologii, nisi scriptores ejusdem Testamenti signantur? Unde [Col. 0365C] Achaz interpretatur continens, ut religiosam continentiam prophetarum significet. Quid vero per solem, nisi intellectus exprimitur? Unde impii feruntur esse dicturi, quia «Sol intelligentiae non est ortus nobis (Sap. V, 6) .»
Reversus est ergo sol decem lineis in horologio per gradus, quos descenderat, quia divinae legis intellectus, qui traditionibus Pharisaeorum jam ad effectum propinquabat, ad eam intentionem est reductus, quam in initio Moyses habuit et prophetae. Solem quippe illuc unde venerat reverti, est Scripturarum intelligentiam ad pristinum redire, ut quomodo intellectae sunt a Moyse et prophetis, sic intelligantur et a nobis, non secundum carnalem [Col. 0365D] Pharisaeorum interpretationem, quibus sol intelligentiae jam occubuit, et nox ignorantiae mentes eorum operuit. Descenderat enim sol per decem lineas horologii, et umbram in eis reliquerat, quia intellectus Decalogi per Judaeos declinaverat, et umbra litterae Decalogum ipsum eis operuerat. Sed nunc umbra sole fugata est retrorsum decem lineis, quia obumbratio Decalogi, id est Veteris Testamenti, per spiritalem intelligentiam repulsa est.
Itaque quod umbra linearum revertitur in horologio retrorsum decem lineis, per quas solem sequendo descenderat, signum est Ezechiae, quia Dominus adjiciet super dies ejus quindecim annos, ac de manu regis Assyriorum eruet eum, et civitatem ejus, quia in eo, quod legis arcana in passione [Col. 0366A] Domini revelantur, evidenter innuitur, quod de morte ejus resurrectura sit Ecclesia, et princeps hujus mundi nihil in eo habeat, sed per eum omnes, qui crediderint, salventur. Evidens enim signum salutis nostrae est hoc quod spiritalis intelligentia legis panditur nobis, ut spiritaliter eam impleamus, quae carnaliter a Judaeis impleri non potuit. Et per hoc Dei Filius esse Jesus declaratur, quia in ejus morte legis obscuritas removetur. Unde velum templi scissum (Matth. XXVII, 51) fuisse describitur, et centurio dixisse, quia vere homo hic Filius Dei erat (ibid. 54) . Sequitur:
VERS. 9.—«Scriptura Ezechiae regis Judae, cum aegrotasset, et convaluisset de infirmitate sua.»
VERS. 10.—«Ego dixi: In dimidio dierum meorum [Col. 0366B] vadam ad portas inferi, quaesivi residuum annorum meorum.»
VERS. 11.—«Dixi: Non videbo Dominum Deum in terra viventium: non aspiciam hominem ultra, et habitatorem quietis,» etc.
Ezechias est rex Judae, id est Salvator noster est rex confessionis, quia «si confitearis in ore Dominum Jesum, et in corde tuo credideris quia Deus illum suscitavit a mortuis, salvus eris (Rom. X, 9) .» Rex est Judae, id est confessionis, «ut omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus est in gloria Dei Patris (Philipp. II, 11) .» Nam ut aperte monstraretur esse rex Judae, posuerunt in cruce super caput ejus causam ipsius scriptam: «Hic est Jesus Nazarenus rex Judaeorum (Matth. XXVII, 38) .» Cui aegrotare [Col. 0366C] fuit infirmitatem nostrae mortalitatis assumpsisse, ac de infirmitate sua convaluisse ei fuit ad gloriam resurrectionis pervenisse.
Scriptura vero, quam tunc Ezechias dedit, cum aegrotasset et convaluisset, eam designat Scripturam, quam post resurrectionem suam Dominus per evangelistas et apostolos condidit. Qui quoniam caput est Ecclesiae, voce corporis sui inchoat loqui dicens: Ego quondam, antequam veniret gratia, dixi: In dimidio dierum meorum vadam ad portas inferi, id est a mundi exordio usque ad passionem Redemptoris, cum de hac vita migravero, descendam ad inferos. Tunc enim omnes illuc descendebant.
Et notandum, quod non ait: vadam ad profundum [Col. 0366D] inferni, sed: vadam ad portas inferi, quia justi illuc descendentes in superioribus locis absque tormento tenebantur; peccatores autem in inferioribus puniebantur. Quia vero a passione Domini usque ad finem saeculi adhuc permansura fuerit Ecclesia, subjungit:
Quaesivi residuum annorum meorum, id est spatium temporis mei, quod supererat usque ad mundi terminum, rogavi donari mihi. Hoc est quod alias voce Ecclesiae dicitur: «Ne revoces me in dimidio dierum meorum (Psal. CI, 25) ,» id est non me finias, donec omnes dies in consummatione saeculi compleam. Et quia naturam nostrae humanitatis Dominus assumpsit, voce humani generis in infernum sine spe descendentis ait: Dixi: Non videbo Dominum [Col. 0367A] Deum in terra viventium, id est in coelesti patria, quoniam «vadam et non revertar ad terram tenebrosam, et opertam mortis caligine (Job X, 21) .»
Non aspiciam hominem ultra, cum fuero missus in tenebras exteriores, quia nocte damnationis aeternae caecabor. Nec habitatorem quietis jam videbo, sed inter eos, qui in tormentis morabuntur, detinebor. Haec enim per peccatum meruit homo. Et ideo Dominus humanitatis nostrae factus particeps vocem eorum, qui propter peccatum peribant, in se suscepit, ut peccati remissionem obtinens, peccatores a morte salvaret. Unde et in Psalmo causam nostram suscipiens, ait: «Dominus Deus, respice in me, quare me dereliquisti? Longe a salute mea verba delictorum meorum (Psal. XXI, 2) .» Qui quoniam [Col. 0367B] plebem Judaeorum, ex quibus carnem assumpserat, amisit, recte subjungit:
VERS. 12.—«Generatio mea ablata est, et convoluta est a me quasi tabernaculum pastorum.»
Ejus namque generatio ablata est ei, quia Judaeam perdidit. Et sicut tabernaculum pastorum in uno fasciculo convolvitur, et ad ignem deportatur, ipsis abeuntibus; sic, recedente Domino, plebs illa convoluta est in congregationem unius fascis [Col. 0367D] Ambo cod. fasci. in lacum, ut aeternaliter ibi comburatur. Cujus plebis voce subditur:
«Praecisa est velut a texente vita mea: dum adhuc ordirer succidit me.»
Loquitur enim Dominus voce Judaici populi, quia per mysterium assumptae humanitatis unum cum eo [Col. 0367C] factus est. Quia vero «justus ex fide vivit (Rom. I, 17) ,» hic autem populus in adventu Domini fidem, ex qua vivebat, amisit, praecisa est, inquit, vita mea, id est fides mea, et amputata. Quae scilicet vita comparatur telae, quae texitur, quia fides illius rudis populi quibusdam incrementis proficiebat sicut tela, cum texitur. Et quemadmodum tela duobus lignis infra supraque religata innectitur, ut texatur, ita fides illius populi in humanitate et divinitate Redemptoris tenebatur, ac proficiebat.
Praecisa est ergo vita ejus, velut si tela praecidatur a texente, quia Dominus, qui fidem ejus augere solebat, justo judicio praecidit eam. Qui videlicet populus, dum adhuc ordiretur, praecisus est, quia [Col. 0367D] quando fidei vitam perdidit, adhuc inchoabat. Unde et Apostolus improperat eis, dicens: «Cum deberetis magistri esse propter tempus, rursus indigetis ut vos doceamini, quae sint elementa exordii sermonum Dei, et facti estis, quibus lacte opus sit, non solido cibo. Omnis enim qui lactis est particeps, expers est sermonis justitiae: parvulus enim est (Hebr. V, 12) .» Adhuc ergo populus ille ordiebatur, id est incipiebat, quando succisus est. «Nihil enim ad perfectum adduxit lex (Hebr. VII, 19) .»
Rursus voce electae partis ejusdem populi subjicitur: «De mane usque ad vesperam finies me.» Et a superioribus intelligitur: Dixi. Quod enim bis superius [Col. 0368A] ait, Dixi frequenter subintelligi potest in sequentibus. Quid vero mane, nisi tempus illud dicit, quo populus ille, vel per Abraham, vel per Moysen coepit Deum cognoscere? Et quid vesperam, nisi occasum solis justitiae, id est passionem Domini nuncupat? Dixit itaque populus Hebraeorum quia «de mane usque ad vesperam finies me,» quoniam se religiose victurum prophetavit ab initio datae legis usque ad passionem Domini. Quotidie enim finitur, qui ob amorem patriae coelestis ab amore praesentium magis magisque deficit, et desideria carnis exstinguit, secundum illud Apostoli: «Semper mortificationem Jesu in corpore vestro circumferentes, ut et vita Jesu Christi in corpore vestro manifestetur. Semper autem nos, qui vivimus, in mortem [Col. 0368B] tradimur propter Christum, ut et vita Jesu manifestetur in carne nostra mortali (II Cor. IV, 10) . Nam et sub Veteri Testamento sic vivebant nonnulli. Deinde propria voce Dominus adjungit:
VERS. 13.—«Sperabam usque ad mane.»
Id est exspectabam resurrectionem secundum illud: «Caro mea requiescet in spe (Psal. XV, 9) .» Mane enim horam resurrectionis appellat. Nam de vespera, quam praemisit, et de isto mane scriptum est alias: «Ad vesperum demorabitur fletus, et ad matutinum laetitia (Psal. XXIX, 6) .» Fleverunt enim discipuli, moriente Domino; sed, eo resurgente, laetati sunt. Post multiplicem itaque vocum variationem hucusque frequenter immutantem personas loquentium jam diutius Ecclesiae vox in his quae sequuntur, [Col. 0368C] perseverat. Subjungit enim:
«Quasi leo sic contrivit omnia ossa mea,» etc. In ossibus quippe est fortitudo corporis. Et quae sunt ossa hujus sacri corporis, id est Ecclesiae, nisi Apostoli? Quasi ergo si conterat Leo cujusquam ossa, quem devorat; sic contrivit Satanas, tempore Dominicae passionis, ossa Ecclesiae, quia tunc omnium apostolorum mentes confregit, et constantiam eorum contrivit. Sed hoc periculum cito praeteriit, ut Ecclesiae religio usque ad consummationem saeculi perduraret. Consequenter enim loquitur: «De mane usque ad vesperam finies me.» Nam mane, sicut et superius, horam Dominicae resurrectionis appellat, vesperam vero finem mundi. Et de mane usque [Col. 0368D] ad vesperam finitur, quia ex tempore resurrectionis Dominicae usque ad mundi terminum carnem suam crucifigens, cum vitiis et concupiscentiis Apostolum imitatur, dicentem: «Quotidie morior (I Cor. XV, 31) .» Et adjungit:
VERS. 14.—«Sicut pullus hirundinis sic clamabo, meditabor ut columba.»
Clamabo, inquit, ut pullus hirundinis, qui natus clausos habet oculos usque ad diem octavum, et clamat propter caecitatem et famem. Sic enim homo, in hujus vitae caecitate natus, usque ad diem novissimae resurrectionis positus in tenebris et egestate, clamare jugiter debet pro his ad Deum, et compunctioni [Col. 0369A] studens, meditari ut columba, quae pro cantu gemit assidue. Postquam vero justorum Ecclesia vel quaelibet sancta anima diutius ita clamavit, et meditata est, subsequitur, dicens:
«Attenuati sunt oculi mei suspicientes in excelsum.» Ex saecularibus enim curis et cogitationibus infimis crassitudine quadam hebetantur oculi cordis sicut de quibusdam dicitur, quia «incrassatum est cor populi hujus (Matth. XIII, 15) .» Qui vero terrena omnia mente transcendit, et cogitationes suas subtiliter mundans, coelestium contemplatione desiderioque pascitur, hujus oculi, in excelsum suspicientes, attenuantur. Sic enim oculos attenuari sanctus Job volebat, cum diceret: «Spiritus meus attenuabitur (Job XVII, 1) .» Bene ergo dicit Ecclesia contemplationi [Col. 0369B] supernorum intenta, quia attenuati sunt oculi mei suspicientes in excelsum. Sed ab altitudine contemplationis rediens ad considerationem malorum, quae inferius tolerat, subjungit obsecrando: «Domine, vim patior, responde pro me.» Et intra se cogitando addit:
VERS. 15.—«Quid dicam, aut quid respondebit mihi, cum ipse fecerit?»
Domine, inquit, vim tribulationis patior, responde tibi pro me, quia non valeo respondere tibi, cum scriptum sit: «O homo quis es, ut respondeas Deo?» (Rom. IX, 20.) Responde ergo pro me, id est causam meam contra severitatem justitiae tuae misericorditer defende, ut vim afflictionis, quam juste patior, amovere possis per rationem justitiae. Quid [Col. 0369C] enim, inquit, dicam Deo meo? Ac si dicat: «Si justificare me voluero, os meum condemnabit me. Si innocentem ostendero, pravum me comprobabit (Job IX, 20) . Aut quid respondebit mihi, cum ipse fecerit, id est quam rationem mihi reddet de his quae patior, cum ipse conditor meus sit, qui me vel affligit vel affligi permittit? Qui enim me benigne condidit, nequaquam injuste cruciari permittit. Sed est, quod inter haec salubriter agam: «Recogitabo omnes annos meos in amaritudine animae meae,» id est ad memoriam revocabo omne tempus vitae meae transactum, et omnia deflebo, quae me male egisse recognovero.
VERS. 16.—«Domine, si sic vivitur, et in talibus [Col. 0369D] vita spiritus mei.»
In praesenti vita sic vivitur, ut supra dixit de se, id est dolores et afflictiones patiendo. Omnes enim, qui vivimus, afflictione premimur, et ei, qui nos affligit, respondere non possumus. Et in talibus doloribus est vitae spiritus mei, id est vita, quam spiritus his artubus confert.
Vel sic vivitur vera vita, id est recogitando cum amaritudine poenitentiae praeteritos annos. Et in amaritudinibus talibus et recordationibus est vita spiritus mei, quia per poenitentiam reviviscit anima, quae in peccatis mortua erat. Sive in talibus afflictionibus enutritur vita spiritus mei, quia tanto verius vivit Spiritus mentis, quanto fortius caro conteritur. Unde et additur:
[Col. 0370A] «Corripies me, et vivificabis me.» Corripies me flagellando exterius, et per hoc vivificabis me interius ut dicere possim, quia «castigans castigavit me Dominus, et morti non tradidit me (Psal. CXVII, 18) .» Haec loquitur Ecclesia vel quilibet justus cum Paulo, glorians in tribulationibus. Sed qui sic corripi desiderat, videamus quid agat, cum correptio foris cessaverit. Subjungit:
VERS. 17.—«Ecce, in pace amaritudo mea amarissima.»
In pace enim est amaritudo electorum amarissima, quia qui semper in amaritudine cordis sunt, tunc vehementius amaritudine replentur, cum nihil adversitatis exterius patiuntur. Sed quid per hanc correptionem et amaritudinem meruerint, sequitur: [Col. 0370B] «Tu autem eruisti animam meam, ut non periret,» id est ab imminenti periculo damnationis aeternae salvasti. Et quomodo eam a periculo mortis eruisti? Sequitur: «Projecisti post tergum tuum omnia peccata mea,» id est a conspectu tuo auferens, in his quae retro sunt ea reliquisti, ut jam in anterioribus, id est in futuris saeculis non videantur. Sequitur:
VERS. 18.—«Quia non infernus confitebitur tibi, neque mors laudabit te: non exspectabunt, qui descendunt in lacum, veritatem tuam.»
VERS. 19.—«Vivens, vivens ipse confitebitur tibi sicut et ego hodie: pater filiis notam faciet veritatem tuam.»
Quod animam meam a morte erueris, dum peccata [Col. 0370C] dimitteres, inde comprobatur, quia infernus non confitebitur tibi, id est his qui in inferno sunt, per confessionem peccatorum, non dabitur jam remissio: neque mors laudabit te, id est qui in illa morte sunt. Et qui semel in lacum perditionis illius descendunt, jam veritatem doctrinae tuae non exspectabunt cognoscere, quoniam, in sua stultitia consumpti, sine remedio punientur.
Vel certe veritatem promissionis tuae non exspectabunt, quam exspectant electi. Infernus et mors non confitebuntur, sed vivens, vivens ipse confitebitur tibi, id est, dum in praesenti saeculo quisque vivit, habet potestatem confitendi peccata sua, sicut et ego, dum adhuc hodie vivo, confiteor. Et illi, qui [Col. 0370D] descendunt in lacum, non exspectabunt veritatem tuam. Sed pater quisque spiritualis notam faciet veritatem tuam filiis suis, quos in Christo Jesu per Evangelium genuerit. In hac enim vita locus est discendi, non in inferno, et hic est locus peccata confitendi atque purgandi. Hucusque Dominus voce corporis tui locutus est. Sed post haec voce propria loquitur ad Patrem, dicens:
VERS. 20.—«Domine, salvum me fac.»
Id est resuscita me. Rursumque membrorum suorum voce subjungit: «Et psalmos nostros cantabimus cunctis diebus vitae nostrae in domo Domini,» id est in Ecclesia permanebimus in psalmis et hymnis et canticis spiritalibus cantantes et psallentes in cordibus nostris Domino. Hoc enim a resurrectione [Col. 0371A] Domini fideles agunt ubique. Et haec est oratio Ecclesiae deprecantis in Psalmo: «Domine, salvum fac regem, et exaudi nos in die qua invocaverimus te (Psal. XIX, 10) .» Nam quod ibi dicitur: «Domine, salvum fac regem,» hoc est, quod ipse rex ait hic: Domine, salvum me fac; et quod ibi sequitur: «Et exaudi nos in die qua invocaverimus te,» hoc loco subditur: «Et psalmos nostros cantabimus cunctis diebus vitae nostrae in domo Domini.» Terminata itaque oratione regis Ezechiae, sequitur in narratione prophetica:
VERS. 21.—«Et jussit Isaias, ut tollerent massam de ficis, et cataplasmarent super vulnus, et sanaretur.»
Dominus autem in Osee dicit: «Quasi uvas in [Col. 0371B] deserto inveni Israel, quasi prima poma ficulneae (Osee IX, 10) . Et Jeremias, visionem quamdam referens ait inter alia: Calathus unus ficus bonas habebat nimis, ut solent esse ficus primi temporis (Jerem. XXIV) .» Et subjungit Dominum dixisse: «Sicut ficus hae bonae: sic cognoscam transmigrationem Juda, quam emisi de loco isto in terram Chaldaeorum in bonum, et ponam oculos meos super eos ad placandum (ibid., V) .
Quid ergo per massam ficorum designatur, nisi multitudo electorum dulcis et suavis? Quid itaque est, quod super vulnus Ezechiae ponitur massa ficorum, nisi quod, dum Redemptor noster in cruce pendens lancea vulneratur, Ecclesiam proprio cruore mercatur? Unde Paulus ait: «Regere Ecclesiam [Col. 0371C] Dei, quam acquisivit sanguine suo (Act. XX, 28) .» Vulneratus igitur acquisivit Ecclesiam quod est massam ficorum esse vulneri superpositam.
Et cataplasmata est haec massa de ficis super vulnus, quia justorum Ecclesia glutino charitatis adhaeret Dominicae passioni. Ut autem massa haec super vulnus est cataplasmata, sanatus est rex, quia postquam Christus patiendo agglutinavit sibi multitudinem electorum, qui omnes unum sunt, calcata morte, surrexit jam non reversurus in corruptionem. Sanatus est enim, quia gloria resurrectionis indutus est. Sequitur:
VERS. 22.—«Et dixit Ezechias: Quod erit signum quia ascendam ad domum Domini.»
[Col. 0371D] Cum hoc dixisset rex, Isaias respondit ei, quod supra positum est voce Domini: «Hoc erit tibi signum a Domino, quia facit Dominus verbum hoc quod locutus est: Ecce ego reverti faciam umbram linearum (Apoc. III, 7) ,» etc. Ezechias ascensurus erat in domum Domini, quia Christus, a mortuis resurgens, ascendit in illam aeternitatis domum, ubi nunc sedet in dextera Dei Patris. Sed hujus ascensionis fuit signum, quod decem lineis sol reversus est, quia dum in ejus morte et resurrectione patefierent arcana legis, datum est evidens indicium, quia ipse regna quoque coelorum reseraturus erat. Nam neque legem, neque coelum aperire poterat nisi sanctus et verus, «qui habet clavem David, qui aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit (Apoc. III, 7) .» Post cujus ascensionem quia gentes ad fidem venerunt, bene subditur:
«In tempore illo misit Merodach Baladan filius Baladan rex Babylonis libros et munera ad Ezechiam; audierat enim, quod aegrotasset et convaluisset.»
Quid enim per Merodach, qui interpretatur, amara arrogantia vel amaritudinem immittens, nisi magistros sapientiae saecularis designat, qui propter eamdem suam sapientiam assumpserant nimiam arrogantiam et sequacibus suis immittebaut amaritudinem arrogantiae vel sapientiae suae? Qui et Baladan cognominatur, quod dicitur: Venit sibimet judicans, quia sapientes saeculi ad hoc venerunt, ut sibimet [Col. 0372B] judicantes praeferrent sua his quae erant aliorum, de quibus recte Dominus ait: «Omnes quotquot venerunt, fures sunt et latrones (Joan. X, 8) .» Atque filius Baladan est iste Merodach, quia hi, qui ex sapientibus mundi crediderunt, ex doctrina veterum sapientum erant primogeniti. Rex quoque Babylonis, id est confusionis dicitur fuisse Merodach, quia sapientes saeculi principes erroris fuerunt.
Hic ergo Merodach misit ad Ezechiam, id est ad Christum libros sanae doctrinae, et munera bonorum operum. Multi enim ex sapientibus gentium conversi libros optimos scripserunt, et munera suae devotionis obtulerunt Christo, sicut Justinus philosophus, et Areopagita Dionysius, et Augustinus Aurelius Audierat enim per apostolos iste Merodach, quod [Col. 0372C] Ezechias aegrotasset, et convaluisset, id est Christus infirmitatem nostrae mortalitatis assumpsisset, et ad immortalitatis gloriam pervenisset. Sequitur:
VERS. 2.—«Laetatus est Ezechias super eis, et ostendit eis cellam aromatum, et argenti et auri, et odoramentorum, et unguenti optimi, et omnes apothecas supellectilis suae, et universa, quae inventa sunt in thesauris ejus.»
Laetatus est Christus super conversis gentilibus, et ostendit eis cellam aromatum, id est introduxit eos in Ecclesiam, quae referta est aromatibus virtutum. Quae cella est et argenti, id est divini eloquii, atque auri, id est supernae sapientiae, et odoramentorum, quae sunt orationes sanctorum, et unguenti optimi, id est unctionis Spiritus sancti. Unguentum [Col. 0372D] enim optimum est Spiritus sanctus, quia praedicavit «Jesum a Nazareth, quomodo unxit eum Spiritu sancto Deus (Act. X, 38) .»
Ἀποθήκη Apotheca vero graece, latine dicitur repositorium vel reconditorium. Quid autem supellex Ezechiae designat, nisi virtutum ornamenta, et bonorum operum instrumenta varia? Quid ergo per apothecas supellectilis ejus, nisi congregationes fidelium intelligere debemus, sive mentes eorum, ubi recondita est multimoda virtutum supellex? Deinde quod per partes descripserat, generaliter adjungens universa quae inventa sunt in thesauris ejus, omnia bona nuncupat: et cuncta haec ostendit Christus conversis gentilibus. Sequitur:
[Col. 0373A] «Non fuit verbum, quod non ostenderet eis Ezechias in domo sua, et in omni potestate sua.»
Domus ejus est Ecclesia. Potestas ejus est, de qua dicit: «Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII, 18) .» Non fuit ergo verbum, quod non ostenderet eis in domo sua, et in omni potestate sua, quoniam omnia, quae sunt in Ecclesia vel in coelo et in terra, prout nunc ea nosse debet pietas christianae religionis, manifestavit eis, sicut ait: «Vos autem dixi amicos: quia quaecunque audivi a Patre meo, nota feci vobis (Joan. XV, 15) .» Sequitur:
VERS. 3.—«Introivit autem Isaias propheta ad regem Ezechiam, et dixit ei: Quid dixerunt viri isti, et unde venerunt ad te?»
[Col. 0373B] Vocatis ad fidem gentibus intravit Isaias, id est sermo propheticus ad Ezechiam, id est ad Christum locuturus de eis, quia tunc in eorum moribus impleri coepit, quod de eorum conversatione dudum fuerant locuti prophetae. De quibus quasi de ignotis interrogat, quia prophetae velut incognitos habebant gentiles, quibus praesentialiter non loquebantur. Sequitur:
«Et dixit Ezechias: De terra longinqua venerunt ad me, de Babylone.» Longe erant gentiles a Deo in Babylone, id est dum in confusione erroris idololatriae morarentur. Unde fertur adolescentior ex duobus fratribus, accepta portione substantiae, abiisse «in regionem longinquam (Luc. XV, 12) ,» et ibi eamdem substantiam suam dissipasse vivendo luxuriose, [Col. 0373C] sed tandem, aliquando surgens, rediisse ad patrem suum. Venerunt igitur de terra longinqua, de Babylone gentiles, qui conversi sunt ab antiquis erroribus ad Christum. Sequitur:
VERS. 4.—«Et dixit: quid viderunt in domo tua? Et dixit Ezechias: omnia, quae in domo mea sunt, viderunt: non fuit res, quam non ostenderem eis in thesauris meis.»
Omnia quae sunt in domo Domini, id est in Ecclesia, viderunt conversi gentiles et agnoverunt, atque diligenter instructi sunt de omnibus. Non fuit res in thesauris ejus, quam non ostenderit eis, quoniam omnes divitias animae et virtutum opes manifestavit eis. Sed jam videmus atque gemimus ex [Col. 0373D] magna parte compleri quod sequitur.
VERS. 5.—«Et dixit ad Ezechiam Isaias: Audi verbum Domini exercituum:»
VERS. 6.—«Ecce dies venient, et auferentur omnia quae in domo tua sunt, et quae thesaurizaverunt patres tui usque ad diem hanc, in Babylonem: non relinquetur quidquam, dicit Dominus.»
Dies veniunt, atque jam coeperunt, de quibus ait Apostolus: «Quoniam in novissimis diebus instabunt periculosa tempora, et erunt homines seipsos amantes, cupidi, elati, superbi, blasphemi, parentibus non obedientes, ingrati, scelesti, sine affectione, sine pace, criminatores, incontinentes, immites, sine benignitate, proditores, protervi, tumidi, voluptatum [Col. 0374A] amatores magis quam Dei, habentes quidem speciem pietatis, virtutem autem ejus abnegantes (II Tim. III, 1-5) .» Quantum igitur ad multitudinem hujusmodi pseudochristianorum, auferentur in diebus illis spiritaliter in Babylonem omnia quae sunt in domo Domini. Neque enim de infidelibus loquitur Apostolus haec omnia, sed de his potius qui dicuntur Christiani, de quibus et Dominus ait: «Verumtamen veniens Filius hominis, putas, inveniet fidem super terram?» (Luc. XVIII, 8.) Quid ergo mirum, si omnia quae sunt in domo Domini dicuntur in Babylonem tollenda, cum ipse Dominus in adventu suo vix inventurus sit fidem super terram?
Nec tamen ita dicendo negamus nonnullos tunc strenuissimos fore justos, sed de eorum multitudine [Col. 0374B] loquimur, de quibus scriptum est: «Quoniam, abundante iniquitate, refrigescet charitas multorum (Matth. XXIV, 12) .» Omissis ergo paucis justis de reproborum copiosa, quae tunc abundabit, multitudine sermo est, cum dicitur, quia tollentur in Babylonem omnia quae sunt in domo Ezechiae, id est in hac plebe Christiana, videlicet aromata virtutum, et fragrantia opinionis optimae, et argentum divini eloquii, et aurum coelestis sapientiae, et odoramenta orationum, et caetera superius descripta.
Patres autem Domini prophetae vocantur et patriarchae, qui thesaurizaverunt in domo ejus usque hodie thesauros morum bonorum et sapientiae, quia per eorum facta et dicta spiritalibus divitiis repletur Ecclesia. Sed omnes hi thesauri post paucos dies [Col. 0374C] auferentur in Babylonem, id est in confusionem, quia per Antichristum omnia interioris hominis bona ducentur captiva. Non relinquetur quidquam, dicit Dominus, quia ille pestifer omnia corrumpet et destruet. Sed his de damno morum praemissis, de captivitate fidelium subjungitur:
VERS. 7.—«Et de filiis tuis, qui exibunt de te, suos genueris, tollent, et erunt eunuchi in palatio regis Babylonis.»
Non ait: omnes filios tuos tollent, sed de filiis tuis tollent. Ubi satis apparet, non omnes tunc fideles seducendos esse. Omnes enim Christiani sunt filii ejus, sicut ipse demonstrat, cum dicit: «Nunquid possunt filii sponsi jejunare, quandiu cum illis [Col. 0374D] est sponsus?» (Marc. II, 19.) Et bene dicitur: Qui exibunt de te, quia secundum Apostolum sumus «de carne ejus, et de ossibus ejus (Ephes. V, 30) .»
De his ergo filiis nonnullos tollent praedicatores Antichristi, et facient eos eunuchos esse, id est absque mentis virilitate, in palatio regis Babylonis, id est in curia principis hujus saeculi, qui est Satanas. Eunuchus namque est, qui mentis virilitatem, qua spiritales filios gignere praedicando deberet, amisit. Unde per Moysen dicitur: «Quia non intrabit eunuchus, attritis vel amputatis testiculis et abscisso veretro Ecclesiam Domini (Deut. XXIII, 2) .» Atteruntur enim testiculi ejus, cujus interna virilitas adversis comminuitur. Amputantur vero testiculi ejus cum veretro, cujus spiritalia virilia, quibus [Col. 0375A] Per Evangelium filios generare posset, auferuntur. Sed quicunque talis est, intrare non valet Ecclesiam Domini supernam, quam soli ingrediuntur electi. Recte itaque dicitur, quia «de filiis tuis exibunt, quos genueris, tollent, et erunt eunuchi in palatio regis Babylonis,» quoniam sub Antichristo multi seducentur ex Christianis, et adhaerebunt enerviter obsequio regis intimae confusionis. Sequitur:
VERS. 8.—«Et dixit Ezechias ad Isaiam: Bonum verbum Domini, quod locutus est.»
Bonum est, ut multitudo reproborum, quae modo gravat Ecclesiam, tota per Antichristum separetur ab electis. Sequitur:
«Et dixit: Fiat tantum pax et veritas in diebus meis.»
[Col. 0375B] Dierum nomine signari solet electorum conversatio, Salomone dicente: «Justorum autem semita quasi lux splendens procedit, et crescit usque ad perfectam diem (Prov. IV, 18) .» Qui sunt ergo dies Ezechiae, id est Christi, nisi electi ejus, quibus ait Apostolus: «Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino?» (Ephes. V, 8.) Fiat ergo pax in diebus istis, ut sit «in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) ,» ne spiritaliter expugnentur a rege Babylonis, et captiventur. Fiat in eis et veritas, ne sint ex illis, quibus per Antichristum Deus immittet operationem erroris, ut credant mendacio, sicut ait Apostolus: «Eo quod charitatem veritatis non receperint, ut salvi fierent (II Thes. II, 10) .» Licet enim justi persecutionem foris patiantur, [Col. 0375C] semper tamen est in eis pax, quoniam in eis audire merentur: «Pax Dei, quae exsuperat omnem sensum, custodiat corda vestra, et intelligentias vestras in Christo Jesu (Philip. IV, 7) .» Quorum enim corda et intelligentias pax Dei custodit in Christo, in his recte pax fieri dicitur, quoniam a pace Dei nulla impugnatione hostili separantur. Et in his tantum fit pax, quia «non est pax impiis dicit Dominus (Isa. XLVIII, 22) .» Veritas quoque fit in eis, dum, veritatem facientes in charitate, crescunt in illo per omnia, qui est caput Christus. Sed quoniam tristia de spiritali captivitate fidelium praedicta sunt, apte subjungitur electorum consolatio, cum dicitur:
[Col. 0375D] VERS. 1.—«Consolamini, consolamini, popule meus, dicit Deus vester.
VERS. 2.—«Loquimini ad cor Jerusalem, et avocate [Col. 0375D] Alias, advocate. eam, quoniam completa est mantia ejus, dimissa est iniquitas illius: suscepit de manu Domini duplicia pro omnibus peccatis suis.»
Considerans enim Dominus abominationem desolationis illius novissimae, qui per Antichristum fiet, benigne suos inter adversa consolatur, dicens: «Consolamini, consolamini, popule meus.» Et ut consolationem qui jam perceperunt, alios consolari studeant, adjungit:
[Col. 0376A] «Loquimini ad cor Jerusalem, et avocate eam.» Ad cor namque est loqui tristem blande consolando alloqui. Unde Ruth dixisse fertur ad Booz: «Consolatus es me, et locutus es ad cor ancillae tuae (Ruth II, 13) .» Huic autem loco consonat Apostolus, dicens: «Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis, qui consolatur nos in omni tribulatione nostra; sic ut possimus et ipsi consolari eos qui in omni tribulatione sunt, per exhortationem qua exhortamur et ipsi a Deo, quoniam sicut abundant passiones Christi in nobis, ita et per Christum abundat consolatio nostra (II Cor. I, 3-5) .»
Nam quod ait Dominus: Consolamini, consolamini, [Col. 0376B] popule meus, Apostolus dicit: «Qui consolatur nos in omni tribulatione nostra.» Et quod Dominus subdit: Loquimini ad cor Jerusalem, Apostolus adjungit: «Ut possimus et ipsi consolari eos qui in omni tribulatione sunt,» etc. Loquimini igitur, inquit, ad cor Jerusalem, id est Ecclesiae, vel cujuslibet fidelis animae inter adversa positae, dicentes ea quae cor ejus audire desiderat, et avocate eam, ut discedat ab iniquitate omnis qui invocat nomen Domini, quatenus humanae conversationis prava studia deserens, terrenorum hominum, qui prae abundantia iniquitatis multi sunt, perditos mores non imitetur.
Quoniam in illa tribulatione novissima completa, id est finita est malitia ejus, ea scilicet malitia, de [Col. 0376C] qua scriptum est: «Nolite solliciti esse in crastinum. Crastinus enim dies sollicitus erit sibi ipsi. Sufficit enim diei malitia sua (Matth. VI. 34) .» Tunc enim omnem corporeae necessitatis sollicitudinem, quae nunc appellatur malitia, relinquere compelletur quisque fidelis, et se ipsum in ovem occisionis deputare. Terminata est ergo tunc malitia ejus, quia omnem mundi sollicitudinem abjiciet; et quia persecutionem patitur propter justitiam, dimissa est iniquitas illius, quam forte ante commiserat. Suscepit namque de manu Domini duplicia pro omnibus peccatis suis, quia et in corpore et in anima vehementissime cruciatus est pro omnibus peccatorum, praeteritis delectationibus. «Erit enim tribulatio magna, [Col. 0376D] qualis non fuit ab initio mundi usque modo, neque fiet (Matth. XIII, 21) .»
Possunt tamen haec super adventu Domini convenienter intelligi. Praecipua namque consolatio populi Dei fuit adventus Christi, quia ex quo patribus promitti coepit, multis sanctorum lacrymis desideratus fuerat. Unde senex ille Simeon erat «exspectans consolationem Israel: et responsum acceperat a Spiritu sancto, non visurum se mortem, nisi videret Christum Domini (Luc. II, 25) .» Hanc ergo consolationem Israel, quae per adventum Christi futura erat, offert propheta nunc eidem populo, dicens: «Consolamini, consolamini, popule meus, [Col. 0377A] dicit Dominus Deus vester;» atque subjungit, dicens ad apostolos: Loquimini ad cor Jerusalem, id est, ad cor plebis Judaeorum, blande et rationabiliter ad poenitentiam Dominicae necis exhortantes eam. Et avocate eam, ab infidelitate ad fidem, a vetustate ad novitatem, quoniam completa est malitia ejus, occidendo Salvatorem, et post dimissa est iniquitas illius credendo in eum.
Ut autem intelligamus, quod sequitur: «Suscepit de manu Domini duplicia pro omnibus peccatis suis,» meminerimus in hoc corpore corruptibili, quod aggravat animam, vita nos misera vivere. Sed quia jam redempti per mediatorem sumus, et Spiritum sanctum pignus accepimus, beatam vitam in spe habemus, etsi rem ipsam nondum tenemus. [Col. 0377B] «Spes autem, quae videtur, non est spes. Quod enim videt quis, quid sperat? Si autem, quod non videmus, speramus, per patientiam exspectamus (Rom. VIII, 24) .» In malis autem quae quisque patitur, non in bonis quae fruitur, opus est patientia.
Hanc ergo vitam, de qua scriptum est: «Nunquid non tentatio est vita humana super terram? (Job. VII, 1) ,» in qua quotidie clamamus ad Dominum: «Libera nos a malo (Matth. VI, 13) ,» cogitur homo tolerare etiam remissis peccatis, quamvis, ut in eam veniret miseriam, primum fuerit causa peccatum. Productior est enim poena quam culpa, ne parva putaretur culpa, si cum illa finiretur et poena. Ac per hoc vel ad demonstrationem debitae miseriae, vel ad emendationem labilis vitae, vel ad exercitationem [Col. 0377C] necessariae patientiae, temporaliter hominem detinet poena, etiam quem jam ad damnationem sempiternam reum non detinet culpa. Bene itaque, cum dictum esset: «Dimissa est iniquitas illius,» subjunctum est: «Quoniam suscepit de manu Domini duplicia pro omnibus peccatis suis,» quia dum peccaret, et postquam peccare desiit, afflictionem praesentis vitae sustinuit. Sequitur:
VERS. 3.—«Vox clamantis in deserto: Parate viam Domini, rectas facite in solitudine semitas Dei nostri.»
Interrogatus Joannes Baptista quis esset, respondit: «Ego vox clamantis in deserto: Dirigite viam Domini sicut dixit Isaias propheta (Joan. I, 23) .» [Col. 0377D] Joannes ergo vox dicitur, quia verbum praecedit. Sicut enim ex usu nostrae locutionis cognoscimus, vox ante sonat, ut verbum postmodum possit audiri. Adventum itaque Dominicum praecurrens, Joannes vox appellatur, quia per ministerium illius Verbum Patris auditur. Verbum est ipsa cogitatio, quae adhuc intra secreta conscientiae retinetur; vox vero sonus index cogitationis. Verbum quippe dicitur esse, quod intra animi silentium mente concipimus; vox autem, per quam verbum proferimus. Verbum etiam est ratio, quae per vocem auditur. Sicut ergo quando verbum corde concipimus, necessaria est vox quasi quoddam vehiculum verbi, et licet ipsum verbum per oris sonum ad alium transferamus, tamen ad integrum etiam intra nos manet, id est, sic clausum [Col. 0378A] a loquente transfertur, ut tamen in sua sede teneatur; ita omnipotens Pater innotescere volens nobis sapientiam et Verbum, quod in principio erat Deus apud Deum, sicut ipse ait: «Eructavit cor meum verbum bonum (Psal. XLVI, 2) ,» beatum Joannem quasi vocem, per quam ad nos Verbum suum proferret, assumpsit; et verbum illud, de illa coelesti sede sic ad nos descendit, ut tamen in profundo paterni pectoris maneret, terrena visitans, et coelestia non relinquens. Bene itaque Joannes vox dicitur, cujus, inchoante praeconio, sacramentum redemptionis humanae surda dudum coepit audire mortalitas. In deserto etiam vel in solitudine clamat, quia derelictae et destitutae Judaeae solatium suae salutis annuntiat.
[Col. 0378B] Vel per desertum et solitudinem designari potest destitutio boni. Vacua enim timore Dei pectora deserto squalentis eremi comparantur. Clamat ergo Joannes in deserto, dicens: «Parate viam Domini, rectas facite semitas Dei nostri (Luc. III, 4) ,» quia «multos filiorum Israel convertit ad Dominum Deum ipsorum praecedens ante illum parare Domino plebem perfectam (Luc. I, 16) .» Et nobis adhuc praecepit, ut in medio nationis pravae et perversae, id est, inter iniquos cum quibus degimus, viam in nobis ipsis Domino paremus bene vivendo, qui ait: «Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV, 23) .»
Potest per viam actio designari, et per semitas cogitationes. [Col. 0378C] Praecipit igitur nobis parare viam Domini, et rectas facere semitas ejus, quatenus et exteriorem conversationem nostram, et internas mentis nostrae cogitationes ei spiritaliter venienti praeparemus.
Vel etiam praedicatoribus jubet parare viam Domini. Parat enim viam Domini, qui mentibus audientium gloriam ejus praedicat, ut eas et ipse post veniens per amoris sui praesentiam illustret. Parat quisque rectus praedicator viam Domini, quoniam verba exhortationis praecurrunt, atque per hoc veritas in mente suscipitur. Sequitur:
VERS. 4.—«Omnis vallis exaltabitur, et omnis mons et collis humiliabitur, et erunt prava in directa, [Col. 0378D] et aspera in vias planas.»
Quid hoc loco vallium nomine, nisi humiles, et quid montium et collium nisi superbi homines designantur? In adventu igitur Redemptoris valles exaltatae, montes vero et colles humiliati sunt, quia juxta ejus vocem «omnis, qui se exaltat, humiliabitur, et qui se humiliat exaltabitur. (Luc. XIV, 11) .»
Prava autem directa fiunt, cum malorum corda per injustitiam detorta ad justitiae regulam diriguntur. Et aspera in vias planas immutantur cum immites atque iracundae mentes per infusionem supernae gratiae ad lenitatis mansuetudinem redeunt. Quando verbum veritatis ab iracunda mente non recipitur, quasi asperitas itineris gressum pergentis [Col. 0379A] repellit. Sed cum mens iracunda per acceptam mansuetudinis gratiam correptionis vel exhortationis verbum recipit, ibi planam viam praedicator invenit, ubi prius, prae asperitate itineris pergere, id est praedicationis gressum ponere, non valebat. His de primo adventu Salvatoris dictis, mox de secundo subditur:
VERS. 5.—«Et revelabitur gloria Domini, et videbit omnis caro pariter, quod os Domini locutum est.»
Tunc enim revelabitur gloria Domini, quia «videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli cum virtute magna et majestate (Matth. XXIV, 30) .» Nam quia omnis caro accipitur omnis homo, tunc, revelata gloria Domini, videbit omnis caro pariter [Col. 0379B] quod os Domini locutum est, quando, apertis coelis, ministrantibus angelis, consedentibus apostolis. in sede majestatis suae Christus apparuerit. Quem omnes electi a reprobis pariter videbunt, ut et justi de munere retributionis sine fine gaudeant, et injusti in ultione supplicii perpetuo gemant. Videbit itaque omnis caro, id est omnis homo pariter quod os Domini locutum est de gloria sanctorum et damnatione malorum. Sequitur:
VERS. 6.—«Vox dicentis: Clama. Et dixi: Quid clamabo? Omnis caro tenum, et omnis gloria ejus quasi flos agri.»
VERS. 7.—«Exsiccatum est fenum, et cecidit flos, quia Spiritus Domini sufflavit in eo. Vere fenum est populus.»
[Col. 0379C] VERS. 8.—«Exsiccatum est fenum, et cecidit flos: verbum autem Domini manet in aeternum.»
Vox, inquit, audita est Domini dicentis ad me: Clama. Et dixi: Quid clamabo? Et ait: Omnis caro fenum. Fides prophetae probatur oraculo. Clama, inquit Dominus. Et propheta: Quid clamabo? Atque Dominus: Omnis caro fenum. Vide jubentis imperium, obtemperantis obsequium, interrogantis affectum, obsequentis oraculum. Credit enim qui quod clamaret exposcit, et quod credidit prophetavit. Antequam vero Christus venisset, qui nobis gloriam vitae alterius innotuit, putabatur aliquid esse gloria hujus saeculi, vita carnis mortalis; sed in eo didicimus, quam fragilis et caduca sit. Unde nunc [Col. 0379D] vates, postquam ejus adventum annuntiavit, clamare jubetur, quia omnis caro fenum, et omnis gloria ejus quasi flos agri.
Et bene caro dicitur fenum, quia velociter ab hac vita succiditur, et arescit, ac sicut fenum viriditatem habet nascendo, et decorem pullulando, sed abscissum siccatur, et in pulverem redigitur: ita caro mortalis in pueritia viret, et in juventute nitet; sed cum per mortem abscissa fuerit, pulvis efficitur.
Brevis quoque temporalis ejus gloria demonstratur, cum additur, quia omnis gloria ejus quasi flos agri. Iniquorum quippe gloria flori feni vel agri comparatur, quia carnis gloria, dum nitet, cadit; [Col. 0380A] dum apud se extollitur, repentino intercepta fine terminatur. Nam flos feni et odoratu delectat et visu, sed citissime gloriam suae venustatis et suavitatis amittit, ideoque huic rectissime praesens carnalium felicitas assimilatur, quae nullatenus esse diuturna valet.
Exsiccatum est fenum et cecidit flos, quia carnalium decor temporalis in fine consumitur. Quia Spiritus Dei sufflavit in eo, id est sententia districti Judicis vitam carnis quasi viriditatem feni arefaciens. «Vere fenum est populus quoniam tanquam fenum velociter arescet (Psal. XXXVI, 2) .»—«Verbum autem Domini,» id est Christus «manet, in aeternum (I Petr. I, 25) » in ea carne, quam suscitavit. Quid autem praedicatores ejus inter eos, qui [Col. 0380B] fenum sunt, agere debeant audiamus. Sequitur:
VERS. 9.—«Super montem excelsum ascende tu, qui evangelizas Sion: exalta in fortitudine vocem tuam, qui evangelizas Jerusalem: exalta, noli timere. Dic civitatibus Judae: Ecce Deus vester.»
Super montem excelsum ascende tu, id est communem caeterorum hominum conversationem sublimiter transcende, ut ab infimis cogitationibus ad superna desideria, et a terrenis actibus ad virtutum exercitia conscendens, aliis exemplum appetendi sublimia praebeas, tu qui evangelizas Sion, id est speculam provide circumspectionis contra singulorum adventum vitiorum. Exalta in fortitudine robusti [Col. 0380C] operis vocem tuae praedicationis, qui evangelizas Jerusalem, id est visionem illius pacis perpetuae. Exalta in libertate vocem tuam, noli timere adversarios, quia cito veniet pax quam annuntias. Dic civitatibus Judae, id est Ecclesiis catholicae confessionis: Ecce Deus vester jam jamque veniet dare vobis visionem pacis sempiternae, qui temporaliter pro justitia pugnatis. Unde et additur:
VERS. 10.—«Ecce Dominus Deus in fortitudine veniet, et brachium ejus dominabitur: ecce merces ejus cum eo, et opus illius coram illo.»
In magna fortitudine veniet Dominus, et brachium ejus, id est virtus ejus, dominabitur, quia «cum venerit Filius hominis in majestate sua, et omnes angeli ejus cum eo, tunc sedebit super sedem majestatis [Col. 0380D] suae, et congregabuntur ante eum, omnes gentes (Matth. XXV, 31) .» Ecce merces ejus cum eo, quia tunc dicet his, qui a dextris ejus erunt: «Venite, benedicti Patris mei, possidete regnum quod praeparatum est vobis a constitutione mundi (ibid. 34) .»
Et opus illius, id est opus mercedis erit coram ipso, quia pensabit et examinabit opus, cui tantam mercedem restituet, subjungens: «Esurivi enim, et dedistis mihi manducare (ibid., 35) ,» etc. Vel opus ejus, id est genus humanum, quod ipse condidit, erit coram eo, quando, sicut dictum est «congregabuntur ante eum omnes gentes.»—«Omnes enim manifestari oportet ante tribunal Christi, ut referat [Col. 0381A] unusquisque propria corporis, prout gessit, sive bonum, sive malum (II Cor. V, 10) .» Sequitur:
VERS. 11.—«Sicut pastor gregem suum pascet, in brachio suo congregabit agnos, et in sinu suo levabit, foetas ipse portabit.»
Inter homines Dominus, corporaliter conversans, gregem ovium suarum pavit sicut pastor, dicens: «Ego sum pastor bonus, et cognosco meas, et cognoscunt me meae (Joan. X, 14) .» Pavit gregem suum praedicatione sua, et corpore ac sanguine suo adhuc pascere eum non cessat. Qui et agnos, id est mansuetos et innocentes ac simplices in brachio virtutis suae congregavit, et congregat, atque complectendo portat, et in sinu pietatis suae fovens, et protegens [Col. 0382A] levat, atque foetas oves, quae propter filios infirmatae sunt, clementer portat, id est sanctos doctores, qui eis quos spiritaliter genuerunt dicunt: «Facti sumus parvuli in medio vestrum, tanquam si nutrix foveat filios suos (I Thes. II, 7) .» Qui feminino genere nuncupantur et propter maternum affectum et charitatis viscera misericordemque infirmationem. Portat igitur foetas, quoniam eos propensiori pietate sustentat, et sustollit atque provehit, qui misericorditer infirmantur, ut infirmos lucrifaciant.
Tunc enim vere impletur, quod scriptum est, quia «virtus in infirmitate perficitur (II Cor. XII, 9) .» Sed jam libelli hujus finem faciamus, ut in aliis opusculis sequentia tractemus.
VERS. 12.—«Quis mensus est pugillo aquas, et coelos palmo ponderavit? Quis appendit tribus digitis molem terrae, et libravit in pondere montes, et colles in statera.»
Errorem idololatriae propheta multipliciter improbaturus primo Deum docet esse incircumscriptum, et immensum, atque omnipotentem, et omnisapientem, ut, quantae sit amentiae lapideam vel metallicam imaginem Deum esse credere manifestius innotescat.
Quis mensus est, inquit, pugillo aquas, subaudi, nisi Deus, qui eas omnes pugillo suo includens mensus est? Et quis palmo coelos ponderavit, nisi idem conditor, qui eorum latitudinem palmo suo sustentans [Col. 0381C] ponderavit, ut orientalis pars et occidentalis ipsorum aequi ponderis essent, et aquilonaris non praeponderaret australi, nec levior esset? Et quis appendit tribus digitis molem terrae, librans eam in medio aquarum, nisi summus Artifex? Et quis libravit in pondere montes, ut non ab alia parte magis terram gravarent quam ab alia, et colles in statera, ut aequi ponderis essent, suspendit, nisi Creator ipsorum?
Quantus ergo est iste, qui pugillo suo continens mensus est omnes aquas; et coelos amplitudine palmi sustinens ponderavit, atque terram super aquas tribus digitis appendit? Immensus esse non dubitatur, qui haec agere potuit, non quia ipse credendus sit habere corporea membra, sed quia per [Col. 0381D] has similitudines intimatur magnitudo potentiae divinitatis ejus. Mensus est enim pugillo aquas, quia virtute actionis suae inclusit eas, et quantum voluit exuberare fecit vel minui. Et coelos palmo ponderavit, quia larga potentia suae operationis eos in aequitate disposuit. Et appendit tribus digitis molem terrae, quoniam trina virtute fundavit eam. Similiter montes et colles trina potentia operationis instituit, id est virtute, qua operatur Trinitas.
[Col. 0382B] Quod si moraliter haec intelligi debent, per aquas bonorum mentes fidei praedicamenta sequentium designari solent, sicut ait superius: «Beati, qui seminatis super omnes aquas (Isai. XXXII, 20) .» Et Psalmista: «Vox Domini super aquas (Psal. XXVIII, 3) .» Hoc igitur loco quid aquarum nomine, nisi electorum corda, signantur, quae per intellectum sapientiae auditum jam supernae vocis acceperunt? De quibus recte dicitur: Quis mensus est pugillo aquas, subaudi: nisi solus Deus? Sancti enim, qui, sublevante spiritu, ad summa rapiuntur, quandiu in hac vita mortali sunt, ne aliqua elatione superbiant, dispensante manu Domini, quibusdam tentationibus reprimuntur, ut nequaquam tantum proficere valeant, quantum volunt; quia pugillo Dei in mensura [Col. 0382C] constringuntur, pugillo suo eos Dominus metitur, quia sic ipsos modificat, ut unusquisque eorum nec infra minima negligens deficiat, nec ultra maxima superbiens tendat, nec minus conetur explere quam sufficit, nec plus arripiat quam coepit, ne aut ad mensuram quam debet non perveniat, aut eamdem mensuram deserens extra limitem cadat. Unde Corinthiis ait Apostolus: «Non in immensum gloriamur, sed secundum mensuram qua mensus est nobis Deus, mensuram pertingendi ad vos (II Cor. X, 13) .» Recte ergo dicitur, quia mensus est Deus pugillo aquas.
Quid autem coelorum nomine nisi mentes justorum exprimuntur a cunctis terrenis contagiis intimo amore suspensae, in quibus jam Dominus quasi in [Col. 0382D] coelestibus regnat? Coelos igitur palmo ponderavit, quia sanctis virtutum copiam larga manu tribuens, qua suspenduntur, pondus adhuc infirmitatis, qua deprimuntur, non aufert. Ad ima namque trahit eos caro ne extollat spiritus; ad summa trahit spiritus, ne prosternat caro; et sic, certo moderamine sublevante et deprimente manu Domini, ut dum unusquisque eorum jam quidem interius ad summa rapitur, sed adhuc tentatur exterius, ne desperationis [Col. 0383A] lapsum vel elationis incurrat, quoniam nec tentatio exterior culpam perficit, quia interior intentio sursum trahit, nec rursum interior intentio in superbiam elevat, quia tentatio exterior, dum gravat, humiliat, sed dum spiritus trahit, et caro retrahit, subtilissimo judicii interni moderamine infra summa et supra infima in quodam medio anima libratur. Caelos itaque Dominus palmo ponderavit, sicut Salomon testatur, quoniam «spirituum ponderator est Dominus (Prov. XVI, 2) .»
Quid vero per terram, nisi Ecclesia figuratur, quae semen praedicationis suscipit, et fructum boni operis reddit? Dominus ergo tribus digitis appendit molem terrae, quoniam in gratia fidei suspendit gravitatem Ecclesiae, ut quae sursum sunt quaerat, non quae super [Col. 0383B] terram. Nam propter divinam Trinitatem per tres digitos designatur fides, quamvis et dona Spiritus sancti nomine digitorum intelligi possint, sicut ait Psalmista: «Quoniam videbo coelos tuos, opera digitorum tuorum (Psal. VIII, 4) , id est sanctos, quos operata est gratia spiritualium donorum tuorum. His itaque digitis, id est gratia fidei, appenditur moles animae nostrae, ut, terrena transcendens suspendatur in amore et contemplatione coelestium.
Quid autem montes et colles nisi sanctos exprimunt, qui per vitae meritum coelestibus appropinquant? Salomon vero dicit, quia «pondus et statera judicia Domini (Prov. XVI, 11) » sunt, Libravit igitur in pondere montes, et colles in statera, quia sanctos in judiciorum suorum justo moderamine, sicut [Col. 0383C] supra dictum est, ad alta suspendit. Sequitur:
VERS. 13.—«Quis adjuvit spiritum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit, et ostendit illi?»
VERS. 14.—«Cum qui iniit consilium, et instruxit eum, et docuit eum semitam justitiae, et erudivit eum scientia, et viam prudentiae ostendit illi?»
Quis adjuvit spiritum Domini? Subaudi: nullus, quia omnipotens est. Aut quis consiliarius ejus fuit, et ostendit ei quid agere debeat? subaudi: nullus, quia novit omnia, nec aliunde scientiam accepit, et ipse fons sapientiae, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. Cum quo iniit consilium ut instrueretur ab eo? subaudi: cum nemine, quoniam aeternaliter omnia scit. «In quo etiam [Col. 0383D] sorte vocati sumus, praedestinati secundum propositum ejus qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suae (Ephes. I, 11) .» Et quis docuit eum semitam justitiae, id est per quam viam subtilitatem justitiae suae duceret eis miserando quibus justum erat, et eis irascendo quibus juste irasci debeat? Subauditur nullus: quia secundum Apostolum, «Cui vult miseretur, et quem vult, indurat (Rom. IX, 18) .» Et quis erudivit eum scientia? Nullus, quia sine initio scit universa. Et quis viam prudentiae ostendit illi, per quam incederet eligendo bona, et respuendo mala atque prudenter agendo per omnia? Nullus ei quidquam horum suggessit, quia per se ipsum omnia potest, et omnia scit. Sed cum tantae magnitudinis atque potentiae ac sapientiae [Col. 0384A] Deus esse monstratus sit, videamus quid illi, qui de eo falsa sentiunt, aestimentur apud eum. Sequitur:
VERS. 15.—«Ecce gentes quasi stilla situlae, et quasi momentum staterae reputatae sunt ei: ecce insulae quasi pulvis exiguus.»
VERS. 16.—«Et Libanus non sufficiet ad succendendum, et animalia ejus non sufficient ad holocaustum.»
VERS. 17.—«Omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo, et quasi nihilum et inane reputatae sunt ei.»
Gentes idolis servientes reputatae sunt ab eo quasi stilla situlae, id est pro nihilo, sicut stilla aquae decidens ex situla pro minimo ducitur a portante, quia velut a vase deciderunt ab Ecclesia fidelium in idololatriam. [Col. 0384B] Momentum vero dicitur a motu, id est minima inclinatio librae, et celerrima in alterutram partem, quae fit ex parvo pondere. Gentes ergo reputatae sunt Deo quasi momentum staterae, quod levi motu flectitur in quamlibet partem, quia mente sunt instabiles, et ab aequitate semper exorbitantes. Hoc etiam in libro Sapientiae sic dicitur: «Quoniam tanquam momentum staterae sic ante te est orbis terrarum, tanquam gutta roris, antelucani, quae descendit in terram (Sap. XI, 23) .» Pro minimo itaque aestimantur apud Deum universi, qui in mundo sunt, nequitiam sectantes. Sed et insulae maris cum habitatoribus suis reputatae sunt quasi pulvis exiguus, qui in radio solis cernitur ad magnitudinem Dei.
[Col. 0384C] Libanus autem est mons mirae altitudinis, arboribus abundans et uberrimis pascuis. Sed Libanus cum lignis et animalibus suis non sufficit ad holocaustum Domini, quia, etsi cuncta animalia, quae pascuntur in Libano, immolentur ei, et ligna quae ibi sunt omnia succiderentur ad comburenda holocausta, non satis esse possent ad placandam tantam majestatem. Haec dicit, ut errorem gentilium destrueret, qui sanguine pecorum aestimabant se posse placare Deum in simulacris suis.
Quod autem praemiserat, quia gentes quasi stilla situlae reputatae sunt, adhuc innuit subdendo, quoniam omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo. Nam quia recesserunt ab eo qui solus veraciter ait: [Col. 0384D] «Ego sum qui sum (Exod. III, 14) ,» merito sic esse dicuntur, quasi non sint, quoniam ad non esse tendunt per nequitiam, licet omnino nihil esse nequeant. Ostenso itaque, quia immensus est Deus omnipotens, et omnia novit, et quod omnes gentes pro nihilo reputatae sunt ejus magnitudini, redarguit imprudentiam gentilium, subdendo:
VERS. 18.—«Cui ergo similem Deum fecistis? Aut quam imaginem ponetis ei?»
VERS. 19.—«Nunquid sculptile conflavit faber, aut aurifex auro figuravit illud, et laminis argenteis argentarius?»
Cum sit Deus incircumscriptus et incorporeus, cui fecistis eum similem fabricantes vobis ex materia deum? Aut quam imaginem ponetis ei, qui spiritus [Col. 0385A] est? Nunquid faber conflavit aliquod sculptile simile ei qui mensus est pugilo aquas et coelos ponderavit palmo? Aut aurifex auro figuravit illud simulacrum quod ei simile sit qui libravit in pondere montes et colles in statera? Aut argentarius laminis argenteis faciet ejus imaginem de quo dictum est: «Quis adjuvit Spiritum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit?» Nequaquam, quia sicut subditur:
VERS. 20.—«Forte lignum et imputribile elegit artifex sapiens, et quaerit, quomodo statuat simulacrum, quod non moveatur.»
Ordo propheticae disputationis diligenter est intuendus, quia primo Deum omnia circumplecti et sustentare docet, deinde omnipotentem esse declarat eum, et sapientiam ejus esse incomprehensibilem, [Col. 0385B] et quod ad immensitatem ejus omnes gentes quasi nihil reputentur; deinde opinionem illam, quae de idolis erat, aperta ratione devincit, quod omnium Dominus, qui et incircumscriptus est, et immensus est, templis nequeat includi saxeis, aut imagine aliqua figurari, quod omnis beneficii largitor sanguine victimarum non egeat, aut placetur; quod omnium denique Creator et gubernator non possit hominis manu creari; quod postremo Deus, ad cujus homo imaginem est factus, non debeat in metallis et simulacris aestimari. Nam et Apostolus simili modo philosophatus est apud Athenienses, dicens: «Deus, qui fecit mundum et omnia, quae in eo sunt, hic coeli et terrae cum sit Dominus, non in manufactis templis habitat, nec manibus hominum [Col. 0385C] colitur indigens aliquo, cum ipse det omnibus vitam, et inspirationem et omnia [Col. 0385D] Alias, ossa. (Act. XVII, 24) .» Et post pauca: «Genus ergo cum simus Dei, non debemus aestimare auro aut argento aut lapidi sculpturae artis, et cogitationis hominis divinum esse simile (ibid. 29) .
Juxta tropologiam vero possumus dicere, quod increpentur principes haereticorum diversa idola de corde suo fingentes, quae vel eloquii venustate quod interpretatur argentum, vel splendore auri, quod refertur ad sensum, vel ligno imputribili, quae viliora sunt dogmata et perpetua putantur a fingentibus, et dialectiea arte firmantur, ne moveantur, et corruant, sed solida radice consistant. Sequitur:
[Col. 0385D] VERS. 21.—«Nunquid non scitis? nunquid non audistis? nunquid non annuntiatum est ab initio vobis? nunquid non intellexistis fundamenta terrae?»
Nunquid naturali ingenio non scitis, quia nulla creatura similari potest Creatori? Et si naturaliter hoc non potestis scire, nunquid saltem non audistis a praedicatoribus? Et nunquid hoc non annuntiatum est vobis ab initio? Quoties audistis, quia «in principio creavit Deus coelum et terram (Gen. I, 1) ,» ibi enim, quis esset Creator intelligere potuistis. «A magnitudine enim speciei et creaturae cognoscibiliter [Col. 0386A] poterit horum Creator videri (Sap. XIII, 5) .» Nunquid etiam non intellexistis fundamenta terrae, quae sunt ab eo condita, ut per hoc intelligeretis potentiam virtutis ejus. Sequitur:
VERS. 22.—«Qui sedet super gyrum terrae, et habitatores ejus sunt quasi locustae.»
Non ait: Qui sedet super terram, sed super gyrum terrae, id est: orbem terrarum, sedet enim super omnem terram pariter, qui super ambitum terrae sedere dicitur, cum et ipse repleat orbem terrae. Per hoc igitur magnitudo ejus declaratur, et quia nullum simulacrum ei simile fabricari possit, ad cujus magnitudinem omnes habitatores orbis quasi locustae, id est minimi. Non tamen juxta corpoream molem sedere super gyrum terrae putandus est, cum [Col. 0386B] ipse sit Spiritus, sed quia ubique terrarum totus est, et ubique regnat. Sedi quippe cui praesidet, id est, gyro terrae interior et superior manet: interior scilicet per subtilitatem, et superior per potentiam: interior quia replet, superior quia regnat. Bene itaque dicitur: «Qui sedet super gyrum terrae.» Sequitur:
«Qui extendit velut nihilum coelos, et expandit eos sicut tabernaculum ad inhabitandum.»
Coelos extendit velut nihilum, id est, subtilissimos atque tenuissimos quasi fumum.
Et sicut tabernaculum expandit eos ad inhabitandum, ut sub eorum rotundo tegmine quasi in tabernaculo habitarent homines, et animalia reliqua. Sequitur:
[Col. 0386C] VERS. 23.—«Qui dat secretorum scrutatores quasi non sint, judices terrae velut inane fecit.»
Scrutatores, id est philosophos et sapientes saeculi dedit Dominus quasi non sint, quemadmodum Apostolus ait: «Ubi sapiens? ubi scriba? ubi conquisitor hujus saeculi? nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus saeculi?» (I Cor. I, 20.) Sed et judices terrae, qui Christianos injuste damnabant, fecit velut inane, potentiam eorum auferens. Haec enim duo genera hominum, id est sapientes saeculi et judices multum resistebant evangelicae praedicationi, et idcirco specialiter de illis sententia divinitus proferri debuit. De quibus additur:
[Col. 0386D] VERS. 24.—«Equidem neque plantatus, neque satus, neque radicatus in terra truncus eorum.»
Nulla enim fortitudine corpus eorum in terra solidatum est, ut non facile subverti posset. Sequitur:
«Repente flavit in eos, et perierunt, et turbo quasi stipulam auferet eos.» Repente flavit in eos Dominus, id est ex improviso sententia judicis venit super eos, et per mortem a viriditate vitae praesentis aruerunt; et turbo Dominicae animadversionis rapuit eos ab hac vita, velut stipulam, aridos et inanes ad comburendum. Postquam vero Dominus opera [Col. 0387A] potentiae suae et magnitudinem suam declaravit, rursus eos qui se in aliqua imagine eum posse figurare putabant increpat, dicens:
VERS. 25.—«Cui assimilastis me et adaequastis, dicit Sanctus?»
Id est cui imagini me similem, et aequalem fecistis, qui tam magnus sum? Sequitur:
VERS. 26.—«Levate in coelum oculos vestros, et videte quis creavit haec.»
Id est in coelum suspicite, et quis sit, qui ea quae ibi sunt creavit, intelligite. Vani sunt enim omnes homines, quibus non subest scientia Dei, et de his, quae videntur bona, non potuerunt eum qui est intelligere, nec operibus attendentes agnoverunt, quis esset artifex. «Invisibilia enim ipsius, a [Col. 0387B] creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta, conspiciuntur, sempiterna quoque virtus ejus et divinitas, ut sint inexcusabiles (Rom. I, 20) . Sequitur:
«Qui eduxit in numero militiam coelorum [Col. 0387D] Alias, eorum. , et omnes ex nomine vocat.» Militiam coelorum stellas vocat, sicut ostendit Moyses dicens de quibusdam, «quia transgrediuntur pactum Domini, ut vadant et serviant diis alienis, et adorent eos, solem et lunam, et omnem militiam coeli (Deut. XVII, 2) .» Educit igitur in numero militiam coelorum, quia certis temporibus sidera profert, ut luceant, et numerum eorum in sua sapientia continet. Et omnes stellas ex nomine vocat, quia ipse solus novit earum [Col. 0387C] nomina. Hoc et per Psalmistam sic dicitur: «Qui numerat multitudinem stellarum, et omnibus eis nomina vocat (Psal. CXLVI, 4) .» Sive militiam coeli angelos interpretari possumus, et omnes coelorum exercitus. Sequitur.
«Prae multitudine fortitudinis et roboris virtutisque ejus neque unum reliquum fuit.» Neque unum horum siderum reliquum fuit, id est nec unum defuit prae multitudine fortitudinis ejus qui creavit haec. Multimoda namque est illa virtus, quae sic omnia haec operata est, ut nec unum deesset, et magnitudo fortitudinis ejus suo facit ordini semper cuncta servire. Sequitur:
VERS. 27.—«Quare dicis, Jacob, et loqueris, Israel: Abscondita est via mea a Domino, et a Deo [Col. 0387D] judicium meum transivit?»
Decem tribus, quae jam captivae tenebantur in Assyriis, cum haec Isaias loqueretur, prae nimietate malorum quae patiebantur, ad hoc devenerant, ut aestimarent Deum ignorare quae hic aguntur, dum se plus quam justum erat affligi putarent. Dicebat enim ille populus: Abscondita est via mea a Domino, id est actionem meam Dominus non videt: et a Deo meo judicium meum transivit, id est judicare me Deus omisit, quia indigne tot mala patior. Ac si diceret: Ad Deum terrena non pertinent, quia sedens in coelo non considerat, quid unusquisque nostrum faciat; et ideo non injuste hic affligimur, [Col. 0388A] quia rectorem non habemus aut defensorem. Unde nunc divinitus increpatur, cum dicitur: «Quare dicis Jacob, et loqueris, Israel: Abscondita est via mea a Domino, et a Deo meo judicium meum transivit?»
Nostris quoque temporibus magna pars populi hujus, qui Christianus appellatur, similia loquitur, dum Deum existimat aut non videre tot iniquitates quae hic aguntur, aut justo judicio permittere fieri. Dicit enim: Abscondita est via mea a Domino, qui suam conversationem ab eo conspici non aestimat: et judicium suum a Deo transisse loquitur, qui se nequaquam ab eo juste jam judicari in his, quae patitur, putat. Qui et subsequentibus verbis increpatur, quibus dicitur:
VERS. 28.—«Nunquid nescis, aut non audisti: [Col. 0388B] Deus sempiternus Dominus, qui creavit terminos terrae, non deficiet neque laborabit, nec est investigatio sapientiae ejus?»
Qui viam tuam dicis a Domino absconditam, et judicium tuum a Deo transiisse, nunquid per te ipsum dicis, aut ab alio non audisti, quia Deus, qui sempiternus est Dominus, et creavit non solum ista, quae cernis, sed et novissimos orbis terminos, ut omnia, quae intra terminos ejus sunt, intelligatur creasse, non deficiet, cum sit aeternus, neque laborabit, cum sit impassibilis, nec investigari potest ejus sapientia? Nam si ab eo transiisse judicium tuum dixeris, eum, qui creavit omnia, et dominatur universis aeterna potestate, ac regit, et disponit omnia, defecisse putabis a consueta gubernatione cunctorum, [Col. 0388C] quasi in gubernando et disponendo laboraret, qui sine labore condidit omnia, et sine inquietudine regit universa. Et si viam tuam ab eo putaveris absconditam, aestimabis sapientiam ejus, qui novit aeternaliter omnia, exiguam esse. Nam quod ipse nequeat deficere, comprobatur ex eo, quod subditur:
VERS. 29.—«Qui dat lasso virtutem, et his qui non sunt fortitudinem, et robur multiplicat.»
Quomodo enim deficiet aut laborabit, qui lassum confortat? Eos vero, qui non sunt, appellat illos, ut aestimo, de quibus ait Apostolus: «Quoniam ignobilia mundi et contemptibilia elegit Deus, et ea quae non sunt, ut ea quae sunt, destrueret (I Cor. I, 28) .» [Col. 0388D] Et his fortitudinem boni operis atque robur mentis Dominus multiplicat. Quorum fortitudo consequenter ostenditur cum dicitur:
VERS. 30.—«Deficient pueri, et laborabunt, et juvenes in infirmitate cadent.»
VERS. 31.—«Qui autem sperant in Domino, mutabunt fortitudinem, assument pennas sicut aquilae, current et non laborabunt, ambulabunt et non deficient.»
Pueri, id est adolescentes deficient labore, et juvenes infirmabuntur, id est qui inter saeculares magna incolumitate vigent, ac robustissimi sunt et agiles, fatigabuntur in laboribus suis, et infirmi erunt, [Col. 0389A] quia et florens aetas cito concidet, atque corpora robusta marcescent. Qui autem sperant non in suis viribus, sed in Domino, valentiores erunt omnibus viris saecularibus
Mutabunt fortitudinem, quia qui prius erant fortes in carne, fortiores erunt in spiritali opere. Alia est enim fortitudo justorum, et alia reproborum. Justorum quippe fortitudo est carnem vincere, propriis voluptatibus contraire, delectationem vitae praesentis exstinguere, hujus mundi aspera pro aeternis praemiis amare, adversantem inimicum in corde superare. Reproborum vero fortitudo est transitoria sine cessatione diligere, contra flagella conditoris insensibiliter perdurare, ad inanem gloriam etiam cum detrimento vitae pervenire, bonorum vitam non [Col. 0389B] solum verbis et moribus, sed etiam gladiis impugnare, in semetipsis spem ponere, iniquitatem quotidie sine ullo desiderii defectu perpetrare. Quam bene utramque fortitudinem propheta nunc complexus est, dicens: «Qui autem sperant in Domino, mutabunt fortitudinem!» Qui enim nequaquam sument, sed mutabunt, dixit, profecto patenter innotuit, aliam esse quae deponitur, et aliam quae inchoatur.
Assumunt autem pennas sicut aquilae, quia contemplando volant. Currunt, et non laborabunt, quia velocibus magna celeritate praedicant. Ambulant, et non deficiunt: quia intellectus sui velocitatem retinent, ut tardioribus condescendant.
Vel qui nunc in bono opere fortitudinem habent, [Col. 0389C] in resurrectione mutabunt fortitudinem, quia «mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur (I Cor. XV, 52) .»—«Seminatur enim corpus in infirmitate, sed surgit in virtute (ibid. 43) .»
Assument pennas, id est volatum ut aquilae, quando rapientur in nubibus obviam Christo in aera. Current et non laborabunt, quia «tunc saliet sicut cervus claudus (Sup. XXXV, 6) .» Unde et per Malachiam eis, sicut jam saepe diximus, promittitur: «Egrediemini, et salietis sicut vituli de armento (Malach. IV, 2) .»
Ambulabunt et non deficient, quando «sequentur Agnum quocunque ierit (Apoc. XIV, 4) .» Namque per illam immutationem detrahetur ab eorum corporibus [Col. 0389D] omnis corruptibilitas, et tarditas, omnisque molestiae sensus, et omnis fragilitas, ita ut quocunque voluerint ire, sine mora et difficultate possint, et agere quidquid placuerit. Cum itaque Deus tantam virtutem sperantibus in se tribuat, manifestum est, quia ipse non deficiet, neque laborabit. Sequitur:
VERS. 1.—«Taceant ad me insulae, et gentes mutent fortitudinem.»
Insulae, quae procul in mari sunt, taceant ad me audiendum, ut jam non veteres errores loquantur, sed doctrinam meam auscultent. Atque gentes mutent fortitudinem sperantes in Domino, ut quae fortes erant in carne, fiant fortes in spiritu; et quae serviebant [Col. 0390A] peccato, serviant nunc justitiae. Sequitur:
«Accedant, et tunc loquantur, simul ad judicium propinquemus.»
Accedant ad me per fidem, et tunc loquantur, sicut scriptum est: «Credidi, propter quod locutus sum (Psal. CXV, 10) .» Qui enim longe est a Deo in errore, nescit recta loqui. Simul ad judicium propinquemus, ut videntes in cordibus suis vel quae bona perceperunt a me, qui omnibus vitam et inspirationem et omnia tribuo, vel quae mala beneficiis meis perverse vivendo reddiderint, justificent me, et pravitates suas corrigant. Sequitur:
VERS. 2.—«Quis suscitavit ab oriente justum, vocavit eum, ut sequeretur se? Dabit in conspectu ejus gentes, et reges obtinebit, dabit quasi pulverem gladio [Col. 0390B] ejus et sicut stipulam vento raptatam arcui ejus.»
VERS. 3.—«Persequetur eos, transibit in pace, semita in pedibus ejus non apparebit.»
Judaicus populus vocatur oriens, quia de ejus carne ille natus est, qui sol justitiae appellatur. Justus vero dicitur idem Salvator noster, «qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (I Petr. II, 22) .» Ait ergo Pater: Qui suscitavit ab oriente justum, id est a Judaico populo Christum, nisi ego? Quem vocavit idem Pater, ut sequeretur se ad populos nationum, quia «non potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem. Quodcunque enim fecerit ille, hoc et Filius similiter facit: Pater enim diligit Filium, et omnia demonstrat ei quae ipse facit (Joan. V, 19) .» Jure [Col. 0390C] ergo Pater vocare dicitur Filium, ut sequatur se in indifferenti operatione et inseparabili, quia Filius ex Patre est. Qui scilicet Pater dabit in conspectu ejus gentes, secundum quod legati populorum ad Holofernem dixisse feruntur: «Ecce nos servi Nabuchodonosor regis magni in conspectu tuo sumus: utere nobis, ut placet ante faciem tuam (Judith III, 1-7) .» Dabit ergo in conspectu ejus gentes, ut in omnibus utatur eis, prout libuerit. Et ipse reges obtinebit, id est superabit spiritaliter, et capiet, ut serviant ei, et adorent eum omnes gentes.
Gladium vero ejus appellat «gladium spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI, 17) ,» et arcum ejus Scripturam sanctam, de qua ad corda hominum [Col. 0390D] sicut ferientes sagittae sic terrentes sententiae veniunt quoniam «arcum suum tetendit, et paravit illum (Psal. VII, 13) .» Pulvis autem et stipula levis et arida, quam ventus facile impellit, levitatem peccantium, qui vento tentationis agitantur, designat, quia peccator audire meruit: «Pulvis es, et in pulverem reverteris (Gen. III, 19) .» Et iterum de peccatore dictum est: «Stipulam siccam persequeris (Job XIII, 25) .»
Dedit ergo Pater quasi pulverem gladio ejus, et sicut stipulam vento agitatam arcui ejus, quia praedicatio illius omnes paganos peccatores invenit, et aridos inanesque, et vagos, ut nullo pondere rationis aut veritatis ante eum stare valerent, sed levitate sua diffugerent. Quos ille gladio praedicationis [Col. 0391A] suae fugientes persequens de loco ad locum, in doctoribus transivit in pace, cum jam, crescente fide, nullus auderet sanctis ejus bellum inferre. Et semita in pedibus ejus non apparuit, quia super inimicorum suorum colla, quocunque pergeret, calcavit, et velut terram non tetigit.
Vel in ejus conspectu reges et gentes colla submittent, et gladio illius ac sagittis adversae potestates quasi stipula subjicientur et pulvis. Persequetur eos reges scilicet et principes gentium singularum, et pertransibit in pace ad pacem cunctos vocans, ut reconcilientur Deo. Semita in pedibus ejus non apparebit, id est viae laborem non sentiet, nec aliquam imbecillitatis humanae lassitudinem, sed «de torrente in via bibet, propterea exaltabit caput (Psal. CIX, 7) .» Sequitur:
VERS. 4.—«Quis haec operatus est, et fecit vocans generationes ab exordio? Ego Dominus, primus et novissimus ego sum.»
Quis haec, quae supra dicta sunt, operatus est, nisi ego Deus Pater, qui et singulas generationes ab exordio mundi ad cognitionem meam vocavi? Ego Dominus operatus sum. Nam primus et novissimus ego sum, ideoque et in antiquis et in novissimis temporibus humanum genus vocavi ut sempiternus Dominus. Vocavi namque per angelos, per Noe, per Abraham, et per caeteros patriarchas, per legislatorem, per prophetas, per doctores in antiquis temporibus, et in novissimis per novae gratiae praecones. Sequitur:
[Col. 0391C] VERS. 5.—«Viderunt insulae et timuerunt, extrema terrae obstupuerunt, appropinquaverunt et accesserunt.»
Insulae, id est remotiora loca Oceani viderunt gentes, quae sunt in orbe, datas quasi pulverem gladio Justi mei, et timuerunt, quoniam «initium sapientiae timor Domini (Eccli. I, 16) .» Extrema terrae, id est limites mundi, audita praedicatione evangelica, obstupuerunt, et immanitatem peccaminum suorum exhorruerunt, atque damnationem, quae talibus imminet, expaverunt. Et post timorem appropinquaverunt per fidem ad hunc Justum, qui gladio suae praedicationis omnes trucidat, ut salubriter vulnerantur, et accesserunt per operationem. [Col. 0391D] Sequitur:
VERS. 6.—«Unusquisque proximo suo auxiliabitur, et dicet fratri suo: Confortare.»
VERS. 7.—«Confortavit faber aerarius percutiens eum malleo, qui cudebat tunc temporis dicens glutino bonum esse, et confortavit eum in clavis, ut non moveatur.»
Unusquisque accedentium ad Christum auxiliabitur proximo suo, ut «qui audit, dicat: Veni (Apoc. XXII, 17) .» Illa est enim vera charitas, quae sic festinat ad Deum, ut non relinquat proximum. Et unusquisque firmior imbecilliori fratri suo dicet: Confortare in Domino, quia nihil sunt idola quae deos esse putabas. Confortavit enim idolum faber aerarius percutiens eum malleo, qui cudebat tunc temporis, [Col. 0392A] quando fiebant idola, dicens glutino ferri vel aeris: Bonum est, id est bene fabricatum est: et postquam perfecit ipsum idolum, posuit in loco suo, et confortavit in clavis, ne aliquo impulsu moveretur aut caderet. Sic loquebatur qui aliquem gentilem nuper conversum confortare volebat in fide. Post gentium itaque conversionem alloquitur ipsam Ecclesiam de gentibus, et contra persecutionem infidelium corroborat, dicens:
VERS. 8.—«Et tu, Israel, serve meus, et Jacob quem elegi, semen Abraham amici mei.»
VERS. 9.—In quo apprehendi te ab extremis terrae, et a longinquis ejus vocavi te, et dixi tibi: Servus meus es tu, elegi te, et non abjeci te,» etc.
Nam spiritualis Israel sive Jacob est iste, de quo [Col. 0392B] nunc agitur, de quo et Apostolus ait: «Quicunque hanc regulam secuti fuerint, pax super illos et misericordia et super Israel Dei (Galat. VI, 16) .» Hic est enim Israel Dei, id est populus credentium, quia qui ex fide sunt, hi filii sunt Abrahae, qui est pater omnium nostrum sicut scriptum est: «Quia patrem multarum gentium posui te ante Deum, cui credidisti (Rom. IV, 17) .» Populus ergo, qui ex gentibus ad fidem congregatus est, semen Abrahae vocatur, sicut et Apostolus dicit: «Si autem vos Christi, ergo Abrahae semen estis secundum promissionem haeredes (Gal. III, 29) .» In quo Abraham apprehensus est idem fidelium populus, sicut ostendit Apostolus, cum ait: «Providens autem Scriptura, [Col. 0392C] quia ex fide justificat gentes, praenuntiavit Abrahae, quia benedicentur omnes gentes in te (ibid. 8, 9) .»
Hic itaque populus filiorum Abrahae de toto orbe convocatus est. Cui ad fidem ingresso Dominus ait: Servus meus es tu, quia hunc specialiter obedientem reperit. Grande enim privilegium electionis est, cum Dominus aliquem prae caeteris dignatur appellare suum. Elegi, inquit, te, ut meus esses, et non abjeci te, licet in tentationes varias incideris. Vel primitivam Ecclesiam possumus nunc Israel accipere, quam ab extremis terrae et a longinquis ejus vocavit de universis nationibus congregans primum populum Judaeorum. Sequitur:
VERS. 10.—«Ne timeas, quia ego tecum sum: [Col. 0392D] nec declines, quia ego Deus tuus.»
Ne timeas saevitiam persecutorum, quia ego tecum sum, qui te protegam, et opera tua dirigam: nec declines a via veritatis blandimento seductus infidelium, quia ego sum Deus tuus, qui te illumino. Sequitur: «Confortavi te, et auxiliatus sum tui, et suscepit te dextera Justi mei,» id est Christi. Hoc manifestum est. Sequitur.
VERS. 11.—«Ecce confundentur et erubescent omnes qui pugnant adversum te.»
Erubueruut hostes Ecclesiae, quando fidelitas praevaluit, et infidelitas paulatim defecit cum adjutoribus suis. Unde et adhuc evidenter subditur:
«Erunt quasi non sint, et peribunt viri qui contradicunt tibi.»
[Col. 0393A] VERS. 12.—«Quaeres eos, et non invenies viros rebelles tuos: erunt quasi non sint, et veluti consumptio hominis bellantis adversum te.»
Id est velut si contra quilibet homuncio conetur pugnare, et dum contra bellaverit, consumatur, et nihil fiat. Hic evidentissimum de exterminatione inimicorum Ecclesiae prolatum est oraculum. Sequitur:
13.—«Quia ego Dominus Deus tuus apprehendens manum tuam, dicensque tibi: Ne timeas, ego adjuvi te.»
Ego sum Deus, qui apprehendo manum tuam, ut te sustentans deducam, et dicas mihi. «Tenuisti manum dexteram meam, et in voluntate tua deduxisti [Col. 0393B] me, et cum gloria suscepisti me (Psal. LXXII, 24) .» Ego sum, qui dico tibi: Ne timeas ullum adversarium vel laborem quoniam ego adjuvi te. Sequitur:
VERS. 14.—«Noli timere vermis Jacob, qui mortui estis ex Israel.»
Vermis Jacob vocatur Ecclesia imitans illum, qui ait: «Ego sum vermis et non homo (Psal. XXI, 7) .» Vermis enim sine semine procreatur, et illi sine semine corruptibili sunt generati, «qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 13) .» Vermis conculcatur, sicut et Ecclesia tunc ab impiis conculcabatur, et abjecta erat. Vermis ore terram penetrat; sicut et Ecclesiae sermo corda fidelium terebat. Hinc ergo vermi, id [Col. 0393C] est Ecclesiae Dominus praecipit, ne timeat adversarios. Cujus electi sunt huic mundo spiritaliter mortui, ut Deo vivant, sicut eis et ab Apostolo dicitur: «Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Coloss. III, 3) .» Et his quoque ne timeant, imperatur. Sequitur:
«Ego auxiliatus sum tui, dicit Dominus, et Redemptor tuus Sanctus Israel.»
Ego auxiliatus sum tui, dicit Dominus, ut omnes inimicos tuos per patientiam vinceres. Et Christus meus auxiliatus est tui, qui de suo sanguine redemit, et qui Sanctorum sanctus est, quem exspectavit Israel, dicens: «Salutare tuum exspectabo, Domine (Gen. XLIX, 18) .» Sequitur:
[Col. 0393D] VERS. 15.—«Ego posui te quasi plaustrum triturans novum habens rostra serrantia.»
Sicut in tritura novum plaustrum habens rostra serrantia super segetes ducitur, ut paleam conterat et grana eliciat, sic innovata per Christum Ecclesia linguas habens acutissimas super humanum genus incedit, ut electos purgando manifestet, et reprobos calcando conterat. Et bene plaustro comparatur Ecclesia. Plaustrum et Ecclesia libris quatuor Evangelii portatur. et a sanctis praedicatoribus laborioso conamine per viam aequitatis ducitur. Sequitur:
«Triturabis montes, et comminues, et colles quasi pulverem pones.»
VERS. 16.—«Ventilabis eos, et ventus tollet, et [Col. 0394A] turbo disperget eos, et tu exsultabis in Domino, et in sancto Israel laetaberis.»
Quid hoc loco per montes et colles nisi eos accipimus, qui ex saeculari potentia tument? Triturabis ergo, inquit, montes, id est conteres praedicando corda superborum saeculi potentum, et colles, id est principes elatos pones quasi pulverem, id est facies, ut se pulverem esse cognoscant.
Ventilabis, id est agitabis eos doctrina tua, et ventus tollet, id est vita praesens, quae sicut ventus velociter transit, per mortem eos auferet, et turbo Dominicae animadversionis disperget. Vita autem ventus appellatur sicut Job dicit: «Memento quia ventus est vita mea (Job VII, 7) .» Et sententia judicis appellatione turbinis designantur, sicut et [Col. 0394B] supra dictum est, quia turbo quasi stipulam auferet eos. Hostibus ergo fidei sublatis et pace data tu exultabis in Domino, quia totum orbem tibi subjecit.
Vel hoc significat, quod praedicatio evangelica conterat adversarias potestates, et spiritalem nequitiam elevantem se contra scientiam Dei, quae pro varietate superbiae montes appellantur et colles, illisque sublatis, et turbinis more dispersis exsultet Israel in Domino. Rursus de gentium conversione sermonem inchoat, dicens:
VERS. 17.—«Egeni et pauperes quaerunt aquas, et non sunt; lingua ipsorum siti aruit. Ego Dominus exaudiam eos, Deus Israel non derelinquam eos.»
[Col. 0394C] Egeni namque et pauperes vocantur gentiles internas divitias non habentes, qui quaerebant aquas verae scientiae, sicut Aethiops ille, qui venerat adorare in Jerusalem, et revertebatur sedens super currum suum legens Isaiam prophetam. Sed non erant eis aquae, sicut nec Aethiops aquam intelligentiae valebat invenire, cui cum Philippus dixisset: «Putasne intelligis, quae legis? respondit: Et quomodo possum intelligere nisi aliquis ostenderit mihi (Act. VIII, 30) .» Lingua ipsorum siti aruit, quia sermo veritatis ab ore eorum prae ignorantia recessit. Vel per diversos magistros et per diversa philosophorum dogmata quaerebant aquas salubres, nec inveniebant, quia non erant ibi. Lingua eorum [Col. 0394D] siti aruit sine lege et prophetis.
Sed Deus Israel non eos penitus dereliquit: Ego Dominus exaudiam eos, ut Cornelium, qui erat «cum omni domo sua religiosus ac timens Deum, atque faciens eleemosynas multas plebi, et deprecans Deum semper (Act. X, 2) .»
Ego Deus Israel non derelinquam eos, quoniam «alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere, et fiet unum ovile, et unus pastor (Joan. X, 10) .» Sequitur:
VERS. 18.—«Aperiam in supinis collibus flumina, et in medio camporum fontes: ponam desertum in stagna aquarum, et terram inviam in rivos aquarum.»
Quid per supinos colles nisi hi designantur, quibus [Col. 0395A] ait Apostolus: «Si conresurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens?» (Coloss. III, 1.) Nam cum Christus sit mons, recte colles vocantur, qui huic adhaerentes cum eo sunt erecti, qui et supini, id est ad alta suspicientes sunt, dum ea, quae sursum sunt, quaerunt. In his ergo collibus ffuvios praedicationis inter gentes Deus aperuit. Ecce enim in sanctis praedicatoribus et non ex Judaea progenitis per cunctam Ecclesiam toto orbe diffusam fluenta coelestium mandatorum ubertim manant gentilium ore. Et in medio camporum, id est in medio populorum fontes novae scientiae patefecit, ut ad eos omnes sitientes pergant ac veritate plenas cordium suorum lagunculas reportent.
[Col. 0395B] Desertum quoque, id est gentilem populum, qui erat aridus et infructuosus, posuit in stagna aquarum, id est in ubertatem et profunditatem scientiarum veritatis: et terram inviam, id est eamdem gentilitatem, per quam praedicator nullus ambulaverat, in rivos aquarum, doctrinae coelestis Sequitur:
VERS. 19.—«Dabo in solitudine cedrum et spinam, et myrtum, et lignum olivae: ponam in deserto abietem, ulmum et buxum simul.»
VERS. 20.—«Ut videant, et sciant, et recogitent, et intelligant pariter, quia manus Domini fecit hoc, et Sanctus Israel creavit illud.»
De rationalibus arboribus promittit nunc sermo divinus, de quibus nunc dicit: «Ut videant, ut [Col. 0395C] sciant, et intelligant pariter.» Et nos ergo rationabiliter eas intelligere studeamus. Nam quia magni odoris est atque imputribilis naturae cedrus, cedri nomine signantur hi, qui virtutes et signa operantur, qui dicere possunt: «Christi bonus odor sumus Deo (II Cor. II, 15) .» Quorum corda ita interno amore solidata sunt, ut ea jam terreni amoris putredo nulla corrumpat.
Per spinam vero signantur doctores, qui dum de peccatis ac virtutibus disserunt, et modo supplicia aeterna minantur, modo coelestis regni gaudia promittunt, sic audientium mentem dolore compunctionis perforant, ut ab eorum oculis quasi quidam sanguis animae lacrymae decurrant.
[Col. 0395D] Myrtus vero temperativae virtutis est, ita ut soluta membra temperando restringat. Per myrtum vero signantur hi, qui afflictionibus proximorum compati sciunt, eorumque tribulationem per compassionem temperant. Qui dum afflictis proximis verbum vel opem consolationis ferunt, eos ad statum rectitudinis restringunt ne immoderata tribulatione in desperationem solvantur.
Oliva quippe misericordes exprimit, quia et Graece oleos misericordia vocatur, et quasi olivae liquor ante Dei oculos misericordiae fructus lucet.
Abies vero, quia valde crescendo ad alta sustollitur, sanctos designat, qui in terrenis adhuc corpore positi mente jam coelestia contemplantur, et quamvis nascendo de terra exierint contemplando [Col. 0396A] tamen jam juxta aethera verticem mentis attollunt.
Ulmus autem, quia proprium fructum non habet, sed tamen portare vitem cum fructu solet, eos exprimit, qui, dum terrenis curis inserviunt, nullum spiritalium virtutum fructum ferunt, sed tamen sanctos donis spiritalibus plenos sua largitate sustentant.
Buxus vero, quae in altum non proficit, et quamvis fructum non gignat, viriditatem habet, eos designat in Ecclesia, qui adhuc ex aetatis infirmitate bona opera ferre non valent, sed fidem perpetuae viriditatis ex imitatione Patrum tenent.
Post quae omnia apte subditur: «Ut videant, et sciant, et recogitent, et intelligant.» Ad hoc enim [Col. 0396B] cedrus in Ecclesia ponitur, ut quisquis odoramina virtutum a proximo trahit, ipso quoque ad donorum coelestium desideria ignescat. Ad hoc spina ponitur, ut, qui praedicationis ejus verbo compunctus fuerit, ipse quoque aliorum corda praedicationis verbo compungere discat. Ad hoc myrtus ponitur, ut, qui in ardore tribulationis ab ore vel ab opere proximi compatientis temperamentum consolationis accipit, ipse etiam discat, quemadmodum afflictis proximis consolationis temperamentum proferat. Ad hoc oliva ponitur, ut qui alienae misericordiae opera cognoscit, discat et ipse indigentibus misereri. Ad hoc abies ponitur, ut qui vim contemplationis ejus cognoverit, ad contemplanda aeterna praemia succendatur. Ad hoc ulmus ponitur, ut, qui videt eum, [Col. 0396C] qui virtutum fructus habere non valet, spiritales viros sustentantem, ipse quoque sanctis ministrare studeat. Ad hoc buxus ponitur, ut, qui pueros fide virentes conspicit, infidelis esse erubescat.
Bene autem additur: pariter, quia cum diversi in Ecclesia hominum mores, diversi sint ordines, necesse est ut omnes simul discant, dum in ea spiritales viri diversae qualitatis aetatis et ordinis ad imitandum simul videntur. Nam quid videre et intelligere debeant, subnectitur, scilicet: Quia manus Domini exercituum fecit hoc, ut in solitudine gentium praedictae arbores crescerent, id est supradictae sanctorum diversitates, ut in eis unusquisque, quod [Col. 0396D] imitari debeat, inveniat. «Et sanctus Israel creavit illud,» quod dictum est de arboribus. Haec est enim nova creatura (II Cor. V, 17) , quam laudat, Apostolus. Post haec ad eos gentiles sermo convertitur, qui noluerunt credere, praecipiens, ut de infidelitate, in qua permanere magis elegerunt, rationem reddant.
VERS. 21.—«Prope, inquit, facite judicium vestrum, dicit Dominus: afferte, si quid forte habetis, dicit rex Jacob.»
VERS. 22.—«Accedant, et nuntient vobis quaecunque ventura sunt.»
Prope facite judicium vestrum, quo judicatis bonum esse in idololatria permanere, id est huc ante me illud facite, et videamus, si justo judicio credere [Col. 0397A] respuitis. Afferte huc, si forte habetis aliquid justae causae, quare non vultis videre et scire, et recogitare, et intelligere, quia ego praefatas arbores in solitudine vestra posui, ut eam odore suo totam respergerent, et innovarent.
Vel si quid forte, id est si quid validum honestae defensionis habetis, afferte illud.
Accedant huc dii, quibus servire maluistis, et nuntient vobis quae ventura sunt. Si enim dii sunt, absque mendacio possunt ventura praedicere; quod si non possunt, liquet eos non esse deos. Nemo quippe ventura praedicere potest veraciter nisi Deus, quoniam nec prophetae praenosse valent nisi per spiritum ejus. Ille enim solus, qui disponit omnia, scit quemadmodum sit dispositurus singula, et qui omnia [Col. 0397B] quaecunque vult facit, solus novit quae facturus sit, nisi revelare quid alicui voluerit. Deinde ad ipsos, qui dicuntur dii gentium versa locutione subditur:
«Priora, quae fuerunt, nuntiate, et ponemus cor nostrum, et sciemus novissima eorum, et quae ventura sunt indicate nobis.»
VERS. 23.—«Annuntiate quae ventura sunt in futurum, et sciemus quia dii estis vos.»
Priora, quae ante mundum fuerunt, nuntiate nobis, o dii gentium, si potestis, et ponemus in his cor nostrum, id est cogitabimus de eis, sciemus novissima eorum, quia qui novit priora, scire potest et novissima. Et quae post finem saeculi ventura sunt, annuntiate, et sciemus quia dii estis vos. Haec enim [Col. 0397C] scientia solius Divinitatis est. Quae enim creatura nosse potest, quid antequam mundus iste conderetur, in rerum aeternitate fuerit? Aut quis scire valet, quid post consummationem saeculi sit futurum? Unde et seraphim, qui per meritum dignitatis immediate Deo assistunt, «faciem ejus et pedes velare (supra VI, 2) » dicti sunt, significantes omnes creaturae abscondita esse priora et novissima. Bene ergo his, qui vocabantur dii gentium, dicitur quia si haec annuntiaverint, scietur quod dii sint, quia solius divinae scientiae est, ista cognoscere. Unde quisquis haec annuntiare nequit, manifestum est hunc non esse Deum.
Significatur etiam in hac sententia, quod post adventum Christi omnia idola conticuerunt. Ubi est [Col. 0397D] enim Apollo Delphicus, et caeteri daemones futurorum scientiam pollicentes, qui potentissimos reges deceperunt? Cur de Christo nil potuerunt praedicare, quomodo aliena vel mala vel bona potuerunt nuntiare? Quod si quis dixerit, multa ab idolis esse praedicta, sciendum quod semper mendacium junxerint veritati, et sententias temperaverint, ita ut sive boni sive mali aliquid accidisset, utrumque posset intelligi. In eo quoque quod summa Divinitas ait: Ponemus cor nostrum, notandum est, quia unum cor, id est una voluntas et una sapientia demonstratur esse Patris et Filii, et Spiritus sancti. Sequitur:
«Bene quoque aut male, si potestis, facite, et loquamur et videamus simul.»
[Col. 0398A] Diligentium sic inutiles sunt, ut non solum annuntiare nequeant prima et novissima, sed etiam nec bene nec male possunt facere, quia «manus habent, et non palpabunt, pedes habent, et non ambulabunt (Psal. CXIII, 7) .» Loqui etiam aut videre non valent, quia «os habent, et non loquentur, oculos habent, et non videbunt (ibid. 5) .» Sequitur:
VERS. 24.—«Ecce vos estis ex nihilo, et opus vestrum ex eo quod non est: abominatio est, qui elegit vos.»
Idola sunt ex nihilo, quia qui facere vult idolum, fingit in corde illud quod nunquam fuit aut erit, et ad similitudinem actae cogitationis suae fabricat imaginem. Bene ergo dicitur eis, quia «vos estis ex [Col. 0398B] nihilo, et opus vestrum,» id est quod in deos estis fabricati, est ex eo quod non est, quia nullus Deus unquam similis fuit his imaginibus. Abominatio igitur, id est abjectio et detestatio est, quicunque vos elegit colere. Sequitur:
VERS. 25.—«Suscitavi ab aquilone, et veniet ab ortu solis: vocabit nomen meum et adducet magistratus quasi lutum, et velut plastes conculcans humum.»
Quid per aquilonem nisi gentilitas designatur infidelitatis frigore constricta? Hinc est enim, quod antiquus hostis sedem suam ad aquilonem ponere cogitavit (supra XIV, 13) . Et quid per ortum solis exprimitur nisi Judaicus populus, in quo sol justitiae secundum carnem natus primo fulgere coepit, [Col. 0398C] ac deinceps orbem totum illuminavit? Suscitavi ergo, inquit, ad fidem gentes ab aquilone, id est ab infidelitate, et per apostolos veniet ad eas Salvator ab ortu solis, id est a populo Judaeorum, qui splendore fidei primitus est illustratus. Suscitatus erat Cornelius ab aquilone, quando continuis precibus et eleemosynis insistebat, ac demum per Petrum verus sol accessit ad eum (Act. X) . Sed et eunuchus Aethiops ab aquilone suscitatus venerat in Jerusalem adorare, et per Philippum divinitus est illustratus (Act. VIII) . Vocabit, inquit, nomen meum, quia in nomine Patris sui faciet omnia.
Et adducet magistratus quasi lutum, id est potestates hujus saeculi in lutum rediget prosternens [Col. 0398D] omnem mundi gloriam. Et sicut plastes, id est figulus conculcans humum nova facit vasa, prout vult; ita et Christus conculcabit omnem saeculi fastum ut vasa misericordiae juxta placitum suum componat qui per Jeremiam dicit: «Ecce sicut lutum in manu figuli; sic vos in manu mea domus Israel (Jer. XVIII, 6) .» Sequitur:
VERS. 26.—«Quis annuntiavit ab exordio, ut sciamus, et a principio, ut dicamus: Justus es? Non est neque annuntians, neque praedicens, neque audiens sermones vestros.»
Quis ex omnibus diis gentium annuntiavit haec ab exordio, sicut et ego dicens Abrahae, quia «possidebit semen tuum portas inimicorum suorum, et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae (Gen. XXII, 17.) » Et quis ex illis annuntiavit haec a principio ut, cum ea, sicut praenuntiavit fecerit, dicamus ei: justus es, qui, sicut praedixeras, omnia complesti? Nullus ex diis vestris haec agere potest, sed ego solus haec facio, qui solus sum Deus. Nam neque annuntians neque praedicens ventura quisquam ex illis est, neque audiens sermones vestros, si dixeritis ei: justus es, quoniam insensibilis statua nihil audire aut loqui valet. Multimoda ratione Dominus ostendere dignatur idola divinitatem habere non posse. Sequitur:
VERS. 27.—«Primus ad Sion dixit: Ecce adsum, et Jerusalem evangelistam dabo.»
Primus est, de quo legimus, quia «In principio erat Verbum (Joan. I, 1) .» Qui dixit ad Sion, id est [Col. 0399B] ad populum Judaeorum: Ecce adsum, quia «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre (ibid. 14) ;» dixit enim: Ecce adsum, quando se, qui exspectabatur adesse, praesentem innotuit. Qui quoniam Evangelium in Judaea praedicavit, recte de eo Pater adjungit, quia Jerusalem evangelistam dabo, id est praedicatorem Evangelii, qui ait: «Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit me (Luc. IV, 18) .» Evangelista namque boni annuntiator dicitur, et annuntiator boni Christus est, de quo legimus: «Quam pulchri super montes pedes annuntiantis et praedicantis pacem, annuntiantis bonum, praedicantis salutem (Isa. LII, 7) .» Misso autem hoc Evangelista [Col. 0399C] in Jerusalem subjungit Pater de contemporaneis ejus:
VERS. 28.—«Et vidi, et non erat neque ex istis quisquam qui iniret consilium, et interrogatus responderet Verbum.»
Vidi, id est consideravi omnes homines qui tunc erant in terra, et non erat in eis quisquam qui iniret consilium, quemadmodum ad salutem pertingere posset, et interrogatus responderet verbum de sua conversatione. Neque ex istis, id est Jerosolymitis videlicet, ex Judaeis erat quisquam qui hoc faceret. Nam et Judaei notitiam Scripturarum amiserant, atque consilium credenti in Christum vel bene agendi inire nolebant, et de his interrogati, quae faciebant, [Col. 0399D] respondere non poterant. Sequitur:
VERS. 29.—«Ecce omnes injusti, et vana opera eorum, ventus et inane simulacra eorum.»
Ecce omnes injusti, sicut ait Apostolus: «Causati sumus Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse, sicut scriptum est: Non est justus quisquam, non est intelligens, non est requirens Deum. Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt, non est qui faciat bonum, non est usque ad unum (Rom. III, 9) .» Tales erant omnes, quando Salvator in carne apparuit. Et vana opera eorum, quia pro temporali vita faciebant omnia. «Ventus et inane simulacra eorum. Scimus enim, quia nihil est idolum in mundo, et quod Deus nullus nisi unus (I Cor. VIII, 4) .» [Col. 0400A] Sed inter tales, qualis Redemptor noster inventus sit, audiamus. Sequitur:
VERS. 1.—«Ecce servus meus, suscipiam eum, electus meus, complacuit sibi in illo anima mea: dedi spiritum meum super eum, judicium gentibus proferet.»
VERS. 2.—«Non clamabit, neque accipiet personam, neque audietur foris vox ejus.»
VERS. 3.—«Calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non exstinguet, in veritate educet judicium.»
VERS. 4.—«Non erit tristis neque turbulentus, donec ponat in terra judicium, et legem ejus insulae exspectabunt.»
[Col. 0400B] Ecce servus meus, quem supra dedi Jerusalem evangelistam. Servus enim hic appellatur ille, «qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens (Philip. II, 6) .» Et hic electus ex omnibus, «Hunc enim Pater signavit Deus (Joan. VI, 27) .» In quo bene complacuit sibi anima, id est voluntas Patris, quia in omnibus hunc vidit. Quod autem interponit: Suscipiam eum, de gloria ejus assumptionis dicit. Suscepit namque eum «constituens eum ad dexteram suam in coelestibus supra omnem principatum et potestatem et virtutem, et dominationem, et omne nomen, quod nominatur non solum in hoc saeculo sed et in futuro, [Col. 0400C] et omnia subjecit sub pedibus ejus (Ephes. I, 20) .»
Dedi, inquit, spiritum meum super eum. Sicut et testimonium perhibuit Joannes, dicens: «Quia vidi Spiritum descendentem quasi columbam de coelo, et mansit super eum (Joan. I, 32) .» Et bene super eum ait, quia de Filio hominis loquitur, quem et servum suum appellavit. Nam et secundum divinitatem non super Christum est Spiritus, sed in Christo, quia sicut Pater in Filio et Filius in Patre, ita et Spiritus sanctus in Patre et Filio. Non ergo secundum divinitatem super Christum est, quia non super se Trinitas est, sed super omnia; supra se autem non est, sed in se.
Protulit autem Salvator gentibus judicium justae discretionis, de quo dicitur, quia «non est judicium [Col. 0400D] in gressibus eorum (Isa. LIX, 8) .» Gressus enim vocantur operationes, quibus innituntur. Sed non est judicium in gressibus horum, quia actiones suas examinare negligunt, ut omnia cum judicio facientes mala devitent et bona operentur. Hujusmodi ergo judicium Dominus per apostolos suos gentibus edidit, verbum eis scientiae largiens, quae tenebantur erroribus.
Quod autem sequitur, quia non clamabit, neque accipiet personam, neque audietur foris vox ejus, ita legitur in Matthaeo: «Non contendet neque clamabit, neque audiet aliquis in plateis vocem ejus (Matth. XII, 19) .» Hoc igitur in mansuetudine morum ejus intelligendum est, quia non clamosa, neque contentiosa voce locutus est. In hoc etiam veritas [Col. 0401A] apparet, quia nullius personam accepit, ut alicui blandiretur, sed omnes prout decebat, increpavit. Modestia quoque illius ex eo demonstratur, quia nemo «foras per plateas vocem ejus audivit.» Neque enim otiosum unquam verbum protulit aut leve, sicut hi, qui clamant in plateis vanitatem sui cordis ostendentes. Vel non audita est foris vox ejus, quia non extra Galilaeam atque Judaeam vel Samariam evangelium praedicavit.
Quid autem calami nomine nisi Judaici populi temporale regnum [Col. 0401] Desunt omnia in Garstensi codice usque ad: Ejus alienigena. designatur, nitens quidem exterius, sed interius vacuum? Et quia in eodem populo genus jam regale defecerat, atque regnum ejus alienigena possidebat, apte hoc regnum calamus quassatus vocatur. Quid vero per linum nisi [Col. 0401B] ejus sacerdotium exprimitur, quod lineis vestibus utebatur! Quod quia in adventu Domini charitatis ardorem perdidit, quasi amisso jam igne fidei non ardens sed fumigans fuit. Incarnatus ergo Dominus calamum quassatum non confregit et linum fumigans non exstinxit, quia Judaeae regnum, quod pene destructum jam fuerat, ejusque sacerdotium, quod ignem fidei non tenebat, non potestate judicii perculit, sed eum patientiae longanimitate toleravit.
Sive calamum quassatum non conteret, quia in peccantes placabilis erit, atque veniam dabit peccatoribus. Et linum fumigan. non exstinguet, quia qui vicini erant exstinctioni, ejus clementia servabuntur. Nam in secundo adventu judicium educet in veritate, quando reddet unicuique secundum opera [Col. 0401C] sua. Vel etiam in primo adventu judicium eduxit in veritate, sicut ait: «In judicium ego in hunc mundum veni, ut, qui non vident, videant, et qui vident, caeci fiant (Joan. IX, 39) .»
Qui non fuit tristis neque turbulentus, sed semper hilariter et mansuete suas actiones operatus est, donec poneret in terra judicium, id est donec omnes ad imitationem suam informaret, ut cum judicio, sicut et supra dictum est, cuncta faceret. Manifestum est autem, quia postea tristis aut turbulentus non fuit, sed de eo tempore, quo dubitari poterat, perhibuit propheta testimonium, sicut et evangelista, cum de matre ejus Virgine loqueretur, asseruit, quia Joseph non cognoscebat eam, «donec peperit Filium (Matth. I, 25) ,» quam certe nec postea cognovit. Tali enim genere locutionis frequenter utuntur divinae Scripturae. Postquam vero Dominus posuit in terra, id est in latitudine mundi, judicium, quo credentes in eum dijudicant omnia, quae facere volunt, perceperunt et insulae, id est remotiora loca Oceani, legem, praedicationis ejus, quam exspectabant. Ad quem versa locutione Pater subjungit:
VERS. 5.—«Haec dicit Dominus Deus creans coelos et extendens eos: firmans terram, et quae germinant ex ea: dans flatum populo, qui est super eam, et spiritum calcantibus eam.»
VERS. 6.—«Ego Dominus vocavi te in justitia, [Col. 0402A] et apprehendi manum tuam, et servavi te, et dedi te in foedus populi, in lucem gentium.»
VERS. 7.—«Ut aperires oculos caecorum, et educeres de conclusione vinctum, de domo carceris sedentes in tenebris.»
Dominus quidem creans coelos, extendit eos sicut tabernaculum ad inhabitandum, et ipse firmavit alta mole terram, ut non inclinetur in saeculum saeculi. Ea quoque, quae germinant ex illa sicut arbores, firmat ipse, ut super stipitem suum erecta subsistant. Qui et flatum, id est anhelitum, dat populo, qui est super eam, ut animaliter vivant, et Spiritum sanctum calcantibus eam, id est contemnentibus terrena.
Sed iste Dominus, qui talia facit, Christum alloquitur dicens, quia vocavi te in justitia, ut tu justus [Col. 0402B] justificare mundum pergeres. Et apprehendi manum tuam, ut te confortans ducerem in voluntate mea, quia quidquid operatur Filius, operatur et Pater. Et servavi te, inquit, a peccato, et dedi te in foedus populi, id est in societatem amicitiae multitudinis Hebraeorum credentium, quorum erat cor unum, et anima una. Et in lucem gentium dedi te, ut illuminares hos, qui in tenebris et in umbra mortis sedebant, ut interiores oculos caecorum gentilium aperires, ut lumen veritatis cernerent. Caeci namque erant gentiles, quia non acepta lege, quo ire debuissent, non viderunt.
Et educeres, inquit, de conclusione cordis populum gentilem peccatorum suorum funibus vinctum, et de domo carceris cordis sedentes in tenebris errorum [Col. 0402C] et ignorantiae. Nam omnis homo, per id quod male agit, quid sibi aliud quam conscientiae suae carcerem facit? Quia cum judicante Deo in malitiae suae caecitate relinquitur, quasi intra semetipsum clauditur, ne evadendi locum inveniat, quem invenire non meretur. Saepe enim nonnulli exire a pravis actionibus cupiunt, sed eorumdem actuum pondere premuntur, ita ut in malae consuetudinis carcerem inclusi a semetipsis exire nequeant. Et quidem culpas proprias punire cupientes, hoc quod recte se agere aestimant, in graviora peccata vertunt, fitque modo mirabili, ut quod exitum putant, hoc inclusionem inveniant. Sic reprobus Judas cum mortem sibi post peccatum intulit, ad aeternae mortis supplicia pervenit, [Col. 0402D] et pejus de peccato poenituit quam peccavit. De hujusmodi ergo conclusione venit Salvator vinctum ducere de tali domo carceris, liberare missus est sedentes in exterioribus tenebris. Sequitur:
VERS. 8.—Ego sum Dominus, hoc est nomen meum: gloriam meam alteri non dabo, et laudem meam sculptilibus.»
Se Dominum nominari voluit, ut sibi omnia deservire monstraret, sicut et per Psalmistam ei dicitur: «Quoniam omnia serviunt tibi (Psal. CXVIII, 91) .» Cujus dominationis gloriam alteri non dedit, quia «unus Dominus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV, 5) .» Nam, sicut duae fides seu plures [Col. 0403A] esse non possunt, vel duo baptismata; sic nec duo, nec tres domini sive numerosiores. Unus enim Dominus est Pater et Filius, et Spiritus sanctus. Qui gloriam suam alteri non dabit, id est ulli idolo, sicut aestimaverunt hi, qui incontaminabile nomen lapidibus et lignis imposuerunt. «Et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum et quadrupedum, et serpentium (Rom. I, 23) .» Tali enim imagini Dominus gloriam suam non dabit, sicut voluerunt isti «qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerunt, et servierunt creaturae potius quam Creatori (ibid. 25) .» Nam ut Pater ostenderet nequaquam Filium a gloria sua per hanc sententiam excludi, sed idola, subjunxit: Et laudem meam sculptilibus, [Col. 0403B] subaudi non dabo. Filius enim non separatur a gloria Patris, qui ait: «Omnia, quae habet Pater, mea sunt (Joan. XVI, 15) .» Et: «Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) .» Sequitur:
VERS. 9.—«Quae prima fuerunt, ecce venerunt: nova quoque ego annuntio: antequam oriantur, audita vobis faciam.»
Primo fuerant ventura, quae superius de adventu Salvatoris dicta sunt, ut ibi nostra salus inciperet. Sed haec, inquit, jam venerunt. Nova quoque vobis annuntio secutura, id est apostolorum praedicationem, gentium vocationem. Antequam oriantur, audita vobis faciam, ut non ea dubitetis esse ventura, sicut et haec venisse jam cernitis. Nam quae sint [Col. 0403C] haec nova, quae vobis annuntio, declaratur cum subditur:
VERS. 10.—«Cantate Domino canticum novum, laus ejus ab extremis terrae, qui descenditis in mare, et plenitudo ejus, insulae et habitatores earum.»
Novum quippe canticum est praeconium evangelicae praedicationis, in qua res nova auditur, id est Incarnatio Christi, mors, et post resurrectionem ascensio, et Spiritus sancti missio, totiusque mundi vocatio. Hoc canticum ubique cantat Ecclesia, quoniam pro se Christum talia peregisse jugiter recolit ac praedicat, depositoque veteri homine per gratiam baptismatis ipsa fideliter innovata est, et in novitate vitae ambulat. Qui enim veterem adhuc conversationem [Col. 0403D] servat, id est terrena diligit, vetus canticum resonat; qui vero aeterna diligit, novum canticum cantat. Novus enim homo cantat canticum novum, non ille vetus, qui necdum Adae peccata deponens in praevaricatione veteris hominis perseverat. Novum utique, quia nunquam aliquid simile visum est aut auditum; novum, quod nulla vetustate sordescat, sed semper in suae dignitatis gratia perseveret.
Hoc itaque canticum totus orbis Deo cantare jubetur, ut et «ab extremis terrae laus ejus» resonet, secundum quod et in Psalmo dicit Ecclesia: «A finibus terrae ad te clamavi (Psal. LX, 3) .» Vel aliter intelligere possumus, quod dicitur: Laus ejus [Col. 0404A] ab extremis terrae. Sunt enim alii primi terrae, sunt alii novissimi. Qui sunt primi? Sapientes saeculi, nobiles, divites, optimates. Qui sunt extremi? «Stulta mundi elegit Deus, ut confundat sapientes, et ignobilia mundi, et contemptibilia elegit Deus, et ea quae non sunt, ut ea quae sunt, destrueret (I Cor. I, 27) .» Ab his ergo extremis terrae laus Dei semper intonat.
Mare vero saeculum istud est amarum et turbulentum, in quod mare descenderunt piscatores hominum sagenam evangelicae praedicationis mittere, de qua dicitur: «Simile est regnum coelorum sagenae missae in mari, et ex omni genere piscium congreganti, quam cum impleta esset, educentes et secus littus sedentes elegerunt bonos in vasa sua, malos [Col. 0404B] autem foras miserunt (Matth. XIII, 47) .» Plenitudo autem istius maris multitudo saecularium vel gentilium; insulae vero diversae gentes vel regiones. Et his omnibus praecipitur, ut novae laudis canticum Domino decantent. Sequitur:
VERS. 11.—«Sublevetur desertum, et civitates ejus, et in domibus habitabit Cedar.»
Sublevetur desertum, id est ad amorem supernae patriae cor gentilium erigatur, et civitates eorum in spem salutis aeternae mentem elevent. Cedar filius Ismael fuit, a quo et provincia nomen accepit, et qui de ejus progenie sunt, non in domibus, sed in tabernaculis habitare solent, et per deserta vagari. Interpretatur autem tenebrae, et significat gentilem populum, qui in tenebris errorum per hujus saeculi [Col. 0404C] desertum vagus incedebat, sed per apostolos ad fidem conversus coepit in domibus, id est: in Ecclesiis, ut domesticus, manere. Sequitur:
«Laudate habitatores Petrae, de vertice montium clamabunt.» Qui sunt habitatores Petrae nisi qui in cordis sui duritia manent? Sed et isti ad laudandum excitantur per respectum novae gratiae. Praedicatores autem de vertice montium clamant, cum in culmine virtutum stantes ac terrena despicientes ad appetitum supernorum eos, qui in infimis animo degunt, convocant. Sequitur:
VERS. 12.—«Ponent Domino gloriam, et laudem ejus in insulis nuntiabunt.»
Praedicatores Domino gloriam ponunt in cordibus [Col. 0404D] auditorum, atque praedicationes ejus laudem non solum in toto orbe; sed etiam in insulis maris procul annuntiant. Et quia post haec Judex venturus est, ut reddat unicuique secundum opus suum, congrue subditur.
VERS. 13.—«Dominus ut fortis egredietur, et sicut vir praeliator suscitabit zelum.»
Qui enim prius egressus est sicut infirmus, secundo sicut fortis egredietur, quando videbunt Filium hominis venientem in nubibus cum virtute magna et gloria. Et sicut vir praeliator suscitabit zelum ulciscendi se de hostibus suis, quando, sicut et liber Sapientiae dicit: «Accipiet armaturam zelus illius, et pugnabit cum illo orbis terrarum contra insensatos (Sav. V, 18) .» Solet enim praeliator, quando pugnaturus [Col. 0405A] est contra suos hostes, zelum et iram in animo suo suscitare, ne per mansuetudinis spiritum parcat adversariis. Dominus ergo sicut vir praeliator zelum suscitaturus esse dicitur, quia cum tali animo veniet ut inimicis suis non parcat. Sequitur:
«Vociferabitur, et clamabit, et super inimicos suos confortabitur.»
VERS. 14.—«Tacui, semper silui, patiens fui, quasi parturiens loquar: dissipabo, et absorbebo simul.»
VERS. 15.—«Desertos faciam montes et colles, et omne gramen eorum exsiccabo.»
Qui quondam sicut agnus coram tondente se obmutuit, et non aperuit os suum, nunc vociferabitur, et clamabit; et qui suos hostes ita super se confortavit, [Col. 0405B] ut ligari et flagellari posset ab eis et crucifigi, tunc, ut inimicos suos puniat, confortabitur super eos, dicens: «Tacui, semper silui,» etc. Sed quomodo semper siluit, qui per legem et prophetas, per Evangelium et apostolos clamare non cessavit? Siluit, quidem per judicium, sed non siluit per praeceptum. Patiens quoque nunc est, quia peccatores diu sustinet, ut resipiscant. Parturiens vero cum dolore ejicit, quod intus diu cum pondere portavit. Post longum ergo silentium sicut parturiens Dominus loquitur; quia, quod apud se nunc tacitus tolerat, in ultione quandoque judicii quasi cum dolore manifestat. Qui semper siluerat, sicut parturiens loquitur, quia qui sine ultione diu facta hominum pertulit, quandoque cum fervore examinis [Col. 0405C] quasi cum dolore mentis ostendet, quantae animadversionis sententiam intus servaverit. Qui et dissipat in furore suo tunc omnes reprobos, et absorbet, id est in profundum abyssi judiciorum suorum immergit.
Montes quoque tunc similiter desertos facit et colles, ut non remaneat in eis habitator. Quid enim per montes et colles accipitur nisi superbi principes hujus saeculi? Quid vero per habitatores montium nisi populus exprimitur, quem principes regendo portant? Nam sicut montes sustinent cultores suos, ita principes pondus eorum sustinent, quos regunt. Desertos ergo faciet Dominus in judicio montes et colles quia superbis principibus omnem potentiam [Col. 0405D] praelationis auferet. Sed et gramen eorum exsiccabit, quoniam vetustatem carnalis actionis eorum arescere faciet, ut concremari possit. Haec de secundo adventu suo Dominus locutus est, atque de his, quae in primo [Col. 0405D] Codd., imprimis vel in primis. fuerat acturus, subjungit:
«Et ponam flumina in insulas et stagna arefaciam.»
VERS. 16.—«Et ducam caecos in via quam nesciebant, et in semitis quas ignoraverunt ambulare eos faciam: ponam tenebras coram eis in lucem, et prava in directa.»
Flumina quippe posuit in insulas, quoniam fluenta Evangelii usque in remota Oceani loca manare facit; [Col. 0406A] vel in universas gentes exuberare, ut gentes per insulas exprimantur. Et stagna arefacit, quia profunditatem scientiae Judaeorum, quae in uno populo quasi in uno loco torpebat, exsiccavit. Arefacta est enim sapientia Scribarum et Pharisaeorum. Via vero ille est, qui ait: «Ego sum via (Joan. XIV, 6) .» Semitae autem prophetae sunt. Unde et per Jeremiam dicitur: «Interrogate de semitis antiquis quae sit via bona, et ambulate in ea, et invenietis refrigerium animabus vestris (Jer. VI, 16) .» Antiquas enim semitas appellat prophetas, qui omnes unam viam singulariter bonam ostendunt, per quam ad refrigerium animarum perveniamus, id est ad Christum. Per hanc ergo viam, id est per hujuscemodi semitas Dominus caecos gentiles ducit illuminatis cordibus [Col. 0406B] eorum. Sive per viam scientiae Dei et per semitas prophetales ambulare facit eos. Posuit enim tenebras veteris ignorantiae coram eis in lucem verae scientiae, et prava eorum corda per iniquitatem distorta rectificavit. Sequitur:
«Haec verba feci eis, et non dereliqui eos.»
VERS. 17.—«Conversi sunt retrorsum.»
Haec, quae dicta sunt, complevit nobis Dominus, et non derelinquit nos, sed est nobiscum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) . Nos vero beneficiis ejus ingrati retro sumus conversi ad vitia saeculi, de quibus nos liberaverat. Vel quod ait: Conversi sunt retrorsum, ad habitationem paradisi, quam peccando reliqueramus, potest forsitan intelligi. Post haec de reliquiis [Col. 0406C] gentilium, quae in idololatria permanere maluerunt, subdit:
«Confundantur confusione, qui confidunt in sculptili, qui dicunt conflatili: Vos dii nostri.» Non ait eos dicere conflatili: «Tu es Deus noster,» sed: Vos dii nostri, sicut et illi dicebant de vitulo: «Isti sunt dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti (Exod. XXXII, 4) .» Qui enim idolum colit, unum Deum, qui verus est, deseruit, et pluribus diis, qui falsi sunt, se servum exhibuit. Illuminatis autem gentilibus ubique et directis atque cultoribus idolorum confusis, increpat Dominus Judaeorum duritiam, cum subjungit:
VERS. 18.—«Surdi, audite, et caeci, intuemini [Col. 0406D] ad videndum.» Atque de eodem populo subjicit:
VERS. 19.—«Quis caecus nisi servus meus? et surdus, nisi ad quem nuntios meos misi?»
Caecus quippe est ille populus, qui semper ex timore Deo servivit, quia lumen charitatis nescit: et surdus, quia prophetas ad se clamantes non audit. De quo et additur: «Quis caecus, nisi qui venundatus est? quis caecus nisi servus Domini?» Quis enim tam caecus, quam qui peccando venundatus est, et se liberum aestimat? Cujus adhuc caeca visio et surda auditio increpatur, cum subditur:
VERS. 20.—«Qui vides multa, nonne custodies? qui apertas habes aures, nonne audies?»
[Col. 0407A] Videbant enim in Scripturis multa, sed non custodiebant. Aures enim cordis apertas ad intelligendum multa habebat, sed ut faceret, audire nolebat. Unde et per Apostolum ei dictum est: «Qui alium doces, te ipsum non doces? qui praedicas non furandum, furaris? qui dicis non moechandum, moecharis? qui abominaris idola, sacrilegium facis? qui in lege gloriaris, per praevaricationem legis Deum inhonoras? (Rom. II, 21) .»
Sed haec et de carnalibus, qui sunt in Ecclesia, possunt intelligi. Surdi enim sunt, qui verba Dei in aure cordis non percipiunt, inter cujusmodi surdos ipse clamat: «Qui habet aures audiendi, audiat (Matth. XI, 15) .» Caeci vero sunt, qui terrenis lucris occupati damna, quae intus patiuntur, non [Col. 0407B] vident. Unde nunc talibus surdis praecipitur, ut auribus cordis audiant; et caecis, ut ad videndum intueantur, qui non ad videndum intueri solent. Ad videndum quippe intueri est de his cogitare, quae mentem illuminant. Nam ad non videndum intuetur, qui terrenis suum exercet ingenium. De quo recte subditur.
«Quis caecus nisi servus meus? et surdus nisi ad quem nuntios meos misi?» Hic est servus, qui «non manet in domo in aeternum (Joan. VIII, 35) .» Qui caecus est, quia spiritalibus oculis non videt; et curdus, quia praedicatores sanctos auribus cordis non audit. Cui congruit, et quod additur? «Quis caecus nisi qui venundatus est? Quis caecus nisi servus Domini?» Hic enim carnalis est venundatus sub [Col. 0407C] peccato, nec intelligit, quia peccando semetipsum diabolo vendidit. Et ipse, cum sit inutilis, servus Domini caecus est, quia «servus nescit quid faciat dominus ejus (Joan. XV, 15) .»
Sed cum subditur, qui vides multa, nonne custodies, monstratur iste servus esse et caecus et videns. Caecus quidem non videndo; videns autem non intelligendo. Simili modo cum adjungitur: Qui apertas habes aures, nonne audies, et surdus et audiens esse declaratur. Surdus namque ad faciendum esse manifestatur, sed aures habere apertas non ad intelligendum. Quicunque enim Scripturas intelligit, sed non facit, id est unusquisque mihi similis increpatur hoc loco, cum dicitur: «Qui vides multa, nonne custodies? qui apertas habes aures, nonne audies?» [Col. 0407D] Sequitur:
VERS. 21.—«Et Dominus voluit, ut sanctificaret eum, et magnificaret legem, et extolleret.»
VERS. 22.—«Ipse autem populus direptus, et vastatus: laqueus juvenum omnes simul, et in domibus carcerum absconditi sunt.»
Dominus voluit, ut sanctificaret hunc servum, id est populum Judaeorum vel etiam Christianorum carnalem, sed servus noluit ab eo sanctificari. Aut certe voluit Dominus, ut eum servus iste sanctificaret in semetipso, juxta quod scriptum est: «Dominum exercituum sanctificate (supra VIII, 13.) » Vel: «Dominum [Col. 0408A] Christum sanctificate in cordibus vestris (I Pet. III, 15) .»
Et voluit, ut sanctificaret [Col. 0407D] Ita uterque cod. , legem operando et extolleret intelligendo. Legem quippe «magnificat et extollit, quisquis in observatione coelestium mandatorum ita proficit, ut et mens ejus ad altiora spiritalis intelligentiae elevetur. Sed piger servus legem magnificare negligit et extollere, quia Judaeorum populus carnaliter eam intelligit vel observat, et Christianorum inanium iste populus nil magnum operatur, sed corde semper in infirmis repit. Propter quod uterque populus ab inimicis suis direptus et vastatus est, ille quidem a Romanis, hic autem, quod gravius est, a malignis spiritibus. Sunt enim omnes laqueus juvenum, id est eorum, qui carnis ardore [Col. 0408B] fervent, quia secundum Petri sententiam: «Pelliciunt in desideriis carnis eos qui paululum effugiunt (II Pet. II, 18) .» Laqueus juvenum omnes isti saeculares sunt, qui suis confabulationibus illiciunt eos ad peccandum, qui calore tentationum aestuant. Nam et «bonos mores corrumpunt colloquia mala (I Cor. XV, 33) .»
Qui et in domibus carcerum absconditi sunt, quia in conscientiarum suarum tenebrosis latibulis, ubi tenentur a diabolo captivi, fraudem malitiae suae contegunt. Neque enim vere tales sunt, quales se foris ostendunt, sed tales potius, quales intus latent. Talibus a Domino dictum est: «Vae vobis Scribae et Pharisaei hypocritae, quia similes estis sepulcris dealbatis, quae aforis apparent hominibus speciosa, [Col. 0408C] intus vero plena sunt ossibus mortuorum, et omni spurcitia: sic et vos quidem aforis apparetis hominibus justi, intus vero pleni estis hypocrisi et iniquitate (Matth. XXIII, 27.) »
Hoc est itaque, quod in domibus carcerum absconditi esse dicuntur, de cujusmodi carceribus supra disseruimus. Sequitur:
«Facti sunt in rapinam, nec est qui eruat: in direptionem, et non est, qui dicat: Redde.»
Judaei populo Romanorum facti sunt in rapinam, et in direptionem, nec est qui eruat eos, vel dicat: Redde, quoniam adhuc tenentur captivi. Nonnulli etiam ex his, qui nomine censentur Christiano, facti sunt daemonibus in rapinam, ut quidquid boni videbantur habere, diripiatur ab invisibilibus adversariis: [Col. 0408D] nec est, qui eruat eos, quoniam justo Dei judicio relicti sunt in sua malitia. Deinde propheta in multitudine populi clamat et dicit:
VERS. 23.—«Quis est in vobis, qui audiat [Col. 0408D] Alias, attendat. hoc, audiat, et auscultet futura?»
Quis est in vobis, o Judaei, qui audiat hoc, quod de vobis indubitanter futurum verbo praeteriti temporis dixi: «Facti sunt in rapinam, nec est qui eruat.» Qui enim hoc audierit, timebit peccare, ne fiat in rapinam. Nobis quoque dicitur: «Quis est in vobis, qui audiat hoc?» Quia in plebe christiana rarus auditor hujus sermonis invenitur. Rarus enim [Col. 0409A] quisquam est, qui de animae captivitate cogitet, et bona cordis invisibilibus adversariis diripientibus amittere metuat, atque illa, quae se in futuro saeculo manent, sollicite attendat, vel audire studeat. Sequitur:
VERS. 24.—«Quis dedit in direptionem [ vulg., directionem] Jacob et Israel vastantibus? Nonne Dominus ipse est, cui peccavimus?»
Populum Judaeorum vastantibus Romanis dedit in direptionem ipse Dominus Jesus, qui peccaverant occidentes eum. Nos quoque propter peccata, quorum nobis conscii sumus, occultis adversariis, qui nos sensibiliter excrucient, futurum est ut tradamur, nisi poenitentiam egerimus. Sequitur:
«Et noluerunt in viis ejus ambulare, et non audierunt [Col. 0409B] legem ejus.»
Id est Judaei vel pseudochristiani noluerunt in viis ejus ire, aut legem, ut facerent, audire. Non ait: Nescierunt aut nequiverunt in viis ejus ambulare, sed noluerunt, ut non ex ignorantia vel infirmitate, sed ex superbia demonstraret eos peccasse, qui mandata Dei sciendo contempserunt, aut scire recusaverunt. Merito tales in direptionem dati sunt. Sequitur:
VERS. 25.—«Et effudit super eum indignationem furoris sui, et forte bellum.»
Super populum Judaeorum Dominus indignationem suam per Romanos effudit, et validum bellum, sicut et in Psalmo dictum est: «Effunde super eos iram tuam, et furor irae tuae comprehendat eos.» [Col. 0409C] Fiat habitatio eorum deserta, et in tabernaculis eorum non sit qui inhabitet (Psal. LXVIII, 26) . Unde et subjungitur:
«Et combussit eum in circuitu, et non cognovit: et succendit eum, et non intellexit.»
Combussit eum undique totam Judaeam concremans, et succendit eum Jerusalem igne consumens. Sed populus iste qui sic combustus est, non cognovit cur haec pateretur, nec intellexit quia propter necem Salvatoris ita succendebatur. Ut autem spiritaliter juxta superiorem sensum haec intelligamus, sciendum est, quia indignatio vel ira Dei appellatur, a bonis actionibus infirmari, sicut scriptum est: «Ne quando irascatur Dominus, et pereatis de via justa (Psal. II, 12) .» Si igitur irasci Dominus perhibetur, [Col. 0409D] cum viam justitiae homines perdunt, super eum indignationem furoris sui latius effundit, qui nolens in viis ejus ambulare, rectitudinis tramitem sciendo deserit.
Bellum quoque patitur, qui carnis suae tentationibus impugnatur. Hoc tamen bellum quodammodo adhuc infirmum est. Sed forte bellum Dominus desuper effundit, quando superbum cor percutit, et judiciorum suorum gladiis opera ejus, quae videbantur bona, terribiliter destruit. Forte bellum effundit, quando antiquum hostem justo judicio relaxat in viribus suis. Qui videlicet adversarius comburit cum in circuitu, et non cognoscit, et succendit eum, et non intelligit. Ipse enim Satanas [Col. 0410A] facit, quod Dominus nunc facere dicitur, quia nihil facere potest diabolus, nisi a Domino potestatem acceperit. «Non est potestas nisi a Domino (Rom. XIII, 1) .» Antiquus ergo deceptor potestate divinitus accepta comburit eum in circuitu, quem undique tentans undique vitiorum ignibus inflammat. Circuit enim ille nos singulos, et ab omni parte vitia suggerit. Offert oculis formas illices, et faciles voluptates, ut visu castitatem destruat; aures percanora musica tentat, ut vi soni dulcioris auditum solvat, et Christianum figorem molliat; linguam convicio provocat; manum injuriis lacessentibus ad petulantiam caedis instigat, ut fraudatorem faciat, lucra apponit injusta; honores terrenos promittit, ut coelestes adimat; ostendit falsa, ut vera subripiat. [Col. 0410B] Bene ergo de eo, quem ita diabolus undique tentans vitiis inflammat, dicitur, quia combussit eum in circuitu, et non cognovit: et succendit eum, et non intellexit. Neque enim comburi se, qui sic comburitur, cognoscit, quia caecatus mundanis voluptatibus spiritalia, quae patitur, non intelligit.
Potest autem, quod additur: Et succendit eum, nec dicitur: in circuitu, ad interiorem hominem referri, ut quod dictum est: Et combussit eum in circuitu, de exteriore homine intelligatur. Et foris igitur et intus est succensus, qui carnis ac spiritus bona vitiorum igne perdidit. Nam si per cordis munditiam libidinis flamma non exstinguitur, incassum quaelibet virtutes oriuntur, sicut per Moysen dicitur: «Ignis ab ira mea exarsit, et ardebit usque ad inferos [Col. 0410C] deorsum, comedet terram, et nascentia ejus (Deut. XXXII, 22) .»
Ignis quippe terram atque nascentia ejus comedit, cum libido carnem atque per hanc omnia bene acta consumit. Nam quidquid prodit ex fruge rectitudinis, hoc nimirum concremat flamma corruptionis. Solo itaque libidinis igne totus homo concrematur et intus et foris, etiamsi caeterorum incendia vitiorum deessent.
Sed postquam haec de reprobis, qui fidem tenere videntur, dicta sunt, ad electos sermo subsequens dirigitur. Aut certe vastatos per Romanos Judaeorum fideles ex circumcisione, quos ad praedicandum per orbem sicut agnos inter lupos misit, alloquitur consequenter, [Col. 0410D] dicens:
VERS. 1.—«Et nunc haec dicit Dominus creans te Jacob, et formans te Israel: Noli timere, quia redemi te, et vocavi te nomine tuo: meus es tu.»
Quotiescunque Jacob vel Israel cum additamento honoris ponitur, de spiritali Jacob intelligendum est. Ubi vero sine adjectione electionis dicitur, de carnali Jacob vel Israel accipi debet, de populo Judaeorum seu de carnalibus, qui sunt in Ecclesia. Nunc ergo cum dicitur: «Haec dicit Dominus creans te Jacob, et formans te Israel, electos Novi Testamenti cultores indubitanter Dominus alloquitur. Ipse quippe creavit eos, non solum ut essent, sed etiam ut justi essent. «Ipsius enim sumus, inquiunt, [Col. 0411A] creatura creati in Christo Jesu in operibus bonis (Ephes. II, 10) .» Et ipse formavit eos ad imaginem et similitudinem suam, ut forma bonitatis ejus cerneretur in eis. Quibus propter Catholicam unitatem velut uni loquitur, dicens: Noli timere adversa pati propter nomen meum, quia pretioso in sanguine meo redemi te, et vocavi te: Meus es tu, pro quo tam grande pretium dedi.
Sed fortasse quaerat aliquis, cur omnipotens Deus electorum suorum adversarios temporaliter excrescere permiserit? Ideo scilicet, ut malorum saevitia purgaretur vita bonorum. Nunquam quippe Deus adversarios bonorum esse permitteret, nisi etiam, quantum prodessent, videret. Nam dum injusti saeviunt, justi purgantur: et utilitati innocentiae militat [Col. 0411B] vita pravorum, dum hanc et premendo humiliat, et humiliando semper ad melius informat. Unde et Salomon ait: «Qui stultus est, serviet sapienti (Prov. II, 29) ,» quia contra sapientis vitam dum stultus praeeminens terrorem potestatis exercet, dum hunc laboribus fatigat, contumeliis lacerat, profecto hunc ab omni vitiorum rubigine utendo purgat. Stultus ergo sapienti et dominando servit, quem ad meliorem statum premendo provehit. Suos itaque Dominus temporaliter affligi permittit, sed inter adversa solatium suae pietatis semper eis tribuit. Unde et nunc subdit:
VERS. 2.—«Cum pertransieris per aquas, tecum ero, flumina non operient te: cum ambulaveris in igne, non combureris, et flamma non ardebit in [Col. 0411C] te.»
VERS. 3.—«Quia ego Dominus Deus tuus, Sanctus Israel, salvator tuus.»
Quam videlicet promissionem et secundum litteram sancti martyres esse veram frequenter experti sunt. Nam plerique eorum in aquis et fluminibus missi Deo sibi praesente submergi non potuerunt aut laedi; plerique deambulantes in igne non valuerunt aduri, neque vel capillum eorum flamma cremando non tetigit. Sed quia nonnulli eorum in aquis vel ignibus consumpti sunt, debemus spiritaliter magis hanc promissionem intelligere, ne in aliquo falsa videatur.
Aquarum namque vel fluminum appellatione designantur tribulationes, sicut per Salomonem dicitur: [Col. 0411D] «Aquae multae non potuerunt exstinguere charitatem, nec flumina obruent illam (Cant. VIII, 7) .» Ignis autem vel flamma passionis ardorem exprimit, sicut Apostolus docet: «Quorum, inquit, animalium infertur sanguis pro peccato in sancta per pontificem, horum corpora cremantur extra castra. Propter quod et Jesus, ut sanctificaret per suum sanguinem populum, extra portam passus est (Hebr. XIII, 11) .» Cum enim crematio illa corporum animalium passionem Domini praefiguraverit, patet, quid ignis mystice designet.
Ait ergo: Cum transieris per aquas, id est per [Col. 0412A] tribulationum fluctus, tecum ero, ut te custodiam, et flumina, id est rapidi impetus tribulationum non operient, id est non submergent te, quia non superabunt. Cum ambulaveris in igne, id est in ardore saevientium passionum, non combureris in anima, quia spiritale refrigerium intrinsecus dabo [Col. 0411D] Uterque cod., dando. : et flamma, id est furor persecutorum non ardebit in te, qui non pertinget ad animam tuam, licet in corpore saeviat. Ego enim sum Dominus Deus tuus, quem contra falsorum deorum cultores in passione confiteris, et ego Sanctus sanctorum, quem exspectavit Israel. Qui et Salvator tuus sum, quoniam a praesentibus malis te eripiens ad aeternam salutem perducam
Vel aquae et flumina sunt actiones saeculi. Et illos [Col. 0412B] flumina operiunt, quos actiones hujus saeculi mentis perturbatione non confundunt. Nam qui Spiritus sancti gratia tenentur in mente, transeunt aquas; et tamen fluminibus non operiuntur, quia et inter medias populorum catervas sic peragunt gressus sui itineris, ut non submittant actionibus caput mentis. Sequitur:
«Dedi propitiationem tuam Aegyptum, Aethiopiam et Saba pro te.» Aegyptus dicitur tenebrae vel tribulatio. Aethiopia vero et nigros populos mittit, et interpretatur caligo. Saba autem captivitas vel rete dicitur. Et quid per Aegyptum et Aethiopiam et Saba designatur nisi gentilitas, quam antiquus hostis in errorum caligine positam tribulabat, et in retiaculo suo captivam tenebat? Ait ergo ordini praedicatorum [Col. 0412C] Dominus: «Dedi propitiationem tuam Aegyptum, Aethiopiam et Saba pro te.» Ac si diceret: Hanc tibi misericordiam et propitiationem dedi, ut gentilem populum pro te salvarem. Sequitur:
VERS. 4.—«Ex quo honorabilis factus es in oculis meis, et gloriosus, ego dilexi te.»
Israel iste honorabilis et gloriosus coram Deo factus est, ex quo per totum orbem praedicare coepit et ubicunque signis coruscare, universasque gentes convertere. Et extunc praecipue dilexit eum Dominus, licet et antea eum dilexisset, sed tunc eum diligere forsitan non videbatur, quem inter persecutores miserat. Sequitur:
[Col. 0412D] «Et dabo homines pro te et populos pro anima tua.» Hoc est, nisi fallor, quod Salomon ait: «Pro justo dabitur impius, et pro rectis iniquus (Prov. XXI, 18) .» Et rursum: «Justus de angustiis liberatus est, et tradetur impius pro eo (Prov. XI, 8) .» Unde et adhuc contra persecutores hunc electum Israel corroborat subdendo:
VERS. 5.—«Noli timere, quoniam ego sum tecum.»
Fecundamque protem fidelium ei pollicetur, cum subjungit: «Ab oriente adducam semen tuum, et ab occidente congregabo te.
[Col. 0413A] VERS. 6.—«Dicam aquiloni: Da, et austro: Noli prohibere.»
Manifeste enim hoc loco demonstravit Ecclesiam a quatuor mundi partibus fuisse congregandam. Unde et ad ultimum fideles etiam ab extremis orbis limitibus venturi declarantur, cum subditur:
«Affer filios meos de longinquo, et filias meas ab extremis terrae.»
Quod si spiritaliter haec intelligenda sunt, quid per orientem accipitur nisi populus Judaeorum, qui primus lumen cognitionis divinae habuit, et Solem justitiae mundo protulit? Et quid per occidentem nisi populus gentilium, qui per amorem caducorum in occiduis erat, et prope mundi terminum velut in [Col. 0413B] fine diei solem justitiae Christum accepit? Ab oriente ergo semen Ecclesiae adducitur et ab occidente, quia fideles et a circumcisione et a praeputio veniunt.
Per aquilonem quoque gentilitas designatur, quae velut in sinistra et glaciali, tenebrosaque regione posita fuit in infidelitate. Per austrum vero Judaea figuratur, quae quasi meridiano sole incaluit, quia Redemptore in carne apparente fervorem fidei prima suscepit. Aquiloni ergo dicitur: Da, cum offerre Deo fidei suae munera gentilitas imperatur. Austro jubetur, ne prohibeat, quia Hebraeis in fide consistentibus praecipitur, ne vitam gentilium repellendo contemnant. Voluerunt enim, primo gentiles respuere sicut Actus apostolorum satis declarant.
[Col. 0413C] De longinquo autem filios suos afferri Dominus imperat, ut filius, qui in regionem longinquam abiit, ubi luxuriose vivendo bona sua dissipavit, redeat ad patrem suum (Luc. XV) . Sed et filias suas, id est infirmas et contemptibiles personas ab extremis vilitatibus terrae jubet afferri, quoniam «infirma mundi elegit Deus, ut fortia confundat; et ignobilia mundi et contemptibilia elegit, et qua non sunt, ut ea quae sunt, destrueret (I Cor. I, 27) .» Haec sunt enim filiae venientes ab extremis terrae. Sequitur:
VERS. 7.—«Et omnem, qui invocat nomen meum, in gloriam meam creavi eum, et formavi, [Col. 0413D] et feci eum.»
Omnem qui invocat nomen ejus creavit in gloriam suam Dominus. «Omnis enim quicunque invocaverit nomen Domini salvus erit (Rom. X 13) .» Invocat autem nomen ejus, qui cor suum mundat, et ejus adventum tota devotione precatur ad se ipsum. Quicunque ergo taliter agit, Deus illum creavit in justitia et sanctitate veritatis in gloriam suam renovatum spiritu mentis suae.
Formavit eum ad similitudinem suam, quia bonitatis suae formam expressit in eo. Et justum fecit eum. «Ipsius enim sumus factura creati in Christo Jesu in operibus bonis, quae praeparavit Deus ut in [Col. 0414A] illis ambulemus (Ephes. II, 10) .» Quia vero «caecitas ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium intraret (Rom. XI, 25) ,» recte subjungitur:
VERS. 8.—«Educ foras populum caecum, et oculos habentem, surdum, et aures ei sunt.»
Missus est foras iste caecus et surdus Judaeorum populus, et gentes ad fidem loco ejus ingressae sunt. Unde et subditur:
VERS. 9.—«Omnes gentes congregatae sunt simul, et collectae sunt tribus.»
Universitas enim gentium in una fide congregata est, et de cunctis tribubus Israel multitudo credentium collecta est. His itaque praenuntiatis errorem gentilium Dominus arguit, qui Deos esse putabant eos, qui nihil horum praedicere poterant, cum subdit:
[Col. 0414B] «Quis in vobis annuntiet istud, et quae prima sunt, audire nos faciet? Dent testes eorum, et justificentur, et audiant et dicant [Col. 0413D] Alias, dicant: Verc. .» Quis, inquit, ex diis vestris annuntiet in vobis, o gentiles de gentium et Judaeorum unifica societate? Et quae prima sunt, id est ea quae Salvator in carne gesturus est, quis ex diis vestris audire vos faciet? Subauditur nullus. Ipsi dii vestri dent testes eorum, quae prima sunt, si annuntiant ea, sicut ego prophetas et apostolos do testes eorum, quae annuntio. Et justificentur in verbis suis, cum vera praedicere cognoscentur, sicut et ego justificor in sermonibus meis. Et audiant ea, quae sibi objicientur, et dicant, id est respondeant. Nam si vere dii sunt, haec omnia debent [Col. 0414C] agere. Redargutis autem infidelibus, qui tales deos colebant, alloquitur fideles Dominus ostendens haec omnia se fecisse, sicut Deum decebat. Nam sequitur:
VERS. 10.—«Vere vos testes mei, dicit Dominus, et servus meus quem elegi, ut sciatis, et credatis mihi, et intelligatis, quia ego ipse sum.»
Vos, inquit, o apostoli et credentes estis verborum meorum testes et divinitatis meae; et ille «qui, cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens (Philip. II, 6) ,» testis meus est, quem ad hoc ipsum prae omnibus elegi, ut per eum sciatis quod de me mortalibus est sciendum, [Col. 0414D] et indubitanter mihi credatis per omnia, et intelligatis quia ego ipse sum immutabilis aeternaliter permanens. Sequitur:
«Ante me non est formatus Deus, et post me non erit.»
Ante me non est formatus aliquis ex his, quos gentiles in deos sibi formant, quia ego sum, antequam aliquod idolum fieret; et post me non erit quisquam eorum, sed ego post omnes illos ero, quia destructis idolis ego sine fine permanebo. Quaedam temperatio divinae locutionis est haec, qua, dum de se minus dicit, majus vult intelligi et ita loquens [Col. 0415A] ostendit non posse quemquam talium deorum similem esse sibi. Sequitur:
VERS. 11.—«Ego sum Dominus, et non est absque me salvator.»
Ego solus sum Dominus, cui competit universa servire, quia non solum subjectis praesideo, sed omnia bona possideo. Et non est absque me salvator, quia praeter me non est qui salvare possit. Neque enim dii gentium cultores suos salvant, sed perdunt. Non enim Filium negat esse Salvatorem Pater, dum dicit, quia non est absque me Salvator, quoniam Unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, non est absque Patre, sed Pater in Filio, et Filius in Patre, ac per hoc Pater et Filius non sunt duo salvatores, sed unus Salvator, sicut nec duo domini sed unus Dominus. [Col. 0415B] Sequitur:
VERS. 12.—«Ego annuntiavi et salvavi, auditum feci, et non fuit in vobis alienus.»
Annuntiavi per prophetas, salvavi per Christum, auditum feci per apostolos, et non fuit in vobis Deus alienus, sed ego in omnibus vobis tam sub lege quam sub gratia. Sequitur:
«Vere vos testes mei, dicit Dominus, et ego Deus,» quia ego sum solus Deus. Sequitur:
VERS. 13.—«Et ab initio ego ipse, et non est qui de manu mea eruat.»
Ac si dicat Dominus: Nemo antiquior me, et nemo fortior me. Unde et subdit: «Operabor, et quis avertet illud?» Nemo enim poterit opus ejus avertere, qui salutem mundi operari disposuit. Nam [Col. 0415C] sequitur:
VERS. 14.—«Haec dicit Dominus redemptor vester sanctus Israel: Propter vos emisi in Babylonem, et detraxi vectes universos, et Chaldaeos in navibus suis gloriantes.»
VERS. 15.—«Ego Dominus sanctus vester, creans Israel, rex vester.»
Proprie quidem et usitate redemptor appellari solet Filius hominis, qui dedit animam suam redemptionem pro multis; sed tamen, quoniam inseparabilia sunt opera Patris et Filii, Pater quoque redemptor appellari potest, non quia ipse pro nobis passus sit, sed quia nos sanguine Filii sui redemit. Nam pro ereptione vel liberatione poni solet redemptio.
[Col. 0415D] Sed et juxta Dionysium (De divin. nom. c. 8) nominatur Dominus redemptio, quantum non sinit [Col. 0415D] Cod. Garst. sine. vera existentia ad non esse cadere; et quantum etiam si quid ad delictum aut inordinatum deceptum sit. et diminutionem quamdam patiatur propriorum bonorum perfectionis, et hoc a passione et inertia redemit implens indigentiam et paterne infirmitatem despiciens et restituens a malo, magis autem statuens in bono, et ordinans et ornans inordinatum ejus et inornatum, et integritatem perficiens, et omnium solvens maculas. Juxta hunc ergo sensum redemptor est vel redemptio non solum [Col. 0416A] Filius, sed et Pater et Spiritus sanctus, quoniam tota Trinitas operatur haec omnia.
Simili modo Sanctus Israel appellatur non solum Filius, sed et Pater, et Spiritus sanctus attestantibus primis virtutibus, quae clamant: «Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus exercituum (supra VI. 3) .» Hic enim Dominus naturaliter sanctus est, et per semetipsum sanctus, et omnia sanctificans, ideoque Sanctus Israel dicitur quasi Sanctus sanctorum. Et Pater ergo Sanctus Israel appellatur, qui propter nos emisit. Unigenitum suum in Babylonem, id est in hunc mundum vitiis et erroribus confusum, et detraxit universos vectes portarum Babylonis, ut ablatis vectibus portae patescerent, et egrederentur liberi, qui in hac Babylone tenebantur captivi. [Col. 0416B] Quid autem nomine vectium designatur, Salomon insinuat dicens: «Judicia quasi vectes urbium (Prov. XVIII, 19) .» Nam, dum gentiles adhuc judicarent idolis potius quam Deo serviendum, hujusmodi servitia quasi vectes obfirmatas eis tenebant portas Babylonis, ne possent eas ingredi, aut praedicatores veritatis admittere. Dum judicaremus melius esse servire peccato quam justitiae, judicia nostrae voluntatis instar vectium obfirmabant nobis portas hujus confusae Babylonis. Detraxit ergo Dominus vectes perversorum judiciorum hujusmodi, ut ablatis vectibus et repaguiis malae voluntatis egrederemur a nobismetipsis, qui tenebamur intra nosmetipsos velut in Babylone captivi.
Chaldaei quoque gloriabantur in navibus suis, [Col. 0416C] quia maligni spiritus in mentibus hominum, quas per amarum pelagus saeculi hujus vagas deducebant, nimis exsultabant. Sed et istos detraxit Dominus, quia de cordibus eorum, quos sic possidebant, ejecit illos. Qui noster est sanctus, quia ipse naturaliter sanctus, qui nos per donum suae gratiae sanctificat, ideoque solus recte sanctus. quia «nemo bonus nisi unus Deus (Matth. XIX, 17) .» Qui et spiritale Israel creat in operibus bonis, «quoniam in Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet neque praeputium, sed nova creatura (Gal. 5, 6) .» Et ipse est rex noster, qui regit nos, et regnat in nobis. Sequitur:
VERS. 16.—«Haec dicit Dominus, qui dedit in mari viam, et in aquis torrentibus semitam.»
[Col. 0416D] VERS. 17.—«Qui eduxit quadrigam et equum, et agmen et robustum: simul obdormierunt, nec resurgent: contriti sunt quasi linum et exstincti sunt.»
Dominus in mari viam fecit, quia sicut Exodus refert: «Divisa est aqua, et ingressi sunt filii Israel per medium maris sicci (Exod. XXI, 29) .» Sed et in torrentibus Arnon praebuit semitam. Unde dictum est in libro bellorum Domini: «Sicut fecit in mari Rubro, sic faciet in torrentibus Arnon (Num. XXI, 14) .» Jordanem quoque «per arentem alveum transivit (Joan. III, 17) » Israel siccante Domino aquas ejus.
[Col. 0417A] Qui eduxit post filios Israel quadrigam Pharaonis, et equum ejus, agmenque Aegyptiorum, et robustum ducem eorum. «Immutatum est enim cor Pharaonis et servorum ejus super populo Israel, et dixerunt: Quid voluimus facere, ut dimitteremus Israel, ne serviret nobis? Junxit ergo currum, et populum suum assumpsit secum, tulitque sexcentos currus electos, quidquid in Aegypto curruum fuit, et duces totius exercitus. Induravitque Dominus cor Pharaonis regis Aegypti, et persecutus est filios Israel (Exod. XIV, 5) .» Idcirco autem Dominus se haec egisse commemorat, ut intelligamus, quia sicut de Aegypto per mare filios Israel eduxit, ita nunc de tenebris infidelitatis per baptismum credentes educit. Sicut in aquis torrentibus dedit eis semitam, ut [Col. 0417B] libere transirent ad terram promissae haereditatis, ita nunc fidelibus per tribulationes pandit iter ad regnum coelorum. Sicut Pharaonem cum exercitu suo persequentes filios Israel demersit in mare, ita nunc diabolum cum suis angelis et turba vitiorum persequentem fideles exstinguit in baptismo. Unde et dicit, quia simul obdormierunt, nec resurgent. Consopita est enim potestas eorum, qua nos in peccatis antea detinentes affligebant. Contriti sunt quasi linum, ex quo per poenitentiam in nostro corde contrivimus eorum suggestiones? et exstincti sunt, si jam in nobis exstincta est eorum malitia. Sequitur:
VERS. 18.—«Ne memineritis priorum, et antiqua ne intueamini.»
Vos, inquit, o apostoli, ne memineritis jam priorum, [Col. 0417C] quia nunc majora facturus sum quam olim per Moysen feci, quando dedi in mari viam, et in aquis torrentibus semitam. Nam sequitur causa, cur non debeant meminisse iterum gestorum.
VERS. 19.—«Ecce, inquit, ego facio nova, et nunc orientur, utique cognoscetis ea.»
Et, quae sint illa nova, subjungit: «Ponam in deserto viam, et in invio flumina.» In deserto gentilitatis dabo viam eundi ad Deum; et in invio paganorum populo, per quem nullus praedicator veritatis incessit, ponam fluenta Evangelii. Sequitur:
VERS. 20.—«Glorificabunt me bestiae agri, dracones et struthiones, quia dedi in deserto aquas, flumina in invio, ut darem potum populo meo, electo [Col. 0417D] meo.»
Quoniam ager est mundus, bestia agri vocatur homo quisque in hoc mundo bestialiter vivens. Et quae sit haec bestia, declaratur, scilicet dracones et struthiones, quid autem draconum nomine nisi malitiosorum hominum vita designatur, de quibus et alias dicitur: «Traxerunt ventum quasi dracones? (Jer. XIV, 6.) » Perversi etenim quique ventum quasi dracones trahunt, cum malitiosa superbia inflantur. Quid vero struthionum appellatione nisi simulatores intelligi solent? Struthio enim pennas habet, volatum non habet. quia simulatores speciem sanctitatis habent, sed virtutem sanctitatis non habent. Visio quippe eos bonae actionis decorat, sed a terra minime penna virtutis levat. Tales sunt [Col. 0418A] qui, cum religionem servare videntur, et Christiani non sunt. Itaque bestia Deum glorificat, cum ejus fidem gentilitas exaltat, quam et draconum nomine propter malitiam, et struthionum propter hypocrisim notat. Quasi enim pennas gentilitas accepit, sed volare non potuit, quae et naturam rationis habuit, et rationis actionem ignoravit. Hujusmodi ergo dracones et struthiones tandem glorificaverunt Deum, quia dedit in deserto gentium aquas sapientiae, et in invio gentilitatis flumina doctrinarum electorum, ut potum daret supernae praedicationis populo credentium ex gentibus. Sequitur:
VERS. 21.—«Populum istum formavi mihi, laudem meam narrabit.»
Sicut et per Petrum dicitur: «Vos autem genus [Col. 0418B] electum regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis, ut virtutes annuntietis ejus, qui de tenebris vos vocavit in admirabile lumen suum (I Petr. II, 9) .» Haec de electo gentium populo locutus populum mox increpat Judaeorum sive carnalium, qui sunt in Ecclesia, cum subjungit:
VERS. 22.—«Non me invocasti, Jacob, nec laborasti in me, Israel.»
Invocat autem Deum, qui purgato corde eum in se supplex venire precatur, et laborat in eo, qui in ejus fide bonis operibus insudat. Sic enim quisque debet agere, ut et piis orationibus insistat, et sanctis laboribus exerceatur. Sed Judaeus vel carnal ter Christianus haec non egisse redarguitur. Sequitur:
VERS. 23.—«Non obtulisti mihi arietem holocausti [Col. 0418C] tui, nec victimis tuis glorificasti me.»
Quoniam aries principatur gregi, non incongrue per arietem exprimitur, quidquid in cogitationibus nostris est praecipuum, quia et ipse cogitationes per gregem designari possunt. Holocaustum vero totum incensum dicitur. Offert ergo Deo arietem holocausti sui, qui illud quod in desideriis et cogitationibus suis maximum et praecipuum est, totum igne charitatis accendit, sicut Abraham nobis exemplo suo figuravit, dum unigenitum suum, quem singulariter diligebat, offerret holocaustum, imo arietem pro eo (Gen. XXII) . Hunc arietem holocausti immolat, qui Deum super omnia diligit, ut major sit in eo charitas Dei quam ullus amor alius. Sed [Col. 0418D] carnalis quisque non obtulit arietem hujusmodi, quia «dilexerunt homines magis tenebras quam lucem (Joan. III, 19) .»
Quid autem nomine victimarum nisi interemptio carnis vitiorum designatur? Has enim victimas jubet immolare Apostolus, cum dicit: «Mortificate membra vestra, quae sunt super terram, fornicationem, immunditiam, libidinem, concupiscentiam malam, et avaritiam, quae est idolorum servitus (Coloss. III, 5) .» Quas qui mactat, Deum glorificat, sicut idem Apostolus dicit: «Glorificate et portate Deum in corpore vestro (I Cor. VI, 20) .» Sed hoc vel Judaeus vel inanis Christianus agere negligit, a quo, quia Dominus carnalia dona non quaesivit, recte subjungit:
[Col. 0419A] «Non te servire feci in oblatione, nec laborem tibi praebui in thure.»
Neque enim exteriora dona suscipit, quando ipsum datorem interius non approbat. Sequitur:
VERS. 24.—«Non emisti mihi argento calamum, et adipe victimarum tuarum non inebriasti me.»
«Eloquia Domini eloquia casta, argentum igne examinatum (Psal. XI, 7) .» Calamus vero surculus esse dicitur arboris aromaticae. Joannes autem in Apocalypsi sua interpretatur est odoramenta esse orationes sanctorum (Apoc. V, 8) . Quid ergo per calamum nisi hi designantur, qui per virtutem orationis suave Deo redolent cum Paulo dicentes, quia «Christi bonus odor sumus Deo (II Cor. II, 15) .» Emit igitur argento calamum Deo, qui et tales acquirit [Col. 0419B] praedicando. Sed hoc Judaeus non egit, quia non cordis munditiam, sed quasi honestatem actionis docuit. Christianus quoque carnalis hoc agere nequivit, quia, qui bonum in se ipso non habet, mentem aliorum perfecte aedificare loquendo non valet.
Victimae vero sunt, ut diximus, exstinctiones vitiorum, aut etiam bonorum actiones. Sunt autem nonnulli, qui mactant victimas exstinguendo vitia, et bene operando, sed tamen in bonis quae agunt minime compunguntur; et quia se ex amore ad lacrymas non accendunt, victimae eorum sine adipe sunt. Hinc enim dicitur: «Holocaustum tuum pingue fiat (Psal. XIX, 4) .» Holocaustum quippe siccum est bonum opus, quod orationis lacrymae non infundunt; [Col. 0419C] holocaustum vero pingue est, quando hoc, quod bene agitur, corde humili etiam per lacrymas irrigatur. Unde rursus per Psalmistam dicitur: «Holocausta medullata offeram tibi (Psal. LXV, 15) .» Qui enim bona operatur, et visioni jam Creatoris sui inhiat, atque ad aeternae contemplationis gaudia pervenire festinat, seque ipsum ex amore, quo accenditur, in fletibus mactat, holocausta Domino medullata dedit. Hujusmodi autem victimarum et holocaustorum adipe Dominus inebriatur, quia piis humilium lacrymis delectatus obliviscitur omnium, quae prius male egerant. Qui enim inebriatur, oblivioni tradit ea quae memoriter in corde tenebat. Quia ergo Judaeus quisque, vel fictus Christianus talibus hostiis Deum non placat, ut peccata ejus [Col. 0419D] oblivioni tradat, adipe, inquit, victimarum tuarum non inebriasti me. Sequitur:
«Verumtamen servire me fecisti in peccatis tuis; praebuisti mihi laborem in iniquitatibus tuis.»
Servire quodammodo facit Deum in peccatis suis, et laborem ei praebet in iniquitatibus suis, qui per divinam patientiam in diuturnis pravitatibus suis exspectatur, ut quandoque resipiscat. Unde misericorditer ei paratus ignoscere subdit:
VERS. 25.—«Ego sum, ego sum ipse, qui deleo iniquitates tuas propter me, et peccatorum tuorum non recordabor.»
Et qua conditione deleat iniquitates ejus, et peccatorum obliviscatur, adjungit
[Col. 0420A] VERS. 26.—«Reduc me in memoriam, et judicemur simul: narra si quid habes, ut justificeris.»
Iniquitates, inquit, tuas, o popule Judaeorum propter bonitatem meam sanguine Christi deleo, tu tantum reduc me in memoriam, quem nimis obiitus es, et in corde tuo judicemur simul, ut tu ipse judices, quis erga alium justius egerit, ego erga te an tu erga me; et si quid habes injustitiae, narra, id est confitere illud, ut justificeris. Nam ut te justum esse non aestimes, culpam eorum innotesco tibi, quos inter justos crederes esse maximos. Sequitur enim:
VERS. 27.—«Pater tuus primus peccavit, et interpretes tui praevaricati sunt in me.»
VERS. 28.—«Contaminavi principes sanctos.»
[Col. 0420B] Quod enim dicitur, quia pater tuus primus peccavit, senserunt ante nos alii de beato Abraham, quia cum ei Deus dixisset: «Ego sum, qui eduxi te de Ur Chaldaeorum, ut darem tibi terram istam, et possideres eam (Gen. XV, 7) ,» quasi incredulus respondit: «Domine Deus, unde scire possum quod possessurus sim eam?» (Ibid. VIII.) Qui, etsi tunc non peccavit, scimus quia praesentem vitam sine peccato transire non potuit. «Non est enim homo justus in terra, qui faciat bonum, et non peccet (Eccle. VII, 21) .»
Interpretes autem vocantur in hoc loco Moyses et Aaron, qui verba Domini ad populum, et populi verba referebant ad Deum. Qui praevaricati sunt, sicut eis dictum est divinitus: «Praevaricati estis [Col. 0420C] contra me in medio filiorum Israel ad aquas contradictionis (Deut. XXXII, 51) .» Eosdem etiam dicit principes sanctos, sed tamen ob culpam praevaricationis contaminavit eos, ut nec ipsam terram promissionis intrarent. Sequitur:
«Dedi in internecionem Jacob, et Israel in blasphemiam.»
Internecio vel internecium vocari solet bellum in quo omnes pereunt. Et Jacob tunc datus est ad internecionem, licet non in praelio, quia omnes praeter duos qui egressi fuerant de Aegypto, mortui sunt in solitudine. In blasphemiam quoque datus est, ut incredulitatem ejus accusarent.
Rursus unicuique nostrum moranti in peccatis suis dicit Dominus, quia deleo iniquitates tuas, tu [Col. 0420D] tantum reduc me in memoriam, ut judicemur simul, ut me corde concipias, et sollicita inquisitione sub mea praesentia tuos actus discernas; et si quid iniquitatis habes, narra illud in confessione, ut justificari possis. Debet enim uniuscujusque mens et causas suas apud Deum, et causas Domini contra se sollicita inquisitione discutere; debet caute pensare, vel quae ab eo bona percepit, vel quae mala bonis illius perverse vivendo responderit. Accedere debet ad secretarium Judicis, et intra sinum cordis considerare, quam districte quandoque feriat, qui diu patienter exspectat, atque flendo punire, dum licet, quidquid se male egisse cognoverit Nam ut se sine peccato esse non aestimet, culpa generationis [Col. 0421A] suae ei ad memoriam revocatur, ut se iniquitatibus conceptum meminerit se peccatorem esse non dubitet. Pater, inquit, tuus primus, id est qui secundum carnem te genuit, in ipso coitu, dum te gigneret, peccavit. Nam secundus pater ille est, qui secundae nativitatis est auctor.
Sed et interpretes tui, id est sacerdotes et caeteri, qui tibi verba mea interpretando manifestare debuerunt, praevaricati sunt in me, quia hoc, ut oportebat, non egerunt, sed tua potius quam mea quaesierunt. Et ideo contaminavi sanctos principes, quia propter malorum sacerdotum culpam infamati sunt et boni praepositi.
Et dedi ad internecionem Jacob, quia multitudinem pravorum Christianorum perdidi. Et Israel, id [Col. 0421B] est eos, qui spiritaliter vivunt, dedi in blasphemiam, id est in infamiam propter exempla perversorum, cum quibus habitant. Unde ad ipsos spiritales consequenter sermo vertitur, qui eos inter iniquos degentes consoletur. Vel certe duritiam Judaeorum increpans hactenus alloqui blande jam inchoat primitivam Ecclesiam, dicens:
VERS. 1.—«Et nunc audi, Jacob serve meus, et Israel, quem elegi.»
VERS. 2.—«Haec dicit Dominus faciens et formans te, ab utero auxiliator tuus: Noli timere, serve meus Jacob, et rectissime, quem elegi.»
Dominus fecit hunc Jacob, quia creavit eum in operibus bonis, et formavit eum in hac juste vivendi [Col. 0421C] forma, ut nobis diceret: «Imitatores mei estote, fratres, et observate eos, qui ita ambulant, sicut habetis formam nostram (Philip. III, 17) .» Cui et ab utero matris Ecclesiae fuit auxiliator in omni praelio spiritalis conflictus. Unde et praecepit ei, ne timeret eos, qui occidunt corpus.
Israel vero secundum proprietatem Hebraicae linguae rectissimus interpretatur. Quod autem vir videns Deum dici solet, non in conscriptione litterarum sed in sono vocis consistit. Et quod nunc Dominus ait: Et rectissime quem elegi, tale est ac si diceret: Et Israel, quem legi. Sed et interpres maluit ponere rectissimum, ut ostenderet quia de spiritali Israel nunc sermo est. Cur autem Israel iste timere non debeat, subjungitur:
[Col. 0421D] VERS. 3.—«Effundam enim aquas super sitientem, et fluenta super aridam.
Effundam aquas sapientiae vel spiritalis gratiae super sitientem gentilitatem, et fluenta supernae praedicationis super aridam mentem gentilium. Unde noli timere eos, quia doctrinam tuam libenter suscipiunt. Sequitur:
«Effundam spiritum meum super semen tuum, et benedictionem meam super stirpem tuam.»
Spiritum meum effundam super semen tuum, id est super eos, quos in Christo Jesu per Evangelium genueris, et benedictionem gratiae meae super stirpem eorumdem spiritalium filiorum tuorum. Nam filii Ecclesiae renascentes ex aqua et spiritu accipiunt [Col. 0422A] donum Spiritu sancti, et supernam benedictionem.
VERS. 4.—«Et germinabunt inter herbas quasi salices juxta praeterfluentes aquas.»
Infructuosae quidem sunt arbores salicum, sed tantum tamen viriditatis habent, ut arescere vel abscissae radicitus vix possint et projectae. Unde quia electorum vitam per constantiam suae viriditatis exprimunt, recte de filiis Ecclesiae dicitur, quia germinabunt inter herbas quasi salices juxta praeterfluentes aquas. Sanctae enim Ecclesiae filii inter herbas sicut salices germinant, dum inter arescentem vitam carnalium hominum et multiplici numerositate et perpetua viriditate mentis perdurant. Qui bene juxta praeterfluentes aquas germinare perhibentur, quia [Col. 0422B] unusquisque eorum ubertatem ad fructum percipit ex doctrina sacri Eloquii, quae temporaliter percurrit. Sequitur:
VERS. 3.—«Iste dicet: Domini ego sum, et ille vocabit in nomine Jacob, et hic scribet manu sua Domino, et in nomine Israel assimilabitur.»
Iste dicet: Domini ego sum, id est confitebitur se Christianum, et ille factus Jacob, id est supplantator vitiorum, vocabit nomen Domini in adjutorium sibi; in isto nomine, id est in eo quod per meritum actionis suae nominatur Jacob, id est supplantator et luctator. Et hic scribet manu sua Domino, quia meritum suum in libro divinae memoriae propria actione assignans, dirigit in coelum. Et in nomine Israel [Col. 0422C] assimilabitur, ut sit rectissimus, quod interpretatur Israel. Assimilabitur enim in nomine Israel, dum talis fuerit, quale est nomen Israel. Sequitur:
VERS. 6.—«Haec dicit Dominus rex Israel et redemptor ejus Dominus exercituum: Ego primus et novissimus, et absque me non est Deus.»
Haec verba Filio congruunt. Ipse est enim rex Israel, de quo cantatur: «Benedictus qui venit in nomine Domini rex Israel (Joan. XII, 13) .» Ipse est redemptor ejus, «qui visitavit et fecit redemptionem plebis suae (Luc. I, 66) .» Ipse est Dominus exercituum coelestium, quia «Angeli accesserunt, et ministrabant ei (Matth. IV, 11) .» Ipse est primus, quoniam «in principio erat Verbum (Joan. I, 1) .» Ipse novissimus, quoniam «Verbum caro factum est [Col. 0422D] (ibid. 14) » in fine temporum. Unde et «novissimus Adam» vocatus est ab Apostolo (I Cor. XV, 45) . Ipse est primus, per quem in initio facta sunt omnia; ipse novissimus, per quem in fine restaurata sunt universa.
Et absque me non est Deus, inquit, ac si diceret: Quia in me est Pater et ego in Patre, vel: «Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) .» Cum enim dicit quia absque me non est Deus, se solum cum Patre et Spiritu sancto Deum esse docet, idola vero non esse deos. Et quia se solum dicit esse Deum subjungit:
VERS. 7.—«Quis similis mei?»
Id est quis Deus ut ego? Sequitur
[Col. 0423A] «Vocet et annuntiet, et ordinem exponat mihi, ex quo constitui populum antiquum.»
Si quis, inquit, est similis mei, vocet me et annuntiet mihi, et exponat ordinem singulorum, quae facta sunt, ex quo constitui populum Judaeorum; aut ea, quae non sunt, vocet, quasi sint, et exponat ordinem creaturae meae, qua cuncta ratione libraverim, ex quo hominem feci super terram. Vel vocet ad se genus humanum, et annuntiet ei futura, si vere est Deus ut ego. Unde et adjungit de illis falsis, qui putabantur esse dii: «Ventura, et quae futura sunt, annuntient eis.» Si enim sunt dii, debent suis cultoribus annuntiare futura. Moxque suos Dominus contra eos, qui talium deorum culturam defendebant, corroborat, dicens:
[Col. 0423B] VERS. 8.—«Nolite timere, neque conturbemini.»
Nolite timere saevitiam eorum, neque turbari propter minas eorum. Et subsequitur dicens eorumdem fidelium populo: «Extunc audire te feci, et annuntiavi, vos estis testes mei.» Extunc, id est ex quo constitui populum antiquum audire te feci a principio libri Genesis, quia non est similis mei, neque Deus praeter me quisquam. Et vos estis inde testes mei contra eos, qui plures deos esse garriunt. Rursus quasi ratiocinando subdit:
«Nunquid est Deus praeter me, et formator, quem ego non noverim?» Qui enim omnia novit, sciret utique, si alius praeter se Deus esset, et si alius formator esset, et alius mundus, quia Deus noster [Col. 0423C] mundum hunc formavit, sicut Genesis docet. Sed quia formatorem praeter se Dominus esse negavit, responderet forsitan aliquis, dicens: «Nunquid illi, qui faciunt idola, non sunt formatores absque te?» Et ad hoc subjungit:
VERS. 9.—«Plastae idoli omnes nihil sunt.»
Ut vero Apostolus ait: «Scimus quia nihil est idolum (II Cor. VIII, 4) .» Et de idolis dictum est: «Similes illis fiant, qui faciunt ea (Psal. CXIII, 8) .» Si igitur idolum nihil est et similes illis fiunt, qui faciunt ea, profecto omnes plastae, id est formatores idolorum nihil sunt, de quibus et subditur: «Et amantissima eorum non proderunt eis; ipsi sunt testes eorum, quia non vident, neque intelligunt,» [Col. 0423D] sicut ipsorum conscientia testis est, quia ea fecerunt ex insensuali materia, et idcirco, qui hoc faciunt, et ea deos dicunt, confundentur. Unde stultitiam eorum exprobans ait:
VERS. 10.—«Quis formavit Deum, et sculptile conflavit ad nihil utile?»
Et de justa retributione subjungit:
«VERS. 11.—«Ecce omnes principes [Col. 0423D] Alias, om. participes ejus. ejus confundentur.»
Id est qui faciunt, et qui colunt illud. Sequitur:
«Fabri enim sunt ex hominibus: convenient [Col. 0424A] omnes, et stabunt, et pavebunt, et confundentur simul.»
Convenient in die judicii omnes fabricatores et adoratores idoli, et stabunt paventes et confusi ante tribunal aeterni Judicis. Demum ut evidentius ostendat idola deos esse non posse, refert quam vile exordium habuerint.
VERS. 12.—«Faber, inquit, ferrarius lima operatus est, et in prunis et in malleis formavit illud, et operatus est in brachio fortitudinis suae.» Et eodem fabro subdit: «Esuriet et deficiet, non habet aquam [Col. 0424D] Alias, bibet aq. , et lassescet.»
Constat enim idolum non habere divinitatem, quod ita fabricatum est hominis arte et labore, et cujus auctor, dum illud fabricaret, dum nisi exterioribus [Col. 0424B] alimentis sustentaretur, deficiebat. Haec de ferreis idolis dicta sunt, et de ligneis subjungitur.
VERS. 13.—«Artifex lignarius extendit normam,» id est lineam, «formavit in runcina, fecit illud in angularibus,» id est in quadratum, «et in circino tornavit.»
Runcina vero ferramentum lignarii est gracile, et recurvum, quo cavantur tabulae domus, ut una alteri inseratur. Circinus autem vocatur inde quod circulum efficit vergendo, et est ferrum duplex, unde pictores faciunt circulos. Sed de fabricatore idoli subditur: «Et fecit imaginem viri quasi speciosum hominem habitantem in domo.» Et hoc manifestum est. Sequitur:
[Col. 0424C] VERS. 14.—«Succidit cedros, tulit ilicem et quercum, quae steterat inter ligna saltus, et plantavit pinum, quam pluvia nutrivit.»
VERS. 15.—«Et facta est hominibus in focum: sumpsit ex eis, et calefactus est, et succendit, et coxit panes: de reliquo autem operatus est Deum, et adoravit: fecit sculptile, et curvatus est ante illud.»
Talibus diis servierunt gentiles, de quibus adhuc subditur:
VERS. 16.—«Medium ejus igni combussit, de medio ejus carnes comedit, coxit pulmentum, et saturatus est, et calefactus est, et dixit: Vah! calefactus sum, vidi focum.»
[Col. 0424D] VERS. 17.—«Reliquum autem ejus Deum fecit, et sculptile sibi: curvatur ante illud, et adorat illud, et obsecrat illud, dicens: Libera me, quia Deus meus es tu.»
Nusquam manifestius quam hoc loco declaratur error idololatrarum, de quibus et subditur:
VERS. 18.—«Nescierunt, neque intellexerunt. obliti enim sunt, ne videant oculi eorum, et ne intelligant corde suo.»
VERS. 19.—«Non recogitant in mente sua, neque cognoscunt neque sentiunt, ut dicant: Medietatem ejus combussi igne, et coxi super carbones ejus [Col. 0425A] panes, coxi carnes et comedi, et de reliquo ejus idolum faciam, ante truncum ligni procidam.»
VERS. 20.—«Pars ejus cinis est.»
Haec ideo sic transimus, quia expositione non indiget. Adhuc autem de idolo subjungitur:
«Cor ejus insipiens adoravit illud, et non liberavit [Col. 0425D] Alias, liberabit. animam suam, neque dicet: Forte, id est forsitan mendacium est in dextera mea.»
Hucusque vero Dominus stultitiam gentilium manifestans satis evidenter probavit, quod supradixerat: «Quoniam absque me non est Deus.» Quid demum populum Judaeorum alloquitur, dicens:
VERS. 21.—«Memento horum Jacob et Israel, quoniam servus meus es tu.»
Memento horum, quae de idolis diximus, ne eis [Col. 0425B] servire velis, quia servus meus es. Sequitur:
«Formavi te, servus meus es tu Israel, ne obliviscaris mei.» Formavi te in utero matris, ut mihi servus esses; non tu me formasti sicut idolorum cultores deos sibi formant, quibus serviant, et ideo ne me tradas oblivioni sequens tales deos. Ac de tempore gratiae subditur:
VERS. 22.—«Delevi ut nubem iniquitates tuas, et quasi nubem peccata tua.»
Nubes enim vel nebula solis calore solvitur, atque deletur, quae solem ipsum videre non sinebat. Sic et peccata, quae cor Judaeorum obumbrabant, tandem in lumine veri solis, qui est Christus, fugata sunt atque deleta, ex quo illi ad fidem sunt conversi. [Col. 0425C] Nam «usque in hodiernum diem cum legitur Moyses, velamen positum est super cor eorum, qui non credunt ex illis. Cum autem conversus fuerit ad Deum, auferetur velamen (II Cor. III, 15) .» Unde et eumdem populum admonens subjungit: «Revertere ad me, quoniam redemi te.» Et quia post ejus resurrectionem totus orbis triumphos ejus decantavit, congrue sequitur:
VERS. 23.—«Laudate, coeli, quoniam fecit Dominus [Col. 0425D] Alias, quoniam misericordiam fecit. : jubilate, extrema terrae; resonate, montes, laudationem, saltus et omne lignum ejus, quoniam redemit Dominus Jacob, et Israel gloriabitur.»
Quod enim dicitur: Laudate coeli, quoniam fecit Dominus, quoniam adimpletum est, quando resurrectionem [Col. 0425D] ejus annuntiaverunt angeli. Vel coelorum nomine designari possunt apostoli, de quibus dictum est, «quoniam coeli enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII, 2) .» Qui laudaverunt, quoniam fecit Dominus, quia triumphum resurrectionis ejus ubique praedicaverunt. Unde et extrema terrae jubilaverunt in laudem ejus. Jubilus autem vocatur, quando ineffabile gaudium mente concipitur, quod nec abscondi possit nec sermonibus aperiri, et tamen quibusdam motibus aperitur, quamvis nullis proprietatibus exprimatur. Hinc sanctus David intuens electorum animas tantum gaudium concipere, quantum sermone non valet aperire, ait: «Beatus populus [Col. 0426A] qui scit jubilationem (Psal. LXXXVIII, 16) .» Non enim ait: Qui loquitur, sed: Qui scit, quia sciri quidem jubilatio intellectu potest, sed exprimi dictu [Col. 0426D] Cod. Cruc., dictum. non potest. Per illam quippe sentitur quod ultra sensum est. Et cum vix ad hoc contemplandum sufficiat conscientia sentientis, quando ad hoc exprimendum sufficiet et lingua dicentis?
Quia ergo praedicantibus apostolis, dum «in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII, 4) ,» lux veritatis electorum cordibus ubique gentium se manifestans inenarrabili gaudio mentes eorum replevit, pulchre etiam extrema terrae, id est fines orbis jubilare praecipiuntur. Et ut omnis terra jubilaret, montes, id est sancti per vitae meritum ad coelestia propinquantes [Col. 0426B] resonaverunt laudationem, id est post apostolos praedicaverunt Evangelium.
Saltus quoque, id est gentilitas, et omne lignum ejus, id est omnis homo gentilis resonare jussus est, quoniam redemit Dominus sanguine suo Jacob, id est populum suum, et Israel, id est isdem electorum populus gloriabitur in Domino Redemptore suo. Post haec omnipotens Pater magnitudinem operum suorum nobis innotescere volens ait:
VERS. 24.—«Haec dicit Dominus redemptor tuus et formator tuus ex utero: Ego sum Dominus faciens omnia.»
Nam Unigeniti sui sanguine redemit nos, antequam crearemur, ac deinde formavit nos in utero matris Sequitur:
[Col. 0426C] «Extendens coelos solus, stabiliens terram, et nullus mecum.» Latitudinem coelorum potentia sua Creator extendit, ut omnia tegeret; et terram stabilivit, ut immobilis staret.
Possunt vero sancti per coelos, et Ecclesia per terram designari. Extendit ergo Dominus coelos, quia facit, ut justi eorum quae retro sunt obliviscentes, in anteriora extendantur. Extendit coelos, dum sanctis suis viam praedicationis aperiens eos in mundi latitudinem circumquaque diffudit. Terram quoque stabilivit, quia Ecclesiam in Christo fundavit.
Aut per coelos sacra volumina exprimi possunt, ex quibus in Patribus stellae exemplorum atque virtutum nobis elucent. Quos Dominus extendit, quia [Col. 0426D] ante oculos nostros per verba doctorum exponendo expandit. Extensis vero coelis stabilitur terra; quia expositis sacris voluminibus confirmatur mens nostra, «ut jam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae in nequitia hominum, in astutia et circumventione erroris (Ephes. IV, 14) .» Cum autem haec omnia se solum Pater facere testatur, non excludit a sua operatione Filium, sed idola. «Quaecunque enim Pater fecerit, haec et Filius similiter facit (Joan. V, 19) .» Inseparabilis quippe est operatio Trinitatis. Sequitur:
VERS. 25.—«Irrita faciens signa divinorum, et hariolos in furorem vertens.»
[Col. 0427A] Divini signa quaedam observabant, a quibus causas divinationis sumebant. Sed haec Dominus irrita fecit, ut nihil veri per ea nosceretur. Hariolos etiam, qui juxta daemonum aras vaticinabantur, in furorem vertit, ut nihil nisi furere et bacchari spiritu daemoniaco possent. Sequitur:
«Convertens sapientes retrorsum, et scientiam eorum stultam faciens.»
Sapientes saeculi convertit retrorsum, id est in insipientiam: et vanam scientiam eorum stultam fecit. Scriptum est enim: «Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo. Ubi sapiens, ubi scriba, ubi conquisitor hujus saeculi? nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi? Nam quia in Dei sapientia non cognovit mundus per [Col. 0427B] sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes (I Cor. I, 19-21) .» Unde subditur:
VERS. 26.—«Suscitans verbum servi sui, et consilium nuntiorum suorum complens.»
Servus enim hoc loco vocatur Dominus Jesus propter formam servi, quam ipse assumpsit. Cujus verbum, id est quidquid ille in Evangelio per se ipsum locutus est, Pater suscitavit ut fieret. Nuntii vero ejus nominantur apostoli, quorum fuit consilium, ut dispersi per quatuor mundi climata unum concorditer Evangelium praedicarent, et omne genus humanum ad fidem converterent. Et hoc consilium ut ab eis fuerat definitum, Dominus complevit. Sequitur:
[Col. 0427C] «Qui dico Jerusalem: Habitaberis: et civitatibus Juda: Aedificabimini, et deserta suscitabo.»
Nunc juxta historiam reditum Israelitici populi de Perside significat in Judaeam. Mystice vero Jerusalem Ecclesia est, quam a credentibus inhabitandam pollicetur Dominus. Civitates Juda, id est civitates confessionis diversae Ecclesiae fidelium sunt, quae tamen unam faciunt. Deserta Ecclesiae vel confessionis sunt homines ad vitam praeordinati, sed adhuc in infidelitate permanentes; vel fidem jam habentes, sed bonis operibus carentes, vitiisque repleti, quia somno veteris inertiae suscitantur, quando mentem eorum divina gratia tangens excitat, ut convertantur. Sequitur:
[Col. 0427D] VERS. 27.—«Qui dico profundo: Desolare, et flumina tua arefaciam.»
Flumina Babylonis industria Medorum arefacta esse feruntur, quando Balthasar interfectus est, ut per arentia flumina caperetur civitas. Sed juxta spiritualem intelligentiam quid profundum est, id est mare, nisi praesens saeculum? Quod desolatur, dum gloria mundi destruitur et potentia ejus, et quod scriptum est impletur: «Nolite diligere mundum, neque ea quae in mundo sunt (I Joan. II, 15) .» Et flumina arefaciunt dum dogmata saecularis scientiae annullantur.
Vel certe profundum Dominus annullavit, quando Salvatore nostro ad infernum descendente confregit portas ejus, et inde suos extraxit electos. Cujus [Col. 0428A] profundi flumina arefecit, quando lubricas daemonum suggestiones de cordibus nostris exsiccavit. Sequitur:
VERS. 28.—«Qui dico Cyro: Pastor meus es, et omnem voluntatem meam complebis.»
Cyrus rex Persarum pastor Dei fuit, quia gregem populi Israel custodivit, divinamque voluntatem in relaxationem captivitatis ejus complevit. Interpretatur autem haeres, et significat eum, cui Pater dixit: «Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II, 8) .» Cyro ergo ait Dominus: Pastor meus es, quia Salvator noster est bonus pastor, qui posuit animam suam pro ovibus suis, ut a Patre mandatum acceperat, et ipse veraciter omnem Patris voluntatem [Col. 0428B] in omnibus complevit. Sequitur:
«Qui dico Jerusalem: Aedificaberis; et templo: Fundaberis.» Et hic restaurationem et templi et Jerusalem significat, quae per Nehemiam et Zorobabel facienda erat (I Esdr. III, 2; II Esdr. II) . Nostra quoque Jerusalem, quae sursum est, vivis lapidibus per Christum aedificatur. Templum etiam fundatur, quando mens credentium in fide collocatur. «Templum enim Domini sanctum est, quod estis vos (I Cor. III, 17) ,» ait Apostolus, «et fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, id est: Christus Jesus (ibid. 11) .»
VERS. 1.—«Haec dicit Dominus christo meo [Col. 0428C] Cyro, cujus apprehendi dexteram, ut subjiciam ante faciem ejus gentes, et dorsa regum vertam, et aperiam coram eo januas, et portae non claudentur.»
VERS. 2.—«Ego ante te ibo, et gloriosos terrae humiliabo,» et caetera.
Reges in populo Israel ungebantur oleo sancto, et idcirco vocabantur christi, id est uncti, sed apud gentiles non fiebat haec unctio. Cur ergo Cyrus appellatur christus, cum non sit oleo benedictionis unctus? Quia imperialis dignitas reputatur ei pro unctione. Quod autem ait: Haec dicit Dominus christo meo Cyro, tale est, ac si diceret: Haec dico ego Dominus christo meo Cyro. Vel Cyrum dicit Pater [Col. 0428D] suum regem esse. Et quae Spiritus sanctus ei dicat, innotescit: Cujus, inquit, apprehendi dexteram, id est virtutem dedi, ut nullus fortitudini ejus valeret resistere. Ut subjiciam ei gentes, id est Babylonios, et Medos, et Aegyptios caeterasque gentes, et dorsa regum earum in faciem ejus vertam, ut fugiant. Quae enim gens illi resistere potuit? Quis regum non ei terga dedit? «Et aperiam coram eo januas, et portae non claudentur.» Quae enim civitas illi non patuit?
Ego, inquit, ante te ibo, id est terrorem meum eis immittam, ad quos venturus eris: et gloriosos terrae humiliabo sub manu tua, portas aereas conteram et vectes ferreos confringam. Et hoc ita factum est. Qui enim muri prius inexpugnabiles obsidente [Col. 0429A] Cyro non sunt subversi? Caetera in hunc modum facile possunt intelligi. Subdit enim:
VERS. 3.—«Et dabo tibi thesauros absconditos, et arcana secretorum, ut scias quia ego Dominus, qui voco nomen tuum, Deus Israel.»
VERS. 4.—«Propter servum meum Jacob, et Israel electum meum.»
Longe antequam nasceretur, vocatus est proprio nomine Cyrus a Domino propter populum Israel, quem de captivitate erat relaxaturus. Sequitur:
«Et vocavi te nomine tuo assimilavi te, et non cognovisti me.»
Nominatim vocavi te, priusquam esses, ut Isaac et Josiam olim ante vocaveram. Assimilavi te in appellatione Filio meo, ut et tu Christus, id est unctus [Col. 0429B] vocareris, atque Cyrus, id est haeres, eo quod avunculi tui Darii haereditatem, id est regnum illius susceperis. Et non cognovisti me, quoniam in errore idolorum permansisti. Nam si me pura mente cognovisses, scires quod sequitur:
VERS. 5.—«Ego Dominus, et non est amplius, et extra me non est Deus.»
Non ergo cognovisti me, quia deos esse alienos praeter me credidisti. Sequitur
«Accinxi te et non cognovisti me.»
VERS. 6.—«Ut sciant hi, qui ab ortu solis, et qui ab occidente, quoniam absque me non est Deus.»
Accinxi te potentia, ut populum meum dimitteres, quatenus ex eorum relaxatione multi ab oriente et [Col. 0429C] ab occidente cognoscerent, quia solus ego sum Deus, qui sic eos, quando volui, liberavi.
Sed jam videamus utrum et aliter haec intelligi queant. Notum enim cunctis est, quis sit Christus Domini, nimirum ille, quem unxit Deus Spiritu sancto et virtute, qui et Cyrus est, id est haeres secundum quod Apostolus ait, quia sumus «haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII, 17) .» Cujus, inquit, apprehendi, dexteram, ut diceret mihi: «Tenuisti manum dexteram meam, et in voluntate tua deduxisti me (Psal. LXXII, 32) .» Ut subjiciam ante faciem ejus gentes, ut «in nomine Jesu omne genu flectatur (Philipp. II, 10) .» Et dorsa regum earum vertam, quia daemones in fugam [Col. 0429D] convertam. Et aperiam coram eo januas humanorum cordium, et portae mentium ei non claudentur, sed patebunt, ut gaudentes eum suscipiant.
Quod autem sequitur: Ego ante te ibo, et gloriosos terrae humiliabo, secundum quod superius ait, intelligi debet: «Quis suscitavit ab oriente justum vocans eum, ut sequeretur se? dabit in conspectu ejus gentes, et reges obtinebit (supra XLI, 2) .»—«Portas, inquit, aereas conteram, et vectes ferreos confringam.» Aes quia rubigine non consumitur, valde durabile est. Et quid per portas aereas nisi diu obserati humanarum mentium aditus exprimuntur? Quid per vectes ferreos nisi dura obstinatio malae voluntatis figuratur, quae januam cordis Christo non sinit aperiri? Conteram ergo virtute Spiritus [Col. 0430A] mei portas mentium aeri similes in diuturna duritia, et vectes internae obstinationis ut ferrum duros, ut et durissima corda adventui gratiae tuae pateant.
Et dabo tibi thesauros absconditos, et arcana secretorum, ut «in te sint omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Coloss. II, 3) .» Vel thesauros absconditos, id est homines ad vitam praeordinatos, sed adhuc peccatis opertos. Latens enim thesaurus erat Saulus, dum Ecclesiam persequeretur. Hujusmodi ergo thesauros dabo tibi, et arcana secretorum manifestabo tibi, ut de singulis scias, quis in malitia vel sanctitate perseveraturus sit, aut quis minime. Et ut scias, id est membris tuis facias sciro, quia ego Dominus, qui voco nomen tuum, Cyrum, [Col. 0430B] id est haeredem propter servum meum Jacob, id est propter eos qui cum vitiis luctantur, et nondum amici, sed adhuc servi merentur vocari. Et propter Israel electum meum, id est propter eos, qui contemplationi coelestium sunt intenti. Nam propter fideles meos vocavi te haeredem meum, quia ipsi sunt haereditas mea, quam dedi tibi.
Et vocavi te nomine tuo Jesum, id est Salvatorem. Tu enim salvum facies populum tuum a peccatis eorum. Vel nomine tuo, sicut dictum est, vocavi te haeredem, quia «dabo tibi gentes haereditatem tuam (Psal. II, 8) .» Et assimilavi te caeteris hominibus, quia es «in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo (Philipp. II, 7) .» Haec omnia propter servum meum Jacob, et propter Israel electum [Col. 0430C] meum.
Quod autem subjungitur: «Et non cognovisti me,» nullo modo ad personam Redemptoris nostri fas est referri. Sed quia idem Dominus ex Judaeis carnem assumens unum cum eis in genere factus est, potest, ut mihi videtur, ad infidelem Judaeorum populum referri, quod ait: Et non cognovisti me. Qui enim olim tanto tempore coluerunt Baal, et Domino quoque sacrificia reddebant, non cognoverunt eum. Unde et addit:
«Ego Dominus, et non est amplius, et extra me non est Deus.» Nam qui deos alios esse putabant, eum qui solus est Deus et Dominus, non cognoscebant. Deinde accinxi te, inquit, o Christe, mirifica potentia, et tu, popule Judaeorum, non cognovisti me. [Col. 0430D] Ideo te, Christe meus, accinxi, ut per te sciant hi qui ab ortu solis, et qui ab occidente sunt, quoniam absque me non est Deus, ut sit «ab ortu solis usque ad occasum laudabile nomen Domini, et excelsus super omnes gentes Dominus (Psal. CXII, 3) .» Inde et repetit: Ego Dominus, et non est alter. Atque subjungit:
VERS. 7.—«Formans lucem et creans tenebras, faciens pacem et creans malum: ego Dominus faciens omnia haec.»
Lucem verae scientiae Dominus in nobis format, et tenebras afflictionis exterius creat. Pacem mentis intrinsecus facit et mala adversitatis forinsecus creat. De quibus malis et per beatum Job dicitur: [Col. 0431A] «Si bona suscepimus, de manu Domini mala quare non sustineamus (Job. II, 10.) ?» Non enim mala, quae nulla sua natura subsistunt, a Domino creantur, sed creare mala Dominus se indicat, cum res bene conditas nobis male agentibus in flagellum format, ut ea ipsa et per dolorem, quo feriunt, delinquentibus mala sint, et per naturam, qua existunt, bona. Unde et venenum mors quidem est homini, sed vita serpenti. Amore enim praesentium ab auctoris nostri dilectione recessimus, et perversa mens, dum dilectioni creaturae se subdidit, a Creatoris societate se disjunxit. Ex his a Creatore ferienda erat, quae errans Creatori praeposuerat, ut unde homo culpam non timuit superbus admittere, inde poenam corrigendus inveniret, et tanto citius resipisceret ad illa [Col. 0431B] quae perdidit, quanto doloris plena esse conspiceret, quae quaesivit. Unde et bene dicitur: Formans lucem et creans tenebras, quia cum per flagella exterius tenebrae creantur, intus per eruditionem lux mentis accenditur. Faciens pacem, et creans mala, quia tunc nobis pax cum Deo redditur, cum haec, quae bene condita sed non bene concupita, in ea quae nobis mala sunt, flagella vertuntur. Per culpam quippe Deo discordes exstitimus. Dignum ergo est, ut ad pacem illius per flagella redeamus, ut dum unaquaeque res bene condita nobis in dolorem vertitur, correcta mens ad auctoris pacem humiliter reformetur. Haec itaque flagella Dominus mala nominat, quia salutis et tranquillitatis bonum perturbando feriunt. Sed [Col. 0431C] quia de his, quae per Christum erat acturus, vel ei facturus hucusque praemisit, nunc de ejus nativitate subjungit:
VERS. 8.—«Rorate coeli desuper, et nubes pluant justum: aperiatur terra, et germinet Salvatorem, et justitia oriatur simul: ego Dominus creavi eum.»
Id est veniat angelus, praedicet verbum: aperiatur terra, audiat Maria: et germinet Salvatorem, et pariat Jesum: et justitia oriatur simul, ut ille non post justificetur, sed cum justitia nascatur. Justus enim et sanctus est natus attestante Angelo, qui matri ejus dixerat: «Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi, ideoque et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur filius Dei. (Luc. I, 35) .» Unde et addit: quia ego Dominus creavi [Col. 0431D] eum. Ac si dicat: Per operationem Spiritus mei creatus est in utero virginis, non per coitum viri generatus. Sed quia hunc Judaeus quisque non filium virginis sed filium Joseph asserit, recte subjungitur:
VERS. 9.—«Vae qui contradicit fictori suo, testa de samiis terrae!
Contradicit enim fictori, id est plasmatori suo, quando carnalis Judaeus Jesum, quem conditor omnium Deus singulariter creasse se testatur, viri semine, sicut caeteros, creatum dicit. Samis autem insula vel civitas est, in qua dicitur ars figulorum inventa, et ideo fictilia vasa vocantur samia. Quod [Col. 0432A] igitur ait: Testa de samiis terrae, tale est ac si diceret: Testa de testis terrae, luteum vas ex luteis vasis terrae. Testa de samiis terra est omnis qui ex viro et femina generatus est. Et haec testa contradicere audet fictori suo, si ipse ex eodem luto facere voluerit quoddam mirabile vas in honorem singulariter sanctificatum et utile ad omne opus bonum paratum? Unde et sequitur:
«Nunquid dicet lutum figulo suo: Quid facis, et opus tuum absque manibus est?»
Lutum enim dicit figulo suo: Quid facis, quando luteus homo contra sui plasmatoris actionem, qua Christum ex Virgine creat, audet disputare et dicit ei: Opus tuum absque manibus tuis est, id est tuae manus non sunt in hoc opere, quando negat eum [Col. 0432B] fecisse, quod fecit, id est Christum ex Virgine creasse. Unde et adhuc subditur.
VERS. 10.—«Vae qui dicit patri: Quid generas? et mulieri: Quid parturis?»
Dicit enim patri: Quid generas, vel qui latentes causas aeternae generationis Filii Dei temerarie scrutari conatur, vel qui eidem generationi contradicit in aliquo. Et mulieri, id est electae feminae, quae virgo eum genuit: Quid parturis, vel qui partum ejus temerarie praesumptione discutere nititur, vel qui eumdem partum ejus reprehendit. Mulier enim hoc loco pro sexu posita est, sicut et ibi: «Misit Deus Filium suum factum ex muliere (Galat. IV, 4) .» Vel patri dicit: Quid generas? qui praedicatorem ex [Col. 0432C] eo increpat, quod per Evangelium Deo filios adoptionis gignit. Et mulieri dicit: Quid parturis? qui Ecclesiae indignatur, quia spiritales filios parit. Sequitur:
VERS. 11.—«Haec dicit Dominus Deus [Col. 0431] Alias, Do. San. Isr. Israel plastes ejus: Ventura interrogate me.»
Plastes Israel est, qui ait alibi: «Ecce sicut lutum in manu figuli, sic vos in manu mea filii Israel (Jer. XVIII, 6) .» Vel illud ejus refertur ad Christum, quem Deus per Spiritum sanctum plasmavit in utero Virginis. Qui et nunc dicit eidem populo Israel: Nolite mihi contradicere in his, quae de incarnatione Christi praenuntio, sed magis interrogate me ventura de eo, vel de ejus Ecclesia. Et increpando subjungit: «Super filios meos, et super filias meas, et [Col. 0432D] super opus manuum mearum mandate mihi [Col. 0431] Alias, filios meos et super opus man. mear., etc. .» Ac si dicat: Non necesse est ut quae de Christo et Ecclesia facturus sum, vos mihi, qualiter ea faciam, praecipiatis. Unde potentiam suae actionis demonstrans subjicit:
VERS. 12.—«Ego feci terram, et hominem super eam creavi ego: manus meae tetenderunt coelos, et omni militiae eorum mandavi.»
Ita est, ipse fecit terram et hominem, atque coelos tetendit, et omni militiae eorum mandavit, id est angelis ut ministeria et officia sua implerent, et stellis, ut suos cursus peragerent, et locis ac temporibus suis apparerent. Potest vero per terram Ecclesia, [Col. 0433A] et per hominem mediator Dei et hominum homo Christus Jesus intelligi.
Quid autem per coelos nisi mentes electorum designantur a cunctis terrenis contagiis intimo amore suspensae? Quos videlicet coelos manus Domini extendit, quia luce visionis intimae laxatur mentis sinus, tantumque expanditur in Deo, ut superior existat mundo, cumque in Dei lumine rapitur, etiam super se in interioribus ampliatur; et dum se sub se conspicit, exaltata comprehendit, quam breve sit, quod comprehendere humiliata non poterat. Sic ergo Dominus coelos extendit, quia quamlibet parum deliciae Creatoris meus aspexerit, angustum fiet ei omne quod creatum est. Quae est autem militia talium coelorum nisi conversatio justorum? Nam «militia [Col. 0433B] est vita hominis super terram (Job. VII, 1) .» Cui militiae Dominus mandavit, quia vitae sanctorum praecepta sic agendi dedit. Qui de Christo suo, de quo frequenter est locutus, subjungit:
VERS. 13.—«Ego suscitavi eum ad justitiam, et omnes vias ejus dirigam.»
Suscitavi, id est nasci feci eum ad justitiam faciendam, sicut et alibi dicitur: «Quia suscitabo David germen justum, et faciet judicium et justitiam in terra (Jer. XXIII, 5) .» Et omnes vias ejus dirigam; quia «voluntas Domini in manu ejus dirigetur, et omnia quaecunque faciet, prosperabuntur (Isa. LIII, 16) .
«Ipse aedificabit civitatem meam, et captivitatem [Col. 0433C] meam dimittet non in pretio, neque in muneribus, dicit Dominus Deus exercituum.»
Supernam Jerusalem vivis lapidibus aedificabit, et nos de Babylonis hujus, id est confusi saeculi captivitate gratis liberabit. Peccante enim protoparente nostro captivatus est a diabolo, et in peregrinationis hujus ejectus in exsilium a patria sua. Unde fit, ut omnes ejus filii in hoc saeculo velut in Babylone captivi teneantur, donec per eum liberentur, qui ait: «Si vos Filius liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII, 36) .» Hanc ergo captivitatem ipse dimittit, dum nos ad antiquae felicitatis patriam reducit, non in pretio, quod a nobis accipiat, neque in muneribus, sed gratuita miseratione. «Gratis enim estis salvati (Ephes. II, 8) ,» [Col. 0433D] ait Apostolus. Ad quem scilicet liberatorem nostrum paterna promissione consequenter dicitur:
VERS. 14.—«Haec dicit Dominus: Labor Aegypti, et negotiatio Aethiopiae et Sabbaim viri sublimes ad te transibunt, et tui erunt: post te ambulabunt, vinctis manibus [Col. 0433] Alias, vincti manicis. Cod. G. vinctis manicis. Crucensis infra: vincti manicis. pergent, et adorabunt, teque deprecabuntur. Tantum in te est Deus, et non est absque te Deus.»
VERS. 15.—«Vere tu es Deus absconditus, Deus Israel salvator.»
VERS. 16.—«Confusi sunt, et erubuerunt, omnes simul abierunt in captivitatem fabricatores errorum.»
[Col. 0434A] VERS. 17.—«Israel salvatus est in Domino salute aeterna.»
Aegyptus, ut supra dictum est, interpretatur tenebrae, Aethiopia caligo, Sabbaim vero dicuntur captivi. Et quid per Aegyptum et Aethiopiam nisi gentes exprimuntur tenebris obscuratum habentes intellectum, alienati a via Dei per ignorantiam, quae est in illis propter caecitatem cordis illorum? Et qui sunt Sabbaim viri sublimes, id est captivi viri superbi nisi de quibus optamus, ut det illis poenitentiam Deus ad cognoscendam veritatem, et resipiscant a diaboli laqueis, a quo captivi tenentur ad ipsius voluntatem?
Laborabat autem Aegyptus, et Aethiopia negotiabatur, quia caeci gentiles labori terreno incumbebant, [Col. 0434B] et negotiis saecularibus implicabantur. Sed labor Aegypti, et negotiatio Aethiopiae transibit ad te, qui captivitatem non in pretio dimittis, ut gentiles, qui in tenebris infidelitatis pro temporali vita laborabant, in tua fide laborent pro sempiterna; et qui carnalia sectabantur negotia, spiritales fiant negotiatores internas divitias acquirentes. Hinc enim: «Simile est regnum coelorum homini negotiatori quaerenti bonas margaritas, qui inventa una pretiosa margarita, abiit, et vendidit omnia quae habuit, et emit illam (Matth. XIII, 45, 46) .
Captivi quoque viri sublimes, id est haeretici vel potentes saeculi, aut quilibet versi contumaces, nunc fideliter ad te transibunt, maceriam peccati, quae [Col. 0434C] inter te et illos erat, transilientes, vel antiqui hostis castra deserentes, et in tuam partem transeuntes, et tui erunt et post te ambulabunt vestigia tua sequentes. «Qui enim dicit in Christo se manere, debet sicut ille ambulavit, et ipse ambulare (I Joan. II, 6) .
Vincti manicis pergent, quia sic viam justitiae sequentur, ut manus eorum vinculis praeceptorum tuorum ab opere malo restringantur. Et te suppliciter adorabunt, teque deprecabuntur dicentes, quia tantum in te est Deus, et non est absque te Deus. Non enim Deus in adversae atque alienae a se naturae habitaculo est, sed in suo atque a se genito manet Deus in Deo, Pater in Filio. Ait enim: «Quia ego in Patre et Pater in me est (Joan. X, 38) .» Et non [Col. 0434D] est, inquiunt, absque te Deus, o Christe. Proprium etenim Filio Dei est ne absque eo Deus quisquam sit. Pater enim non est absque Filio, qui ait: «Ego et Pater unum sumus (ibid. 30) .» Et: «Quia in me est Pater, et ego in Patre.» Non enim sunt duo dii Pater et Filius, sed unus Deus. Eodem modo sciendum est de Spiritu sancto.
Deinde viri sublimes, vere, inquiunt, tu es Deus absconditus, quem miser iste mundus ignorat, Deus qui salvas Israel, qui solus salvare potes. Neque enim dii gentium suos cultores salvare valent. Vel tu es Deus absconditus, quia «Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) .» Recte [Col. 0435A] enim Deus absconditus dicitur unigenitus Filius, qui est in sinu Patris. Sive propter corporis assumpti sacramentum vocatur Deus absconditus. Ubi autem iste Deus absconditus innotuit mundo, confusi sunt fabricatores errorum gentiles ac haeretici, et erubuerunt omnes simul opprobrium insipientiae suae potantes, et abierunt in captivitatem sempiternae damnationis, ubi cum diabolo perpetualiter vincti custodientur in infernali carcere.
Israel vero, id est electorum populus, salvatus est in Domino salute aeterna. «Scimus quoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, quod aedificationem ex Deo habemus domum non manufactam aeternam in coelis (II Cor. V, 5) .» Sed quia pii solent ab impiis derideri [Col. 0435D] Cod. G., irrideri. , bene [Col. 0435B] ad eos consolatoria promissione subditur, quia non confundemini, et non erubescetis in saeculum saeculi. Non confundemini propter blasphemias infidelium in praesenti saeculo, donec saeculum saeculi veniat, id est saeculum illud quod huic succedet, in quo perpetualiter gloriabimini. Et cur [Col. 0435D] In cod. Garst. verba haec: et cur, etc., usque ad: quia haec, etc., desiderantur. confundi vel erubescere non habeatis. Sequitur:
VERS. 18.—«Quia haec dicit Dominus creans coelos, ipse Deus formans terram, et faciens eam, ipse plastes ejus: non in vacuum [Col. 0435D] Alias, in vanum. creavit eam: ut habitaretur, formavit eam: Ego Dominus, et non est alius.»
Ideo, inquit, non erubescetis, quia Dominus Jesus, qui creavit potentia suae divinitatis coelos, et fecit, et formavit terram, ut habitaretur ab hominibus, ipse [Col. 0435C] modo cunctis habitatoribus clamat se solum esse Dominum, et praeter se nullum esse Dominum. Sequitur:
VERS. 19.—«Non in abscondito locutus sum, in loco terrae tenebroso.»
Hoc est, nisi fallor, quod in Evangelio dicit: «Ego palam locutus sum mundo, ego semper docui in synagoga et in templo, quo omnes Judaei conveniunt, et in occulto locutus sum nihil (Joan. XVIII, 20) .» Nam qui communem salutem annuntiabat cunctis ad se generaliter confluentibus, quomodo in abscondito loquebatur? At contra haeresis in occulto loquitur, in loco terrae tenebroso, quia [Col. 0436D] Ambo codd. quae. dicitur in Proverbiis. «Aquae furtivae dulciores sunt, et [Col. 0435D] panis absconditus suavior (Prov. IX, 17) .» Vel non in absconso locutus est se solum esse Deum, qui in monte Sina de excelso ejus vertice clamavit: «Non erunt tibi dii alieni absque me, nec facies tibi idolum (Deut. V, 7) .» Sed melius de apostolica praedicatione accipitur. Dominus vero subdit:
«Non dixi semini Jacob: Frustra quaerite me.»
Ac si dicat: Non incassum eos adventum meum exspectare feci, quoniam ad eos, ut promiseram, veni. Et de doctrina sua subjungit: «Ego Dominus [Col. 0436A] loquens justitiam, annuntians recta.» Ac si dicat: Omne quod ex ore meo procedit, justum et rectum est. Et revera sic est. Quid enim rectum quam quod in Evangelio praecepit, aut loquitur? Hac enim justitia fideles justificantur, qui in lege non poterant justificari. Qui sicut ibi ait: «Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis (Matth. XI, 28) ,» ita et hic quoque subjicit, dicens:
VERS. 20.—«Congregamini et venite, et accedite simul, qui salvati estis ex gentibus.»
Congregamini in caulas Ecclesiae, et in merito bonae actionis venite, et accedite simul omnes, qui spe salvati estis ex gentibus. «Spe enim salvi facti sumus (Rom. VIII, 24) .» Et cur ad me festinanter debeatis accedere, sequitur:
[Col. 0436B] «Nescierunt, qui levant signum sculpturae suae, et rogant Deum non salvantem.» Qui enim sibi sculpunt idolum, et adorant, nesciunt quid faciunt, quia obscuratum est insipiens cor eorum. Deinde praeconibus Evangelii praecipitur:
VERS. 21.—«Annuntiate et venite, et consiliamini simul.»
Sancti enim praedicatores postquam annuntiaverunt venientes consiliati sunt simul, quando Judaei asserentes, oportere gentiles, qui ad fidem veniebant, circumcidi, Paulus cum Barnaba Jerosolymam ascendit audire (Act. XV) , quid de hac resentirent priores apostoli. Nunc etiam praepositi ecclesiarum consiliantur simul in synodis et conciliis saepe convenientes. Conversis vero gentibus subjungit Dominus:
[Col. 0436C] Quis auditum fecit ab initio [Col. 0436D] Alias, fecit hoc ab init. ? Et sibi ipsi respondet: Ex tunc praedixi illud? [Col. 0436D] Alias, praedixit. Praedixit enim ex tunc, id est ab initio conversionem gentium praenuntians Abrahae, «quia in semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXII, 18) .» Rursum se solum contestatur esse Deum dicens: «Nunquid non ego Dominus, et non est ultra Deus absque me? Deus justus et salvans non est praeter me.» Hoc evidens est. Nam qui dicuntur dii gentium injusti sunt omnes, et suos cultores non servant sed perdunt. Sequitur:
VERS. 22.—«Convertimini ad me, et salvi eritis, omnes fines terrae, quia ego Deus, et non est alius.»
[Col. 0436D] Et hoc manifestum est. Nullus enim Deus praeter Christum, qui totum orbem ad se conversum salvat. Sequitur:
VERS. 23.—«In memetipso juravi, egredietur de ore meo justitiae verbum, et non revertetur, quia mihi curvabunt omnia genua [Col. 0436D] Alias, curvabitur omne genu. , et jurabit omnis lingua.»
« In memetipso, inquit, juravi, quoniam neminem habuit, per quem juraret majorem, juravit per semetipsum. Homines enim per majorem sui jurant, [Col. 0437A] et omnis controversiae eorum finis ad confirmationem est juramentum. In quo abundantius volens Deus ostendere pollicitationis haeredibus immobilitatem consilii sui interposuit jusjurandum, ut per duas res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, firmissimum solatium habeamus (Hebr. VI, 13 et seqq.) .
Sed quid juraverit, audiamus. Egredietur de ore meo justitiae verbum, id est sententia judicandi per fidem omnes qui crediderunt. Et non revertetur, quia in sempiternum manebit justitia, quae per fidem electis dabitur, nec me poenitebit hoc verbum emisisse. Nam mihi curvabunt omnia genua, «ut in nomine Jesu omne genu flectatur (Philip. II, 10) .» Et omnis lingua jurabit mihi, «ut omnis lingua [Col. 0437B] confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (ibid. 11) .» Omnis lingua jurabit mihi, quia linguarum omnium diversitas in hoc concordabit, ut devotum mihi famulatum juret.
Vel quod ait, quia mihi curvabunt omnia genua, et jurabit omnis lingua, sic intelligamus ut Apostolus exposuit dicens: «Omnes stabimus ante tribunal Christi. Scriptum est enim: Vivo ego, dicit Dominus, quia mihi flectetur omne genu, et confitebitur omnis lingua. Itaque unusquisque nostrum pro se reddet rationem Deo (Rom. XIV, 10-12) .» Nam juxta hunc sensum flectere genu Deo est stare ante tribunal Christi, et confiteri vel jurare Deo, rationem ei pro se reddere. Sequitur:
VERS. 24.—«Ergo in Domino dicet: Meae sunt [Col. 0437C] justitiae, et imperium.»
Quoniam egredietur de ore meo justitiae verbum, et flexo genu mihi jurabit omnis lingua; ergo omnis lingua mihi jurans dicet in Domino, id est in Patre meo: Meae sunt justitiae, quia per verbum Christi sum justificata: et meum imperium, quia in Christo regina facta sum. Haec enim dicit Ecclesia, quae in omnibus linguis et gentibus est. Quae et inde suum dicit imperium, quia in toto orbe dominatur. De illis vero, qui Evangelium Dei non recipiebant, sequitur:
«Ad eum venient, et confundentur omnes qui repugnant ei.»
Ad Dominum enim veniunt vel nunc credendo, et [Col. 0437D] confundentur de malis suis poenitentiam agendo, vel postmodum ut ante tribunal ejus stent, et aeternae confusionis opprobrium portent. De electis autem subditur:
VERS. 25.—«In Domino justificabitur, et laudabitur omne semen Israel.»
In Domino Jesu Christo justificabitur, sicut et Paulus Judaeis ait: «Notum sit vobis, viri fratres, quia per hunc vobis remissio peccatorum annuntiabitur ab omnibus quibus non potuistis in lege Moysi justificari. In hoc omnis, qui credis, justificatur (Actor. XIII, 38,) .» Et laudabitur in illo, quia «laudabuntur omnes, qui jurant in eo (Psal. LXII, 12) .» Justificabitur in hac vita, laudabitur in alia omne semen Israel non carnale, sed spiritale. «Non enim omnes, qui ex Israel, si sunt Israelitae, neque qui semen Abrahae, omnes filii: sed in Isaac vocabitur tibi semen, id est non qui filii carnis hi filii Dei, sed qui filii promissionis sunt, aestimantur in semine (Rom. IX, 6-8) .» Justificatis autem in Christo fidelibus et omnibus linguis ei jurantibus congrue subditur:
VERS. 1.—Conflatus [Col. 0437D] Alias, confractus. , est Bel, contritus est Nabo: facta sunt simulacra eorum bestiis et jumentis.»
Credentes enim omnia conflaverunt et contriverunt idola. Bel namque et Nabo fuerunt idola. Interpretatur [Col. 0438B] autem Bel vetustus, et Nabo sessio. Et quis est hic vetustus nisi antiquus hostis? aut quae est haec sessio, nisi quam voluit, dum sedem suam ad aquilonem ponere cogitaret? Sessio haec regnum in infidelibus est. Bel igitur conflatus est et Nabo contritus quia diabolus tartareis incendiis est traditus, et regnum ejus poenitentia contritum de corde eorum, qui crediderunt.
Simulacra eorum, id est diaboli et dominationis ejus fuerunt idola, et haec bestiis et jumentis facta sunt, quia homines, qui bestiali ferocitate saeviebant, et quaelibet onera sibi a daemonibus imposita non renitentes portabant, coluerunt ea, quibus deinde dicitur:
[Col. 0438C] «Onera vestra gravi pondere usque ad lassitudinem.»
VERS. 2.—«Contabuerunt, et contrita sunt simul: non potuerunt salvare portantem.»
Idola enim, quae gravi pondere eos fatigabant, qui se portabant, postmodum confracta sunt, et computruerunt, nec suos bajulatores salvare valuerunt. Nam sequitur:
«Et anima eorum in captivitatem ibit.» Id est aeternis vinculis stricta ducetur in carcerem perpetuae damnationis.
Vel hoc dicendum, quod gravissimum onus in gentibus errorum idololatriae fuerit, quae cultores suos deprimebat in terram; dii quidem gentium facti sunt a cultoribus suis, et portantur ab eis, nec [Col. 0438D] eos salvare possunt, a quibus portantur; sed Deus noster ipse fecit nos, et ipse portat, et salvat nos. Sequitur:
VERS. 3.—«Audite me, domus Jacob, et omne residuum domus Israel, qui portamini a meo utero, qui gestamini mea vulva.»
VERS. 4.—«Usque in senectam ego ipse, et usque ad canos ego portabo: ego feci, et ego feram, et ego portabo et salvabo.»
Nam domus Jacob Ecclesia est fidem patriarcharum tenens, quia Christus «regnabit in domo Jacob in aeternum (Luc. I, 33) .» Et quod est residuum domus Israel, nisi de quo dictum est, quia «omnis [Col. 0439A] qui relictus fuerit in Sion, et residuus in Jerusalem, sanctus vocabitur (supra IV, 3) .» Potest et historialiter accipi domus Jacob et residuum domus Israel antiquus Dei populus.
In utero autem concipitur proles, quae in hanc vitam profertur. Quid ergo uterum seu vulvam Dei nisi ejus consilium debemus accipere, in quo ante saecula per praedestinationem recepti sumus, ut creati per saecula producamur? Ambrosius autem loquens de Unigenito: «Sicut sinus Patris spiritalis intelligitur intimum quoddam paternae charitatis naturaeque secretum, in quo semper est Filius, ita etiam Patris est vulva spiritalis interioris arcanum, de quo tanquam de genitali alvo processit Filius.» Nos vero, quia de adoptivis filiis loquimur, vulvam [Col. 0439B] vel uterum Dei, sicut diximus, consilium ejus accipimus. A quo scilicet utero portamur, quia Deus consilio sapientiae patienter nos portat cognoscens qui sunt ejus.
Quae est autem ejus senecta nisi perpes infinitas? Usque ad senectam ergo ipse est, qui usque in aeternum sine varietate mutationis permanet, cui dictum est: «Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient (Psal. CI, 28) .» Ipse quidem usque ad senectam suam, quae est perpetua immortalitas, et infinitas, manet; nos vero portat usque ad canos senectutis nostrae, id est longanimiter nos tolerat usque ad finem vitae praesentis, et tunc singulis, quod meruere, restituet. Vel usque ad senectam non [Col. 0439C] suam sed nostram ipse nos portat tolerans et provehens, atque justa miseratione perpetualiter salvabit. Et in omnibus his operibus suis omnino contrarius est diis gentium. Unde rursum idololatras increpat, dicens:
VERS. 5.—«Cui assimilastis me et adaequastis, et fecistis similem?»
VERS. 6.—«Qui confertis aurum de sacculo, et argentum statera ponderatis: conducentes artificem, ut faciat deum.»
Eum quippe in sua aestimatione similem faciebant idolo materiali, «Qui, sicut Apostolus ait, mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis, hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium (Rom. I, 23) .» De [Col. 0439D] quibus et subditur: «Et procidunt, et adorant.»
VERS. 7.—«Portant illum in humeris gestantes et ponentes in loco suo, et stabit, et de loco suo non movebitur, sed cum clamaverint ad eum, non exaudiet [Col. 0439D] Alias, non audiet, etc. , de tribulatione non salvabit eos.» Totum hoc manifestum est. Sequitur:
VERS. 8.—«Mementote istud, et fundamini [Col. 0440D] Alias, confundamini. : redite, praevaricatores, ad cor.»
VERS. 9.—«Recordamini prioris saeculi, quoniam ego sum Deus, et non est ultra Deus, nec est similis mei.»
O, inquit, cultores idoli, mementote, id est recogitate illud, quia Deus vester ita fabricatus est, et ex [Col. 0440A] quo positus est in loco suo, non potuit se movere, nec suos cultores audire valet aut juvare, et fundamini in veritate, ne per varios errores mens vestra fluctuet.
Redite ad cor vestrum sub imagine, quam foras cernitis, quia sensum rectae cogitationis in talibus amisistis. Quid autem nobis vicinius est corde nostro? Et tamen cum per pravas cogitationes spargitur, a nobis cor nostrum longius evagatur. Longius ergo istos mittit, quos ad cor suum redire praecipit, quia quo se exterius fuderint, eo a se, unde possint redire, vix inveniunt. Sparsis enim foris mentibus ad semetipsas redire difficile est, quia qui terrenis desideriis implicantur, eos prava itinera semel captos tanto delectabiliter tenent, quanto in eis [Col. 0440B] omne quod libuerit, licet. Quippe nullus disciplinae murus obviat, qui stringat, nulla retributionis prospicitur poena, quae terreat, sed clausis oculis cordis eo anima praecipitatur in infirmis, quo obscuratur a summis; et tanto securius mala temporalia perpetrat, quanto durius aeterna bona desperat.
Tales erant illi «qui, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum: dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt, et, «ut praedictum est,» mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis, hominis, et volucrum, et quadrupedum et serpentium. Propter quod tradidit [Col. 0440C] illos Deus in desideria cordis eorum, in immunditiam, ut contumeliis afficerent corpora sua in semetipsis (Rom. I, 21-24) .» Cum ergo divinae bonitati placet resipiscere tales, congrue dicit eis: Redite praevaricatores ad cor. Praevaricatores enim sunt qui, cum cognovissent Dominum, non sicut Deum glorificaverunt. In eo enim quod Deum cognoverunt, quodammodo legem acceperunt, ut ei gloriam darent, sed hanc praevaricati sunt in cultura idolerum. Vel naturalem legem praevaricati sunt inique agendo.
Quos postquam a vanitate, qua se foras sparserant in idololatria, redire ad cor suum praecepit: Recordamini, inquit, prioris saeculi, quia tunc nec nominatum fuerat idolum. Si enim idola dii essent, [Col. 0440D] utique mundum fecissent. Sed in priori saeculo non fuerunt, ideoque dii esse non possunt. Ego enim, qui mundum creavi, sum Deus, et non est ultra Deus, sicut nec ultra mundus, nec est quisquam similis mei. Ad hoc autem, quod dixerat, quia non est similis mei, bene subjecit:
VERS. 10.—«Annuntians ab exordio novissimum, et ab initio quae nondum facta sunt, dicens: Consilium meum stabit, et omnis voluntas mea fiet.»
Annuntiavit enim Deus ab exordio novissimum dicens in Adam, quia «relinquet homo patrem suum (Gen. II, 24) ,» id est Christus a solio majestatis [Col. 0441A] suae descendet, «et matrem (Gen. II, 4.) ,» id est Synagogam deseret, «et adhaerebit uxori suae (ibid.) ,» id est Ecclesiae «et erunt duo in carne una (ibid.) .» Cujus consilium stabit, et omnis voluntas ejus fiet, quoniam ejus voluntati nec illa obsistent, quae contra voluntatem illius fieri videntur, quia ad hoc nonnunquam permittit fieri, et quod non praecepit, ut per hoc certius impleatur, quod jubet. Apostatae enim angelo perversa voluntas est, sed tamen a Deo mirabiliter ordinatur, ut ipsae quoque ejus insidiae utilitati bonorum serviant, quos purgant, dum tentant. Sic ergo consilium ejus stat, ut inde magis voluntatem suam impleat, unde voluntatis ejus consilio quis contraire nititur.
Sed dum ab exordio novissimum, et ab initio quae [Col. 0441B] necdum facta sunt, annuntiat dicens: Quia consilium meum stabit, et omnis voluntas mea fiet, satis ostendit se de eo consilio dicere, quo disposuit, ut propinquante mundi termino diabolus per passionem Salvatoris humanum genus amitteret. Hoc enim annuntiavit ab exordio dicens serpenti, quia «inimicitias ponam inter te et mulierem et semen tuum, et semen illius (Gen. III, 15) .» Et voluntas ejus salus mundi est, «qui omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire (I Tim. II, 4) .» Et hanc voluntatem suam ab initio denuntiavit Abrahae promittens ei, quia «in semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXII, 18) .» Sed haec nondum erant facta, id est voluntas ejus in salvatione [Col. 0441C] mundi necdum erat impleta, dum per prophetam haec loqueretur. Qui quoniam Christum suscitavit a mortuis, et constituit ad dexteram suam in coelestibus, bene post denuntiationem consilii illius passionis de ipso subjungit:
VERS. 11.—«Vocans ab oriente avem, et de terra longinqua virum voluntatis meae.»
Eum quippe nuncupat avem, qui corpus carneum, quod assumpserat, ascendendo ad aethera libravit. Et eumdem appellat virum voluntatis suae, de quo et alibi testatur: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17) .» Jam vero diximus, quia Judaeorum populus idcirco vocatur oriens; quia de carne ejus idem Salvator natus est, qui sol justitiae dicitur. Terra autem longinqua nominatur [Col. 0441D] haec regio nostra, in qua peregrini et hospites exsulamus. Vocavit itaque Deus ab oriente avem, et de terra longinqua virum voluntatis suae, quando Christum de Bethania levavit in coelum.
Vel gentilitas potest appellari longinqua terra, quia longe erat a Deo, dum serviret idolis. Qui vocavit ab oriente avem, quando Christum per apostolos a Judaeis ad gentes misit. Et rursus de terra longinqua vocavit virum voluntatis suae, quando per Eliae praedicationem a gentibus eum reducet ad Hebraeos. Et in his omnibus implebitur, quod ait: «Quia consilium meum stabit, et omnis voluntas mea fiet.» De quo etiam subdit:
[Col. 0442A] «Et locutus sum, et adducam illud: creavi, et faciam illud.» Locutus sum per prophetas consilium meum, et adducam illud in tempore suo, et creavi illud praedestinando, et faciam illud operando. Unde sequitur:
VERS. 12.—«Audite me duro corde, qui longe estis a justitia.»
VERS. 13.—«Prope feci justitiam meam, non elongabitur; et salus mea non morabitur. Dabo in Sion salutem, et in Jerusalem gloriam meam [Col. 0441D] Alias, et in Israel gloriam meam. .»
Nam duro corde semper fuere Judaei, et longe a justitia. «Ignorantes enim justitiam Dei, et suam volentes constituere, justitiae Dei non sunt subjecti (Rom. X, 3) .» Quibus ait: «Prope feci justitiam meam, non elongabitur, et salus mea non morabitur,» [Col. 0442B] id est appropinquavit tempus, ut reveletur [Col. 0442D] Uterque cod., relevetur. per Christum justitia fidei. Neque enim ultra elongabitur, et salus aeterna, quae per eum danda est credentibus, non morabitur amplius.
Dabo in Sion salutem aeternam his, qui crediderint in vobis, et in Jerusalem gloriam meam super his, qui fidem Christi mei receperint, ut Spiritu sancto repleti loquantur omnibus linguis, et prophetent, atque signis et virtutibus coruscent. Hoc factum est in illa «multitudine credentium, quorum erat cor unum, et anima una (Act. IV, 32) .» Sequitur:
VERS. 1.—«Descende, sede in pulvere, virgo [Col. 0442C] filia Babylonis, sede in terra.»
Reprobis, et cum occasio deest peccatum perpetrandi, desideriorum cogitationes eorum cordibus nullatenus desunt; et cum non semper diabolum sequantur in opere, valde tamen se ei obligant in cogitatione. Unde nunc recte dicitur: «Descende, sede in pulvere, virgo filia Babylonis, sede in terra.» Cum enim semper pulvis sit terra, non tamen terra semper pulvis, quid per pulverem nisi cogitationes debemus accipere, quae dum importune ac silenter in mente evolant, ejus oculos excaecant? Et quid per terram nisi terrena actio designatur? Et quia reproborum mens prius ad prava cogitanda ducitur, et postmodum ad facienda, recte filiae Babylonis, quae ab internae rectitudinis judicio descendit, per [Col. 0442D] ferientem sententiam dicitur, ut prius in pulvere, et post in terra sedeat, quia nisi se in cogitatione prosterneret, in malo opere non inhaesisset. Hoc enim loco humana mens virgo non incorrupta, ut arbitror, dicitur, sed infecunda.
Et quia Babylon confusio interpretatur, recte infecunda mens Babylonis filia vocatur, quae in eo, dum nequaquam bona opera germinat, dum nullo ordine recte vivendi componitur, quasi confusione matre generatur. Sin autem virgo non infecunda dicitur, sed incorrupta, postquam statum salutis perdidit, ad confusionis suae cumulum appellatur, quod fuit. Cui apte per increpationem dicitur: Descende. [Col. 0443A] In alto quippe stat humanus animus, quando supernis retributionibus inhiat. Sed ab hoc statu descendit, cum turpiter victus sese defluentibus mundi desideriis subjicit. Cui bene mox additur: Sede in pulvere. Descendens enim in pulvere residet, qui coelestia deserens terrenis cogitationibus aspersus in infimis vilescit. Ubi adhuc ingeminando subjungitur: Sede in terra. Ac si exprobrans dicat: Quia coelestis conversatione noluisti te erigere, sub temetipso humiliatus in terrenis actibus humiliare. Unde et necessario protinus additur:
Non est solium filiae Chaldaeorum.»
Chaldaei namque feroces sunt, quia voluntates proprias sequentes nec suis parcere mortibus sciunt. Feroces sunt terrena desideria, quae non solum [Col. 0443B] contra praecepta Conditoris, sed saepe et contra percussionum verbera duram atque insensibilem mentem reddunt. Sed filia ferocium non habet solium, quia mens, quae ad amorem mundi ex pravis desideriis nascitur, atque eisdem desideriis obduratur, in eo quod se terrenis concupiscentiis subjicit, sedem judicii amittit, nullique apud se solio praesidet, qui examine discretionis caret. Et quasi a judicii sui sede expellitur, qui per exteriores concupiscentias vagatur. Liquet enim, quod mens, quae intus consilii sedem perdidit, foras se per desideria innumerabiliter spargit, et quia agere intellecta dissimulat, caecatur recte, ut etiam nesciat quid agat, et saepe justo judicio in ipsa sua voluntate relinquitur, et [Col. 0443C] sub ea, quae anxie appetit, laboriosa mundi ministeria relaxatur. Unde et apte subditur:
«Quia non vocaberis mollis et tenera.»
VERS. 2.—«Tolle molam, et mole farinam.»
«Constat nimirum (S. GREG. M. lib. VI, Moral. cap. 16) , quo tenerae filiae parentes parcunt, nec duris atque servilibus hanc operibus affligunt. Omnipotens ergo Deus quasi teneram filiam vocat, quando dilectam uniuscujusque animam a laboriosis hujus mundi servitiis revocat, ne, dum exterioribus actibus afficitur, ab internis desideriis induretur. Sed Chaldaeorum filia mollis et tenera non vocatur, quia mens pravis desideriis dedita in eo quem anxie appetit, hujus saeculi labore relinquitur, ut foris mundo velut ancilla serviat, quae intus Deum ut filia [Col. 0443D] nequaquam amat. Unde et molam tollere, et farinam molere jubetur.
«Mola in gyro ducitur, et farinam profert. Unaquaeque ergo mundi hujus actio mola est, quae dum multas curas congerit, humanas mentes quasi per gyrum vertit, atque ex se velut farinam projicit, quia seducto cordi semper minutissimas cogitationes gignit. Nonnunquam vero, qui quietus alicujus esse meriti creditur, positus in qualibet actione denudatur. Unde protinus subinfertur:
«Denuda turpitudinem tuam, discooperi humerum, revela crura, transi flumina.»
«In administratione quippe operis turpitudo denudatur, dum vilis mens abjectaque in operis ostentatione cognoscitur, quae quieta prius magna putabatur. [Col. 0444A] Humerum mens discooperit quando opus suum, quod ignorabatur, ostendit. Crus revelat, quia, quibus desideriorum passibus lucris mundi inhiet, manifestat. Flumina etiam transit, quia actiones hujus saeculi, quae quotidie ad terminum defluunt, indesinenter appetit. Dumque alias relinquit, et alias insequitur, quasi semper de flumine ad flumen venit.» Haec beatus Gregorius ait ostendens, quo jaceat mens a solio sanctae intentionis excussa, quia si ad ea, quae super ipsam sunt, inhiare cessaverit, sub semetipsam etiam indesinenter ruit. Cujus occulta turpitudo, quia nunc per reprobationem operis, sicut dictum est, denudatur, aut etiam postmodum in ultimo examine palam cunctis ostenditur, recte subjungitur.
[Col. 0444B] VERS. 3.—«Revelabitur igitur ignominia tua, et videbitur opprobrium tuum.»
Nam de vindicta, quae in illo fiet judicio, vel in obitu cujuslibet reprobi, manifeste subdit: «Ultionem capiam et non resistet mihi homo.» Tunc enim nemo jam resistet ei. Quondam vero Moyses pro populo resistit irae ejus dicens: «Dimitte ei hanc noxam, alioquin dele me de libro tuo, quem scripsisti (Exod. XXXII, 32) .» Sic et Aaron ei restitit, quando inter viventes ac mortuos thuribulum sumpsit, et animadversionis ignem fumo incensi temperavit (Num. XVI, 46) . David etiam irae ejus restitit (II Reg. XXIV, 16) , qui angelo percutienti se offerens, placationis gratiam et ante tempus propositum exegit. Sed et omnes sancti, qui irae ejus obviant, ab [Col. 0444C] ipso accipiunt ut contra impetum percussionis ejus opponantur, atque ut ita dixerim, cum ipso se erigunt contra ipsum, eosque divina vis sibi opponit secum, quia in eo quod adversum se saevientis iram foris obtinent, intus eos irascentis gratia fovet, et famulantes interius levat, quos quasi adversantes exterius tolerat.
Portat ergo contradictionem deprecantium, quam aspirat, et velut nolenti imponitur quod ab ipso, ut fiat, imperatur, sicut in verbis ejus apparet, cum dicit Moysi: «Dimitte me, ut irascatur furor meus contra eos, et deleam eos (Exod. XXXII, 10) .» Quid est dicere servo: Dimitte, nisi deprecanti ausum praebere? Cum vero superna indignatio sese, ut ita [Col. 0444D] dixerim, medullitus movet, hanc oppositio humana non retinet, nec se utiliter cujuslibet deprecatio objicit, cum semel Deus aliquid ab intimis irascendo disponit. Unde per beatum Job dicitur: «Deus, cujus irae resistere nemo potest (Job., IX, 13) .» Nullius enim interventu divina ira restringitur, cum implacabiliter excitatur.
Hac igitur inexorabili indignatione adversus filiam Babylonis commotus dicit: «Ultionem capiam, et non resistet mihi homo.» Homo enim resistere ei omnino non valet, quando se ad ulciscendum excitat, et precem, quae ei funditur, non aspirat. Unde et per Salomonem dicitur: «Non parcet in die vindictae, nec acquiescet cujusquam precibus, nec suscipiet pro redemptione dona plurima (Prov. VI, 34) .» Quam sententiam attendere debent, qui pro pessimis hominibus defunctis missas celebrant, vel orationes aut eleemosynas faciunt. Plerumque vero talis anima potentia in hoc mundo adepta Dei servos affligit, sicut olim plebs Chaldaeorum in Babylone filios Juda. Sed, cum hujusmodi princeps in die mortis suae ad ultionem ducitur, populus Dei, quem servitute deprimebat, redimitur de manu ejus. Unde mox ejusdem populi voce subditur:
VERS. 4.—«Redemptor noster, Dominus exercituum nomen illius, sanctus Israel.»
Qui enim nos de manu oppressoris redimit, id est liberat, vocatur Dominus exercituum, quia exercitus angelorum ei famulantur ad vindictam malorum. Et nomen illius Sanctus Israel est, qui filiae Babylonis [Col. 0445B] irreligiositatem ultra tolerare noluit. Unde et subjungit:
VERS. 5.—«Sede, tace [Col. 0445D] Alias, sede tacens, etc. , intra in tenebras, filia Chaldaeorum, quia non vocaberis ultra domina regnorum.»
Sedet enim, quae stabat, cum prostrata vilescit, quae erecta gloriabatur. Tacet, cum excusationem perversitatis suae non inveniens moerore tabescit. Et intrat in tenebras, cum in noctem perpetuae damnationis mittitur dicente Domino: «Ligatis manibus et pedibus mittite eum in tenebras exteriores (Matth. XXII, 13) .» Nec jam vocatur domina regnorum, quia gloriam potentiae singularis amittit cum vita. Sequitur:
[Col. 0445C] VERS. 6.—«Iratus sum super populum meum, contaminavi haereditatem meam, et dedi eos in manu tua.»
Hoc manifestum est. Saepe enim Dominus populo suo iratus asperum vel crudelem dat ei principem, quia scriptum est: «Regnare facit hominem hypocritam propter peccata populi (Job. XXXIV, 30) .» Sequitur:
«Non posuisti eis misericordias, super senem aggravasti jugum tuum valde.»
VERS. 7.—«Et dixisti: In sempiternum ero domina.»
Et hoc perspicuum est. Immisericorditer enim populum Dei princeps malus affligit, et inhumane [Col. 0445D] tractat, neque vel senibus ab afflictione servitutis parcit, ac velut in sempiternum se dicit dominaturum, dum tempore longo se potestatem exercere putans, de die ultima cogitare negligit. Unde et subditur:
«Non posuisti haec super cor tuum, neque recordata es novissimi tui.» Non posuisti super cor tuum, id est non cogitasti, quia ego iratus populo meo dedi eum in manus tuas. Neque finis tui recordata es, quando ultionem ego de te capiam nemine resistente. Sequitur:
VERS. 8.—«Et nunc audi haec delicata et habitans confidenter, quae dicis in corde tuo: Ego sum, [Col. 0446A] et non est praeter me amplius: non sedebo vidua, et ignorabo sterilitatem.»
VERS. 9.—«Venient tibi duo haec subito in die una; sterilitas et viduitas.»
Delicata est anima, quae suis voluptatibus in praesenti fruitur deliciis affluens; et confidenter habitat, dum nullo metu mortis cogitur, sed peregrinationem praesentis exsilii velut habitationem aestimat patriae; et dum se caeteros potentia honoris praeire conspicit, cunctos velut nihilum despiciens et se exaltans in cogitationibus suis. «Ego sum, et non est praeter me amplius.»
Quae et viduam se non sessuram dicit, quia se semper intellecturam sapienter aestimat. Intellectus enim plerumque dicitur vir animae de quo Dominus [Col. 0446B] mulieri Samaritanae verba sua non intelligenti dicit: «Voca virum tuum (Joan. IV, 16) ,» id est adhibe intellectum tuum, et veni huc, id est ad ea quae dico, accede huc. Nam sicut vir mulierem, sic intellectus animam regit. Et sicut mulier ex viro, sic anima concipit ex intellectu, quod in operationem parit. Ait ergo: Non sedebo vidua, id est non ero despecta intellectu amisso, quia nunquam illum amittam, sed prudenter intelligam semper. Et igno rabo sterilitatem, id est non ero infecunda, sed semper dilecta mihi opera velut filios pariam. Sed quae sic loquitur, audire debet quid ei divinitus respondeatur: Venient tibi duo haec, id est sterilitas et viduitas subito in die una, id est in hora mortis, ut [Col. 0446C] ne quid amplius operari possis, et intellectum amittas. Et quasi jam haec illi acciderint, subjungit
«Universa venerunt super te propter multitudinem maleficiorum tuorum: et propter duritiam incantatorum tuorum vehementem.» Universa, quae superius tibi minatus sum, venerunt super te propter multitudinem malorum quae faciebas. Quid vero per incantatores ejus exprimitur nisi caeteri potentes, qui huic ministrantes per vanitatem saecularis potentiae vel dolositatis suae quasi phantasiam magicae artis in his, quae fraudulenter operantur, fallunt oculos intuentium, ut vel bona vel honesta putent eorum opera? Qui vehementem habent duritiam, quia ignorantes viscera miserationis innocentes laedunt, [Col. 0446D] et eorum bona diripiunt. Et propter horum ergo duritiam princeps eorum punitur, quia debuerat impietatem eorum compescere. Cui adhuc dicitur:
VERS. 10.—«Et fiduciam habuisti in malitia tua, et dixisti: Non est qui videat me.»
In malitia fiduciam habuit, quia per malam astutiam se caeteros superare confisus est, et prospere semper agere. In malis etiam, quae faciebat, non videri se divinitus arbitrabatur. Sed sequitur:
«Sapientia tua et scientia tua haec decepit te.»
Haec sapientia, qua confidebas in malitia tua, nec te videri a me putabas, decepit te, quia malis operibus [Col. 0447A] tuis semper implicabat te. Vel prius pronuntietur sapientia tua, et scientia tua, deinde subjiciatur: haec decepit te, ut non de ista solummodo, sed de omni sapientia et scientia ejus dictum intelligatur, quoniam «sapientia carnis inimica est Deo (Rom. VIII, 7) .» Congrue autem sapientia et scientia ejus dicitur eam decepisse. Nam «prudentia carnis mors est (ibid. 6.) .» Et: «Scientia inflat (I Cor. VIII, 1) .» Unde et praefatus tumor illius, quod de temporali gloria se extollens caeteros despicit, replicatur, cum subditur:
«Et dixisti in corde tuo: Ego sum, et non est praeter me altera.» Adeo enim singulariter extollitur, ut se solam esse glorietur, quia neminem sibi parem cernit. Cujus elationi debita mors improviso [Col. 0447B] superventura promittitur, cum mox subjungitur:
VERS. 11.—«Veniet super te malum, et nescies ortum ejus, et irruet super te calamitas, quam non poteris expiare: veniet super te repente miseria, quam nescies.»
Haec enim omnia tempore mortis fient. Contra cujus adventum huic filiae Babylonis, quae de potestate singulariter gloriatur, protinus exprobrando dicitur:
VERS. 12.—«Sta cum incantatoribus tuis, et cum multitudine maleficiorum tuorum, in quibus laborasti ab adolescentia tua, si forte quid prosit tibi aut si possis fieri fortior.»
Si enim vere potens est, stet nunc adversus mortem, [Col. 0447C] et potenter ei resistat. Omnes etiam suos incantatores, videlicet subjectos sibi potentes ac sapientes, qui vanitate dolosae actionis deludunt humanos oculos, et artificiosis locutionibus suis velut quibusdam praecantationibus immutant sensus hominum, assumat secum in auxilium.
Multitudinem quoque malorum in quibus ab adolescentia se exercuit, opponat divinae animadversioni, quae super eam venit, quia fiduciam habuit in malitia sua. Cum igitur his omnibus stet, id est resistat irae coelesti si forte, quid ei valuerit hoc, aut fortior contra Deum fieri potuerit. Et quia praedicti incantatores multimoda consilia dant, sed nihil valent adversus Deum consilia eorum, recte subditur:
[Col. 0447D] VERS. 13.—«Defecisti in multitudine consiliorum tuorum.»
Rursumque improperando subjungitur:
«Stent, et salvent te augures coeli, qui contemplabantur sidera, et supputabant menses, ut ex his annuntiarent ventura tibi.»
Quid vero per augures coeli, qui contemplabantur sidera, et supputabant menses, ut ex his annuntiarent ventura, nisi homines superstitiosi designantur, qui ex elementis temporum explorare futura conantur? Qualibus ait Dominus: «Cum videritis nubem orientem ab occasu, statim dicitis: Nimbus venit, et ita fit. Et cum austrum flantem, dicitis: quia aestus erit, et fit. Hypocritae, faciem coeli et terrae nostis [Col. 0448A] probare (Luc. XII, 54-56) .» Et Paulus. «Dies observatis, et menses, et tempora, et annos: timeo, ne forte sine causa laboraverim in vobis (Gal. IV, 10) .» Quia ergo supradicta Babylonis filia, id est mens superstitiosi et perversi principis magis in talibus quam in Deo speravit, recte jam circa obitum ei per increpationem dicitur: «Stent et salvent te augures coeli qui contemplabantur sidera, et supputabant menses, ut ex eis annuntiarent ventura tibi.» Sed qui pro se ipsis stare non valent, quomodo stabunt pro aliis? Aut quomodo salvabunt alium, qui salvare se ipsos non possunt? Sequitur enim:
VERS. 14.—«Ecce facti sunt quasi stipula, et combussit eos ignis: non liberabunt animam suam de manu flammae: non sunt prunae, quibus calefiant, [Col. 0448B] et focus, ut sedeant ad eum.»
Facti sunt in morte aridi et inanes velut stipula, et combussit eos ignis gehennalis nec jam poterunt liberare animas suas de manu flammae illius, sed ibi sine fine detinebuntur et ardebunt. Neque enim prunae sunt in illo igne, quibus isti calefiant delectabiliter, quemadmodum in his omnibus ignibus, neque ignis ille est focus, et sedeant ad eum, qui ibi sunt, sed totam gehennam ignis ille complet, omnesque reprobos intra se continens cruciat, neque prunas habet, quia lignis non pascitur, sed inexstinguibiliter ardet. Vel in hac vita non sunt eis prunae, quibus calefiant, et focus, ut sedeant ad eum, id est nullam habent caloris scientiam, nec illuminantem [Col. 0448C] sensum, qui eorum tenebras excutere possit, et frigus erroris expellere. Sequitur:
VERS. 15.—«Sic facta sunt tibi, in quibuscunque laboraveras.»
Id est omnia opera tua igne illo consumpta sunt. Nam, ut Apostolus loquitur: «Uniuscujusque opus manifestum erit. Dies enim Domini declarabit, quia in igne revelabitur, et uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit. Si cujus opus manserit, mercedem accipiet; si cujus opus arserit, detrimentum patietur (I Cor. III, 13) » Sequitur:
«Negotiatores tui ab adolescentia tua unusquisque in via sua erraverunt, et non est qui salvet te.»
Dives iste iniquus ab adolescentia sua negotiatores [Col. 0448D] et pecuniarum multiplicatores habere studuit. Qui omnes in via negotiationis suae erraverunt, quia sicut «nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus (II Tim. II, 4) ;» ita qui saecularibus negotiis implicatur, militare Deo non potest. Et quia omnes, qui huic opitulari volebant, propriis reatibus astringuntur, non est qui salvet eum a morte perpetua. Haec contra quemlibet potentem superbum, qui populum Dei affligit, dicta sunt. Et mox ad eumdem populum, qui pro peccatis suis traditus est, consequenter dicitur:
VERS. 1.—«Audite hoc, domus Jacob, qui vocamini nomine Israel, et de aquis Juda existis, qui [Col. 0449A] juratis in nomine Domini, et Dei Israel recordamini non in veritate, neque in justitia.»
Nunc enim ad carnales, qui sunt in Ecclesia, loquitur sermo divinus. Nam et ipsi sunt domus Jacob quia fidem patriarcharum sequuntur, licet mores eorum fugiant. Vos inquit: O domus Jacob, audite hoc, quod principi, qui vos opprimit, locutus sum: vel quae vobis locutus sum: qui vocamini nomine Israel, id est qui vocabulo Christianitatis censemini, et de aquis Juda, id est de aquis confessionis, quae sunt aquae baptismatis, existis, vel de populis christianis orti estis, qui juratis in nomine Domini, id est qui Christianos vos asseritis, et Dei Israel recordamini, id est de Christo recogitatis, non in veritate, quia eum non vere diligitis, neque in justitia, quia, quod ipse praecipit, [Col. 0449B] non facitis. Ad hujusmodi Christianos loquitur Dominus, quos ob irreligiositatem eorum impio rectori tradidit castigandos. De quibus subditur:
VERS. 2.—«De civitate enim sancta vocati sunt, et super Deum Israel constabiliti sunt: Dominus exercituum nomen illius.»
Ideo debent audire verba solatii, quia de civitate sancta convocati sunt divinitus. Dominus enim, qui in coelesti Jerusalem habitat, ipse vocavit eos. Et super Deum Israel constabiliti sunt, id est super Christum fundati, qui vocatur Dominus exercituum, eo quod illi deserviant exercitus militiae coelorum. Ad quem videlicet populum Christianorum carnalium consequenter a Domino dicitur:
[Col. 0449C] VERS. 3.—«Priora extunc annuntiavi, et ex ore meo exierunt, et audita feci ea: repente operatus sum, et venerunt.»
Quae autem sunt priora, nisi quae secundum Apocalypsim Joannis «oportet fieri cito (Apoc. I, 1) ,» id est tentationes et mala, quae fideles in hac vita tolerant. «Omnes enim, qui pie volunt vivere in Christo Jesu, persecutionem patiuntur (II Tim. III, 12) .» Et quae nos in futuro saeculo manent, posteriora sunt. Audi quae sunt priora: «Fili, accedens ad servitutem Dei sta in justitia et timore, et praepara animam tuam ad tentationem (Eccli. II, 1) .» Audi priora: «Quicunque quaesierint animam suam salvare, perdent eam (Luc. XVII, 33) .» Haec ergo priora annuntiavi et audita feci tibi extunc, id est ex [Col. 0449D] quo de aquis Juda existi, et ex quo supra Deum Israel constabilitus es. Et sicut a principio tibi annuntiaveram, ita tunc repente operatus sum, et venerunt omnia. Praedixi tibi universa quae passurus eras, ne, si te ignarum invenissent, opprimerent, et ex ore meo, quae facere debueras, audisti, ut excusationem de ignorantia non haberes. Sequitur:
VERS. 4.—«Scivi enim quia durus es tu, et nervus ferreus cervix tua, et frons tua aerea.»
Durus es, quia molliri ad amorem Dei non potes. Et cervix cordis tui nervus ferreus, quia jugo meo conteri non potest. Et frons tua aerea, quia diu persistis in impudentia tua, nolens de malis actibus tuis [Col. 0450A] erubescere. In fronte enim sedes est pudoris; aes vero durabile nimis est. Aeream ergo frontem habet, qui valde contra verecundiam semper durus perseverat. Sequitur:
VERS. 5.—«Praedixi tibi extunc, antequam venirent, indicavi tibi, ne forte diceres. Idola mea fecerunt haec, et sculptilia mea, et conflatilia mandaverunt ista.»
VERS. 6.—«Quae audisti, vide omnia; vos autem non annuntiastis [Col. 0449D] Alias, num annuntiastis. .»
Quid nunc per idola et conflatilia, sive sculptilia, nisi falsae cogitationes designantur? Nam quasi idolum sibi fabricat animus, dum sibi cogitationem erroris format; et velut sculpit eam, quando, quae sibi in ea videntur, in forma recidit, eamque format [Col. 0450B] ad libitum suum: et quasi conflat, quia spiritu mentis suae decoquit intrinsecus antequam fabricet.
Quid igitur in idolis et sculptilibus et conflatilibus nisi opiniones errorum, quas sibi, prout cogitaverit, mens format, exprimuntur? Ait ergo, quia ventura praedixi tibi extunc, id est ex quo supra Dominum constabilitus es, et antequam venirent ea, indicavi tibi ne forte quando venirent, diceres, quia idola mea, id est falsae opiniones meae fecerunt haec, sculptilia mea et conflatilia, id est errores, quos mihi formavi mandaverunt ista. Multis enim erroribus plenus est iste carnalium populus, et multa quae fiunt, non tam Deo, quam superstitionibus suis et opinionibus ascribit. Et idcirco praedixi, inquit, universa [Col. 0450C] tibi per Scripturas meas, et per ora doctorum, et quae tunc audisti, omnia vide nunc, quia sicut praenuntiaveram, ita tibi eveniunt cuncta. Vos autem caeteris non annuntiastis, quae annuntiaveram vobis, quia de talibus loqui neglexistis. Sequitur:
«Audita feci tibi nova extunc et conservata, quae nescis.»
VERS. 7.—«Nunc creata sunt, et non extunc et ante diem, et non audisti ea, ne forte dicas: Ecce ego cognovi ea.»
VERS. 8.—«Neque audisti, neque cognovisti, neque extunc aperta auris tua.»
Nova quidem novae conversationis audita feci tibi ex quo de aquis Juda existi, id est ex quo renatus [Col. 0450D] es ex aqua et spiritu, et praemia justorum in coelis conservata, quae nescis. Et quae de spiritali conversatione vel tentatione audieras, nunc creata sunt, id est nunc a me tibi datum est, ut ea, si volueris, facere possis, et non ab initio vel ante diem, sed in tempore suo. Non enim puer mox ardua novae conversationis arripere valet, sed in aetate perfecta sustinere tentationes, et spiritalibus disciplinis semetipsum exercere potest. Et Dominus singula quaeque temporibus suis disponit, quoniam «omnia tempus habent, et suis spatiis transeunt universa sub coelo (Eccle. III, 1) .» Dans ergo opportuno tempore homini gratiam bene conversandi, nisi piger fuerit, [Col. 0451A] recte ei denuntiat, quia jam creata sunt nova, et non extunc et ante diem.
Sed cum dixerit, quia audita feci tibi nova extunc, videtur contraria adjungere, cum subjicit, quia non audisti ea. Sed aure corporis audivit, et aure cordis non audivit. Non audisti, inquit, ea, id est non intellexisti, ne forte scientia inflatus dicas, quia ecce ego cognovi ea. Sed neque audisti ea, id est non intellexisti ea, neque cognovisti, neque extunc aperta est auris tua, id est cordis tui. Nam quia audisti quidem bona, sed facere neglexisti, quae audisti non audisti. Et sicut nemo novit quid sit charitas nisi sit charitas in eo, ita nemo vere intelligit praecepta coelestia nisi qui facit. Bene igitur ei, qui bona quae audivit operari contemnit, dicitur, quia neque audisti, [Col. 0451B] neque cognovisti, neque extunc, id est ex quo super Dominum constabilitus es, aperta est auris tua. Sequitur:
«Scio enim, quia praevaricans praevaricaberis, et transgressorem de ventre vocavi te.»
Scio, quia necdum malitiam tuam deseres, sed adhuc mandata mea praevaricando calcabis. Tu es de filiis Adam, per quem in hunc mundum peccatum intravit, et per peccatum mors, et ita in omnes homines transiit, in quo omnes peccaverunt. Unde et transgressorem de ventre matris vocavi te.
Hucusque duritiam uniuscujusque eorum Dominus objurgavit, quos increpat alibi dicens. «Quid autem vocatis me, Domine, Domine, et non facitis, quae dico (Luc. VI, 46.) ?» Jam vero secundum illud [Col. 0451C] quod Moysi ait: «Miserebor cui miserebor et misericordiam praestabo cui miserebor (Rom. IX, 15) ,» quid ei, cui voluerit misereri, misericorditer agat, ostendit subjungens:
VERS. 9.—«Propter nomen meum longe faciam furorem meum, et laude mea infrenabo te, ne intereas.»
Non propter te, inquit, sed propter nomen, quod invocatum est super te, longe faciam a te furorem meum, quo te tradideram filiae Babylonis affligendum. Es enim adhuc dignus furore meo, sed jam tibi misertus parcam, et ne ultra male liber, quo volueris, eas sequendo concupiscentias tuas, infrenabo te laude mea, ne mortem sempiternam incurras, sed [Col. 0451D] laetus decantes: «Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo. In Domino laudabitur anima mea (Psal. XXXIII, 2) .» Sequitur:
VERS. 10.—«Ecce excoxi te, sed non sicut argentum, elegi te in camino paupertatis.»
Excoxi te in igne tribulationis sub manu filiae Babylonis, id est cujuslibet personae potentis, et tyrannidem exercentis, sed non quasi argentum, quia purgatus non es a sordibus tuis. Argentum enim purgatur in igne, sed tu non es purgatus in tribulatione, quia nec in adversis omisisti peccare. Sed in camino paupertatis decoquens elegi te. De hac sententia non necesse habemus nunc aliud dicere, nisi quod in homilia quadam beatus Gregorius admonet (hom. 40, in Evang.) : «Quicunque, inquit, bona in hoc saeculo habetis, cum quoslibet pauperes nonnulla reprehensibilia perpetrare conspicitis, nolite despicere, nolite desperare, quia fortasse quos superfluitas tenuissimae pravitatis inquinat, caminus paupertatis purgat. De vobis omnino pertimescite, quia nonnulla etiam male acta prospera vita secuta est; de illis vero sollicite pensate, quia eos magistra paupertas cruciat, quousque ad rectitudinem perducat.» Et infra: «Cum quoslibet in hoc mundo abjectos aspicitis, etiamsi quae reprehensibilia eorum esse videantur, nolite despicere, quia fortasse quos morum infirmitas vulnerat, medicina paupertatis curat.» Sequitur:
VERS. 11.—«Propter me, propter me faciam, ut [Col. 0452B] non blasphemet, et gloriam meam alteri non dabo.»
Propter bonitatem meam faciam te vivere sicut nomen meum non blasphemetur propter te; et gloriam, qua in te gloriari debeo, alteri, id est satanae, non dabo, quia gloriatur in eis, quos in perditionem trahit. Post haec ad priora Ecclesiae tempora revertitur sermo divinus. Sequitur namque:
VERS. 12.—«Audi me, Jacob et Israel, quem ego voco, ego ipse, ego primus, ego novissimus.»
Jacob quippe vel Israel, quem Dominus vocat, fideles ex circumcisione sunt, quos per internam aspirationem ad Christum suum trahit, quibus ait: Ego sum ipse, non alius, quia non mutor. Ego sum primus, et novissimus, quia sum ante omnia, et post [Col. 0452C] omnia. Nam esse Dei totum simul est, et semper est quod neque coepit unquam neque aliquando cessabit, inseparabile quoddam et sine fine existente pelagus, nullis terminis limitibusque circumdatum, omnem supergrediens sensum, et omne tempus atque naturam. Qui deinde potentiam actionis suae denuntiat, dicens:
VERS. 13.—«Manus quoque mea fundavit terram, et dextera mensa est coelos, ego vocabo eos, et stabunt simul.»
Ipse enim terram et coelos fecit, et omnes coeli obtemperant nutui ejus. Potest vero, ut saepe jam diximus, per terram Ecclesia designari, quae semen praedicationis suscipiens fructum boni operis facit; [Col. 0452D] et per coelos sancti praedicatores, qui tanquam imbres mittunt eloquia sapientiae suae. Manus ergo Domini fundavit terram, quia super fundamentum, quod est Christus, posuit Ecclesiam. Et dextera ejus mensa est coelos, id est praedicatores, sicut discipulis per Apostolum dicitur: «Non in immensum gloriamur, sed secundum mensuram regulae, quam mensus est Deus, mensura pertingendi usque ad vos (II Cor. X, 13) .» Et rursum: «Unicuique nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi (Ephes. IV, 7) .» Cum autem dicit: «Ego vocabo eos, et stabunt simul.» Ostendit omnes illos ad obsequium esse paratos. Qui enim vocati stant, parati stant, parati sunt facere, quod sibi jussum fuerit. Praemisso autem exemplo fundationis Ecclesiae et [Col. 0453A] obeditionis sanctorum dicit ad Israel, cui loquebatur:
VERS. 14.—«Congregamini omnes vos, et audite.»
Congregamini omnes vos in una eadem voluntate, ut sit omnibus vobis cor unum, et anima una, et audite me sicut coeli me audiunt. Sequitur: «Quis de eis annuntiavit haec? Dilexit Dominus eum, faciet voluntatem suam in Babylone, et brachium suum in Chaldaeis.»
Quis ex coelis, id est praedicatoribus annuntiavit haec, quae dicta sunt de obedientia eorum, et caetera nunc praemissa? Subaudi Christus. Ipse enim dignatus est unus ex illis fieri: Dominus dilexit eum dicens: «Hic est filius meus dilectus (II Petr. I, 17) .» [Col. 0453B] Et ipse, voluntatem suam explebit in Babylone, id est in hoc confuso saeculo, vel in gentilitate, «qui omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis pervenire (I Tim. II, 4) .» Et brachium virtutis suae faciet in Chaldaeis, quia exspolians principatus et potestates traducet confidenter palam triumphans illos in semetipso. Chaldaei enim maligni spiritus sunt. Sequitur:
VERS. 15.—«Ego locutus sum, et vocavi eum, et adduxi eum, et directa est via ejus.»
Ego Pater locutus sum de eo per prophetas, et vocavi eum in hunc mundum, adduxique eum, et directa est via conversationis ejus, eo quod iniquitatem non fecerit, nec inventus sit dolus in ore ejus. Cujus vox protinus subintroducitur, dicens:
[Col. 0453C] VERS. 16.—«Accedite ad me, et audite hoc: Non a principio in abscondito locutus sum, ex tempore antequam fierent, ibi eram, et nunc Deus misit me, et spiritus ejus.»
Accedite, inquit, fide ad me, popule meus, et nolite me filium Joseph aestimare, vel a conceptu Virginis initium sumpsisse, sed potius audite quod dico. Non enim in occulto locutus sum a principio, sed in manifesto est me nominatissimis quibusque patribus ab origine mundi locutum fuisse. Nam ex tempore, id est ab initio temporis eram ibi, videlicet apud Patrem, quia «in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum (Joan. I, 1) .» Et ne me putetis cum tempore coepisse, antequam creaturae [Col. 0453D] fierent, ibi eram. Tunc quidem eram apud Deum, et nunc ipse misit me et spiritus ejus, ut Verbum caro fieret et habitaret in nobis. Pater enim Filium misit, quia hunc incarnari eum constituit. Sed et Spiritus sanctus eum misit, quia incarnationis ejus auctor fuit. Nam superveniente Spiritu sancto concepit eum virgo. Spiritus eum misit, ut, cum legis, quia idem Filius Spiritum mittit, non credas Spiritum inferioris esse potentiae. Nam et Filius eum mittit, qui ait: «Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre (Joan. XV, 26) .» Si ergo se invicem Filius et Spiritus mittunt, non subjectionis injuria, sed communitas est potestatis. Sequitur:
[Col. 0454A] VERS. 17.—«Haec dicit Dominus Deus redemptor tuus sanctus Israel: Ego Dominus Deus tuus docens te utilia, et gubernans te in via qua ambulas.»
Redemptor noster populo suo dicit, quia ego sum Dominus Deus tuus. Nam et ipse est Dominus et Deus quemadmodum et Pater. Ait enim: «Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) .» Et: «Omnia, quae habet Pater, mea sunt (Joan. XVI, 15) .» Se ergo Dominum et Deum esse testetur, ut omnes honorificent Filium sicut honorificant Patrem. Qui nos et in Veteri et in Novo Testamento satis utilia semper mandata docet, et in via justitiae, qua gradimur nos, gubernat, et dirigit. Qui quam utilia nos docuerit, et quantum salutem nostram optaverit, indicat, cum subjungit:
[Col. 0454B] VERS. 18.—«Utinam attendisses mandata mea! facta fuisset sicut flumen pax tua, et justitia tua sicut gurgites maris.»
VERS. 19.—«Et fuisset quasi arena semen tuum, et stirps uteri tui ut lapilli ejus: non interisset, et non fuisset attritum nomen ejus a facie mea.»
VERS. 20.—«Egredimini de Babylone, fugite a Chaldaeis.»
Utinam, inquit, attendisses, o homo, praecepta vitae, quae in paradiso tibi dederam! Nam, sicut aqua fluminis indeficienti abundantia semper fluit, sic pax tua perseverans semper afflueret. Et sicut multiplici undarum volumine gurgites maris abundant; sic justitia tua multiplicibus virtutum cumulis in immensum excrevisset. Et sicut arena est innumerabilis; [Col. 0454C] sic multitudo filiorum esset, quos in paradiso genuisses. Non interisset semen tuum, quia nullus ex filiis tuis moreretur. Et non fuisset attritum nomen ejus a facie mea, quia non lueret poenas in aeternam oblivionem projectus a conspectu meo. Nam si primus homo non peccasset, nunquam gehennae filios generaret, sed tot solummodo filios in paradiso generaturus erat, quot electi ponentur in die resurrectionis ad dexteram judicis, quorum completa multitudine sine ulla morte vel afflictione ad perpetuam vitam angelorum et societatem erant perventuri.
Haec, inquit, omnia sic fuissent, si voluisses attendere mandata mea. Sed quoniam res in contrarium [Col. 0454D] lapsa est, nunc saltem filii Adam egredimini de Babylone, id est de confusione cupiditatum, in qua detenti estis hucusque captivi, ut ad patriam aeternae haereditatis redire liberi possitis; et fugite a Chaldaeis, id est cum omni velocitate recedite longius a malignis spiritibus vos in hac confusione passionis vitiorum captivantibus. Chaldaei quippe captivantes interpretantur. Venit enim Salvator ab exsilio nos ad patriam revocare, a saeculo ad paradisum, a captivitate ad regnum. Unde etiam [Col. 0453D] Uterque cod., etiam a praec. praeconibus suis praecipiens subjungit:
In voce exsultationis annuntiate omnibus egressionem de Babylone, et cunctis, qui in orbe sunt, auditum [Col. 0455A] facite hoc, quod nunc per gratiam meam data est eis facultas revertendi ad paradisum.
Et ferte illud etium usque ad extrema terrae, ut nemo sit in mundo, qui hoc non audiat. Sequitur:
«Dicite: Redemit Dominus servum suum Jacob.»
VERS. 21.—«Non sitierunt in deserto, cum educeret eos, aquam de petra produxit eis, et scidit petram, et fluxerunt aquae.»
Dicite, quia Dominus sanguine Filii sui redemit servum suum, et fideles ejus non sitierunt in deserto hujus saeculi, cum educeret eos de tenebris ignorantiae et infidelitatis quasi de Aegypto. Nam de petra, quae Christus est, produxit eis aquam sapientiae salutaris, quae portaret eos, et scidit petram, [Col. 0455B] id est vulneravit Christum in cruce, et fluxerunt aquae vitalis potus. His dictis propheta subjungit:
VERS. 22.—«Non est pax impiis, dicit Dominus.»
Id est Christus Dominus meus. Supra dictum est [Col. 0456A] homini, quia «si attendisses mandata mea, facta fuisset sicut flumen pax tua.»
Et nunc econtrario negatur pax impiis, quia mandata Dei attendere nolunt. Nam sicut Salvatore nato « pax annuntiata est hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) ;» ita nunc eo veniente, sicut consequens est, denegatur pax impiis, quoniam «justitia et pax osculatae sunt (Psal. LXXXIV, 11) .» Impii enim neque cum Deo, neque cum angelis, neque cum homine, neque secum pacem habere possunt. Est enim pax virtus sibi copulans omnes, et sibimetipsis, et invicem, quae omnia ad se contemperat per inconfusam eorum unitatem, per quam unam et insolubilis omnium complicatio secundum divinam ejus harmoniam substituitur, et compaginatur consonantia [Col. 0456B] perfecta. Ab hac tamen longe est mens impiorum, quae semper etiam secum rixatur. Sed jam libellum hunc terminantes paululum respiremus, ut ad sequentia validius accingamur.
[Col. 0455C] VERS. 1.—«Audite, insulae, et attendite populi de longe: Dominus ab utero vocavit me, de ventre matris meae recordatus est nominis mei.»
VERS. 2.—«Et posuit os meum quasi gladium acutum.»
Ista nunc loquitur Christus, qui ab utero Virginis matris a Domino solus dignus vocari fuit. Nam sicut eo nato Angelus apparens pastoribus ait: «Ecce evangelizo vobis gaudium magnum, quod erit omni populo, quia natus est hodie Salvator, qui est Christus Dominus (Luc. II, 10, 11) ,» ita nunc idem Salvator omnibus, qui longe sunt, populis annuntiat, quia ipse sit a Domino vocatus ab utero matris. Nos enim a baptismo vocat Dominus, quia tunc primum filii Dei nominamur, et Christianitatis vocabulum, quod [Col. 0455D] ipse nominare dignetur, accipimus. Hunc autem ab utero vocavit, quia et Sanctus et Filius Dei natus est, sicut matri ejus dixerat angelus: «Quod nascetur ex te Sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 33) .» Hoc ergo omnes populi jubentur attendere, ut sciant, quia iste solus sine peccato natus est, ut omnium peccata deleret. Solus venit justus, ut omnes, qui crediderint, justificaret.
Audite, inquit, o insulae gentium, attendite, omnes, qui procul moramini, vel qui longe a Deo recessistis, cognoscite omnes, qui in iniquitatibus concepti estis, quia Dominus ab utero vocavit me nomine meo, utpote natum ex Virgine. Mox enim, ut natus est, vocavit eum proprio nomine per angelum dicens pastoribus: quia «natus est vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus (Luc. II, 11) .» Et sic de ventre matris ejus recordatus est nominis [Col. 0456B] illius, quia nomen ejus Salvatorem, id est Jesum [Col. 0456C] appellavit, «quod vocatum est ab Angelo, priusquam in utero conciperetur (ibid. 21) .» Idcirco autem hunc ita nasci fecit, ut liber a peccato libere peccatores increparet, quatenus ad poenitentiam eos converteret. Unde et posuit os ejus quasi gladium acutum, ut verbis suis quasi gladio fortiter feriret delinquentes dicens: «Serpentes genimina viperarum, quomodo fugietis a judicio gehennae?» (Matth. XXIII, 33.) Et: «Omnis arbor, quae non facit fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur (Matth. III, 10) .» Quia vero Judaei, quos sic feriebat, frequenter eum apprehendere voluerunt, et interficere, sed nunquam potuerunt nisi hora, qua Pater disposuerat, recte subjungit:
«In umbra manus suae protexit me.»
[Col. 0456D] Et quia manu Domini protectus corda eorum verbo suo vehementissime transfigebat, addit:
«Et posuit me sicut sagittam electam.» Penetrat enim sicut acutissima sagitta mentes eorum. «Vivus est enim sermo Domini et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti pertingens usque ad divisionem animae et spiritus compagum quoque et medullarum (Hebr. IV, 12) .» Quando dicit sagittam electam ostendit habere Deum sagittas plurimas, sed non electas. Quae sagittae sunt prophetae et apostoli, qui in toto orbe discurrunt, de quibus alias dicitur: «Sagittae tuae acutae (Psal. XLIV, 6) .» Christus autem de multis sagittis, et filiis plurimis una sagitta electa, et Filius unigenitus est. Sequitur:
«In pharetra sua abscondit me.»
VERS. 3.—«Et dixit mihi: Servus meus es tu, Israel, quia in te gloriabor.»
[Col. 0457A] Per pharetram Dei occultum ejus judicium designatur. Salvator igitur in pharetra Dei absconditus est, quoniam occulti consilii dispositione in primo adventu venit occultus. Vel dum puer esset, in pharetra Dei est absconditus, quia in profundo ejus consilio tectus latuit sicut in pharetra sagitta. Et sicut sagitta ex pharetra, sic ipse ex occultatione sua subito prosiliit, ut hominum gentes praedicando transfigeret. Qui dum adhuc in hac pharetra lateret, audivit a Patre: «Servus meus es tu Israel, quia in te gloriabor.» Servus appellatus est, quia «formam servi accipiens humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem (Philip. II, 7) .» In quo Pater gloriatus est dicens: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. XVII, 5) .» Israel quoque [Col. 0457B] vocatur, id est princeps cum Deo, quia semper cum Patre regnat. Israel enim princeps cum Deo interpretatur. Vel ideo vocatus est Israel, quia natus est ex semine Judaeorum. Sequitur:
VERS. 4.—«Et ego dixi: In vacuum laboravi, sine causa et vane fortitudinem meam consumpsi. Ergo judicium meum cum Domino, et opus meum cum Deo meo.»
Profunda est valde ut reor ista sententia, de qua, quid nobis visum sit, ita loquemur, ut, si quis ea melius exponere valuerit, nos libentius sensum ejus sequi parati sumus. Ait ergo Redemptor noster in terris corporaliter conversans: In vacuum laboravi. Solent enim homines propter temporalia commoda [Col. 0457C] laboribus exerceri. Ipse autem et labores in carne sustinuit, et laborum praemia in hoc saeculo nulla percepit. Quia igitur per actiones suas transitoria lucra non quaesivit, a mundi compendiis vacuum laborem duxit.
Qui et fortitudinem suam sine causa et vane se consumpsisse dicit. Nam propter primae transgressionis culpam omnis homo addictus mortalitati tot doloribus in hac vita fatigatur, ut in malis, quae patitur, non diu subsistens deficiat et moriatur. Hic autem licet ex carne Adam carnem assumpserit, vitium tamen ex carne non traxit. Sed neque hic vivendo peccatum fecit, et ideo quantum in se est, sine causa poenas nostrae mortalitatis sustinens fortitudinem suam consumpsit. Annon fortitudinem consumpserat, [Col. 0457D] quando «fatigatus ex itinere sedebat super fontem?» (Joan. IV, 6.) Quam et vane in eo consumpsit, quod missus ad oves, quae perierunt domus Israel, eumdem populum convertere non potuit. Quantum igitur ad eos spectat, qui doctrinam ejus audientes et miracula videntes non crediderunt, vane, id est in vanum consumpsit fortitudinem suam, quando illi remedia salutis animarum suarum non receperunt, pro quibus ipse corporaliter infirmatus usque ad mortem laboravit. Unde et congrue subjungit:
«Ergo, inquit, judicium meum cum Domino.»—«Ego enim gloriam meam non quaero, est qui quaerat, et judicet (Joan. VIII, 50) .»—«Et opus meum [Col. 0458A] cum Deo meo.» Quia «non potest Filius a se ipso facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem. Quaecunque enim ille fecerit, haec et Filius similiter facit. (Joan. V, 19) .»
Aliter tamen intelligi possunt. Cum enim Dominus noster audisset a Patre: «Servus meus es tu Israel, quia in te gloriabor,» ait: «In vacuum laboravi, sine causa et vane fortitudinem meam consumpsi.» Fortasse ergo quia nomine Israel appellatus est, in persona populi Israel, quod nox adjungit locutus est. Populus itaque circumcisionis tandem intelligens, quia non justificatur homo ex operibus legis nisi per fidem Jesu Christi, loquitur in Christo nunc dicens: «In vanum laboravi, sine causa et vane fortitudinem meam consumpsi.»—«Israel enim, [Col. 0458B] ait Apostolus, sectans legem justitiae, in legem justitiae non pervenit. Quare? quia non ex fide sed quasi ex operibus (Rom. IX, 31) .» In vacuum ergo laboravit, atque sine causa, et vane fortitudinem suam consumpsit, qui se suis viribus per carnalem legis observantiam justitificari posse putavit. «Quoniam autem in lege nemo justificabitur apud Deum, manifestum est, quia justus ex fide autem vivit. Lex ex fide non est, sed qui fecerit ea, vivet in illis (Galat. III, 11) .» In vacuum ergo ac sine causa laborasse Apostolus iste gemit, qui in legis operibus justificari sine fide laboravit. Sicut et Apostolus «octava die circumcisus ex genere Israel, de tribu Benjamin, Hebraeus ex Hebraeis, secundum legem [Col. 0458C] Pharisaeus, secundum aemulationem persequens Ecclesiam Dei, secundum justitiam, quae in lege Dei est, conversatus sine querela, omnia quae sibi fuerint lucra, haec arbitratus est propter Christum detrimenta, propter quem omnia detrimentum fecit, et arbitratus est velut stercora, ut Christum lucrifaceret, et inveniretur in illo non habens suam justitiam, quae ex lege est, sed eam, quae ex fide est, Jesu Christi (Philip. III, 5) .»
Juxta hunc itaque sensum illa pars eorum, quae fidem suscepit loquitur voce capitis sui: «In vacuum laboravi, sine causa et vane fortitudinem meam consumpsi.» Et addit: «Ergo judicium meum cum Domino,» id est jam ita judicabo, ut Dominus judicat, videlicet optimum esse, ut non in lege justificari, [Col. 0458D] sed spiritu ex fide spem justitiae exspectemus. Et opus meum cum Deo meo, quia cooperante Deo opus meum faciam, et adjuvante gratia legem implebo.
Adhuc tamen et alio modo possunt haec, nisi fallor, intelligi. Nam quia Dominico homini dictum est: Servus meus es tu Israel, idcirco forte voce servi, id est voce humani generis mox locutus est: In vacuum laboravi. Nam propter mysterium assumptae humanitatis assumit in se vocem aliorum hominum, sed jam poenitentium. Recte enim in hoc loco ex eorum persona vox humani generis accipitur, qui post ignorantiae suae caliginem ad amorem justitiae convertuntur, et veritatis radiis [Col. 0459A] illustrati fletibus luunt, quod erraverunt. Illuminatus enim quisque respicit, quam turpe fuerit, quod praesentis vitae amore laboravit. In eis ergo genus humanum, in quibus ad vitam revertitur, praeteritum laborem suum pro nihilo ducens ait: In vacuum laboravi. Conspicit enim, quam vacue pro ista vita laboratur. Amore enim saeculi adversa aliqua perpeti et vacuum simul et laboriosum est, quia et ex adversitate mens afficitur, et remunerationis praemio non repletur. Qui igitur mala mundi pro mundo tolerat, in vacuum laborat, quia vitae suae tempora sine remuneratione expendit. Sed et fortitudinem suam in hujusmodi laboribus sine causa et vane consumit, quia ejus vitam retributio subsequens nulla remunerat, et praesens tribulatio fatigat. [Col. 0459B] Ad omnia haec idonee confirmanda Salomonis testimonium sufficit dicentis: «Vidi cuncta quae fiunt sub sole, et ecce universa vanitas, et afflictio Spiritus (Eccle. I, 14) .» Et iterum: «Cumque me convertissem ad universa opera quae fecerant manus meae, et ad labores, in quibus frustra sudaveram, vidi in omnibus vanitatem et afflictionem animi, et nihil permanere sub sole (Eccle. II, 11) .»
Itaque post ignorantiae tenebras anima lumine veritatis illustrata dolet se sine causa laborasse pro commodis temporalibus, et terrore futuri examinis attonita subjungit: «Ergo judicium meum cum Domino.» Ac si dicat: Hucusque futurum judicium ignorabam, sed nunc scio quia judicium meum erit [Col. 0459C] cum Domino, quoniam in extremis meis cum illo judicabor, quando de singulis actibus meis, et e diverso de beneficiis mihi collatis in illo tremendo examine fiet discussio. Et opus meum cum Deo meo, quia quidquid hic operor, apud eum servatur in die novissimo judicandum, sicut ait: «Ecce scriptum est coram me (Isa. LXV, 6) .» Et ut Malachias loquitur: «Attendite Dominus, et audivit, et scriptus est liber monumenti coram eo (Malac. III, 16) .» Vel opus meum cum Deo meo, quia jam operabor cum Deo, quae sancta et justa, faciens cum ipsius adjutorio. Haec, qui melius potuerit, interpretetur; nos vero sequentia videamus. Subjungit enim Redemptor noster, dicens:
VERS. 5.—«Et nunc dicit Dominus formans me [Col. 0459D] ex utero servum sibi, ut reducam Jacob ad eum, et Israel non congregabitur.»
Bene ait: Ex utero. Ex utero enim virginali formatus est cooperante Spiritu sancto, non ex uteris utriusque parentis genitus. Qui formatus est servus, quia secundum servi formam, quam ex Virgine suscepit, creatus est. Ob hoc etiam dicitur eum Dominus ex utero servum sibi formasse, quia ad hoc venit, ut faceret voluntatem Dei; et natus est servus Dei, cum nos e contrario nascamur servi diaboli. In baptismo namque post efficimur servi Dei. Dominus, inquit, formans me ex utero servum sibi dicit nunc, ut reducam Jacob ad eum. Ac si dicat: «Non sum missus nisi ad oves, quae perierunt, domus Israel (Matth. X, 6) .» Sed quia non omnes credituri sunt, [Col. 0460A] Israel totus non congregabitur in Ecclesiam, sed magis per totum orbem captivus dispergetur. Sequitur:
«Et glorificatus sum in oculis Domini.» Cui, cum dixissem: «Pater, clarifica Filium tuum (Joan. XVI, 1) ,» respondit de coelo dicens: «Et clarificavi, et iterum clarificabo (Joan. XII, 18) .»—«Et Deus meus» in passione «factus est fortitudo mea,» quia Pater mecum est. Et quia «oportebat Christum pati, et resurgere a mortuis die tertia, et praedicari in nomine ejus poenitentiam et remissionem peccatorum in omnes gentes incipientibus a Jerusalem (Luc. XXIV, 46) ,» recte subjungitur:
VERS. 6.—«Et dixit: Parum est, ut sit mihi servus ad suscitandas tribus Jacob, et faeces Israel [Col. 0460B] convertendas. Dedi te in lucem gentibus, ut sis salus mea, usque ad extremum terrae.»
Parum quippe fuit, ut Filius Dei formam servi acciperet propter tribus Israel ad fidem convertendas, et faeces Israel, id est carnales Judaici populi reliquias convertendas, nisi et cunctas per orbem gentes illuminaret, atque omnes, qui sunt in tota mundi latitudine, si crediderint, salvaret. Paulus vero et Barnabas a Judaeis repudiati dixerunt: «Ecce convertimur ad gentes. Sic enim praecepit nobis Dominus: Posui te in lucem gentibus, ut sis in salutem usque ad extremum terrae (Act. XIII, 46) .» Quod quidem Christo Domino specialiter dictum esse, manifestum est. Sed tamen hoc sibi jam dictum arbitrantur [Col. 0460C] apostoli membra illius se esse recolentes, sicut etiam ipse propter ejusdem corporis unionem dixit: «Saule, Saule, qu idme persequeris?» (Act. IX, 4.) Ob hoc etiam interpretati sunt apostoli dictum esse sibi, quod Christo dictum est, quia non per se ipsum sed per apostolos Christus praedicavit gentibus. Sequitur:
VERS. 7.—«Haec dicit Dominus redemptor Israel Sanctus ejus ad contemptibilem animam, ad abominatam gentem, ad servum dominorum: Reges videbunt, et consurgent principes, et adorabunt propter Dominum, quia fidelis est, et sanctum Israel, qui elegit te.»
Ad contemptibilem animam gentilium, ad abominatam gentem paganorum, ad populum gentilem [Col. 0460D] multorum servum dominorum, id est idolorum dicit nunc redemptor et Sanctus Israel, quia reges videbunt in te salutem meam usque ad extremum terrae, et principes consurgent a somno pristinae infidelitatis, et adorabunt Deum vestrum non propter te, sed propter Dominum, quia fidelis est in promissione qua dixit Abrahae: «Quoniam benedicentur in semine tuo omnes gentes (Gen. XXII, 18) ;» et propter Sanctum Israel, qui per immensam pietatem suam nunc elegit te. Idcirco enim tandem crediderunt reges et principes, quia viderunt ubique gentes fidem suscepisse. Sequitur:
VERS. 8.—«Haec dicit Dominus: In tempore placito exaudivi te, et in die salutis auxiliatus sum tui.»
[Col. 0461A] Tempus placitum est a resurrectione Salvatoris usque in finem saeculi, in quo Deus contemptibilem animam exaudit sicut Cornelium. Sed et dies salutis ab eadem resurrectione est quotidie, quia salutem «omnis, qui vere petit, accipit, et qui quaerit, invenit (Matth. VII, 8) .» Quotidie enim de ista die nobis dicitur: «Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra (Psal. XCIV, 8) .» Haec ita esse Paulus ostendit dicens Corinthiis: «Hortamur vos, ne in vacuum gratiam Dei recipiatis. Ait enim: Tempore accepto exaudivi te, et in die salutis adjuvi te. Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (II Cor. VI, 1) .» Petrus quoque dixit, quia «omnes prophetae a Samuele et deinceps annuntiaverunt dies istos (Act. III, 24) .» In hoc igitur [Col. 0461B] tempore placito, id est in hoc tempore reconciliationis, in hac die salutis exaudit Deus gentilitatem et adjuvat: quia «omnis, quicunque invocaverit nomen Domini salvus erit (Rom. X, 13) .» Sequitur:
«Et servavi te, et dedi te in foedus populi ut suscitares terram, et possideres haereditates dissipatas.»
VERS. 9.—«Ut diceres his, qui vincti sunt: Exite ex his, qui in tenebris: Revelamini.»
Servavi te a malo, o Ecclesia, de gentibus et dedi te in foedus populi, ut suscitares terram, ut omnem populum ita confoederares, ut omnes unum essent in Christo induti «novum hominem, qui renovatur in agnitionem Dei secundum imaginem ejus, qui creavit [Col. 0461C] eum, ubi non est Judaeus et gentilis, circumcisio et praeputium, barbarus et Scytha, servus et liber sed omnia in omnibus Christus (Coloss. III, 10) .» Ut suscitares, inquit, terram, id est terrenorum hominum mentem a somno pristini torporis ad bene agendum excitans, pervigilem reddens, vel ab interna morte jam suscitares; et haereditates dissipatas, id est gentes, quas per diversos errores maligni spiritus dissipaverant, possideres in Christo, ut diceres his, qui in sui cordis carcere vincti sunt peccatorum funibus: Exite foras confitendo mala, quae intus occultatis: et his, in tenebris obscuratum habentes intellectum, alienati a via Dei per ignorantiam, quae est in illis propter caecitatem cordis ipsorum [Col. 0461D] diceres: Revelamini, id est velamen ignorantiae, quo mens vestra tegitur, abjicite, ut abjecto velamine luce veritatis illustrari possitis. Sequitur:
«Super vias pascentur, et in omnibus planis pascua eorum.»
Quid per vias nisi apostoli designantur, qui nos recto cursu reducunt ad patriam nostram? Via enim cum singulariter legitur, solet Christus intelligi; cum autem viae plurali numero ponuntur, apostolos plerumque significant. Super vias igitur, id est super apostolos, videlicet in doctrina eorum, pascentur, fideles, et in omnibus planis pascua eorum, quia in apertis et latis expositorum dictis mens eorum spiritali cibo reficitur. Olim vero non in planis et latis expositorum sermonibus, sed in praeruptis [Col. 0462A] et montuosis, et asperis erant pascua fidelium, quando rigida, et involuta legis doctrina pascebantur, sed nunc in planis et latis doctorum sermonibus alimonia dulci reficiuntur. Sequitur:
VERS. 10.—«Non esurient, neque sitient, et non percutiet eos aestus et sol, quia miserator eorum reget eos, et ad fontes aquarum potabit eos.»
Non esurient, neque sitient, sicut ait Dominus. «Ego sum panis vitae, qui venit ad me, non esuriet, et qui credit in me, non sitiet unquam (Joan. VI, 35) .» Et non percutiet eos aestus et sol, id est tribulationis ardor non fatigabit aut laedet mentem eorum, quia divinitus protegentur, sicut scriptum est: «Obumbrasti super caput meum in die belli (Psal. CXXXIX, 8) .» Et iterum: «Sub umbra illius, quem [Col. 0462B] desiderabam: sedi (Cant. II, 3) .» Quia miserator eorum reget eos, ut dicant: «Dominus regit me, et nihil mihi deerit, in loco pascuae ibi me collocavit (Psal. XXII, 2) .» Et ad fontes aquarum potabit eos, de quibus dictum est: «Haurietis aquas in gaudio de fontibus Salvatoris (supra XII, 3) .» Fontes enim aquarum sunt apostoli, de quibus fluenta veritatis emanant. Sequitur:
VERS. 11.—«Et ponam omnes montes meos in viam, et semitae meae exaltabuntur.»
Qui per vias et fontes signati sunt, ipsi et per montes exprimuntur, id est apostoli per meritum vitae coelestibus propinquantes, quibus dictum est: «Illuminans tu mirabiliter a montibus aeternis (Psal. LXXV, 5) .» Qui ponuntur omnes in viam, [Col. 0462C] quando ab praedicandum mittuntur, ut totum orbem ad coeleste regnum perducant. Et notandum quia non in vias, sed in viam ponuntur, quia omnes ipsi fiunt una via, quae est Christus, et omnes unum Evangelium concorditer praedicant. Semitae vero sunt prophetae, qui exaltantur, quando ad spiritalem intellectum dicta eorum elevantur.
Vel praecepta divina per semitas designari possunt, quae in Novo Testamento exaltantur, sicut ait Dominus: «Audistis, quia dictum est antiquis: Non moechaberis. Ego autem dico vobis, quia omnis, qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo (Matth. V, 27) .» Rursumque: «Audistis, quia dictum est antiquis: Oculum pro oculo, dentem pro dente. Ego autem dico [Col. 0462D] vobis non resistere malo, sed si quis te percusserit in unam maxillam, praebe illi et alteram (ibid., 38) .» Et item: «Audistis, quia dictum est antiquis: Diliges proximum tuum, et odio habebis inimicum tuum. Ergo autem dico vobis: Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos, et orate pro persequentibus et calumniantibus vos (ibid., 43) .» Sic exaltatae et ad coelestem conversationem sublimatae sunt semitae Dei, id est praecepta ejus, quae prius in infimis jacebant.
Vel montes in viam ponit, et semitas exaltat, quoniam omnia offendicula, quae credentium poterant impedire gressus, vertit eis in planum excelsa humilians, et humilia sublimans, ut iter planum habeant, [Col. 0463A] atque campestre. Quia vero per has vias et semitas ad eum totus mundus erat venturus, congrue subjicit:
VERS. 21.—«Ecce isti de longe venient, et ecce illi ab aquilone et mari, et isti de terra australi.»
Ad Christum namque per fidem venerunt alii a septentrionali, alii a meridiana parte, et alii a caeteris longinquis regionibus. Quae tamen loca et spiritaliter intelligi possunt. Ecce, inquit, isti venient de longe, id est a criminosa conversatione, et illi ab aquilone et mari, id est a frigida et amara, turbulentaque gentilitate, et isti de terra australi, id est de plebe Judaica quae fervore saeculi quasi meridiano sole quondam incaluit, et aura spiritus velut calido vento perlata est. Propter hanc omnium convocationem, [Col. 0463B] quae resuscitato Christo facta est, gaudere praecipitur omnis creatura, cum subditur:
VERS. 13.—«Laudate, coeli, et exsulta terra, jubilate montes laudem, quia consolatus est Dominus populum suum, et pauperum suorum miserebitur.»
Possunt autem per coelos virtutes angelicae designari, et per terram Ecclesia, per montes vero sancti praedicatores. Coeli igitur, id est habitatores coelorum angeli laudare jubentur, atque terra, id est Ecclesia exsultare, montesque laudem jubilare, id est apostoli gloriam Dei praedicare, quia ipse Dominus Jesus consolatus est, per se ipsum visitavit, et redemit populum suum, et post vitae hujus tribulationem miserebitur pauperum suorum, qui pro ejus amore spontaneam nunc paupertatem tolerant dicens, quia [Col. 0463C] «propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras (Psal. XVI, 4) .» Tales enim pauperes plenariam consequentur misericordiam, cum venerint tempora refrigerii. Quia ergo duris interim afflictionibus premuntur, et nulli eorum inter adversa pusillamines fiunt, apte subjungitur:
VERS. 14.—«Et dixit Sion: Reliquit me Dominus, et Dominus oblitus est mei.»
Putat enim Sion, id est anima Christiana minus adhuc perfecta vel etiam Ecclesia in suis membris infirmantibus se inter adversa relictam a Domino, quia mox a tribulationibus non eripitur; et oblivioni datam se ab eo, quia diutius malis praesentibus atteri permittitur. Dei autem memoria nec oblivione [Col. 0463D] rumpitur, nec recordatione sarcitur, sed cum aliqua deserens praetermittit, more mentium oblivisci dicitur; et cum post longum tempus, quae voluerit, visitat, nostrae mutabilitatis consuetudine recordatus vocatur. Tempore igitur persecutionis aliquoties aestimavit Ecclesia se divinitus oblivioni traditam, quia tot et tanta mala per multos annos passa est ab adversariis, ut per semetipsam desperare cogeretur. Sed huic ejus aestimationi Dominus respondet:
VERS. 15.—«Nunquid oblivisci potest mulier infantem suum, ut non misereatur filio uteri sui? Et si illa oblita fuerit, ego tamen non obliviscar tui.»
Nihil in hoc mundo inveniri potest, quod tanto [Col. 0464A] affectu quis diligat, quanto mater filium diligit. Sed tamen uberioribus charitatis visceribus, et perseverantiori affectu diligit Deus filios suos. Nemo ergo, cum aliquid patitur molesti, aestimet se a Deo derelictum, aut oblivioni traditum: «Quoniam quem diligit Dominus, corripit; flagellat autem omnem filium quem recipit (Prov. III, 12) .» Qui et subjungit dicens ad Sion.
VERS. 16.—«Ecce in manibus meis descripsi te: muri tui coram oculis meis semper.»
VERS. 17.—«Venerunt structores tui: destruentes et dissipantes a te exibunt.»
In manibus meis descripsi te, qualis eras construenda sicut Ezechieli monstratum est in ultima voluminis sui visione, quia diligenter ibi determinavit [Col. 0464B] mensuras uniuscujusque virtutis. Omnes enim descriptiones et mensurae domus illius aedificium Ecclesiae, moresque justorum depingunt, unde et eidem prophetae dictum est: «Fili hominis, ostende domui Israel templum, ut confundantur ab iniquitatibus suis, et metiantur fabricam et erubescant ex omnibus, quae fecerunt figuram domus et fabricae ejus, exitus et introitus, et omnem descriptionem ejus, et universa praecepta ejus, cunctumque ordinem ejus, et omnes leges ejus, ut custodiant omnes descriptiones ejus, et praecepta illius, et faciant ea (Ezech. XLIII, 10) .» Sic et in manibus meis descripsi, et pulchra varietate depinxi, et te semper in manibus meis teneo, sicut de meis ovibus dixi, quia «non rapiet eas quisquam [Col. 0464C] de manibus meis (Joan. X, 28) .»
Sed et muri virtutum tuarum semper sunt coram oculis meis, quia sine intermissione eas intuens custodio, ne qualibet ex parte frangantur, et ad interiora sua inimicos admittant. Non igitur, ut aestimaveras, te dereliqui aut oblitus sum, cui semper tam chara fuisti. Ego quidem, sicut eras construenda, descripsi te, et nunc venerunt structores tui, qui te, sicut eis descripsi, aedificent, id est sancti praedicatores, ex quibus unus ait: «Ut sapiens architectus fundamentum posui (I Cor. I, 3) .» Qui vero te destruebant, et dissipabant, id est gentiles, qui filios tuos idolis immolare compellebant, vel haeretici, qui eos seducebant, nunc exibunt a te, id est procul expellentur [Col. 0464D] de finibus tuis. Sequitur:
VERS. 18.—«Leva in circuitu oculos tuos et vide omnes isti congregati sunt, venerunt tibi. Vivo ego, dicit Dominus, quia omnibus his velut ornamento vestieris, et circumdabis tibi eos quasi sponsa.»
Leva oculos in circuitu, id est omnem partem orbis circumspice, quia omnes, qui sunt in circuitu tuo, id est in oriente et in occidente, in septentrione et meridie, congregati sunt in una voluntate credendi, et passibus cordis venerunt tibi opitulari.
Quod vero dicitur: Vivo ego, dicit Dominus, juramentum Dei est. Jurat ergo dicens: quia omnibus [Col. 0465A] his, qui congregati sunt velut ornamento pretioso vestieris, et circumdabis tibi eos quasi sponsa decore magno. Sicut enim indumentum Christi tota Ecclesia generaliter dicitur, sic indumentum sunt Ecclesiae singulorum animae, quae ab errore conversae eamdem Ecclesiam credendo eique fideliter inhaerendo circumdant. Felix qui tanti meriti est, tantaeque virtutis, ut ornamentum dicatur Ecclesiae! Sequitur:
VERS. 49.—«Quia deserta tua, et solitudines tuae, et terra ruinae tuae nunc angusta erunt prae habitatoribus, et longe fugabuntur, qui absorbebant te.»
Deserta et solitudines tuae, id est loca tua, in quibus raro quisquam fidelium habitabat, et terra [Col. 0465B] ruinae tuae, id est ubi filii tui corruerant in idololatriam timore poenarum, nunc omnia haec loca erunt angusta fidelibus, qui in eis habitaverint. Et gentiles, qui filios tuos absorbebant in voraginem idololatriae, vel haeretici qui eosdem natos tuos vel absorbendo sibi incorporabant, longe fugabuntur de regionibus tuis. Sequitur:
VERS. 20.—«Adhuc dicent in auribus tuis filii sterilitatis tuae: Angustus est mihi locus, fac mihi spatium, ut habitem.»
Diu quidem quasi sterilis fuisti in temporibus martyrum, quia vix quemquam generare per Evangelium poteras. Sed nunc tot filios habitura es, ut amplissimas basilicas fabricare tibi necesse sit. Vel ita dicent filii tui: Angustus mihi [Col. 0465C] locus est in synagogis: fac mihi spatium in Ecclesiis, ut habitem latius, ut non comprimar blasphemiis Judaeorum, ut totum orbem tua mecum capiat latitudo. Sequitur:
VERS. 21.—«Et dices in corde tuo: Quis genuit mihi istos? Ego sterilis et non pariens, transmigrata et captivata, et istos quis enutrivit? Ego destituta et desolata [Col. 0465D] Alias deest, et sola, et isti. , et isti ubi hic erant?»
Pace tandem Ecclesiae data cum totus orbis ad fidem convolaret, mirata est ipsa filiorum suorum multitudinem, quod tanta fecunditate donaretur, quae prius quasi sterilis fuerat, et de loco ad locum propter adversarios migrare consueverat [Col. 0465D] secundum illud: «Cum vos persecuti fuerint in civitate ista, fugite in aliam (Matth. X, 23) ,» et in terra inimicorum suorum velut in Chaldaea tenebatur captiva et servilibus officiis mancipata. Unde et omni auxilio destituta videbatur, et desolata inter manus hostium. Ideoque et ipsa stupuit, unde sibi tam subito provenerit tanta fecunditas. Quomodo autem posset fieri ut copiosa multitudo filiorum ejus diceret: «Angustus est mihi locus, fac mihi spatium, ut habitem,» Dominus insinuat subjungens:
VERS. 22.—«Haec dicit Dominus Deus: Ecce levo ad gentes manum meam, et ad populus exaltabo [Col. 0466A] signum meum, et afferent filios tuos in ulnis, et filias tuas super humeros portabunt.»
Levo, inquit Dominus Jesus, ad gentes manum meam quasi nutu ejus advocans eas, et dicens: «Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego vos reficiam (Matth. II, 28) ;» et ad omnes populos, qui sub coelo sunt, exaltabo regale signum meum, id est virtutem crucis meae, ut omnes ad illud congregentur. Et afferent filios tuos in ulnis, id est virtute exemplorum bonae actionis suae quasi sustentando ad bene vivendum eos adducent, et filias tuas, id est animas imbecilles cum patientia portabunt super humeros cordis sui, ut eas tibi fideliter offerant. Sequitur:
[Col. 0466B] VERS. 23.—«Et erunt reges nutritii tui, et reginae nutrices tuae.»
Sancti viri reges vocantur, quia praelati cunctis motibus carnis modo luxuriae appetitum frenant, modo aestum avaritiae temperant, modo gloriam elevationis inclinant, modo suggestiones livoris obruunt, modo ignem furoris exstinguunt. Reges ergo sunt, quia tentationum suarum motibus non consentiendo succumbere, sed regendo praeesse noverunt. Similiter et reginae sunt vel sanctae feminae, vel minus fortes animae electae. Et hi reges nutritii sunt Ecclesiae, et nutrices ejus tales reginae. Et audiamus ipsos nutritios ejus. Paulus, et Silas et Timotheus discipulis aiunt: «Facti sumus parvuli in medio vestrum, tanquam si nutrix [Col. 0466C] foveat filios suos (I Thess. II, 7) .» Et item Paulus: «Tanquam parvulis in Christo lac vobis potum dedi non escam (I Cor. III, 2) .» Nec non et Petrus: «Sicut modo geniti infantes rationabiles sine dolo lac concupiscite, ut in eo crescatis in salutem (I Petr. II, 2) .» Sed et reliqui sancti doctores quasi reges eam usque hodie nutriunt. Eodem modo et sanctae feminae in conventibus ancillarum Dei faciunt. Bene itaque dictum est Ecclesiae, quoniam reges erunt nutritii tui et reginae nutrices tuae. Sequitur:
«Vultu in terram demisso adorabunt te, et pulverem pedum tuorum lingent.»
Hoc adimpletum est, quando pagani ad Ecclesiam venientes projiciebant se ad pedes sanctorum [Col. 0466D] osculantes eos, ut peccatorum suorum indulgentiam consequerentur et baptismi gratiam. Vel quia caput Ecclesiae Christus est, caput adoratur in corpore. Et pulvis pedum ejus lingitur, quia praedicti reges quidquid in pedibus Ecclesiae terreni operis adhaeret, suo sermone tergunt atque lingunt. Sequitur:
«Et scies, quia ego Dominus, super quo non confundentur, qui exspectant eum.
Quando facta sunt haec omnia, tunc pro certo cognovit Ecclesia, quae prius se derelictam, et oblivioni datam putabat, quia quicunque Dominum [Col. 0467A] Jesum in suis tribulationibus et tentationibus exspectant, non confundentur, quoniam aderit illis in auxilio opportuno, ut liberet eos atque glorificet. Non confundentur, inquit, qui exspectant eum. Et quare non confundantur, etiam sequentibus verbis ostendit, dicens:
VERS. 24.—«Nunquid tolletur a forti praeda, aut quod captum a robusto, salvabitur [Col. 0467D] Alias, salvum esse poterit. ?»
Apud homines quidem videtur impossibile, ut praeda, quam fortissimus tyrannus rapuerit, ei possit excuti, et quod robutissimus praedo ceperit, salvari queat de manu ejus. Sed quia Deo nihil est difficile, Dominus Jesus non hominem, sed eum, qui omnes homines captivos tenebat antiquum hostem prostravit, ac deinceps tulit ab eo captivitatem, [Col. 0467B] id est omnem gentem, quam sibi captivam in peccatis servire cogebat, et quod ille robustus violenter abstulerat, ipse omnipotenti miseratione salvavit. Et haec captivitas tunc praecipue liberata est, quando gentilitas, quae in idolis huic robusto tyranno serviebat, ad fidem conversa est. Quae quia persecutiones ab infidelibus sustinuit, postquam in Christo pie vivere coepit, apte subditur:
VERS. 25.— [Col. 0467D] Suppl. ex recent. edit.: Quia haec dicit Dominus: Equidem et captivitas a forti tolletur, et [Col. 0468D] quod ablatum fuerit a robusto salvabitur. Eos vero qui, etc. «Eos vero, qui judicaverunt te, ego judicabo, et filios tuos ego salvabo.»
VERS. 26.—«Et cibabo hostes tuos carnibus suis, et quasi musto sanguine suo inebriabuntur, et sciet omnis caro, quia ego Dominus salvans te, et redemptor tuus fortis Jacob.»
Nam eos, qui judicaverunt martyres, judicabit [Col. 0467C] Dominus in die novissimo secundum cruciatus, quos eis intulerunt; et filios Ecclesiae, quos olim infideles condemnaverunt ipse salvabit in regno coelorum. Et tunc hostes ejus pascet carnibus eorum. quia faciet, ut carnalitatem suam dentibus interioris hominis prae nimio dolore devorent sine fine plangentes, et secum rixantes quia carnaliter vixerunt. Cibabit eos carnibus suis, ut nequaquam aliorum, sed sua morte saturentur, et quia carnales sunt, et spiritum Dei non habent, suis vescentur carnibus.
Et quasi musto sanguine, id est peccato, quod ex carne et sanguine est, inebriabuntur, quando, sicut scriptum est, «commotione commovebitur terra [Col. 0467D] (Isa. XXIV, 9) ,» id est quisque peccator a cogitatione agitabitur sicut ebrius. Recordatio quippe malorum, quae fecerunt, conturbabit mentem eorum et inebriabit, ne quieto et sobrio corde possint laetitiae justorum fieri participes. Et tunc omnis caro, id est omnis homo et bonus et malus sciet indubitanter, quia Dominus est, qui salvat electorum Ecclesiam, et quia fortis Jacob, id est ille, qui luctatus est cum Jacob (Gen. XXXII, 24) , redemit eam ab omnibus malis, nam «videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli cum virtute multa et majestate, et mittet angelos suos cum tuba et voce magna, [Col. 0468A] et congregabunt electos ejus a quatuor ventis, a summis coelorum usque ad extremos eorum [Col. 0468D] Alias, ad terminos eorum. (Matth. XXIV, 30) .» Hucusque Dominus Jesus electis suis multa bona promisit. Et nunc infideles Judaeos inchoat alloqui. Nam sequitur:
VERS. 1.—«Haec dicit Dominus: Quis est hic liber repudii matris vestrae, quo dimisi eam? Aut quis est creditor meus, cui vendidi vos? Ecce in iniquitatibus vestris venditi estis, et in sceleribus vestris dimisi matrem vestram.»
VERS. 2.—«Quia veni, et non erat vir: vocavi, et non erat qui audiret.»
Libellum quidem repudii dabat maritus odiosae uxori quando dimittebat eam, et homo indigens [Col. 0468B] nonnunquam filios suos vendebat creditori suo. Sed Dominus Jesus matri Judaeorum, id est synagogae velut odibili conjugi se dedisse libellum repudii non agnoscit, quoniam ipsa potius eum reliquit quam ipse eam. Et eos creditori non vendidit, quia censum alienum nequaquam mutuaverat, id est peccatum non commiserat, ut necessitate compulsus avaro creditoris, id est diabolo eos redderet. Nihil enim ab hoc creditore accepit: «Venit enim, inquit, princeps hujus mundi, et in me non habet quidquam (Joan. XIV, 30) .» Non ergo Dominus ipse Judaeos vendidit, sed ipsi potius se in iniquitatibus suis vendiderunt diabolo sumentes pecuniam ejus. Homicidium namque pecunia diaboli est: «Ille enim ab initio homicida fuit (Joan. VIII, 14) .» Fecisti [Col. 0468C] homicidium? diaboli pecuniam suscepisti. Adulterium diaboli pecunia est. Diaboli enim in eo imago est et subscriptio. Commisisti adulterium? Accepisti a diabolo numisma. Furtum, falsum testimonium, rapacitas, violentia, invidia, superbia, haec omnia diaboli census est, diaboli et thesaurus. Talis enim pecunia de ejus moneta procedit. Hac pecunia emit ille, quos emit, et efficit sibi servos omnes, qui de hujusmodi censu quantumcunque susceperint.
Non igitur a Domino, sed a se ipsis venundati sunt Judaei in iniquitatibus suis, quoniam sponte propria quisque se diabolo vendit, dum voluntarie peccat. Hinc namque de Achab dicitur, quia «venundatus est, ut faceret malum (III Reg. XXI, 25) .» [Col. 0468D] Hi itaque qui auctorem vitae interfecerunt, qui falsum testimonium adversus eum qui veritas est, protulerunt, qui per invidiam eum tradiderunt, merito in suis iniquitatibus venditi esse perhibentur.
Quorum mater in sceleribus eorum dimissa est, quia tanta in Dominum et in discipulos ejus mala commiserunt, ut et omnis synagoga sibi consentiens in perditionem simul iret, ex quo principes sacerdotum et seniores persuaserunt populis, ut peterent Barrabbam, Jesum vero perderent, ex quo populus ille universus ait: «Sanguis ejus super filios nostros [Col. 0469A] (Matth. XXVII, 25) .» Venit enim Salvator ad eos nascens ex Virgine, et non erat in eis vir aliquis, id est viriliter agens, sed «omnes declinaverunt simul inutiles facti sunt (Psal. XIII, 3) .» Vocavit eos ad gratiam novitatis praedicatione sua, et non erat ex eis, qui audire eum vellet. Non erat ex eis vir sive homo. Omnes enim veri Dei imaginem relinquentes bestiarum et serpentium sumpserunt imaginem. Non libellum repudii eorum matri dedit Dominus, nec creditori vendidit eos, sed scelera eorum atque peccata daemonibus eos vendiderunt in praesentis saeculi voluptatibus irretiti [Col. 0469D] Ita uterque cod. , ut illi parentem, et illa conjugem relinqueret, quam velut adulteram ulterius tenere ipse non potuit, sed volentem abire permisit. Idcirco dimissi sunt ab eo, [Col. 0469B] ut innumeris calamitatibus nullo auxiliante opprimantur. Ad quos et subjungit dicens:
«Nunquid abbreviata, et parvula facta est manus mea, ut non possim redimere? Aut non est in me virtus ad liberandum?» Magna enim manus, id est potestas ejus, qua quondam Patres eorum a cunctis tribulationibus eripere solebat, non est abbreviata, ut et istos redimere similiter non posset a captivitate, qua per totum orbem dispersi tenentur, si redimi mererentur Neque ei virtus deest, ut ab hac servitute longissima liberaret, si liberatione digni essent ut patres eorum. Nam ut virtutem suam non minoratam esse demonstret, adjungit:
«Ecce in increpatione mea desertum faciam mare, ponam flumina in siccum, computrescent pisces [Col. 0469C] sine aqua, et morientur in siti.»
VERS. 3.—«Induam coelos tenebris, et saccum ponam operimentum eorum.»
Qui quondam increpavit mare Rubrum et exsiccavit, nunc in increpatione sua desertum faciet mare saeculi hujus, id est turbulentam et amaram idololatriam, vel mundanam malitiam. Et qui siccavit aquas Jordanis, ut transiret populus Israel, siccabit nunc flumina saecularium dogmatum, ut sine obstaculo per viam rectitudinis populus electorum transeat ad regna polorum. Siccatis autem hujusmodi fluminibus computrescent pisces eorum, id est vel daemones, qui in eis natabant, vel infideles homines, qui ex eis in malitia generati, in eis semper in [Col. 0469D] malo caeci vivebant noxia libertate propriis voluntatibus sub errorum profundo dimissi. Computrescent pisces sine aqua mundanae sapientiae, quia damnatis omnibus errorum praedicamentis apparebit fetor impietatis eorum. Et morientur in siti, qui postquam veritate cognita siluerint illae falsitatis doctrinae, deficiet vita perversitatis eorum, quae ex aquis hujuscemodi dogmatum subsistebat.
Coeli quoque, id est doctores synagogae, qui superna sapere videbantur, induentur, id est operientur tenebris ignorantiae, ut lumen veritatis vel intelligentiae in eis non appareat. Et saccus, qui est habitus lugentium vel poenitentium, fiet operimentum [Col. 0470A] eorum, ut sub apostolis vel sub Elia poenitentiam agant. Vel si in sacco designatur asperitas, et punctio peccatorum, doctores Judaeorum operiuntur sacco, quia circumdantur peccatrice conversatione, ut nil in eis nisi peccatum appareat. Deinde Salvator ad illud tempus, quo inter eos conversatus est, locutionem suam convertit, subdens:
VERS. 4.—«Dominus dedit mihi linguam eruditam, ut sciam sustentare eum, qui lapsus [ Vulg. lassus] est, verbo.»
Nam juxta dispensationem assumpti corporis eruditus est, et linguam accepit disciplinae, ut sciret, quando deberet loqui, quando reticere. Linguam namque eruditam ad praedicandum dedit ei Pater, ut eum, qui lapsus in peccato fuerat, sustentare verbo [Col. 0470B] suo prudenter sciret, ne in pejus caderet, sed magis ad bonum consurgeret. Linguam eruditam habebat, quoniam et inimici et amici ejus confitebantur, quid «nunquam sic locutus est homo sicut hic loquitur (Joan. VII, 46) .» Verbo sustentabat eum, qui lapsus fuerat, cum diceret paralytico: «Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua (Matth. IX, 2) .» Et alii: «Ecce salvus factus es, jam noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat (Joan V, 14) .» Et mulieri: «Nec ego te condemnabo, valde, et amplius jam noli peccare (Joan. VIII, 10) .» Atque simul omnibus: «Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum (Matth. IV, 17) .» Ita verbo suo Dominus sustentabat eos, qui lapsi fuerant. Sequitur:
[Col. 0470C] «Erigit mane, mane erigit mihi aurem, ut audiam quasi magistrum.»
Quid per mane, nisi supernus adventus divinae contemplationis exprimitur, quando mens divino lumine tota circumfunditur? Mane ergo erigebat Dominus aurem Filio hominis, ut audiret eum quasi magistrum, quia luce contemplationis suae mentem ejus circumfundens ad summa levabat, et in illa luce accessibili docebat eum, quidquid homines docturus erat. Unde et ait: «Quia ego ex me ipso non sum locutus, sed, qui misit me Pater, ipse mihi mandatum dedit, quid dicam aut quid loquar, et scio quia mandatum ejus vita aeterna est. Quae ergo loquor, sicut dixit mihi Pater, sic loquor (Joan. XII, 49) .» Et cum praedicationem suam consummaret, dixit discipulis suis: «Quaecunque audivi a Patre meo, nota feci vobis (Joan. XV, 16) .» Sequitur:
VERS. 5.—«Dominus Deus aperuit mihi aurem, ego autem non contradico: retrorsum non abii.»
Dominus Deus aurem cordis ei aperuit, ut verba ejus intelligeret, et praecepta ejus audiret. Ipse autem non contradixit his quae audiebat, sed in omnibus obediens fuit. Neque ab his, quae praeceperat retrorsum abiit, sed in eis usque ad finem perseveravit, «factus obediens usque ad mortem (Philip II, 8) .» At contra nos postquam Dominus autem [Col. 0471A] nobis aperuit, contradicimus ei, quia facere bona nolumus, quae intelligimus; et si quid boni inchoavimus, plerumque fit, ut ab eo retrorsum convertamur. Sed «qui dicit se in Christo manere, debet, sicut ille ambulavit, et ipse ambulare (Joan. II, 6) ,» ut praeceptis Dei, quae audivit, non contradicat, sed in omnibus obediat, ut ab eadem obedientia retrorsum non eat, sed in bonis quae coepit, usque in finem perseveret. Redemptor vero noster hoc praecipue mandatum accepit a Patre suo, ut animam suam, in qua servavit obedientiam, mox narrare inchoat, dicens:
VERS. 6.—«Corpus meum dedi percutientibus, et genas meas vellentibus: faciem meam non averti ab increpantibus et conspuentibus in me.»
[Col. 0471B] Haec enim facta sunt, quando Judaei damnaverunt eum reum esse mortis, et coeperunt conspuere eum et velare faciem ejus, et colaphis caedere, et dicere: «Prophetiza (Luc. XXII, 64) ,» et ministri eum alapis caedebant, et quando Pilatus tradidit eum flagellis caesum, ut crucifigeretur, atque milites duxerunt eum intro in atrium praetorii, et convocantes totam cohortem induerunt eum purpura, et imposuerunt sibi plectentes coronam spineam, et coeperunt salutare eum: «Ave rex Judaeorum (Matth. XXVII, 24) ,» et percutiebant caput ejus arundine et conspuebant eum. Sequitur:
VERS. 7.—«Dominus Deus auxiliator meus, et ideo non sum confusus; ideo posui faciem meam ut petram durissimam, et scio, quoniam non confundar.»
[Col. 0471C] VERS. 8.—«Juxta est, qui justificat me.»
In certamine passionis hujus est mihi Dominus auxiliator. «Non enim sum solus, sed Pater mecum est (Joan. XVI, 32) .» Et ideo non sum confusus inter tot contumelias, et irrisiones, et opprobria, sed proposito mihi gaudio sustineo crucem confusione contempta. Ideo posui faciem meam ut petram durissimam, inter omnes illusiones et injurias, ut nullatenus erubescam. Et scio, quoniam propter omnia, quae perfero, non confundar, sed potius gloriabor, quia qui de cruce Judaeis insultantibus nunc descendere nolo, postmodum militibus exterritis resurgam de sepulcro. Juxta est, qui justificat me, quia, «qui me misit, mecum [Col. 0471D] est, et non reliquit me solum, quia quae placita sunt ei, facio semper (Joan. VIII, 29) .» Sequitur:
«Quis contradicet mihi? Stemus simul: quis est adversarius meus? accedat ad me.
Si quis, inquit, contradicit mihi, veniat, et stemus simul ante tribunal Pilati, ut accuset me, quantum potuerit. Et si quis est adversarius meus, accedat ad me, ut iniquam voluntatem suam in poenis meis expleat. Et notandum in his verbis, quantum pro nobis pati Salvator optaverit. Sequitur:
VERS. 9.—«Ecce Dominus Deus auxiliator meus, quis est, qui condemnet me.»
Dominus Deus auxiliator meus, quia «Videbitis Filium hominis sedentem a dexteris virtutis Dei, et venientem in nubibus coeli (Matth. XXVI, 64) . [Col. 0472A] Quis igitur audeat me condemnare? Cum enim Dominus hoc dixisset, mox princeps sacerdotum scidit vestimenta sua, dicens: «Audistis blasphemiam quid vobis videtur? At illi responderunt: reus est mortis (Marc. XIV, 64) .» Sed ut atrocitas eorum non timeretur, infirmitas eorum demonstratur, cum subditur:
«Ecce omnes quasi vestimentum conterentur, tinea comedet eos.»
Ac si dicatur: Citius inveterati morientur, et a vermibus comedentur. Aut certe quasi vestimentum animae in tormentis aeternalibus conterentur. Vel quia nullus eorum potest justificari praesente Domino, omnes quasi vestimentum veterascent. «Quod autem inveterascit, perditioni proximum est (Hebr. VIII, 12) .» Et quasi tinea comedet eos conscientia videlicet peccatorum, et zelus gentium salvatarum. Rursum ad eos Dominus clamat:
VERS. 10.—«Quis ex vobis timens Deum audiens vocem servi sui?
Ac si dicat: Si quis est in vobis qui Deum timeat, audiat vocem meam. Neque enim: «A me ipso veni, sed ille me misit (Joan. VII, 28) .»—«Quare loquelam meam non cognoscitis? (Joan. VIII, 43.) »—«Si vertitatem dico, quare vos non creditis mihi? Qui ex Deo est, verba Dei audit, propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis (ibid. 46) .» Sequitur:
«Quis ambulavit in tenebris, et non est lumen ei? Speret in nomine Domini, et innitatur super Deum suum.»
[Col. 0472C] Quis, inquit, conversationem suam hactenus in tenebris ignorantiae duxit, et necdum veritatis lumine illustratus est? Speret in nomine Domini, quia amodo «Omnis, quicunque invocaverit nomen Domini salvus erit (Rom. X, 13) ,» sive Judaeus, sive gentilis. Et innitatur super Deum suum, id est non in operibus legis quaerat justificari, sed credat in eum, qui justificat impium, ut ei sua fides reputetur ad justitiam secundum propositum gratiae Dei. «Si enim Abraham, ait Apostolus, ex operibus justificatus est, habet gloriam, sed non apud Deum (Rom. IV, 2) .» Qui ergo non ex fide, sed ex operibus suis nititur justificari, non super Deum, sed super se ipsum innititur. Ille vero innititur super Deum [Col. 0472D] suum qui in Christo Jesu credit, ut justificetur ex fide Christi et non ex operibus legis. Iterum persecutoribus suis dicit Dominus:
VERS. 11.—«Ecce vos omnes accendentes ignem accincti flammis.» Et addit: «Ambulate in lumine ignis vestri, et in flammis, quas succendistis: de manu mea factum est hoc vobis: in doloribus dormietis.»
Ignem enim passionis succenderunt ei, et flammis accincti sunt, id est furore armati in eum. Sed de hoc igne lumen refulsit: quia ex passione et resurrectione Salvatoris totus mundus illuminatus est. Hoc ergo, quod ait: «Ecce omnes vos accendentes ignem accincti flammis.» Et misericorditer admonendo subdit:
Ambulate in lumine ignis vestri, id est ponite [Col. 0473A] gressum actionis vestrae in luce fidei, quae de passione mea cujus auctores fuistis, per gloriam resurrectionis vobis respondet. Et in flammis, quas succendistis, ambulate, id est ardores tribulationum, quos mihi excitastis inimici, nunc pro nomine meo tolerate libenter amici, sicut Saulus mala, quae sanctis intulerat, postmodum ipse pertulit. De manu mea factum est hoc vobis, quia donatum est vobis non solum ut in me credatis, sed ut etiam pro me patiamini. In doloribus dermietis, id est in passionibus pro nomine meo delectabimini et requiem eas aestimabitis.
Quod si ad eos, qui in infidelitate permanserunt, hic sermo dirigitur, per sententiam justae retributionis eis dicitur: «Ambulate in lumine ignis vestri, [Col. 0473B] et in flammis, quas succendistis.» Ac si dicat: Ignem passionis quam mihi succendistis, patimini, et per flammas transite, quas mihi accendistis, ut quidquid ego vel discipuli mei passi sumus a vobis, vos patiamini a Romanis. De manu mea factum est hoc vobis, ut omnia mala haec pateremini, quia contra vos feci venire Romanos, et de vobis victoriam illis concessi. Ducti vero in captivitatem dormietis in doloribus quia usque ad adventum Eliae jacebitis in miseriis hujus captivitatis, et somno infidelitatis gravabimini. Vel post omnem hanc tribulationem dormietis in doloribus, quia cum corpus in morte soporatum fuerit, anima vestra gehennalium tormentorum dolores sustinebit.
Vel sibi ipsis omnes succenderunt ignem et flammas [Col. 0473C] roboraverunt, quia habebant in se ligna, fenum, stipulam, spinas, tribulos ac lolium. Et quia accincti sunt flammis, ac circumdati, et sibi incendium roboraverunt, provocantur ad salutem et dicitur eis: «Ambulate in lumine ignis vestri, et in flammis, quas succendistis,» ut in poenis atque suppliciis discant Dei potentiam, et redeant ad salutem. Significat autem, ut dictum est, captivitatem ipsorum. Haec de excidio perfidiae Judaeorum locutus, de exstructione Ecclesiae consequenter loquitur ad illos, qui ex eodem populo fidem susceperunt, dicens:
VERS. 1.—«Audite me, qui sequimini quod [Col. 0473D] justum est, et quaeritis Dominum: attendite ad petram unde excisi estis, et ad cavernam laci, de qua praecisi estis.»
VERS. 2.—«Attendite ad Abraham patrem vestrum, et ad Saram, quae peperit vos, quia unum vocavi eum, et benedixi, et multiplicavi cum.»
VERS. 3.—«Consolabitur Dominus Sion, et consolabitur omnes ruinas ejus, et ponet desertum ejus quasi delicias, et solitudines ejus quasi hortum Domini: gaudium et laetitia invenitur in ea gratiarum actio, et vox laudis.»
Audite, inquit me, vos, qui sequimini justitiam, quae ex fide est, et quaeritis non aurum neque argentum, sed Dominum Patrem festinantes, ut ad ejus visionem pertingatis. Attendite ad petram [Col. 0474A] unde excisi estis, id est considerate duritiam cordis infidelium, unde ferro praedicationis meae estis abscissi per gratiam meam, ut vivi lapides in aedificio Ecclesiae poneremini. Et ad cavernam laci, de qua praecisi estis, attendite, id est, fauces barathri, de quibus misericorditer liberati estis, cogitate. Populus enim ille perfidus ex magna parte sui jam damnatus est in inferno, et in eis qui ex eo moriuntur, quotidie damnatur. Sed vos in eadem perfidia positi, cum in eumdem locum tartareum ruituri essetis, ab ore illius estis praecisi, antequam penitus devoraremini, id est ante terminum vitae praesentis.
Haec, inquit, attendite, ac deinde attendite ad Abraham patrem vestrum. Tale est, quod Apostolus Ephesiis ait: «Mementote, quia aliquando vos eratis [Col. 0474B] gentes in carne, qui dicebamini praeputium ab ea quae dicitur circumcisio in carne manufacta, qui eratis illo in tempore sine Christo alienati a conversatione Israel, et hospites testamentorum, promissionis spem non habentes et sine Deo in hoc mundo; nunc autem in Christo Jesu, vos qui aliquando fuistis longe, facti estis prope nunc in sanguine Christi (Ephes. II, 11) .» Similiter et Christus hoc in loco adjungit: «Attendite ad Abraham patrem vestrum, cujus filii facti estis per fidem. Non enim omnis qui ex Israel, hi sunt Israelitae, neque qui semen sunt Abrahae omnes filii, sed in Isaac, inquit, vocabitur tibi semen, id est, non qui filii carnis, hi filii Dei, sed qui filii sunt promissionis, aestimantur in semine (Rom. IX, 6) .»
[Col. 0474C] Et ad Saram, quae peperit vos, attendite, quia non estis ancillae filii, sed liberae. Judaei enim generati in servitutem legis sunt filii Agar; Christiani vero filii Sarae in libertatem gratiae geniti. Quia unum inquit, vocavi eum, et benedixi, et multiplicavi eum, «ut sit pater omnium credentium, non eorum tantum, qui sunt ex circumcisione, sed eorum, qui sectantur vestigia fidei ejus ex gentibus (Rom. IV, 11) ,» quia qui ex fide sunt, hi filii sunt Abrahae sive Judaei sive gentiles.
Consolabitur ergo Dominus, id est Pater meus Sion, id est Ecclesiam. Aut si forte Pater ista loquatur, dum dicit: quia consolabitur Dominus Sion et ruinas ejus, de Filio dicere intelligendus est vel [Col. 0474D] de Spiritu sancto. Consolabitur ergo Dominus Sion dans ei post afflictionem pacem, post tristitiam gaudium, post sterilitatem fecunditatem. Et consolabitur omnes ruinas ejus erigens dejecta, restaurans diruta, quoniam «allevat Dominus omnes, qui corruunt, et erigit omnes elisos (Psal. CXLIV, 14) .» Et quomodo fiat consolatio, subditur:
Quia ponet desertum ejus quasi delicias, etc.
Hoc autem loco per desertum vel solitudinem Ecclesiae quid aliud quam boni destitutio designatur? Unde et sub Judaeae typo Jeremias peccatoris animam deplorat, dicens: «Quomodo sedet sola civitas plena populo? (Thren. I, 1) .» Vacua enim timore Dei pectora, et humore coelestis gratiae arentia deserto squalentis eremi comparantur. In desertum [Col. 0475A] versus fuerat hic mundus, quando Redemptor in carne apparuit. Desertus enim erat ab omni cultura et fidei et timoris Dei, et peccatorum spinis obsitus. Squalebat tanquam ager incultus, et nullam penitus bonorum operum fecunditatem habebat, nullum imbrem spiritalis gratiae excipiebat. Sed apostolica praedicatione rudis campus proscinditur et excolitur, et divini verbi semine fecundatur, ac virtutum floribus adornatur quasi deliciarum paradisus vernans. Bene ergo, cum promittitur plena mundi reconciliatio, dicitur, quia Deus ponet desertum Sion quasi delicias, et solitudinem ejus quasi hortum Domini, ut, «ubi abundaverat peccatum, superabundet gratia (Rom. V, 20) ,» et sit anima eorum juxta Jeremiam «quasi hortus irriguus [Col. 0475B] (Jer. XXXI, 12) .» Quod autem additur: Quia gaudium et laetitia invenietur in ea, gratiarum actio, et vox laudis, de exsultatione fidelium et publicis Ecclesiae solemnitatibus, quae, postquam cessavere persecutiones, ubique fiunt, dictum intelligimus. Post haec omnipotens Pater plebem suam de adventu novae gratiae alloquitur, dicens:
VERS. 4.—«Attendite ad me, popule meus, et tribus mea, me audite, quia lex a me exiet, et judicium meum in lucem populorum requiescet.»
Nam populum suum decem tribus appellat, et tribum suam populum Juda, qui et tunc multo tempore Deum coluit, quando Israel serviebat idolis, et de quo Salvator erat nasciturus. Cujus adventum ut populus iste semper sollicitus exspectaret ac suspensus, [Col. 0475C] jubet eum ad se attendere dicens: Quia lex a me exiet scilicet lex nova, quoniam vetus jam dudum fuerat data; et judicium meum, quo inter eos, qui in me credere voluerint, et eos, qui respuere voluerint, judicabo, requiescet in lucem populorum, id est in illuminatione gentium. De hoc judicio dicit Filius Dei: «In judicium ego veni in hunc mundum, ut qui non vident, videant, et qui vident, caeci fiant (Joan. IX, 39) .» Id est humiles gentiles videant, et superbi Judaei caecitatem cordis incurrant. Jam vero de praesentia ejusdem Unigeniti subditur:
VERS. 5.—«Prope est justus meus, egressus est Salvator meus.»
[Col. 0475D] Prope est, quia inter vos conversatur, et nescitis. Egressus est enim de illa secreta habitatione aeternitatis suae; quia «a summo coelo egressio ejus (Psal. XVIII, 7) .» Vel de utero Virginis «egressus est tanquam sponsus procedens de thalamo suo (ibid., 6) .» Ubi et de principibus Ecclesiarum subnectitur:
«Et brachia mea populos judicabunt. «Quae sunt brachia Domini nisi apostoli, per quos fortia potenter operatur? Nam, sicut singulare fundamentum Ecclesiae Christus est, atque fundamenta ejus apostoli et prophetae, ita et brachium Domini Christus est, et brachia ejus apostoli. Qui judicabunt populos, sicut eis dictum est: «Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta [Col. 0476A] sunt (Joan. XX, 23) .» Tunc quoque judicabunt populos, quando sedebunt «super sedes duodecim judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX, 28) .» Sequitur:
«Me insulae exspectabunt, et brachium meum sustinebunt.»
Non solum, inquit, regiones, quae sunt in ampla mundi latitudine, sed insulae maris exspectabunt me, sustinebunt brachium meum, id est praestolabuntur Filium meum, quia «ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX, 10) .» Possunt et hae insulae intelligi animae sanctorum, quae in persecutione mundi istius firma in Deum solidatae sunt fide, vel ecclesiarum multitudo ex gentibus. Pater enim venit in Filio, quoniam «Deus erat in Christo mundum reconcilians [Col. 0476B] sibi (II Cor. V, 19) .» Sed Pater prius nominatur ac deinde Filius, id est, brachium Patris, quia Filius ex Patre est, non Pater ex Filio. Brachium enim Dei Filius ejus est, non quod Deus Pater figura determinetur carnis humanae, eique Filius tanquam membrum corporis haereat, sed quia «omnia per ipsum facta sunt (Joan. I, 3) ,» ideo brachium Domini dictus est. Sicut enim tuum brachium, per quod operaris, ita Dei brachium dicitur ejus Verbum, quia per Verbum operatus est mundum. Cur enim homo brachium, ut operetur aliquid, extendit, nisi quia non continuo fit, quod dixerit? Si autem tanta potestate praevaleret, ut sine ullo corporis sui motu fieret, quod diceret, brachium ejus, verbum ejus esset. Sic unigenitus Filius [Col. 0476C] non est paterni corporis membrum, sed quia per ipsum Pater omnia operatur, brachium Patris est, qui et verbum Patris. Tale enim brachium nec porrectum extenditur, nec collectum contrahitur. Se ergo Pater et Filium suum ad gentes per apostotolos venturum denuntians tunc primum gentes salutem consecuturas ait: «Me insulae exspectabunt, et brachium meum sustinebunt.»
Quod si hoc de die judicii dicitur: Insulae exspectabunt, quia et illi, qui sunt in insulis, omnes reprobi tunc eum in Filio venientem formidabunt, et pondus brachii ejus sustinebunt, cum eos insanabili plaga percusserit, dicens: «Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) .» Nam quia sententia [Col. 0476D] haec juxta hunc sensum magis intelligenda sit, sequentia verba demonstrant, cum protinus subditur.
VERS. 6.—«Levate in coelum oculos vestros, et videte sub terra deorsum, quia coeli sicut fumus liquescent, et terra sicut vestimentum atteretur, et habitatores ejus sicut haec interibunt: salus autem mea in sempiternum erit, et justitia mea non deficiet.»
Levate, inquit, in coelum oculos vestros, id est suspicite hoc coelum, quia coeli sicut fumus liquescent in die novissimo. Tunc enim sicut ait Petrus: «Coeli ardentes solventur, et elementa ignis ardore tabescent (II Petr. III, 22) ;» coeli vero non aetherei, sed acrei. Nam ignis ille tantum occupabit hujus aeris [Col. 0477A] spatium, quantum ascendit aqua diluvii, et eosdem coelos concremabit, quos aqua tunc operuit. Superius autem de Domino legimus, «qui extendit velut nihilum coelos (supra XL, 22) ,» et nunc dicitur: Quia coeli sicut fumus liquescent. Unde satis apparet, quae vel qualis sit natura coelorum videlicet similis naturae nubium levis aut non solida, aut dura.
Et videte, inquit, id est cogitate ea, quae sunt sub terra deorsum, videlicet gehennales poenas, quoniam terra, quam nunc diligunt improbi, sicut vestimentum atteretur asperitate illius ignis, complanabitur, ut in meliorem speciem commutetur, et habitatores ejus, qui in ea semper habitare voluissent, interibunt sicut ipsa. Sancti enim «rapientur in nubibus obviam [Col. 0477B] Christo in aera (I Thess. IV, 17) ;» reprobi vero relinquentur in terra, ut cum ipsa ardeant, et in barathrum perditionis corruant cum diabolo.
Vel: sicut atteretur terra, ut in melius commutetur, sic et habitatores ejus interibunt non in perditionem sui, sed in abolitionem mali vilitatis antiquae, et innovationem futurae gloriae, quando justi fulgebunt sicut sol, et abeuntibus praeteritis facta fuerint omnia nova. Salus autem, quam tunc consequentur electi, in sempiternum erit, et justitia, quae dabitur eis, non deficiet, quia et hoc in munere retributionis accipient, ut nunquam ulterius peccare possint, qui modo, quantumcunque possunt, peccata fugiunt. Deinde electos suos contra mundanas [Col. 0477C] adversitates corroborat, dicens:
VERS. 7.—«Audite me, qui scitis justum, populus meus, lex mea in corde ipsorum; nolite timere opprobria hominum, et blasphemias eorum ne metuatis.»
Haec enim Dominus illis loquitur, quibus et Apostolus ait: «Omnia facite sine murmurationibus et haesitationibus, ut sitis sine querela, et simplices filii Dei sine reprehensione in medio nationis pravae et perversae, inter quos lucetis sicut luminaria in mundo verbum vitae continentes (Philip. II, 14) .» Qui enim tales sunt, hi certe sciunt, quod justum est, et lex divina in corde eorum est, dum praecepta Dei cogitant. Et quondam ab infidelibus opprobria [Col. 0477D] patiebantur quasi credentes in crucifixum, quando grave crimen erat esse Christianum, et blasphemabantur quasi seductores et malefici. Nunc etiam quicunque boni sunt. inter malos vivunt, et a pseudochristianis irrisiones et opprobria sustinent atque blasphemantur. Sed istis omnibus a Domino dicitur: Ne metuant opprobrium insultationis et criminationis, quod a pravis hominibus patiuntur, et blasphemias, quae sibi mendaciter objiciuntur ab eis. Cur autem detractiones eorum timere non debeant, subditur:
VERS. 8.—«Sicut enim vestimentum sic comedet eos vermis, et sicut lanam sic devorabit eos tinea; [Col. 0478A] salus autem mea in sempiternum erit, et justitia mea in generationes generationum.»
Sicut vermis de veste nascitur, vel tinea de lana, et eamdem vestem, vel lanam comedit; sic postquam isti mortui fuerint, ex carne eorum orietur vermis, qui comedat eam, et ideo non sunt timendi, quia post paululum tales sunt futuri.
Vel quia caro est quasi vestis animae, vermis, qui hanc comedit, est carnalis tentatio, quia de ipsa carne nascitur, et eamdem lacerat. Peccator enim sicut vestimentum a verme comeditur, cum ejus caro corruptibilis tentatione, quam gignit, ad interitum pervenit. Eadem sententia repetitur de lana et tinea, quae dicta est de vestimento et verme. Homo [Col. 0477D] C. Garst., Verme. Non enim tent., etc. enim tentatione consumitur, sicut lana devorari solet [Col. 0478B] a tinea, cui de se oritur, ut laceretur et interimatur. Tales sunt persecutores sanctorum, et ideo non sunt timendi.
Vel in poenis sempiternae damnationis sicut vestimentum sic comedet eos vermis, et sicut lanam sic devorabit eos tinea, quia «vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur (Isa. LXVI, 24) .» Salus autem Domini, quam dabit sanctis suis, in sempiternum erit, quia «justi in perpetuum vivent, et apud Dominum est merces eorum (Sap. V, 16) .» Et justitia ejus, quam illis dabit permanebit in generationes generationum, quia qui consummatam illam justitiam consecuti fuerint, nunquam ulterius eam poterunt amittere, sed in omnes generationes saeculi saeculorum justi esse feliciter perseverabunt, [Col. 0478C] quia nunc justitiam quantum possunt, sectantur.
Justi itaque timere non debent opprobrium, quod ab infidelibus et pravis hominibus patiuntur, scientes quia caput eorum Christus graviora pertulit ab illis. «Et si patremfamilias Beelzebut vocaverunt, quanto magis domesticos ejus?» (Matth. X, 25.) Totum enim opprobrium illud, quod sanctis objici solet, praecipue scriptum est de passione Salvatoris. Unde et Apostolus cum dixisset, quia Jesus extra portam passus est, subjecit admonendo: «Exeamus igitur ad eum extra castra improperium ejus portantes (Hebr. XIII, 13) .» Hinc et propheta nunc eamdem ejus passionem, cujus improperium electi [Col. 0478D] ejus portant, ad memoriam reducens alloquitur eum velut in sepulcro positum, et ut resurgat, admonet, dicens:
VERS. 9.—«Consurge, induere fortitudinem brachium Domini.»
Consurge de monumento, induere fortitudinem, id est immortalitatis virtutem. Sequitur:
«Consurge sicut in diebus antiquis in generationibus saeculorum.»
Consurge sicut in diebus antiquis, ut sicut olim per Moysen filios Israel de manu Pharaonis liberatos transduxisti per medium maris in eremum; ita nunc per te ipsum, qui ad vitam praeordinati sunt, [Col. 0479A] et adhuc principi mundi in luto carnalium voluptatum serviunt, per aquam baptismatis ad novam conversationem transducas. Sicut per Josue dedisti eis terram, quam promiseras; ita nunc per te repromissionem accipiant, qui vocati sunt aeternae haereditatis. Sicut per Gedeonem liberasti eos de manu Madian, ita nunc per te ipsum libera credentes de manu infidelium. Sicut per David expugnasti inimicos eorum, et interfecisti vel subjecisti: ita nunc per te ipsum universos Ecclesiae destructores debellans aut converte aut perime. Ita ergo consurge faciens nunc magnalia sicut fecisti in diebus antiquis in generationibus, eorum, quae transacta sunt, saeculorum. Sequitur:
«Nunquid non tu percussisti superbum, vulnerasti [Col. 0479B] draconem?»
In passione percussus antiquum hostem, qui se cunctos homines vicisse superbiebat, percussisti, et lancea vulneratus virulentum draconem, qui veneno malitiae suae omnes interfecerat, vulnerasti. Sequitur:
VERS. 10.—«Nunquid non tu siccasti mare, aquam abyssi vehementis?»
Quid per mare, nisi saeculum designatur? Et quid per aquam abyssi, nisi caliginosa gentilium errorum scientia? Quae quia comprehendi ad integrum non poterat, sed sectatores suos in profundiora errorum semper demergebat, et mendacia sua quibusdam figuratis locutionibus obumbrabat, velut ingens [Col. 0479C] abyssus penetrari nullo ab usu poterat [Col. 0479D] Ambo codd. nullo usu pot. . Siccavit ergo Dominus mare videlicet aquam vehementis abyssi, id est mundum purgavit annullans veterum errorum doctrinam, quia «stultam fecit hujus mundi sapientiam (I Cor. II, 20) .» Sequitur:
«Qui posuisti profundum maris viam, ut transirent liberati.»
Si mare saeculum debet intelligi, nihil prohibet profundum maris inferni claustra sentire. Quod profundum maris Dominus petiit, cum inferni novissima electorum suorum animas erepturus intravit. Recte ergo dicitur: «Posuisti profundum maris viam, ut transirent liberati.» Hoc namque profundum maris ante Redemptoris adventum non via fuit, sed carcer quia in se etiam bonorum animas quamvis [Col. 0479D] non in locis poenalibus clausit. Quod tamen profundum Dominus viam posuit, quia illuc veniens electos suos a claustris inferi ad coelestia transire concessit. Unde et recte subditur: Ut transirent liberati. Sequitur:
VERS. 11.—«Et nunc, qui redempti sunt a Domino, revertentur, et venient in Sion laudantes: et laetitia sempiterna super capita eorum, gaudium et laetitiam tenebunt, fugiet dolor et gemitus:»
Qui de manu mortis a Domino redempti sunt, revertentur nunc ad paradisum, unde expulsi fuerant, et venient in eam, quae sursum est, Jerusalem in [Col. 0480A] voce exsultationis laudantes Redemptorem suum: et laetitia sempiterna manebit super capita, id est super mentes eorum, quam a Creatore, quem super se intuebuntur, accipient: gaudium et laetitiam sine intermissione tenebunt in illa beatitudine, et fugiet ab eis dolor, quia per illam felicem immutationem fient impassibiles: et gemitus elongabitur ab ipsis, quia nihil erit jam, unde possint gemere. Sequitur:
VERS. 12.—«Ecce ego ipse consolabor vos.»
Ipse Dominus consolabitur eos, quia cum se ipsum ostenderit, faciet, ut omnes praeteritas afflictiones pro nihilo pendant. Hanc enim consolationem cogitabat Apostolus cum diceret: «Quia non sunt condignae passiones hujus temporis ad gloriam, [Col. 0480B] quae revelabitur in nobis (Rom. VIII, 18) .» Sequitur:
«Quis tu, ut timeres ab homine mortali, et a Filio hominis, qui quasi fenum ita arescet?»
VERS. 13.—«Et oblitus es Domini factoris tui, qui tetendit coelos, et fundavit terram: et formidasti jugiter tota die a facie furoris ejus, qui te tribulabat, et paraverat ad perdendum, ubi nunc est furor tribulantis?»
VERS. 14.—«Cito veniet gradiens ad aperiendum, et non interficiet usque ad internecionem, nec deficiet panis ejus.»
A plurali numero in singularem veniens, ad personam subito infirmi uniuscujusque transivit, fortasse quia melius a singulis recognoscitur, quidquid [Col. 0480C] dici singulariter auditur, ut ad cor suum quisque redeat, et in semetipso, quod de unoquoque dicitur, reprehendat. Singularem igitur numerum tenuit, dicens: «Quis tu, ut timeres ab homine mortali, et a filio hominis, qui quasi fenum ita arescet? Et oblitus es Domini factoris tui?» Quisquis enim adversitatum tribulatione frangitur, a quo factus sit, minime reminiscitur. Nam qui fecit, quod non erat, factum sine gubernatione non deserit; et qui benigne hominem condidit, nequaquam injuste cruciari permittit, nec sinit neglecte perire, quod est, qui hoc etiam, quod non erat, creavit ut esset.
Cum ergo causam tribulationis nostrae quaerimus, et fortasse tardius invenimus, est ista consideratio, [Col. 0480D] quod nihil injuste patiamur, quia si Deo auctore sumus, qui non fuimus, Deo regente non affligimur injuste, qui sumus. Ob hoc etiam timere non debemus adversa, quae nobis ab homine inferuntur, quia ipse, qui nos persequitur, cum sit mortalis, hodie floret, et cras in fenum arescet. Conditor autem noster, qui nos gubernat, ac protegit magnitudine potentiae suae, coelum et terram fecit, et ideo quaecunque in coelo et in terra fiunt, optime disponit; quia ergo infirmus quisque cum premitur, a spe gaudii nimia pusillanimitate lassatur, et dum foris adversa tolerat, aut tolerare formidat, intus obliviscitur, quod gaudebat, recte nunc increpando [Col. 0481A] dicitur: «Quis tu, ut timeres ab homine mortali, et a Filio hominis, qui quasi fenum ita arescet? Et oblitus es Domini factoris tui, qui tetendit coelos et fundavit terram: et formidasti jugiter tota die,» id est toto tempore vitae praesentis a facie, id est a praesentia furoris ejus, qui te pro Redemptoris nomine tribulabat, et paraverat ad perdendum, id est ad trahendum in aeternam perditionem, si faceres, quod ille suadebat? Ista velut jam a praesentis vitae malis exempto et ad gaudia perpetuae pacis introducto dicuntur. Unde et apte dicitur: «Ubi nunc est furor tribulantis?»
Rursumque in praesenti adhuc certamine agonizanti dicitur: Cito veniet Dominus factor tuus gradiens super undas istius tribulationis ad aperiendum [Col. 0481B] tibi januam regni coelorum, et non interficiet te furor tribulantis usque ad internecionem, id est totum simul non interimet; quia licet «corpus occidat, animam tamen non potest occidere (Matth. X, 25) .» Vel totam Ecclesiam non interficiet usque ad internecionem, sed nonnullos, quibus datum est, glorificabit martyrio. Sive etiam Dominus dicitur non interficere usque ad internecionem, quia suorum animas semper a morte custodit illaesas, quamvis corpora affligat temporaliter, vel etiam interimat. Nec deficiet panis ejus, id est panis Domini, quo te semper intus pascet, dum famem et tormenta foris patieris, quia quanto exterior homo tuus corrumpetur, tanto magis interior renovabitur. Sequitur:
VERS. 15.—«Ego autem sum Dominus Deus [Col. 0481C] tuus, qui conturbo mare, et intumescunt fluctus ejus, Dominus exercituum nomen meum.»
Mare est hoc saeculum, fluctus maris tribulationes saeculi. Et plerumque tempestas maris exsurgit in nos, id est principatus et potestates mundi concitantur et in tumore iracundiae spumant, ut nos feriant atque submergant. Sed ne timeamus hanc tempestatem. Dominus Deus noster est, qui conturbat mare, et intumescunt fluctus ejus.» Dum enim in hac Ecclesiae navicula per hunc undosum supernatamus mundum, ipse patientiam nostram exercere volens, sicut nobis expedire novit, et amaros et elatos hujus saeculi fluctus concitat. Nec saevire fluctus possunt, nisi usque ad littus, ubi ipse [Col. 0481D] terminum posuit. Nulla enim tentatio est, quae non accipiat mensuram a Domino. Sint ergo tentationes, sint tribulationes maris, ex his non consumeris. Vide autem, utrum ipsae tentationes non prosint; attende Apostolum: «Fidelis Deus, qui non vos sinat tentari supra id quod potestis ferre, sed faciat cum tentatione etiam exitum, ut possitis sustinere (I Cor. X, 13) .» Non ait: Non vos sinat tentari omnino. Si enim recusas tentationes, recusas refectionem. Ergo reficeris; et si reficeris, in manibus artificis es. Aliquid tibi tollit, aliquid corrigit, aliquid complanat, aliquid mundat, agit quibusdam ferramentis suis, ipsa sunt scandala hujus saeculi, tu tantum de manu artificis noli cadere, nihil tentationis accidet ultra vires tuas. «Ego, inquit, [Col. 0482A] sum Dominus Deus tuus, qui conturbo mare, et intumescunt fluctus ejus.» Ergo ne timeas fluctus saeculi, quos Dominus Deus tuus ad probationem tuam benigna dispensatione facit intumescere, sed in Domino Deo tuo confidens esto. Non sinit illos ultra saevire, quam novit ille mensuram, ex qua proficias. Hoc enim agit, vel agi permittit Deus ad utilitatem tuam, unde tu possis proficere.
Qui et Dominum exercituum se vocari commemorat, quia serviunt ei exercitus non solum bonorum angelorum, qui electos inter discrimina vitae hujus custodient et adjuvent, sed et malorum, qui eos tentando probent, et reprobos homines, qui bonos affligunt, exterminent. Post haec ad nostrum [Col. 0482B] caput sermo revertitur, dicens:
VERS. 16.—«Posui verba mea in ore tuo, et in umbra manus meae protexi te, ut plantes coelos, et fundes terram, et dicas ad Sion: Populus meus es tu.»
Haec enim verba Salvatori inter homines conversanti loquitur Pater. Posuit namque verba sua in ore ejus, sicut de eo Joannes ait: «Quem enim misit Deus, verba Dei loquitur (Joan. III, 34) .» Et ipse dixit, quia «ego a me ipso non sum locutus, sed qui misit me Pater, ipse mihi mandatum dedit, quid dicam, aut quid loquar (Joan. XII, 49) .» Quem et in umbra manus suae Deus inter adversarios ab aestu tribulationum protexit, ut nunquam eum tangere possent, nisi quando voluit. Ideo autem protectus est, ut libere praedicans plantaret in fide coelos, id est apostolos, [Col. 0482C] et fundaret terram, id est Ecclesiam, et diceret ad Sion, id est ad Hebraeos fideles: Populus meus es tu. «Nunquid enim repulit Deus plebem suam, quam praescivit?» (Rom. XI, 1.) Hinc ergo dixit: Populus meus es tu, quando se Deum ejus illi innotescens gratia sua elegit eam. Ubi et congrua subditur admonitio:
VERS. 17.—«Elevare, elevare, consurge Jerusalem quae bibisti de manu Domini calicem irae ejus.»
Elevare ad spiritalem sensum, elevare ad coelestia regna, consurge ad spiritalem conversationem. O Jerusalem, id est plebs Hebraea, quae bibisti de manu Domini calicem irae ejus, id est amaritudinem afflictionis irascente Deo peccatis tuis sensisti. Calix [Col. 0482D] enim designat passionem, sicut Dominus indicat, ubi Petro dicit: «Calicem, quem dedit mihi Pater non vis ut bibam illum?» (Joan. XVIII, 11.) Jerusalem ergo biberat calicem irae Dei, quando venit iste, qui dixit ad eam: Populus meus es tu, quia, dum Redemptoris exspectaret adventum, multis interim malis afflicta est. Vel ad eam plebem Judaicam quae non recepit eum, sed negavit, fit ista exhortatio, et monetur agere poenitentiam, quia propter Salvatoris necem usque hodie captivitatis afflictionem tolerat. Sequitur:
«Usque ad fundum calicis soporis bibisti, et potasti usque ad faeces.»
Calix soporis nimietas afflictionis est, quae mentem ab interna sui custodia obdormire facit, dum [Col. 0483A] in consideratione malorum, quae foris patitur, plus quam necesse est, vigilat. Fundus calicis ultima profunditas passionis malorum. Faex calicis peccatum, quod ex profunditate afflictionis sumit, quia multis tribulationibus pressus non emendatur, sed pejor redditur. Jerusalem ergo usque ad fundum calicis soporis bibit, dum tantis afficeretur malis, ut his ebriata et soporata mentem suam oblivisceretur, et coelestium bonorum non recordaretur, sed semper de malis exterioribus, quae patiebatur, cogitaret. Et potavit usque ad faeces, quia usque in ultimam deveniens miseriam non est per tribulationem a peccatis intrinsecus mundata, sed multo amplius repleta sordibus. Sequitur:
VERS. 18.—«Non est, qui sustentet eam ex omnibus [Col. 0483B] filiis, quos genuit, et non est, qui apprehendat manum ejus ex omnibus filiis, quos enutrivit.»
Quando venit Dominus, non erat, Qui sustentaret eam ex omnibus filiis ejus, aut manum ejus apprehendens supportaret imbecillem, et duceret per viam justitiae, quia, sicut scriptum est: «Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt (Psal. XIII, 3) .» Multo tamen amplius post passionem deserta est omni solatio, quia non propheta, non apostolus exinde fuit in ea, qui ipsam consolatus sit, et apprehenderit manum ejus et jacentem elevaverit. Sequitur:
VERS. 19.—«Duo sunt, quae occurrerunt tibi: quis contristabitur super te? Vastitas et contritio, [Col. 0483C] et fames et gladius.»
Duo, inquit, mala occurrerunt tibi, o Jerusalem. Et quis contristabitur super te, quae talia pateris? Quae sunt autem, quae occurrerunt tibi adventum Salvatoris exspectanti? Vastitas et contritio, et fames et gladius. Duo dixit, quae occurrerant, et quatuor subjecit occurrisse. Sed fortassis ipsa duo bis exposuit, velut si quaereremus, quae essent illa duo, et ille responderet: Vastitas et contritio, iterumque eadem interpretari volens diceret, quia fames et gladius sunt illa duo. Sic enim saepe loquitur scilicet verba sua quadam urbanitate sicut vir eloquens ingeminando. Sequitur:
«Quis consolabitur te?»
VERS. 20.—«Filii tui projecti sunt, dormierunt [Col. 0483D] in capite omnium viarum sicut bestia [Col. 0483D] Alias, sicut oryx, etc. illaqueata, pleni indignatione Domini, increpatione Dei tui.»
Quis, inquit, te poterit consolari in tantis malis? Projecti enim sunt in sinu tuo filii tui, et exsules a te dormierunt in diversis viis afflicti vinculis inimicorum sicut bestia illaqueata, dum ducerentur captivi pleni ira Dei, et increpatione illius, attriti flagellis et subjecti opprobriis atque contumeliis. Haec et similia pertulit Jerusalem sub Nabuchodonosor et sub Antiocho, sed durius sub Tito. Sequitur:
VERS. 21.—«Idcirco audi hoc paupercula, et ebria non a vino.»
[Col. 0484A] VERS. 22.—«Haec dicit dominator tuus Dominus et Deus tuus, qui pugnavit pro populo suo: Ecce tuli de manu tua calicem soporis, fundum calicis indignationis meae.»
Pauperculum vocat, quae miserias pertulit. Quae et ebria non a vino, sed ab afflictione erat. Cujus dominator Christus est, qui contra diabolum pugnavit pro populo suo. Quae in manu calicem soporis habebat, dum pro perversa operatione sua divino judicio tantam pateretur afflictionem, ut internam mentis amitteret evigilantiam. Fundum quoque calicis divinae indignationis cum faece gerebat extrema malorum irascente Domino patiens, et faecem peccatorum inde contrahebat. Sed postquam dominator ejus pugnavit pro populo suo, tulit de manu ejus calicem [Col. 0484B] soporis, et fundum calicis indignationis suae, quia resurgens a mortuis convertit eam ad se, et mala, quibus merito suae pravitatis afflicta spiritaliter sopiebatur, avertit, et profunditatem miseriarum, in quibus amissa patientia, sordibus peccatorum murmurans implebatur, abstulit. Unde et apte subditur:
«Nor adjicies, ut bibas illud ultra.»
Neque enim ille populus, ex quo ad novitatem gratiae conversus est, hoc poculum bibit, quia, etsi multa pro Christo pertulit, tamen peccati faecem in calicem passionis non sumpsit; sed si quid faecis in eodem calice habebat, mundatus est ab ea, neque sopitus est in afflictionibus, sed vigilantior effectus. Ista quoque pars illius, qui necdum credidit, adhuc [Col. 0484C] calicem istum bibere non desistit et in faecibus ejus versari. Sed si poenitentiam egerit, et elevata surrexerit, sciat calicem soporis et ruinae de manu sua tollendum, et se ultra non bibituram eum. Sequitur:
VERS. 23.—«Et ponam illum in manu eorum, qui humiliaverunt te, et dixerunt animae tuae: Incurvare, ut transeamus.» Atque subjungitur: «Et posuisti ut terram corpus tuum, et quasi viam transeuntibus.»
Immundi spiritus hunc populum humiliaverunt, quia mentem ejus ad desideria terrena inclinaverunt, et dixerunt animae ejus: Incurvare, ut transeamus. Recta enim stat anima, cum superna desiderat, et non ad ima flectitur. Sed maligni Spiritus [Col. 0484D] cum hanc in sua rectitudine conspiciunt, per eam transire non possunt. Transire namque illorum est immunda desideria illi spargere. Dicunt ergo: In curvare, ut transeamus. Quia si ipsa se ad ima appetenda non dejicit, contra hanc illorum perversitas nullatenus convalescit; et transire per eam nequeunt, quam contra se rigidam in superna intentione pertimescunt.
Dixerunt itaque animae Jerusalem: Incurvare, ut transeamus. Quia ut illi possent eam immundis implere desideriis, persuaserunt ei, ut se ipsam ad appetitum infimorum ipsa inclinaret. Illa vero non solum animam persuadentibus illis incurvavit, sed et [Col. 0485A] corpus suum quasi terram posuit, et quasi viam ipsis transeuntibus, ut non solum per animam ejus transirent concupiscentias spargendo, sed et corpus ejus immunditia nequissimi operis velut terram calcarent, et per illud quasi per viam assiduis operationibus peccati transeuntes vestigia suae iniquitatis imprimerent. Sed tandem haec per gratiam Redemptoris erigitur, et poculum soporis, quod ipsa biberat, ponitur in manu eorum, qui eam humiliaverant, ut amaritudinem aeterni doloris bibentes in poenis, ut Jeremias ait: «Dormiant somnum sempiternum (Jer. LI, 39) .» Unde et subditur:
VERS. 1.—«Consurge, consurge, induere fortitudinem [Col. 0485B] tuam Sion, induere vestimentis gloriae tuae Jerusalem civitas sancti: quia non adjiciet ultra, ut pertranseat per te incircumcisus et immundus.»
Quia, inquit, animam tuam daemonibus incurvasti, et corpus tuum terram eis conculcandum posuisti, consurge nunc in anima ab impetu terrenorum, consurge in corpore de luto vitiorum; et quia te impugnare aggredientur, ex quo eis subjacere nolueris, induere, id est circumdare fortitudine tua, ut potenter undique tentationibus eorum resistas. Induere vestimentis gloriae tuae, id est circumtegere virtutum ornamentis tu civitas sancti, id est Dei, qui ait: «Sancti estote, quia ego sanctus sum (Lev. XI, 44) ,» ut Regis tui sanctitatem imitari studeas. [Col. 0485C] Quia non pertransibit ultra per te incircumcisus et immundus, id est quisque daemonum jam te penitus, ut solebat, substratam sibi in consensu malitiae conculcare non poterit. Transibit quidem, sed non pertransibit, quia saepe volatiles tibi cogitationes immittet, sed voluntatem suam ex toto complere jam in te nequibit. Per eum namque pertransit, quem sibi consentientem invenit, quia usque ad effectum pravi operis hunc conculcare non desistit. Sequitur:
VERS. 2.—«Excutere de pulvere, consurge, sede Jerusalem, solve vincula colli tui, captiva filia Sion.»
VERS. 3.—«Quia haec dicit Dominus: Gratis [Col. 0485D] venundati estis, et sine argento redimemini.»
Excutere de pulvere terrenarum et inanium cogitationum, in quibus hucusque jacuisti; consurge inde et sede, id est cor tuum aliquando subleva ab infimis cogitationibus, et mala, quae perpetrasti, defle et poenitentiam agendo solve vincula peccatorum tuorum, et malarum cogitationum de collo tuae mentis, quibus a diabolo captiva teneris. Gratis enim in iniquitatibus vestris Satanae venditi estis, et sine argento redimemini, quia seductor ille pretium pro vobis non dedit, neque pro vestra redemptione argentum vel aurum non accipiet, sed sanguine meo redimemini. Sequitur:
VERS. 4.—«Quia haec dicit Dominus Deus: In Aegyptum descendit populus meus in principio, ut [Col. 0486A] colonus esset ibi, et Assur absque ulla causa calumniatus est eum.»
In Aegyptum descendit in principio populus Dei, ut colonus esset ibi, quia genus humanum a paradiso dejectum in tenebras saeculi hujus devenit, ut hic peregrinaretur, donec incolatus sui tempore finito licentiam revertendi ad patriam suam acciperet. Et Assur, id est antiquus hostis, absque ulla causa calumniatus est eum, quasi suus esset, quia et justos vindicare sibi nitebatur ob reatum primi parentis. Et justa causa non erat, ut qui propriae iniquitatis merito damnari non poterant propter culpam alienae iniquitatis perirent, cum scriptum sit: «Filius non portabit iniquitatem patris (Ezech. XVIII, 20) .»
Quod tamen de illis solummodo dicimus, qui computantur [Col. 0486B] in populo Dei, non de abortivis et caeteris talibus, qui sunt ex multitudine perditorum, licet nihil egerint. Sed omnes, qui justitiam sectantes iniquitatem fugiebant, hos sine causa propter Adae peccatum calumniatus est Assur, quia, ut lex divina censuit. «Non occidentur patres pro filiis, neque filii pro patribus, sed unusquisque in sua iniquitate morietur (Deut. XXIV, 16) .» Et electos itaque Dei, licet sine causa, calumniatus est improbus iste calumniator, ita ut ad infernum propter hanc calumniam descendere cogerentur, ubi in locis quietis detinerentur, donec per redemptionis gratiam finita prorsus calumnia liberi transirent ad regna coelorum. Sequitur:
[Col. 0486C] VERS. 5.—«Et nunc quid mihi est hic dicit Dominus, quoniam ablatus est populus meus gratis?
Quid mihi est hic, id est quid mihi est in hoc mundo, quid in terra habeo, quandoquidem populus meus ablatus est mihi gratis, id est non propter suam, sed alterius culpam, videlicet ob peccatum primi hominis. Sequitur:
«Dominatores ejus inique agunt dicit Dominus et jugiter tota die nomen meum blasphematur.»
Dominatores ejus, id est daemones, inique agunt vindicando sibi dominationem super eum, et jugiter in universo mundo blasphematur nomen meum tota die, id est toto tempore, dum ubique idola praedicantur. Sequitur:
[Col. 0486D] VERS. 6.—«Propter hoc sciet populus meus nomen meum in die illa, quia ego ipse, qui loquebar, ecce adsum.»
Quia inique agunt dominatores populi mei, et nomen meum jugiter blasphemari faciunt, propter hoc populus meus, quem ad vitam praedestinavi, sciet nomen meum, quod adhuc ignorando blasphemat, in die illa, qua sine argento redimemini, id est tempore resurrectionis meae, quando praedicabitur hoc evangelium regni in universo orbe in testimonium omnibus gentibus. Nam ego ipse, qui per prophetas haec vobis loquebar, ecce adsum in carne praesens, ut vos, sicut locutus sum, redimam. Deinde propheta Redemptoris hujus conversationem inter homines considerans, ait:
[Col. 0487A] VERS. 7.—«Quam pulchri super montes pedes annuntiantis et praedicantis pacem, annuntiantis bonum, praedicantis salutem, dicentis Sion: Regnabit Deus tuus?»
Quam pulchri, inquit, hoc est admirabiliter pulchri super montes, id est super excellentissimos montes, super prophetas et apostolos pedes annuntiantis pacem, id est gressus actionum Christi, qui veniens evangelizavit «pacem vobis, qui longe fuistis, et pacem his, qui prope sunt (Isa. LVII, 19) .» Nam, ea quae ipse operatus est, dum reconciliationem nobis ad Deum praedicaret, et bonum patriae coelestis pollicendo annuntiaret, salutemque perpetuam promittendo praedicaret, adeo praeclara sunt et admiranda, ut omnia sanctorum sic transcendant [Col. 0487B] cacumina, ut hi, qui multum in Deo proficiunt, operum ejus vestigia vix tangere queant admirantes ex vertice cogitationis. Bene ergo admiratur propheta pedes ejus pulchros super montes. Qui et dicebat Sion: Regnabit Deus tuus, quando praedicare coepit et dicere: «Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum (Matth. IV, 17) .» Dicebat: O Sion regnabit Deus tuus, quoties fidelibus loquebatur de regno Dei, quoties regnum diaboli evertendum annuntiavit, et regnum Dei venturum. Qui et apostolos, id est regnum praedicare misit. Unde et ad ipsum versa locutione subditur:
VERS. 8.—«Vox speculatorum tuorum levaverunt vocem.»
Speculatores namque ejus sunt hi, quos ipse praeposuit [Col. 0487C] ecclesiis, qui in culmine superioris gradus constituti bona et mala ventura praevident, et spiritalibus inimicis venientibus subjectos populos ad bellum tuba praedicationis excitant. Horum ergo speculatorum, id est apostolorum atque doctorum vox audita est. Levaverunt enim in praedicationem vocem suam, ut a multis audirentur. Haec postquam velut praeterita vates est locutus, considerans adhuc esse futura, subjecit:
«Simul laudabunt, quia oculo ad oculum videbunt, cum converterit Dominus Sion.»
Speculatores enim, id est apostoli simul laudaverunt, quia unum Evangelium in toto orbe concorditer praedicaverunt. Viderunt enim oculo ad oculum, [Col. 0487D] et facie ad faciem, cum ad novitatem gratiae converteret, Dominus populum Sion, quia tunc eis dictum est: «Beati oculi, qui vident, quae vos videtis. Dico enim vobis, quod multi prophetae et reges voluerunt videre quae videtis, et non viderunt, et audire quae auditis, et non audierunt (Matth. XIII, 16) .» Sequitur:
VERS. 9.—«Gaudete et laudate simul deserta Jerusalem, quia consolatus est Dominus populum suum, redemit Jerusalem.»
Laudantibus speculatoribus vos quoque laudate et gaudete simul, o deserta Jerusalem, id est homines, qui destituti a bono eratis in plebe Judaeorum sed tamen ad vitam praeordinati, quia Dominus Jesus visitatione sua consolatus est populum suum Israeliticum, [Col. 0488A] et sanguinis sui pretio redemit Jerusalem, id est Hebraicam plebem vel Ecclesiam. Deinde Evangelium omni creaturae praedicatum est in universo mundo. Nam sequitur:
VERS. 10.—«Paravit Dominus brachium sanctum suum in oculis omnium gentium, et videbunt omnes fines terrae salutare Dei nostri.»
Dominus, inquit, hoc est: Deus Pater brachium, id est Unigenitum suum paravit omnibus in interioribus oculis omnium gentium, ut eum obtutibus fidei conspiciant. Et non solum gentes, quae sunt in latitudine mundi, sed et eas, quae sunt in marginibus ejus, faciet videre et agnoscere salutare suum, id est Dominum Jesum. Unde et credentes consequenter propheta admonet a contagio vitae infidelium recedere, [Col. 0488B] cum subjungit:
VERS. 11.—«Recedite, recedite, exite inde, pollutum nolite tangere: exite de medio ejus, mundamini, qui fertis vasa Domini.»
Recedite magis corde et opere quam loco ab inquinatione conversationis infidelium, et discedat ab iniquitate omnis, qui nominat nomen Domini. Recedite ergo plus actionis quam loci mutatione. Exite inde, id est a pristina conversatione. Pollutum nolite tangere, id est: cujusquam peccatis consentire. Quid est enim tangere pollutum nisi consentire pectis? Exite de medio ejus, id est de medio mali, de medio pollutionis, de medio pristinae conversationis, de medio saecularium illecebrarum.
Aliud est esse in mala conversatione, et aliud [Col. 0488C] esse in medio ejus. Potest quippe fieri ut aliquis in ea sit, sed cum in extremis finibus ejus moretur, quodammodo extra eam esse videatur. Qui vero in medio ejus moratur, ita est malo circumseptus, ut ex omni parte aequale sit ei spatium ejus. Unde nunc de medio ejus quasi de corde ejus peccatores exire jubentur. Qui enim in vitiis valde demersus est, hic in medio veteris conversationis habitat; qui vero paulatim relinquens malum, et sese ad meliora convertens non tam coeperit virtutes possidere quam cupere, iste, licet ex medio vitae veteris discesserit, necdum tamen ab ea exivit.
Hoc quoque nobis in Ecclesia manentibus adhuc praecipitur, quod illis fidelibus, qui inter gentes [Col. 0488D] coeperunt credere, dictum est: «Recedite, recedite, exite inde, pollutum nolite tangere.» Recedite non corporaliter, sed spiritaliter, non loco sed animo. Exite inde, id est malos corripite, ne et vos, si tacueritis, involvamini peccatis eorum. Pollutum vitiis nolite tangere, id est, nolite ei vestrum assensum praebere, ne participes sitis delictorum eorum. Quid enim est recedere inde, nisi cor suum a malo separare? Quid est exire inde, nisi facere, quod pertinet ad correptionem malorum, quantum uniuscujusque gradu aut persona salva pace fieri potest? Quid est pollutum non tangere nisi peccatis alicujus non consentire? Relinquendo enim peccatum recessisti inde; objurgando autem in caeteris existi liber inde in corde, et in conspectu Dei: continendo te [Col. 0489A] deinceps a consensu non tetigisti pollutum. Vel apostolis et praedicatoribus atque credentibus jubetur, ut recedant a Jerusalem, et in toto mundo praedicent Evangelium, nec immunditias carnalis observantiae legis attingant.
Quod autem sequitur: «Mundamini, qui fertis vasa Domini,» sic exposuit Gregorius (Reg. past. cap. 2) : «Rector, inquit, semper cogitatione sit mundus, quatenus nulla hunc immunditia polluat, qui hoc suscepit officium, ut in alienis quoque cordibus pollutionis maculas tergat, quia necesse est, ut esse munda studeat manus, quae diluere sordes aliorum curat, ne tacta quaeque deterius inquinet, si corda insequens lutum tenet. Hinc namque per prophetam dicitur: Mundamini, qui fertis vasa [Col. 0489B] Domini.»—«Domini etenim vasa ferunt, qui proximorum animas ad interna sacraria perducencendas in suae conversatione fidei suscipiunt. Apud semetipsos ergo quantum debeant mundari, conspiciant, qui ad aeternitatis templum vasa viventia in sinu propriae actionis portant.» Sequitur:
VERS. 12.—«Quoniam non in tumultu exibitis, nec in fuga properabitis. Praecedet enim vos Dominus, et congregabit vos Deus Israel.»
Non in tumultu exibitis a veteri conversatione, sed in silentio latenter, quia et exeuntium pedes erunt cordis affectus. Incipietis enim inde exire prius corde per confessionem iniquitatis et amorem justitiae, deinde post ea in fine saeculi etiam corpore ab his, qui in malitia permanent, separabimini. Nec in [Col. 0489C] fuga properabitis, quia Christo duce non timebitis: diabolum, et quas vobis admolietur adversitates. Nam sicut scriptum est: «Qui timet Dominum, nihil trepidat, et non pavebit, quoniam ipse est spes ejus (Eccli. XXXIV, 16) .» Praecedet enim vos Christus Dominus, relinquens vobis exemplum, ut sequamini vestigia ejus, et congregabit vos in Ecclesia sua.
Vel ab hac vita non exibitis in tumultu, quia in obitu vestro non audietis effrenatos clamores antiqui hostis, quibus tempore mortis animas peccantium calumniatur. Neque in fuga properabitis, quia, Christo duce, non timebitis diabolum, qui molietur vos persequi, et retinere. Praecedet enim vos Dominus [Col. 0489D] Jesus, et congregabit in regno coelorum, quia «ubicunque fuerit corpus, illuc congregabuntur aquilae (Luc. XVII, 37,) » id est ubi Redemptor fuerit corpore, illuc adunabuntur sanctorum animae.
Vel de Apostolis haec sententia potest accipi, qui nequaquam victi de Jerusalem, sed ut victores recesserunt, ut, qui quotidie praedicantes in templo Evangelium Dei millia Judaeorum Christi fidei subjecerant, etiam mundum ipsius Evangelio subjugarent. Praevium enim habebant Dominum, qui congregaret eos, id est de orbe terrarum unum gregem faceret, de quo et subditur:
VERS. 13.—«Ecce intelliget servus meus, exaltabitur et elevabitur, et sublimis erit valde.»
Servus enim vocatur ille, «qui cum in forma [Col. 0490A] Dei esset, semetipsum exinanivit formam servi accipiens (Philipp. II, 6) .» Qui suos ad gloriam resurrectionis praecedens intellexit, id est intelligere fecit et intelligentiam dedit, quia tunc «aperuit illis sensus, ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV, 45) .» Quod tempus Anna intuens ait: «Recedant vetera de ore vestro, quia Deus scientiarum Dominus est (I Reg. II, 3) .» Vel etiam ipse intellexit non ut Verbum Dei, sed ut servus, quia «proficiebat aetate et sapientia (Luc. II, 52) .» Et loquitur in psalmo: «Benedicam Dominum, qui tribuit mihi intellectum (Psal. XV, 7) .» Qui deinde exaltatus est super omnes coelos, et elevatus est super cunctos ordines angelorum, et sublimis est valde, quia considet in dextera sedis magnitudinis in excelsis. Nam «Deus [Col. 0490B] suscitavit illum a mortuis, et constituit ad dexteram in excelsis supra omnem principatum, et potestatem, et virtutem, et dominationem, et omne nomen quod nominatur, non solum in hoc saeculo, sed et in futuro, et omnia subjecit sub pedibus ejus (Ephes. I, 20) .» De cujus adhuc humilitate, qua contemnendus erat, subjungitur.
VERS, 14.—«Sicut obstupuerunt super te multi, sic inglorius erit inter viros aspectus ejus, et forma ejus inter filios hominum.»
Et ad Jerusalem, nisi fallor, sermo dirigitur, quae dum olim magnis calamitatibus aliquoties premeretur, multi, qui eam tempore felicitatis admirabantur, obstupuerunt super eam videntes magnitudinem afflictionum ejus. Sed harum afflictionum populi [Col. 0490C] sui voluit Redemptor pia conversatione fieri princeps, ut et super eum, qui passiones viderent, obstupescerent. Ait itaque: «Sicut obstupuerunt super te multi,» o Jeruralem, intuentes miseriam tuam et afflictionem: «sic inglorius erit inter viros aspectus ejus, et forma ejus inter filios hominum,» qui eum passibilem et humilem cernentes contemnent. Vel ad ipsum potest dici, quia obstupuerunt super te multi, cum tua signa viderent. Sed hinc majus miraculum fuit, quod his qui tot virtutibus gloriam suam declaraverat, tempore passionis visus est inglorius. Inglorius enim fuit inter viros aspectus ejus, quando «sprevit eum Herodes cum exercitu suo, et illusit (Luc. XXIII, 11) ;» et forma ejus gloriam [Col. 0490D] non habebat inter filios hominum, quando Pilati milites chlamidem coccineam circumdederunt ei, et coronam de spinis posuerunt super caput ejus, et arundinem in dextera ejus, et genu flexo ante illum illudebant, dicentes: «Ave Rex Judaeorum (Matth. XXVII, 24) .» Sequitur:
VERS. 15.—«Iste asperget gentes multas.»
In lege dictum est (Num. XIX, 13) , ut mundus homo aqua expiationis aspergeret eos, qui immundi erant, ut mundari possent. Non aliter mundabantur Sed et sanguine hostiarum aspergebantur, quae sanctificanda erant. Iste ergo, qui solus est ab omni sorde peccatorum immunis, iste summus sacerdos emundaturus gentes aspergit eas vel aqua expiationis, id est ablutione baptismi, seu gratia Spiritus [Col. 0491A] sui, de qua promiserat, quia «effundam super vos aquam mundam, et mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris (Ezech. XXXVI, 25) .» Vel sanguine hostiae suae, id est proprio cruore, de quo Petrus ait: «In obedientiam et aspersionem sanguinis Jesu Christi (I Petr. I, 2) .» Sequitur:
«Super ipsum continebunt reges os suum.»
Reges, qui contra Christianos leges saevissimas promulgabant, et eum blasphemabant, tandem continuerunt os suum, postquam gentes aspersae fuerunt aqua baptismatis. Sequitur:
«Quia quibus non est narratum de eo, viderunt, et qui non audierant, contemplati sunt eum.» Israel vero, qui semper de eo verba prophetarum audierat, non cognovit eum. Unde et subditur:
VERS. 1.—«Quis credidit auditui nostro, et brachium Domini, cui revelatum est.»
Quis, subaudi, Judaeorum, credidit auditui nostro, quem nos prophetae percepimus a Domino de Christo ejus vel praedicationi, quam audivit a nobis iste populus? Et brachium Domini, quod ipse idem Christus est, cui Judaeorum est revelatum? Cum enim tanta signa fecisset coram eis, sicut Joannes loquitur: «Non credebant in eum, ut sermo Isaiae impleretur, quem dixit: Domine, quis credidit auditui nostro, et brachium Domini cui revelatum est (Joan. XII, 38) .»
VERS. 2.—«Et ascendet sicut virgultum coram [Col. 0491C] eo, et sicut radix de terra sitienti.»
Brachium Domini sicut virgultum ascendit coram eo, quia tanquam frutex terrae in alvo Virginis germinavit, et maternis visceribus splendor novae lucis emissus ascendit. Ascendit autem sicut virgultum coram eo, quia factus est ei ex semine David secundum carnem (Rom. I, 3) ,» et dignus apparuit, ut eum Dominus amico vultu semper libens aspiceret, ac per aetatum incrementa sicut verus homo profecit. Et sicut radix de terra sitienti, id est de terra arida surrexit, quia ex carne Virginis est creatus, quae humano semine rigata non fuerat. Sequitur:
«Non est ei species neque decor, et vidimus eum, et non erat aspectus, et desideravimus eum.»
[Col. 0491D] VERS. 3.—«Despectum et novissimum virorum, virum dolorum, et scientem infirmitatem; et quasi absconditus vultus ejus, et despectus. Unde nec reputavimus eum.»
In his verbis perfidia Judaeorum significatur, a quibus longe ante desideratus est Christus, et cum praesens adesset quia venit humilis, visus est eis non habere speciem, neque decorem. Nobis enim videtur «speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV, 3) .» Vidimus, inquiunt, eum, et non erat aspectus, quia in infirmitate brachium Domini latebat. Vidimus eum despectum, sicut ait: «Ego honorifico Patrem meum, et vos inhonorastis me (Joan. VIII, 49) .» Et novissimum virorum, quia non venit ministrari, sed ministrare. Virum dolorum, nam multiplices [Col. 0492A] in carne pertulit. Et scientem, id est expertum in se ipso corporis hujus infirmitatem.
Et quasi absconditus vultus ejus et despectus; quia, licet electis nonnunquam facies ejus luceret, infideles tamen in eo majestatem non intelligentes despectum habebant vultum ejus, quem cernebant humilem et infirmum, quia humano corpore divina potentia celabatur. Unde, inquiunt, quia talis apparuit, non reputavimus eum esse, quod erat, id est non aestimavimus eum esse brachium Domini. Et brachium Domini cui revelatum est ex nobis? Brachium Domini coaeternus est Filius, et consubstantialis Patri, qui et virtus ejus est. De quo non jam errantium, sed recte confitentium voce subditur:
VERS. 4.—«Vere languores nostros ipse tulit, [Col. 0492B] et dolores» nostrae mortalitatis misericorditer portavit in sua carne temporaliter, ut aeternam nobis animarum et corporum sanitatem conferret.
Et portavit eos non ficte vel phantastice, sed vere, utpote homo veraciter infirmus et dolens. Quem ita infirmatum Judaei cernentes, non agnoverunt eum. Nam vox eorum rursus evidenter apparet, cum subditur: «Et nos putavimus eum quasi leprosum, et percussum a Deo et humiliatum.» Qui tamen jam cognoscentes eum, adjungunt protinus:
VERS. 5.—«Ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra.»
Nos, inquiunt, putavimus eum quasi leprosum, id est lepra animae intrinsecus contaminatum, dum diceremus: «Non est hic homo a Deo, qui Sabbatum [Col. 0492C] non custodit. Et quomodo potest homo peccator haec signa facere (Joan. IX, 16) .» Vel: «In Beelzebub, principe daemoniorum, ejicit daemonia (Matth. IX, 34) .» Et aestimavimus eum in passione percussum a Deo, et humiliatum, quando insultabamus, dicentes: «Alios salvos fecit, se ipsum salvum facere non potest? Si rex Israel est, descendat de cruce, et credimus ei: confidit in Deo, liberet eum nunc, si vult. Dixit enim: Quia Filius Dei sum (Luc. XXIII, 35; Matth. XXVII, 42) .» Haec, inquiunt, dicentes putavimus eum pro culpis suis a Deo percussum. Ipse autem clavis et lancea vulneratus est propter iniquitates nostras, et flagellis est attritus propter scelera nostra. Unde et subditur:
[Col. 0492D] «Disciplina pacis nostrae super eum, et livore ejus sanati sumus.»
Disciplina namque vocari solet, quando quis virgis caeditur aut flagellis. Et quasi per disciplinam Pilatus eum volens emendare (Luc. XXIII, 16) ,» apprehendit et flagellavit. Sed haec disciplina fuit pacis nostrae, quia cum Deo per hanc pacem consecuti sumus. In qua videlicet flagellatione dorsum ejus est affectum livore. Sed et dum Judaei caederent eum colaphis, ac palmas in faciem ejus darent, liventes factae sunt genae ejus, et collum ejus lividum percussionibus Sed his liovibus et percussionibus reddita est nobis sanitas, quam in primo parente perdideramus.
Bene ergo dicitur, quoniam disciplina pacis nostrae [Col. 0493A] super eum, et livore ejus sanati sumus, quia per flagella, quae pro nobis pertulit, dimissa sunt peccata nostra, et reconciliati sumus Deo, atque in amicitiam recepti, et per livorem verberum, quae passus est, aeterna sanitas nobis data est. Quod enim nos pro nostris sceleribus sustinere debebamus, ille pro nobis passus est «pacificans per sanguinem crucis suae, sive quae in terra sive quae in coelis sunt (Coloss. I, 20) .» Ubi suae pietatis formam nobis praebuit, quia cum posset nobis etiam non moriendo concurrere, subvenire tamen moriendo hominibus maluit. Nam minus non amasset, nisi et vulnera nostra susciperet, nec vim nobis suae dilectionis ostenderet, nisi hoc quod a nobis tolleret, ad tempus ipse sustineret. Passibiles quippe et mortales [Col. 0493B] nos reperit et qui nos existere fecit ex nihilo, revocare videlicet etiam sine sua morte potuit a passione. Sed, ut quanta esset virtus compasssionis, ostenderet, fieri pro nobis dignatus est, quod esse nos noluit, ut in semetipso temporaliter mortem susciperet, quam a nobis in perpetuum fugaret. Sequitur:
VERS. 6.—«Omnes nos quasi oves erravimus, unusquisque in viam suam declinavit, et Dominus posuit in eo iniquitatem omnium nostrum.»
Antequam bonus iste pastor veniret, erravimus sicut oves absque pastore per desertum hujus saeculi plenum saevis bestiis, id est daemonibus: omnes nos, id est omnes homines, et unusquisque nostrum declinavit a recto itinere in viam suam, id est in actionem [Col. 0493C] proprii negotii, dum voluntatem cordis sui pravi sequeretur. Unde Apostolus: «Causati sumus, inquit, Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse sicut scriptum est: Quia non est justus quisquam, non est intelligens, non est requirens Deum, omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt, non est, qui faciat bonum, non est usque ad unum (Rom. III, 9) .» Et paulo post: «Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem, quae est in Christo Jesu, quem proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine ipsius (ibid. 23) .» Similiter et hic additur, quia Dominus posuit in eo iniquitatem omnium nostrum, ut scilicet ipse solus portaret eam [Col. 0493D] atque deleret, et omnes nos justificaret. Sequitur:
VERS. 7.—«Oblatus est, quia ipse voluit, et non aperuit os suum.»
Oblatus est ut agnus in sacrificium pro peccato mundi. Et oblatus est non invitus, sed sponte, quia ipse voluit. Ait enim: «Propterea me Pater diligit, quia ego pono animam meam, et iterum sumo eam. Nemo tollit eam a me, sed ego pono eam a me ipso. Et non aperuit os suum (Joan. X, 17) ;» quia Pilato et pontificibus pauca, Herodi autem nulla respondit. Haec quasi transacta propheticus sermo narravit. Sed rursus haec ipsa considerans nondum esse facta tunc, sed adhuc facienda, subjecit:
«Sicut ovis ad occisionem ducetur, et quasi agnus coram tondente se obmutescet, et non aperiet [Col. 0494A] os suum.» Sicut ovis, cum ad victimam ducitur, non repugnat: sic ille cum ad passionem duceretur, non est renisus, sed quidquid adversariis placuit, absque reluctatione patienter pertulit. Et sicut agnus, dum tondetur, spoliatur, ut alios vestiat: sic ille spoliatus est, ut nos vestiret, et carne exutus est, ut indumento justitiae et stola immortalitatis nos circumdaret. Non solum enim suo nos sanguine redemit, sed et latus aperuit, ut algentes infidelitate sua veste calefaceret, et audiremus ab Apostolo: «Quicunque in Christo baptizati estis, Christum induistis (Gal. III, 27) .» Sed dum agnus iste sic spoliaretur, obmutuit, et non aperuit os. Unde et evangelista scribit: «Cum accusaretur a principibus sacerdotum, et a senioribus, nihil respondit. Tunc [Col. 0494B] dicit illi Pilatus: Non audis, quanta adversum te dicunt testimonia? Et non respondit ei ad ullum verbum, ita ut miraretur praeses vehementer (Matth. XXVII, 12) .» Et semper in passione silentio studuit, ne a persecutoribus cognosceretur. «Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II, 8) .» Qui et ideo dicitur tacuisse ut agnus, videretur tacuisse ut reus. Sequitur:
VERS. 8.—«De angustia et de judicio sublatus est: generationem ejus quis enarrabit? Quia abscissus est de terra viventium.»
De angustia mortis, et iniquo judicio sublatus est per virtutem resurrectionis. Et quare? quia sine culpa fuit, quem ineffabiliter Virgo genuerat, et Deus ante saecula de Patre natus est. Nam generationem [Col. 0494C] ejus quis enarrabit? Impossibile enim est divinae ejus nativitatis nosse mysteria, de qua Pater loquitur: «Ante luciferum genui te (Psal. CIX, 3) .» Ipse enim in eo, quod virtus et sapientia Dei est, de Patre ante tempora natus est; vel potius quia nec coepit nasci, nec desiit, dicamus verius: semper natus. Non autem possumus dicere: semper nascitur, ne imperfectus esse videatur. At vero, ut aeternus designari valeat et perfectus, et semper dicamus, et natus, quatenus et natus ad perfectionem pertineat, et semper ad aeternitatem, ut quocunque modo illa essentia sine tempore valeat temporali verbo designari. Nam neque natum praecessit genitor, neque genitorem subsecutus est genitus. Dicimus [Col. 0494D] enim et Patrem sempiterne natum esse. Sed in hujus generationis consideratione palpitat infirmus aspectus, et ineffabilem candorem lucis aeternae non potest intueri. Et cum nulla mens eam, sicut est, excogitare queat, quis eam enarrabit?
Vel de partu Virginis accipienda est haec sententia, quia difficulter possit exponi, cujus rationem Mariae quaerenti ab angelo dictum est: «Spiritus sanctus superveniet in te (Luc. I, 35) ,» ut vel ab angelo vel ab evangelista tantum nativitatis ejus sacramentum dicatur, cujus narrator rarissimus est, ne, si a pluribus diceretur, diabolus illam intelligeret, et eum crucifigi non faceret. Nunc autem quia improbus hostis inculpatam ejus generationem nescivit, poenam ab eo mortis caecus expetiit. [Col. 0495A] Nam abscissus est de terra viventium, id est per passionem mortis ablatus est de hoc mundo, in quo mortalem vitam ducimus, ut immortaliter vivat in coelo. Cujus passionis causam Pater aperit subjungens: «Propter scelus populi mei percussi eum.» Hoc enim manifestum est. Sequitur:
VERS. 7.—«Et dabit impios pro sepultura, et divitem pro morte sua, eo quod iniquitatem non fecerit, neque dolus fuerit in ore ejus.»
Impios Judaeos, qui eum crucifixerunt, dabit pro sepultura sua, quia ex quo sepultus est ab eis, projecit illos, ut jam sui non sint. Unde et Danieli dixerat angelus: «Occidetur Christus, et non erit ejus populus, qui negaturus est (Dan. IX, 29) ,» id est [Col. 0495B] populus Judaeorum. Sive impios gentiles, qui pietatem fidei non habebant, et divitem, id est populum Judaeorum, qui divitiis Scripturarum affluebant, dabit in vitam pro sepultura et morte sua, quia pro salute utriusque populi passus est.
Vel impios daemones dabit pro sepultura sua, ut ipsi sepeliantur et recludantur in inferno perpetualiter mortui, quia hunc persecuti sunt usque ad sepulturam. Et divitem dabit pro morte sua, quia princeps hujus mundi, qui eum occidi fecit, judicatus est aeternae perditioni datus. Et cur suos interfectores dabit pro sepultura, et morte sua? Quia injuste peremptus est ab eis. Nam iniquitatem non fecit, sed inter peccatores sine peccato vixit, neque dolus simulationis fuit in ore ejus, sed semper simplex et [Col. 0495C] pura veritas. Sequitur:
VERS. 10.—«Et Dominus voluit conterere eum in infirmitate.»
Dominus enim passione voluit in infirmitate assumptae mortalitatis conterere, quia nisi Domino volente non possent ei adversarii quidquam facere. Sequitur:
«Si posuerit pro peccato animam suam, videbit semen longaevum, et voluntas Domini in manu ejus dirigetur.» Si pro peccato mundi posuerit animam suam, id est mortem subierit, videbit semen longaevum, id est filios suos longaevitatem perpetuae immortalitatis habentes. Vel semen, quod seminavit in bona terra, videbit ipse longaevum, quia gaudebit [Col. 0495D] doctrinam suam usque in finem saeculi permanere. «Et voluntas Domini, qui omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire, dirigetur in manu (I Tim. II, 4) ,» id est in operatione ejus, cum suos apostolos ad praedicandum ubique miserit, ut totus mundus in eum credat et salvetur. Sequitur:
VERS. 11.—«Pro eo quod laboravit anima ejus, videbit et saturabitur.»
Laboravit anima ejus, cum diceret: «Nunc anima mea turbata est (Joan. XII, 27) .» Et: «Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI, 38) .» Et: «Quia repleta est malis (Psal. LXXXVII, 4) ,» id [Col. 0496A] est doloribus anima mea. Sed quia laboravit, ideo videbit illud propter quod laboravit, id est salutem humani generis, et saturabitur, quia omnes, ut optaverat, salvabit. Laboravit anima ejus multo tempore, requiem non inveniens in Judaeis. Sed nunc videbit Ecclesias in toto orbe consurgere, et earum fide saturabitur. Vel faciem Patris videbit illa beata anima, et saturabitur, sicut ait: «Adimplebis me laetitia cum vultu tuo (Psal. XV, 11) .» Non enim in manufacta sancta introivit, exemplaria verorum, sed in ipsum coelum, ut appareat nunc vultui Dei pro nobis. Sequitur:
«In scientia sua justificabit ipse justus servos meos multos, et iniquitates eorum ipse portabit.»
[Col. 0496B] Ipse solus inter peccatores justus justificabit multos in scientia sua, id est in agnitione nominis sui et fide et in doctrina. Unde et apostolis ait: «Jam vos mundi estis propter sermonem, quem locutus sum vobis (Joan. XV, 3) .» Hos enim in sua scientia justificaverat. Et Paulus asserit, quia «non justificabitur homo ex operibus legis nisi per fidem Jesu Christi (Gal. II, 16) ,» et quia «credenti in eum, qui justificat impium, reputabitur fides ejus ad justitiam (Rom. IV, 5) .» Ut autem peccatores justifificaret, ipse iniquitates eorum, quas illi portare non poterant, et quarum pondere opprimebantur, portavit in corpore suo super lignum, ut peccatis mortui, justitia viverent. Sequitur:
[Col. 0496C] VERS. 12.—«Ideo dispertiar [Col. 0495D] Alias, dispertiam. ei plurimos, et fortium dividet spolia, pro eo quod tradidit in mortem animam suam et cum sceleratis reputatus est.»
Quia servos meos justificabit, et iniquitates eorum portabit ideo dispertiar ei plurimos. Vel spolia fortium, id est homines, quos ab eis tulerit, dividet apostolis suis, ut Petrus et Jacobus et Joannes circumcisi populi principes fiant; Paulus autem et Barnabas ad gentes mittantur, locis non animo separati sub uno Domino stent in diversa acie, in toto orbe sibi Ecclesias ejus dividentes. Et quare dividet spolia haec? Quia tradidit in mortem animam suam. «Venit enim non ministrari sed ministrare, et [Col. 0496D] dare animam suam redemptionem pro multis (Matth. XX, 28.) »
«Et cum sceleratis reputatus est.»
Id est inter latrones crucifixus est. Scribit enim Marcus: «Quia cum eo crucifixerunt duos latrones unum a dexteris, et alium a sinistris, et adimpleta est Scriptura, quae dicit: Cum iniquis deputatus est (Marc. XV, 25) .» Sequitur:
«Et ipse peccatum [Col. 0496D] Alias, peccata. multorum tulit, et pro transgressoribus rogavit.»
Ipse peccatum multorum tulit, quia ipse est Agnus, qui peccatum mundi tulit immolatus; et pro transgressoribus rogavit, quia dum crucifigeretur, dicebat: [Col. 0497A] «Pater dimitte illis. Non enim sciunt, quid faciunt (Luc. XXIII, 34) .» Sequitur.
VERS. 1.—«Laetare sterilis, quae non paris, decanta laudem, et hinni, quae non pariebas, quia multi filii desertae magis quam ejus, quae habebat virum, dicit Dominus.»
Postquam de capite locutus est, corpus alloquitur. Hucusque enim de humilitate ac passione Domini protulit oraculum; et nunc quando multitudo fidelium ex uno pro omnibus mortuo in tota mundi latitudine erat surrectura, demonstrat. Laetare, inquit, o Ecclesia sterilis, quae non paris, decanta laudem, id est praedica, hinni, id est jubila, quae non pariebas, quia nunc multo plures erunt filii, Ecclesiae [Col. 0497B] quondam desertae quam Synagogae, quae erat viro conjuncta. Per multos enim annos Ecclesia, quae futura erat in omnibus gentibus, in filiis suis, id est in sanctis suis non apparuit. Sed nunc plures filii dicuntur futuri desertae quam ejus, quae habebat virum.
Nomine viri significatur lex vel rex, quam accepit primus populus Israel. Neque acceperant gentes legem eo tempore, quo loquebatur propheta, neque rex Christianorum adhuc apparuerat, ex quibus tamen gentibus longe fertilior, et numerosior sanctorum multitudo provenit. Laetatur ergo Ecclesia diffusa per gentes quondam sterilis, nunc in pluribus filiis fecundior quam Synagoga, quae legem sive regem tanquam virum acceperat. Unde et additur;
[Col. 0497C] VERS. 2.—«Dilata locum tentorii tui, et pelles tabernaculorum tuorum extende, ne parcas; longos fac funiculos tuos, et clavos tuos consolida.»
Si enim dilatat Ecclesia locum tentorii sui omnes nationes et linguas occupans, ut longius quam Romani imperii jura tendantur, usque in Persas et Indos aliasque barbaras gentes funiculos porrigat. Tentorium autem Ecclesiae potest accipi praesens Ecclesia in itinere hujus vitae; tabernacula ejus plures Ecclesiae, quae simul unam Catholicam faciunt. Nam qui in tabernaculo est, firmam atque perpetuam non possidet mansionem, sed semper mutat [Col. 0497D] loca, et ad altera festinat praeteritorum obliviscens, donec perveniat ad bravium supernae vocationis. Finis enim tabernaculorum aeternae domus possessio est: pelles tabernaculorum sancti, qui se ipsos in Ecclesiis mortificant vitiis, Quae scilicet pelles non parce extenduntur, dum electi ad praedicandum in totam mundi latitudinem circumquaque diffunduntur. Funiculi ejus, praecepta ejus sunt, qui fiunt longi dum usque in barbaras procul nationes porriguntur. Clavi illius verba ejus sunt, qui solidantur, dum praedicatio ejus auctoritate robusta firmatur, vel assertione veritatis constans efficitur.
Vel hoc dicendum, quia in filiis Noe Deus omnes gentes vocaverit sed deinde Abraham elegerit, et multitudinem dimiserit gentium. Gentilitas ergo, [Col. 0498A] quae diu viduata permansit, et confusionem portavit, quod a legitimo viro deserta fuerit, praedicantibus apostolis reducitur ad virum pristinum, et tantam gratiam consequitur, ut omnem priorem confusionem oblivioni tradat, et opprobrii viduitatis suae non recordetur, quia dominationem excussit daemonum, et Creatori pium exhibet famulatum. Sequitur.
VERS. 3.—«Ad dexteram enim et ad laevam penetrabis, et semen tuum gentes haereditabit, et civitates desertas inhabitabit.»
Intrante gentium multitudine ad dexteram et ad laevam penetrat sancta Ecclesia regiones infidelium, quia hinc inde paulatim per universum orbem dilatatur inter incredulos. Vel ad dexteram penetrat, dum ad eos, qui justificandi sunt, pertingit. Ad [Col. 0498B] laevam quoque penetrat, dum ad se quosdam in iniquitate permansuros admittit. Ad dexteram ergo per veros Christianos, et in sinistram per fictos Christianos in tam multis populis extenditur, et semen ejus haereditat gentes et civitates quae a vero Dei cultu et a vera religione desertae fuerant inhabitat. Quae, quia per orbem inter infideles ubique diffusa persecutiones et opprobria multa sustinuit, apte subjunctum est:
VERS. 4.—«Noli timere, quia non confunderis, neque erubesces.»
Non enim timuit hominum minas et furias, quando sanguine martyrum tanquam honore purpureo vestiebatur tam multis tamque vehementibus et potentibus persecutoribus suis praevalens. Et [Col. 0498C] jam non confunditur, neque erubescit, quia nunc ab omnibus populis glorificatur quae prius a cunctis subsannabatur, quando magnum erat crimen fieri vel esse Christianum. Sequitur:
«Non enim te pudebit, quia confusionis adolescentiae tuae oblivisceris, et opprobrii viduitatis tuae non recordaberis amplius.»
Non pudet eam nunc, quod olim detestabilis fuerit, quae tempore, quo Dominus in terra conversatus est, parvula fuit, quia a nativitate recens verbum praedicare prae infirmitate non poterat. Adolescentula vero facta est tempore apostolorum, quando Dei verbo copulata per praedicationis ministerium coepit in filiorum conceptione fetari. Adolescentula [Col. 0498D] scilicet non jam vetusta per culpam, sed novella per gratiam, non senio sterilis sed aetate mentis ad spiritalem congrua fecunditatem. Quae quia spiritaliter Christo conjuncta est, eo mortuo dicitur vidua. In hac autem adolescentia sua confusionem ipsa pertulit, quia in primis temporibus, ut dictum est, ubique subsannabatur, et opprobrium viduitatis suae patiebatur, dum infideles improperarent ei, Christum esse mortuum. Sed jam oblita est confusionis adolescentiae suae, nec recordatur opprobrii viduitatis suae, quia paululum derelicta, et opprobriis subjecta tamen eminenti gloria reflorescit. Sequitur:
VERS, 5.—«Quia dominabitur tui, qui fecit te, Dominus exercituum nomen ejus.»
[Col. 0499A] Jam dudum persecutores et increduli desierunt Ecclesiae dominari, solus conditor ejus dominatur illius. Sequitur:
«Et Redemptor tuus sanctus Israel, Deus omnis terrae vocabitur.» Redemptor Ecclesiae, qui quondam vocabatur sanctus Israel, qui tantum in Judaea notus erat et colebatur, nunc vocatur Deus omnis terrae, quoniam «exaltatus est super omnes coelos, et super omnem terram gloria ejus (Psal. LVI, 12; Psal. CVII, 6) .» Sequitur:
VERS. 6.—«Quia ut mulierem derelictam et moerentem spiritu vocavit te Dominus, et uxorem ab adolescentia abjectam dixit Deus tuus.»
Quasi a viro mulier derelicta corporaliter a Christo [Col. 0499B] est Ecclesia, et ideo moerore animi afficitur, sicut ipse praenuntiaverat, dicens: «Nunquid possunt filii sponsi jejunare quandiu cum illis est sponsus? Venient autem dies, cum auferetur ab eis sponsus, et tunc jejunabunt (Matth. IX, 15) .» Neque jejunare, vel lugere poterant apostoli, dum Christus cum eis esset, quia Deum corporaliter secum conversare gaudebant. Sed ex quo Christus abiit in coelum, coeperunt sancti jejunare et flere, et in hac afflictione persistunt, donec ipse redeat. Hoc ergo est quod Ecclesiam ut mulierem derelictam et moerentem spiritu vocavit.
Quae et uxori ab adolescentia abjecta comparatur, quia Christo, qui Sponsus et vir ejus est, coelos ascendente, ipsa inter miserias saeculi a primis [Col. 0499C] temporibus suis remansit. Vel gentilitatem per apostolos vocavit ad se Dominus ut mulierem derelictam, et uxorem ab adolescentia abjectam, quia quam temporibus Abrahae reliquerat, hanc sibi nunc reconciliavit. Sequitur:
VERS. 7.—«Ad punctum in modico dereliqui te, et in miserationibus magnis congregabo te.»
In puncto mox, ut stylus ponitur, levatur, nec mora agitur, ut per exprimendam lineam trahatur. Tribulatio igitur electorum est ad puncti similitudinem, quia apparet ad momentum, sed disparet in perpetuum. Et sicut stylus in puncto, dum ponitur, levatur: sic praesentis vitae afflictionem electus quisque, dum tangit, amittit. Omnis enim longitudo [Col. 0499D] temporis vitae praesentis punctus esse cognoscitur, cum fine terminatur. Cum enim quisque ad extremum perducitur, de praeterito jam nihil habet quia tempora cuncta dilapsa sunt; in futuro nihil habet, quia unius horae momenta non restant. Vita ergo, quae sic angustari potuit, punctus est.
Quia igitur omnipotens Deus vel Ecclesiam vel quemlibet electum in hujus vitae brevitate affligi permittit, recte nunc dicit ei: «Ad punctum in modico dereliqui te.» Eos enim, quos in aeternum diligit, ad tempus relinquere consuevit. Unde et Psalmista precatur, dicens: «Non me derelinquas usquequaque (Psal. CXVIII 8) .» Derelinqui enim sese ad modicum posse utiliter noverat, qui, ne usquequaque relinqueretur, petebat. Sanctos quippe [Col. 0500A] suos Dominus veniendo adjuvat, derelinquendo probat, donis firmat, tribulationibus interrogat.
Sive longo igitur sive brevi tempore electus quisque vel Ecclesia tribulationibus subjaceat, apte dicitur ei: «Ad punctum in modico dereliqui te.» Et quia post haec ad consortium beatorum congregabitur, ut pro temporali labore sempiternam requiem inveniat, pulchre adjicitur: «Et in miserationibus magnis congregabo te.» Quamvis hoc, quod ait: Ad punctum in modico dereliqui te, de eo tempore specialiter intelligendum sit, quo persecutiones olim passa est Ecclesia, et quod adjunxit: Et in miserationibus magnis congregabo te, de tempore pacis, quo sancti, quos infideles disperserant, congregati sunt, et omnes gentium reliquias ad [Col. 0500B] fidem congregaverunt, ut nemo jam superesset, qui Ecclesiae persecutionem moveret. Quae sententia reperitur protinus ad confirmationem, cum subditur:
VERS. 8.—«In momento indignationis meae abscondi faciem meam parumper a te, et in misericordia sempiterna misertus sum tui, dixit Redemptor tuus Dominus.»
Momentum quippe indignationis suae tempus illud persecutionum appellat, a quo faciem suam, id est respectum favoris sui atque auxilii et gratiae parumper abscondit ab Ecclesia, dum eam tribulationibus probandam breviter ad tempus relinqueret. Sed postea misertus est ejus in misericordia sempiterna, quia pacem ejus largitus est usque ad [Col. 0500C] finem saeculi, quo consummato sempiternam perciperet tranquillitatem.
Quod si momentum divinae indignationis vel omne spatium vitae praesentis, vel omne tempus, in quo quisque tentatur, acceperis, in hoc momento faciem suam Dominus unicuique electorum abscondit, quoniam ad tempus eum in tribulationibus provida dispensatione relinquit. Sed post haec Redemptor ejus Dominus in misericordia sempiterna miseretur ejus, quia, «Cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae (Jac. I, 12) .» Sive gentium multitudinem reliquit Dominus ad punctum in modico, id est ab Abraham usque ad Salvatoris adventum, quia omne tempus ad comparationem aeternitatis modicum est, [Col. 0500D] et puncto simile. Sed per apostolos ad fidem totus orbis congregatus est. Momentum enim fuit tempus, in quo faciem suam Deus justo judicio abscondit a gentibus, sed postea sempiternam misericordiam illis praerogavit. Sequitur:
VERS. 9.—«Sicut in diebus Noe istud mihi est, cui juravi, ne inducerem aquas ultra super terram: sic juravi, ut non irascar tibi, et non increpem te.»
Sicut post diluvium juravit Dominus ad Noe, non se ultra inducturum aquas diluvii super terram (Gen. IX, 11) : sic post vitae hujus afflictiones jurat unicuique justorum, quia jam ei non sit irasciturus vel increpaturus. Nunc enim suos misericorditer increpat, dicens: «Ego, quos amo arguo, et castigo [Col. 0501A] (Apoc. III, 19) .» Sed post hanc vitam nec irascetur eis, nec increpabit eos. Ait enim: «Qui verbum meum audit, et credit ei qui misit me, habet vitam aeternam, et in judicium non venit, sed transit a morte ad vitam (Joan. V, 24) .» Hoc est ergo, quod nunc ait, quia juravi, ut non irascar tibi, et non increpem te
Vel sicut famulo suo Noe juravit Dominus, ne induceret aquas diluvii ultra super terram, sic post tempora martyrum juravit Ecclesiae, ut jam amplius non irascatur ei, id est non faciet eam iras persecutorum sentire, et non increpet eam, id est non sinat ab inimicis increpari. In qua sententia satis apparet arcam significasse Ecclesiam, et diluvium tribulationes Ecclesiae. Sicut ergo jam non erit [Col. 0501B] diluvium dissipans terram; sic generalis persecutio sanctorum non erit usque ad tempus Antichristi, quando et mundus terminabitur. Nam quia pax perseverans ei sit declarat et sermo subsequens, quo dicitur:
VERS. 10.—«Montes enim commovebuntur, et colles contremiscent; misericordia autem mea non recedet, et foedus pacis meae non movebitur, dixit miserator tuus Dominus.»
VERS. 11.—«Paupercula, tempestate convulsa absque ulla consolatione.»
Facilius est, inquit, montes et colles moveri quam meam sententiam mutari. Paupercula vero dicitur Ecclesia de gentibus, quae non habebat legem et [Col. 0501C] prophetas, nec sermonem Domini. Et tempestate erat convulsa, quoniam multos saeculi turbines sustinuerat, et in varios idolorum fluctuabat errores, nec ullam habuit consolationem. Vel per montes et colles reges et principes designantur, qui tandem comperta veritate commoti sunt corde ad poenitentiam, et contremuerunt judicium Dei.
Divina Dei misericordia, quia parcit ei tribulationibus non recedit ab ea, et foedus pacis non movetur, sed perseverat usque ad regnum Antichristi cum ea. Erat enim haec paupercula, id est humilis et pauper Ecclesia, tempestate tribulationum jactata, et a locis suis convulsa, ut exsul et vaga persecutores suos diffugeret, nec ullam inveniebat in mundo consolationem. De cujusmodi tempestate pauperculam [Col. 0501D] hanc inconsolabiliter jactante dicit Corinthiis Paulus: «Non enim voluimus ignorare vos, fratres, de tribulatione nostra, quae facta est in Asia, quoniam supra modum gravati sumus supra virtutem, ita ut taederet etiam nos vivere. Sed ipsi in nobis ipsis responsum mortis habuimus, ut non simus fidentes in nobis, sed in Deo, qui suscitat mortuos, qui de tantis periculis eripuit nos (II Cor. I, 8) .» Tales autem graviores multas tempestates post sustinuit haec paupercula, donec placeret Deo mitigare fluctus hujus saeculi, et tempestates sedare, ut tranquilla jam navigatione portum salutis perpetuae nostra pauperula adire posset. Veniente ergo pace subjungitur
[Col. 0502A] «Ecce ego sternam per ordinem lapides tuos, et fundabo te in sapphiris.»
VERS. 12.—«Et ponam jaspidem propugnacula tua, et portas tuas in lapides sculptos, et omnes terminos tuos in lapides desiderabiles.»
VERS. 13.—«Universos filios tuos doctos a Domino, et multitudinem pacis filiis tuis.»
VERS. 14.—«Et in justitia fundaberis.»
Stravit enim in Ecclesia Dominus per ordinem lapides, quia in ea sanctas animas meritorum diversitate distinxit; et fundavit eam sapphiris, qui scilicet lapides coloris aerei in se similitudinem tenent, quia robur Ecclesiae in animabus coelestia petentibus solidatur. Et quoniam jaspis viridis est coloris, jaspidem propugnacula ejus posuit, quia contra adversarios [Col. 0502B] illi pro sanctae Ecclesiae objecti sunt defensione, qui internis desideriis virentes nulla teporis reprobi ariditate marcescunt.
Portas vero ejus in lapides sculptos posuit. Hi quippe portae sunt Ecclesiae, per quorum vitam atque doctrinam intrat in eam multitudo gentium. Qui pro eo etiam, quod magnis operibus pollent, et id quod loquentes asserunt, viventes ostendunt, non puri sed sculpti lapides esse memorantur. In quorum enim vita recta operatio cernitur, quasi in eisdem ipsis exprimatur, quod egerunt. Ubi omnem quoque sanctorum numerum generali collectione concludens subdit: «Omnes terminos tuos in lapides desiderabiles.» Et tanquam si audientes ista peteremus, ut hos lapides, quos diceret, indicaret, [Col. 0502C] adjunxit: «Universos filios tuos doctos a Domino.» Filii enim Ecclesiae, quos intrinsecus unctio Spiritus sancti docet de omnibus, ipsi sunt lapides desiderabiles, quos in aedificio supernae civitatis ponere desiderant angeli. Quibus et multitudinem pacis se daturum pollicetur, ipsamque Ecclesiam in justitia fundatam asserit, ut in justitia firmiter stabiliatur. Et haec quidem pene omnia in Ecclesia fuerunt tempore persecutionis; sed valde copiosius et honestius sub tempore pacis: ideoque et inter promissiones pacis et ista promittuntur. Sequitur:
«Recede procul a calumnia, quia non timebis: et a pavore, quia non appropinquabit tibi.»
Recede a calumnia, quam infideles tibi faciebant; et a pavore furoris eorum. Vel si inimicos timere [Col. 0502D] non vis, recede a calumnia, ut nemini calumniam inferas, nec injuste res alicujus auferre cupias, quia tunc securus et absque timore eris. Nam si pavorem abjicere volueris, non appropinquabit tibi, quia Dominus te proteget et securum faciet. Sequitur:
VERS. 15.—«Ecce accola veniet, qui non erat mecum, advena quondam tuus adjungetur tibi.»
Data pace, venit ad me per fidem accola, id est gentilis quisque, qui in regionibus fidelium quasi extraneus morabatur, et non erat mecum, sed cum diabolo. Et qui quondam erat tuus advena, nunc adjungetur tibi, o Ecclesia, fietque tuus civis et indigena. Hoc de reliquiis infidelium dictum est, [Col. 0503A] quae, postquam pacem ubique habuit, conversae sunt.
VERS. 16.—«Ecce ego creavi fabrum sufflantem in igne prunas, et proferentem vas in opus suum. Et ego creavi interfectorem ad disperdendum.»
VERS. 17.—«Omne vas quod fictum est contra te, non dirigetur, et omnem linguam resistentem in judicio judicabis.»
Quis est iste faber nisi Satanas, qui contra bonos, in quantum potest, mala fabricare non desistit? Et hunc enim Deus essentialiter creavit. Qui sufflat in igne prunas, quia humanas mentes in ardore perversorum desideriorum instigat. Unde alibi de eo Dominus ait: «Halitus ejus prunas ardere facit (Job. XLI, 17) .» Quid enim prunas nisi succensas [Col. 0503B] internas cogitationes vel concupiscentias reproborum mentes appellat? Pruna enim vocatur, quandiu ardet, cum autem exstincta fuerit, nominatur carbo. Pruna quippe a perurendo dicitur; et carbo, quia caret flammis. Prunas igitur mentes propriis concupiscentiis exustas intellige; halitum vero vel sufflationem antiqui hostis occultam instigationem ejus. Halitus ergo ejus prunas ardere facit, quia persuasio ejus mentes iniquorum, quae per se ipsas succensae sunt, mundanis desideriis multo gravius inflammat. Ardent enim, cum quodlibet temporale appetunt, quia nimirum urunt in desideria, quae quietum et integrum esse animum non permittunt. Itaque sufflat in igne prunas, quia suggestione sua [Col. 0503C] mentes reproborum tangit, et igne concupiscentiarum vehementer accendit. Vel etiam contra bonos inflammat, sicque sufflando fabricat, et profert vas iniquitatis in opus suum, quoniam non desistit flatum suae instigationis cordi ejus, quem decipit immittere, donec efficiat illud vas malitiae suae, et in operationem pravitatis perducat. Ita enim fabricavit, et in opus iniquitatis suae protulit iste faber vasa, de quibus Apostolus loquitur, quia Deus «sustinuit in multa patientia vasa irae apta in interitum (Rom. IX, 22) .»
Contra quem fabrum creatus est interfector ad disperdendum vasa iniquitatis. Et quis est hic nisi Dominus noster, qui «spiritu labiorum suorum interficiet impium? (II Thess. II, 8.) » Creatus est [Col. 0503D] enim secundum humanitatem, et creatus est ad disperdendum omne vas pessimi fabri, quia «custodit Dominus omnes diligentes se, et omnes peccatores disperdet (Psal. CXLIV. 20) .» Creavit illum Deus ad disperdendos malos, quoniam «dedit ei potestatem judicium facere, quia Filius hominis est (Joan. V, 27) .»—«Neque enim Pater judicat quemquam, sed judicium omne dedit Filio (ibid. 22) .» Ait itaque: «Ecce ego creavi fabrum sufflantem in igne prunas, et proferentem vas in opus suum. Et ego creavi interfectorem ad disperdendum.» Hoc est: Creavi primum angelum, qui, postquam iniquitatem operari coepit, non cessat humanas mentes instigare, donec mala quae suggerit, perficiat; et contra latum feci carnem assumere Filium meum, qui moriendo [Col. 0504A] perimeret eum, et opera ejus disperderet. Haec enim ita esse demonstrat subjuncta sententia.
Omne, inquit, vas, quod fictum est contra te, non dirigetur, id est omnis homo, qui factus est adversum te; malus ergo faber, qui contra Ecclesiam fingebat vasa sua. Et omnem linguam, inquit, quae tibi resistit contradicens doctrinae, judicabis in judicio, quia de reliquiis gentium, quae non crediderint, judicabis, ut volueris. Haereticos autem anathematizando damnabis. Vel in futuro judicio judicabis omnes, qui tibi contradicunt. Unde et subditur:
«Haec haereditas servorum Domini, et justitia eorum apud me, dicit Dominus.»
Haec enim est haereditas et justitia servorum Domini, [Col. 0504B] ut omnem linguam nunc resistentem sibi judicent in futuro judicio. Demum ad fluenta sacrae locutionis universas gentes convocat. dicens.
VERS. 1.—«Omnes sitientes venite ad aquas, et qui non habetis argentum, properate, emite, et comedite.»
Sitientes quippe erant gentiles, qui potum supernae praedicationis desiderabant. Aquarum autem nomine scientia sacrae Scripturae designatur, quae suos auditores et a peccatorum sordibus abluere, et divinae cognitionis fonte potare solet. Unde scriptum est: «Aqua sapientiae salutaris potavit eum (Eccli. XV, 3) .» Argenti vero appellatione eloquia divina signantur sicut Psalmista testatur dicens: «Eloquia [Col. 0504C] Domini eloquia casta, argentum igne examinatum (Psal. XI, 7) .» Qui igitur argentum non habent, ad aquas vocantur, quia nimirum gentilitas, quae Scripturae sacrae praecepta non acceperat, sacri eloquii inundatione satiatur. Quoniam tanto nunc avidius potat, quanto hanc diu sicca sitiebat. Nec solum bibit eam, sed et comedit, quoniam Scriptura sacra potus est in locis apertioribus, quia ita sorbetur, ut invenitur; cibus vero in locis obscurioribus, quia exponendo quasi frangitur, et mandendo glutitur. Emitur autem sine pretio a fidelibus, qui dum bona, quae noverunt. libenter faciunt, ad internam intelligentiam perducuntur. Sic enim Psalmista bene vivendo emerat eam, ait: «A mandatis tuis intellexi [Col. 0504D] (Psal. CXVIII, 104) .»
Vel sitientes intelligamus eos, «qui esuriunt, et sitiunt justitiam (Matth. V, 6) ;» aquas vero infusionem spiritalium gratiarum. Quid igitur ait: Omnes sitientes venite ad aquas? Hoc est, quod in Evangelio clamat: «Si quis sitit, veniat ad me, et bibat. Qui credit in me sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 38) .» Ubi mox evangelista subjungit: «Hoc autem dixit de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum (ibid., 39) .» Cum ergo dicit: Omnes sitientes venite ad aquas, credentes ad spiritalia charismata vocat. Et qui non habent argentum, properare jubentur ad eas, quia difficile, qui pecunias habent, regnum Dei possunt intrare: et «Beati pauperes spiritu: [Col. 0505A] quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V, 3) .» Pauperes ergo vocat, quia «qui non renuntiavit omnibus, quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV, 33) .» Sequitur:
«Venite, emite absque argento, et absque ulla commutatione vinum et lac.»
Quid per vinum nisi Scripturae divinae sensus spiritalis signatur mentes fidelium laetificans et debriando immutans? Unde in Proverbiis dicitur: «Date siceram moerentibus, et vinum his, qui amaro sunt corde; bibant, et obliviscantur egestatis suae, et doloris non recordentur amplius (Prov. XXXI, 6) .» Quid vero lactis appellatione nisi dulces et apertae sententiae designantur, quibus simplices et parvuli nutriuntur? Unde et per Petrum eis dicitur: [Col. 0505B] «Sicut modo geniti infantes rationabiles sine dolo lac concupiscite, ut in eo crescatis in salutem (I Petr. II, 2) .» Vinum igitur et lac nos emere jubet absque argento et absque ulla commutatione pretii, sed tamen emere, quia vel fortem vel simplicem Scripturae sensum non pecunia emimus, sed bene vivendo acquirimus; non pretio comparamus, sed bono vitae merito assequimur. Quia vero cunctos ad novitatem spiritalium donorum vocat, idcirco Judaeos ad spiritalem intelligentiam venire nolentes increpat subjungens:
VERS. 2.—«Quare appenditis argentum non in panibus, et laborem vestrum non in saturitate?»
Panes enim refectionem Scripturae sacrae non inconvenienter designant, quia scriptum est: «Cibavit [Col. 0505C] illum pane vitae et intellectus (Eccli. XV, 3) .» Ait ergo Judaeis solam litteram reservantibus: Quare appenditis argentum non in panibus? Ac si dicat: Pensatis sacra eloquia, sed non in refectione, quia dum solam speciem litterae custoditis, de spiritali intelligentia pinguedinem internae refectionis amittitis. Unde apte subditur: Et laborem vestrum non in saturitate? Neque enim scientia, quam discere laborant, poterit aliquando mentem eorum saturare, quia «semper sunt discentes, et nunquam ad notitiam veritatis pervenientes (II Tim. XXXVII) .» Similiter increpantur illi, qui sequuntur sapientiam saecularem, simulatasque doctrinas haereticorum et omnem falsi nominis scientiam; ac magni pretii [Col. 0505D] argentum et laborem continuum appendunt pro ea disciplina, in qua non sunt panes, et sudant pro iis cibis, in quibus nulla saturitas est. Unde patet eam sectandam esse sapientiam, quae non est in foliis et flore verborum, sed in medullis et fructibus sensuum, quae non praetervolat aurem, sed animum reficit. Sequitur:
«Audite audientes me, et comedite bonum, et delectabitur in crassitudine anima vestra.»
Vos, inquit, o Judaei, qui me aure corporis, auditis, audite me auribus cordis, et comedite bonum spiritalis sensus, et delectabitur in crassitudine anima vestra, quia relinquentes maciem litterae impinguabimini gratia spiritalis intelligentiae, et a terrenis desideriis ad sublimia coelestis amoris elevabimini. [Col. 0506A] Servare enim solam superficiem litterae, vel in imo cogitationem ponere quid est aliud quam quaedam macies cordis? Qui vero per spiritalem intellectum vel per amorem supernorum delectationis intimae cibo pascitur, quasi largiori alimento pinguescit. Hac enim pinguedine saginari cupiebat Psalmista cum diceret: «Sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea (Psal. LXII, 6) .» Bene ergo promittit delectaturam in crassitudine animam eorum, qui bonum spiritalis gratiae comederint. In hac crassitudine delectabatur anima sanctae illius multitudinis «credentium, quorum erat cor unum, et anima una (Act. IV, 32) .» Sequitur.
VERS. 3.— Inclinate aurem vestram superbam ad eloquium meum, et venite ad me, per eum, qui [Col. 0506B] ait: «Ego sum via et veritas et vita, et nemo venit ad Patrem nisi per me (Joan. XIV, 6) .» Audite eum, et obedite ei, et vivet anima vestra.
Ait enim. «Qui verbum meum audit, et credit ei, qui misit me, habet vitam aeternam (Joan. V, 24) .» Vel me audite in omnibus praeceptis, quae vobis nunc de susceptione novitatis dedi, et vivetis. Sequitur:
«Et feriam vobiscum pactum sempiternum misicordias David fidelis.»
Feriam vobiscum pactum sempiternum, id est constituam inter me et vos Testamentum Novum, quod erit aeternum. Et quod Testamentum? Misericordias David fidelis, id est quae David misericorditer promisi, ipsa vobis certissime fidelis sponsor [Col. 0506C] implebo, Christum videlicet de ejus stirpe nasciturum. Has enim misericordias illi fideliter me facturum promisi, et has etiam vobis, si me audieritis, faciam. Et hoc est pactum sive Testamentum aeternum, quod feriam vobiscum, quod faciam, ut per Christum mediatorem reconciliemini mihi, et pacem aeternam apud me consequamini. Hoc est enim Testamentum Novum, Testamentum evangelicum, videlicet de adventu Christi. Paulus tamen hoc ad resurrectionem ejus retulit, dicens de Patre: «Quod autem suscitaverit eum a mortuis amplius jam non reversurum in corruptionem, ita dixit: Quia dabo vobis sancta David fidelis (Act. XIII, 34) .» Sancta enim David resurrectionem Salvatoris [Col. 0506D] interpretatus est, et haec sancta esse fidelia, quia Christus amplius non sit reversurus in corruptionem. Similiter et nos misericordias David, ut in nova translatione legimus, resurrectionem Dominicam dicimus, easque fideles, quia «Christus resurgens a mortuis jam non moritur (Rom. VI, 9) .» Et hoc est testamentum aeternum de morte et resurrectione ejus, «quia ipse Novi Testamenti mediator est, ut morte intercedente in redemptionem earum praevaricationum, quae erant sub priori testamento repromissionem accipiant, qui vocati sunt aeternae haereditatis. Ubi enim testamentum, mors necesse est intercedat testatoris. Testamentum enim in mortuis confirmatum est (Hebr. IX, 15) .» Bene itaque de incarnatione vel resurrectione Christi dicitur: [Col. 0507A] Feriam vobiscum pactum sive testamentum sempiternum misericordias David fidelis. Sive, quod in antiqua translatione legitur: «Constituam vobis testamentum aeternum sancta David fidelia. «Sequitur:
VERS. 4.—Ecce testem populis dedi eum, ducem ac praeceptorem gentibus.»
Dedi Christum meum testem populis, ut testetur illis de me, et omnium, quae promisi, sit testis et assertor, ostendens me fidelem esse in verbis meis. Vel dedi eum testem populis, ut omnia, quae nunc faciunt seu cogitant homines, videat et omnium sit testis et judex in die novissimo. Ducem ac praeceptorem gentibus dedi eum, ut eas ad viam ducat et doctrinam veritatis eis proferat. Quod quia per [Col. 0507B] ministerium praedicationis Ecclesiae faciendum erat, recte ad eam conversa locutione subjungitur:
VERS. 5.—«Ecce gentem, quam nesciebas, vocabis, et gentes, quae non cognoverunt te, ad te current propter Dominum Deum tuum, et sanctum Israel, quia glorificavit te.»
Ipsa quippe vocavit ad fidem gentem alienigenam, quam prius ignorabas, et gentes quae non noverant, cucurrerunt omnes ad illam, quia viderunt eam sic divinitus glorificatam, ut totus orbis veneraretur illam. Sed forte vox ista potius ad Christum dirigi videbitur. Nam et ipse gentem per apostolos, quam nesciebat, id est non approbabat, vocavit, de qua per Psalmistam dicit: «Populus, quem non cognovi, servivit mihi, in auditu auris obedivit [Col. 0507C] mihi (Psal. XVII, 45) .» Omnesque nationes, quae non cognoverant eum, concurrerunt toto orbe ad eum propter Dominum ejus, qui et Sanctus Israel est, id est propter Patrem ejus, qui secundum humanitatem est Dominus et Deus ipsius, quia glorificavit eum «et exaltans eum, et dans ei nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum (Philip, II, 9) .» Unde et propheta cunctos mortales de hoc tempore reconciliationis et gratiae consequenter admonet, dicens:
VERS. 6.—«Quaerite Dominum, dum inveniri potest; invocate eum, dum prope est.»
Nondum enim in judicio Dominus apparuit, et si [Col. 0507D] quaeritur, invenitur. Nam miro modo cum in judicio venerit, et videri potest, et inveniri non potest. Modo non videtur, et prope est; tunc videbitur, et prope non erit. Hinc namque per Salomonem de reprobis dicit: «Tunc invocabunt me, et non exaudiam, mane consurgent, et non invenient me (Prov. I, 28) .» Nunc ergo quaerendus est, dum invenitur, nunc invocandus, dum exaudit, utpote is qui prope est. Quomodo autem quaerendus sit et invocandus ostendit propheta subjungens:
VERS. 7.—«Derelinquat impius viam suam, et vir iniquus cogitationes suas, et revertatur ad Dominum, et miserebitur ejus, et ad Deum nostrum, quoniam multus est ad ignoscendum.»
Omnes ergo sequamur consilium vel admonitionem [Col. 0508A] prophetae, ut quicunque est, impius, derelinquat citius viam suam, id est actionem impietatis suae, et quicunque iniquus deserat quantocius non solum opera sed et cogitationes iniquitatis, ac toto corde revertatur ad Dominum, invenietque sine dubio misericordiam, quia Deus noster multus est ad ignoscendum resipiscentibus. Neque enim sicut homo cogitat, ut memor injuriarum suarum ultionem quaerat, si eos, qui injurias ei faciebant, poenituerit. Nam ita subjungitur:
VERS. 8.—«Non enim cogitationes meae cogitationes vestrae, neque viae meae viae vestrae, dicit Dominus.»
Non enim divinae cogitationes ut nostrae. quia Deus aliter cogitat et aliter homo. Neque viae, id [Col. 0508B] est actiones ejus viae vestrae, quia bonitas ipsius aliter agit quam humanae duritiae pravitas, ut omnes poenitentium culpas misericorditer deleat. Sequitur:
VERS. 9.—«Quia sicut exaltantur coeli a terrae; sic exaltatae sunt viae meae a viis vestris, et cogitationes meae a cogitationibus vestris.»
Quantum coeli supereminent terrae, tantum et ultra superexcellunt divinae cogitationes a cogitationibus humanis, et divinae actiones ab humanis, quia homines caduca et terrena cogitant et faciunt, Deus vero aeterna et superna, cujus cogitationes et actiones omnem sensum exsuperant. Unde Apostolus admirans exclamat, dicens: «O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia [Col. 0508C] sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus (Rom. XI, 33) .» Nemo igitur discutere tentet, cur aliis ignoscat, et aliis non ignoscat, quia secreto judicio suo cuncta faciens «cui vult miseretur et quem vult indurat (Rom. IX, 18) ,» ejusque cogitationes a nostris exaltatae sunt sicut coeli a terra. Qui et de Unigeniti sui adventu promissionem replicans subjungit:
VERS. 10.—«Et quo modo descendit imber et nix de coelo, et illuc ultra non revertitur, sed inebriat terram, et infundit eam, et germinare eam facit, et dat semen serenti, et panem comedenti;»
VERS. 11.—«Sic erit verbum meum, quod [Col. 0508D] egredietur de ore meo.»
Verbum Dei Filius est, qui idcirco verbum dicitur, quia si verbum humanum immissum in auribus plurimorum non dividitur per singulos, ut pars sit in alio et pars in altero, sed in omnibus, qui illud audiunt, integrum et plenum habetur, ut in unoquoque totum sit: quanto magis Verbum Dei Unigenitus ubique totus est in coelo et in terra, et non dividitur, neque in partes efficitur, sed totus totum tenet, totum implet, totum illustrat et possidet? Neque enim sic Verbum caro factum est, ut esse desineret Deus, sicut verbum, quod corde gestamus, fit vox, cum in ore proferimus, nec tamen verbum in vocem convertitur, sed illo integro manente ista, in qua procedat, assumitur, ut et [Col. 0509A] intus maneat, quod intelligatur, et foris sonet quod audiatur. Idem tamen profert in sono quod ante sonum erat in silentio. Atque ita verbum cum sit vox, non mutatur in vocem, sed manens in mentis luce, et assumpta carnis voce procedit ad audientem, et non deserit cogitantem. Nam cum ipsa vox in silentio cogitatur, quae vel Graecae est vel Latinae vel alterius cujuslibet linguae, ante omnem linguarum diversitatem res ipsa, quae dicenda erat, adhuc in cubili cordis quodammodo nuda est intelligenti, quae ut inde procedat, loquentis voce vestitur. Sic et Verbum Dei egressum est, de ore ejus, quando carnem assumens venit ad nos, sed tamen permansit in corde ejus, neque mutatum est in carnem, sed permansit esse Verbum.
[Col. 0509B] Quod ita descendit sicut imber et nix de coelo, quia non humana operatione, sed divina bonitate missum est. Et sicut imber in coelum non revertitur, sed terram inebriat et infundit, atque fecundat; sic et Filius Dei non est reversus ad Patrem vacuus, sed omnia, propter quae missus fuerat, operatus est in terra, vel adhuc operatur manens hic divinitate nobiscum sicut promisit: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) .» Inebriat namque terram, id est Ecclesiam inundatione scientiae suae cor illius immutando, ut temporalium obliviscatur, et aeterna cogitet: infundit gratiam Spiritus sui, et germinare eam facit, id est bona opera proferre. Serenti etiam, [Col. 0509C] id est praedicanti dat semen praedicationis, et comedenti, id est facienti, largitur panem, id est bonum opus, quo pascatur. Serere namque praedicare est, et comedere facere. Unde et beatus Job: «Si secutus est oculus meus cor meum, et in manibus meis adhaesit macula, seram et alius comedat (Job. XXXI, 7) ,» id est dicam bonum, et alius illud faciat.
Bene itaque summus Pater promisit: «Non revertetur ad me vacuum.» Non enim vacuus aut inanis reversus est ad eum Filius, sed omnem voluntatem ejus adimplevit et prosperatus est in his, ad quae missus fuerat, sicut Psalmista de illo praedixerat. «Quoniam omnia quaecunque faciet, prosperabuntur (Psal. I, 3) .» Quae sint autem ea quae Pater voluit, atque ad quae misit illum, ipse declarat [Col. 0509D] subdendo:
VERS. 12.—«Quia in laetitia egrediemini, et in pace deducemini: montes et omnes colles cantabunt coram vobis laudem, et omnia ligna plaudent manu.»
Idcirco enim Christus ad nos venit, ut ligato mundi principe captivitatis vasa diriperet, et educeret de conclusione vinctos, de domo carceris sedentes in tenebris. «Quomodo enim potest quisquam in domum fortis intrare, et vasa ejus diripere, nisi prius alligaverit fortem? Et tunc domum ejus diripiet (Matth. XII, 29) .» Ad haec missus est Christus, et in his prosperatus est, quia ligavit hunc fortem, id est diabolum, et ingressus domum ejus, id est gentilitatem, diripuit vasa ejus, id est homines, qui [Col. 0510A] vasa malitiae illius effecti fuerant, ad cultum suum convertit. De hac domo fortis, de hac domo carceris Christo liberante egressi sumus in laetitia, quoniam magno repleti sumus gaudio, cum intelligeremus nos a vinculis Satanae per Christum liberatos. Et in pace deducti sumus, ligato adversario qui nos tenebat captivos. Et nisi ligatus esset, non sineret nos in pace deduci. Ut autem a via justitiae, qua sic deducimur, non exorbitemus, montes, id est apostoli, et colles, id est caeteri doctores cantant coram nobis laudem praedicationis, et omnia ligna, id est omnes homines regionis plaudunt manu ad vocem cantici, id est exsultant bene operando. Illi enim manu plaudunt ad vocem modulationis, qui libenter et alacriter faciunt hoc quod in sacra praedicatione audiunt.
[Col. 0510B] Potuit et sanctis, qui in inferno tenebantur, promitti, quia in laetitia egrediemini, et in pace deducemini, scilicet ad regna coelorum. Illis etiam justis, qui in corpore adhuc peregrinantur, de exitu suo congrue dici potest, quia in laetitia egrediemini de hac vita, et in pace deducemini ab angelis ad locum beatae mansionis. Et utrisque convenit, quod subditur, scilicet, quia mentes et colles, id est angelicae virtutes cantabunt coram vobis laudem, et omnia ligna regionis, id est universi habitatores illius patriae plaudent manu, cum vos viderint tripudiantes de vestra societate. Propter omnes istos, quos ita Christus egredi facit, et in pace deducit, dixerat Pater de Verbo suo, quia «non revertetur ad me [Col. 0510C] vacuum, sed faciet quaecunque volui, et prosperabitur in his, ad quae misi illud.» Non enim vacuus ad Patrem redit, qui tot secum ad vitam perducit, et in his omnibus prospere agit. Adhuc vero in promissione subjungitur.
VERS. 13.—«Pro saliunca ascendet ables, et pro urtica crescet myrtus.»
Pro saliunca namque ascendit abies in Ecclesia, dum in corde sanctorum pro abjectione terrenae cogitationis altitudo exoritur supernae contemplationis. Urtica autem igneae omnino naturae est; myrtum vero temperativae ferunt esse virtutis. Pro urtica crescet myrtus, cum justorum mentes a prurigine et ardore vitiorum ad cogitationum temperiem [Col. 0510D] tranquillitatemque perveniunt, dum jam terrena non appetunt, dum flammas carnis coelestibus desideriis exstinguunt. Sequitur:
«Et erit Dominus nominatus in signum aeternum, quod non auferetur.» Dominus qui nominatus erit in signum aeternum, ipse est «radix Jesse, qui stat in signum populorum (Supra XI, 10) .» Signum enim quod non auferetur, signum Dominicae passionis et crucis est, quia in aeternum parebit in eis signaculum crucis, qui per crucem redempti sunt, et ipse Redemptor sine fine voluit idem signum in se ipso apparere, quia cum a mortuis resurgeret, noluit cicatrices vulnerum suorum abolere. Erit ergo Dominus nominatus in signum aeternum, quia sine fine a sanctis inde laudabitur, quod crucis supplicia pertulit, [Col. 0511A] cum viderint in carne ejus vestigia vulnerum. De cujus primo adventu Pater iterum promissionem faciens praecipit Judaeis, ut parati sint in occursum ejus. Nam sequitur:
VERS. 1.—«Haec dicit Dominus: Custodite judicium, et facite justitiam, quia juxta est salus mea, ut veniat: et justitia mea, ut reveletur.»
VERS. 2.—«Beatus vir, qui facit hoc, et Filius hominis, qui apprehendit istud: custodiens Sabbatum, ne polluat illud, custodiens manus suas, ne faciat omne malum.»
Custodite, inquit, judicium, et facite justitiam. Si quis omne opus suum, antequam inchoet illud, examinaverit, utrum Deo sit placiturum, an non; [Col. 0511B] et ubi Deo gratum fore quod acturus est, non noverit, incunctanter illud deseruerit: iste custodit judicium et justitiam facit. Sic igitur agere vult Hebraeos, dum Christum exspectant. Ipse est enim salus et justitia Dei, qui juxta Apostolum: «Factus est nobis sapientia a Deo et justitia, et sanctificatio et redemptio (I Cor. I, 30) .» Vel salutem dicit eam, quae per Christum danda erat: et justitiam fidei ejus, quae revelanda erat. Ad hoc autem, quod dixerat: Custodite judicium, et facite justitiam, subnexuit, quia Beatus vir, qui facit hoc, et filius hominis, qui apprehendit illud, ut scilicet non solum faciat, quod justum est, sed stricta manu teneat. Quam sententiam et per Psalmistam confirmat dicens: «Beati qui custodiunt judicium, et faciunt justitiam [Col. 0511C] in omni tempore (Psal. CV, 3) .»
Sabbatum vero custodit, qui ab appetitu mundanarum rerum quiescens omni custodia servat cor suum. Quid enim in hac vita laboriosius quam terrenis desideriis aestuare? Aut quid hic quietius quam hujus saeculi nil appetere? Qui ergo Christum exspectat, observet Sabbatum, id est requiem mentis, ut nullo in hac vita desideriorum carnalium appetitu fatigetur. Polluit enim Sabbatum, si suggestionibus consentiens mentem suam desideriis immundis sordidaverit. Custodiat ergo Sabbatum, ne polluat illud, qui beatus esse desiderat, quia: «Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) .» Sequitur:
[Col. 0511D] VERS. 3.—«Et non dicat filius advenae, qui adhaeret Domino, dicens: Separatione dividet me Dominus a populo suo. Et non dicat eunuchus: Ecce ego lignum aridum.»
Advena fuit gentilis populus: «Filius advenae, qui adhaeret Domino,» populus, qui ad Christum venit ex gentibus, quem non divisit Dominus a populo suo Israelitico, sed consociavit.» Ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. II, 14) .» Eunuchus vero talis hic intelligitur, quales sunt illi, de quibus in Evangelio legimus: «Quia sunt eunuchi, qui se ipsos eunuchizaverunt propter regnum coelorum (Matth. XIX, 12) .» Et hujusmodi eunuchis prohibetur dicere: Ecce ego lignum aridum, id est homo infructuosus, quia non de carnali, [Col. 0512A] sed de spiritali fecunditate debet cogitare. Sequitur:
VERS. 4.—«Quia haec dicit Dominus eunuchis: Qui custodierint Sabbata mea, et elegerint, quae volui, et tenuerint foedus meum,»
VERS. 5.—«Dabo eis in domo mea, et in muris meis locum et nomen melius a filiis et filiabus: nomen sempiternum dabo eis, quod non peribit.»
Eunuchi sunt, qui pressis motibus carnis effectum in se pravi operis excidunt. Sabbata vero divina custodiunt, qui sacra otia non violant, sed a malo opere quiescunt et a labore carnalium desideriorum. Sed quia non satis est a malis abstinere, nisi bona quisque studeat agere, eligenda sunt, quae Dominus voluit. Cum quo et foedus facit, qui ejus [Col. 0512B] voluntati concordans obedientiam ei promittit. Hoc ergo foedus usque in finem perseveranter tenendum est.
Vel Sabbata custodit eunuchus talis, ut nunquam faciat opera nuptiarum, et eligit, quae Dominus voluit, ut plus offerat quam praeceptum est, ut non indulgentiam apostoli ejus, sed voluntatem consideret Domini sui. Et tenet foedus ejus sempiternum, ut non ad tempus vacet orationi, et iterum revertatur ad idipsum. Eunuchi itaque, qui custodiunt Sabbata Dei, et elegerunt quae voluit, et tenent foedus ejus sempiternum, audiant praemia quae merentur, ut libenter calcent labores tentationum, quos tolerant. Si enim attendatur felicitas, quae sine transitu attingitur, leve fit omne quod transeundo [Col. 0512C] laboratur.
Dabo, inquit, eis in domo mea, et in muris meis, scilicet in illa regali aula mea coelesti, locum electae mansionis, et nomen melius a filiis et filiabus meis, quia majorem gloriam habebunt quam caeteri sancti. Quem igitur apud Patrem tales eunuchi, id est virgines locum habeant, ostenditur, quia in domo Patris id est in aeterna mansione etiam filiis praeferuntur. Similiter et in libro Sapientiae dicitur, quia «Spado, qui non operatus est per manus suas iniquitatem, nec cogitavit adversus Deum nequissima, dabitur illi fidei donum electum, et sors in templo Domini acceptissima (Sap. III, 14) .» Et quia «incorruptio facit esse proximum Deo (Sap. VI, 20) ,» [Col. 0512D] longe praeferuntur virgines caeteris sanctis, qui Deo prae aliis appropinquant, et sequuntur Agnum, quocunque ierit. Quibus nomem sempiternum datur, quod non peribit, ut nomen aeternae laudis in illo regno possideant, et supra caeteros egregii et praeclari resplendeant. Sequitur:
VERS. 6.—«Et filios advenae, qui adhaerent Domino, ut colant eum, et diligant nomen ejus, ut sint ei in servos; omnem custodientem Sabbatum, ne polluat illud et tenentem foedus meum,»
VERS. 7.—«Adducam eos in montem sanctum meum, et laetificabo eos in domo orationis meae.»
Filios advenae, qui adhaerent Domino, dicit eos, qui ex gentili populo conversi sunt ad fidem. Nam ipsi colunt eum, et diligunt nomen ejus, et sunt ei in [Col. 0513A] servos, quia tota devotione serviunt ei. Et ipsi custodiunt Sabbatum, ne polluant illud. In Sabbato quippe servile opus prohibetur fieri. Et servile opus peccatum est. «Omnis enim, qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII, 34) .» Semper ergo custodiendum est Sabbatum, quia semper ab actione peccati cessandum et observandum est, ne polluatur. Ille enim Sabbatum polluit, qui post malorum operum renuntiationem malum rursus, a quo semper quiescere debuit, operatur. Sabbatum custodimus, quando ab appetitu temporalium mente quiescimus. Foedus quoque tenendum est, quod cum Deo percussimus, ne jam ab ejus concordia disjungamur, et rebellare contra eum perversis operibus incipiamus, qui cum eo pacem et foedus consentiendo [Col. 0513B] sibi fecimus.
Hos itaque filios advenae, qui adhaerent Domino, et custodiunt spiritale Sabbatum et tenent foedus ejus, adduxit ipse in montem sanctum suum, id est in Ecclesiam, ut qui erant longe, fierent prope in sanguine Christi. Vel adducet eos in montem sanctum suum, id est in regnum coelorum. Et laetificat eos in domo orationis suae, dicens per Apostolum: «Semper gaudete, sine intermissione orate (I Thess. V, 16) .» Nam domus orationis vocabitur Ecclesia, non nugacitatis, ut quicunque est in Ecclesia, deserat fabulas, et otiosa verba; et ubicunque sit corpore positus Christianus, semper studeat orare, etsi non semper ore, tamen corde. Sequitur:
«Holocausta eorum, et victimae eorum placebunt [Col. 0513C] mihi super altari meo.»
Quia holocaustum totum incensum dicitur, quid per holocaustum filiorum advenae designatur nisi succensio cordis conversorum gentilium, dum se vehementissimo charitatis igne totos sic inflammarent, ut jam nihil sibi de se relinquerent, sed ex integro se totos offerrent Deo? Et quid per victimas eorum nisi mortificatio carnis ipsorum? «Qui enim sunt Christi, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis (Galat. V, 24) .» Et quid per altare nisi fides exprimitur? Recte ergo juxta hunc sensum dicitur: Quia «holocausta eorum et victimae eorum placebunt mihi super altare meum.» Holocausta eunuchi offerunt, qui totos se consecrant [Col. 0513D] Deo; victimas autem caeteri, qui ad tempus vacant orationi. Quae conferuntur in altari, quod est in coelo, ad cujus similitudinem fecit Moyses altare tabernaculi. Sequitur:
«Quia domus mea domus orationis vocabitur cunctis populis,»
VERS. 8.—«Ait Dominus, qui congregat dispersos Israel.»
Domus Dei est Catholica Ecclesia, quia secundum Apostolum «Christus est tanquam filius in domo sua, quae domus sumus nos (Hebr. III, 6) .» Et haec domus vocatur domus orationis omnibus populis: universae nationes ex longinquo ad eam veniant, et munera offerentes adorent Dominum in ea. Congregat enim Dominus ad eam dispersos Israel, id est [Col. 0514A] dispersos populi sui, videlicet omnes, quos ad vitam praedestinavit, qui, per totum orbem dispersi sunt, vel per varios errores. Sequitur:
«Adhuc congregabo ad eum congregatos ejus.»
Eos, qui jam in unitate fidei et dilectionis sunt congregati, congregabit. Dominus adhuc populum suum, sicut unusquisque de hac vita exierit, quia «multi ab oriente et occidente venient, et recumbent cum Abraham et Isaac et Jacob in regno coelorum (Matth. VIII, 2) .» Et quia «filii regni,» id est Judaei «ejicientur in tenebras exteriores (ibid. 12) ,» apte hoc in loco subjungitur:
VERS. 9.—«Omnes bestiae agri, venite ad devorandum, universae bestiae saltus.»
Postquam enim filios advenae id est credentes ex [Col. 0514B] gentilitate conjunxit populo suo, et in montem sanctum suum adduxit laetificans in domo orationis suae, consequenter infideles Judaeos ad devorandum, daemonibus tradit. Venite, inquit, ad devorandum omnes bestiae agri, id est omnes saevi daemones, qui per latitudinem mundi hujus crudeli rabie vagamini quaerentes, quem devoretis; ager enim est mundus. Et universae bestiae saltus, id est omnes maligni spiritus, qui morari consuevistis in populo paganorum. Et cur ab hujusmodi bestiis iste grex populi Judaeorum praecipue devorandus esset, ostenditur, cum protinus additur:
VERS. 10.—«Speculatores ejus caeci omnes, uni versi canes muti non valentes latrare.»
[Col. 0514C] Speculatores enim vocantur sacerdotes, qui in eminentiori loco positi vigilanti cautela debent conspicere, et adventus inimicorum spiritualium a longe praevidere, ac subjectis praenuntiare. Sed speculatores Judaeae omnes caeci sunt duces caecorum. Et ipsi omnes nescierunt, quia Scripturarum intelligentiam amiserunt, et Christum ignoraverunt. Canes etiam dicuntur praedicatores, qui curam Dominicarum ovium gerunt, quia dum pro Domino suo diurnis et nocturnis vigiliis intenti clamant, quosdam, ut ita dicam, latratus praedicationis edunt. Sed canes Judaicae gentis omnes sunt muti, non valentes latrare, quia invisibilibus bestiis gregem eorum devorantibns non valent contradicere, nec vocem praedicationis adversus insidias eorum emittere. [Col. 0514D] De quibus et subditur:
«Videntes vana, dormientes et amantes somnia.»
Vana vident, quia carnalem intelligentiam in Scripturis considerant, et ea quae nil prosunt, in eis aspiciunt sicut otia Sabbatorum et manu factam in carne circumcisionem et caetera hujusmodi, quae sunt umbra futurorum. Qui et dormiunt in negligentia et nocte cordis sui, atque diligunt somnia, nolentes unquam excutere torporem suum, ut ad lumen veritatis evigilent, sed phantasmata opinionum intelligentiae suae quasi nocturnas somniorum visiones semper intueri quaerentes. Sed et daemonum visionibus in somno delectantur. Sequitur:
[Col. 0515A] VERS. 11.—«Et canes impudentissimi nescierunt saturitatem.»
Sicut avidi canes absque omni verecundia parati sunt semper comedere: sic et isti, quos sub specie canum describit, non contra bestiarum incursus pro grege suo vigilant, sed famem suae cupiditatis temporalibus lucris impudenter quaerunt pascere. Sed nequeunt eam saturare, neque suo unquam satiantur errore. Sed haec quae sub metaphora speculatorum et canum locutus est, incipit jam explanare subdendo:
«Ipsi pastores ignoraverunt intelligentiam, omnes in viam suam declinaverunt, unusquisque ad avaritiam suam a summo usque ad novissimum.»
VERS. 12.—Venite sumamus vinum, et impleamur [Col. 0515B] ebrietate, et erit sicut hodie sic et cras et multo amplius.»
Quod enim dixerat: «Speculatores ejus caeci,» hoc exponit nunc dicens: «Ipsi pastores ignoraverunt intelligentiam.» Et quod asseruerat, quia canes impudentissimi nescierunt saturitatem, hoc interpretatur dicens, quia omnes in viam suam declinaverunt, unusquisque ad avaritiam suam. Pastores quippe sunt, qui hoc susceperunt officium, ut verbo praedicationis pascant mentes hominum. Unde et per Jeremiam promisit nobis Dominus, dicens: «Dabo vobis pastores juxta cor meum, qui pascant vos scientia et doctrina (Jer. III, 15) .» Sed pastores Judaeorum ignoraverunt intelligentiam eloquii sacri, [Col. 0515C] quia non venerunt ad eum qui aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit; qui morte calcata resurgens aperuit sensum discipulis suis, ut intelligerent Scripturas. Declinaverunt omnes in viam suam, propria commoda singuli quaerentes, et unusquisque ad avaritiam suam declinavit de primo usque ad novissimum eorum, et sic declinantes dixerunt ad invicem.
«Venite sumamus vinum, et impleamur ebrietate, et sicut bene nobis est hodie, sic et cras erit et multo amplius.»
Nescierunt enim saturitatem, nec praeterita voluptate satiantur, sed futuras delicias parant multo majores, quam quibus usi prius fuerant. Talibus namque delectabantur sacerdotes Judaeorum, et [Col. 0515D] talibus vacare volunt. «Amant enim primos recubitus in coenis, et primas cathedras in synagogis (Matth. XXIII, 16) .» Unde non solum corporeo, sed et spiritali vino, id est mundana cupiditate et desiderio inanis gloriae se debriant. Spiritaliter enim est ebrius, qui a sensu rationis est alienus. Cohortantur ergo se hujusmodi vinum de die in diem sumere, atque impleri ebrietate, dum sensum rectitudinis et sibi ipsis invicem depravant, atque hoc sibi exemplum vicissim tradunt, ut velint ambulare in stolis, et ament salutationes in foro, et devorent domos viduarum, simulantes longam orationem (Matth. VII, 14) . Talia enim cupere quid est aliud quam ebrietas mentis? Sequitur:
VERS. 1.—«Justus perit, et nemo est, qui recogitet in corde suo: et viri misericordiae colliguntur, quia non est, qui intelligat: a facie malitiae collectus est justus.»
VERS. 2.—«Veniat pax, requiescat in cubili suo, qui ambulavit in directione sua.»
Dominus Jesus locum passionis suae designans ait, quia «non capit prophetam perire extra Jerusalem (Luc. XIII, 33) .» Similiter et quod hic dicitur, quia justus perit, tale est ac si diceretur, quia Christus moritur. Justus ergo perit inter caeteros speculatores, quia Christus moritur inter scribas ac sacerdotes: et nemo ex illis est, qui recogitet in corde suo, quia nec postea resipuerunt. Et viri misericordiae, [Col. 0516B] id est fideles, qui in Judaea misericordiam consecuti fuerant, colliguntur inde, et ad regna coelorum congregantur, quia non est ex Judaeis, qui intelligat, idcirco eos inter se positos esse, ut illi fidem et morem eorum imitarentur. A facie enim malitiae collectus est justus, id est ablatus est Christus, ne mala saeculi videret, sive propter malitiam hominum, quorum ipse peccata portavit, victor ascendit. Veniat ergo pax post persecutiones, quas ab eis justus iste pertulit injuste: requiescat in cubili suo, id est in mansione quietis aeternae justus: ambulavit in directione sua, id est qui vitam suam duxit in rectitudine sua.
Possunt etiam haec de nonnullis intelligi, qui Christiano censentur vocabulo. «Omnes bestiae agri [Col. 0516C] venite ad devorandum, universae bestiae saltus (Supra LVI, 9) .» Per bestias agri vitia saeculi, per bestias saltus iniquitates paganorum exprimuntur. Convocat ergo Dominus omnes bestias agri et omnes bestias saltus ad devorandum omnes, quibus vehementer irascitur, quia justo permittit judicio, ut universa saeculi vitia, et omnia paganitatis flagitia in nonnullos, qui Christiani dicuntur, irruant, quatenus more saecularium atque gentilium vivant. Hoc enim est quod ait: «Nunc ostendam vobis, quid ego faciam vineae meae, auferam sepem ejus, et erit in conculcationem, diruam maceriam ejus, et erit in direptionem (Supra V, 5) .»
Idcirco autem facile devoratur populus sive grex iste, quia «speculatores ejus caeci omnes nescierunt, [Col. 0516D] et universi canes ejus muti sunt non valentes latrare (Supra LVI, 10) . Hoc enim de ineptis et reprobis solummodo sacerdotibus dicitur, qui etiam mercenarii vocantur. Itaque speculatores vineae vel domus Domini sunt caeci et nescientes, quia sacerdotes quidem abundant in populo Dei, sed vix et omnibus illis quisquam invenitur, qui venientes tentationes praevidere sciat, et subjectis annuntiare. Et ipsi sunt canes muti non valentes latrare, quia qui gregem custodire debebant, et lupos abigere et latrare pro Domino, conticuerunt, eo quod non habuerint praedicationis scientiam. Sed, etsi doctus quispiam eorum in Scripturis fuerit, obsistit ei perversitas propriae actionis, ne libere loqui valeat [Col. 0517A] bona, quae novit, et contra bestiarum adventum, id est contra impugnationes vitiorum latrare.
Ipsi sunt «videntes vana, dormientes et amantes somnia (ibid.) .» Vana enim sunt omnia temporalia, quoniam citius evanescunt, et ad nihilum tendunt. Unde scriptum est: «Vanitas vanitatum et omnia vanitas (Eccle. I, 2) .» Vident ergo mali speculatores vana et ignavi canes. Unde et dormiunt ipsi in hoc saeculo, nec ad divina mysteria vel ad custodiam gregis oculos suos aperiunt, sed somnia diligentes, id est ea quae in praesenti vita velut in somnis habentur, non possunt famelicam ingluviem suam saturare: De talibus enim dormientibus et saturari nescientibus supradictum est, quia «sicut somniat esuriens, et comedit, cum autem fuerit [Col. 0517B] experectus, vacua est anima ejus, et sicut somniat sitiens et bibit, et postquam fuerit expergefactus, lassus adhuc sitit, et anima ejus vacua est: sic erit multitudo omnium, qui dimicaverunt contra montem Sion (Supra XXIX, 8) .» Nam inutiles sacerdotes dimicant contra montem Sion, quia religionem Ecclesiae moribus impugnant et operibus, atque bonos insequuntur. Amant ergo somnia, id est honores et divitias hujus saeculi. Omnis enim potentia mundi hujus et gloria somnium est non veritas. Et comedunt, quia bonis temporalibus delectantur. Sed nesciunt saturitatem, quia mundanae opes nunquam possunt humanae mentis inopiam explere.
Vel ideo saturitatem nescire dicuntur, ut insatiabilis eorum avaritia demonstretur; quoniam, sicut [Col. 0517C] «impudentissimi canes» devorare semper bona quae sibi dentur, quaerunt. Et tam indoctus est grex populi Christianorum, ut ipsi pastores ignorent intelligentiam. Vix enim pastor Ecclesiae jam inveniri potest, qui Scripturarum sanctarum intelligentiam habebat, sed «omnes in viam suam declinaverunt et unusquisque ad avaritiam suam (Supra LVI, 11) .» «Omnes enim, quae sua sunt, quaerunt, non quae Jesu Christi (Philipp. II, 21) .» Quia enim a via Dei declinantes suas semitas sunt secuti, propterea ardent avaritia. Et hoc faciunt a summo pontifice usque ad novissimum praepositum Ecclesiae. Adhortantur etiam se ad invicem sumere vinum mundanae cupiditatis, et inebriari exterioribus curis, ut de [Col. 0517D] spiritalibus et interioribus non cogitent. Quo contra in Proverbiis dicitur: «Noli regibus dare vinum, quia nullum secretum est, ubi regnat ebrietas (Prov. XXXI, 4) .» Reges enim sunt rectores Ecclesiae, qui hujusmodi vinum bibere non debent, ne mundanis sollicitudinibus inebriati secretum mentis amittant.
Vel immoderata et frequentia sacerdotum convivia denotantur hoc loco, qui percutiunt conservos, et manducant, et bibunt cum ebriosis. Sed dum isti de die in diem magis magisque bibunt, et inebriantur, justus quilibet perit, id est in afflictione moritur, et nemo ex istis est, qui recogitet, ex eo in corde suo, ut gloriam ejus mente pertractans vias ejus imitari velit. Petrus ad Gregorium (Dial. lib. III, c. 37) : [Col. 0518A] «Quidnam, quaeso, te esse existimas, quod boni quique subtrahuntur, et qui vivere ad multorum aedificationem poterant, aut penitus inveniri nequeunt, aut certe omnino rarescunt?» Ad quem Gregorius: «Malitia remanentium meretur, ut hi qui prodesse poterant, festine subtrahantur. Et cum mundi finis appropinquat, electi tolluntur, ne deteriora videant. Hinc etenim scriptum est: «Aperite, ut exeant qui conculcent eam, tollite de via lapides (Jer. L, 26) .» Quo ergo mundi finis urget, eo necesse est, ut vivi lapides ad aedificium coeleste colligantur, quatenus Jerusalem nostra in mensuram suae omnes constructionis excrescat. Nec tamen ita electos subtrahi credimus, ut solummodo perversi remaneant, quia nunquam peccatores ad lamentum poenitentiae [Col. 0518B] redirent, si nulla essent bonorum exempla, quae eorum mentem traherent.» Ubi autem nemo est, qui eos imitetur, ibi subtrahi citius de medio malorum non immerito creduntur. Hanc enim causam subractionis eorum ostendit propheta dicens: «Justus perit, et nemo est, qui recogitet in corde suo: et viri misericordiae colliguntur, quia non est qui intelligat.» Iniqui ergo dum sola temporalia appetunt, et quae bona electos in aeternum maneant, scire contemnunt, dum justorum afflictionem conspiciunt, et quae sit afflictionis retributio, non agnoscunt, actionis suae pedem in profundum porrigunt, quia a luce intelligentiae sponte sua oculos claudunt. A facie enim malitiae collectus est justus, quia raptus est, ne malitia mutaret intellectum illius, aut [Col. 0518C] ne fictio deciperet animam ejus. Veniat itaque pax justo properanter de medio iniquitatum educto, ut requiescat in cubili suo, id est in mansione sibi a Deo parata, qui tortitudinem humanae pravitatis non est secutus, sed ambulavit in directione sua.
VERS. 3.—«Vos autem,» qui de eo recogitare non vultis, «accedite huc» ad judicium, ut, quod justum est, recipiatis, o filii auguratricis, ac semen adulteri et fornicariae.»
Auguratrix enim erat plebs, cui Paulus dicebat: «Quomodo convertimini iterum ad infirma et egena elementa, quibus denuo servire vultis? Dies observatis et menses et tempora et annos (Galat. IV, 9) .» [Col. 0518D] Erat et fornicaria, quae post fidem in errores declinavit. Quae et perversis dogmatibus suis filios genuit nequissimos, id est haereticos ex patre adultero, id est diabolo. Quibus apte dicitur:
VERS. 4.—«Super quem lusistis, super quem dilatastis os, et ejecistis linguam.»
Luserunt quippe super Dominum, quem ignorabant haeretici, et dilataverunt os suum, ejeceruntque linguam, dum multifarie blasphemarent eum, et insanirent dictis suis adversus eum. Hoc quoque, quod subditur, congruit illis.
«Nunquid non vos filii scelesti, semen mendax?»
VERS. 5.—«Qui consolamini in diis subter omne [Col. 0519A] lignum frondosum, immolantes parvulos in torrentibus subter eminentes petras?»
Scelesti enim sunt, qui mortes animarum quotidie operantur. Semen mendax sunt, qui se Christianos fatentur, sed ab omni Christianitate degenerant. Sed qui sunt dii eorum, nisi errores, quibus illi serviunt? Alterius vero naturae est lignum, quod ubertate fertile est; alterius quod tantum abundat fronde foliorum. In nemoribus et lucis nemo plantat ficum, nemo vineam, nemo fertiles arbores, sed oblectatione. tantum ligna frondentia. Tales sunt haeresiarchae, qui orationem suam verborum decore componunt, ut non convertant audientes a vitiis, sed delectent. Qui ergo se subdiderunt haeresiarchis, ut errores eorum colerent, hi consolantur in diis subter omne [Col. 0519B] lignum frondosum. Qui et parvulos eisdem diis suis immolant, dum simplices et infirmos spiritaliter exstinguunt, ut suis erroribus applicentur.
Quid autem nomine torrentium nisi rapidus fluctus eloquentiae eorum designatur? Et quid per eminentes petras nisi vel potestates saeculi hujus, vel praedicti haeresiarchae? In partibus ergo torrentis parvulos immolant subter eminentes petras dum insipientium animas per facundiam suam interficiunt trahendo in errorem, protegentibus se mundanis potestatibus, vel errorum inventoribus auctoritatem sibi praebentibus. Deinde sceleratae illi plebi dicitur:
VERS. 6.—«In partibus torrentis pars tua; haec [Col. 0519C] est sors tua.»
Nam quia torrens intelligitur impetuosus excursus haereticae disertitudinis, in partibus torrentis pars ejus est, quia elegit in doctrina haereticorum manere. Et haec est sors ejus, quia jam a sorte Catholicorum separata est et anathematizata. Quae et libamen diis suis effundit, et sacrificium offert, dum in sacrilegio missas celebrat, vel dum ea facit in occulto, quae turpe est etiam dicere. Non enim sacrificium Deo offerunt haeretici, sed suis erroribus. Unde et commotus ait: «Nunquid super his non indignabor?» Subaudi: omnibus, quae te fecisse retuli.
VERS. 7.— Posuit cubile suum ista meretrix super [Col. 0519D] montem excelsum et sublimem, dum mentem suam delectabiliter collocaret super quemlibet elatum principem haeresaeos, ut in ipso requiesceret. Haec contra eos dicta sunt, qui in haereses declinant. Deinde nequissimae multitudini perversorum hominum qui sunt in Ecclesia, vel unicuique tali animae congruunt sequentia. Ait enim Dominus:
VERS. 8.—«Post ostium et retro postem posuisti memoriale tuum, quia juxta me discooperuisti, et suscepisti adulterum.»
Post ostium cordis et retro postem ejusdem interioris ostii ponit memoriale iniquitatis suae anima, quae licet foris perversas actiones deseruerit, intus tamen occultam malitiam in angulo cordis reservat. [Col. 0520A] Et juxta virum suum se discooperiens adulterum suscipit, quia cum sit Christo legitime conjuncta, aditum mentis suae diabolo pandit. Unde Paulus: «Nolite locum dare diabolo (Ephes. IV, 27) .» Sequitur:
«Dilatasti cubile tuum, pepigisti foedus cum eis.» Cubile cordis sui dilatat anima, quae Christum simul et diabolum vult in mente sua recipere. Sed hoc nullatenus fieri potest. «Coangustatum est enim stratum, ita ut alter decidat (supra. XXVIII, 20) .» Foedus quoque paciscitur cum daemonibus, quando suggestionibus eorum semper consentire decernit. Sequitur:
«Dilexisti stratum eorum manu aperta.»
Stratum eorum diligit anima aperta manu, quando [Col. 0520B] cum eis moechari desiderans actionem suam illis pandit, ut ad se libentius ingrediantur, non exspectans, ut illi prius ei mala suggerant: sed omnem suggestionem eorum praeveniens malis actibus, et sic eorum suggestiones parata suscipere non jam in peccato suo erubescens, nec fornicationis suae turpitudinem abscondens sed tota libertate peccans. Sequitur:
VERS. 9.—«Et ornasti te regio unguento, et multiplicasti pigmenta tua.»
Unguento regio se ornat, ut amatoribus suis placeat, quia ex eo, quod chrismate sancto ungitur, a malignis spiritibus avidius corrumpitur. Et pigmenta sua multiplicat, dum varios odores et multiplices delectationes facit. Sequitur:
[Col. 0520C] «Misisti legatos tuos procul, et humiliata es usque ad inferos.»
Legatos mittit procul ad amatores suos, dum suae pravitatis famam longe porrigens malignos ad se spiritus invitat. Et humiliatur usque ad inferos, dum mens ejus usque adeo inclinatur, ut in mala voluntate sit par daemonibus. Vel utique ad inferos, per peccatum humiliatur, cum usque ad finem vitae praesentis perseverat in malo. Unde et Job dicit: «Usque ad inferos peccatum illius (Job. XXIV, 19) .» Peccatum quippe illius usque ad inferos est, qui peccare non desistit, donec in infernum descendat, id est donec vitam hanc pessime finiat. Vel humiliata est usque ad inferos haec fornicaria non ea humilitate quae in laudem est, sed qua Amnon sororem [Col. 0520D] suam Thamar humiliavit (II Reg. XIII) . Revera grandis est humilitas imo usque ad inferos praecipitatio de luce et culmine castitatis in tenebras lupanaris, imo in barathrum libidinum praecipitari. Sequitur:
VERS. 10.—«In multitudine viae tuae laborasti, non dixisti: Quiescam.»
In multitudine viae suae laborat, dum graves sustinet labores in variis actionibus, quas exercet. Unde et per Salomonem dicitur, quia «Deus dedit peccatori afflictionem et curam superfluam (Eccl. II, 26) .» Sed tamen dum multipliciter laborat, non dicit: Quiescam, quia nullis potest laboribus frangi, ut a mundanis actionibus quiescere velit. Sequitur: [Col. 0521A] «Viam [Col. 0521D] Alias, vitam. manus tuae invenisti, propterea non rogasti.»
VERS. 11.—«Pro quo sollicita timuisti, quia mentita es, et mei non es recordata, neque cogitasti in corde tuo, quia ego tacens et quasi non videns, mei oblita es.»
Viam manus, id est viam operationis suae invenit, quando ea quae vult agere, potest. Et propterea dum plenis horreis fiduciam habet in divitiis, rogare Deum negligit, ideoque sollicita metuit plurimos. Non enim potest dicere: «Dominus mihi adjutor est, ego despiciam inimicos meos (Psal. CLXXVII, 7) .» Vel de eo non rogat, pro quo sollicita metuit, quia licet aeternae mortis supplicium formidet, non tamen ex corde precatur, ut evadat illud, dum a pravitatibus [Col. 0521B] suis converti recusat. Nam, quomodo faciem suam ad Dominum in precibus levare poterit, nisi prius ea, de quibus ante illum erubescere potest, abjecerit? Mentitur enim, si se orationem ad eum fundere simulat, quia nec etiam recordatur illius, donec in talibus perseverare non desistit. Neque cogitat, quia ille nunc taceat, dum nos inique agimus: et quasi non videre aestimatur, eo quod se vidisse non mox ostendit percutiens nos, dum adhuc judicium differt, ut ad poenitentiam interim convertamur. De quo judicio subditur:
VERS. 12.—«Ego annuntiabo justitiam tuam, et opera tua non proderunt tibi.»
VERS. 13.—«Cum clamaveris, liberent te congregati tui: omnes eos auferet ventus, tollet [Col. 0521C] aura.»
Annuntiabo, inquit, justitiam tuam, quam tu secuta es, id est injustitiam tuam cunctis in die illa manifestabo, et opera tua tibi tunc nil proderunt, in quibus nunc labores. Cum enim clamaveris ante januam thalami cum fatuis virginibus dicens: «Domine, Domine aperi nobis (Matth. XXV, 11) ,» liberent te, si possunt, amatores tui, qui undique congregabantur ad fornicandum tecum. Sed tunc eos omnes auferet ventus turbinis, et in abyssum praecipitabit. Hactenus multitudini pravorum Catholicorum vel unicuique hujusmodi animae improperavit mala, quae agit; et nunc de electorum populo subjungitur:
[Col. 0521D] «Quia autem fiduciam habet mei, haereditabit terram, et possidebit montem sanctum meum.»
Plebs quidem fornicaria, quae in amatoribus suis, id est immundis spiritibus confisa est, peribit. Sed quicunque fiduciam Dei habet, ipse salvabitur. In Deo enim confidit, quem conscientia bonorum operum in spei fiducia confirmat. Unde Joannes: «Si cor nostrum non reprehenderit nos, fiduciam habemus ad Deum (I Joan. III, 21) .» Qui ergo hanc fiduciam habet, haereditabit terram perpetuae stabilitatis. firmaeque quietis, et possidebit montem beatae celsitudinis. Sequitur:
VERS. 14.—«Et dicam: Viam facite, praebete [Col. 0522A] iter, declinate de semita, auferte offendicula de via populi mei.»
VERS. 15.—«Quia haec dicit Dominus excelsus et sublimis habitans aeternitatem et sanctum nomen ejus in excelso, et in sancto habitans, et cum contrito et humili spiritu, ut vivificet spiritum humilium, et vivificet cor contritum.»
VERS. 16.—«Non enim in sempiternum litigabo, neque in finem irascar.»
« Dicam, inquit: viam facite electis meis, o praedicatores. Praebete illis iter, o infideles, qui volebatis viam eorum obstruere. Declinate de semita eorum, o daemones, nec eis obsistatis in calle rectitudinis, quo gradiuntur. Aut ita: Viam facite illis, o angeli, praebete eis iter, quo transeant, o daemones, [Col. 0522B] id est fugite de itinere eorum. Declinate de semita, o vitiorum turbae, quae solebatis meritis eorum occurrere, ut illi, qui praeibant et caecum increpabant. Et vos praedicatores vel angeli «auferte offendicula de via populi mei (Luc. XVIII, 39) ,» ut viam rectitudinis absque scrupulo carpant offensionis, et fiat, ut scriptum est: «Via justorum absque offendiculo (Prov. XV, 19) .» Paulus omnino praecavere studuit, ne quod exemplum fratribus daret, unde scandalum offensionis sumi potuisset (I Cor. IX, 12) . Similiter et caeteri boni procuratores Ecclesiae fecerunt et faciunt.
Et ut Dominus populum suum crederetur sic honoraturus, addit: «Quia non in sempiternum litigabo, neque in finem irascar.» Quondam enim frequenter [Col. 0522C] litigabat per prophetas cum populo Judaeorum increpans iniquitates eorum, et irascebatur eis tradens eos in manus hostium. Sed non in sempiternum litigabit, nec usque in finem saeculi iratus est, quia per donum gratiae mediatoris finita est jam ira et litigatio illa.
Excelsus autem et sublimis dicitur Deus, quia omnem sensum et intellectum exsuperat. Educit enim superessentialis divinitas et verbum et intellectum super omnia in obscuritatem, quia neque nomen illius essentiae est, neque verbum, sed nimis exaltatur. Recte itaque dicitur Deus excelsus et sublimis. Aeternitas vero definitur esse interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio. Quod ex collatione [Col. 0522D] temporalium clarius liquebit. Nam quidquid vivit in tempore, id est praesens, a praeteritis in futura procedit, nihilque est in tempore constitutum, quod totum vitae suae spatium possit amplecti, sed crastinum quidem nondum apprehendit, hesternum vero jam perdidit, in hodierna quoque vita non amplius momento vivit. Quod igitur temporis patitur conditionem, licet illud sicut humana anima sine fine vivat, nondum tamen tale est, ut aeternum esse credatur. Non enim totum simul, infinitae licet vitae, spatium comprehendit, atque complectitur, sed futura nondum habuit, transacta jam non habet. Quod igitur interminabilis vitae totam plenitudinem pariter [Col. 0523A] comprehendit ac possidet, cui neque futuri quidquam absit, neque praeteriti fluxerit, id est aeternum esse, vel aeternitatem jure inhabitare perhibetur. Itaque Deus aeternitatem habitat, quia esse ejus totum est, et semper est, nescitque mutabilitatem quod neque coepit unquam, neque aliquando cessabit, insuperabile quoddam ac sine fine existentiae pelagus, nullis terminis, nullisque limitibus circumdatum, omnem supergrediens sensum, omne tempus atque omnem naturam.
Nomen quoque ejus sanctum est. Sanctitas enim est, quantum secundum nos dicendum, omni inquinatione libera et perfectissima et incontaminatissima puritas. Et ideo nomen ejus sanctum dicitur, quia valde superexcellentius quam intelligere mens [Col. 0523B] ulla possit, est in eo supernaturalis munditiae puritas, ita ut omnes, qui in hoc ejus nomine credunt, purificet atque sanctificet. «Qui et in excelso et in sancto habitat, quia in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) .» Pater enim est excelsum et sanctum habitaculum Filii sicut et Filius habitaculum Patris. Ait enim: «Quia ego in Patre, et Pater in me est (Joan. X, 38) .» Similiter et Spiritus sanctus in Patre et Filio est. Sic igitur intelligamus, quod in excelso et in sancto Deus habitare dicitur, quia ipse sibi est excelsum et sanctum habitaculum, sicut et ipse est aeternitas, quam inhabitat.
Potest et cor angelicorum spirituum intelligi hoc excelsum et sanctum habitaculum, in quo ipse habitat. [Col. 0523C] Unde scriptum est: «Respice de sanctuario tuo, et de excelso coelorum habitaculo (Deut. XXVI, 15) .» Sed iste tam sublimis tam immensus non solum in excelso habitat, sed et cum contrito et humili spiritu misericorditer habitare dignatur, et «juxta est his, qui tribulato sunt corde (Psal. XXXIII, 19) .» Qui propterea cum contrito et humili spiritu in homine habitat, ut gratia Spiritus sui vivificet spiritum humilium et cor contritorum, quia humilibus dat gratiam, et poenitentes atque compunctos, qui per peccatum intrinsecus mortui fuerant, vivere facit, et ad amorem suum magis ac magis accendit. Hic itaque tam magnus et tam excelsus atque tam benignus non in sempiternum litigabit, ut olim cum Synagoga litigabat, sed resurgente Christo et ad coelos [Col. 0523D] revertente effundet de Spiritu suo super omnem carnem, ut jam non litiget vel irascatur, sed omnia per gratiam faciat. Unde et subdit:
«Quia Spiritus a facie mea egredietur, et flatus ego faciam.»
Spiritus enim egressus est a facie Domini, quando venit Paracletus, quem discipulis Christus a Patre misit Spiritum veritatis, qui a Patre procedit. Et flatus fecit Dominus, quando spiritalia dona dedit hominibus. «Unicuique enim nostrum data est gratia secundum mensuram donationis ejus (Ephes. IV, 7) .» Qui et de spiritu humilium, cum se benigne vivificare dixerat, adjungit:
VERS. 17.—«Propter iniquitatem avaritiae ejus iratus sum, et percussi eum, abscondi [Col. 0523D] Alias, Abscondi a te faciem meam, etc. me ab eo, et indignatus sum: et abiit vagus in via cordis sui.»
VERS. 18.—«Vias [Col. 0523D] Alias, Vias ejus vidi, et sanavi eum, et reduxi eum, et reddidi, etc. ejus vidi et dimisi eum, et reddidi consolationes ipsi, et lugentibus ejus.»
VERS. 19.—«Creavi fructum [Col. 0524D] Alias, Fructum labiorum pacem, pacem ei, etc. labiorum pacem ei, qui longe est, et qui prope, dixit Dominus, et sanavi eum.»
Iniquitas avaritiae humani spiritus fuit, quia gloriam sublimitatis in paradiso superbe cupivit, cum audisset a serpente: «Eritis sicut dii (Gen. III, 5) .» Iniquitas quippe avaritiae fuit, quia divinitatem sibi [Col. 0524B] inconcessam ambiit. Et propter hanc iniquitatem iratus est Dominus, et percussit eum, et abscondit se ab eo, et indignatus est ei, et dimisit abire vagum in via cordis sui. Antea enim spiritus hominis tranquilla mentis stabilitate fruebatur intentus supernae contemplationi, sed post innumeris motibus fluxa mutabilitate substratus est. Nam cum stare animus in semetipso nititur, a se ipso aliquo modo etiam nesciendo derivatur, et ab unaquaque re, cui intenditur, fastidio impellente removetur. Sed dum inaniter cogitanda fastidit, docet, quod aliunde pendet, qui quolibet positus, non requiescit. Ad illum quippe suspensus est, a quo creatus. Et quia ad Deum solum appetendum creatus est, omne autem quod infra appetit, minus est, jure ei non sufficit, quidquid [Col. 0524C] Deus non est. Graviter ergo percussus est, quia unum, quem sufficienter habere poterat, amisit, et huc illucque per multa spargitur.
Percussit namque eum, ut dictum est, Dominus, intimam sanitatem ei auferens, et abscondit ab eo faciem suam praeclaram, pulchritudinem suae visionis illi subtrabens. Qui repulsus ab intimis abiit foras vagus in via cordis sui sequendo concupiscentias suas. Vias cogitationum ejus vidit Dominus, quia deserebat invisibilia et appetebat visibilia, et justo judicio dimisit eum secundum desideria cordis ejus. Abiit vagus in via cordis sui, quia levi mobilitate cogitationum ductus est. Grave autem consilium cordis omnem inconstantiam vagationis expellit, ut ab intentione Dei non jam leviter dissiliat, sed in [Col. 0524D] eum fixa constantiae gravitate consistat. Et quoniam sunt animae, quae levi motu nunc ista, nunc illa desiderant, omnipotens Deus, quia ipsas leves fluctuationes non leviter pensat, vagationem cordis relinquendo dijudicat. Sed, cum per gratiam respicit, vagam mentem in consilii stabilitate figit. Unde subdit:
Et reduxi eum, quia cum leves motus animae misericorditer dignatur aspicere, hanc protinus ad constantiae maturitatem format. Itaque spiritum hominis ob superbiam Deus in initio percutiens dimisit [Col. 0525A] vagum in via cordis sui, ut amissa mentis stabilitate vagis motibus per varia desideria longe ab eo foras iret. Nam propterea exivit ab eo, quia superbus erat et visibilia sequebatur. Revertetur autem, si humiliatus confugerit intus ad protectionem illius, et appetierit ea quae intus sunt. Etenim intrare intro appetere intima est, exire foris appetere.
Reduxi, inquit, eum, et reddidi consolationes ipsi. Ut humilitate regrederetur ad illud dulce solatium vel secretum animi, quod est sine amaritudine malarum cogitationum. Hoc enim per donum gratiae factum est eis, qui Spiritum sanctum acceperunt. Revocavit ad se pius Dominus servum suum, reduxit fugitivum, condonavit poenitenti super errore suo, consolatusque est dolentem dans ei Paracletum consolatorum [Col. 0525B] Spiritum. Lugentes vero ejus sunt, qui spiritum suum deflebant aut deflent a Deo percussum. Quibus consolationes Dominus reddidit, sanitatem mentis per medelam sancti Spiritus reformans eis. Creavit enim fructum labiorum pacem, id est instituit, ut «ore confessio fieret ad salutem (Rom. X, 10) .» Fructus quippe labiorum fructuosa confessio oris est. Qui scilicet fructus est pax, quia dum confitemur peccata nostra, vel Christum coram hominibus, pacem cum Deo assequimur.
Et haec pax «creata est ei, qui longe est, et qui prope (Ephes. II, 17) ,» id est Judaico et gentili populo. Dicit enim Paulus de Christo gentibus: «Quia veniens evangelizavit pacem vobis, qui longe fuistis, et pacem his, qui prope (ibid.) ,» id est Judaeis. [Col. 0525C] Ubi vero creavit fructum labiorum pacem, sanavit et spiritum humanum, quem percusserat, dum discors esset, quia per confessionem peccatorum nostrorum [Col. 0526A] ejicimus languores intimos, et sanitatem interioris hominis recipimus. Haec per Christi gratiam in toto orbe facta sunt, et fiunt. Sed electis pacem assequentibus, videamus, quid de reprobis dicatur. Sequitur:
VERS. 20.—«Impii autem quasi mare fervens, quod quiescere non potest, redundant fluctus ejus in conculcationem et lutum.»
VERS. 21.—«Non est pax impiis, dicit Dominus.»
Impii sunt quasi mare fervens, quia sunt furore turbidi, rixis amari, elationis superbia tumidi, fraude, malitia obscuri, qui et rabie crudelitatis ferventes contra bonos saeviunt, et redundant perversorum operum fluctibus in conculcationem et lutum. [Col. 0526B] Conculcantur enim ab electis fluctus tribulationum quas movent; et lutum est immunditia carnalium operum, quae faciunt. Recte enim mare vocatur, sive mari comparatur amara inquietudo mentis iniquorum, qui dum se vicissim inimicitiis impetunt, quasi adversantes se inde collidunt. Recte mari, quod assidue fervet, assimilatur vita perversorum, quia dum procellosis actionibus concitatur, ab itinere sapientiae, quiete ac stabilitate disjungitur. Unde pax eis esse denegatur, quia semper in cordibus suis turbulenti sunt et inquieti, secumque etiam saepe rixantes. Venit enim Salvator, ut esset «in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) ,» non autem malevolis. Ideoque poenitentibus creavit fructum labiorum pacem. Sed non est pax [Col. 0526C] impiis, quoniam bona voluntate carent. Hucusque voluminis hujus mensuram extendisse sufficit, ut ad finem hujus operis in alio pertingamus.
VERS. 1.—«Clama, ne cesses, quasi tuba exalta vocem tuam, et annuntia populo meo scelera eorum, et domui Jacob peccata eorum.»
[Col. 0525D] Hoc Dominus unicuique sacerdoti loquitur ostendens, quia praepositus Ecclesiae nullatenus fieri debet, nisi qui doctrinam veritatis incessanter promulgare valet. Nam praeconis officium suscipit, quisquis ad sacerdotium accedit, ut ante adventum judicis, qui terribiliter sequitur, ipse scilicet clamando gradiatur. Sacerdos ergo si praedicationis est nescius, quam vocem clamoris daturus est praeco mutus? Qui, etsi assidue praedicaverit, vix quantum debet, reddere poterit. Non enim ait Dominus: Clama post multos dies. Sed: Clama, ne cesses, ut incessanter insistat praedicationi. Et Paulus discipulis ait: «Quoniam per triennium die ac nocte non cessavi cum lacrymis monens unumquemque vestrum (Act. XX, 31) .» Et si Apostolus, ut se apud Deum absolveret, [Col. 0526C] die noctuque verbum Domini praedicare non cessavit, quid de illis fiet, qui vix post multos dies commisso sibi gregi spiritalia pascua provident?
Debet etiam sicut tuba exaltare praedicator vocem [Col. 0526D] suam, ut a multis audiri possit, et omnium mentes ad spiritale bellum excitet. Debet sicut tuba vocem exaltare, ut quomodo in finem saeculi ad vocem tubae fiet resurrectio mortuorum, sic auditores praedicatoris a morte animae suscitentur. Debet annuntiare populo scelera eorum, et domui Jacob peccata eorum, id est ut mala Ecclesiae, quae faciunt, manifestet illis, et redarguat. Unde alibi Dominus minatur eis, dicens: «Si non annuntiaveris iniquo iniquitatem suam, sanguinem ejus de manu tua requiram (Ezech. III, 18) .» Domus autem Jacob Ecclesia est, quia Christus, ut scriptum est, «regnabit in domo Jacob in aeternum (Luc. I, 32) .» Cur autem populo fidelium annuntianda sint peccata eorum subditur:
[Col. 0527A] VERS. 2.—«Me etenim de die in diem quaerunt, et scire vias meas volunt: quasi gens, quae justitiam fecerit [Col. 0527D] Alias, fecerit, et judicium Dei sui non dereliquerit. .»
De die in diem, ac si dicatur: Quotidie. Vel de die in diem, id est De luce in lucem, de intelligentia in intelligentiam quaerunt me. Et volunt scire vias justitiae, per quas ad me veniant, quasi gens, quae justitiam fecerit. Qui enim jam coepit facere justitiam, ille diligentius debet inquirere vias Dei, et qui minora, quae nosse potuit, opere complevit, debet majora cognoscere, in quibus proficiat. Sequitur: Rogant me judicia justitiae, id est interrogant me, ut notificem illis judicia justitiae meae, quibus aliorum actiones approbo, et aliorum improbo. Et appropinquare Deo volunt merito bonae conversationis [Col. 0527B] dicentes:
VERS. 3.—«Quare jejunavimus,» etc. Deus non aspicere dicitur, et non scire hoc quod non accipit, nec ei gratum est. Qui quare jejunium eorum et humiliationem non aspexerit, manifestat respondens illis: «Ecce in die jejunii vestri invenitur voluntas vestra et omnes debitores vestros repetitis.»
VERS. 4.—«Ecce ad lites et contentiones jejunatis, et percutitis pugno impie.»
Hoc, inquit, reprehensibile invenitur in jejunio vestro, quia dum jejunatis, perversam voluntatem vestram sequi non omittitis, cum non vestram, sed Dei voluntatem facere deberetis. Et omnes debitores vestros repetitis. Qui debitorem suum hoc quod dedit, repetit, nihil injustum agit. Sed dignum est, [Col. 0527C] quisquis se in poenitentia macerat, etiam hoc sibi, quod juste competit, interdicat. Sic enim nobis afflictis et poenitentibus a Deo dimittitur, quod injuste egimus, si pro amore illius et hoc quod nobis juste competit, relaxamus. Abstinentes sollicite semper aspiciant, ne dum gulae vitium fugiunt, acriora iis vitia quasi ex virtute generentur, ne cum carnem macerant, ad impatientiam erumpant, quia nulla est virtus, cum caro vincitur, si spiritus ab ira superatur. Aliquando autem dum mens abstinentium ab ira se deprimit, hanc quasi peregrina veniens laetitia corrumpit; et eo abstinentiae domum deperit quo se a spiritalibus vitiis non custodit. Unde recte dicitur: «In diebus jejuniorum vestrorum inveniuntur [Col. 0527D] voluntates vestrae.» Et item: «Ecce ad lites et contentiones jejunatis, et percutitis pugno impie.» Voluntas quippe ad laetitiam pertinet: lites et pugnus ad iram. Incassum ergo per abstinentiam corpus atteritur, si inordinatis dimissa motibus mens vitiis dissipatur, si a pravis suis voluptatibus animus non refrenatur, si jurgia non sopiantur. Unde et subditur:
«Nolite jejunare sicut usque ad hanc diem, ut audiatur in excelso clamor vester.»
In excelso quippe auditur clamor noster quando nos apud Deum accusat perversitas actionum nostrarum. De cujusmodi clamore dictum est: «Clamor [Col. 0528A] Sodomorum et Gomorrhaeorum multiplicatus est (Gen. XVIII, 20) .» Vel auditur in excelso clamor noster, quando clamorem peccati angeli ad Deum de nobis deferunt. Sed frustra jejuniis affligimur, quandiu clamor de nobis sursum auditur. Rursus admonendi sunt abstinentes, ut abstinentiam suam et semper sine immutatione custodiant, et nunquam hanc apud occultum judicem eximiae virtutis credant, ne fortasse si magni meriti esse creditur, cor in elationem sublevetur. Unde subditur:
VERS. 5.—«Nunquid tale est jejunium, quod elegi, per diem affligere hominem animam suam?»
Sed ut acceptabile sit jejunium dicitur inferius: «Frange esurienti panem tuum, et egenos vagosque induc in domum tuam (infra V, 7) .» Qua in re pensandum [Col. 0528B] est, virtus abstinentiae quam parva aspicitur, quae non ex virtutibus aliis commendatur. Ad hoc autem, quod dixerat: «Nunquid tale est jejunium, quod elegi? subnectit, dicens:
«Nunquid contorquere quasi circulum caput suum et saccum et cinerem sternere?»
Contorquere quasi circulum caput dicit nimium inclinare. Qui enim nimis caput humiliat, velut in modum circuli se ipsum curvat. Sed ita caput inclinare, et jacere in sacco et cinere non commendat jejunantem nisi et opera pietatis fecerit. Non enim quaerit Deus afflictionem solam et humiliationem per injuriam corporis, ut instar circuli caput torqueat, qui corpus et colla submittat, nec ut sacco quis vestiatur, et in cinere dormiat. Unde et subditur:
[Col. 0528C] «Nunquid istud vocavi jejunium et diem acceptabilem Domino?» Ubi autem Dominus jejunium, quod ipse non approbat, ostendit: quod jejunium sibi placeat manifestat, dicens:
VERS. 6.—«Nonne hoc est magis jejunium, quod elegi? Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos deprimentes: dimitte eos, qui confracti sunt, liberos, et omne onus dirumpe.»
Si quos in carcerem captivos colligasti, dissolve eos, quia istae colligationes sunt impietatis; et fasciculos, quibus in captione suos quibusdam ponderibus onerare. Vel colligationes istae et fasciculi sunt chartarum fasciculi, in quibus feneratorum calumniae continentur et opprimuntur pauperes aere alieno. [Col. 0528D] Si quem etiam injuste sacerdos excommunicaverit, cerno ibi colligationem impietatis. Si cui importabile onus immoderatae poenitentiae imposuerit, video ibi fasciculum deprimentem. Si cujus mentem impietas colligaverit, considero ibi colligationem impietatis. Omnes ergo hujusmodi colligationes et fasciculos oportet solvi, ut jejunium fiat acceptabile. Sed et servi, qui senio contracti sunt, dimittantur jam liberi, et omne onus dirumpatur ab eis. Haec enim omnia relaxare misericorditer debet, qui conscientiae suae vincula relaxa i divinitus quaerit. Et ut superna beneficia capiat, operetur, quod subditur:
VERS. 7.—«Frange esurienti panem tuum, et [Col. 0529A] egenos vagosque induc in domum tuam: cum videris nudum, operi eum, et carnem tuam ne despexeris.»
Id est carnem egentis proximi tui, quia tua est.
VERS. 8.—«Tunc erumpet quasi mane lumen tuum, et sanitas tua citius orietur, et anteibit faciem tuam justitia tua, et gloria Domini colliget te.»
VERS. 9.—«Tunc invocabis, et Dominus exaudiet, clamabis, et dicet: Ecce adsum.»
Tunc, inquit, quando haec feceris, erumpet quasi mane lumen tuum, quia mox culpae, quae cor tuum obscurabat, discedet, et fulgor justitiae illustrabit illud. Tunc erumpet quasi mane lumen tuum, quia tenebrae peccatorum te deserent, et justitiae luce [Col. 0529B] fulgesces. Et citius veniet sanitas animae tuae, quae in peccatis languerat. Et anteibit faciem tuam justitia tua, quoniam ante te praemittes ad Deum bona opera tua, thesaurizans tibi thesauros in coelo, ac deinde gloria Domini colliget te, cum audieris: «Intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV, 23) .» Vel: «Percipite regnum (ibid. 34) .» Cumque praedicta pietatis opera feceris, tunc invocabis, et Dominus exaudiet, quia citius exauditur oratio, quam boni operis meritum adjuvat. Nam qui Deum jubentem non vult exaudire, quomodo Deus orantem exaudiet? Ait enim: «Quid vocatis me, Domine, Domine, et non facitis, quae dico?» (Luc. VI, 46.) Qui ergo praecepta Domini libenter exaudit, id est facit, hujus preces Deus gratanter accipit, et clamanti in oratione [Col. 0529C] respondet: Ecce adsum. Sequitur:
«Si abstuleris de medio tui catenam, et desieris digitum extendere, et loqui, quod non prodest.»
VERS. 10.—«Cum effuderis esurienti animam tuam, et animam afflictam repleveris. orietur in tenebris lux tua, et tenebrae tuae erunt sicut meridies.»
In primis enim debes auferre catenam de medio tui, id est de corde tuo, ut omne vinculum peccati, quod mentem tuam constringit, abjicias. Dissolve enim de corde tuo colligationes impietatis, deinde soluto conscientiae vinculo desine jam digitum extendere, et loqui, quod non prodest, et indisciplinatos motus et inutilia verba dimittas. In extensione [Col. 0529D] enim digiti et locutione, quae non prodest, vaga et indisciplinata manuum et linguae notatur dissolutio. Exterior enim motus indicat, quod nulla interius boni consilii radice subsistat. Vel digitum extendit et loquitur, quod non prodest animae suae, qui singulos quasi digito notans detrahit eis. Ablata vero cordis catena, et compositis exteriorum membrorum motibus, debes jam inservire virtutibus scilicet esurienti misericorditer effundere animam tuam, ut animi compassione piis operibus foras effundas adjuvando eum, in quibuscunque potueris, ex animo et bona voluntate, et afflictam egentis animam beneficiis eleemosynarum replere.
Et tunc orietur in tenebris vitae praesentis lux tua, [Col. 0530A] et tenebrae tuae erunt sicut meridies, quia Dominus «educet quasi lumen justitiam tuam, et judicium tuum tanquam meridiem (Psal. XXXVI, 6) .» Orietur in tenebris lux tua, quia in medio nationis pravae et perversae lucebis sicut luminare in mundo. Et tenebrae tuae erunt sicut meridies; «Fuistis enim aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. V, 8) .»
Vel appellatione tenebrarum designari potest vita futura, quia reprobi mittentur in tenebras exteriores. Unde Dominus ait: «Me oportet operari opera ejus, qui misit me, donec dies est. Veniet nox, quando nemo potest operari (Joan. IV, 4) .» Diem quippe vitam praesentem appellat, vel etiam se ipsum in hac vita; noctem vero spatium, quod huic [Col. 0530B] vitae succedit, quia tunc nemo valet operari. Orietur ergo in tenebris lux tua, quia in illo saeculo videbis lumen, quando peccatores tenebris erunt involuti. Et tenebrae tuae sicut meridies erunt, quia claritate lucidissima circumdaberis.
VERS. 11.—«Et requiem dabit tibi Dominus Deus tuus semper.»
Qui introducet te in requiem suam, ut cum eo requiescas; et cum egressa fuerit de corpore anima tua, et implebit eam splendoribus aeternae lucis, et ossa tua liberabit de interitu et igne perpetuo in fine saeculi, quando corpus tuum suscitabit, «et exsultabunt ossa humiliata (Psal. L, 10) .» Sed quid interim per divinam gratiam assequeris, subditur:
«Et eris quasi hortus irriguus, et sicut fons [Col. 0530C] aquarum, cujus non deficient aquae.» Eris quasi hortus irriguus, quia coelestis gratiae rivulis perfusus virtutum flores et opera virentia semper habebis. Et sicut fons aquarum indeficientium, dicente Domino: «Qui biberit ex aqua quam ego dabo ei, non sitiet in aeternum, sed fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. IV, 13) .» Sequitur:
VERS. 12.—«Et aedificabuntur in te deserta saeculorum; fundamenta generationis et generationis suscitabis.»
Deserta saeculorum sunt dicta et exempla patrum antiquorum, quae jam olim a saecularibus hominibus derelicta sunt. Sed in te aedificabuntur, cum sanctorum Patrum dicta et facta in aedificio conversationis [Col. 0530D] tuae posueris. Fundamenta vero generationis et generationis prophetae sunt et apostoli. Unde dicitur credentibus: «Quo jam estis cives sanctorum et domestici Dei superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum (Ephes. II, 19) .» Quae scilicet fundamenta quodammodo jacent in infimis apud illos, qui ea negligunt, et praecepta moresque eorum in suis operibus non extolint. Sed tu ea suscitabis in te ipso, quando in fabrica vitae tuae ea eriges. Sequitur:
«Et vocaberis aedificator sepium, avertens semitas in quietem.»
Aedificator sepium vocaberis, quia sepes vitae aedificabis, cum desideria carnis coercens illicitas eorum vias obstruxeris. Sepes circumdabis vineae [Col. 0531A] Dei, quae est anima tua vel Ecclesia, ut omnium bestiarum in eam prohibeantur accessus. Et semitas avertes in quietem, cum saeculi actiones deserens tranquilla mente Deo soli servieris. Semitas avertes in quietem, ut nequaquam ira Dei desaeviat, sed placatus sit tibi Dominus, et omnes indignationis ejus semitae conquiescant. Vel sepes aedificabis, et semitas avertes in quietem si amore religionis undique tibi aditus obstruxeris, ut jam foris per diversa vagari desistas, et in loco tuo manens facias, quod scriptum est: «Vacate et videte, quoniam ego sum Deus (Psal. XLV, 11) .» Unde et subditur:
VERS. 13.—«Si averteris a sabbato pedem tuum facere voluntatem tuam in die sancto meo, et vocaveris sabbatum delicatum, et sanctum Domini gloriosum, [Col. 0531B] et glorificaveris eum, dum non facis vias tuas, et non invenitur voluntas tua, ut loquaris sermonem.»
VERS. 14.—«Tunc delectaberis super Domino, et sustollam te super altitudines terrae, et cibabo te haereditate Jacob patris tui.»
Sabbatum electorum est, ut actiones saeculi fugiant, ne in eis involvantur peccato, sed liberi Deo vacare valeant. Et hoc Sabbatum est Sanctus dies Domini, quia tranquilla vita religiosorum est sancta et clara coram Deo. Ab hoc igitur Sabbato averte pedem tuum facere voluntatem tuam in hoc die sancto Dei, ne foras ad actiones mundanas, ut voluntatem tuam facias, egrediaris, qui Deo intus vacare elegisti, sed «a voluntatibus tuis avertere (Eccli. XVIII 30) ,» ne sanctae quietis sabbatum violes. Et voca Sabbatum delicatum et sanctum Domini gloriosum, atque glorifica eum non faciens vias tuas. Delicatum enim, id est subtile debes vocare illud, ne Judaico sensu loquaris de eo putans ab omni opere illicito cessandum, sed etiam ab omni appetitu mundanarum rerum. Tunc namque est delicatum Sabbatum, cum mens ab omni labore cupiditatum quiescit. Magna enim requies mentis est nil concupiscentiae saecularis habere. Nam si ad terrena appetenda cor inhiat, tranquillum esse nullatenus potest, quia vel non habita concupiscit ut habeat, vel adepta metuit ne amittat. Si vero semel in appetitu coelestium fortiter animus figitur, minus rerum temporalium [Col. 0531D] perturbatione vexatur, quia velut in quodam secreto quiescit, et strepitum mundi non sentit. Ita ergo delicatum debes celebrare Sabbatum et sanctum Deum, id est Christum ejus voca gloriosum decantans nomen ejus; et glorifica eum, dum non facis vias tuas, id est actiones proprias, ut qui vias actionum tuarum pro ejus amore reliquisti, non sis otiosus, sed eum in te ipso glorificare studeas, ut secundum legem diem sabbati sanctifices. Diem quippe Sabbati sanctificat, qui ab illicitis quiescit, et ea quae sancta sunt, agit.
Et glorifica eum, id est diem Sabbati, dum non facis vias tuas, ut qui a tuis actionibus et propriae utilitatis operibus causa religionis quiescis, Sabbatum hujus sanctae quietis glorifices dignis operibus [Col. 0532A] justitiae et sanctitatis. Et non inveniatur voluntas tua, ut loquaris sermonem, sed in hoc frange voluntatem tuam, ut non ad ejus arbitrium loquaris, atque silentium amore religionis custodi, ne forte delinquas in lingua tua. Et cum ita vixeris, tunc delectaberis super Domino, quia his sanctae conversationis profectibus ad perfectam charitatem, quae foras mittit timorem, pervenies, ut omnia haec jam non ex necessitate, sed ex dilectione custodias, ut in amore Dei requiescas.
Et sustollam te super altitudines terrae, ut omnia, quae apud homines alta sunt, transcendas. Quasi enim quaedam inferiora terrae sunt damna, contumeliae, egestas, abjectio, quae ipsi quoque dilectores saeculi, dum per latae viae planitiem ambulant, vitando [Col. 0532B] calcare non cessant. Altitudines vero terrae sunt lucra rerum, blandimenta subditorum, divitiarum abundantia, honor et sublimitas dignitatum. Quae quisquis per ima desideria adhuc incedit, eo ipso alta aestimat, quo magna putat. At si semel cor in coelestibus figitur, mox, quam abjecta sint, cernitur, quae alta videbantur. Nam, sicut cum montem quisque conscendit, eo paulisper caetera subterjacentia despicit, quo ad altiora amplius gressum tendit, ita qui in summis intentionem figere nititur, dum adnisu ipso nullam vitae praesentis gloriam esse deprehendit, super altitudines terrae elevatur, et quod prius in infimis desideriis positus super se credidit, post ascendendo proficiens sibi subesse cognoscit.
[Col. 0532C] Et cibabo, inquit, te haereditate Jacob Patris tui, quia coelestium contemplatione, satiaberis. Sicut, qui fidem habet, filius Abrahae vocabitur; ita qui supplantat vitia atque peccata filius Jacob dicitur, et cujus quis virtutem imitatur, hujus quoque filius appellatur. Haereditas autem Jacob patria illa beatae mansionis est, de qua per Ezechielem Dominus his, qui mortui sunt, electis promittit: «Ego aperiam tumulos vestros, et educam vos, de sepulcris, populus meus, et inducam vos in terram Israel (Ezech. XXXVII, 12) .» Cibatur ergo haereditate Jacob, qui mente patriam illam ingreditur et in contemplatione illius pascitur. Sed tunc plenarie justi omnes in illa haereditate pascentur, quando «venient et recumbent cum Abraham et Isaac et Jacob in regno coelorum [Col. 0532D] (Matth. VIII, 11) .» Ut autem haec omnia vir Deo plenus auctoritate robusta firmaret, subjecit: «Os enim Domini locutum est.» Neque enim a se ipso propheta dixit, sed Deo in se loquente cuncta protulit. Ostenditque hactenus cuilibet fidelium, quantum in virtutibus successum habiturus sit, si totus ad religionem conversus toto corde justitiam sectari studuerit. Post haec plebem hanc carnalium, quae per suas nequitias a Deo longe recessit, affatur, dicens:
VERS. 1.—«Ecce non est abbreviata manus Domini ut salvare nequeat, neque aggravata est auris ejus, ut non exaudiat.»
[Col. 0533A] VERS. 2.—Sed iniquitates vestrae diviserunt inter vos et Deum vestrum, et peccata vestra absconderunt faciem ejus a vobis, ne exaudiret.»
Putant enim nonnulli homines Deum alterius voluntatis vel potentiae nunc esse, quam olim fuit, dum audiunt patres nostros citius in oratione exauditos, et se non exaudiri conspiciunt, patres de suis tribulationibus quantocius salvatos, vel ad aeternam salutem perductos, se autem a diuturnis calamitatibus suis non salvari, neque perpetuam salutem posse adipisci. Quibus apte respondetur, quia non est abbreviata manus Domini, ut salvare nequeat, sicut olim patres salvavit, si quis salvari dignus fuerit: Neque aggravata est auris ejus, ut modo, sicut quondam, non exaudiat, si fuerit qui [Col. 0533B] exaudiri mereatur.
«Sed iniquitates vestrae diviserunt inter vos, et Deum vestrum.» Tollite ergo iniquitates de medio, et Deum vobis proximum ipsi fecistis. Idcirco enim tam cito Deus aderat precibus sanctorum Patrum, quia medius separans non erat inter eos et Deum. «Et peccata vestra absconderunt faciem ejus a vobis, ne exaudiret.» Quia peccatorum tenebris obscuratum est cor vestrum, ne serenum vultum bonitatis et gratiae ejus queat videre, et ab ipso, quod petierit, obtinere. Sequitur:
VERS. 3.—«Manus enim vestrae pollutae sunt sanguine, et digiti vestri iniquitate: labia vestra locuta sunt mendacium, et lingua vestra iniquitatem fatur.»
[Col. 0533C] Idcirco non estis digni, ut exaudiamini, quia manus vestrae pollutae sunt humano sanguine, quem fudistis. Vel sanguine, id est peccato inquinatae sunt manus vestrae; et digiti vestri qualibet iniquitate, quam operati estis; et labia vestra non solum otiosum sermonem, sed et mendacium protulerunt, quod est pejus, quia «os, quod mentitur, occidit animam (Sap. I, 11) .» Quomodo ergo exaudiri poterit deprecatio oris, quod talia loqui consuevit, nisi prius poenitentiam egerit; adhuc autem de hujusmodi hominibus subditur:
VERS. 4.—«Non est, qui invocet justitiam, nec est qui judicet vere; sed confidunt in nihilo, et loquuntur vanitates.»
[Col. 0533D] Non est quisquam ex hac multitudine pravorum, qui invocet justitiam, id est in corde suo justificari precetur. Ille enim, justitiam invocat, id est in se ipsum vocat, qui cor suum justitiae habitaculum idoneum parat, et justitiam a Deo postulat. Sed nemo est in istis, qui hoc faciat. Nec est qui judicet vere, quia falso mentis judicio aeternis temporalia praeponunt. Sed confidunt in nihilo, id est in praesenti vita, in viribus suis, in equis, in armis et divitiis. Omnia enim haec nihil sunt in comparatione coelestium et aeternorum. Et loquuntur vanitates, quia laudant temporalia vel proferunt otiosa verba et inania. Sequitur:
«Conceperunt laborem et pepererunt iniquitatem.»
[Col. 0534A] Conceperunt laborem, quia graviter in corde suo laboraverunt excogitantes, quomodo temporalia per fas et nefas acquirerent, et caeteros anteirent. Et pepererunt iniquitatem proferendo in operatione, quod intus conceperant. Sequitur:
VERS. 5.—«Ova aspidum ruperunt, et telas araneae texuerunt, qui comederit de ovis eorum, morietur; et quod confotum est, erumpet in regulum.»
Ova aspidum rumpuntur, quando malignorum spirituum consilia, quae in cordibus pravorum latent, perversis operibus aperiuntur. Telas quoque araneae texunt, quia pro hujus mundi concupiscentia temporalia quaelibet faciunt. Quae dum nulla stabilitate solidata sunt, aura procul dubio vitae transeuntis pereunt. Bene autem dicitur: Qui comederit [Col. 0534B] de ovis eorum morietur, quia qui immundorum spirituum consilia recipit, vitam in se animae occidit. Et quod confotum est, erumpet in regulum, quia consilium maligni spiritus, quod corde tegitur, ad poenam iniquitatum nutritur. Regulus namque serpentium rex dicitur: reproborum caput Antichristus. Quod ergo confotum fuerit, in regulum erumpit, quia qui in se nutrienda aspidum consilia recipit, membrum iniqui capitis factus, in corpus Antichristi accrescit. Sequitur:
VERS. 6.—«Telae eorum non erunt in vestimentum, neque operientur operibus suis; opera eorum inutilia, et opus iniquitatis in manibus eorum.»
Telae eorum non erunt in vestimentum, quia ex his, [Col. 0534C] quae operantur, non fiet indumentum animae. Neque operientur operibus suis, sed nudi remanebunt, et confusione pleni. Nam quoniam aeterna non quaerunt, bona temporalia cum tempore amittunt; et ante judicem nudi veniunt, quia vestem sibi bonorum operum texere noluerunt. Si enim nos apud Deum nostra opera quasi vestimentum non tegerent, nequaquam voce angelica diceretur: «Beatus qui vigilat, et custodit vestimenta sua, ne nudus ambulet, et ne videant turpitudinem ejus (Apoc. XVI, 15) .» Turpitudo enim nostra tunc cernitur, cum vita reprehensibilis ante justorum oculos in judicio nequaquam boni operis tegmine velatur. Non ergo operientur iniqui operibus suis, quoniam opera eorum sunt inutilia, dum pro temporali vita [Col. 0534D] faciunt omnia. Sequitur:
VERS. 7.—«Pedes eorum ad malum currunt et festinant, ut effundant sanguinem innocentem; cogitationes eorum cogitationes inutiles, vastitas et contritio in viis eorum.»
VERS. 8.—«Viam pacis nescierunt, et non est judicium in gressibus eorum, semitae eorum incurvatae sunt eis: omnis, qui calcat in eas, ignorat pacem.»
Pedes eorum ad malum currunt et festinant, quia properant ut aliorum bona rapiant. Et sanguinem innocentem effundunt, quia illos injuste perimunt, quorum substantias rapiunt. Cogitationes eorum inutiles, quia nil de aeternis bonis, sed de transitoriis assidue cogitant, et mala proximis in corde suo [Col. 0535A] machinantur. Vastitas et contritio in viis eorum, quia exercitibus congregatis regiones, per quas transeunt, vastant et conterunt.
Viam pacis nescierunt, quia quocunque pergunt, aliorum facultates invadunt. Et non est judicium in gressibus eorum, quia indiscrete super bonos et innocentes irruunt sicut super malos vel sibi adversantes. Aut certe vastitas et contritio in viis eorum est, quia dum turbulentas actiones incessanter insequuntur, omnis eorum requies tam intus quam foris vastatur et conteritur. Viam pacis nescierunt, quia Deo concordare in actionibus suis non noverunt. Ille enim viam pacis sectatur, qui a veritatis itinere in viam scandali non derivatur. Unde per Zachariam dicitur: «Ad dirigendos pedes nostros in viam [Col. 0535B] pacis (Luc. I, 79) .» Tunc enim gressus nostros in viam pacis dirigimus, quando per illud actionis iter pergimus in quo ab auctoris nostri gratia non discordamus. Sed reprobi viam pacis nesciunt, quia pravitate voluntaria caecati callem rectitudinis, qui divinae voluntati concordat, ignorant. Et non est judicium in gressibus eorum, quia in his quae faciunt, examen discretionis non habent. Gressus quippe eorum actiones sunt, quibus innituntur, et quasi passibus promoventur. Sed non est judicium in gressibus eorum, quoniam operationes suas examinare negligunt, dum suae voluntatis libitum sequentes, quod sibi placet, faciunt sive bonum sive malum. Semitae eorum incurvatae sunt eis, quoniam terrena semper et infima sequuntur in operationibus, per quas incedunt. [Col. 0535C] Omnis qui calcat per eas, ignorat pacem. Quia «quicunque voluerit amicus esse hujus saeculi, inimicus Dei constituetur (Jacob., IV, 4) .» Sequitur:
VERS. 9.—«Propter hoc elongatum est a vobis judicium recti examinis.»
«Animalis enim non percipit ea, quae sunt spiritus Dei; spiritalis autem dijudicat omnia (I Cor. II, 14) .»—«Et non apprehendet vos justitia,» quamdiu sic agetis, quia prius relinquenda est iniquitas, ut post tribuatur vobis justitia. Post hoc populus Judaeorum poenitentiam acturus inducitur, cum protinus subditur.
«Exspectavimus lucem, et ecce tenebrae: splendorem, [Col. 0535D] et in tenebris ambulavimus.»
VERS. 10.—«Palpavimus sicut caeci parietem, et quasi absque oculis attrectavimus; impegimus meridie quasi in tenebris, et in caliginosis quasi mortui.»
VERS. 11.—«Rugiemus quasi ursi omnes, et quasi columbae meditantes gememus.»
Nam quia Redemptoris adventum diutius exspectaverunt, sed in adventu ejus tenebras infidelitatis incurrerunt, recte jam resipiscentes dicunt: «Exspectavimus lucem, et ecce tenebrae: splendorem, et in tenebris ambulavimus.» Christus enim lux est mundi, et splendor paternae gloriae. Quem isti venturum prophetando sustinuerunt, sed venientem non cognoverunt, et quos ad spem aperuerunt mentis [Col. 0536A] oculos, ad praesentiam lucis clauserunt, et lumen respuentes tenebras elegerunt. Qui et subdunt: Palpavimns sicut caeci parietem. Aperta enim miracula viderant, et adhuc eum quasi palpantes inquirebant, cum dicerent: «Quousque animam nostram tollis? Si tu es Christus, dic nobis palam (Joan. X, 24) .» Ecce miraculorum lux ante oculos aderat, et tamen in cordibus suis tenebras offendentes adhuc inquirendo palpabant: Apertam enim jam januam lucis nolentes intrare credendo palpabant foris velut caeci parietem tentando. Unde et adjungunt:
«Impegimus meridie quasi in tenebris.» Dum enim divinae virtutis miracula cernerent et tamen de ejus divinitate dubitarent, in meridie tenebras [Col. 0536B] passi sunt, quia visum in ipso veritatis lumine perdiderunt. Insuper in caliginosis impingebant quasi mortui, dum visu cordis amisso offenderent in lapidem offensionis. Vel exspectaverunt splendorem, et ambulaverunt in tenebris, ita Scripturas sacras quasi parietem caeci palpantes, verba tantum earum, et folia, non fructum vel sensum, qui tenetur in litteris, quaerentes. In toto enim orbe solis justitiae splendore rutilante illi morantur in tenebris et infidelitatis errore. Sed pro his male gestis subjungunt de luctu poenitentiae suae:
«Rugiemus quasi ursi omnes, et quasi columbae meditantes gememus.» Ursus enim vehementissime rugit, quando plangit; columba vero pro cantu semper gemere consuevit. Sic et isti ad praedicationem [Col. 0536C] Eliae faciunt, et qui de cassa exspectatione sua consequenter addunt: «Exspectavimus judicium, et non est: salutem, et elongata est a nobis.» Diutissime enim in hac captivitate sua exspectaverunt, ut Deus causam eorum judicans liberaret eos, sed frustra; et salutem ereptionis suae praestolati sunt, sed elongata est ab eis. Et quare judicium et salutem non invenerunt, ostendunt subdendo:
VERS. 12.—«Multiplicatae sunt enim iniquitates nostrae coram te, et peccata nostra responderunt nobis.»
Nam ex quo Christum amiserunt, semper iniquitates iniquitatibus addiderunt. Quibus et responderunt [Col. 0536D] peccata sua, quia secundum quod merebantur, receperunt. Sequitur:
«Quia scelera nostra nobiscum, et iniquitates nostras cognovimus.»
VERS. 13.—«Peccare et mentiri contra Dominum.»
Ideo multiplicatae sunt iniquitates eorum, quia scelera ipsorum sunt cum eis. Scelera vero eorum cum eis sunt, quia Christum, qui suo sanguine peccata solus lavit, amiserunt. «Impossibile est enim sanguine hircorum et taurorum auferri peccata (Hebr. XIII, 4) .» Qui et peccaverunt, et mentiti sunt contra Dominum, quando falsis criminationibus accusaverunt eum, et occidi fecerunt. Sequitur:
[Col. 0537A] «Et aversi sumus, ne iremus post tergum Dei nostri, ut loqueremur calumniam et transgressionem.»
Aversi sunt, ne irent post tergum Dei sui, quia Christum sequi noluerunt in gratia evangelicae novitatis, sed locuti sunt calumniam et transgressionem, dicentes: «Non est hic homo a Deo, qui Sabbatum non custodit (Joan. IX, 16) .» Vel: «Ecce homo vorax et potator vini, amicus publicanorum et peccatorum (Matth. XI, 19) ,» et his similia. Sed et illi aversi sunt, ne irent post tergum Dei sui, de quibus Joannes refert, quia «multi discipulorum ejus abierunt retro, et jam non cum illo ambulabant (Joan. VI, 67) .» Locuti sunt calumniam et transgressionem, quia cum audissent de corpore et [Col. 0537B] sanguine ejus comedendo et bibendo, dixerunt: «Durus est hic sermo, quis potest eum audire? (ibid.) » Sequitur:
«Concepimus et locuti sumus de corde nostro verba mendacii.»
Dum Salvatorem accusare quaererent, multa verba mendacii conceperunt et locuti sunt, et hoc fecerunt de corde suo. «De corde enim exeunt cogitationes malae, homicidia, adulteria (Matth. XV, 19) .» Vel conceperunt de corde et locuti sunt mendacia contemnentes legem Dei, et sequentes traditiones, quas in suo corde simulaverunt. Sequitur:
VERS. 14.—«Et conversum est retrorsum judicium, et justitia longe stetit, quia corruit in platea [Col. 0537C] veritas, et aequitas non potuit ingredi.»
VERS. 15.—«Et facta est veritas in oblivionem, et qui recessit a malo, praedae patuit.»
Conversum est retrorsum judicium, quia principes sacerdotum ac scribae et seniores, qui juste judicare deberent, sine judicio condemnaverunt Christum reum esse mortis. Et omnis tunc justitia longe stetit ab eis, cum per invidiam traderent eum. Corruit enim veritas in platea, quae erat ante praetorium Pilati. In hac igitur platea corruit veritas, ubi regnavit Judaeorum sola perversitas. Aequitas illuc ingredi non potuit, quia perfidia Judaeorum nequaquam innocentem sed reum dimitti quaesivit. Et exinde facta est Judaeis veritas in oblivionem, et populus credentium, qui recessit a malo perfidiae [Col. 0537D] eorum, patuit praedae violentorum. Unde et laudari meruit ab Apostolo dicente: «Rapinam bonorum vestrorum cum gaudio suscepistis cognoscentes vos habere meliorem et manentem substantiam (Hebr. X, 34) .» Sequitur:
«Et vidit Dominus, et malum apparuit in oculis ejus, quia non est judicium.»
Displicuit ideo, quia judicium non est apud Judaeos, dum Salvatorem injuste condemnant, vel in caeteris quae deinceps faciunt. Sequitur:
VERS. 16.—«Et vidit Deus, quia non est vir; et aporiatus est, quia non est, qui occurrat.»
Non est vir in Judaeis, id est probus et viriliter agens, sed omnes sunt vulgares et amentes, quia [Col. 0538A] «omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt, non est qui faciat bonum, non est usque ad unum (Psal. XIII, 3) . Unde et non est, qui occurrat Deo, quia non est inter eos justus quisquam, qui divinam iram objectu suae intercessionis ab illo populo dignus sit avertere. Aporiari vero laborare est, vel angustiari sive affligi, quia poros vocamus foramina cutis, quibus sudor egreditur. Vidit ergo Deus, quia in Judaeis non est vir; et aporiatus est, id est laboravit; quia non est, qui sibi occurrat. Quasi enim labor et afflictio grandis est Deo, quando nullus orando animadversioni ejus obviat. Vel, sicut dictum est ante nos, aporia est contemptus vel privatio. Unde Apostolus: Aporiamur, inquit, sed non destituimur (II Cor. IV, 8) , id est contemnimur, [Col. 0538B] et tanquam propriis lucris privamur. Porion enim Graece, Latine lucrum dicitur. Hinc aporiari dicimus contemni, et a propriis lucis privari; Deus enim aporiatus est, id est animarum lucra de Judaeis amisit, quia non est, qui occurrat irae ejus, et contemnitur ab eis. Sequitur:
«Et salvavit sibi brachium suum, et justitia ejus ipsa confirmavit eum.»
Salvavit sibi brachium, id est resuscitavit sibi Christum suum; et justitia ejus, quam habet contra Judaeos, ipsa confirmavit eum adversus eos. Vel justitia ejus, id est justitia Christi ipsa confirmavit eum in regno. Unde ait Patri: «Me autem propter innocentiam suscepisti, et confirmasti me in conspectu tuo in aeternum (Psal. XL, 13) .» [Col. 0538C] Sed haec de malis Catholicis libet intueri. Aiunt enim:
«Exspectavimus lumen, et ecce tenebrae: splendorem, et in tenebris ambulavimus.» Plerumque enim pravi homines, dum per illicitas actiones quaerunt assequi splendorem prosperitatis et honoris, inveniunt tenebras tribulationis et confusionis. Qui et subjiciunt: «Palpavimus sicut caeci parietem.» Palpant enim perversi parietem ut caeci, quia saepe in proximis, dum bona opera conspiciunt, si qua mala lateant, investigant; et sollicitis inquisitionibus laborant, si quid forte, quod accusare possint, inveniant. Sana quidem membra conspiciunt, sed clausis oculis cordis vulnus palpantes quaerunt. Et [Col. 0538D] impingunt meridie quasi in tenebris, quia dies boni operis claret exterius, sel illi qui livoris sui tenebras intus tolerant, in luce quasi in nocte offendunt, quia dum bonum, quod vident accusare nequeunt, malum, quod non vident, ad accusationem quaerunt; et quia hoc invenire nequeunt, in meridie boni operis offendentes impingunt. Et in caliginosis oberrant quasi mortui, quia tenebris suis circumdati, quo se magis vertere debeant, nesciunt, quoniam dilectionis vitam perdiderunt. «Nam qui odit fratrem suum, in tenebris ambulat, et nescit quo eat; quoniam tenebrae obcaecaverunt oculos ejus (Joan. II, 11) .»—«Et qui non diligit, manet in morte (Joan. III, 14) .» Sed quia et istos nonnunquam divina pietas ut mala sua defleant, respicit, recte [Col. 0539A] subjungunt. «Rugiemus quasi ursi omnes, et quasi columbae meditantes gememus.»
Rursum quia diuturnis afflictionibus ob iniquitates suas plerumque deprimuntur, «Exspectavimus, inquit, judicium, et non est: salutem, et elongata est a nobis. Multiplicatae sunt enim iniquitates coram te, et peccata nostra responderunt nobis.» Exspectant enim judicium ereptionis suae, et non est: salutem liberationis, et elongabitur ab eis, quoniam peccata sua responderunt eis afflictiones istas promittendo et reddendo. Qui adhuc confitentur, dicentes: «Quia scelera nostra nobiscum, et iniquitates nostras cognovimus, peccare et mentiri contra Dominum.» Scelera namque eorum cum eis sunt, quia veniam non merentur. Peccant enim assidue, [Col. 0539B] et frequenter mentiuntur contra Dominum falso jurantes in nomine Domini. Sequitur:
«Et aversi sumus, ne iremus post tergum Dei nostri, ut loqueremur calumniam, et transgressionem.»—«Qui dicit se in Christo manere, debet, sicut ille ambulavit, et ipse ambulare (I Joan. II, 6) .» Sed falsi Christiani avertuntur post tergum Demini, quia vestigia ejus usque in finem non sequuntur, sed ad mundi concupiscentias revertuntur. Loquuntur enim calumniam et transgressionem, dum praepositos suos mandata divina transgredi calumniantur. Unde et subdunt: «Concepimus et locuti sumus de corde nostro verba mendacii.» Concipiunt enim saepius, et loquuntur de corde suo verba mendacii etiam contra bonos.
[Col. 0539C] Deinde: Conversum est retrorsum judicium, quia jam plerique homines potiora esse judicant carnalia quam spiritalia, terrena quam coelestia. Et justitia longe stetit, quia procul eam a suis actionibus repulerunt. Platea vero nomen accepit a latitudine, quia πλάτος, platos, Graece latitudo dicitur. Et quid per plateam nisi qui latam viam saeculi incedunt, designantur? Corruit igitur in plateis veritas, quia dilectores saeculi calcant veritatem, et attollunt falsitatem. Et aequitas non potest hanc plateam ingredi, quam occupavit iniquitas. Et facta est veritas in oblivionem, quia pene nemo est, qui veritatis memor sit, sed omnes invicem mentiuntur sibi, ita ut nemo sciat, cui credere possit. Et qui recessit a malo, patuit [Col. 0539D] praedae, quia jam nemo est, qui innocentes contra violentiam raptorum defendat, qui bona eorum ita diripiunt, ut nec monachis nec eremitis jam parcant. «Et vidit Dominus, et malum apparuit in oculis ejus, quia non est judicium.» Dum nemo vult suas actiones dijudicare, sed voluntatem suam unusquisque sequitur.
Et vidit Deus, qui corda solus novit, quia non est vir in hoc populo carnalium; et aporiatus est, id est laboravit, sive damna pertulit, quia non est, qui occurrat ei pro plebe ista deprecans. Et brachium suum salvavit sibi, quia virtus sua, id est virtus Dei etiam sine intermissione salvavit sibi, quos voluit. Et justitia ejus ipsa confirmavit eum contra caeteros, ut nulla pietate flecteretur ad [Col. 0540A] parcendum, sed ultionem de eis justam sumeret. Sequitur:
VERS. 17.—«Indutus est justitia ut lorica, et galea salutis in capite ejus: indutus est vestimentis ultionis, et opertus est quasi pallio zeli.»
VERS. 18.—«Sicut ad vindictam quasi ad retributionem indignationis hostibus suis, et vicissitudinem inimicis suis.»
Si praedictus sermo fuit de Filio, ut diceretur, quia brachium suum, id est Filius salvavit sibi, quos voluit; consequenter nunc dicitur, quia ipse Filius ad judicium veniens indutus est justitia ut lorica, ut suos expugnet adversarios, quia undique circumdatus et munitus apparet justitia, cum a nulla parte possit injustus ostendi, ut cujusquam querelis valeat [Col. 0540B] in aliquo feriri. Pateret enim ictibus querelarum eorum, qui pereunt, si ipse in aliqua parte videretur injustus, et peccatores ob injustitiam feriret. Sed undique justus apparet, cum ait: «Quid est, quod debui ultra facere vineae meae, et non feci ei? (Supra V, 4.) » Justitia ergo indutus est, quia omne quod debuit, fecit. Et hac justitia indutus est ut lorica, quia ita eum defendit propria justitia, ut pugnatorem lorica. Nam idcirco tunc nullus eum potest laedere, quia nullus eum valet in aliquo injustum demonstrare. Et galea salutis in capite ejus, quia desuper a Deo protegitur. Indutus est vestimentis ultionis, et opertus quasi pallio zeli, quia in tali habitu demonstratur forinsecus, ut cunctis ostendat se habere zelum indignationis, et ultionem [Col. 0540C] venisse sumere de hostibus suis, et malorum vicem reddere inimicis suis. Sequitur:
«Insulis vicem reddet.»
VERS. 19.—«Et timebunt, qui ab occidente, nomen Domini; et qui ab oriente, gloriam ejus, cum venerit quasi fluvius violentus, quem Spiritus Domini cogit.»
VERS. 20.—«Et venerit Sion Redemptor, et eis, qui redeunt ab iniquitate in Jacob dicit Dominus.»
Non solum populo Judaeorum et caeteris, qui prope sunt, sed et insulis gentium, qui procul sunt, reddet ipse vicem justae retributionis. «Et timebunt hi, qui ab occidente sunt, nomen Domini, et qui ab [Col. 0540D] ortu solis gloriam ejus,» quia «sicut fulgur exiit ab oriente et paret usque in occidentem; ita erit adventus Filii hominis (Matth. XXIV, 27) .» Veniet enim Dominus quasi fluvius violentus, quem Spiritus Domini cogit. Quia sicut rapidus torrens trahit, quidquid apprehendit; ita vis animadversionis illius omnes simul reprobos raptim in gehennam devolvet. Et idem veniet Sion, id est Ecclesiae Redemptor, et eis qui redeunt ab iniquitate in Jacob, id est qui poenitentiam agunt in populo Dei. Sequitur:
VERS. 21.—«Hoc est foedus meum cum eis, dicit Dominus.»
Hoc est foedus meum cum eis, qui ab iniquitate redeunt, ut non pereant cum reprobis, sed veniat [Col. 0541A] eis sicut et justis Redemptor in die judicii. Ad Sion vero, id est ad Ecclesiam subditur:
«Spiritus meus qui est in te, et verba mea, quae posui in ore tuo, non recedent de ore tuo, et de ore seminis tui [Col. 0541D] Vulg., de ore tuo et de ore seminis. , dicit Dominus amodo et usque in sempiternum.»
Sanctus enim Spiritus, qui in Ecclesia justorum est, nunquam recedet ab eis. Sic quippe Salvator promisit discipulis: «Ego, inquit, rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum (Joan. XIV, 16) .» Sed et verba veritatis quae Dominus posuit in ore ejus, non recedent de ore ejus, et de ore seminis illius, id est eorum, quos in Christo Jesu per Evangelium genuerat, quia praedicatio Ecclesiae non deficiet usque [Col. 0541B] in finem saeculi. Amodo, id est ex quo Spiritus est datus, et verba Dei posita sunt in ore Ecclesiae, non deficient ea usque in sempiternum.
Vel ad Isaiam dicitur: «Spiritus meus, qui est in te, et verba mea, quae posui in ore tuo, non deficient de ore tuo,» nec de ore filiorum ac nepotum tuorum, ut omnis per seriem generatio demonstretur, quod scilicet gratia prophetarum in apostolos veniat, et in caeteros, qui de Israel crediderint. Quod autem infert: Amodo et usque in sempiternum, juxta illud est: «Coelum et terra transibunt, verba autem mea non praeteribunt (Matth. XXIV, 35) .» Sequitur:
[Col. 0541C] VERS. 1.—«Surge, illuminare [Col. 0542D] Alias, illuminare Jerusalem, etc. , quia venit lumen tuum, et gloria Domini super te orta est.»
Surge, inquit, tu Sion, id est Ecclesia, quia «hora est jam nos de somno surgere (Rom. XIII, 11) .» Et illuminare, quoniam tenebrae transierunt, et verum lumen jam lucet. Illuminare ergo, quia venit lumen Dominus Jesus, qui ait: «Ego lux in mundum veni, ut omnis qui credit in me, in tenebris non maneat (Joan. XII, 46) .» Et gloria Domini super te orta est; quia «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre (Joan. I, 14) .» Sequitur:
VERS. 2.—«Quia ecce tenebrae operient terram, et caligo populos.»
[Col. 0541D] In die judicii tenebrae operient terram, id est terrenos homines, et caligo populos reproborum, quia veniet dies Domini, quia prope est dies nubis et turbinis. «Super te autem orietur Dominus,» id est in splendore suo apparebit Dominus, sicut per Malachiam promisit. «Orietur, inquit, timentibus nomen meum sol justitiae (Malach. IV, 2) .» Et gloria ejus in te videbitur, «Cum venerit» juxta Apostolum, «glorificari in sanctis suis, et admirabilis fieri in omnibus, qui crediderunt (II Thess. I, 10) .» Sed in principio, quid faciendum esset, subjungitur:
[Col. 0542A] VERS. 3.—«Et ambulant gentes in lumine tuo, et reges in splendore ortus tui.»
Gentes ambulabunt per viam rectitudinis et in lumine Evangelii, quo tu illuminaris. Et in splendore ortus tui ambulabunt reges, id est apostoli, qui fulgorem miraculorum Salvatoris a principio viderunt, et exordium nascentis Ecclesiae. Reges enim sunt apostoli, qui rectores populorum sunt constituti. Sequitur:
VERS. 4.—«Leva in circuitu oculos tuos et vide: omnes isti congregati sunt, venerunt tibi.»
Circumfer, inquit, oculos tuos in universas orbis partes, quia omnes isti, qui sunt in circuitu tuo, congregati sunt in ovile fidelium, et venerunt tibi in auxilium. Vel in die Pentecostes dici potuit primitivae Ecclesiae, quia isti, qui de universo orbe ad [Col. 0542B] diem festum congregati sunt (Act. II, 5) , venerunt tibi, quia sermonem apostolorum suscipiunt. Sequitur:
«Filii tui de longe venient, et filiae tuae de latere surgent.» De longe, id est de magnis iniquitatibus ut Jeremias admonet: «Qui fugistis gladium, venite, nolite stare, recordamini procul Deum, et Jerusalem ascendat super cor vestrum (Jer. LI, 50) .» Gladium enim fugere est imminentem sententiam futuri judicii poenitendo praecavere. Sed quisquis hunc gladium fugit, non debet stare, sed ad Christum merito bonae actionis festinanter propinquare.
«Et filiae tuae de latere surgent.»
De latere Redemptoris in cruce pro nobis vulnerato, quia infirmi plus de humanitate ac passione ejus [Col. 0542C] profectum capiunt, quam de divinitate caeterisque mysteriis. Unde talibus ait Apostolus: «Nihil me judicavi scire inter vos nisi Christum Jesum, et hunc crucifixum (I Cor. II, 2) .» Vel de latere, id est de proximo, de minoribus peccatis surgent filiae tuae.
Et notandum quod filii, id est robusti dicuntur, qui de longe veniunt, et filiae, id est imbecilles animae, quae de latere surgunt. Quia juxta sententiam Evangelicam ille debitor plus feneratorem «diligit, cui plus ab eo donatur: cui autem minus dimittitur, minus diligit (Luc. VII, 47) .» Aut de longe, id est de remotis terris filii venturi dicuntur, et de latere, id est de proximis regionibus surrecturae filiae.
VERS. 5.—«Tunc videbis et afflues, et mirabitur, et dilatabitur cor tuum, quando conversa fuerit [Col. 0542D] ad te multitudo maris, fortitudo Gentium venerit tibi.»
Quando conversa fuerit ad te multitudo maris vel saeculi. Fortitudo gentium venerit tibi, ut omne quod in saeculo vel orbe terrarum est, tuum sit. Tunc videbis, quod earum conversione tibi promiseram; et afflues spiritalibus deliciis in modum fluminis inundantis: et mirabitur cor tuum super tanta rerum commutatione: et dilatabitur, cum videris eos ad amorem veritatis conversos. Sequitur:
VERS. 6.—«Inundatio camelorum operiet te, dromedarii Madian, et Epha.»
[Col. 0543A] Quid per camelos nisi tortuosae gentilium mentes signantur? Dromedarii quoque cameli sunt veloces. Est enim genus camelorum minoris quidem naturae, sed velocioris, unde et nomen accepit. Δρόμος Dromus enim Graece cursus et velocitas appellatur. Centum enim milliaria et amplius ferunt in uno die pergere. Madian vero dicitur iniquitas. Et quid per dromedarios Madian nisi gentiles tortuosi figurantur veloces in cursu perversae actionis? Epha quoque dissolutus interpretatur. Et quis dissolutus erat nisi gentilis populus, qui nulla lege vinciebatur, sed male sibi dimissus erat? Dromedarii igitur Epha gentiles dicuntur, qui in illo populo noxia libertate dissoluto discurrebant vagi ad omnia mala, quae volebant. Inundatio itaque camelorum operuit Ecclesiam atque [Col. 0543B] dromedarii Madian et Epha, quia jam in hac plebe fidelium non nisi conversa gentilitas cernitur. Tanta est enim multitudo gentium, qui crediderunt ad comparationem illorum, qui de circumcisione venerunt. De quibus adhuc subditur:
«Omnes de Saba venient aurum et thus deferentes, et laudem Domino annuntiantes.»
Saba captivitas vel rete dicitur. Per Saba Gentilitas vel infidelitas designatur, ubi genus humanum in retiaculo antiqui hostis captivum tenebatur. Omnes ergo de Saba venerunt, quia omnes gentes a Christo conversae sunt. Aurum vero ad regis tributum pertinet, thus ad Dei sacrificium. Aurum ergo et thus gentiles ad Christum deferunt, cum in eo regiam Deitatem et divinam majestatem fatentur. Auro tamen [Col. 0543C] religionis fulgor, et innocentiae claritas exprimi potest, quam in nigredinem culpae conversam Jeremias doluit, cum diceret: «Quomodo obscuratum est aurum (Then. IV, 1) .» Thure autem, quod Deo incenditur, virtus orationis designatur, Psalmista dicente: «Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo, Domine (Psal. CXL, 2) .» Aurum ergo gentiles deferunt, quando pretiosam vitam ducentes ad Christum properant, ut eum in regno suo videre val ant. Thus etiam deferunt, cum cogitationes carnis per sancta orationum studia in ara cordis incendunt, suave aliquid Deo per coeleste desiderium redoleant. Sed et laude Deum annuntiant, quia gloriam ejus cum caeteris praedicant. Sequitur:
VERS. 7.—«Omne pecus Cedar congregabitur [Col. 0543D] tibi, arietes Nabaioth ministrabunt tibi, offerentur super placabili altari meo, et domum majestatis meae glorificabo.»
Cedar quidem tenebrae, Nabaioth vero dicitur prophetia. Et quid per pecus tenebrarum nisi gentiles figurantur, qui in tenebris ignorantiae suae nati similes erant brutis animalibus, dum ad cognoscendum Deum ratione non uterentur? Quid vero per arietes prophetiae nisi Hebraei designantur, qui, dum velut animalia munda et domestica familiares essent Deo, Christum esse venturum per prophetiam praescierunt? Congregatur ergo Ecclesiae omne pecus Cedar, [Col. 0544A] cum universa gentilitas ad fidem adducitur; et apostoli ministrant ei arietes Nabaioth, dum Judaeos ad eam convertunt. Et haec pecora Cedar vel arietes Nabaioth offeruntur Deo gratum servitium, id est sacrificium in altari fidei. Nam placabile altare Dei fides est Jesu Christi quam juxta Apostolum «proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine ipsius (Rom. III, 25) .» In hoc altari offertur Deo omnis populus electorum, dum «exhibent corpora sua hostiam viventem, sanctam, Deo placabilem (Rom. XII, 1) » Dumque mundus omnis a Christo convertitur, glorificat ipse domum majestatis suae, id est Ecclesiam suam. Christus enim «tanquam filius est in domo sua, quae domus sumus nos (Hebr. III, 3) .»
[Col. 0544B] Possumus autem arietes Nabaioth, id est prophetiae specialiter apostolos intelligere, de quibus olim Propheta dixerat: «Afferte Domino filios arietum (Psal XXVIII, 1) .» Et: «Holocausta medullata offeram tibi cum incenso arietum (Psal. LXV, 15) .» Qui ministrant Ecclesiae juxta sermonem Domini dicentis: «Qui major est vestrum, erit minister vester (Matth. XXIII, 11) .» De quibus admirando subjungitur:
VERS. 8.—«Qui sunt isti, qui ut nubes volant et quasi columbae ad fenestras suas?»
Recte praedicatores Novi Testamenti nubibus assimilantur, quia verbis pluunt, miraculis coruscant. Qui volare ut nubes dicti sunt, quia in terra viventes extra terram fuit omne quod egerunt. Unde per [Col. 0544C] quamdam nubem dicitur: «In carne ambulantes non secundum carnem militamus (II Cor. X, 3) .» Priores etenim patres conjugiis utebantur, filios procreabant, substantias possidebant, curae rei familiaris intendebant. Istos vero videns propheta terrena despicere, mente coelestibus propinquare, verbis pluere, miraculis coruscare, quos a terrenis contagiis et sancta cogitatio, et sublimis vita suspenderat, hos profecto volantes pariter et nubes appellat. Fenestrae autem nostrae sunt oculi, quia per ipsos anima respicit, quod exterius concupiscit. Columba est simplex animal, atque a malitia fellis alienum. Quasi columbae ergo ad fenestras suas sunt, qui nihil in hoc mundo concupiscunt, qui omnia simpliciter aspiciunt, et in his quae vident, rapacitatis studio non [Col. 0544D] trahuntur. At contra milvus et non columba ad fenestras suas est, qui ad ea quae oculis considerat, rapacitatis desiderio anhelat. Quia vero per istos mundus universus Deum erat cogniturus apte mox subdit:
VERS. 9.—«Me etenim insulae exspectant, et naves maris in principio, ut adducam filios tuos de longe, argentum et aurum eorum cum eis nomini Domini Dei tui et sancto Israel, qui [Col. 0543D] Alias, quia. glorificavit te.»
Mare namque turbida ac tumentia saeculi hujus volumina designat, in quibus pravi quilibet injuste delectati quasi profundis dediti pisces mente ad superna [Col. 0545A] gaudia non intendunt. Insulae autem diversae gentes et provinciae possunt accipi. Naves maris Ecclesiae sunt, quae per fluctus hujus saeculi ad portum salutis et stabilitatis, id est ad terram viventium tendunt. Insulae ergo et naves maris exspectabant Dominum in principio, quia ut regiones et Ecclesiae, quae sunt in hoc mundo, fidem ejus susciperent, prius oportebat, ut ipse ad eas per praedicatores suos accederet. Venit igitur ad eas prior ut filios matris Ecclesiae de longe, id est de Gentilitate, atque argentum et aurum, id est eloquentiam et sapientiam eorum naturalem, cum eis nomini Domini adduceret, ut Deo serviret facundia, et sensus eorum adjunctis supernae aspirationis charismatibus. De quibus subditur:
[Col. 0545B] VERS. 10.—«Et aedificabunt filii peregrinorum muros tuos, et regest eorum ministrabunt tibi.»
Filii namque peregrinorum filii sunt infidelium ad fidem conversi. Qui aedificant muros Ecclesiae, quia munimenta defensionum ejus et disciplinarum atque virtutum exstruunt verbo et opere. Et reges eorum ministrant ei, quia vix sub universo coelo rex quisquam inveniri potest, qui non gaudeat Ecclesiae servire. Sequitur:
«In indignatione mea percussi te, et in reconciliatione mea misertus sum tui.»
Percussi tempore tribulationis, et post misertus gratiam tibi dedi. Vel afflictam olim, et captivitati traditam in populo Judaeorum in vocatione gentium reconciliavi te mihi. Sequitur:
[Col. 0545C] VERS. 11.—«Et aperientur portae tuae jugiter: die ac nocte non claudentur, ut afferatur ad te fortitudo gentium, et reges earum adducantur.»
Portae Ecclesiae die ac nocte manent apertae, quia semper eos, qui ad fidem intrare voluerunt, parata est Ecclesia recipere. Non enim clauduntur portae ejus vel in die, id est in prosperitate, vel in nocte, id est in adversitate, sed sine intermissione patent omnibus, qui ad se confugerint. Et reges quoque earum simul adducantur ad Christum, ut adorent eum omnes reges, omnes gentes serviant ei, et afferatur ad eam fortitudo gentium ad fidem confluentium. Sequitur:
VERS. 12.—«Gens enim et regnum, quod non [Col. 0545D] servierit tibi, peribit, et gentes solitudine vastabuntur.»
Quaecunque gens vel regnum non vult servire Ecclesiae, ut praeceptis ejus obediat, sine dubio in aeternum peribit. Sed et in praesenti multos infidelitas et inobedientia perire de terra facit. Et gentes, quae in incredulitate perseverant, devastantur, ut in solitudinem redigantur. Sequitur:
VERS. 13.—«Gloria Libani ad te veniet, abies et buxus, et pinus simul ad ornandum locum sanctificationis meae, et locum pedum meorum glorificabo.»
Libanus templum Judaeorum nonnunquam in Scripturis exprimere solet. Unde Zacharias, cum ejusdem templi combustionem probaret, ait: «Aperi, [Col. 0546A] Libane, portas tuas, et comedat ignis cedros tuas (Zach. XI, 1) .» Valde enim inclytus et pulcher prae caeteris montibus est Libanus apte figurans illud quondam prae omnibus nobile templum. Sed jam diu est, ex quo templum illud est incensum, et gloria ejus ad Ecclesiam transiit. Abies vero, quia valde in altum crescit, sanctos designat, qui Paulum imitantes mente excedunt Deo. Buxus, quae in altum non proficit, sed in omni tempore viriditatem retinet, humiles exprimit, quorum viriditas nunquam marcescit, dum bonitas ipsorum nunquam deficit. Pinus resina exuberat, et omni tempore fructum habet, semperque viridis cernitur, electos significans spiritali gratia redundantes, et immarcescibilem justitiae vigorem habentes, ac semper [Col. 0546B] boni operis fructus in se ipsis monstrantes. Has igitur pretiosas arbores pollicetur Dominus ad ornandum locum sanctificationis suae, qui est Ecclesia. Nam extra Catholicam Ecclesiam non est locus divinae sanctificationis. Sed et pedum ejus locus est eadem Ecclesia, in qua ipse stare et ambulare spiritaliter consuevit. De hoc autem sanctificationis et pedum loco alias dictum est: «Introibimus in tabernaculum ejus (Psal. CXXXI, 7) .» Et: «Deus stetit in synagoga deorum (Psal. LXXXI, 1) .» Et: «Qui ambulat in medio septem candelabrorum aureorum (Apoc. II, 2) .» Hunc ergo locum promittit ornandum et glorificandum, sicut jam factum cernimus. Sequitur:
[Col. 0546C] VERS. 14.—«Et venient ad te curvi filii corum, qui humiliaverunt te, et ado abunt vestigia pedum tuorum omnes, qui detrahebant tibi.»
Curvi, id est humiliati venerunt poenitentes ad Ecclesiam, filii persecutorum, qui affligentes humiliaverunt, eam, et omnes qui tempore persecutionis detrahebant ei, ubi pax data est, corruerunt ad pedes ejus veniam postulantes. Sequitur:
«Et vocabunt te civitatem Domini Sion sancti Israel.»
VERS. 15.—«Pro eo quod fuisti derelicta, et odio habita, et non erat, qui per te transiret.»
Civitatem summi regis Sion, id est sanctam urbem Dei Israel vocaverunt eam, qui prius reliquerant eam, et a consortio suo separaverant habentes [Col. 0546D] eam odio. Nec transibat quisquam eorum per eam, quia nemo ad illam dignabatur aspicere, super mores ejus incedere. Longe enim ab Ecclesia erat transitus actionis eorum. Sequitur:
«Ponam te in superbiam saeculorum, gaudium in generationem et generationem.»
Superbia non tumorem elationis, sed libertatem ereptionis hoc loco significat. Nam et per Sapientiam dicitur de hujusmodi superbia: «Mecum sunt divitiae et gloria, opes superbae et justitia (Prov. VIII, 18) .» Ait ergo: Ponam te in superbiam saeculorum, id est in auctoritatem erectionis, quae in omnia saecula permaneat; et ponam te gaudium in generationem hujus saeculi, et generationem futuri. Sequitur:
[Col. 0547A] VERS. 16.—«Et suges lac gentium, et mamilla regum lactaberis; et scies quia ego Dominus salvans te, et Redemptor tuus fortis Jacob.»
Lac gentium suges, quando et ab ore gentilium ad fidem conversorum accipies verbum sacrae admonitionis. Et mamilla regum lactaberis, quia et a regibus dulce verbi poculum hauries, quo proficias, et nutriaris. Solent enim et pii reges populo Dei verba sacrae admonitionis edere. Cumque fides in tantum proficiet, ut a gentibus et regibus lac divinae praedicationis sumas, tunc profecto scies, quia ego sum Dominus salvans te, et Redemptor tuus fortis Jacob, qui te redemit a cunctis tribulationibus, et reges, qui te persequebantur, feci nutritores tuos. Fortasse quis reges istos intelliget apostolos et praedicatores. [Col. 0547B] Sed mihi major in hoc loco videtur promissio, si de regibus terrarum hanc acceperimus, praesertim cum sermo nunc sit de eo tempore, quo persecutiones quieverunt, et pax undique data est Ecclesiae. Sequitur:
VERS. 17.—«Pro aere afferam aurum, et pro ferro afferam argentum, et pro lignis aes, et pro lapidibus ferrum.»
Cum dicitur: Pro aere aurum et pro ferro afferam argentum, aes et ferrum reprobatur. Rursumque cum additur: Pro lignis afferam aes, et pro lapidibus ferrum, aes et ferrum, quod reprobatur, aliter promittitur, quia quod reprobatur vel aufertur ad veterem vitam pertinet; et quod promittitur, ad novam. Per aes, quod valde sonorum est, praedicatorum sermo [Col. 0547C] figuratur, qui dilectione carent. Unde dicit Apostolus: «Si linguis hominum loquar et angelorum (I Cor., 13, 1) ,» etc. Et quia charitas, quae cunctis virtutibus pretiosior est, per aurum designatur, auri nomine pretiosa sanctorum conversatio, in quibus charitas fulget, exprimitur. De talibus Jeremias: «Filii Sion inclyti amicti auro primo (Thren. IV, 2) .» Pro aere Dominus aurum affert, cum pro his, qui sine charitate praedicabant, charitate ornatos dat Ecclesiae doctores.
Quid vero per ferrum nisi hi qui semper ferro utuntur, ut caeteros feriant, exprimuntur? Et qui per argentum nisi illi, qui candore coelestis eloquentiae nitent? Nam Salomon ait: «Argentum electum labia justi (Prov. X, 20) .» Pro ferro igitur Dominus [Col. 0547D] argentum affert, cum pro iis, qui ferro et armis utebantur, eos Ecclesiae largitur, qui sacris eloquiis apud proximos luceant. Ligna vento facile concutiuntur, et plerumque subvertuntur. Per haec carnales et imbecilles designantur, qui cito moventur adversitatibus, et franguntur. Per aes, quod diutius illaesum a rubigine perdurat, fortissimam longanimitatem patientium demonstrat. Pro lignis ergo promittitur aes, id est pro infirmis et impatientibus fortes et longanimes. Quid vero lapides nisi duritiam et insensibilitatem cordis eorum exprimunt, qui in iniquitate duruerunt? Et ferrum fortes viri sunt, qui acutissimis linguarum gladiis peccantium corda transfigunt. Unde Job dicit: «Ferrum de terra tollitur, [Col. 0548A] et lapis calore solutus in aes vertitur (Job XXVIII, 2) .» Ferrum de terra tollitur, cum fortis propugnator Ecclesiae a terrena, quam prius tenuit, actione separatur: Et lapis calore solutus in aes vertitur, quando durum cor et frigidum igne divini amoris liquatur, et ad veram fortitudinem commutatur, ut peccator, qui prius insensibilis exstiterat, postmodum per auctoritatem fortis, et per praedicationem sonorus fiat. Pro lapidibus itaque Dominus ferrum affert, cum pro his qui in malitia duri sunt ac frigidi, fortes et acutos dat Ecclesiae praedicatores. Sequitur:
«Et ponam visitationem tuam pacem, et praepositos tuos justitiam.»
Antea per flagella correptionis Dominus visitaverat [Col. 0548B] Ecclesiam, sicut scriptum est. «Visitabo in virga iniquitates eorum, et in verberibus peccata eorum (Psal. LXXXIII, 33) . Sed nunc per pacem se pollicetur eam visitare, ut perseverantem pacem ei tribuat, et ad amorem suum per beneficia tranquillitatis vehementius eam accendat. Sed quia tempore pacis omnes, qui pie volunt vivere in Christo, persecutionem patiuntur (II Tim. III, 12) ,» in novissimo die magis ponet Dominus visitationem Ecclesiae suae pacem, quando ipsa per adventum et visitationem ejus pacem sempiternam percipiet. Praepositos Ecclesiae futuros promittit adeo justos, ut sit ipsa justitia, sicut cernimus, quia ferrum in igne fit ignis, quando vehementer inflammatur. Sed tunc verius erunt justitia praepositi ejus, quando [Col. 0548C] ipsum justitiae fontem cernentes fient ei similes, quia jam nullas in se reliquias injustitiae vel minimas habebunt. Unde et subditur:
VERS. 18.—«Non audietur ultra iniquitas in terra tua, vastitas et contritio in terminis tuis.»
In illa enim terra viventium, ubi tunc habitabit Ecclesia, nunquam audietur iniquitas, quia nullus jam e filiis ejus peccabit. Nec audietur vastitas ei contritio in terminis ejus, quia incursus hostium nullus aderit, qui felicem illam regionem ab ulla parte vastet et conterat. Sequitur:
«Et occupabit salus muros tuos, et portas tuas laudatio.» Muri Ecclesiae, qui nunc frequenter ab hostibus pulsantur, munimenta sunt virtutum. Et portae ejus, in quibus nunc saepe planctus auditur, [Col. 0548D] sancti praedicatores sunt, qui in illam eos, qui ad fidem veniunt, introducunt, et eos lugent, qui pereunt. Sed tunc muros ejus salus occupabit, et portas laudatio, cum jam nullus impugnator erit, nullusque de numero justorum perire poterit, sed de sua salute gratias et laudes Conditori sine fine cantabit. Sequitur.
VERS. 19.—«Non erit tibi sol amplius ad lucendum per diem, nec splendor lunae illuminabit te, sed erit tibi Dominus in lucem sempiternam, et Deus tuus in gloriam tuam.»
VERS. 20.—«Non occidet ultra sol tuus, et luna tua non minuetur, quia Dominus erit in lucem sempiternam, et complebuntur dies luctus tui.»
[Col. 0549A] Sol et luna non illuminabunt amplius Ecclesiam, sed splendor vultus Creatoris, qui tunc, sicuti est, videbitur. «Civitas enim illa non eget sole neque luna, ut luceant in ea. Nam claritas Dei illuminabit eam, et lucerna ejus est agnus (Apoc. XXI, 23) .» Cui civitati Deus erit gloria, quia «cum apparuerit similes ei erimus, quoniam videbimus eum, sicuti est (I Joan. III, 2) .» Nam quicunque gloriam ejus viderint, similitudinem gloriae ejus accipient. Hinc Paulus ait: «Nos omnes revelata facie gloriam Domini speculantes in eamdem gloriam transformamur (II Cor. III, 18) .» Dictum etiam ad nos est, quia nec sol nec luna deinceps occasum petent, sed in locis, quibus creati sunt, sine fine manebunt, ne si ad occasum venerint, aliquid fortasse claritatis [Col. 0549B] his, qui apud inferos damnati fuerunt, praebeant. Cum enim nox ultra non sit futura, sed perpetua dies; constat quia sol ultra non occidet, nec luna minuetur quoniam tunc «erit lux lunae sicut lux solis et lux solis septempliciter sicut lux septem dierum (Supra. XXX, 26) .» Sed Ecclesiae idcirco dicitur, quia Sol ejus ultra non occidet, et luna non minuetur, quoniam ipsa jam sub sole non erit, nec lumine solis egebit, sed Deus erit ei in lucem sempiternam, ut splendore Creatoris in aeternum perfruatur, et lumini creato non subjiciatur. Et cum ad hanc felicitatem pervenerit, complebuntur, id est finientibus dies luctus ejus, quia juxta Joannem: «Neque luctus neque clamor, neque dolor erit ultra (Apoc. XXI, 4) .» Sequitur:
[Col. 0549C] VERS. 21.—«Populus autem tuus omnes justi in perpetuum haereditabunt terram, germen plantationis meae, opus manus meae ad glorificandum.»
Populus Ecclesiae erunt justi, et omnes qui in illo populo fuerint, justi erunt omnesque terram perpetuae stabilitatis et quietis in perpetuum haereditabunt. Hos enim germinavit in Ecclesia plantatio coelestis dexterae. Quo contra de Pharisaeis dictum est: «Omnis plantatio, quam non plantavit Pater meus coelestis, eradicabitur (Matth. XV, 13) .» Haec igitur plantatio justorum, quam Pater plantavit, nullatenus de terra viventium eradicari poterit, sed perpetualiter eam possidebit. Qui et opus manus ejus sunt, quia «ipse fecit nos, et non ipsi nos (Psal. IX, 3) .» [Col. 0549D] «Ipsius enim sumus factura creati in Christo Jesu in operibus bonis (Ephes. II, 10) .» Et hoc opus factum est ad glorificandum, quia ipse vasa misericordiae praeparavit ad gloriam. Vel ad se ipsum glorificandum fecit ipse hoc opus, id est justos. Sequitur:
VERS. 22.—«Minimus erit in mille, et parvulus in gentem fortissimam.»
Minimus justorum erit in mille, quia unusquisque juxta modum suum consummatam perfectionem, id est perfectum numerum spiritalium virorum habebit. In millenario enim numero consummatio est. Et parvulus in gentem fortissimam, quia gentem virtutum [Col. 0550A] proferet praevalentem genti vitiorum. Vel tunc qui in modico fidelis exstitit, super multa constituetur.
«Ego Dominus in tempore ejus subito faciam istud.»
Omne quod nunc promissi, subito faciam absquo difficultate, cum venerit tempus, quo fieri debet. Nam quidquid degentium vocatione pollicitus est et temporali Ecclesiae glorificatione, velociter implevit, ubi tempus advenit. Unde non est dubium, quin et ea, quae de futura sanctorum beatitudine subjunxit, fideliter adimpleat, mox ut tempus adfuerit, quo se facturum ea promisit. Sequitur.
VERS. 1.—«Spiritus Domini super me, eo quod [Col. 0550B] unxerit Dominus me, ad annuntiandum mansuetis misit me, ut mederer contritis corde, et praedicarem captivis indulgentiam, et clausis apertionem.»
VERS. 2.—«Ut praedicarem annum placabilem Domino, et diem ultionis Deo nostro ut consolarer omnes lugentes.»
VERS. 3.—«Et ponerem fortitudinem [Col. 0549] Nostra editio: ut ponerem lugentibus Sion, et darem, etc. lugentibus Sion, et darem eis coronam pro cinere, oleum gaudii pro luctu, pallium laudis pro spiritu moeroris.»
Trina tentatione diaboli superata, sicut refert Lucas: «Egressus est Jesus in virtute Spiritus in Galilaeam, et fama exiit per universam regionem de illo, et ipse docebat in synagogis eorum, et magnificabatur ab omnibus. Et venit Nazareth, ubi erat [Col. 0550C] nutritus, et intravit secundum consuetudinem suam die Sabbati in Synagogam, et surrexit legere, et traditus est illi liber Isaiae prophetae. Et ut revolvit librum, invenit locum ubi scriptum erat: Spiritus Domini super me, propter quod unxit me, etc. Et cum plicuisset librum, reddidit ministro, et sedit, et omnium in Synagoga oculi erant intendentes in eum. Coepit autem dicere ad illos: Quia hodie impleta est Scriptura haec in auribus vestris. Et omnes testimonium illi dabant, et mirabantur in verbis gratiae, quae procedebant de ore ipsius (Luc. IV, 4) .»
Patet ergo, qui est qui loquitur: Spiritus Domini super me. Ille nimirum, qui egressus est in virtute [Col. 0550D] Spiritus in Galilaeam. Nam et superius in Evangelio legitur: Quia «descendit spiritus corporali specie sicut columba in ipsum (Luc. III, 22) . Quo scilicet Spiritu ipse est unctus, quia juxta Joannem unxit eum Deus Spiritu suo (Luc. IV, 18) .» Quem «evangelizare pauperibus misit, vel annuntiare mansuetis (ibid.) » et humilibus: quoniam «ipse venit in Galilaeam praedicans evangelium regni Dei et dicens: Quoniam impletum est tempus, et appropinquavit regnum Dei. Poenitemini et credite Evangelio (Marc. I, 14) .» Medetur enim confractis et contritis corde, dum desperatis spem tribuit, et poenitentibus regna promittit, ut ad regnum Dei veniant. Confractos dimittit [Col. 0551A] in remissionem dum afflictis peccata relaxat; et qui captivus a diabolo tenebatur, et a paradiso exsulabat remissionem ei captivitatis suae praedicat, cum poenitentiam ei agere praecipit, ut ad regnum Dei, quod appropinquavit, redeat. Caecis visum annuntiat, cum eos, qui lumen cordis non habebant, luce suae praedicationis illuminat. Vel clausis carcere cordis praedicat apertionem, quando praecipit illis peccatorum confessionem.
Annus Domini acceptus et placabilis est hoc tempus reconciliationis et gratiae, in quo Deus omnes, qui ad poenitentiam convertuntur, placatus recipit. Nemo igitur hunc placabilem annum transire sibi vacuum sinat, quia post veniet dies retributionis, et ultionis iniquitatum, quo retribuetur unicuique secundum [Col. 0551B] opus ejus. Post vero per annum intelligit multitudo redemptorum: quia sicut ex dierum multitudine annus dicitur, ita ex collectione bonorum omnium illa electorum innumerabilis universitas impletur. Hunc igitur annum perfectae multitudinis Salrator annuntians ait: «Ut praedicarem annum placabilem Domini.» Annus enim placationis Domini praedicatur, cum plebs fidelium veritatis lumine illustranda denuntiatur.
Omnes quoque lugentes consolari missus est Dominus, quia lacrymas humilium promissione futuri gaudii benigne relevare dignatus est, dicens: «Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V, 5) .—Ipsi enim sunt lugentes Sion, id est populum Dei, quia populum Dei a paradiso expulsum, et in [Col. 0551C] captivitatem praesentis exsilii miserabiliter a diabolo possessum deflebant. Quibus fortitudinem Dominus posuit, ut diabolum potenter vincerent, et populum Dei liberarent, dicens: Ecce dedi vobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones, et super omnem virtutem inimici (Luc. X, 19) .»
«Et dedit eis coronam pro cinere.» Quia pro eo quod humiliati et moerentes planxerant Sion, laetificavit eos de ejus ereptione. Solent enim cinere plangentes aspergi et gaudentes coronis ornari. Multitudo discipulorum vocatur gaudium et corona magistri, sicut ait Paulus his, quos Christo acquisiverat: «Gaudium meum et corona mea sic state in Domino charissimi (Philip. IV, 1) .» Coronam ergo [Col. 0551D] dedi eis pro cinere, quia gaudere feci eos de salute conversorum, qui prius lugebant de perditione peccantium. Et pro luctu dedit eis oleum gaudii, id est gratiam Spiritus sancti, qui mentes, quas replet, ungit et laetificat. Sed et pallium laudis, id est hilaritatem mentis dedit illis pro Spiritu moeroris. Pallium enim laudis habitus est cordis laudes Deo gratulanter solventis. Sequitur:
«Et vocabuntur in ea fortes justitiae, plantatio Domini ad glorificandum.» In ea, id est in Sion, vocabuntur non illi qui peccato fortes sunt, sed qui fortes sunt ut operentur justitiam. Hi sunt plantatio Domini, id est a Domino in charitate radicati et fundati. Et haec plantatio facta est ad glorificandum. Sequitur:
[Col. 0552A] VERS 4.—«Et aedificabuntur deserta a saeculo, et ruinas antiquas erigent, et instaurabunt divitates desertas et dissipatas in generatione et generationem.»
Viri fortes justitiae in Sion aedificabunt deserta, id est ponent in aedificio Ecclesiae gentes, quas Deus deseruerat ab initio, et ruinas antiquas erigent, id est quod antiquitus per Adam cecidit, nunc per Christum resuscitabunt. Et civitates, quae in an iqua et nova generatione, id est ante adventum Salvatoris desertae erant a Domino, et dissipatae in pravis actionibus, nunc instaurabunt in melius, quam in principio fuerant, ut Creatorem suum recognoscant, et compositis moribus ei fideliter serviant et inhabitentur ab eo. Has enim civitates possumus figuraliter [Col. 0552B] accipere vel gentium collectiones vel humanas mentes. Dominus vero conversa locutione ad praedictos fortes justitiae, id est ad sanctos praedicatores ex circumcisione venientes subjungit:
VERS. 5.—«Et stabunt alieni, et pascent pecora vestra, et filii peregrinorum agricolae et vinitores vestri erunt.»
VERS. 7.—«Vos autem sacerdotes Domini vocabimini: Ministri Dei nostri dicetur vobis: fortitudinem gentium comedetis, et in gloria earum superbietis.»
Alieni quippe et a Deo prius et a conversatione Israel erant gentiles. Qui postquam steterunt in fide, multi eorum praelati sunt Ecclesiis, et paverunt pecora istorum fortium justitiae, id est populos, [Col. 0552C] quos ad fidem apostoli converterant. Filii quoque peregrinorum illi fuerunt, qui carnaliter ab infidelibus parentibus geniti deseruerunt errores eorum venientes ad Christum. Qui facti sunt agricolae et vinitores, quoniam agrum Dei, qui est populus fidelium, et vineam, quae est homo, ligonibus sanctae praedicationis excoluerunt. Apostoli vero sacerdotes Domini, id est sacra ei dantes cum magno honoris privilegio sunt vocati, et ministri ejus dicti, quia ipsi defertur auctoritas, ipsisque dantibus et ministrantibus quidquid habet, suscepit Ecclesia. Unde et illud est, quod dicunt: «Sic nos existimet homo, ut ministros Christi, et dispensatores mysteriorum Dei (I Cor. IV, 1) .
[Col. 0552D] Qui et fortitudinem gentium comederunt, quia universam gentilitatem sibi incorporaverunt trajicientes in viscera Ecclesiae. Specialiter tamen fort tudo gentium triumphus est martyrum. Et in gloria earum superbierunt, id est auctoritatem exsultationis et fiduciae sumpserunt, dicentes: «Quae est spes nostra, aut gaudium aut corona gloriae nisi vos ante Dominum?» (I Thess. II, 19.) Deinde nisi fallor ad perfidos sacerdotes Judaeorum, qui persecuti sunt apostolos, id est veros sacerdotes vertitur sermo, cum subditur:
VERS. 7.—«Pro confusione vestra duplici et rubore laudabunt, partem eorum: propter hoc in terra sua duplicia possidebunt, laetitia sempiterna erit eis.»
[Col. 0553A] VERS. 8.—«Quia ego Dominus diligens judicium et odio habens rapinam in holocausto.»
Cum enim justus Judex apparuerit examinans cogitationes et opera singulorum, tunc principes sacerdotum, qui praecipiebant apostolis ne loquerentur in nomine Jesu, et Pharisaei hypocritae omnes simul reprobi dupliciter confundentur, et erubescent, scilicet intus et foris, et in conspectu assistentium et in conscientiis suis. Et econtra laudabunt omnes partem apostolorum atque fidelium, ut ex confusione partis inimicae major appareat gloria partis electae.
Vel apostolis adhuc dicitur, quia pro eo, quod duplicem habebatis confusionem tam super populo Judaeorum, qui a Deo recesserat, quam super nationibus, [Col. 0553B] quae idolis serviebant, videbitis eos ad timorem Dei conversos laudare partem suam, id est Deum, quem soli elegerunt. Et sicut reprobi dupliciter confundentur, ita justi in terra sua, id est in regno coelorum duplicia possidebunt, quia non solum animarum, sed et corporum beatitudine gaudebunt perpetua, et pro temporali tristitia erit eis sempiterna laetitia. In terra sua duplicia possidebunt, ut in ipsa quoque carne gaudeant, in qua pro Domino dolores et cruciatus pertulerunt. Nec mirum, si ista commutatio ab utraque parte fiat, ut reprobi, qui exsultant atque gloriantur, duplici tunc confusione teneantur, et electi, qui nunc tristes et abjecti sunt, duplicia bona possideant: quia Dominus noster diligit [Col. 0553C] judicium, et quod justum est utrisque reddet. Et rapinam detestatur in holocausto, ut sacrificia Judaeorum respuat, quae illi ex rapinis et per fraudem acquisita afferebant, et omnes eleemosynas et oblationes, quae fiunt ex rapto, reprobet, quoniam «qui offert sacrificium ex substantia pauperis quasi qui victimat filium in conspectu patris sui (Eccli. XXXIV, 24) .»
De praedictis autem Novi Testamenti idoneis ministris subjunxit:
«Et dabo opus eorum in veritate, et foedus perpetuum feriam eis.»
Dedit enim opus eorum in veritate, ut nequaquam, sicut in lege, fieret umbra veritatis, sed esset ipsa veritas. Et foedus sive pactum sempiternum percussit [Col. 0553D] eis, non quale pactum Moysi dederat, quod praeteriit, sed pactum Evangelii, de quo loquitur: «Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt (Matth. XXIV, 35) .» De quibus et subjicit:
VERS. 9.—«Et scietur in gentibus semen eorum, et germen eorum in medio populorum. Omnes enim, qui viderint eos, cognoscent illos: quia isti sunt semen, cui benedixit Dominus.»
Hoc enim manifeste cernimus. Nam in omnibus populis et nationibus cognoscitur genus Christianorum, quod ab apostolis disseminatum est, et scitur quia benedictio Dei est super eos omnes. Qui viderint eos, prima fronte cognoscent, quia semen sunt, cui benedixit Dominus. Quis enim ex ordine vitae, mansuetudine, continentia, hospitalitate, caeterisque [Col. 0554A] virtutibus non intelligat populum Dei? Adhuc autem Salvator loquitur, dicens:
VERS. 10.—«Gaudens gaudebo in Domino, et exsultabit anima mea in Deo meo, quia induit me vestimento salutis, et indumento laetitiae circumdedit me quasi sponsum decoratum corona, et quasi sponsam ornatam monilibus suis.»
Se gavisurum in Domino et beatam animam suam in Deo exsultaturam dicit, quia aeternaliter in Patre gaudebit sedens ad dexteram majestatis in excelsis. Et quare gaudebit in eo? Quia induit me vestimento salutis, id est misit eum in similitudinem carnis peccati, ut contra omnes vitiorum languores indumento salutis, id est sacrosancta carne munitus esset, ne ad interiora ejus tentatio diabolica penetraret. [Col. 0554B] Vestimento salutis, ac sanitatis est indutus, quia nihil contradictionis, nihil vitii tentantis in assumpta carne toleravit, et indumento justitiae circumdatus est, quia omnem justitiam et sanctitatem habuit in carne, qua se induit. Et hoc indumento circumdatus est sicut Sponsus Ecclesiae decoratus corona sempiterni regni. Quia vero una persona est ipse et Ecclesia, circumdatus est et quasi sponsa. Etenim caput et corpus, sicut hic liquido monstratur, unus est Christus. Nam unus idemque, sicut hic cernimus, loquitur; «Indumento justitiae circumdedit me, quasi sponsum decoratum corona, et quasi sponsam ornatam monilibus suis;» non quia sine corpore non est integer, sed quia nobiscum integer esse dignatus est, qui et sine nobis semper integer [Col. 0554C] est. Nam quomodo corpus ejus nos, si non et nobiscum unus Christus? Se itaque dicit sponsum secundum caput, sponsam secundum corpus. Duo videntur, et unus est. Unde et corpori debet convenire, quod dictum est: «Gaudens gaudebo in Domino,» etc. Gaudebit enim totus et anima et carne quisquis electus in Domino, qui gaudere noluit in saeculo, cum mortale hoc induerit immortalitatem. Nam dum hic viveret, indutus est vestimento salutis in mente, et indumento justitiae circumdatus est in actione. Cum enim vestimento induimur, ex omni parte circumdamur.
Igitur vestimento salutis induitur, quisquis a languore peccati per Dei gratiam undique custoditur: [Col. 0554D] et indumento justitiae circumdatur, qui undique bono opere protegitur, ut nullam partem actionis suae peccato nudam relinquat. Nam qui in aliis actionibus justus est, in aliis injustus, quasi unum latus operuit, aliud nudavit. Qui ergo undique in cunctis operibus suis justus est, hoc indumento justitiae circumdatus est. Et tali veste induta est electorum Ecclesia, vel aeterni Regis sponsa pretiosis virtutibus, quasi monilibus adornata, et in capite suo, quod est Christus, diademate regio decorata. Bene autem subnectitur:
VERS. 11.—«Sicut enim terra profert germen suum, et sicut hortus semen suum germinat: sic Dominus Deus germinabit justitiam, et laudem coram universis gentibus.»
[Col. 0555A] Nam sicut terra germen suum, ita fidelis anima germen bonae cogitationis profert in opus. Et sicut hortus semen suum germinat, ita mens electorum susceptum semen divini verbi producit in fructum actionis, sed hoc facere Deus dicitur, quia ipse dat electis suis, ut hoc faciant. Atque ita justitiam recte vivendi et laudem praedicationis omnibus, quae sub coelo sunt, gentibus electi pronuntiant. Post haec Isaias personam omnium prophetarum gerens loquitur.
VERS. 1.—«Propter Sion non tacebo, et propter Jerusalem non quiescam, donec egrediatur ut splendor justus ejus, et Salvator ejus ut lampas accendatur.»
Sion namque et Jerusalem plebs fidelium dicta [Col. 0555B] est. Propter quam instruendam Isaias non tacuit, neque quievit prophetare, donec egrederetur ut splendor justus ejus, id est Christus. Quia «omnes prophetae et lex usque ad Joannem prophetaverunt, et ex eo regnum Dei evangelizatur (Luc. XVI, 16) .» Prophetae enim silere coeperunt tempore Joannis, ubi evangelica praedicatio sumpsit exordium. Quo tempore justus, quem Sion exspectabat, ut splendor egressus est de utero Virginis, quia mox pastoribus nativitatem ejus cum magna claritate apparens angelus nuntiavit, et magi stellam in Oriente viderunt. Et ut lampas accensus est, quia lumine miraculorum et doctrinae clarus mundo resplenduit, atque fugata obscuritate peccati humano generi gratiae [Col. 0555C] suae lumen intulit. Non cessavit ergo propheta loqui propter Sion, donec egrederetur ut splendor justus ejus, quia necesse fuit, ut fideles illius temporis haberent propheticum sermonem, cui benefacientes intenderent quasi lucernae lucentes in caliginoso loco, donec dies adventus Salvatoris illucesceret, et sol justitiae mundum irradiaret. Post cujusmodi futurum splendorem apte subjecit propheta dicens ad Sion:
VERS. 2.—«Et videbunt gentes justum tuum, et cuncti reges inclytum tuum.»
Gentes enim et reges totius orbis videbunt eum, quia sicut lampas accendetur, ut omnibus resplendeat. Sequitur.
«Et vocabitur tibi nomen novum, quod os Domini [Col. 0555D] nominabit.»
Nomen novum accipies, quia Christiana vocaberis. Sequitur.
VERS. 3.—«Et eris corona gloriae in manu Domini, et diadema regni in manu Dei tui.»
Quia te Christus possidebit, ut ex te coronetur in gloria sua, videlicet diademate regio. Chorus namque sanctorum omnium corona Christi erit in illo beatitudinis regno. Sequitur:
VERS. 4.—«Non vocaberis ultra derelicta, et terra tua non vocabitur amplius desolata, sed vocaberis voluntas mea in ea, et terra tua inhabitabitur, quia complacuit Domino in te [Col. 0555D] Ita uterque cod. .»
[Col. 0556A] Olim vocabatur Sion derelicta, quia dicebatur quod propter Adae peccatum Deus plebem suam dereliquerat, quam a paradiso depellens luce visionis suae privaverat. Cujus terra mens ejus intelligi potest secundum illud: «Anima mea sicut terra sine aqua tibi (Psal. CXLII, 6) .» Quae scilicet terra vocabatur desolata, quia dicebat non habere consolationem, dum non inveniret Redemptionem. Sed ubi invenerit redemptorem, non vocabitur derelicta, quia nunquam Relinquetur ab eo, qui ait: «Ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) .» Sed extunc nomen ejus vocatum est: Voluntas mea in ea, quia Deus in plebe sua voluntatem suam fatetur esse, ex quo ipsa per Christi gratiam implere consuevit [Col. 0556B] mandata ejus, quae, dum auxilio gratiae destituta esset, implere nequiverat. Et terra cordis ejus non vocabitur amplius desolata, sed vocabitur habitata, quia consolationem sancti Spiritus habebit, et inhabitabitur ab eo, qui ait: «Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV, 23) .» Et hoc ita fiet; quia complacuit in ea Domino. Secundum beneplacitum gratiae suae quasi terram animae ejus inhabitabit. Sequitur:
VERS. 5.—«Habitabit enim juvenis cum virgine, et habitabunt in te filii tui, et gaudebit sponsus super sponsam, et gaudebit super te Deus tuus.»
Juvenis habitabit cum virgine, id est Joannes apostolus [Col. 0556C] cum matre Domini. Et filii Sion habitaverunt in ea, id est Ecclesia; multitudo videlicet erat illa, quorum «credentium cor unum et anima una (Act. IV, 32) .» Et gavisus est sponsus super sponsam, Christus super Ecclesiam, cum eam crescere ubique cerneret, et in religione proficere. Et gavisus est super Sion, id est super plebem fidelium Deus ejus. Quia vero post hoc in singulis locis per totum orbem constituti sunt rectores Ecclesiae, convenienter subditur:
VERS. 6.—«Super muros tuos, Jerusalem, constitui custodes, tota die et tota nocte perpetuo non tacebunt.»
Muri quippe Jerusalem munitiones disciplinarum Ecclesiae sunt. Super quos muros Dominus custodes [Col. 0556D] tota die et tota nocte constituit, quia in congregationibus religiosorum praepositos ordinavit qui diu noctuque custodiant observantiam disciplinae, ne sacrae institutionis muros subjecti transgrediantur. Qui perpetuo non tacent, quia continuis exhortationibus cives, qui intra muros civitatis hujus commorantur, ad suimet custodiam monent, et contra spiritalium inimicorum insidias sedulo cautos reddunt. Vel per diem prosperitatis et per noctem tempus adversitatis intelligi potest. Dominus igitur super muros Jerusalem die ac nocte custodes posuit, quoniam Ecclesiae praelatos dedit, qui et in prosperis et in adversis religionis muros pervigiles observent, ne [Col. 0557A] civitatem sanctam ex parte qualibet hostis irrumpat. Ubi apte subjungitur: «Qui reminiscimini Domini, ne taceatis.»
VERS 7.—«Et ne detis silentium ei, donec stabiliat, et donec ponat Jerusalem laudem in terra.»
Illi enim reminiscuntur Domini, qui frequenter eum ante sui cordis oculos pia meditatione reducunt. Antequam vero sancta Ecclesia in tantam auctoritatem ubique veniret, multa patiebatur ab infidelibus. Unde nunc eos, qui reminiscebantur Domini, id est spiritales viros propheta commonuit, ne tacerent a clamore precum, quoniam «oportet semper orare, et non deficere, neque darent ei silentium (Luc. XVIII, 1) ,» sed voces orationum suarum in aures ejus instanter ederent, donec stabiliret [Col. 0557B] Jerusalem, id est statum firmitatis daret fluctuanti Ecclesiae, et poneret eam laudem in terra, id est in hoc mundo, ubi ipsa fuerat opprobrium et subsannatio. Sed et nobis adhuc praecipitur, si Domini pio desiderio reminiscimur, ne taceamus indefessis precibus ad eum clamare, donec Jerusalem nostram, quae fluctuat in pelago saeculi hujus, ipse stabiliat in terra beatae solitudinis, et ponat eam ibi laudem et gloriam. Quia vero his, qui novam vitam ducunt, loquitur Dominus, audiamus, quid et de illis, qui pertinaciter in vetustate consistunt, promittat. Sequitur:
VERS. 8.—«Juravit Dominus in dextera sua, et in brachio fortitudinis suae: Si dedero triticum tuum ultra cibum inimicis tuis, et si biberint alieni vinum [Col. 0557C] tuum, in quo laborasti.»
VERS. 9.—«Quia qui congregabunt illud, comedent, et laudabunt Dominum: et qui comportabunt [Col. 0557D] Alias, comportant et congregant. illud, bibent in atriis sanctis meis.»
Juratio namque Dei immobilis assertio ejus est. Dextera vero et brachium fortitudinis ejus Christus ejus est, triticum Sion pabulum sanctae intelligentiae, inimici Sion Judaei persequentes Ecclesiam, vinum ejus spiritalis scientia est, quae fidelium mentes laetificat et inebriat. Judaei quoque sunt alieni, qui dereliquerunt Dominum, blasphemaverunt Sanctum Israel, alienati sunt retrorsum. Juravit ergo Dominus in dextera sua, et in brachio fortitudinis suae, id est immutabiliter sanxit in Christo, qui est virtus [Col. 0557D] ejus, dicens: Si dedero triticum tuum ultra cibum inimicis tuis, id est non dabo amplius sacram intelligentiam Judaeis in cibum animae, quia jam Scripturas ulterius non intelligent, ex quo Christum, qui solus intelligentiam earum aperit, reprobaverunt. Et si biberint alieni vinum tuum, id est non bibent ultra Judaei tuum spiritalem sensum, quo coelitus inebriaris, ut mente excedas Deo, quia qui triticum tuum, id est sacri intellectus frugem ex latissimo divinorum eloquiorum campo congregabunt, comedent illud ore cordis, et laudabunt Dominum dicentes: «Benedicam Dominum, qui tribuit mihi intellectum (Psal. XV, 7) .» Qui vinum spiritalis sensus ex vinea Scripturae [Col. 0558A] sanctae comportant, botros sententiarum coadunando, bibent illud in atriis sanctis meis, id est in Ecclesiae conventiculis, et distributis fidelium ordinibus.
Vel daemones sunt inimici et alieni, qui triticum et vinum Judaeorum comederunt, et biberunt, id est omnes fructus laboris eorum devoraverunt, dum illi inter Deum et idola fluctuarent. Ecclesiae vero triticum et vinum hostes non rapiunt, quoniam ipsa soli Deo placere quaerens ex operibus bonis labores manuum suarum comedet, ac Deum aeterna laude sustollet, atque in atriis aeternalium mansionum apud Patrem bibet. Nam quia in agro et in vinea laboramus, ut triticum et vinum colligamus, recte per vinum et triticum fructus supernae remunerationis [Col. 0558B] exprimitur, quem assequimur pro labore, quem in corpore ducimus. Deinde fidelibus Hebraeis praecipitur:
VERS. 10.—«Transite, transite per portas, praeparate viam populo, planum facite iter, et eligite lapides, et elevate signum ad populos.»
Transite, inquit, per portas, id est per jussionem apostolorum, quae portae sunt, exite gentibus praedicare. Vel eis, qui foris sunt, dici potest, ut per portas transeant, id est per doctrinam apostolorum ingrediantur Ecclesiam. Praeparate viam populo venienti, id est praemonstrate gentili populo viam fidei, qua venitur in Ecclesiam. Planum facite iter, id est offendicula dissensionum, et scrupulos dubitationum tollite de via fidelium, et quidquid impedire potest [Col. 0558C] gressum eorum, ut ad supernam habitationem properent. Et eligite lapides pretiosos ac vivos, ut quisquis saeculo renuntiaverit, inter saeculares non maneat, sed frequentias eorum declinet, et cohabitationes fugiat. Sive elegite lapides, id est omnem emollite duritiam de cordibus credentium, et elevate signum crucis ad omnes populos, ut universus exercitus militum Christi videat illud, et sequatur.
VERS. 11.—«Ecce Dominus auditum fecit» de nomine suo etiam illis gentibus, quae sunt «in extremis terrae.» Sequitur:
«Dicite filiae Sion: Ecce Salvator tuus venit: ecce merces ejus cum eo, et opus illius coram ipso:»
Vos, inquit, o praedicatores, dicite filiae Sion, id [Col. 0558D] est Ecclesiae de gentibus, quae filia est primitivae Ecclesiae: Noli timere, noli deficere, quia ecce venit ad judicium Salvator tuus, qui te a cunctis tribulationibus eripiens salute perpetua donabit. Et ecce merces ejus, quam tibi reddet, cum eo est, opus illius coram ipso, id est homo, quem creavit, ante tribunal ejus stabit judicandus. Sequitur:
VERS. 12.—«Et vocabunt eos: Populus sanctus, redempti a Domino. Tu autem vocaberis quaesita civitas, et non derelicta.»
Hebraeos, qui crediderunt, vocamus ita, ut dicamus: Iste est populus sanctus, et in sanctitate nutritus, qui etiam redempti sunt a Domino. Ecclesia [Col. 0559A] vero de gentibus licet et ipsa populus sanctus vocari possit, tamen quia prius in squalore gentilitatis conversata est, non ita populus sanctus vocari consuevit, sed specialiter appellatur civitas quaesita et non derelicta, quoniam Salvator eam utpote perditam quaesivit, et inventam non dereliquit. Sequitur:
VERS. 1.—Quis est iste, qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra? Iste formosus in stola sua gradiens in multitudine fortitudinis suae.»
Hoc in persona primorum dicitur angelorum de Christi ascensione mirantium. Nam cernentes eum de hoc mundo remeantem ad superos, mirantur ad invicem vel intra se dicentes: Quis est iste, qui venit de Edom? id est qui de hoc terreno saeculo huc [Col. 0559B] ad nos ascendit? Edom quippe terrenus interpretatur. Tinctis vestibus, id est cruenta carne sanguine passionis. Bosra namque tribulatio dicitur, et vestimentum Domini corpus ejus est, quod sumpsit ex Virgine, nec tamen aliud indumentum ejus est, atque aliud ipse. Nam nostrum quoque vestimentum caro dicitur, sed tamen ipsi nos sumus caro, qua vestimur. Iste formosus in stola sua, id est nullam prorsus in assumpta humanitate peccati deformitatem habens, mira sanctitatis pulchritudine fulget in ea. Gradiens in multitudine fortitudinis suae, id est multiplici sua virtute gressum operationis suae potenter agens.
Vel: iste formosus in stola sua, id est speciosus in carne glorificata per resurrectionem. Gradiens in [Col. 0559C] multitudine fortitudinis suae, id est coelum sua virtute petens. Sic apud se supernae virtutes primo deliberant, ostendentes quia discunt, et divinam scientiam appetunt. Unde quia dixerant: Quis est iste? mox ipse Jesus appropinquans respondet eis, et docet eas dicens:
«Ego, qui loquor justitiam, et propugnator sum ad salvandum.»
Ego, qui loquor justitiam, id est qui hoc quod justum est in terris doceo, videlicet ut omnes persuasiones seductoris respuant, et voluntatem Creatoris faciant. Et propugnator sum ad salvandum, quia pro salute hominum pugno in passione contra hostem antiquum. Quo audito virtutes angelicae [Col. 0559D] quasi accepta loquendi cum eo licentia interrogant:
VERS. 2.—«Quare ergo rubrum est indumentum tuum, et vestimenta tua sicut calcantium in torculari?»
Cum tantae sis, inquiunt, potestatis et justitiae, quare ergo rubrum est indumentum tuum, id est, cur tua caro cruentata est? Et vestimenta tua sicut calcantium in torculari, id est corpus tuum cur simile est caeteris morientium corporibus? Quibus ipse respondet?
VERS. 3.—«Torcular calcavi solus, et de gentibus non est vir mecum; calvavi eos in furore meo, et conculcavi eos in ira mea, et aspersus est sanguis eorum super vestimenta mea, et omnia indumenta mea inquinavi.»
[Col. 0560A] Torcular calcavi solus, id est mortem, quae caeteros deprimit, ego solus resurgendo calcavi. Solus enim torcular, in quo calcatus est, calcavit, quia sua potentia eam, quam pertulit passionem, vicit. Nam qui usque ad mortem crucis passus est, de morte cum gloria surrexit. Bene autem subdit: Et de gentibus non est vir mecum. Quia hi, pro quibus pati venerat, passionis ejus participes esse debebant. Qui pro eo quod illo tempore necdum crediderant, de ipsis in passione queritur, quorum vita illa passione quaerebatur. Quia vero gentes universas, quae ante salutarem hanc ejus passionem de hoc saeculo migraverunt, sine misericordia damnavit apud inferos, paucissimis ut Melchisedech et Job evadentibus, calcavi, inquit, eos in furore meo, et conculcavi eos [Col. 0560B] in ira mea. Eos namque calcavit in furore suo, quos in infernum iratus demersit. Et de gentibus nunc est sermo ejus. Quoniam autem peccata nostra ipse portavit in corpore suo super lignum, ut peccato mortui justitiae vivamus, adjecit: Et aspersus est sanguis eorum super vestimenta mea, id est maculae peccatorum eorum super carnem meam: omnia indumenta mea, id est totum corpus meum alienorum sordibus peccatorum inquinavi. Non quia ipse contaminatus sit nostris iniquitatibus, sed quia omnium nostrorum delicta solus, ut deleret, accepit, et passiones atque contumelias et abjectiones, quae eis debebantur, pertulit.
Possunt tamen per gentes designari adversariae fortitudines, quas ipse conculcavit atque contrivit. [Col. 0560C] Et dicitur aspersus sanguis eorum super vestimenta ejus, non quia daemones sanguinem habeant, sed talibus verbis ostenditur pugnasse contra illos, atque vicisse illos et occidisse. Qui adhuc subjungit:
VERS. 4. «Dies enim ultionis in corde meo, annus retributionis meae venit.»
Quando patiebatur Salvator, praevidebat in corde suo diem ultionis, quo se per Titum et Vespasianum de suis persecutoribus Judaeis vindicaret, et annum, quo eis retribueret, venientem cernebat. Unde et eadem passione sua imminente praedixit discipulis: «Cum videritis circumdari ab exercitu Jerusalem, tunc scitote quia appropinquavit desolatio ejus. [Col. 0560D] Tunc qui in Judaea sunt, fugiant in montes, et qui in medio ejus, discedant, et qui in regionibus non intrent in eam, quia dies ultionis hi sunt, ut impleantur omnia quae scripta sunt (Luc. XXI, 20) .»
Potest et dies judicii dies ultionis intelligi, annusque retributionis spatium illud perpetuitatis, quod erit post finem saeculi, in quo justam meritorum suorum retributionem quisque sentiet. Dies ergo ultionis est in corde ejus, quia ipse novit, quando dies judicii veniet. Sed huic sententiae potest objici, quod alias scriptum est: «De die autem illa et hora nemo scit neque angeli in coelo neque Filius nisi Pater (Marc. XIII, 32) .» Cui scilicet objectioni respondendum est, quod usitata Scripturarum locutione dicitur Filius diem illam ignorare, quia facit [Col. 0561A] ut omnibus ignota sit. Neque enim Pater aliquid novit, quod Filius ignoret, quia Filius est sapientia Patris. Sequitur:
VERS. 5.—«Circumspexi, et non erat auxiliator, quaesivi, et non fuit qui adjuvaret.»
Dominus in medio persecutorum positus circumspexit, et adjutorem non vidit, quia «discipuli omnes relicto eo fugerunt (Matth. XXVI, 56) ,» licet auxilium ei afferre non possent, etiam si starent. Vel circumspexit in tota mundi latitudine, et non erat auxiliator, quia nullus erat qui eum ad quaerendam salutem humani patiendo adjuvaret. Sequitur:
«Et salvavit mihi brachium meum, et indignatio mea ipsa auxiliata est mihi.»
Ego quidem, inquit, auxiliatorem non inveni, sed [Col. 0561B] brachium meum, id est virtus mea non solum me liberavit, sed et omnes, quos volebam, salvavit. Et salvavit eos non sibi ipsi sed mihi, ut jam non sibi vivant, sed ipsi, qui pro ipsis mortuus est et resurrexit. Qui enim peccatorum suorum remissionem percepit, vel aliquod periculum evasit, sed tamen adhuc sibi vivit, nondum Christo salvatus est, sed sibi. Qui peccatorum suorum veniam adeptus jam reliquum vitae suae spatium Deo dedicat, iste non sibi sed Deo salvatus est. Et qui de aliquibus adversis, quae propter peccata sua patiebatur, ereptus jam deinceps religiose vivit, hunc sibi Christus salvavit.
Sed quid est quod addit: Et indignatio mea ipsa [Col. 0561C] auxiliata est mihi, nisi quod de Judaeis Apostolus dicit, quia «delictum eorum divitiae sunt mundi, et diminutio eorum divitiae gentium?» (Rom. XI, 12.) Si enim amissio eorum reconciliatio est mundi, profecto ira Dei, quae super eos est, adjuvit nostrae salutis effectum. Auxiliata est igitur ei indignatio ejus, quia per hoc magis salutem mundi operatus est, quod Judaeis fuerat iratus. De quibus et subjicit:
VERS. 6.—«Et conculcavi populos in furore meo, et inebriavi eos in indignatione mea, et detraxi in terram virtutem eorum.»
Conculcavit per Vespasianum et Titum in furore suo populos Judaeorum, et inebriavit eos amaritudine tribulationum, atque in terram dejecit, omnem virtutem [Col. 0561D] eorum confringens sub Romanis, ne jam ab hac humiliatione sua usque ad adventum Eliae resurgere valeant. Vel indignatio ejus, quae contra daemones erat, adjuvit salutem nostram. Quos ipse conculcavit in furore suo, et detraxit in terram virtutem eorum, ut nos liberaret.
Post haec vates ex sua et populi persona loquitur enarrans in se beneficia Dei, et duritiam cordis populi, ob quam et Jerusalem incendio et Israel captivitati traditus sit. Nam sequitur:
VERS. 7.—«Miserationum Domini recordabor, et laudem Domini super omnibus quae reddidit nobis Dominus, et super multitudine bonorum domus [Col. 0562A] [Col. 0561D] Alias, domui. Israel, quae largitus est eis secundum indulgentiam suam, et secundum multitudinem misericordiarum suarum.»
Pressus, inquit, pondere malorum, in nullo alio nisi in Dei misericordia spem habeo, qui facit misericordiam in millibus diligentibus se, et extendit clementiam his qui noverunt eum. Hoc autem non potest dicere nisi qui intelligit se juste sustinere quod patitur. Sequitur:
VERS. 8.—«Et dixit: Verumtamen populus meus filii non negantes, et factus est eis Salvator.»
Deus, qui justo judicio captivitati tradidit populum istum, austeritatem justitiae clementia mitigans dixit: «Genui quidem filios, et exaltavi; ipsi autem [Col. 0562B] spreverunt me (supra, I, 12) .» Verumtamen quia populus meus sunt, et semel filii nominati, non peribunt in perpetuum, si me spernere et negare desierint, sed sentient Salvatorem Christum meum, qui factus est ex semine David secundum carnem, si in eum crediderint. Sequitur de Domino:
VERS. 9.—«In omni tribulatione eorum non est tribulatus, et angelus faciei ejus salvavit eos.»
Quod apte potest intelligi secundum illud, quod Job ait: «Si flagellat, occidat semel, et non de poenis innocentium rideat (Job. IX, 23) .» Flagellabat enim Deus, quia humanum genus pro peccatis eorum affligebat. Sed tandem occidit semel, quia ut geminam mortem nostram animae scilicet et carnis [Col. 0562C] destrueret, Christum sola carne mori fecit. «Quod enim mortuus est peccato, mortuus est semel (Rom. VI, 10) .» Neque de poenis innocentium jam risit, quia dilectum Filium suum exhibuit participem tribulationum eorum. Nam quasi ridebat de poenis eorum, dum eis affectum compassionis suae non ostenderet in afflictione redemptionis ipsorum. Similiter et hic dicitur, quia in omni tribulatione eorum non est tribulatus, dum afflictionem eorum cerneret, et Redemptorem necdum mitteret. Nam quod de poenis innocentium risisse dictus est, ait nunc propheta, quoniam in omni tribulatione eorum non est tribulatus. Sed tandem Angelus faciei ejus, id est Filius ab eo veniens salvavit eos, quia qui flagellabat, occidit semel. Sequitur:
[Col. 0562D] «In dilectione sua et indulgentia sua redemit eos, et portavit eos, et levavit eos cunctis diebus saeculi.» In dilectione et in indulgentia redemit eos sanguine Filii sui. «Commendat enim charitatem suam Deus in nobis, quoniam cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est (Rom. V, 8) ,»—«in quo habemus redemptionem per sanguinem ejus, remissionem peccatorum secundum divitias gratiae suae (Ephes. I, 7) .»
Et portavit atque levavit cunctis diebus saeculi, id est praesentis vitae, «quoniam in saeculum misericordia ejus (Psal. CV, 1) .» Vel de Aegypto redemit, id est liberavit eos, et patienter portavit mores [Col. 0563A] eorum, atque sustentans levavit eos cunctis diebus ab initio saeculi. Sequitur:
VERS. 10.—«Ipsi autem ad iracundiam provocaverunt, et afflixerunt spiritum Sancti ejus: et conversus est eis in inimicum, et ipse debellavit eos.»
Afflixerunt spiritum Sancti, id est animam Christi ejus, et ipse debellavit eos per Titum et Vespasianum. Sed quia temporibus Eliae pristinam reddet ei gratiam, aperte subditur:
VERS. 11.—«Et recordatus est dierum saeculi Moysi et populi sui.»
Id est foederis sui recordatus est, quod per Moysen pepigit cum eis, quando eduxit eos de terra Aegypti, ut esset Deus eorum. Quia vero interim non respicit [Col. 0563B] eos, sed diutissimis calamitatibus per totum orbem dispersos affligi permittit, congrue propheta subjungit:
«Ubi est, qui eduxit eos de mari cum pastoribus gregis sui?» id est cum Moyse et Aaron. Qui enim Pharaonem cum exercitu suo projecit in mare, nunc vindictam in oppressores eorum non facit. Sequitur:
«Ubi est, qui posuit in medio ejus spiritum Sancti ejus?» Qui Spiritum Sancti, id est Christi sui, quondam posuit in isto populo, nunc ei nullam ejusdem Spiritus gratiam dat. Sequitur:
VERS. 12.—«Qui eduxit ad dexteram Moysen brachio majestatis suae, qui scidit aquas ante eos, ut faceret sibi nomen sempiternum.»
[Col. 0563C] Subaudi, ubi est? Nihil enim simile nunc eis operatur, sed recessit ab eis, et abscondit faciem suam. Qui eduxit ad dexteram Moysen. Quia dexteram ejus spiritalem tenuit, cum educeret eum in virtutis suae ductu de Aegypto. Et aquas maris scidit ante eos, ut mirabilium operum ejus memoria perenniter celebraretur. Sequitur:
VERS. 13.—«Qui eduxit per abyssos quasi equum in deserto non impingentem.»
VERS. 14.—«Quasi animal in campo descendens.»
Sicut equus absque obstaculo incedit libere per plana deserti, et quodlibet animal per amplitudinem campi, sic iste populus ducente Domino per profunda maris transivit. Sequitur:
[Col. 0563D] «Spiritus Domini ductor ejus fuit.» Per mare et per desertum fuit ductor ejus Spiritus Domini, sed modo nullum ei ducatum praestat. Ut autem ad eos spiritus iste redeat, subjungunt poenitentes, et Christo dicunt:
«Sic adduxisti populum tuum, ut faceres tibi nomen gloriae.» Adduxit enim eos tot miraculis de Aegypto in terram promissionis, ut nomen ejus longe innotesceret, et glorificaretur. Qui et precando subjiciunt:
VERS. 15.—«Attende de coelo, et vide de habitaculo sancto tuo, et gloriae tuae.»
Jam enim in coelo Filium hominis esse confitentur suppliciter et in habitaculo gloriae suae. Sequitur:
[Col. 0564A] «Ubi est zelus tuus et fortitudo tua, multitudo viscerum tuorum et miserationum tuarum? Super me continuerunt se.» Ubi est zelus tuus, quo me sicut sponsam diligebas, et fortitudo qua de manu adversariorum me liberabas? Diutissime enim jam continuisti super me multitudinem viscerum dilectionis et misericordiarum tuarum, quia nullo affectu pietatis et compassionis erga me motus es, ut de tam longa captivitate me eriperes. Sequitur:
VERS. 16.—«Tu enim, Domine, Pater noster, et Abraham nescivit nos, et Israel ignoravit nos; tu, Domine, Pater noster, Redemptor noster, a saeculo nomen tuum.»
Tu es Pater noster, quia Abraham vel Jacob, cujus nos esse filios jactabamus, nescivit nos, nec dignatus [Col. 0564B] est filios agnoscere, quia te offendimus. Tu es Pater noster, quia creasti nos et dignatus es dicere: «Filius meus primogenitus Israel (Jer. XXXI, 9) .» Tu Redemptor noster, quia sanguinem pro nobis fudisti. A saeculo nomen tuum. Quia in principio refert Moyses Deum singula quaeque per Verbum suum, quod es tu, fecisse, quando dixit: «Fiat lux, et facta est lux (Gen. I, 3) ,» caeteraque similiter verbo creavit. Sequitur:
VERS. 17.—«Quare errare nos fecisti, Domine, de viis tuis: indurasti cor nostrum, ne timeremus te?»
Errare fecit eos Dominus, quia justo judicio deseruit eos in superbia sua, et lumen intelligentiae abstulit eis. Et induravit cor eorum, quia gratiam [Col. 0564C] suam, qua molliri possent, juste subtraxit. Domino enim cor eorum indurasse est a duritia liberare noluisse, sed eamdem duritiam crescere permisisse. Non igitur ad Deum, sed ad eos culpa refertur erroris et indurationis eorum, quia sic excaecari et indurari meruerunt. Quia enim non ex fide, sed tanquam ex operibus tumuerunt, ipso suo tumore erraverunt, et indurati sunt, ut «ignorantes justitiam Dei, et suam volentes statuere justitiae Dei non essent subjecti (Rom. X, 3) .» Hoc quippe est errare et non timere eum. Quicunque enim tam superbe sapiunt, ut suae voluntatis viribus tantum existiment tribuendum, ut negent sibi necessarium divinum adjutorium ad bene vivendum, errant profecto a [Col. 0564D] viis mandatorum Domini, et indurato corde non timent eum. Sequitur:
«Convertere propter servos tuos, tribus haereditatis tuae.»
Convertetur Dominus propter eos, quando gratiam suam rursum eis dare coeperit. Sequitur:
VERS. 18.—«Quasi nihilum possederunt populum sanctum tuum: hostes nostri conculcaverunt sanctificationem tuam.»
Capta Jerusalem conculcaverunt Romani sanctificationem templi, et quasi nihilum possederunt vilem populum istum dispergendo per omnia regna, captivum perimendo atque dehonestando. Sequitur:
VERS. 19.—«Facti sumus quasi in principio, [Col. 0565A] cum non dominareris nostri, neque invocaretur nomen tuum super nos.»
Ex quo Christum regem populus iste negavit, et dominium terreni atque alienigenae imperatoris elegit, dicens: «Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX, 15) ,» factus est quasi in principio, cum serviret Pharaoni et Aegyptiis, quia extunc habere Deum regem desiit, neque Deo jam sed hominibus servivit. Sed tandem per hanc piae confessionis humilitatem ac lamentationem revertitur ad gratiam sui regis. Unde jam confidenter novissimum ejus adventum exoptat, dicens:
VERS. 1.—«Utinam dirumperes coelos, et descenderes: a facie tua montes defluerent.»
[Col. 0565B] VERS. 2.—«Sicut exustio ignis tabescerent, atque arderent igni, ut notum fieret nomen tuum inimicis tuis: a facie tua gentes turbarentur.»
Nam quasi quaedam coelorum diruptio fiet eo descendente, quia patentibus coelis, ministrantibus angelis, consedentibus apostolis ipse Rex regum in sede majestatis suae veniet, ut ab omnibus tunc electis et reprobis videatur. Et quoniam ignis ante ipsum ardebit. «Utinam, inquiunt, a facie tua montes defluerent, et sicut exustio ignis tabescerent atque arderent igni.» Nam ignis ille universos montes comburens aequabit vallibus, et omnem terram complanabit. Antequam vero Dominus veniat, Antichristus est regnaturus, qui ita humano generi tenebras suae pravitatis infundet, ut pene nemo lucem [Col. 0565C] veritatis inspiciat, sed eis etiam nomen Christi vertatur in ignorantiam, nec recordentur ejus nisi ad blasphemiam Domini. Sed ad hujus tetram caliginem depellendam velut fulgur quoddam ipse Christus veniet. Unde isti convenienter adjungunt: «Ut notum fieret nomen tuum inimicis tuis, et a facie tua gentes turbarentur.» Tunc quippe et inimicis notum fiet nomen ejus, atque subito turbabuntur a facie ejus, quia tunc, sicut scriptum est: «Plangent se omnes tribus terrae, et videbunt Filium hominis venientem in nubibus coeli (Matth. XXIV, 30) .» In tanti autem pavoris magnitudine et omnes electi, qui adhuc in carne viventes inventi fuerint, valde formidabunt. Unde et subdunt:
[Col. 0565D] VERS. 3.—«Cum feceris mirabilia non sustinebimus.»
Tunc enim mirabilia faciet, quae vix ullus hominum sustinere possit. Quia «sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum, et stellae cadent de coelo, et virtutes coelorum commovebuntur (ibid. 29) .» Quae ergo mens, cum haec fieri coeperint, non expavescet? Sed quia metus electorum in securitatem vertetur, jam de praesentia Judicis gaudentes adjungunt:
«Descendisti, et a facie tua montes defluxerunt.»
VERS. 4.—«A saeculo non audierunt, neque auribus perceperunt: oculus non vidit, Deus, absque te, quae praeparasti exspectantibus te.»
[Col. 0566A] VERS. 5.—«Occurristi laetanti et facienti justitiam.»
Descendisti ad judicium, et ignis ante faciem tuam discurrens montes consumpsit, ut terram coaequans renovaret. Per montes intelligamus superbos, qui tunc defluent, quando superbia eorum tabescet, ut «sicut fluit cera a facie ignis, sic percant peccatores a facie Dei (Psal. LXVII, 3) .» Homines autem in carne viventes non audierunt, id est non intellexerunt a saeculo, id est ab origine mundi usque nunc, neque auribus corporis audierunt, nec cujuslibet oculus vidit absque te, id est nisi tu solus, quae sint praemia quae praeparasti his qui te exspectant, qui promissiones tuas longanimiter sustinent. Vel absque te, quia si quis illa videre potuit, te quoque pariter vidit. [Col. 0566B] Nemo quippe nunc videre vel audire vel cogitare valet, quanta sit illa merces justorum, quam illi soli cognoscere potuerunt, qui possederunt; omnem enim visum et auditum et cogitatum superat. Sed in die illa dignis se manifestabit, et tunc Deus omni, qui nunc laetus operatur justitiam, occurret gaudens, ut illum excipiat. Rursum de Judaeis subditur:
«In viis tuis recordabuntur tui.» Et ipsi mox adjungunt: «Ecce tu iratus es, et peccavimus, et in ipsis fuimus semper, et salvabimur.»
In viis namque Domini recordabuntur illius, quando recognoscent, quod «non justificabitur homo ex operibus legis nisi per fidem Jesu Christi (Gal. II, 16) .» Nunc enim obliti sunt eum in viis ejus, quoniam [Col. 0566C] non ex fide, sed ex operibus quaerunt justificari. Sed cum cognoverint quod viribus suis implere mandata legis nequeunt, et auxilium gratiae implorare coeperint, tunc in viis ejus recordabuntur illius. Sed quia oblivioni tradiderunt eum, iratus est eis, et deseruit eos, qui postquam obliti sunt, peccare non desierunt. Et hoc est quod deplorant dicentes: «Ecce tu iratus es, et peccavimus.» Sed rursum de observatione viarum Dei gloriantes dicunt: «In ipsis fuimus semper.» Hoc est enim quod idem populus alibi se jactat, dicens: «Ecce tot annis servio tibi, et nunquam mandatum tuum praeterivi (Luc. XV, 29) .» In ipsis, inquiunt, fuimus semper, et in ipsis salvabimur. Quia «qui fecerit ea, vivet in illis (Rom. X, 3) . Mox autem resipiscentes [Col. 0566D] subdunt lamentando»
VERS. 6.—«Et facti sumus sicut immundus omnes nos, et quasi pannus menstruatae universae justitiae nostrae.»
Facti sumus ut immundus, quia ejecti sunt de Ecclesia fidelium sicut immundus de castris, nolentes facere quod eos de Christo monuit Apostolus: «Accedamus, inquit, ad eum vero corde, in plenitudine fidei, aspersi corde ab conscientia mala, et abluti corpus aqua munda (Hebr. X, 22) .» Propter quod et universae justitiae illorum factae sunt quasi pannus mulieris menstruatae, quia ex immunditia carnalitatis ipsorum inquinatae sunt, ita ut omnis, qui tetigerit eas, inquinetur. Unde et Apostolus illas carnales [Col. 0567A] caeremonias arbitratus est «velut stercora, ut Christum lucrifaceret, et inveniretur in illo non habens suam justitiam, quae ex lege est, sed illam quae ex fide est Jesu Christi (Philip. III, 8) .» Ad quam et isti nunc accedentes panno menstruatae comparant justitias suas, in quibus antea gloriabantur. In quo considerandum, quia justitia, quae in lege est, ad comparationem evangelicae puritatis immunditia nominetur. Sequitur:
«Et cecidimus quasi folium universi, et iniquitates nostrae quasi ventus abstulerunt nos.»
Universi ceciderunt sicut folium ab arbore patriarchici generis, quia secundum Apostolum «rami olivae fracti sunt, et ceciderunt (Rom. XI, 17) ,» atque pro eis insertus est oleaster. Et iniquitates suae [Col. 0567B] quasi ventus abstulerunt eos velut ab arbore folium, quia dum de justitia falso gloriarentur, et iniquitatibus vere replerentur, separati sunt a fide patrum suorum, ut Salvatorem venientem non susciperent, quem illi venturum exspectaverant.
Haec autem sententia non solum de Judaeis, sed etiam de universo humano genere potest intelligi. Quid est enim homo nisi folium, quod in paradiso ab arbore cecidit? Quid est nisi folium, qui tentationis vento rapitur et desideriorum flatibus elevatur? Mens quippe humana quot tentationes patitur, quasi tot flatibus movetur. Hanc enim plerumque ira perturbat. Cum recedit ira, succedit inepta laetitia, luxuriae stimulis urgetur, aestu avaritiae longe lateque ambiendi quae terrena sunt, tenditur. Aliquando [Col. 0567C] hanc superbia levat, aliquando vero inordinatus timor in infimis ponit. Quia ergo tot tentationis flatibus humana corda elevantur et dejiciuntur, apte dicitur: «Cecidimus quasi folium universi, et iniquitates nostrae quasi ventus abstulerunt nos.» Quasi ventus quippe nos iniquitas abstulit, quia nullo fixos virtutis pondere in vanam elationem levavit. Bene autem homo folium appellatur, quia qui arbor fuit in conditione, folium a se ipso factus est in tentatione. Qui enim de alto cecidit, folium est. Sed ad Judaeos redeamus; subjungunt enim plangentes:
VERS. 7.—«Non est qui invocet nomen tuum, qui consurgat et teneat te.»
Non enim est quispiam in eis, qui precibus nomen [Col. 0567D] Domini invocans consurgat adversus motum indignationis ejus, et eum teneat, ne feriat, quia omnes injusti sunt, nullusque in eis invenitur, qui divinae irae possit obviare deprecando, sumens auctoritatem resistendi ex conscientia bene meriti, et eam, quae in hunc populum saevit, coelestem animadversionem retinere. Sequitur:
«Abscondisti faciem tuam a nobis, et allisisti nos in manu iniquitatis nostrae.» Abscondit ab eis faciem suae divinitatis vel cognitionis, dicens: «Non me videbitis amodo, donec dicatis: Benedictus qui venit in nomine Domini (Matth. XXIII, 39) .» Et allisit eos in manu, id est in actione iniquitatis eorum, [Col. 0568A] qui propter malitiam suam passi sunt tam gravia. Sed jam ex toto poenitentes omni humilitate procidunt, et cum obsecratione dicunt:
VERS. 8.—«Et nunc, Domine, pater noster es tu, nos vero lutum; et fictor noster, et opera manuum tuarum omnes nos.»
Ipse enim Christus pater eorum est, id est creator, illi vero sunt lutum; et ipse fictor ac plastes eorum, qui de limo terrae plasmavit eos, et ait: «Sicut lutum in manu figuli, et sic vos in manu mea, domus Israel (Jer. XVIII, 6) ;» qui in oratione subjungunt, dicentes:
VERS. 9.—«Ne irascaris, Domine, satis, et ne ultra memineris iniquitatis nostrae, ecce respice, populus tuus omnes nos.»
[Col. 0568B] Et de destructione Jerusalem, quae per Titum facta est, addunt:
VERS. 10.—«Civitas sancta tua [Col. 0567D] Alias, civitas Sancti tui, etc. facta est deserta, Sion deserta facta est, Jerusalem desolata est.»
VERS. 11.—«Domus sanctificationis nostrae, et gloriae nostrae, ubi laudaverunt te patres nostri, facta est in exustione ignis, et omnia desiderabilia versa sunt in ruinas.»
Ac deinde subjungunt:
VERS. 12.—«Nunquid super his continebis te, Domine, tacebis, et affliges nos vehementer?»
Quibus mox a Domino Jesu respondetur.
VERS. 1.—«Quaesierunt me, qui ante non interrogabant: [Col. 0568C] invenerunt me, qui non quaesierunt me,» id est gentiles. «Dixi: Ecce ego, ecce ego, ad gentem quae non invocabat nomen meum.»
Coeperunt enim gentiles post resurrectionem ejus quaerere, et ipse sua sponte etiam non quaerentibus se ipse offerre, ex quo a Judaeis est reprobatus. De quibus subdit:
VERS. 2.—«Expandi manus meas tota die ad populum incredulum, qui graditur in via non bona post cogitationes suas.»
VERS. 3.—«Populum [Col. 0568D] Alias, populus. qui ad iracundiam provocat me ante faciem meam semper.»
Si in eo quod ait: Expandi manus meas, crucis patibulum intellexerimus, quomodo intellecturi sumus: [Col. 0568D] Tota die? Nunquid tota die pependit in ligno? Si vero diem pro tempore velimus accipere, maxime quod hoc nomen genere feminino posuit quod in Latino eloquio non nisi tempus significare solet, convenienter per extensas manus tota die continuationem bonorum operum intelligere possumus, a quorum nunquam intentione cessavit. Quae scilicet opera, quia perfidus ille populus vidit, imo sensit, ad populum incredulum Dominus manus suas expandit. Possumus enim expansas manus et largitatem donantis accipere, quod nihil eis petentibus de negaret, sed statim roganti leproso sanitatem reddiderit (Marc. I, 40) , et caeci a nativitate oculos aperuit [Col. 0569A] (Joan. IX, 1) . Significant expansae manus et parentis clementiam suos filios in sinu recipere gestientis. Haec ipse populo Judaeorum exhibuit. Qui graditur per viam malae actionis sequendo pravas cogitationes suas, ac semper Deum ad iracundiam provocat, dum superba mente voluntatem ejus facere contemnit. Et provocat eum ante faciem ejus semper, quia Dominus eum velut ante faciem suam posuit, cum ex omnibus populis hunc elegit. Sed ipse ab initio non cessat perverse agere peccans in conspectu Domini, cujus oculis patent omnia, vel in templo idolis sacrificans. Nam et de illis, qui quondam in eodem populo conversi sunt ad idola, subjungitur:
«Qui immolant in hortis, et sacrificant super [Col. 0569B] lateres.»
VERS. 4.—«Qui habitant in sepulcris, et in delubris idolorum dormiunt: qui comedunt carnem suillam, et jus profanum in vasis eorum.»
VERS. 5.—«Qui dicunt: Recede a me, ne appropinques mihi, quia immundus es. Isti fumus erunt in furore meo, ignis ardens tota die.»
Haec enim et his similia faciebant antiqui Judaei cultores idolorum. Nam idololatriae jungentes luxuriam in hortis immolabant, et pro uno altari, quod impolitis lapidibus lege constructum erat, lateres hostiarum sanguine cruentabant. In sepulcris quoque habitabant, et in delubris idolorum dormiebant, ubi stratis pellibus hostiarum incubare soliti erant, [Col. 0569C] ut somniis futura cognoscerent, et quicunque simili errore non ducebatur, eum arbitrabantur immundum, contactumque ejus fugiebant.
Vel dicebant Deo: Recede a me, et ne appropinques mihi, dum hunc a se rejicere niterentur, ut more gentilium liceret eis vivere; atque dicebant ei: Quia immundus es, dum blasphemarent eum. Sed omnes isti fumus erunt in furore ejus, quia sicut fumus deficient a facie Judicis. Et erunt ignis ardens tota die, quia usque in aeternum ardebunt sine intermissione. Ardebunt enim tota die aeternitatis. Sequitur:
VERS. 6.—«Ecce scriptum est coram me: Non tacebo, sed reddam et retribuam in sinu meorum iniquitates vestras, et iniquitates patrum vestrorum, [Col. 0569D] simul dicit Dominus.»
VERS. 7.—«Qui sacrificaverunt super montes, et super colles exprobraverunt mihi, et remetiar primum opus eorum in sinu eorum.»
Omne malum quod fecerunt, scriptum est coram me, id est quasi in libro manet assignatum in conspectu memoriae meae, et cum venerit dies judicii, non tacebo quod fecerunt illi filii vestri, sed reddam in sinu, id est in mente eorum, ut eos propria torqueat conscientia, iniquitates vestras, o pessimi patres, et iniquitates patrum vestrorum simul, id est mala quae vos et patres vestri fecistis, retribuam filiis vestris, qui vestram et illorum perversitatem [Col. 0570A] imitati sunt? et primo remetiar primum opus eorum, ut pro suis et vestris parentumque vestrorum iniquitatibus puniantur. Unde et alias scriptum est: «Ego Dominus Deus tuus fortis zelotes visitans iniquitatem patrum in filios in tertiam et quartam generationem eorum, qui oderunt me (Exod. XX, 5) .» Isti autem idololatrae, quibus et novissimo die retribuetur, praecipue sub Nabuchodonosor exterminati sunt atque perempti. Sed quia non totus simul ille populus tunc erat delendus, licet ex maxima parte periturus esset, apte subjungit propheta:
VERS. 8.—«Haec dicit Dominus: Quomodo si inveniatur granum in botro, et dicatur: Ne dissipes illud, quoniam benedictio est: sic faciam propter servos meos, ut non disperdam totum.»
[Col. 0570B] Nam velut si ex botro granum eligatur ad reservandum, et botrus conteratur, ita populus ille tunc propter impietates suas deperiit. Sed tamen ex eo reliquiae sunt dimissae, quae sicut benedictio reservarentur. Unde et sequitur:
VERS. 9.—«Et educam de Jacob semen, et de Juda possidentem montes meos, et haereditabunt eam electi mei, et servi mei habitabunt ibi.»
VERS. 10.—«Et erunt campestria in caulas gregum, et vallis Achor in cubile armentorum populo meo, qui requisierunt me.»
Eduxit enim de Jacob semen Dominus, id est de decem tribubus, qui erant in captivitate, filios, qui reverterentur in terram suam, et de Juda qui captivus [Col. 0570C] in Babylone tenebatur populum, qui rursus possideret montes ejus, et terram ejus inhabitaverunt electi ejus, de captivitate regressi. Et in campestribus manserunt greges ovium, atque in valle, ubi quondam lapidatus est Achan [Col. 0569D] Cod., Achor. , qui peccaverat in furto anathematis, accubuerunt armenta boum, id est populus, qui Dominum in angustia captivitatis requisivit (Josue VII, 25) . Sed postquam ipse bona haec repromisit his, qui ad poenitentiam erant revertendi, rursum idololatris, qui in hac tribulatione erant perituri, minatur dicens:
VERS. 11.—«Et vos, qui reliquistis Dominum, qui obliti estis montem sanctum meum, qui ponitis Fortunae mensam, et libatis super eam.»
VERS. 12.—«Numerabo vos in gladio, et omnes [Col. 0570D] in caede corruetis pro eo quod vocavi, et non respondistis: locutus sum, et non audistis, et faciebatis malum in oculis meis, et quae nolui elegistis.»
Dereliquerunt enim Dominum, et adhaeserunt idolis, atque montem Sion, ubi templum illius erat, obliti sunt non venientes illuc adorare vel immolare, sed ponebant Fortunae mensam, et sacrificabant in ea. Fuit enim in multis urbibus et maxime in Aegypto et in Alexandria idololatriae vetus consuetudo, ut ultimo die anni ponerent mensam refertam varii generis epulis, et poculo mulso mistum, vel praeteriti vel futuri anni fertilitatem aspicientes. Hoc et Judaei faciebant omnium simulacrorum portenta [Col. 0571A] venerantes, et nequaquam altari victimas, sed hujuscemodi mensae libamina fundebant. Propter quod numerati sunt gladio, id est supplicio. Quidquid enim punit et percutit, torquet et cruciat, in Scripturis sanctis gladius appellatur. Nec ferro trucidatus est omnis ille populus, sed poenis et cruciatibus deditus atque captivitati et servituti.
Vocaverat Dominus Judaeos, quia collatis muneribus quasi emissis vocibus eos ad se ducere studuerat, sed non responderant, quia digna opera donis ejus reddere contempserant. Vocat enim nos Dominus, cum muneribus praevenit; respondemus vero vocationis ejus, cum digna juxta praecepta munera deservimus. Quia ergo Judaeos vel etiam quosdam Christianos tot muneribus praevenit, dicit: Vocavi. [Col. 0571B] Sed quia tot ejus munera contempserunt, subjungit: Et non respondistis. Vocaverat etiam eos per prophetas ad poenitentiam, et non respondebant: loquebatur, et audire nolebant, sed magis irritabant.
Sed fortassis haec ad tempus apostolorum referenda sunt. Ait enim: «Quomodo si inveniatur granum in botro, et dicatur, ne dissipes illud, quoniam benedictio est: sic faciam propter servos meos, ut non disperdam totum.» Nam quasi granum in botro est inventum, quando pars, quae doctrinam ecclesiasticam susceperat, reperta est in populo Judaeorum. Sicut enim granum ad botrum, ita pauci credentes ex Judaeis ad comparationem fuerunt reliquae multitudinis illorum, quae credere nolens disperiit. [Col. 0571C] Et de hac minima parte electa dictum est: Ne dissipes illud, quoniam benedictio est, quando Patrem pro discipulis oravit. Et ideo Dominus populum illum non disperdidit totum, quoniam eos, qui fidem receperunt, a perditione salvavit, et ab excidio et captivitate illorum eripuit. De quibus et subdit:
Quia educam de Jacob semen. Illud scilicet semen de quo idem Apostolus ait, quia «nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus (Rom. IX, 29) .» Educam de Jacob, id est de decem tribubus electionis filios, et de tribu Juda multitudinem credentium possidentem montes meos, id est prophetas et apostolos, quoniam «fundamenta [Col. 0571D] ejus in montibus sanctis (Psal. LXXXVI, 1) .» Et haereditabunt eam, id est Ecclesiam, electi mei, et servi mei habitabunt ibi, quia non est jam locus, ubi extra Ecclesiam catholicam habitent. Et erunt campestria in caulas gregum, quia popularis multitudo fidelium plana et minus alta conversatione erit contenta. Quae sunt enim campestria nisi haec lata et infima conversatio infirmorum? Ubi tamen caulas gregum habemus, quia et intra caulas Dominicorum ovilium tenentur. Achor vero turbatio dicitur. Et quae est vallis Achor nisi humiliatio poenitentiae conturbans mentem peccatoris? Quid autem nomine armentorum nisi multitudo magnorum atque robustorum fidelium exprimitur? Erit ergo vallis Achor in cubile armentorum, quia magni et fortes [Col. 0572A] sancti jacent in humilitate poenitentiae, et de minimis offensis graviter conturbantur, et se affligunt. In hac enim valle jacebat ille magnus bos, qui dicebat: «Ego sum minimus apostolorum, qui non sum dignus vocari apostolus, quia persecutus sum Ecclesiam Dei (I Cor. XV, 9) ; et ille, qui dicebat: Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus (I Joan. I, 8) .» Et alius dicens: «Quia in multis offendimus omnes (Jacob. III, 2) .» Et haec pollicitus est Dominus populo, qui sive ex Judaeis, sive ex gentibus ad fidem veniens requisivit eum.
Sed vos, inquit, o perfidi Judaei, qui dereliquistis Dominum, dicentes: «Regem non habemus nisi Caesarem (Joan. XIX, 15) .» Audite quid consecuti sitis. Vos qui obliti estis montem sanctum meum, id est [Col. 0572B] altitudinem spiritalis conversationis, vel sublimitatem patriae coelestis; qui ponitis Fortunae mensam, id est divitiis aram, et libatis super eam, hoc est qui vestra sacrificia facitis propter solam praesentis vitae remunerationem; numerabo vos in gladio Romanorum vel novissimae ultionis. Et omnes in caede corruetis vel per Romanos, vel per poenam extremae percussionis. Pro eo quod vocavi vos ad fidem et gratiam, nec respondistis mihi, ut ad me veniretis: locutus sum vobis annuntians voluntatem Patris mei, et audire recusastis, et faciebatis malum in oculis meis, etiam cum inter vos corporaliter manerem, et Pharisaeorum praecepta traditionis, quae nolui, elegistis. Sequitur:
VERS. 13.—«Propter hoc haec dicit Dominus: [Col. 0572C] Ecce servi mei comedent, et vos esurietis: ecce servi mei bibent, et vos sitietis.»
VERS. 14.—«Ecce servi mei laetabuntur, et vos confundemini: ecce servi mei laudabunt prae exsultatione cordis, et vos clamabitis prae dolore cordis, et prae contritione spiritus ululabitis.»
Servi mei comedent et bibent, quia «ego sum panis vitae; qui venit ad me non esuriet, et qui credit in me, non sitiet unquam (Joan. V, 35) .» Sed vos, o Judaei, esurietis et sitietis, quia «mittam famem in terram, non famem panis neque sitim aquae, sed audiendi verbum Domini (Amos VIII, 11) .» Neque enim ulterius invenietis, qui vos scientia Scripturarum pascat aut potet. Servi mei, accepto Spiritu [Col. 0572D] sancto, laetabuntur, sed vos qui me crucifixistis, confundemini, videntes gloriam meae resurrectionis ubique innotescere. Servi mei laetabuntur in Ecclesiis prae exsultatione spiritalis gaudii, sed vos prae dolore cordis ululabitis, in miseriis, quas sustinebitis. Omnia haec ita cernimus evenisse.
Quae si ad futuram vitam referenda sunt, servi Dei tunc comedent, quia «faciet illos discumbere, et transiens ministrabit illis (Luc. XII, 37) .» Servi ejus bibent, quia inebriabuntur ab ubertate domus ejus, et torrente voluptatis suae potabit eos. Nam illa sanctorum convivia Dionysius exposuit (Epist. XIX ad Tit.) , dicens: «Significant haec communem quamdam, et aeque invisibilem sanctorum in divinis bonis societatem, et Ecclesiam primigenitorum descriptorum [Col. 0573A] in coelis, et Spiritus justorum omnibus optimis perfectos, et primum optimis repletos. Et recubitum requiem arbitror, et multis doloribus vitam illaesam, et conversationem divinam in lumine et in regione viventium omni sensu sacro repletam, et largissimorum et beatorum optimorum copiosam dationem, per quam laetitia omni replentur, hoc autem laetari et recumbere eos faciente Jesu et ministrante, et aeternam requiem donante, et plenitudinem bonorum distribuente simul et infundente.» Bene itaque dicitur: Quia servi ejus comedent et bibent, qui tali convivio intererunt. Unde et a contrario satis claret, quia tunc Judaei omnesque reprobi esurient et sitient, qui ad hujusmodi epulas non admittentur. De quibus paterfamilias iratus ait: [Col. 0573B] «Quia nemo virorum illorum, qui vocati sunt, gustabunt coenam meam (Luc. XIV, 24) .» Et tunc servi Dei in illo perpetuae beatitudinis gaudio laetabuntur, Judaei vero, caeterique reprobi in opprobrio sempiterno confundentur et erubescent. Tunc revera sancti laudabunt prae exsultatione cordis, et impii prae contritione spiritus ululabunt et mugient. Adhuc autem Judaeis carnalibus dictum est, quod sequitur.
VERS. 15.—«Et dimittetis nomen vestrum in juramentum electis meis.»
Nomen quippe eorum est: Judaeus vel Israelita. Et Judaeus interpretatur confitens et glorificans sive laudans, Israel vero videns Deum. Carnales igitur Judaei nomen suum reliquerunt in juramentum electis [Col. 0573C] Dei, quia jam ipsum nomen amiserunt, et omnes electi jurant in illud, id est firmiter definiunt ore confiteri ad salutem atque laudare Christum, et glorificare, ut ad ejus visionem mereantur pertingere. Nam qui Deum confitetur, sive Deo confitetur, et laudat eum, ipse virtutem habet Judaici nominis; et qui Deum vel nunc in aenigmate videt, in futuro saeculo facie ad faciem, habet rem nominis Israel. Hic enim perfidus Judaeorum populus, ut dictum est, virtutem nominis hujus cum fide perdidit, et eam electis Dei, qui juramento suae professionis ad ipsam pertingerent, reliquit. Vel nomen eorum erit in juramentum electis Dei, ut pro malorum exemplo eos habeant, et detestentur talia sustinere, et jurent: Si aliter fecero, contingat mihi sicut Judaeis Romanorum [Col. 0573D] occisis. Cui additur in comminatione:
«Et interficiet te Dominus.» Atque subjungitur: «Et servos suos vocabit nomine alio.»
VERS. 16.—«In quo, qui benedictus est super terram, benedicetur in Domino amen; et qui jurat in terra, jurabit in Deo amen, quia oblivioni traditae sunt angustiae priores, et quia absconditae sunt ab oculis nostris.»
Interficiet enim Dominus hunc populum gladio suo, cum venerit ad judicium.
Interfecit eum Dominus, qui est verus Deus, et vita aeterna, cum se illi abstulit. Qui et servos suos non jam nomine, quo antiquitus appellaverat, vocat, sed alio quodam nobiliori vocabulo, quod novitatem [Col. 0574A] et gratiam sonat. Licet enim servi ejus rem antiqui nominis habeant, ipso tamen nomine non vocantur, sed appellatione Christianitatis venerabiliter nuncupantur. «Neque enim nomen aliud est datum sub coelo hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri (Act. IV, 12) .» Unde jam nullus servorum Dei, sicut dictum est, vocatur Judaeus vel Israelita, sed omnes Christiani. In quo Christianitatis nomine, qui benedictus est super terram, id est qui benedictionem illam, quae in baptismo datur, consecutus est in hac vita, si perceptam benedictionem bene vivendo custodierit, benedicetur in Domino, cum audierit: «Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum (Matth. XXV, 34) .» Et qui, dum in hac terra manent, jurant in eo cum Psalmista dicente Domino: «Juravi et [Col. 0574B] statui custodire judicia justitiae tuae (Psal. CXVIII, 106) ,» jurabunt in eo Amen, id est asserent in illo beatitudinis regno vero: quia oblivioni traditae sunt angustiae priores, id est omnes afflictiones et necessitates, quibus in saeculo coarctabamur, et quia absconditae sunt omnes ab oculis nostris, id est nec jam recordamur, nec videmus eas. Hoc enim tunc ille populus beatorum laetus proclamabit. Ubi ad confirmationem certissimae veritatis interponitur Amen, quod interpretatur vere vel fideliter, ut ea quae promittuntur, vere implenda monstrentur, et fideliter dignis reddenda. Sequitur:
VERS. 17.—«Ecce enim ego creo coelos novos et terram novam, et non erunt in memoria priora, et non ascendent super cor.»
[Col. 0574C] VERS. 18.—«Sed gaudebitis et exsultabitis usque in sempiternum in his quae ego creo.»
Coelos novos et terram novam faciet Dominus in novissimo die. Unde et Joannes in Apocalypsi determinato judicio subjecit dicens: «Et vidi coelum novum, et terram novam. Primum enim coelum, et prima terra abiit, et mare jam non est (Apoc. XXI, 1) .» Utraque tamen haec, id est coelum et terra non alia condenda sunt, sed haec ipsa renovantur, quia per eam quam nunc habent imaginem transeunt, sed per essentiam sine fine subsistunt. «Praeterit enim figura hujus mundi (I Cor. VII, 31) .» Coeli igitur ac terra et transeunt, et erunt, quia et ab ea, quam nunc habent, specie per ignem purgantur, et tamen in sua semper natura servantur. Unde et per [Col. 0574D] Psalmistam dicitur: «Mutabis eos, et mutabuntur (Psal. CI, 28) .» Itaque coelos novos et terram novam creabit, quando istos igne judicii purgans renovabit. Neque ascendent super cor, quia tanta erit pulchritudo eorum, qui tunc erunt, ut nemo jam istorum, quae nunc sunt, recordari dignetur, sed pro nihilo quisque reputabit haec, et in illis quae videbit, delectabitur. Nam omnes electi tunc sine fine gaudebunt in illis, quae tunc creata fuerint a Domino. Sequitur:
«Quia ecce ego creo Jerusalem exsultationem, et populum ejus gaudium.» Jerusalem, id est Ecclesia non solum exsultabit, sed etiam erit ipsa exsultatio. Et populus ejus non solum gaudebit, sed et ipse [Col. 0575A] gaudium erit. Nam et ferrum videmus in ignem converti, cum in igne positum valde succenditur. Sic et populus sanctorum, cum ingressus fuerit in gaudium Domini sui, commutabitur in gaudium. Sequitur:
VERS. 19.—«Et exsultabo in Jerusalem, et gaudebo in populo meo.»
Tunc gaudebit Dominus in populo suo, cum jam nullum in eis peccatum fuerit, et omnes eos immortales ac beatos reddiderit. Quandiu enim peccamus, et mortales ac miseri sumus, non potest in nobis gaudere. Neque enim gaudet in nobis, dum adhuc tales sumus, quales nos in principio condidit. Cum igitur jam in antiquum statum nos reformaverit, tunc in nobis gaudium habebit. Sequitur:
[Col. 0575B] «Et non audietur ultro in eo vox fletus, et vox clamoris.» Hoc manifestum est, quod in populo sanctorum neque luctus neque clamor, neque dolor erit ultra. Sequitur:
VERS. 20.—«Non erit tibi amplius infans dierum, et senex, qui non impleat dies suos.»
Infans dierum est, qui jam diu vixit, sed adhuc mente parvulus est. Hujusmodi enim infantes increpat Sapientia dicens: «Usquequo, parvuli, diligitis infantiam? (Prov. I, 22.) Senex vero qui non impleat dies suos, est qui multum quidem vixit, sed aetatis suae tempora in vanitate consumpsit. Ille enim dies suos implet operibus, qui sese in hac vita quotidie vigilanter pensare non negligit, et ad omne quod recte [Col. 0575C] facere potest, inertia nulla torpescit. Et in praesenti quidem Ecclesia multi tales pueri ac senes sunt. Sed in illa electorum Ecclesia futura non erit infans dierum, et senex, qui non impleat dies suos, quia quisquis semper moribus [ deest forsan, infans] esse perseverat, non perveniet ad illam, neque senex, qui dies vitae suae bonis operibus implere noluerit. Unde et subditur:
«Quoniam puer centum annorum morietur, et peccator centum annorum maledictus erit.» Centenarius perfectus est numerus, et ideo centum annorum nomine vel omne spatium vitae praesentis, vel mora longi temporis exprimitur. Qui ergo centum annos explevit, et adhuc puer est, id est qui diu vixit, [Col. 0575D] nec a factis puerilibus est correctus, morietur morte aeterna. Et peccator centum annorum, id est qui nec temporis longinquitate compesci potuit a perpetratione peccati, maledictus erit in die novissimo, cum audierit: «Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) .» De electis vero in hac vita adhuc degentibus subditur:
VERS. 21.—«Et aedificabunt domos, et inhabitabunt, et plantabunt vineas, et comedent fructus earum.»
VERS. 22.—«Non aedificabunt, et alius habitabit: non plantabunt, et alius comedet.»
Aedificabunt enim domos cordium suorum, et habitabunt [Col. 0576A] in eis per cogitationem non vagando foras pre cupiditates saeculi. Nam qui suae mentis interiora deserit, et exteriora sectatur, id est visibilia cogitat, non manet in domo sui pectoris. Et plantabunt vineas, id est statuent sibi actiones bonas, in quibus quotidiano labore exerceantur. Et comedent fructus earum, id est satiabuntur in futuro retributione bonorum operum suorum. «Non aedificabunt, et alius habitabit.» Quia hostis antiquus domum conscientiae eorum, quam coelestibus disciplinis et virtutum lapidibus construent, habitare non poterit, sicut mentem negligentis, de qua dicit: «Revertar in domum meam, unde exivi (Matth. XII, 44) .» Non plantabunt, et alius comedet, quia diabolus fructum actionis eorum non devorabit. Alius enim comedet [Col. 0576B] fructum vinearum eorum, qui suis actibus fructum bonae retributionis, quem exspectabant, non consequuntur, sed magis Satanas poena eorum pascitur. Sed hoc electis contingere nequit.
Vel domus istae sunt diversae mansiones apud Patrem, quas jugiter possidebit, qui eas aedificaverit; et vineae sunt plures Ecclesiae, quarum fructus comeduntur et bibuntur, et laetificant cor hominis, et inebriant amicos Sponsi, atque in regno bibuntur quotidie, et aeterna erit habitatio atque plantatio justorum, nec diaboli et satellitum ejus fraudibus supplantabitur. Sequitur:
«Secundum enim dies ligni erunt dies populi mei, et opera manuum eorum inveterabunt electis meis [Col. 0575] Alias, inveterabunt. Electi mei non laborabunt, etc. .»
[Col. 0576C] Secundum dies ligni erunt dies populi mei, quia sicut lignum in diebus suis gignit fructum suum, ita populus electorum, dum sibi status vitae praesentis duraverit, fructum boni operis facere non desistet. Et opera manuum eorum inveterabunt electis meis, quia usque in finem tenebunt, et perficient opera bona quae coeperunt. «Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) .» Sequitur:
VERS. 23.—«Non laborabunt frustra, nec generabunt in conturbatione, quia semen benedictorum Domini est, et nepotes eorum cum eis.»
Non laborabunt frustra, quia quidquid boni agere laboraverint adjuvante gratia mea perficient, et labores [Col. 0576D] manuum suarum manducabunt. Neque in conturbatione generabunt, quia, ut verbo veritatis spiritales filios generare possint, omnes vitiorum perturbationes, et cupiditatum saecularium tumultus eliminabunt a cordibus suis, quatenus purificato mentis oculo, quod justum est videre et loqui libere valeant. Quia semen benedictorum Domini est, id est filii apostolorum Christi sunt isti, et nepotes eorum, id est filii filiorum eorum cum eis sunt. Illi enim sunt filii nostri, quos spiritaliter genuimus; nepotes vero nostri sunt, quos jam nostri spiritales filii spiritaliter genuerunt. Quia ergo talis propagatio multipliciter fit in Ecclesia, apte dicitur de sanctis [Col. 0577A] patribus: Quia nepotes eorum cum eis sunt. Sequitur:
VERS. 24.—«Eritque, antequam clament, ego exaudiam.»
Sicut scriptum est: «Desiderium pauperum exaudivit Dominus, praeparationem cordis eorum audivit auris tua (Psal. IX, 10) .» Et item: «Scit enim Pater vester, quid vobis necesse sit, antequam petatis eum (Luc. XII, 30) .» Adhuc illis in oratione loquentibus ego audiam. Audiam eos semper ad eorum salutem, non tamen semper ad eorum voluntatem, sicut audivi Paulum, ut gratia mea maneret in eo, non ut «stimulus carnis,» sicut ter rogaverat, «discederet ab eo (II Cor. XII, 8) .» Hac promissione Dominus quantum electos Novi Testamenti diligat, ostendit, [Col. 0577B] quorum petitiones tam libenter et tam cito facere semper se manifestat. Sequitur:
VERS. 25.—«Lupus et agnus pascentur simul, et leo et bos comedent paleas, et serpenti pulvis panis ejus; non nocebunt et non occident in omni monte sancto meo, dicit Dominus.»
Lupus, id est ille qui in saeculo fuerat, et agnus, id est qui semper fuit mitis et innocens, pascentur simul in Ecclesia uno coelestis doctrinae pabulo. Et leo et bos comedent paleas, quia saecularis princeps et popularis homo pascentur eisdem eloquiis divinis. Paleae vero simplicia verba Scripturae sunt, triticum autem sensus interior. Et frequenter evenit, ut homines saeculi mysteria nescientes simplici Scripturarum lectione pascantur. Alio autem sensu [Col. 0577C] leo Satanas est, «quia adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret (I Pet. V, 8) .» Bos vero praedicatorem designat, sicut scriptum est: «Non alligabis os bovi trituranti (I Cor. IX, 9) .» Paleae sunt peccatores, de quibus Joannes ait: «Paleas autem comburet igni inexstinguibili (Luc. III, 17) .» Et leo igitur et bos comedent paleas, quia peccatorum alios hostis antiquus devorat, alios praedicator quilibet convertit, et sibi incorporat mittens in viscera Ecclesiae.
Serpens quoque idem hostis est, sicut legitur: «Serpens antiquus, qui vocatur diabolus et Satanas (Apoc. XII, 9) .» Pulvis etiam peccator est, quia primus homo post peccatum audivit: «Pulvis es, [Col. 0577D] et in pulverem reverteris (Gen. III, 19) .» Serpenti ergo pulvis est panis ejus, quoniam diabolus devoratione peccatorum pascitur. Sed in monte sancto Dei, id est in excelsa justorum conversatione, non nocebunt hujusmodi leones et serpentes eisdem justis, licet affligant eos, et non occident quempiam eorum, id est venenum suae malitiae non spargent in eo. «Anima, quae peccaverit, ipsa morietur (Ezech. XV, 4) ,» sed ab hac morte immunis est electorum anima. Et ne eis nocerent hujusmodi bestiae audierunt a Domino: «Ecce dedi vobis potestatem calcandi super bestias (Luc. X, 19) ,» scilicet serpentes et scorpiones, «et super omnem virtutem inimici, et nihil vobis nocebit (ibid.) .» Quia vero montem nominavit, ne Judaico sensu intelligeres montem, [Col. 0578A] in quo fuit templum Judaeorum, ostendit altiori ratione se non in parte rerum localiter esse, qui omnia replet, nec in aedificiis materialibus, sed in corde fidelium habitare. Sequitur enim:
VERS. 1.—Haec dicit Dominus: Coelum mihi sedes est, et terra scabellum pedum meorum; quae est ista domus, quam aedificabitis mihi, et quis est iste locus quietis meae?»
VERS. 2.—«Omnia haec manus mea fecit, et facta sunt universa ista, dicit Dominus. Ad quem autem aspiciam nisi ad pauperculum et contritum spiritum, et trementem sermones meos?»
Nam cum dicit sedem suam coelum, terram vero scabellum pedum suorum, ostendit se omnibus interiorem [Col. 0578B] et superiorem esse, quia ubique est a summis usque ad novissima et infima. Coelum quippe excellit inter materialia, cui subest aer, ubi ignis et aqua, ultima vero terra est. Nam quarta pars distinctorum membrorum hujus mundi, et ea novissima invenitur terra, ut a coelo incipiens aerem numeres secundum, aquam tertiam, quartam terram. Cum ergo dicit quia coelum mihi sedes est, terra vero scabellum pedum meorum, declarat se in omnibus elementis esse, juxta quod per Jeremiam loquitur: «Nonne coelum et terram ego impleo? (Jer. XXIII, 23.) » Et quia in hoc universo mundi corpore maximam speciem coelum habet, et terra minimam, tanquam praesentior sit excellenti pulchritudini vis divina, minimam vero ordinet in extremis atque [Col. 0578C] infimis, congrue Deus in coelo sedere dicitur, terramque calcare, quia «coelum sursum et terra deor sum,» ut Scriptura loquitur (Prov. XXV, 3) . Quia vero tantae magnitudinis est Deus, ut omnia impleat et excedat, apte Judaeos increpat, dicens:
«Quae est ista domus, quam aedificabitis mihi?» Non enim in domo manufacta habito. «Et quis est iste locus quietis meae?» Non enim alicubi localiter quiescere possum, ut vos in templo Salomonis me putetis habitare vel quiescere. Nam omnia haec, quae videtis, manus meae fecerunt, et facta sunt universa ista. Sed ego in manufactis et materialibus habitaculum non habeo, quia cum sim Spiritus, spiritalem domum quaero. Ad quem enim respiciam, [Col. 0578D] ut ad eum divertam, et in eo maneam, nisi ad pauperculum, id est ad humilem et contritum spiritu, id est qui flendo contrivit spiritum, id est duritiam cordis sui, et non contemnentem, sed trementem sermones meos? Quisquis talis est, adhuc sereno vultu respiciam, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus in templo non manufacto. Reprobato itaque materiali templo consequens fuit, ut et hostiae carnales, quae offerebantur in eo, respuerentur. Unde et subditur:
VERS. 3.—«Qui immolat bovem quasi qui interficiat virum, qui mactat pecus, quasi qui excerebret canem, qui offert oblationem, quasi qui sanguinem suillum offerat, qui recordatur thuris, quasi qui benedicat idolo.
[Col. 0579A] Postquam enim verus Dei Agnus est immolatus, et mysterium propheticum his hostiis desiit, non placatur per eas Deus, sed graviter offenditur praesertim destructo templo, ubi solummodo licebat eas offerri. Apte ergo dicitur: «Qui immolat bovem quasi qui interficiat virum.» Nam Moyses dixerat: «Homo quilibet de domo Israel, si occiderit bovem aut ovem vel capram in castris vel extra castra, et non obtulerit oblationem Domino ad ostium tabernaculi, sanguinis reus erit, quasi sanguinem hominis fuderit, sic peribit de medio populi sui (Lev. XVII, 3) .» Cum ergo tabernaculum jam vel templum nusquam sit, ubi talis oblatio offerri debeat, merito qui bovem adhuc immolat comparatur ei qui virum interficit, cum jam ad ostium tabernaculi [Col. 0579B] oblationem ejus offerre non possit. Simili enim poena uterque dignus est et bovem immolans et virum perimens. Sed et qui pecus, id est capram vel ovem mactat, aequalem facit abominationem, ac si super altare Dei cerebrum canis effunderet. Et qui oblationem quamlibet hujusmodi offert, tale crimen perpetrat, ac si sanguinem porcorum, quod nefas est, offerret. Qui thuris adhuc recordatur ad ponendum in sacrificio, par committit sacrilegium, ac si benediceret idolo. Paria enim sunt haec sacrificia sacrificiis idolorum. Tantum enim perditionis est servire carnalibus observantiis. et salutem per eas quaerere, quam [ f. quantum] idola colere. Nam ponere spem salutis et justificationis, ubi non est, idololatria est.
[Col. 0579C] Si quis igitur in his sanctitatem et justitiam putet esse, idololatra est, quaerens salutem, ubi non est; et umbram adhuc servare, negare est veritatem advenisse. Nam si adhuc servantur, aut significatur non fuisse promissus Christus, aut adhuc promittitur venturus, et negatur venisse. Manifestumque est jam caeremonias hujusmodi et perniciosas esse et mortiferas, ut quicunque eas observaverit, non dubium sit in barathrum diaboli esse devolutum. Scriptum est enim: «Lex et prophetae usque ad Joannem (Luc. XVI, 16) .» Non igitur jam Deo, sed diabolo servit, quisquis legem ultra terminum, quem Deus ei posuit, producere quaerit. «Finis enim legis Christus ad justitiam omni credenti [Col. 0579D] (Rom. X, 4) .» Sed de his, qui adhuc eam tenere volunt, perfidis Judaeis subjungitur:
«Haec omnia in viis suis elegerunt, et in abominationibus suis anima eorum delectata est.»
Respuentes enim praecepta vitae, quae audiebant a Salvatore, elegerunt in viis, id est in actionibus suis omnia haec exsecranda, quae nunc dicta sunt et in hujusmodi abominationibus delectati sunt, non in gratia Novi Testamenti, quae eis offerebatur. Hinc namque ei, qui caecus fuerat, dicebant: «Tu discipulis ejus sis, nos autem Moysi discipuli sumus (Joan. IX, 28) .» Sequitur:
VERS. 4.—«Unde et ego eligam illusiones eorum, et quae timebant adducam eis (Joan. XI, 45) .»
Ipsi cogitaverunt contra Dominum dicentes: «Si [Col. 0580A] dimittimus eum sic, omnes credent in eum, et venient Romani, et tollent nostrum locum, et gentem (Joan. XI, 48) .» Sed ex hoc, quod callide cogitaverunt adversus Dominum, illusit eis Dominus, quia ex eo, quod non dimiserunt eum, sic factum est, ut omnes crederent in eum. Et quae timebant, adduxit eis quia fecit, ut venirent Romani et tollerent locum eorum et gentem, et hoc factum est propter abominandas carnales observantias, quas elegerant, quia idcirco a Romanis sunt exterminati, quod eis tributum pendere nolebant, dicentes injustum esse, ut populus qui decimas ac primitias et sacrificia Deo reddebat, hominibus quoque tributa solveret, cum Salvator eis jussisset ut redderent «quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo (Matth. XXII, 21) .» Sequitur:
«Quia vocavi, et non erat qui responderet, locutus sum, et non audierunt, feceruntque malum in oculis meis, et quae nolui elegerunt.»
Dominus, qui deinceps per apostolos vocavit nos, ipse primum vocavit Judaeos. Sed illi non responderunt vocanti, quia bonis sermonibus, quos ab eo audierunt, opera bona non reddiderunt, nec per fidem accesserunt ad eum. Locutus est illis ea quae in Evangelio scripta sunt, sed ipsi non audierunt, id est non obedierunt, sed incessanter mala fecerunt in oculis ejus, et carnalia litterae praecepta, quae ei displicebant, elegerunt atque vanas Pharisaeorum traditiones. Deinde multitudinem sanctorum, qui [Col. 0580C] tunc in Judaea et Jerusalem erat, Salvator alloquitur, dicens:
VERS. 5.—«Audite verbum Domini, qui tremitis ad verbum ejus: dixerunt fratres vestri odientes vos, et abjicientes propter nomen meum: Glorificetur Dominus, et videbimus in laetitia vestra: ipsi autem confundentur.»
Unanimis enim illa multitudo primorum credentium non duro et insensibili corde, sicut nos, audiebat verbum divinae praedicationis, sed cum tremore et reverentia excipiebant. Quorum pessimi fratres fuerunt caeteri Judaei, qui in perfidia manserunt, qui oderunt credentes, et de Synagoga vel finibus suis abjecerunt propter nomen Christi. Et dixerunt eis: Glorificetur Dominus, ut videamus [Col. 0580D] eum, et vos laetemini. Quid vobis humilem introducitis Deum? quid crucifixum? Volumus eum, ut dicitis, in sua majestate conspicere regnantem, ut et vos gaudeatis in conspectu ejus. Haec infideliter deridendo loquebantur putantes hos frustra sperare in Christo. Ipsi autem cum viderint gloriam justorum, confundentur, dicentes: Hi sunt, quos aliquando habuimus in derisum, et in similitudinem improperii. Nos insensati vitam illorum aestimabamus insaniam, et finem illorum sine honore. Quomodo ergo computati sunt inter filios Dei, et inter sanctos sors illorum est? Ergo erravimus a via veritatis, et justitiae lumen non luxit nobis, et sol intelligentiae non est ortus nobis (Sap. V, 3) .» Sic loquentur dolentes atque confusi, cum glorificatus fuerit [Col. 0581A] Dominus in laetitia istorum, quos odientes abjecerunt propter nomen ejus. Sed et in praesenti vita confusi sunt, cum viderent omnes ad fidem ejus, quem crucifixerant, confluere, et omnem linguam confiteri, quia Christus est in gloria Dei Patris, sibique necis crimen a cunctis objici. Unde et sequitur:
VERS. 6.—«Vox populi de civitate, vox de templo, vox Domini reddentis retributionem inimicis suis.»
Vox enim populi de civitate resonabat laudes Dei; et vox de templo, quia, sicut legitur: «Multa signa et prodigia per apostolos fiebant in Jerusalem, et metus erat magnus universis. Quotidie quoque perdurantes unanimiter in templo, et frangentes circa [Col. 0581B] domum panem, sumebant cibum cum exsultatione et simplicitate cordis collaudantes Deum (Act. II, 43) .» Sed post secuta est vox Domini per Romanos reddentis retributionem inimicis suis Judaeis. Unde et per se ipsum antea loquens: «Erit, inquit, pressura magna super terram, et ira populo huic. Et cadent in ore gladii, et captivi ducentur in omnes gentes (Luc. XXI, 23) .»
Aut certe vox clamoris et seditionis atque ploratus resonabat de templo et civitate Romano exercitu circumdata, et in tres partes seditionibus divisa, quando unus templum obtinuit, et omnia prius sancta possedit, et forinsecus contra hostes, intus contra cives dimicans, in urbe atque in templo tam [Col. 0581C] sacerdotum et levitarum quam vulgi ignobilis, mulierumque ac puerorum ululatus auditus est, reddente illis Domino justam retributionem. Quia vero tunc ubique populum ad fidem Ecclesia facile generabat, apte subjungitur:
VERS. 7.—«Antequam parturiret, peperit; antequam veniret partus ejus, peperit masculum.»
Parturire enim est ante partum dolere, parere vero partum effundere. Et Ecclesia antequam parturiret peperit, quia antequam persecutionis angustias pateretur, multiplicem spiritalium filiorum sobolem edidit. Antequam veniret partus ejus, peperit masculum, id est robustum et virilem populum, quia, accepto Spiritu sancto in die Pentecostes mox [Col. 0581D] ad vocem Petri ex populo circiter «tria millia (Act. II, 41) ,» et alia die «quinque millia» crediderunt (Act. IV, 4) . Antequam parturiret, peperit, quia sicut ecclesiastica narrat Historia, absque ullo obstaculo in ipsis initiis evangelicus sermo usquequaque percurrebat. Unde et factum est, ut repente quasi coelitus lumen ostensum aut radius quidam solis erumpens totum orbem claritate superni luminis illustraret [Col. 0581D] Uterque Cod., illustret. , et, ex quo et per omnes civitates ac vicos immensae multitudines, velut [Col. 0582D] Uterque vel. , messium tempore frumenta ad areas, ita ad Ecclesias congregabantur. Unde et sermo propheticus admirando subjungit:
[Col. 0582A] VERS. 8.—«Quis audivit unquam tale, aut quis vidit huic simile?»
Nunquam enim tale quid super terram accidit, nunquam huic rei simile quidquam auditum est aut visum, ut omnes in brevi tempore crederent nationes, et de universis gentibus gens una fieret Christianorum, et compleretur dictum Apostoli: «Vetera transierunt, et ecce omnia facta sunt nova (II Cor. V, 17) .» Ubi et additur:
«Nunquid parturiet terra in die una, aut pariet gens simul, quia parturivit et peperit Sion filios suos?» Quando enim praedicante Petro, sicut dictum est, crediderunt una die tria millia, et postmodum addita sunt multa millia, tunc fuit cernere gentem insimul natam sermone Dei una die, quam illustravit [Col. 0582B] sol justitiae, et sterilem repente parientem, cui dictum est: «Laetare, sterilis, quae non paris, decanta laudem, et hinni, quae non pariebas, quia multi filii desertae magis quam ejus quae habet virum (supra LIV, I) .» Ecclesia enim deserta erat a Deo; habens autem virum Synagoga legem habebat et Deum. Sed postmodum sterilis et deserta multo fecundior effecta est, quam ea quae viro juncta fuerat. Parturivit enim, et peperit filios suos. Parturivit eos exhortando, et peperit convertendo.
Vel quae in exordio antequam parturiret, peperit, postea ut pareret, parturivit, quia ut filios Deo generare posset, multis conatibus enixa est, et multis doloribus cruciata verbum Dei praedicans, eos, [Col. 0582C] quos intra uterum charitatis portabat, in fide vel in bona conversatione genuit. Sed quia ipse Dominus per se ipsum in terris praedicaturus erat, et hujusmodi filios generaturus, pulchre subjunctum est:
VERS. 9.—«Nunquid ego, qui alios parere facio, ipse non pariam, dicit Dominus? Si ego, qui generationem tribuo caeteris, sterilis ero, ait Dominus Deus tuus.»
Ipse enim alios parere facit, sicut illum qui ait: «Filioli mei, quos iterum parturio (Gal. IV, 19) .» Sed et ipse peperit, quoniam ad fidem apostolos praedicando generavit. Unde et filios suos nominat eos, cum dicit: «Nunquid possunt filii Sponsi jejunare, quandiu cum illis est Sponsus? (Matth. IX, 15) .» Generationem ipse tribuit caeteris, sicut ei qui dicit: «In Christo Jesu per Evangelium ego vos genui (I Cor. IV, 15) .» Sed nec ipse est sterilis, quia «voluntarie genuit nos verbo veritatis (Jac. I, 18) .» Quia vero post haec, crescente fide ac religione per totum orbem, Ecclesia prosperitatem et gloriam erat habitura, congrue subjicitur:
VERS. 10.—«Laetamini cum Jerusalem, et exsultate in ea, omnes qui diligitis eam: gaudete cum ea gaudio universi qui lugetis super eam.»
VERS. 11.—«Ut sugatis, et repleamini ab uberibus consolationis ejus: ut mulgeatis et deliciis affluatis ab omnimoda gloria ejus.»
[Col. 0583A] Vos, inquit, omnes, qui diligitis Jerusalem, id est Ecclesiam, laetamini cum ea de bonis quae nunc habitura est, et exsultate in ea. Et vos, qui lugetis super eam propter tribulationes et mala quae patitur, gaudete nunc gaudio magno cum ea, in bonis quibus jam replebitur, ut et vos effecti participes bonorum ejus, sugatis delectabiliter, et bibatis ac repleamini ab ubere consolationis ejus, id est ex poculo misericordiae et dulcedinis ac beneficii, quo Deus eam modo consolabitur, quoniam «sicut socii passionum fuistis, sic eritis et consolationis (II Cor. I, 7) .» Atque mulgeatis ab omnimoda gloria ejus, quam ubique jam est habitura, et deliciis inde tam corporalibus quam spiritalibus affluatis. Sequitur:
[Col. 0583B] VERS. 12.—«Quia haec dicit Dominus: Ecce declinabo super eam quasi fluvium pacis, et quasi torrentem inundantem gloriam gentium, quasi sugetis.»
Declinabo, inquit, id est descendere faciam super eam quasi fluvium pacis, id est plenam et perseverantem pacis affluentiam, et quasi magnum quemdam in vos torrentem deducam, qui inundanter afferet gloriam universarum gentium ut sugatis, id est velut lac bibatis eam, quia pace data confluent ad fidem omnes reliquiae gentium.
Vel apostolis vel apostolicis viris lugentibus Jerusalem, quae in Judaeis corruit, et novam Jerusalem, quae surrectura erat, praestolantibus jubetur ut in ea et cum ea gaudeant, quia nunc aedificanda [Col. 0583C] sit vivis lapidibus. Qui vero parvuli sunt in eis, et lacte consolationis indigent, sugant ab ubere consolatoriae praedicationis ejus; qui autem post lac consolationis ad solidum cibum profecerint, deliciis affluant veritatis et scientia omnimodae gloriae. Et tunc Dominus declinabit super eam quasi fluvium pacis de quo dictum est: «Fluminis impetus laetificat civitatem Dei (Psal. XLV, 5) .» Ut pace omnia possidente et nationum bellis cessantibus torrens doctrinarum Dei riget viam credentium. Sequitur:
«Ad ubera portabimini, et super genua blandientur vobis.» Ad ubera potavit Apostolus illos, quibus ait: «Tanquam parvulis in Christo lac vobis [Col. 0583D] potum dedi, non escam (I Cor. III, 2) .» Et super genua, id est super exempla bonorum operum suorum blandiebatur eis, quibus dicebat: «Quaecunque vera sunt quaecunque pudica, quaecunque justa, quaecunque amabilia, quaecunque bonae famae, si qua virtus, si qua laus disciplinae, haec cogitate; quae et didicistis, et accepistis, et vidistis in me, et audistis, haec agite, et Deus pacis erit vobiscum (Philip. IV, 8) .» Similiter et caeteri sancti doctores potabant, et potant more matrum ad ubera doctrinae parvulos filios suos, et in exemplis bonorum operum suorum velut in genibus fovendo sustentant eos, ac blandiuntur eis, ut proficiant. Nam quod in genibus opera designentur, ex historia Gedeonis agnoscimus, ubi trecenti viri, qui flexo recto genu aquam [Col. 0584A] biberant, vicisse in praelio referuntur (Judic. VII, 5) . Aqua enim Scientia sacra est. Sequitur:
VERS. 13.—«Quomodo si cui mater blandiatur, ita ego consolabor vos, et in Jerusalem consolabimini.»
VERS. 14.—«Videbitis, et gaudebit cor vestrum, et ossa vestra sicut herba germinabunt.»
Sicut parvulo suo flenti mater blanditur, ut a ploratu quiescat, ita ego vobis faciam, quia dum adhuc pusillanimes de malis, quae propter correptionem patimini, vocem querelae emiseritis, multimoda consolatione blandiar vobis, et dulciter vos placabo. Sed et post transitum vitae praesentis multo dulciorem invenietis consolationem, quia mox in supernam Jerusalem, ubi perpetualiter gaudeatis, ducemini, nec [Col. 0584B] in infernum sicut antiqui patres descendetis. Et in illa Jerusalem, quae non frustra visio pacis interpretatur, videbitis, sicut est, gloriam Creatoris, et ex medullis suis gaudebit cor vestrum in ejus aspectu. Cumque dies resurrectionis advenerit, tunc ossa vestra de pulvere germinabunt sicut herba, quia reviviscent atque virescent, et immarcessibili gloria vernabunt. Nam haec ita debere intelligi, sequentia declarant, cum protinus subditur:
«Et cognoscetur manus Domini servis ejus, et indignabitur inimicis suis.»
VERS. 15.—«Quia ecce Dominus in igne veniet, et quasi turbo quadrigae ejus, reddere in indignatione furorem suum, et increpationem suam in flamma ignis.»
[Col. 0584C] VERS. 16.—«Quia in igne Dominus dijudicabit, et in gladio suo ad omnem carnem.»
Tunc enim valida manus Domini cognoscetur servis ejus, quia in brachio virtutis suae liberabit eos, et indignabitur inimicis suis, id est omnibus, qui ex corde eum non amaverunt. Ipse quippe veniet igne circumdatus, et quadrigae ejus, id est virtutes angelicae, in quibus sedet, venient sicut turbo, ut reprobos omnes subruant, et quasi paleas de mundo tormentis exagitantes rapiant. Veniet, inquam Dominus, ut impiis furorem suum cum magna indignatione reddat, et eos qui increpatione digni fuerint, in flamma ignis increpet. Nam «uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit. Si cujus opus manserit, mercedem [Col. 0584D] accipiet, si cujus opus arserit, detrimentum patietur (I Cor. III, 14-15) .» Et praecipue reprobi tunc in igne erunt, ut increpentur, quia sancti mox rapientur in nubibus obviam Christo in aera, et in dextris ejus statuentur; peccatores vero relinquentur in terra, et in sinistris ponentur, et igne circumdati, qui inferiora hujus aeris omnia cremabit, sententiam Judicis exspectantes, asperitatem gehennalium tormentorum praegustabunt. Nam ignis ille tantum spatium istius aeris occupaturus est, quantum occupavit aqua diluvii, quando quindecim cubitis altior fuit super montes quos operuerat sub universo coelo.
Justis itaque in altum sublevatis et peccatoribus in medio ignis illius in imo derelictis reddet Dominus [Col. 0585A] eisdem peccatoribus, in flamma positis increpationem suam, dicens: «Esurivi, et non dedistis mihi manducare; nudus fui, et non operuistis me (Matth. XXV, 42) .» Nam in illo igne atque in gladio oris sui dijudicabit ad omnem carnem, id est adversus omnes carnales; quia tunc comprobabitur quam juste erga eos in omnibus semper egerit, imo quam pie, et e diverso quam injuste erga eum illi semper egerint, ideoque ferientur gladio ejus, cum audierint: «Discedite a me maledicti in ignem aeternum (ibid. XLI) .» Omnem enim carnem vocat omnes qui gloriam incorruptionis per illam, quae sanctis dabitur, immutationem adepti non fuerint. De qua videlicet carne dicit Apostolus: «Quoniam caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt (I Cor. XV, 50) .» [Col. 0585B] Haec igitur caro, quae regnum Dei non ingreditur, igni et gladio foris traditur. Sed post haec sententia valde formidanda subjungitur:
«Et multiplicabuntur, inquit, interfecti a Domino.»
VERS. 17.—«Qui sanctificabantur, et mundos se putabant in hortis post januam intrinsecus.»
Quid enim per interiorem januam, nisi ingressus religiosioris et secretioris conversationis exprimitur, ut eorum, qui saeculo renuntiant, vel ad altaris officiunt accedunt, sive quid sacratius caeteris agunt? Et quid hortorum nomine nisi conversationes talium designantur adornatae vitae floribus et bonorum operum [Col. 0585C] virtute vernantes? In quibus fructificantur, quia sanctitatis actiones faciunt, et mundos se putant, quia jam se purgatos a peccatorum sordibus aestimant atque munditiam sibi sanctitatis arrogant. Et quia de suis meritis praesumunt, idcirco veniente eo, qui omnem superbiam percutit, interficiuntur. Hinc namque est quod alias unicuique talium dicitur: «Quo pulchrior es, descende, et dormi cum incircumcisis (Ezech. XXXII, 19) .» Omnis enim, qui feditatem suae infirmitatis considerare negligit, sed per elationis suae fastum virtutis suae gloriam attendit, quo pulchrior est, inde descendit, quia se extollendo de suis meritis inde in ima interius corruit, unde gloriosum se esse judicavit. Qui descendens cum incircumcisis dormit, quia in aeternam [Col. 0585D] mortem cum caeteris peccatoribus deficit.
Bene ergo dicitur, quoniam multiplicabuntur interfecti a Domino, qui sanctificabantur, et mundos se putabant in hortis, id est excultis virtutum plantariis post januam intrinsecus, id est post ingressum sanctioris vitae, quia multi, qui religiosiores et Deo viciniores esse videntur, in illo die gladio animadversionis ejus interficientur. Quis enim Deo se propinquare non aestimat, cum supernis excrescere virtutibus vel muneribus agnoseit, cum vel prophetiae donum vel doctrinae magisterium percipit, vel ad exercendam curationis gratiam convalescit? et tamen saepe mens, dum de virtutis suae securitate resolvitur, insidiante adversario, inopinatae culpae telo perforatur, et in aeternum longe a Deo fit, unde [Col. 0586A] ei ad tempus sine cautelae custodia propinquavit.
Recte itaque de omnibus his atque talibus dicitur, quia «multiplicabuntur interfecti a Domino, qui sanctificabantur, et mundos se putabant in hortis post januam intrinsecus.» Nec ignoramus Judaeos his verbis juxta historiam denotari, imo Scribas et Pharisaeos, qui juxta Domini sententiam mundantes, quod foris erat, calicis et paropsidis, intus pleni erant immunditia (Matth. XXIII, 25) . Praeceperat enim per Moysen Deus, ut, si quis praeventus fuisset in peccato, vaccae rufae aspersus cinere, et aliis expiationum modis per sacrificia et victimas rediret ad templum (Num. XIX, 2) Quod illi negligentes in locis deliciarum et voluptatum, id est in hortis amoenissimis vel baptisteria exstruebant vel piscinas [Col. 0586B] ad areolas irrigandas, adulteria et omnem libidinum turpitudinem simplicibus abluere aquis se putantes. Dum enim scortis haererent in modum canum, et masculi in masculos turpitudinem exercerent, sanctificabantur in hortis, id est abluebantur et credebant se mundos, sed in adventu interni judicis occidentur. Illi quoque Judaei veteres his verbis arguuntur, qui latenter in hortis colebant idola, et ibi sanctificabantur, id est laudabantur et mundos se putabant; sed, veniente Domino, interficientur. Confundentur enim ab idolis quibus sacrificaverunt, et erubescent super hortis quos elegerant.
Possumus etiam per idololatras haereticos accipere, qui, se ab unitate Ecclesiae separantes, errorum suorum figmenta quasi quaedam simulacra colunt in [Col. 0586C] conventiculis suis, velut in hortis. ubi, secundum quod eis visum est, sanctificantur jejuniis ac vigiliis et diversis abstinentiis, atque mundos se judicant, quia luxuriantibus et ebriosis atque perjuris aliisque criminosis, qui sunt in Ecclesia, non communicant, et nos, quia maluimus inter tales habitare, quam nos ab unitate Ecclesiae scindere, contaminari, peccatis existimant. Sed dubium non est, quin omnis istorum multitudo, quae impietate sanctificatur, et de munditia sua gloriatur, veniente judice, perimatur. Hoc est itaque quod dicitur, quia «multiplicabuntur interfecti a Domino, qui sanctificabantur, et mundos se putabant in hortis post januam intrinsecus.» Sequitur:
[Col. 0586D] «Qui comedebant carnem suillam, et abominationem et murem: simul consumentur, dicit Dominus.»
Ait autem lex: «Sus, quoniam dividit ungulas et non ruminat, immunda erit (Deut. XIV, 8) .» Murem quoque inter immunda reputat (Lev. XI, 29) . Et quid est ungulam dividere et non ruminare, nisi scientiam quidem discretionis habere, cibos autem vitae, id est verba justitiae, non recogitare ac tractare, sed negligenter oblivioni tradere? Quid ergo est suilla caro, nisi corpus infirmae conversationis eorum qui discretionis acumen habent, sed praecepta Dei in corde suo ruminare negligunt ad faciendum ea? Comedit igitur carnem suillam, qui exemplum immundae actionis istorum quasi sapientiorum suscipit [Col. 0587A] et imitatur. Abominatio autem est quodlibet exsecrabile peccatum.
Mus vero semper ob edacitatem laborat, eos denotans, qui ingluviem ventris sequuntur, et «quorum Deus venter est (Philip. III, 19) .» Et ille murem comedit, qui exemplum nimiae edacitatis ab aliquo suscipit. Abominationem vero comedit, qui exsecrabile factum in se admittit. Itaque quicunque comedunt carnem suillam et abominationem et murem, nisi quantocius per poenitentiam mundati fuerint, consumentur omnes simul in die illa. Vel simul cum immunditiis quas edunt, consumentur, ut simul percant et qui praebent exemplum iniquitatis, et qui suscipiunt. Vel simul cum eis qui se mundos putant in hortis suis. Sequitur:
[Col. 0587B] VERS. 18.—«Ego autem opera eorum et cogitationes eorum venio ut congregem cum omnibus gentibus et linguis
Publicum tunc Dominus examen faciet, et in conspectu totius humani generis non solum opera singulorum, sed et cogitationes eorum ab initio usque in finem vitae ipsorum, nisi quae per poenitentiam deleta fuerint, congregabit, ac manifestabit, et unusquisque secundum ea quae cogitavit et operatus est, recipiet. De electis vero subjungit: «Et venient, et videbunt gloriam meam.» Peracto quippe judicio et reprobis in supplicium corruentibus, introducet justos in regnum suum, et ibi manifestabit eis se ipsum, ut gloriam divinitatis ejus in aeternum, sicuti est, videant, et in ejus aspectu sine fine [Col. 0587C] gaudeant. Sequitur:
VERS. 19.—«Et ponam in eis signum.»
Ponet in eis signum, quia juxta Joannis Apocalypsin: «Nomen ejus habebunt scriptum in frontibus suis (Apoc. XIV, 1) .» Vel ad tempora vitae praesentis intelligi potest subito verba convertisse, quia nunc signum sanctae crucis in omnibus qui ad fidem accedunt ponit. Unde et subdit: «Et mittam ex eis qui salvati fuerint, ad gentes in mare in Africam, in Libyam [Col. 0587D] Alias, Lydiam, tendentes sagittam. tenentes sagittam; in Italiam et Graeciam, ad Insulas longe ad eos, qui non audierunt de me, et non viderunt gloriam meam. Et annuntiabunt gloriam meam gentibus.»
VERS. 20.—«Et adducent omnes fratres vestros [Col. 0587D] de cunctis gentibus donum Domino in equis et in quadrigis, et in lecticis et in mulis, et in carrucis ad montem sanctum meum Jerusalem, dicit Dominus, quomodo si inferant filii Israel munus in vase mundo in domum Domini.»
VERS. 21.—«Et assumam ex eis in sacerdotes et in levitas, dicit Dominus.»
Ut enim Paulus de eo scribit: «Non ex operibus justitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit per lavacrum regenerationis (Tit. III, 5) ,» id est per baptismum. Et item: «Spe enim salvi facti sumus (Rom. VIII, 24) .» Ex his qui baptismo et spe salvati fuerant, misit [Col. 0588A] Christum ad gentes, ipsum Paulum et Barnaban caeterosque tales. In mare misit eos, id est ad insulas quae sunt in mari. Africam vero, quae est meridiana pars mundi et Libyam, quae est superior, atque Italiam, quae est ab occidente, et Graeciam, quae versus Aquilonem sita est, nominatim posuit sermo divinus, ac si meridiem et orientem, occasumque et aquilonem nominasset, et quia hae principales sunt in orbe regiones. Sermo autem praedicationis vocatur sagitta, quia in eo, quod vitam ferit male viventium, corda transfigit. Praecones autem veritatis etiam ad insulas longius in Oceano missi sunt, et ad omnes qui nihil antea a Deo audierunt, neque gloriam mirabilium, quae in carne gessit, viderunt.
[Col. 0588B] Fratres vero credentium sunt omnes, qui ad fidem veniunt, et Deum cum eis Patrem habere incipiunt. Qui de cunctis gentibus adducuntur Domino in equis et quadrigis et lecticis, et in mulis et in carrucis. Nam quid equos nisi deiferos praedicatores appellat? Et quid quadrigas nisi praedicationes eorum, qui quatuor voluminibus Evangelii quasi quatuor rotis feruntur, vel in lege et prophetis, atque in Evangelio et apostolis velut in quatuor rotis innituntur? Unde et alias dictum est ei: «Qui ascendes super equos tuos, et quadrigae tuae salvatio (Habac. III, 8) .» Lectica vero dicitur a lecti similitudine, et est gestatorium, in quo velut in curru super quatuor equos portari solebant filiae nobilium coopertae cortina desuper. Cui gestatorio simile fuit vas, quod ad [Col. 0588C] Petrum de coelo submissum est. Vidit enim Petrus in excessu mentis «descendens vas quoddam velut linteum magnum quatuor initiis submitti de coelo in terram, in quo erant omnia quadrupedia et serpentia terrae et volatilia coeli, et facta est vox ad eum: Surge, Petre, occide et manduca (Act. X, 11) .» Lectica ergo idem significare creditur quod et illud vas, id est vehiculum praedicationis evangelicae, in quo molliter feruntur, acquiescunt et nutriuntur delicatae animae fidelium, et a strepltu negotiorum saecularium absconduntur. Lecticas autem plurali numero posuit, quia unusquisque prudens doctor et religiosus ex verbis et arte praedicationis suae componit gestatorium hujusmodi ad nutriendum in secreto [Col. 0588D] promovendumque fidelium animas quasi nobilium filias.
Quid autem per mulos sive per mulas, quae semper sunt steriles, figuratur, nisi electorum sacerdotum perpetua castitas? Nam quod mula virginitatem seu continentiam significet, agnoscimus, cum Salomonem super «mulam David» imponi legimus, ut in regem super Israel constituatur (III Reg. I, 38) . Quid enim per Salomonem nisi Christus, et quid per «mulam David,» nisi primitiva Ecclesia mente et corpore casta designatur? Super quam Salvater impositus rex est super universum Israel, id est super omnem populum credentium constitutus. In mulis [Col. 0589A] ergo praelatos Ecclesiae semper castos intelligamus. Carrucae autem et ipsa sunt nobilia vehicula, quae a Carro nomen acceperunt. Et quid in carrucis, nisi jam dictae praedicationes exprimuntur, quae nos in via Dei portant, et ad coelestia subvehunt: In equis itaque et in quadrigis et lectulis atque mulis et carrucis adducuntur fratres vestri de cunctis gentibus ad montem sanctum Domini Jerusalem, dum per sanctos praedicatores, ac per ministerium doctrinae et actionis eorum adducuntur undique credentes ad Ecclesiam. Et adducuntur sicut munus, quod in vase mundo a filiis Israel inferri solebat in domum Domini, quia et ipsi sunt acceptabile munus atque in sancto vase praedicationis a doctoribus in Ecclesiam inferuntur.
[Col. 0589B] Vel qui veloces sunt in fide, equis vehuntur, qui vero multiplices in gratia, quadrigis, qui consolatione indigent, tectis lectis et umbraculis, ut audire mereantur: «Per diem sol non uret te, neque luna per noctem (Psal. CXX, 6) .» In mulis adducuntur continentes et steriles. Carrucae vero illi intelligendi sunt, quibus loquitur Apostolus: «Invicem onera vestra portate (Galat. VI, 2) .» Et in vase mundo casti corporis adducuntur Domino fratres vestri. Et ex his Dominus in sacerdotes et levitas assumit, quia non jam de sola tribu Levi, sed et de cunctis nationibus sacerdotes et levitae digni Deo eliguntur. Quia vero hi quos sancti praedicatores ad Ecclesiam adducunt, Deo in aeternum placent et cum eo regnant, pulchre subjungit:
[Col. 0589C] VERS. 22.—«Quia sicut coeli novi et terra nova, quae ego stare facio coram me, dicit Dominus: sic stabit semen vestrum et nomen vestrum.»
Nam sicut in aeternum stabunt coeli novi, et terra nova, quae Dominus ante se stare faciet post diem judicii: sic stabit aeternaliter coram eo semen praedicatorum, id est filii, quos per Evangelium genuerunt, et nomen eorum in Libro vitae coram oculis Dei permanebit. Unde et beatus Apostolus de eo fidelibus scripsit: «Qui potens est vos conservare sine peccato, et constituere ante conspectum gloriae suae immaculatos in adventu Domini nostri Jesu Christi (Judae 24) .» Sine fine ergo stabunt electi ante faciem ejus, ubi a se ipsis ad illum erigentur intuendum, raptique intentione cordis et dulcedine contemplationis, [Col. 0589D] decorem vultus ejus semper aspicient. Sequitur:
VERS. 23.—«Et erit mensis ex mense, et Sabbatum ex Sabbato.»
Mensis pro perfectione positus est. Quid enim mensis, nisi perfectio dierum? quid vero Sabbatum nisi requies, in qua fieri opus servile non liceat? Erit ergo mensis ex mense, quia qui hic perfecte vixerint, illic ad perfectionem gloriae perducentur. Et Sabbatum erit ex Sabbato, quia qui hic cessaverint a perverso opere, illic requiescent in coelesti retributione. Et quia Dominus in die resurrectionis etiam corpora justorum in illam viventium patriam introducet, congrue subditur:
[Col. 0590A] «Et veniet omnis caro, ut adoret coram facie mea, dicit Dominus.»
Receptis enim corporibus, omnes electi ingredientur aulam perpetui regni, et ante sedem majestatis ejus venientes, procident in faciem suam, laeti, gratias agentes, et adorabunt eum sicut ex Apocalypsi Joannis evidenter agnoscimus (Apoc. IV, 10) . Mox ut incircumspectum lumen ejus viderint, quam angusta sint omnia, quae creata sunt, deprehendent, et quid agatur in omni creatura, facile videbunt. Unde et subditur:
VERS. 24.—«Et egredientur, et videbunt cadavera virorum qui praevaricati sunt in me.»
Non tamen corporaliter eos de illa regione beatorum credimus egressuros, sed magnitudine visionis [Col. 0590B] egredientur, quia mentis eorum amplitudinem latitudo coeli concludere non poterit, sed visus eorum limites patriae coelestis excedet, ut non solum ea, quae intus, sed et ea, quae foris fuerint, manifeste conspiciant. Nam luce visionis intimae laxatur sinus mentis. Cumque in Dei lumine rapitur super se, in interioribus ampliatur, tantumque expanditur in Deo, ut angusta ei videatur omnis creatura. Unde non loci mutatione, sed latioris ac purioris visus assumptione, dicuntur egressuri, ut videant cadavera praevaricatorum, id est corpora peccantium in suppliciis ardentia, quia dum incircumspectum lumen Conditoris aspiciunt, parum est, ut omnia, quae in illo beatitudinis regno sunt, videant, nisi et cuncta quae in universitate creaturae fiunt, liberae mentia [Col. 0590C] visu conspiciant. Justi itaque in tormentis semper intuentur injustos, ut inde eorum gaudium crescat, quia malum conspiciunt, quod misericorditer evaserunt; tantoque majores ereptori suo gratias referant, quanto vident in aliis, quid ipsi pati, si essent relicti, potuissent.
Nec illam tantae beatitudinis claritatem apud justorum animum fuscat conspecta poena reproborum, quia ubi jam compassio misericordiae non erit, minuere procul dubio beatorum laetitiam non valebit. Quid autem mirum, si, dum justi injustorum tormenta conspiciunt, hoc eis eveniat in obsequiis gaudiorum, quando et in pictura niger color substernitur, ut albus vel rubeus clarior videatur? Et [Col. 0590D] quamvis eis sua gaudia ad perfruendum plene sufficiant, mala tamen reproborum ad augmentum laetitiae absque dubio semper aspiciunt, quia, ut dictum est, qui Creatoris sui claritatem vident, nihil in creatura agitur, quod videre non possint. Cadavera autem appellat corpora reproborum, quia fetentia sunt et aeterna morte deficiunt. De quibus et subjungitur:
«Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur.» Ignis enim ille gehennalis nunquam exstinguetur, sicut et Joannes asserit, dicens de Domino: «Paleas autem comburet igni inexstinguibili (Matth. III, 12) .» In quo et vermes immortales esse credendi sunt, qui carnes impiorum sine fine comedant, ut non solum ab igne perpetualiter crucientur, [Col. 0591A] sed et a vermibus devorentur. Unde et Judith in Cantico suo ait: «Dabit ignem et vermes in carnes eorum, ut urantur, et sentiant mala usque in sempiternum (Judith. XIV, 21) .» Et alibi scriptum est: «Vindicta carnis impii ignis et vermes (Eccli. VII, 19) .» Sicut ergo corporeus est ille ignis; sic et vermes sunt corporei, quia et ignis corpora reproborum concremat, et vermes ea dilacerant. Vel in verme putredo gehennae designatur, et in igne ardor. Seu vermis dicitur sera scelerum poenitudo, quae nunquam in tormentis conscientiam afflictorum mordere cessabit, ut ignis sit poena extrinsecus saeviens, vermis dolor intrinsecus accusans. De quibus adhuc subditur:
«Et erunt usque ad satietatem visionis omni [Col. 0591B] carni.»
Usque ad satietatem quippe visionis erunt, quia de eorum visione satiabuntur omnes justi, quos sine intermissione videbunt ante oculos suos perpetuae ignominiae mancipari. Nam omnem carnem vocat nunc omnes electos post resurrectionem corporum gloria incorruptionis vestitos.
His dictis propheticus liber finem accipit. Et pulchre beatus Isaias librum suum in hoc loco terminat, ut qui de his maxime, quae in praesenti vita fiunt, hucusque locutus est, nunc illis, quae in futuro complebuntur, finem dicendi faciat.
Nos quoque ad resurrectionis gloriam, quae in [Col. 0591C] fine hujus libri ostenditur, et octonario numero frequenter designari solet attingere cupientes dicta ejus, prout coelestis inspiratio nobis aperuit, ac juxta sensum Catholicae veritatis, quae in omnibus libris [Col. 0592A] orthodoxorum Patrum invenitur, et secundum rationem fidei, quam tenet Ecclesia, octo voluminibus compendiose pertractavimus non praejudicantes aliorum intelligentiae, qui de his forsitan aliter senserunt, vel sentient, sed simpliciter, quod nobis visum est, ostendentes.
Nihil enim obest Scripturam sacram aliter atque aliter intelligi, dummodo veritas Catholica teneatur, et quod intellectum fuerit, pietatem nutriat, nec ab aliis Scripturae sententiis improbari possit. Unde qui melius haec interpretari poterit, manifestet impigre, quod multis utile novit, ne in novissimo pecuniam domini sui arguatur occultasse. Qui vero haec melius non exposuerit, aut meliorem Libri hujus explanationem non habuerit, huic non detrahat, quam [Col. 0592B] nostra exiguitas edidit. Nam quia opus erat expositore, ut propheticus iste liber tam utilis ac necessarius, quem et plus caeteris prophetarum libris frequentat Ecclesia, intelligi posset, et nusquam in regionibus nostris integram super eum explanationem inveniebamus, impulsus sum opus istud aggredi, ut quantulamcunque darem intelligentiam his qui prophetae dicta legebant vel audiebant, et non intelligebant.
Qui ergo prophetam hunc non intelligit, et aliam ejus expositionem non habuerit, vel non invenerit, non dedignetur istam recipere, nisi semper Isaiam voluerit ignorare. Si quis vero hanc forte gratam sibi esse judicaverit, aut aliquem ex ea fructum [Col. 0592C] perceperit, Auctori bonorum omnium inde grates referat, ipsumque precetur, ut tanti laboris mercedem in futuro saeculo mihi restituat. Qui vivit et regnat Deus in omnia saecula saeculorum. Amen.
Commentaria in epistolas Pauli
[Col. 0591D] De epistolis Pauli apostoli, adjuvante Domino, locuturi, primo videamus quid ipsum nomen epistola [Col. 0592D] significet. Epistola Graece, supermissa Latine dicitur, sicut epigramma super littera, et epitaphium [Col. 0593A] super sepulcrum: epi enim graece, latine super; stola vero missa dicitur. Et hinc epistolae dicuntur supermissae, eo quod super id quod fideles acceperant, sint eis missae. Acceperant enim Evangelium et adhuc superadditae sint illis Epistolae, et ob varias causas directae. Nam sicut prophetae post editam legem Moysi, in qua omnia Dei mandata legebantur, semper doctrina sua compresserunt rediviva populi peccata, et propter exemplum libris ad nostram etiam memoriam transmiserunt: sic et Apostolus post Evangelium; quod est legis supplementum, et in quo nobis exempla et praecepta vivendi plenissime digesta sunt, has epistolas voluit ad singulas ecclesias destinare, scilicet ut in initio nascentis ecclesiae novis causis existentibus, et [Col. 0593B] praesentia atque orientia resecaret vitia et post futuras excluderet quaestiones. Sicut ergo necessariae fuerunt post legem prophetiae, sic necessariae sunt post evangelium epistolae. Quoniam sicut ea, quae in lege fuerant obscurissime dicta, per prophetas aliquantulum manifestabantur, et transgressores ejusdem legis per eos corrigebantur; sic quod in Evangelio obscure et generaliter dictum fuerat, apostolica instructione per partes elucidatum est, et transgressores evangelicorum praeceptorum sunt correcti, et ad observantiam eorum incitati.
Hujus autem Pauli apostoli epistolae sunt quatuordecim, quas legit Ecclesia, qui tamen et quintam decimam ad Laodicenses sine dubio scripsit. Et cum in prima, quam habemus ad Corinthios, dicit: [Col. 0593C] Scripsi vobis in Epistola, ne commisceamini fornicariis (I Cor. V) , videtur significare aliam epistolam se jam eis scripsisse. Cum ergo plurimas epistolas scripserit, non sine certa mysterii ratione patres voluerunt, ut quatuordecim tantum legerentur in ecclesia: decem videlicet ad ecclesias missae, quatuor autem ad discipulos. Sed et ex ipso epistolarum numero ostendere voluerunt, quod doctor egregius, legis et evangelii secreta rimatus esset, denarius enim numerus legem significat, propter decalogum ejus; quaternarius autem evangelium, propter quatuor ejus libros. Decem itaque tenentur, quas scripsit ad ecclesias, ut demonstretur Novum Testamentum a Veteri non discrepare, nec Apostolum [Col. 0593D] in aliquo contra legem Moysi fecisse, cujus epistolae ordinantur ad numerum primorum Decalogi mandatorum ejusdem legis; et quot praeceptis Moyses filios Israel instituit a Pharaonis jugo liberatos, totidem hic epistolis a diaboli et idololatriae servitute ereptos edoceret. Per quatuor autem ad discipulos scriptas, Novum designatur Testamentum. Unde et iidem discipuli majoris perfectionis fuerunt, quam ecclesiae, ad quas decem sunt missae, ut significaretur imperfectio eorum qui sub lege fuerunt, et perfectio eorum qui evangelium custodiunt. Quod autem quatuor ad discipulos, post novem ad ecclesias posuere patres, et illam, quae est ad Hebraeos, ad ultimum locaverunt: certissime dat intelligi, quod Novum in Veteri Testamento continetur, [Col. 0594A] et quod unum sine altero non prodest. Sicut enim quaternarius denario junctus explet hanc summam, id est quatuordocim, ita Novum et Vetus Testamentum unum quid operantur, et intendunt fidei veritatem ac morum honestatem intimare cordibus auditorum suorum.
Itaque quatuordeeim epistolis continetur doctrina Pauli, qua tam majores quam minores, quomodo vivant et credant, instruuntur, quoniam sancta ecclesia juxta ejus institutionem utrumque Testamentum custodiens, et tam secundum legis catalogum, quam secundum quatuor evangelii libros vivens, ad perfectionis culmen proficit.
His ita praemissis, videndum est qua ratione alio ordine a sanctis Patribus Spiritus sancti consilio [Col. 0594B] istae epistolae in uno volumine sunt collectae, quam ab Apostolo factae. Quae et nobis derelictae sunt ad correctionem et exhortationem nostram, ut omnes quotquot vulnerati cadimus, ibi inveniamus quomodo resurgere queamus, et inde recuperare quod amisimus. Ideo quemdam gradationis ascensum in his notare possumus, quoniam ecclesiae, quae magis in fide et morum honestate quam declaratione illarum regitur, epistolae sunt praepositae, ut secundum quod minus perfectis ecclesiis missae praecedunt epistolae, et subsequentur ad perfectiores destinatae, gradus quidam ascensionis a minoribus ad majora inveniantur. Nemo enim repente fit summus, sed a minimis quisque inchoat ut ad majora perveniat.
[Col. 0594C] Epistola ergo ad Romanos prima est, quia cum fides prima virtus sit et fundamentum aliarum virtutum, et sine qua impossibile est placere Deo (Hebr. XI) , dignum fuit ut illa epistola in capite aliarum locaretur, in qua de prima virtute agitur, et in qua corriguntur, atque ad fidei perfectionem revocantur, quicunque Romanis secundum fidei imperfectionem sunt similes. Illa vero quae est ad Corinthios, jure huic supponitur, quoniam eos qui fidem jam acceperant, in bono opere instruit. Primo enim jaciendum est fundamentum, id est fides, et inde bona opera sunt superaedificanda. Propter quod in illa ad Romanos facta est omnibus fidelibus instructio secundum fidem; in hac autem ad Corinthios, secundum operationem. Sic et caetera deinceps [Col. 0594D] congruo ordine sunt positae.
Fuerunt nonnuli tamen qui dixerunt epistolam ad Romanos ideo primam esse positam, quia Romani tam rudes erant, ut non Dei gratia, sed suis meritis crederent se esse salvatos. Sed hoc non ita declarat in omnibus textus ipsius epistolae, quae omnibus sensu profundior est. Ideoque magis credendum est quod illi qui membra epistolarum in uno corpore collegerunt, illam judicaverunt sedere in capite, quae ad urbem directa est, quae in illo tempore caput totius exstitit orbis, et quia usque hodie Romana ecclesia omnium ecclesiarum obtinet principatum.
Materia vero omnium epistolarum est fides, et [Col. 0595A] boni mores. Intentio autem est, ipsam fidem ac mores commendare, et ad illos provocare, videlicet suadendo bona, dissuadendo mala; prave agentibus mala comminando, bene agentibus bona promittendo. Et propter quam finalem causam? Nulli dubium quin propter veram beatitudinem promerendam. Ad hanc igitur unam et generalem intentionem aliae speciales reducentur intentiones, nec quidquam per omnes diversos tractatus interseritur, quod non ad instructionem fidei et morum vel principaliter, vel secundario operetur. Et idcirco ad ethicam pertinet tractatus earumdem epistolarum. Illa vero quae est ad Romanos, quantum ex ejus textu intelligi potest, quaestionem habet talem: Utrum Judaeis evangelium Christi venerit propter merita [Col. 0595B] operum legis, an vero nullis operum meritis praecedentibus, omnibus gentibus venerit justificatio fidei quae est in Christo Jesu, ut non, quia justi erant homines, crederent, sed credendo justificati, deinceps juste vivere inciperent.
In hac igitur epistola docere intendit Apostolus omnibus venisse gratiam evangelii Christi. Quam et idcirco gratiam vocari ostendit, quia non quasi debitum justitiae redditum est, sed gratuito datum. Coeperant enim nonnulli, qui ex Judaeis crediderant, tumultuari adversus gentes, et maxime adversus ipsum Paulum, quod incircumcisus et a legis vetustae vinculis liberos admitteret ad evangelii gratiam, praedicans eis ut in Christum crederent, nullo imposito [Col. 0595C] carnalis circumcisionis jugo. Sed Apostolus tanta moderatione invicem utrosque conciliat, ut nec Judaeos superbire permittat, tanquam de meritis operum legis, nec gentes merito fidei adversus Judaeos inflari quod ipsi receperint Christum quem crucifixerunt (II Cor. V) . Pro Christo enim, sicut alibi dicit, legatione fungens, id est pro lapide angulari utrumque populum tam ex Judaeis quam ex gentibus connectit in Christo per vinculum gratiae, utrisque auferens omnem superbiam meritorum, et justificandos utrosque per disciplinam humilitatis associans. Quod si quis quaesierit quomodo Judaei, qui Romae erant conversi, murmurarent contra Paulum, quem necdum viderant, sciat ipsum non eis ignotum fuisse, quia fama praedicationis ejus ubique audiebatur, et quidam ex discipulis ejus atque ex discipulis Petri jam venerant Romam, et [Col. 0596A] multos ibi tam ex Judaeis quam ex gentibus ad fidem converterant. Sed inter eos nuper conversos erat, ut diximus, schisma et altercatio; Judaei enim gloriabantur de suis meritis et nobilitate generis, non intelligentes se ad fidem per gratiam Dei venisse, sed aestimantes hoc suis et patrum meritis accepisse; gentiles autem, licet non praecessissent merita eorum de quibus gloriari possent, ut se Judaeis anteferrent, tamen Judaeos quasi interfectores Christi ac praevaricatores legis despiciebant, et se sola ignorantia praepeditos fuisse, quod non antea crediderant, asserebant, scilicet viribus rationis et arbitrii sui, non aestimantes necessarium esse opus divinae gratiae. Utrosque ita contentiose viventes, sic corrigit Apostolus. Judaeis enim ostendit fidem [Col. 0596B] et caetera spiritualia bona nullis praecedentibus meritis evenisse, sed ex sola gratia, quoniam lex neminem justificavit. solummodo dans peccati notitiam. Sic etiam probat gentes non ex ignorantia, sed scienter ex studio multumque graviter Deum offendisse, quia licet scriptam legem non habuerint, naturalem tamen habuerunt. Et cum cognitum de creatura Creatorem, ut Deum venerari debuissent, gloriam ejus in manufacta simulacra mutaverunt. Utrosque etiam similiter veniam consecutos, aequales esse verissima ratione demonstrat, praesertim cum in lege praedictum sit, et Judaeos et gentes ad Christi fidem esse vocandos. Quamobrem vicissim eos humilians, ad pacem et concordiam cohortatur.
[Col. 0596C] Occasio itaque hujus epistolae fuit eorum altercatio, circa quam totum versatur negotium. In quo tractatu intendit Apostolus superbiam et elationem utriusque partis reprimere, per quam ad invicem dissentiebant, ut nullo jure nullisque suis meritis glorientur, sed ad humilitatem potius revocentur, et totum quidquid boni habent, gratiae Dei deputent, et ita per humilitatem in concordiam et pacem redeant.
Materia vero hujus epistolae est ecclesia Judaeorum et gentilium, ob supra dictas causas discordantium. Sed his jam explicitis, ad librum accedamus. Apostolus enim priusquam exponere incipiat quod intendit, prologum facit, quo auditores attentos, dociles ac benevolos reddit, salutatque, dicens:
«Paulus, servus Jesu Christi, vocatus Apostolus, segregatus in Evangelium Dei, quod ante promiserat per prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo, qui factus est ei ex semine David secundum carnem, qui praedestinatus est Filius Dei [Col. 0596D] in virtute, secundum Spiritum sanctificationis, ex resurrectione mortuorum Jesu Christi Domini nostri, per quem accepimus gratiam, et apostolatum ad obediendum fidei in omnibus gentibus pro nomine ejus, in quibus estis et vos vocati Jesu Christi, omnibus qui sunt Romae, dilectis Dei vocatis [Col. 0597A] sanctis: Gratia vobis et pax a Deo Patre, et Domino nostro Jesu Christo.»
Jam primum videamus, cur is qui antea dictus est Saulus, nunc dicatur Paulus. Saul rex superbus et infrenis fuit, et persecutor sancti David, atque de tribu Benjamin natus. De qua tribu et iste Saulus fuit, atque nomen et saevitiam, velut haereditatem, a Saule percepit. Saulus ergo nomen est superbi persecutoris. Sed et Saul atque Saulus, idem nomen est. Quod enim Saulus a nobis dicitur, hoc idioma graecum et latinum fecit, ut Hebraea nomina ad suorum casuum similitudinem declinaret; et sicut pro Joseph Josephus, pro Jacob Jacobus, ita Saul quoque Saulus in nostra lingua dicitur. Qui cum Paulum proconsulem Christo subjugasset, ipse quoque [Col. 0597B] ex Saulo Paulus appellari voluit, ob tam clara pulchrae victoriae insignia. Plus enim hostis vincitur in eo quem plus tenet, et de quo plures tenent [Col. 0597D] Locus obscurus. . Plus autem superbos tenet nomine nobilitatis, et de his plures nomine auctoritatis. Sicut ergo ille qui Africam subegit Scipio, dictus est Africanus; sic et Apostolus iste post Pauli subjugationem, semper vocatus est Paulus, qui antea solebat appellari Saulus. Nec immerito: nam Saulus sive Saul interpretatur petitus, eo quod ad debellandam Ecclesiam a diabolo fuerat postulatus. Paulus vero dicitur mirabilis, et digne ad praedicationem gentium missus. Nominatur Paulus, idem, mirabilis, ut mirabiliter lucrifaceret mercedem fidei. Est enim dux valde mirabilis, qui non in sapientia verbi, non [Col. 0597C] in divitiis, non in eloquentia, non in vana saeculi gloria, sed in Christi passionibus gloriatur. Potest et alia ratio super hac re proferri, quia forsitan binomius fuit, scilicet ut et Saulus vocaretur et Paulus. Nam et hoc probabilius dici videtur, quia quod eum a Paulo proconsule quem Christo subjecit, Paulum vocari diximus, nulla talis consuetudo in divinis Scripturis deprehenditur. Sed in eisdem Scripturis invenimus nonnullos binis, alios etiam ternis usos esse nominibus, sicut Sedechiam, eumdemque Joachim; sicut Oziam eumdemque Azariam; sicut Salomonem, eumdemque Ididan sive Ecclesiasten, aliosque plurimos. Sed nec apostolis Christi mos iste defuit. Nam unus ex eis vocatus [Col. 0597D] est Matthaeus et Levi, alius autem Lebbaeus et Judas Thadaeus. Quia ergo moris erat binis vel ternis nominibus uti Hebraeos, videtur et hic apostolus duplici usus esse vocabulo; et donec quidem genti proprie ministrabat, Saulus esse vocatus, quia hoc magis appellationi patriae vernaculum videbatur (Act. XIII) ; Paulus cum Graecis et gentibus leges ac praecepta daret. Nam et hoc ipsum quod Scriptura dicit, Saulus autem qui et Paulus, manifeste videtur ostendere, non ei tunc primum Pauli nomen impositum esse, sed veteris appellationis id fuisse. Sive ergo ista, sive prior ratio sit verior, unum pro certo est, quia iste apostolus ex quo ad praedicandum [Col. 0598A] gentibus cum Barnaba missus est, maluit Paulus vocari quam Saulus. Et hoc nomen suum celebre, et omnibus cognitum praeponit in hac epistola, ut Romani, audito tanti viri nomine, attendant quid eis velit persuadere, quid dignetur praecipere, scilicet ut ad audiendum solliciti, et ad obediendum existant parati. Paulus, inquit, ac si diceret: Vos Romani pacem debetis inter vos habere, quia ille qui vobis scribit, est Paulus, id est non persecutor Christianorum, sed doctor; non dissipator Ecclesiae, sed constructor; neque dissensionis, sed unitatis et concordiae persuasor. Nec debetis in elationem tolli, quia ille qui vos docet, est servus, id est humilis, et non absque jugo Domini. Servus enim nomen humilitatis est, ut ad eam provocet. Sed cum Dominus [Col. 0598B] electis discipulis dicat: «Jam non dicam vos servos (Joan. XV) ,» quomodo iste est servus? Sed sunt duo genera servitutis: unum timoris, alterum dilectionis; unum timentium servorum, alterum diligentium et placentium filiorum. Electi ergo discipuli non sunt servi secundum servitutem timoris, quem perfecta dilectio foras mittit (I Joan. IV) , sed secundum servitutem casti timoris, quem perfecta charitas gignit. Paulus itaque servus est, non ex servili timore, sed ex casto amore serviens Deo. Qui personam suam et officium primo commendat, ut sermonibus suis et correctionibus Romani facilius acquiescant, et exemplum ab eo humilitatis et concordiae sumant. Paulus enim, sicut diximus, interpretatur [Col. 0598C] mirabilis. Et ipse revera mirabilis erat, quem Deus tanta meritorum praerogativa mirificaverat. Et tamen se in omnibus humiliabat, et se servum humiliter fatebatur, ut exemplum omnibus daret humilitatis, ne quisquam de suis meritis aut viribus gloriaretur, sed omnes gratiae Domini reputarent, quidquid boni haberent: et se non superbe liberos, sed humiliter servos cognoscerent. Quod autem alii dicunt Paulum dici latine modicum, et Graece quietum, nos multum non approbamus, quia hoc nomen non est graecum aut latinum, sed hebraicum, ideoque juxta hebraicum sensum intelligendum.
Paulus servus Jesu Christi. Ac si dicat: Non me liberum facio, nec me domino meo aequiparo, sed [Col. 0598D] ejus servum me reputo et subjectum, et quidquid boni habeo, ejus gratiae totum ascribo. Vos autem non servos ejus, sed liberos constituitis, et donum gratiae ejus, quod in vobis est, derogantes, meritis vestris et ingenii viribus ascripsistis. Servus, inquit, sum Jesu Christi. Et hoc ad commendationem personae suae valet, quia et servus et honestus, et Dominus incomparabiliter honestior. Ideoque tanti Domini tam honestus servus, libenter debet suscipi. Nondum se dicit apostolum, sed tantummodo servum, cum in aliis epistolis mox praeferat nomen auctoritatis, quia nondum Romanis praedicaverat, nec adhuc apostolus esse videbatur. Et ideo eis [Col. 0599A] praeponit nomen humilitatis, cum illos ad humilitatem invitaret, quod si per auctoritatis nomen ad obediendum constringeret.
Servus Jesu Christi. Aliam significationem habet Jesus, aliam Christus, cum sit unus Jesus Christus, Salvator noster [Col. 0599D] Locus obscurior. . Jesus enim proprium nomen est illi, quomodo Moyses proprio nomine appellatus est, quomodo Aaron, quomodo Elias. Christus autem sacramenti nomen est, quomodo si dicatur legislator, quomodo si dicatur sacerdos, quomodo si dicatur propheta. Sic enim et Christus commendatur unus, in quo esset redemptio totius populi Israel. Quem Judaei venturum exspectabant, sed quia venit humilis, non cognoverunt eum.
Vocatus apostolus in Evangelium Dei. Vocatus est [Col. 0599B] ab infidelitate ad fidem, quando pergenti ire ad Damascum Christus illi de coelo est locutus (Act. IX) . Et institutus est Apostolus, quod latine dicitur missus, quando post oranti in templo apparuit illi Dominus, dicens: «Festina et exi velociter ex Jerusalem, quoniam non recipient testimonium tuum de me. Vade, quoniam ego ad nationes longe mittam te (Act. XXII) .» Qui et segregatus est in Evangelium Dei, dicente post apud Antiochiam Spiritu sancto: «Segregate mihi Barnaham et Paulum in opus ad quod assumpsi eos (Act. XIII) .» In his omnibus gloriari Paulus posset, quoniam haec omnia, Domino apparente et loquente, consecutus est. Magnus enim ostenditur, quem sic Deus per seipsum promovere dignatur. Sed cum maximas gloriandi [Col. 0599C] occasiones habeat, in omnibus tamen se humiliat, ut omnes exemplo sui ad humilitatem trahat. Et ideo servum se in prima fronte nominat. Vocatio autem, qua vocatus est, non illa est de qua dicitur: «Multi sunt vocati, pauci vero electi (Matth. XX) ,» sed illa potius de qua ipse loquitur: «Quos autem praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et justificavit (Rom. VIII) .» Qui et Apostolus, id est a Christo missus est, ut legatione pro eo fungens, omnes ad vitam vocaret. Et non sicut caeteri apostoli missus est, sed segregatus in Evangelium Dei. Cum enim unicuique apostolorum destinata esset ad praedicandum sua provincia, Paulo et Barnabae commissum est officium praedicandi in omnibus gentibus. [Col. 0599D] Et ita segregati sunt isti duo, id est seorsum a grege caeterorum praedicatorum, evangelizare missi. Vel segregati in Evangelium, quia de grege caeterorum praedicatorum, qui Antiochiae morabantur, electi sunt a Spiritu sancto in opus praedicationis. Evangelium interpretatur bonum nuntium, quia ibi nuntiatur humana salus per incarnationem et mortem et resurrectionem Christi. Quod Evangelium non est hominum, sed Dei, id est non ab hominibus institutum vel inventum, sed a Deo.
Quod ante promiserat per prophetas suos. Ad commendationem praedicatoris, ponit commendationem Evangelii. Unde etiam praedicator ipse satis [Col. 0600A] posset gloriari, quasi dicat: Segregatus sum in Evangelium, quod non est subitum nec improvisum, quia ante completionem promiserat illud Deus, ut cum desiderio exspectaretur, et veniens devote et absque ullo scrupulo susciperetur. Non est frivolum neque recens, quod Deus Pater promiserat gratis, et non noviter, sed ante, id est per multa prius saecula. Promiserat illud ante per prophetas, neque per alienos prophetas, sed suos. Nam et prophetae qui non fuerunt sui, nonnulla de Christo praedixerunt, sicut Sybilla et Virgilius. Sed Apostolus de illis prophetis loquitur qui fuerunt ejus, sicut Isaias et Jeremias. Promiserat, inquam, per prophetas, et hoc non verbis tantum, sed in Scripturis, non saecularibus, sed sanctis, id est divinis. [Col. 0600B] Nam in libris gentium inveniuntur testimonia veritatis, sicut idem Apostolus Atheniensibus loquens ostendit. Sed qui in eisdem libris etiam errores praedicantur, ideo non sunt sancti, quamvis aliquid in eis ad Christum pertinens, inveniatur. Sed Scripturae illae sunt sanctae, quae fuerunt Hebraeorum populo divinitus creditae, et in eis leguntur promissiones Evangelii dandi, quas per veros prophetas suos ab antiquis temporibus fecit. In eis Scripturis relictae sunt promissiones scriptae, ne oblivioni darentur, et ad notitiam posterorum non pervenirent. Scripturis dico, de Filio suo, quia omnes illae de unigenito Dei sunt factae, et omnes ejus divinitatem, per quam omnia facta sunt, praedicant ejusque humanitate omnia restauranda praenuntiant.
[Col. 0600C] Qui factus est, id est qui manens quod erat, assumpsit quod non erat. Dico, factus est hoc non secundum divinitatem, sed secundum carnem, quia secundum divinitatem genitus est a Patre, non factus; secundum carnem vero factus est ei, id est ad honorem ejus, ut Pater glorificaretur per humilitatem incarnationis et obedientiae illius. Factus est, et hoc non ex qualibet stirpe, sed ex semine David, quia incorrupta mater ejus, ex cujus sanctificato virginali utero ipse carnem assumpsit, orta est ex progenie David, cui Deus promiserat quod ex semine ejus rex aeternus esset suscitandus. Sic enim dixisse legitur: «Cumque completi fuerint dies tui, et dormieris cum patribus [Col. 0600D] tuis, suscitabo semen tuum post te, quod egredietur de utero tuo, et firmabo regnum ejus. Ipse aedificabit domum nomini meo, et stabiliam thronum regni ejus usque in sempiternum. Ego ero ei in patrem, et ipse erit mihi in filium (I Paral. XVII) .» Secundum istam promissionem Filius Dei ex semine David factus est homo, ut aedificaret domum, quae est ecclesia, et regnaret in sempiternum.
Qui praedestinatus est Filius Dei in virtute. Praedestinatus, id est praeordinatus a Deo Patre secundum humanitatem, hoc est sola gratia praeelectus, ut qui futurus erat secundum carnem filius David [Col. 0601A] esset tamen in virtute divinitatis Filius Dei, id est ita susciperetur humanitas a Verbo Dei in unitate personae, ut idem homo Filius Dei esset propter unionem Verbi, Filius Dei esset secundum Spiritum sanctificationis, id est secundum quod Spiritus sanctus uterum virginis ex quo ille nasceretur, sanctificavit, sicut et angelus dixit: «Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi, ideoque et quod nascetur ex te Sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I) .» Praedestinatus est, et hoc ex resurrectione mortuorum, id est ut praecederet resurrectionem mortuorum. Quorum mortuorum? ejusdem Domini nostri Jesu Christi. Ac si diceretur, suorum mortuorum, qui ad eum pertinent et membra ejus sunt. Hos enim praecessit, qui eum ad coeleste [Col. 0601B] leste regnum, quo eos praecessit, secuturi sunt, et ad beatam incorruptionem. Ex resurrectione autem caeterorum mortuorum non est praedestinatus, quos non erat praecessurus, sed damnaturus, quia non praecessit illos, qui eum secuturi non erant ad gloriam vitae aeternae, id est reprobos qui ad poenas resurrecturi sunt. Vel ita: Qui praedestinatus est secundum carnem, quoniam Deus ab aeterno praedestinavit, ut Verbum ejus caro fieret, quam et resuscitans glorificaret. Praedestinatus est, ut sit Filius Dei in virtute immortalitatis et potentiae, de qua post resurrectionem ait: «Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII) .» Nam cum de electis ipse dicat, quia filii sunt Dei, cum sint resurrectionis, cur non ipse magis qui secundum divinitatem [Col. 0601C] naturaliter est semper Filius Dei, in resurrectione secundum humanitatem factus esse dicatur Dei filius? Hoc enim docet idem Paulus, ubi de patre dicit in Actibus apostolorum: «Resuscitans Jesum Christum, sicut in psalmo secundo scriptum est: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Act. XIII) .» Pater ergo resuscitans Christum, dixit ei: «Filius meus es tu, ego hodie genui te,» ut illa resuscitatio, secundum Pauli sensum, intelligatur quaedam generatio, quia et nostra resurrectio vocatur generatio, dicente Domino: «In regeneratione cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae (Matth. XIX) .» Christus itaque secundum humanitatem, qui, dum esset mortalis, erat Filius hominis, [Col. 0601D] in resurrectione vestiens immortalitatem, factus est Dei, nec tamen destitit esse filius hominis, quia verus homo permansit, sed gloriam quam humanitus non habebat, accepit. Et hoc est quod nunc dicitur, quia praedestinatus est esse Filius Dei in virtute ex resurrectione, nec dicitur ex resurrectione sua, sed quod majoris virtutis est, ex resurrectione mortuorum, quia multos mortuos fecit secum resurgere. Et ne generalem bonorum atque malorum resurrectionem intelligeremus, quae futura est in die novissimo, mortuorum, in Jesu Christi, id est solummodo electorum, ad Christum pertinentium, quia tunc non nisi sancti cum eo surrexerunt. Unde et Dominum nostrum vocat eum, quia qui in morte sua mortem nostram et hostem antiquam destruxit, [Col. 0602A] in resurrectione debitum super nos dominatum accepit: sicut praemisimus, cum tunc dixisset: «Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII) .» Praedestinatus est, inquit, esse Filius Dei in virtute ex resurrectione, et hoc secundum Spiritum sanctificationis, id est secundum quod Spiritus sanctus eum sanctificavit ab ipso exordio conceptionis ejus. Nam per Spiritum quo sic sanctificatus fuerat, suscitatus est a morte, ut esset eo modo quo diximus, Filius Dei, quia et nobis dicitur: «Qui suscitavit Jesum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra propter inhabitantem Spiritum ejus in vobis (Rom. XLVIII) .» Vel praedestinatus est, ut diximus, secundum humanitatem ut esset Filius Dei in virtute, id est in eadem potentia cum Patre [Col. 0602B] per unionem Verbi, cui personaliter homo ille unitus, secundum Spiritum sanctificationis, id est secundum quod operatus est Spiritus sanctus conceptionem ejus in utero virginis. Qui Spiritus est sanctificationis, quia sanctificat omnes qui sanctificantur. Et haec sanctificatio est a resurrectione mortuorum, id est incipit a remissione peccatorum. Qui enim mortui sunt in anima, prius resurgunt a morte peccati, et tunc sanctificantur per Spiritum sanctum. Et tales mortui qui sic ad vitam redeunt, sunt Jesu Christi Domini nostri. Praeordinati enim sunt ad vitam ut sint membra Christi; ideo non perseverant in morte peccati, sed poenitendo resurgunt. Itaque cum audimus, Filius Dei in virtute Jesu Christi, vel Filius Dei secundum Spiritum sanctificationis [Col. 0602C] Jesu Christi, vel Filius Dei ex resurrectione mortuorum Jesu Christi, cum dici potuisset usitate, in virtute sua, vel Spiritum sanctificationis suae, vel ex resurrectione mortuorum ejus, vel mortuorum suorum, non cogimur intelligere aliam personam, sed unam eamdemque, scilicet Filii Dei Domini nostri Jesu Christi, per quem accepimus gratiam. Ad commendationem suae personae commendaverat Evangelium quod ipse praedicat, et ad commendationem Evangelii commendavit Christum qui auctor ejus est. Et nunc, quid ipse per eum sit adeptus, indicat. Quasi dicat: Talis ac tantus est Christus, per quem mediatorem accepimus a Patre ego et Barnabas vel caeteri apostoli gratiam et apostolatum: [Col. 0602D] gratiam, cum omnibus fidelibus; apostolatum vero, non cum omnibus. Si tantummodo apostolatum diceret se accepisse, ingratus esset gratiae qua illi peccata dimissa sunt, et tanquam meritis priorum operum accepisse videretur apostolatum. Optime ergo tenet ordinem causae, ut nemo audeat dicere meritis vitae prioris ad Evangelium se esse perductum, cum nec ipsi apostoli accipere apostolatum proprie potuissent. nisi prius communiter cum caeteris gratiam, quae peccatores sanat et justificat, accepissent. Prius itaque gratiam, qua purgarentur a peccatis et sanctificarentur, acceperunt; et post apostolatum, id est legationem ut excurrerent ubique praedicare ipsam Evanglii gratiam ad obediendum fidei, id est obediatur fidei, [Col. 0603A] pro nomine Christi, id est ut omnes credant in Christum, et signentur in ejus nomine qui salvari cupiunt. Et hoc fiat non in Judaeis tantum, sed in omnibus gentibus, ubicunque per totius orbis amplitudinem diffusae sunt gentes. Vel obediatur fidei ut faciant fideles quaecunque fides expetit, non solum credendo, sed etiam operando: et hoc pro nomine Christi, id est pro gloria ejus, non pro sua, scilicet ut in bonis quae fecerint, non suam, sed Christi gloriam quaerant; nec suum, sed Christi nomen magnificare cupiant. Accepi, inquit, apostolatum in omnibus gentibus, ut in eis obedire faciam plurimos fidei pro nomine Christi glorificando. In quibus gentibus, super quas scilicet mihi datus est apostolatus, estis etiam vos. Hoc dicit ut familiarius [Col. 0603B] admoneat. In quibus fidei obedientibus estis et vos, o Romani! qui per gratiam praedicationis estis ad fidem vocati, et estis non eorum qui vos vocaverunt, sed Christi ad quem vocaverunt.
Vocati enim Jesu Christi estis, id est ad hoc vocati ad fidem, ut sitis Jesu Christi, non Petri vel alterius. Hucusque dictum est,.quis esset qui scribit epistolam. Est enim qui scribit, Paulus servus Christi Jesu, vocatus Apostolus, segregatus in Evangelium Dei. Sed quia occurrebat quod Evangelium, respondit: Quod ante promiserat per prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo. Item quia occurrebat de quo Filio suo, respondit: Qui factus ei ex semine David secundum carnem, qui proedestinatus est Filius Dei in virtute, secundum Spiritum sanctificationis, [Col. 0603C] ex resurrectione mortuorum Jesu Christi Domini nostri. Et si diceretur, quomodo tu ad eum pertines? respondit: Per quem accepimus gratiam et apostolatum ad obediendum fidei in omnibus gentibus pro nomine ejus. Item si diceretur, quae igitur causa, ut scribas ad nos? respondit: In quibus estis et vos vocati Jesu Christi. Deinde adjungit ex more epistolae, quibus scribat: Omnibus, inquit, qui sunt Romae, dilectis Dei, vocatis sanctis. Non sanctis ait, diligentibus Deum, sed dilectis dicitur, ut bonitatem Dei potius quam meritum illorum significaret (I Joan. IV) . Prior enim dilexit nos ante omnia merita, ut nos dilecti eum diligeremus. Quos et gratuito suo munere praedicatores vocavit, atque [Col. 0603D] per baptismum sanctificavit. Omnia ergo bona divinae gratiae, non humanis meritis sunt ascribenda. Eos enim, qui odibiles et procul ac turpes erant dilexit et vocavit et sanctificavit. Vel, ut brevius concludam, dilexit, ut vocaret ad sanctitatem. Post haec, ut compleatur usitatum epistolae principium, salutat illos, dicens: Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro et a Domino, etc. Gratia et pax sit vobis a Deo, quia non omnis gratia neque omnis pax est Dei vel a Deo. Nam et judices mali praebent gratiam in accipiendis personis aliqua cupiditate illecti, aut timore perterriti, atque mala pax est, qua vitiis aut diabolo concordatur. Sed illa gratia est a Patre et Christo, qua nobis remittuntur peccata, quibus adversabamur Deo; et pax, qua reconciliamur ei. [Col. 0604A] Cum enim per gratiam remissis peccatis, assumptae fuerint inimicitiae, restat ut pace adhaereamus ei, a quo nos sola peccata dirimebant. Gratia vocatur, quia non ex merito retributa, sed ex donante concessa est. Talis, inquit, gratia et pax sit vobis a Deo Patre nostro, qui nos in filios adoptavit et amari atque honorari vult a nobis ut pater, et a Domino Jesu Christo, id est a Filio qui nos de manu inimici redemit, et suo duminio mancipavit, et est Salvator atque rex noster. Gratiam et pacem optat a Patre et Filio, nec adjungit Spiritum sanctum, quia ipse Spiritus sanctus donum Dei est; et donum Dei, gratia et pax est. Ideoque tota trinitas in hac salutatione ponitur, dum Pater et Christus a Patre nominantur, et Spiritus sanctus gratia et pace significatur. [Col. 0604B] Nullo enim modo dari hominibus gratia potest qua liberamur a peccatis, et pax qua reconciliamur Deo, nisi in Spiritu sancto.
«Primum quidem gratias ago Deo meo per Jesum Christum pro omnibus vobis, quia fides vestra annuntiatur in universo mundo.»
Commendata multis modis sua persona, et facta salutatione, sicut mos est in epistolis, iterum reddit eos benevolos, nimiam erga eos ostendendo se habere charitatem. Nam quia illos asperrime erat remorsurus, primo leniter inchoat, et illorum benevolentiam captat, ne si statim eos acriter reprehendere coepisset, illorum impatientia reprehensiones illas graviter ferret, quasi dicat: Multa sum vobis dicturus. Et primum quidem, antequam illa dicam, [Col. 0604C] hoc vobis intimo, quia gratias ago Deo meo pro omnibus vobis, congaudens bono inceptui vestro. Ago, inquam, gratias Deo meo, qui cum sit natura et potestate Deus omnium merito et voluntate paucorum est. Ideo dixit: Deo meo. Non enim potest vox ista esse nisi sanctorum, quorum Deus dicitur, sicut Deus Abraham, et Deus Isaac et Deus Jacob. Non potest vox ista eorum esse, quorum Deus venter est, vel qui vitium aliud quodlibet fecere sibi Deum. Ago gratias Deo, id est sacrificium laudis illi offero, non per me, sed per magnum pontificem, id est Jesum Christum. Qui enim vult Deo sacrificium offerre, per manus pontificis debet offerre. Et ego tale sacrificium per hunc sacerdotem offero pro [Col. 0604D] omnibus vobis, ut et vos similiter faciatis, agentes semper Deo gratias pro beneficiis quae vobis contulit. Agere enim Deo gratias est sentire omnia bona ab eo esse data, et pro his laudare corde, voce et opere. Agatis et vos gratias Deo per Jesum mediatorem, per quem vobis dedit Deus quidquid boni habetis, et per quem accipitis quidquid boni offertis. Vel ita: Ago gratias pro omnibus fidelibus. Et primum quidem pro omnibus vobis, scilicet quia vos primi estis, quoniam Romana ecclesia primatum habet inter omnes ecclesias. Et hic quoque patet quod haec epistola debuit prima poni. Ago gratias Deo, quem digne colendo meum facio, non per legem, sed per Christum. Ago, inquam, gratias, primum quidem pro vobis, deinde pro caeteris. Primum [Col. 0605A] pro vobis, de quibus magna omnibus utilitas venit, quia fides vestra, etsi nondum perfecta, jam tamen annuntiatur in universo mundo. Roma tunc erat caput mundi, et de toto orbe illuc conveniebant, atque Romanos suscepisse fidem Christianae religionis ubique divulgabant, sicque jam securius caeterae per orbem nationes eamdem fidem suscipiebant. Et haec est laus fidelium Romanorum, quia tale de eis exemplum ubique spargebatur. Ideoque cavere debebant, ne sicut fama fidei ipsorum procul audita fuerat, ita rumor dissensionis audiretur, et multis noceret. Incitantur enim ad profectum per hoc quod fides eorum ubique renuntiatur. Fides est divinitatis confessio, et religionis solidum fundamentum, quia veraciter credimus id quod videre non possumus. [Col. 0605B] Proprie vero nomen fidei inde vocatur, quia fiat quod dictum est aut promissum. Fides enim est dicta ab eo, quod fit illud quod inter utrosque placitum est, id est inter Deum et hominem, scilicet ut homo faciat opere quod dicit ore, et Deus reddat ei beatitudinem quam promisit.
«Testis enim mihi est Deus, cui servio in spiritu meo in Evangelio Filii ejus, quod sine intermissione memoriam vestri facio semper in orationibus meis, obsecrans si quo modo tandem aliquando prosperum iter habeam in voluntate Dei veniendi ad vos. Desidero enim videre vos, ut aliquid impartiar vobis gratiae spiritalis ad confirmandos vos, id est simul consolari in vobis, per eam quae invicem est, fidem vestram atque meam.»
[Col. 0605C] Dixi quia gratias ago pro vobis, et hoc non fallaciter dixi; nam Deus est mihi testis quod semper sum vestri memor in orationibus meis. Deus, cujus scientia non fallitur, ipse mihi testis est, qui novit arcana, qui veritatem considerat, ipse mihi testis est, quod vera sunt quae dico. Cui servio in spiritu meo, id est in affectu mentis meae, quia non per simulationem illi famulatum exhibeo, sed quidquid foris bene erga servitutem ejus operor, hoc intus in voluntate cordis similiter facio. Servio illi, et hoc in Evangelio Filii ejus, id est in praedicatione unigeniti ejus, per cujus incarnationem et mortem ac resurrectionem annuntio datam esse mundo salutem. Et pse Pater mihi testis est, quod in orationibus meis [Col. 0605D] semper facio memoriam vestri, id est quotiescunque oro pro me, oro et pro vobis; nec vestri obliviscor in precibus meis, sed jugiter memoro, et hoc sine intermissione. Ecce prior facit Apostolus, quod aliis praecipit: «Sine intermissione orate (Thess. V) .» Et tamen quod ait, sine intermissione memoriam facio vestri, non sic accipiendum est, quasi semper hoc ageret, cum fragilitas humana hoc implere non possit, sed ita potius intelligendum est quod nullus dies pertransiret, in quo pro eis non oraret. Hoc etiam dicit ut eum diligant, et audire desiderent, quem tanto studio pro ipsis orantem cognoscunt. Memor vestri sum in precibus meis, obsecrans, id est ob sacra quae percepistis: Deum orans, si quo modo, id est ut aliquo modo prospero vel adverso, [Col. 0606A] tandem, id est post multa desideria, aliquando, id est saltem semel, si saepius non potero; seu aliquando, id est aliquo tempore, sive aestatis, sive hiemis, habeam iter prosperum, id est efficax desideriorum meorum, iter dico veniendi ad vos, et hoc in voluntate Dei, quia tunc erit utilis adventus meus. Prosperum iter habeam in voluntate Dei, quoniam aliter prosperum iter non habeo, nisi voluntas Dei, quae omnia novit, et bonis omnibus nos praevenit ac fovet, illuc me direxerit, ubi fructum aliquem habeam. Vel prosperum iter habeam in voluntate Dei, quia non semper prosperitas itineris in Dei voluntate perficitur, sicut eorum qui prosperis successibus ad malum currunt. Ideo venire ad vos obsecro, quia desidero videre vos, et hoc scilicet, ut impartiar vobis [Col. 0606B] aliquid, id est ut faciam vos in aliquo participes spiritalis gratiae, qui nunc carnali sensu ad invicem contenditis. Impartiar vobis aliquid gratiae spiritalis quae in me est, id est gratuiti beneficii Dei, videlicet praedicationis, vel miraculorum, ad confirmandos vos, id est ut vos confirmem, quia jam aliquid habetis, sed adhuc infirmi et vacillantes estis, ideoque spiritali gratia ad confirmationem indigetis per quam firmi esse possitis. Volo, inquam, vobis impartiri aliquid gratiae spiritalis ad confirmandos vos in fide, id est volo simul consolari in vobis, per eam quae invicem est fidem, ut per communem fidem invicem consolemur, et de gratia sancti Spiritus invicem gratulemur. Modo enim sum ego desolatus, et vos similiter, licet non sentiatis. Sed sic consolationem [Col. 0606C] accipiemus ego et vos, si ego opus meum in vobis firmum et stabile videro, et si vos apostolicae gratiae fueritis participes. Et ita simul, id est vicario modo et ego in vobis, et vos in me, consolationem habebimus, per eam fidem quae est invicem, id est communis, quod est Graece Catholica, fidem, dico vestram atque meam, id est si vestram fidem videro meam, et meam esse vestram, ut una eademque sit et vestra et mea fides, tunc simul consolabimur.
«Nolo enim vos ignorare, fratres, quia saepe proposui venire ad vos, et prohibitus sum usque adhuc, ut aliquem fructum habeam in vobis, sicut et in caeteris gentibus Graecis ac barbaris, sapientibus et insipientibus debitor sum, ita quod [Col. 0606D] in me promptum est, et vobis qui Romae estis, evangelizare.»
Credendum est quod dixi, me desiderium habere veniendi ad vos, quia, o fratres mei! id est ejusdem matris ecclesiae filii, nolo vos ignorare quod non solum volui, sed proposui venire ad vos, et hoc saepe proposui, sed efficere nondum potui, quia prohibitus sum usque adhuc, id est usque ad hoc tempus, vel a Spiritu sancto, vel a membris diaboli multa impedimenta mihi, dispensante Deo, ingerentibus. Ideo toties proposui ad vos venire, ut habeam in vobis aliquem fructum aeternae mercedis, sicut et in caeteris gentibus, id est ut pro labore praedicationis, quam vobis impendo, habeam fructum supernae retributionis, sicut habiturus sum pro caeteris gentibus, [Col. 0607A] quibus hucusque praedicavi a Jerusalem in circuitu per universam Asiam usque in Illyricum, ubi Europa incipit. Exemplo gentium istarum, provocat Romanos. Vel habeam fructum in vobis, id est ut vos, accepto semine praedicationis, fructificetis virtutes et opera bona, quia fructum illum reputo meum. Volo, inquam, fructum in vobis taliter acquirere, sicut et in caeteris, quia in omnibus sum debitor, omnibus debitorem fecit me Deus, Graecis ac barbaris, sapientibus et insipientibus. Graeci duabus appellationibus omne hominum genus distinxerunt, dicentes unumquemque vel graecum esse vel barbarum. Nam quia ipsi Graeci legibus utebantur, omnes reliquos tanquam sine legibus viventes, barbaros appellaverunt. Et Apostolus non solum Graecis, sed [Col. 0607B] et barbaris, nec solum sapientibus, sed et insipientibus debitor est, quia omnibus praedicare missus est. Graecos dicit sapientes, apud quos omnis philosophia erat; barbaros autem vocat insipientes, velut imperitos. Sed quomodo his omnibus est debitor, qui nihil ab eis accepit, nisi quia per gratiam sancti Spiritus ei datum est, ut omnium istorum linguis loqui posset? Nam quia linguarum notitiam non pro se quis, sed pro his quibus praedicandum est, accipit, debitor omnibus illis efficitur, quorum accipit a Deo linguae notitiam. Sapientibus autem debitor est per hoc quod accepit sapientiam in mysterio absconditam, quam perfectis et sapientibus loqueretur. Insipientibus quoque factus est debitor in eo quod patientiae gratiam et longanimitatis accepit. Summae [Col. 0607C] etenim patientiae est, ferre insipientium motus. Itaque debitor est Apostolus sapientibus, ut eos ad majora sapientiae arcana promoveat; et insipientibus, ut illos erudiat, quod tandiu patienter ferat, donec ab illis insipientiam removeat. Possunt etiam justi nomine sapientium, atque peccatores appellatione insipientium designari. Et Apostolus debitor est sapientibus et insipientibus, quia praedicatoris est debitum, justis invigilare ne cadant, et peccatoribus ut resurgant; justis admonere ut viam justitiae teneant, peccatores corripere ut viam iniquitatis deserant. Debitor sum Graecis et barbaris, atque sapientibus et insipientibus. Ita et vobis qui Romae estis, sum debitor evangelizare, quia sicut aliis, sic et vobis [Col. 0607D] debeo praedicare, quoniam ad omnes sum missus. De Judaeis tacet, quia magister gentium est. Quod scilicet evangelizare promptum est in me, quia ad hoc agendum sum paratus et velox.
«Non enim erubesco Evangelium. Virtus enim Dei in salutem omni credenti, Judaeo primum et Graeco. Justitia enim Dei revelatur in eo ex fide in fidem, sicut scriptum est: Justus autem ex fide vivit (Habac. II; Hebr. X) .»
Ideo sum promptus ad evangelizandum, quia non erubesco Evangelium, id est nulla est mihi erubescentia ex praedicatione evangelii, sicut nonnullis qui erubescebant praedicare Christum crucifixum, non intelligentes nihil dignius Deo, quam quod ad humanam salutem proficit. Nam insigne virtutis et pietatis [Col. 0608A] est, quod Dominus propter salutem imaginis suae dignatus est usque ad passionem crucis humiliari. Quod nunc Apostolus intuens, non erubesco, inquit, Evangelium. Et quare non erubescis? Quia ipsum Evangelium est virtus Dei, id est quod in Evangelio praedicatur, videlicet crux et mors et resurrectio Salvatoris, est virtus Dei, quamvis stultitia videatur incredulis. Nulla enim major virtus est, quam devicta morte, homini vitam perditam reddere. Talis vitus est Evangelium, videlicet quia virtutem victoriae Christi annuntiat. Et virtus est quia gratiam praestat, per cujus auxilium valeamus facere quae praecipit. Quod quia lex non fecit, infirma fuit. Virtus est valens, in salutem omni credenti, Judaeo primum, ac deinde Graeco, id est gentili, [Col. 0608B] hoc est, omni credenti, tam de circumcisione quam de praeputio, valet Evangelium ad aeternam salutem. Judaeus causa patrum, et quia prior cognovit Deum, praeponitur gentili, quamvis non sit jam dignior propter hoc quod Dominus dixerat: Filius meus primogenitus Israel. Vere Evangelium est virtus Dei, nam justitia Dei revelatur in eo, quae velata fuerat in Veteri Testamento. Vel ita: Vere Evangelium valet in salutem omni credenti, nam justitia Dei revelatur in eo. id est justitia fidei quae tegebatur in lege. Justitia enim Dei est qua gratis justificat impium per fidem sine operibus legis. Quam revelat Evangelium, dum dat fidem homini, per quam justificatur qui credit Deum justum et ve racem in promissis, ut inquirentes se remuneret, et [Col. 0608C] contra negligentes se damnet. Justitia dico, tendens ex fide in fidem, id est ex fide Veteris Testamenti in fidem Novi. Populus enim Israel in fide erat, quia crediderat Deo et Moysi famulo ejus. Ex qua fide nunc ad fidem evangelicam transit. Ejus quippe est justitia, qui transit de fide in fidem, ut libenter transeat Judaeus, et quicunque alius ex fide Veteris in fidem Novi Testamenti. Justitia enim revelatur ex fide legis, ubi praedicatur unus Deus, in fidem Evangelii, ubi manifestatur Pater et Filius, et Spiritus sanctus. Ex fide primi adventus Domini, in fidem secundi. Ex fide resurrectionis primae, in fidem secundae. Ex fide praedicatorum, in fidem populorum. Ex fide humanitatis Christi, in fidem ejus divinitatis. Ita revelatur in Evangelio ex fide justitia, [Col. 0608D] per quam salvamur, sicut scriptum est in Habacuc: Justus autem ex fide, id est qui justificatus est ex fide, vivit, id est aeternam vitam consequitur. Et ita ex fide justitia, et ex justitia vita. Vel justus vivit interim ex fide, dum est in hac peregrinatione, donec ad patriam perveniens, vivat ex specie. Per fidem vivere incipit anima, quae per infidelitatem erat mortua. Fides autem qua vivitur, ipsa est quae per dilectionem operatur; quoniam fides si non habeat opera, mortua est in semetipsa (Jacob. II) . Quod tamen de illis qui tempus operandi habent, intelligitur. Nam si quis mox ut per fidem in baptismo justificatus est, ex hac luce migraverit, hic sola fide sine ullis operibus vitam consequetur. Qui vero [Col. 0609A] tempus bene operandi habet, et operari negligit, frustra de fide praesumit. Quod Apostolus dixit, quia justus ex fide vivit. In propheta sic legimus: «Justus autem in fide sua vivet.» Sed ideo Apostolus magis translatione septuaginta Interpretum usus est, quia scribebat Romanis, qui Scripturas Hebraicas nesciebant: nec erat ei cura de verbis, cum sensus esset in tuto, et damnum ex eo praesens disputatio non haberet; quia et Hebraei qui Graecas litteras didicerant, editionem septuaginta Interpretum legebant. Ob hoc ergo et istud et alia plura testimonia quae ponit, ab Hebraicae veritatis translatione, qua nunc utimur, discordare videntur, quia aliquando sumit a septuaginta Interpretibus, aliquando sicut loquens eodem spiritu quo prophetae, sensum sumit [Col. 0609B] tantummodo, utens suis verbis suaque dispositione.
«Revelatur enim ira Dei de coelo super omnem impietatem et injustitiam hominum eorum qui veritatem Dei in injustitia detinent, quia quod notum est Dei, manifestum est in illis (Galat. III) . Deus enim illis manifestavit. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta, conspiciuntur; sempiterna quoque virtus ejus et divinitas, ut sint inexcusabiles.»
Nunc aggreditur gentiles secundum priorem statum, qui jactabant bonam naturam, et excusabant suas turpitudines per ignorantiam, ostendens eos et prius notitiam habuisse, et post per culpam perdidisse, atque bonam naturam sibi ipsis a Deo relictam, [Col. 0609C] in omnia mala praecipitatam. Quasi dicat: In Evangelio revelatur justitia Dei, non solum qua justificat per fidem poenitentes, sed et qua damnat in malitia perseverantes. Nam ira Dei quam juste peccantibus inferet, id est vindicta qua eos percutiet, revelatur in eodem Evangelio super eos ventura de coelo. Vel ita: Ex fide est justitia, et inde salus, quia ex impietate est injustitia, et inde ira, id est poena. Nam ira Dei revelatur, etc. Non dixit infertur, sed revelatur. Ubi enim revelatur, non infertur, non percutit; sed revelatur, ut terreat, et territis non inferatur. Revelatur per Evangelium, quae ante erat occulta hominibus. Revelatur ira Dei, id est animadversio districti judicis. Revelatur de coelo, ut noverint [Col. 0609D] homines non solum beneficia, sed et plagas exspectare de coelo. Vel de coelo, id est de Ecclesia revelatur ira futuri judicii, quoniam ab Ecclesia manifestatur peccantibus ira judicis venturi de coelis in fine saeculi, super omnem impietatem et injustitiam hominum, id est ad conculcandam in suppliciis eorum perversitatem, qui debitum cultum Deo denegant, et qui in luxuria caeterisque vitiis male vivunt. Impietas enim infidelitatem significat, injustitia vero criminosam conversationem. Impietatem hominum, eorum hominum dico, qui veritatem Dei detinent in injustitia. Omne quod mutari potest, veritas non est. Veritas Dei est invisibilis et incommutabilis ejus substantia. Quam detinent in injustitia, quicunque per visibiles et mutabiles creaturas, hominibus demonstraverunt [Col. 0610A] colendam idolorum culturam. Veritatem Dei, id est quod ipse est verus Deus, detinent in injustitia, quia cum vere sciant uni Creatori Deo debere cultum summae venerationis exhiberi, eum injuste exhibent creaturae. Veritatem Dei, id est veram de Deo cognitionem, detinent in injustitia, id est in malo opere, malentes injuste morari in voluptatibus suis, nec pro Dei veritate quae se illis sponte offert, volente a nequitia sua recedere, sed ipsam veritatem in nequitia, si fieri possit, detineri secum. Dixi quia detinent veritatem Dei, nec sinunt ut ad aliorum notitiam perveniat, dum simulacra pro Deo docent adorari. Nam illi noverunt ipsam veritatem, quam caeteris abscondunt, quia quod notum est Dei, id est quod naturali ingenio sciri potest [Col. 0610B] de Deo, manifestum est illis. Multa enim sunt quae de Deo per naturam sciri non possunt, sicut est mysterium Incarnationis et Passionis, quod latuit sapientes mundi. Sed hoc de Deo naturaliter sciri potest, quod ipse sit Deus, quia omnis creatura ostendit se non esse Deum, sed esse alium qui eam fecerit, cujus servitio parere necesse sit; ita quod notum est de Deo, manifestum est illis. Vel manifestum est in illis, id est in cordibus eorum, quamvis exterius in opere ipsorum non appareat. Habent enim in se unde noscant eum, scilicet naturalem rationem. Vere manifestum est in illis, sive illis, quia Deus per opus suum manifestavit illis quoniam virtus ejus occulta ex his quae palam sunt, manifestatur. Dominus manifestavit, id est non solum naturalis [Col. 0610C] ratio profuit, sed Deus quotidie adjuvit, ne sola natura sufficere videretur. Deus illis manifestavit ostensione creaturarum, quoniam naturali ingenio intellexerunt quia hoc non est Creator, quod creatura. Nam invisibilia ipsius, id est aeternitas, virtus, divinitas et omnipotentia conspiciuntur a creatura mundi, id est ab homine, in quo per quamdam affinitatem omnes creaturae sunt, quia commune habet esse cum lapidibus, vivere cum arboribus, sentire cum animalibus, intelligere cum angelis. Ab hac creatura mundi, id est ab homine, conspiciuntur invisibilia Dei, intellecta per ea quae facta sunt, id est per creaturas. Nam si vigilanter exteriora conspicimus, per ipsa eadem ad interiora revocamur. Vestigia [Col. 0610D] quippe Creatoris sunt mira opera invisibilis creaturae, quoniam per haec quae ab ipso sunt, imus ad ipsum; menti enim nostrae peccato suo exterius sparsae, necdum Deus sic interius innotescit; sed dum facturae suae decus foras proponit, quasi quibusdam nutibus innuit, et quae intus sequamur ostendit, ac miro modo ipsis formis exterioribus nos ad interiora perducit. Viae quippe ad Creatorem sunt opera considerata creaturae, quae dum facta cernimus, potentiam factoris miramur. Nam quocunque se verterit anima si vigilanter intendit, in iisdem ipsis Dominum invenit, per quae reliquit; ejusque potentiam eorum rursum consideratione cognoscit, quorum amore deseruit; et per quae adversa cecidit, per haec conversa revocatur. Ubi enim lapsi sumus, [Col. 0611A] ibi incumbimus ut surgamus. Et quasi ibi surgendo manum considerationis figimus, ubi pede amoris lubrici corruentes, negligendo jacebamus. Quia enim ab invisibilibus per visibilia cecidimus, dignum est ut ad invisibilia ipsis rursum visibilibus innitamur; et quo casu anima venit ad infima, eo gradu revertatur ad summa. Bene itaque dicitur, quod invisibilia Dei conspiciuntur a creatura mundi, id est ab homine; intellecta per ea quae facta sunt, quoniam per visibiles facturas intelligitur invisibilis factor. Sic enim et gentiles, quamvis legem aut prophetas non haberent, cognoverunt Deum, per visibilem scilicet creaturam pervenientes ad intelligentiam invisibilis Creatoris. Invisibilia ipsius a creatura mundi, id est ab homine, qui omni creaturae mundi praeeminet; [Col. 0611B] vel a creatura, id est a constitutione mundi, conspiciuntur intellecta per ea quae facta sunt ab eo, sempiterna quoque virtus ejus et divinitas, quae nihilominus sempiterna ex conjecturis agnoscitur creaturae similiter [Col. 0611D] Locus obscurus. . Virtus est quae regit omnia, divinitas quae replet universa. Potest etiam sempiterna virtus ejus intelligi Filius ejus, per quem facta sunt omnia, et qui nunquam coepit esse, sed sempiternus, id est semper aeternus est cum eo, divinitas autem Spiritus sanctus. Intelligitur itaque per visibiles creaturas invisibilis Pater, et sempiterna virtus ejus, quae est Filius, ac divinitas, id est Spiritus sanctus, ad quem maxime sanctificatio pertinet. Ita ut et gentiles qui Scripturas divinas non habebant, sint inexcusabiles, [Col. 0611C] quoniam non fuerunt veritatis ignari, sed ipsi veritati quae se illis revelaverat, exstiterunt ingrati.
«Quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum: dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt (Ephes. IV) . Et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei. in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum et quadrupedum et serpentium. Propter quod tradidit illos Deus in desideria cordis eorum in immunditiam, ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis, qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerunt et servierunt creaturae [Col. 0611D] potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula. Amen.»
Non possunt excusari de ignorantia, sicut volebant asserere. Qui revera per naturalem rationem cognoverunt Deum. Et cum cognovissent eum, non glorificaverunt eum sicut Deum, bene vivendo et colendo; aut etiam gratias illi non egerunt de cognitione ejus, quam, ipso donante, perceperant. Debuissent enim illum glorificare digne colendo et praedicando, atque voluntatem ejus faciendo, et gratias illi semper agere quod eorum cordibus notitiam sui dignatus esset infundere. Gratias agere, id est, pia devotione grati existere, ut recognoscerent [Col. 0612A] se sapientiam et omnia bona ab illo habere. Sed non glorificaverunt eum, nec gratias ei reddiderunt, sed sibi tribuentes sapientiam, quam a se non habebant, et se putantes aliquid esse, cum nihil essent, evanuerunt in cogitationibus suis, quas a se, non a Deo conceperant; et obscuratum est paulatim cor eorum, donec omnino fieret insipiens. Evanue runt, quoniam vani, et falsi fuerunt in cogitationibus suis, et ratio mentis eorum fumo superbiae obscurata est, dum in se ipsis gloriarentur. Et vere evanuerunt, nam dicentes se esse sapientes, id est, jactantes se quasi proprio sensu sapientiam invenisse, stulti facti sunt, id est obscuratum est insipiens cor eorum. Cum enim quidam eorum non solum ad instituta utilissimarum artium, et doctrinam [Col. 0612B] liberalium disciplinarum, sed etiam ad inquisitionem summi boni aciem mentis intenderint, et invisibilia Dei per ea quae facta sunt, intellecta conspexerint, non agentes tamen gratias Deo, nec confitentes illum sibi esse hujus facultatis auctorem, sed dicentes se esse sapientes, id est, non in Deo, sed in semetipsis gloriantes, quasi ad veritatis inspectionem suis studiis, atque rationibus propinquassent, evanuerunt in cogitationibus suis, quod, illuminante Dei, gratia, invenerant, obcaecante superbia perdiderunt, relapsi a superna luce in tenebras suas, id est, ab incommutabili atque aeterno bono, ad mutabilem corruptibilemque naturam. Et mutaverunt non solum sensu, sed et opere, quantum ad se mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei, talem scilicet [Col. 0612C] fingentes Deum, qualis non est, et non sicut eum cognoverunt tradentes hominibus, sed simulacra pro Deo coli censentes. Qui dum per cogitationum suarum vanitatem formas et imagines in Deo requirerent, Dei imaginem perdiderunt; et in tantas stultitiae tenebras devoluti sunt, ut gloriam Dei ad corporalem et corruptibilem humanae formae effigiem verterent, et divinae majestatis eminentiam ad brutorum animalium formas inclinarent.
Mutaverunt gloriam Dei, qui est incorruptibilis et aeternus, in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, quasi similem facientes gloriam Dei, id est, gloriosum Deum, imagini hominis, et ipsam imaginem velut Deum colentes. Nec solum in similitudinem [Col. 0612D] hominis mutaverunt gloriam Die, sed etiam in similitudinem volucrum et quadrupedum et serpentium. A dignioribus creaturis ad minus dignas gradatim descendit, ut ostendat illos in profundiores stultitiae tenebras corruisse. Mos fuit ab antiquo Romanis adorare simulacra hominum, ut Romuli, Jovis et aliorum, maxime ab adventu Aeneae in Italiam; volucrum autem et quadrupedum atque serpentium, ex quo Alexandria ab Augusto victa est et Romae subjugata. Consueverant enim colere deos omnium gentium quas superassent. In tam viles formas mutaverunt, ut dictum est, gloriam Dei. Propter quod Deus tradidit, id est, dimisit, illos in [Col. 0613A] desideria cordis eorum. Tradere enim dicitur Deus, dum non retinet delinquentes, propter arbitrii libertatem ad malum promptissimam. Manifestum quoque est Deum operari in cordibus hominum, ad inclinandas eorum voluntates quocumque voluerit, sive ad bona pro sua misericordia, sive ad mala pro meritis eorum, judicio utique suo, nonnunquam aperto, nonnunquam occulto, semper autem justo. Nam, propter praecedentia peccata, multiplicantur sequentia. Et Deus qui peccatorem diu exspectat ut redeat, non redeunti atque contemnenti ponit adhuc ubi gravius impingat. Peccatum quippe quod per poenitentiam citius non deletur, aut peccatum est et causa peccati, aut peccatum et poena peccati, aut peccatum simul et causa et poena peccati. Omne [Col. 0613B] enim quod prius male committitur, peccatum est. Sed si citius poenitendo non tergitur, justo judicio omnipotens Deus obligatam peccatis mentem, etiam in culpam alteram permittit cadere. Peccatum ergo quod poenitentiae lamento non diluitur, peccatum est simul et causa peccati, quia ex illo oritur, unde adhuc peccatoris animus altius obligetur. Peccatum vero quod ex peccato, id est, ex secundo sequitur, peccatum simul est et poena peccati, quia, excrescente caecitate, ex retributione prioris culpae generatur, ut quasi jam quaedam sint in peccatore supplicia ipsa incrementa vitiorum. Fit vero nonnunquam ut unum idemque peccatum, et peccatum sit et poena peccati simul et causa peccati. Quod bene Apostolus hoc loco demonstrat, dicens [Col. 0613C] de infidelibus ac lubricis: Cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis. Ecce est peccatum et causa peccati. Ex qua causa quid sequitur adjungit: Et obscuratum est insipiens cor eorum. Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt. Et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei, in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum et quadrupedum et serpentium. Ecce est peccatum solummodo. Et poena peccati esset, si non adhuc ex hoc peccato et aliud sequeretur. Nam post infidelitatem eorum subditur, Propter quod tradidit illos Deus, etc. Qui igitur cognoscentes Deum, non sicut Deum glorificaverunt, ex eo peccato [Col. 0613D] et causa peccati ad hoc quoque perducti sunt, ut ad cultum serpentium et volucrum laberentur. Sed quia per hanc etiam caecitatem usque ad immunditiam carnis et contumelias ceciderunt, ipsa infidelitatis eorum caecitas praecedenti intellectui et peccatum est et poena peccati; subsequenti vero immunditiae, peccatum facta est et causa peccati. Prioris itaque peccati merito, peccatorum subsequentium fovea tegitur, ut qui malum sciens perpetrat, deinceps juste in aliis etiam nesciens cadat. Hoc quippe agitur, ut culpis culpae feriantur, quatenus supplicia fiant peccantium ipsa incrementa vitiorum. Merito itaque post idololatriae culpam subditur: Propter quod tradidit illos Deus, et caetera, quoniam Deus illos juste deseruit et propriis [Col. 0614A] voluntatibus, qui sibi praetulerant idola, et sicut Scriptura loquitur: «Initium fornicationis est exquisitio idolorum, et adinventio illorum corruptio vitae est (Sap. XIV) .» Tradidit igitur illos ob idololatriam, id est subtrahendo gratiam suam, permisit illos in desideria cordis eorum, id est ut inciderent in ea quae cor eorum desiderabat secundum carnis ardorem; desideria dico tendentia in immunditiam, id est in carnis maculationem, usque adeo ut afficiant corpora sua contumeliis, id est ut scilicet ipsi applicent corpora sua in contumeliis, id est in contumeliosis operibus. Contumelia est quae ingeritur alicui contra dignitatem personae. Et isti corporibus suis ac naturae grandem fecere contumeliam, subdendo se tam pudendis turpitudinibus. Contumeliis [Col. 0614B] affecerunt corpora sua, et hoc in semetipsis, id est, se soli sine aliis maculantes. Illi sic afficiunt corpora sua, qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium, id est quod de Deo verum est, dederunt idolo, quando sicut Scriptura dicit: «Incommunicabile nomen imposuerunt lignis et lapidibus (Sap. XIV) .» Nomen quippe deitatis est incommunicabile creaturis, quoniam solus Creator proprie et vere Deus nominatur. Sed gentiles hoc nomen imposuerunt lignis et lapidibus, quando idola lignea et lapidea instituerunt appellari Deus. Et hoc est quod nunc dicuntur in mendacium mutasse veritatem Dei. Veritas enim Dei, quod ipse veraciter Deus sit. Quam veritatem vertit in mendacium, qui idolum dicit vel putat esse Deum. Falsum est enim [Col. 0614C] hoc. Nec solum ita veritatem mutaverunt in falsitatem, aestimantes idola deos esse, quod falsum est, sed etiam coluerunt ipsa idola, ne dicerent, non colo simulacra, sed res eorum, ut solem et caetera hujusmodi. Coluerunt non Creatorem, sed creaturam, id est, non Deum, sed idola, diligenter ornando coronis aureis ipsas imagines daemonum, et eas, flexis genibus, adorando, et servierunt thura et sacrificia offerendo creaturae potius quam Creatori, quasi esset melius servire creaturae, id est idolis et daemonibus, quam Deo, qui est benedictus in saecula, id est in aeternum, amen, id est, vere. Cui qui adhaeserunt, et ipsi cum eo benedicti erunt in saecula veraciter. Sed gentiles effecti sunt maledicti et [Col. 0614D] temporales, qui benedictum in saecula reliquerunt.
«Propterea tradidit illos Deus in passiones ignominiae. Nam feminae eorum immutaverunt naturalem usum, in eum usum qui est contra naturam. Similiter autem et masculi, relicto naturali usu feminae, exarserunt in desideriis suis in invicem, masculi in masculos turpitudinem operantes, et mercedem quam oportuit erroris sui in semetipsis recipientes.»
Dixi quia servierunt creaturae, propterea tradidit illos Deus, id est ire permisit in passiones, id est in voluptates, quae, et si delectent, sunt passiones naturae. Ecce iterum vindicta. Praecedens enim culpa qua servierunt creaturae, vindicta est, subsequentibus [Col. 0615A] turpitudinum passionibus. Superius dicti sunt mutasse gloriam Dei in similitudinem imaginis volucrum et serpentium, nec tamen coluisse dixit eos illa. Et propterea ceciderunt in immunditiam carnis, vindice Deo, cujus gloriam in idola mutaverunt. Deinde, crescente errore, coluerunt pro Deo ipsa idola quae fecerant, et servierunt eis, sicut Apostolus loquitur, ac propterea detestabilioribus adhuc immunditiis puniuntur. Tradidit illos Deus in passiones ignominiae, id est in ardores voluptatum nec nominandarum. Ignominia enim dicitur, quasi sine nomine. Appellatur enim ignominia, eo quod desinat habere dignitatis nomen ille, qui in aliquo crimine deprehenditur. Et vere in ignominiosas passiones traditi sunt: Nam feminae eorum immutaverunt [Col. 0615B] naturalem usum. Non dixit conjugalem usum, sed naturalem, eum volens intelligi qui fit in membris ad hoc creatis, ut per ea possit ad generandum uterque sexus commisceri. Ac per hoc cum eisdem membris etiam meretrici quisque miscetur, naturalis est usus, nec tamen laudabilis, sed culpabilis. Ab ea vero parte corporis, quae non ad generandum est instituta, etsi conjuge quis utatur, contra naturam est et flagitiosum. Ita immutaverunt feminae eorum naturalem usum, in eum qui est contra naturam, quia ipsae feminae in feminas turpia exercuerunt. Nec solum feminae contra naturam fornicatae sunt, sed etiam masculi, similiter relictis feminis, quibus naturaliter possent misceri, exarserunt per iniquam voluptatem in desideriis suis, id [Col. 0615C] est a se genitis. Exarserunt spiritu fornicationis invicem, et nequissima desideria compleverunt turpissimis operibus, et mercedem quam oportuit erroris sui, id est vindictam dignam et congruam peccato erroris sui receperunt in semetipsis, id est Deum vindicaverunt in natura sua. Ideo enim Apostolus ipsa crimina evidenter expressit, ut cognoscamus eos rationem perdidisse naturae, qui tam amentes effecti sunt, ut omnia perverterent in Deum perversi. Neque enim ordinem naturae servare poterant, qui auctorem naturae dereliquerant. Idcirco feminae in feminas, et viri in viros turpia egerunt, in quibus par culpa fuit, tam feminarum quam etiam virorum.
[Col. 0615D] «Et sicut non probaverunt Deum habere in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt, repletos omni iniquitate, malitia, fornicatione, avaritia, nequitia, plenos invidia, homicidio, contentione, dolo, malignitate, susurrones, detractores, Deo odibiles, contumeliosos, superbos, elatos, inventores malorum, parentibus non obedientes, insipientes, incompositos, sine affectione, absque foedere, sine misericordia. Qui cum justitiam Dei cognovissent, non intellexerunt, quoniam qui tale agunt, digni sunt morte; non solum qui faciunt ea, sed etiam qui consentiunt facientibus.»
Praedicta mala fecerunt gentiles. Et quia necdum respicere voluerunt, adhuc in alia ceciderunt. Commiserunt [Col. 0616A] enim abominanda quae diximus, et non probaverunt Dominum haec habere in notitia, id est cum multis rationibus possent probare Deum habere in notitia haec crimina, tamen putaverunt Deum ignorare et negligere ea. Et sicut ex sua culpa hoc putaverunt, sic ex eadem culpa factum est, quod tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut putarent omnia reprobanda esse facienda; et cum tam turpia operarentur, nescirent se malum operari. Vel ita: Non solum supradictas abominationes fecerunt, sed etiam non probaverunt, id est non elegerunt, Deum habere in notitia, id est ut cognoscerent eum. Ille probat, id est probum et laudabile esse judicat, habere Deum in notitia, qui pia devotione studet eum in animo semper habere, et tanquam [Col. 0616B] praesentem timet eum ac reveretur et peccare non audet. Sed hoc gentiles non fecerunt. Et sicut non probaverunt Deum habere in notitia, id est ut haberent eum in notitia sua, vel eum scirent nosse mala quae faciebant, tradidit, id est dimisit illos Deus in reprobum sensum, ut jam nihil intelligant, nisi quod a probitate remotum est, ut faciant ea quae non conveniunt facere, est illa agere quae divinae leges detestantur. Illos dico non parum habentes iniquitatis, sed repletos omni iniquitate. Cujus partes enumerantur, cum subditur: Malitia, fornicatione, etc. Genus enim praemittitur, et species subjunguntur, ut gentiles evidentius accusentur et terreantur. Malitia pertinet ad mentem, fornicatio ad carnem. Malitia enim est, [Col. 0616C] qua quis machinatur laedere alium quocunque modo. Fornicatio autem dicitur a fornicibus, id est ab arcuatis, in quibus meretrices prostituebantur. Sed hoc in loco intelligitur fornicatio nominari, quidquid extra legale connubium committitur. Avaritia vero est insatiabilis amor habendi. Nequitia est temeritas vel praesumptio, quando quis audet quod nequit efficere. Vel nequitia dicitur a NEQUIDQUAM; et est defectio boni, quando quis ab amore coelestium deficit, et in amorem terrenorum exardescit. Sic enim tendit ad nequidquam, id est ad vanitatem et ad non esse, recedens a vero Dei esse. Invidia vero est, quae aliena felicitate torquetur, et in duplicem scinditur passionem, cum quis aut quod ipse [Col. 0616D] est, alium esse non vult, aut alium videns esse meliorem, dolet se non esse consimilem. Homicidium autem, ex homine et caede compositum est. Et pulchre homicidium invidiae sociavit Apostolus, quoniam ipsa est prima hujus criminis materia. Nam primum homicidium et diaboli et Cain de invidia ortum est, et adhuc nonnunquam fiunt homicidia per invidiam. Contentio autem est, ubi non ratione aliquid, sed animi pertinacia defenditur; et ubi non veritas quaeritur, sed animositas fatigatur. Dolus vero est mentis calliditas, ab eo quod eludat. Aliud enim agit et aliud simulat. Dolus, inquam, est occulta malitia, blandis sermonibus adornata, cum aliud sonat in ore, et aliud latet in corde. Malignitas autem est mala voluntas, quae malo igne [Col. 0617A] accensa, neminem vult amare, nec operari unde debeat amari. Inter malitiam et malignitatem haec distinctio est, quod cogitatio prava mentis malitia dicitur; malitiae autem votum vel opus malignitas appellatur. Susurrones vero sunt, qui in auribus alicujus loquuntur malum de alio. Detractores autem, qui virtutes ab aliquo suis verbis detrabunt vel minuunt. Susurro quippe a sono locutionis dicitur, quia non in facie alicujus, sed in aure loquitur secrete derogando. Detractio autem est, aliorum bene gesta opera vel in malum vitiose mutare, vel invidendo fallaci fraude diminuere, cum aut mala dicuntur quae bona sunt, aut parva bona quae magna sunt. Detrahere enim est, bona alterius deorsum trahere, id est inclinare et premere, vel de ipsis bonis [Col. 0617B] aliqua trahere, ut pauciora seu minora quam sunt, ostendantur esse. Ne autem viderentur susurrones et detractores parum peccare, mox addidit: Deo odibiles. Odibiles enim sunt Deo, qui male susurrant de proximis suis vel detrahunt eis. Vel Deo odibiles dicuntur, qui seminant inter amicos discordias. Unde Salomon testatur (Prov. VI) , quia sex sunt quae odit Deus, et septimum quod detestatur anima ejus; ipsumque septimum est ille, qui seminat inter fratres discordiam. Contumeliosi vero vocantur, qui veloces sunt in verborum vel factorum injuriis. Contumelia enim dicitur factum vel dictum, quod indignum et inconveniens est illi, cui injuste et contumaciter infertur. Superbi sunt, qui judicant de se supra quam debeant esse. Superbia [Col. 0617C] enim est, perversae celsitudinis appetitio. Perversa autem celsitudo est, deserto eo cui debet animus inhaerere principio, sibi quodam modo fieri principium. Hoc fit, cum sibi nimis placet, id est cum ab illo incommutabili bono deficit, quod magis ei placere debuit, quam ipse sibi. Elati quoque sunt, qui e efferunt supra mensuram suam, vel qui majorum institutis non acquiescunt, dum nolunt pati priorem vel parem. Inventores malorum sunt, qui nova genera peccandi reperiunt, vel nova tormenta, quibus alios crucient, sive novas leges injustas, aut alia quaelibet mala primi inveniunt. Haec enim malis studiis illi solent agenda invenire, quibus non sufficit, ut faciant mala quae priores sui fecerunt, [Col. 0617D] aut quae contemporaneos suos adhuc facere conspiciunt. Qui vero sunt parentibus non obedientes, feris sunt indomabiliores, quoniam ferae suis parentibus sunt subditae et acquiescentes. Insipientes autem sunt, qui ab ipso fonte sapientiae, qui Deus est, recesserunt. Et ideo incompositi, quia omnis insipiens inordinatus est. Incompositi sunt habitu, incessu et motu. Incompositio enim corporis indicat qualitatem mentis. Sine affectione sunt, qui viscera dilectionis, quibus erga alterum moveantur, non habent, sed durum et insensibile cor erga proximi dilectionem gerunt. Absque foedere sunt, qui societatem omnium fugiunt, qui foedus concordiae et societatis habere cum nullo volunt. Sine misericordia sunt, qui non compatiuntur miseriis aliorum. Et omnia [Col. 0618A] haec mala fuerunt in gentilibus. Qui cum justitiam Dei cognovissent, non intellexerunt, quoniam qui talia agunt, digni sunt morte. Per hoc quod eis naturaliter displicet malum, cognoverunt justitiam Dei. Et, licet hanc ita cognovissent, non intellexerunt eos qui talia faciunt, dignos esse perpetua morte. Quoniam si intellexissent, timuissent; si timuissent, nunquam talia commisissent. Amiserunt enim lumen intelligentiae, ex quo deseruerunt fontem coelestis sapientiae. Et ideo, quamvis non intellexissent, non possunt excusari, quia praecedentibus culpis meruerant sic excaecari. Qui ne putarentur, his tantum poenis affligi, quibus delectabantur, id est supradictis criminum turpitudinibus, addit ultimam mortem aeternam Apostolus: Digni sunt, inquit, [Col. 0618B] morte qui talia faciunt. Ubi cum magno timore notandum est, quia nonnulla quae putantur levia, posuit inter ista pro quibus aeterna mors acquiritur, sicut sunt ea quae faciunt susurrones et detractores, et incompositi vel contentiosi. Digni, inquit, sunt morte non solum qui faciunt ea, sed et qui consentiunt facientibus, ut nullus excusetur. Sunt enim quidam qui se reos non putant, si non operantur quae mala sunt, consentiunt autem facientibus. Consentire autem est, si quis cum possit reprehendere, taceat vel aduletur. Sed facientes et consentientes, aeternam mortem merentur. Hucusque vitia gentilium Apostolus detestando manifesta vit, ne jam de pristinis actibus se excusarent; sed quales antea fuerant, humiliter recognoscerent, [Col. 0618C] ne se Judaeis superbe praeferrent, sed tanto magis Deum diligerent, ac gratiae ejus obnoxii fierent, quanto plura et majora peccata ab eo sibi esse dimissa considerarent.
«Propter quod inexcusabilis es, o homo omnis qui judicas (Matth. VII) . In quo enim judicas alterum, teipsum condemnas. Eadem enim agis, quae judicas. Scimus enim quoniam judicium Dei est secundum veritatem in eos qui talia agunt.»
Omnes, inquit, et facientes, et assentientes, digni sunt morte. Propter quod, id est propter quam causam, inexcusabilis es, o homo! omnis qui judicas [Col. 0618D] alios. Homo dico, non gentilis tantum, sed et omnis, sive gentilis, sive Judaeus, sive major, sive minor. Cum enim dicit omnis, subintrat jam monstrare non solum gentilem, sed etiam Judaeum, qui secundum legem volebat judicare de gentilibus. Communiter ergo nunc de Judaeis et gentilibus agit, Judaeus enim judicabat gentilem secundum pristinam conversationem, et gentilis Judaeum. Uterque autem homo. Si Judaeus gentilem judicat de idololatria, et multi Judaeorum coluerunt idola. Si gentilis Judaeum de legis praevaricatione, et ipse praevaricator est legis naturalis. Inexcusabilis, inquit, es, o homo! omnis qui judicas. Hic ostendit, quia unusquisque homo naturaliter scit, quamvis se hoc scire non advertat, scilicet se a Deo secundum actus [Col. 0619A] proprios judicandum. Quomodo enim ipse alium peccantem judicio suo damnaret, si Deum ita facturum naturali sensu non videret? Omnes enim per naturalem legem atque rationem norunt, et innocentiam praemium, et malitiam mereri supplicium. Inexcusabilis es, quia tu ipse testis es damnationis tuae. Nam in quo judicio judicas alterum ad damnationem, in eo condemnas teipsum, quoniam eadem agis tu ipse, quae judicas in altero esse damnabilia. Et sicut judicas de alio, sic potes scire quod Deus judicabit de teipso. Et vere judicaberis a Deo, sicut judicas alios qui faciunt ea quae et tu facis, quia scimus quod judicium Dei est secundum veritatem in eos qui talia faciunt. Non enim accipiet personam in judicio; sed sive major, sive minor, sive Judaeus, [Col. 0619B] sive gentilis sit quisque, Deus illum vero judicio, prout dignum fuerit, judicabit. Notandum quoque, quod haec sententia similiter damnandum manifestet etiam nostri temporis quemlibet judicem, vel ecclesiasticum, vel saecularem, qui facit ea quae in aliis judicat.
«Existimas autem hoc, o homo! qui judicas eos qui talia agunt et facis ea, quoniam tu effugies judicium Dei? An divitias bonitatis ejus et patientiae et longanimitatis contemnis, ignorans quoniam benignitas Dei ad poenitentiam te adducit? Secundum duritiam autem tuam et cor impoenitens thesaurizas tibi iram in die irae et revelationis justi judicii Dei, qui reddet uniquique secundum opera ejus (Matth. XVI) : his quidem, [Col. 0619C] qui secundum patientiam boni operis, gloriam et honorem et incorruptionem quaerunt, vitam aeternam; his autem qui sunt ex contentione, et qui non acquiescunt veritati, credunt autem iniquitati, ira et indignatio, tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Judaei primum et Graeci. Gloria autem et honor et pax omni operanti bonum, Judaeo primum et Graeco.»
Nos scimus judicium Dei esse in eos qui talia faciunt. Sed tu cum eadem facias, putas te evasurum illud judicium? Et hoc est quod increpative dicitur: Existimas autem hoc, o homo! qui judicas, id est judicio tuo damnas eos qui talia agunt, et [Col. 0619D] facis ea, quoniam tu effugies judicium Dei? Quamvis enim potestatem nunc super caeteros habeas, et non sit qui te in hoc mundo judicet, non tamen existimare Deum tibi parciturum debes, si male egeris. Putare enim posset aliquis imperitus, quod tanto liberius sibi peccare liceret, quanto diligentius alios a peccato compesceret. Existimas quoniam judicium ejus effugies, id est nunquid tibi de impunitate blandiris, quia Deus in praesenti non reddit? An contemnis divitias bonitatis ejus, id est divitem et copiosam ejus bonitatem, quia nunc misericordiae tempus est, et divitias patientiae ejus, qua peccantes patienter tolerat, et longanimitatis, qua [Col. 0620A] diutius illos ad poenitientiam exspectat? Severe loquitur Apostolus, quia mala et dura mens non revocatur nisi terrore. Divitiae autem bonitatis Dei in hoc manifestantur, quod tanta quotidie in terris mala faciunt homines, et tamen eis Deus solem suum producit, et pluvias ministrat, aliaque multa bona largitur (Matth. VII) , blandiens, ut ad poenitentiam per beneficia provocet. Dives esse monstratur et patientia ejus, qui tot et tanta mala facientes patienter sustinet. Dives est et longanimitas ejus, quoniam non statim punit eos, sed exspectat ad poenitentiam per multa tempora. Sed has divitias bonitatis et patientiae et longanimitatis comtemnit, qui non sic utitur eis ad poenitentiam, ut Deus intendit, [Col. 0620B] sed ad vanam securitatem vertit, aestimans Deum aut non curare humanas res, aut donare quod differt. An contemnis, inquit, has divitias, ignorans, id est non cogitans, quoniam benignitas, id est pia misericordia Dei adducit te, quantum in se est, ad poenitentiam, dum tibi spatium adhuc temporis indulget? Ipsa te provocat ad poenitendum. Sic tu secundum duritiam tuam et cor impaenitens, thesaurizas tibi iram, quia durus es et in malitia tua pertinax, de qua nec corde poenites. Sunt enim quibus mala quae agunt, displicent. Sed tu nec in corde poenitentiam agis, quia nimis induratum est in malitia cor tuum. Et secundum hanc duritiam tuam thesaurizas tibi iram, id est accumulas et reponis tibi vindictam exercendam in die irae, id est in die ultionis extremae. Iram thesaurizas, id est in occulto [Col. 0620C] multiplicas tibi, deterius peccando per indultum temporis spatium. Nam qui converti non vis, etiam spatio temporis accepto, per hoc mala tua ad reatum auges, per quod ea diluere poteras, si converti velles. De benignitate enim Dei iram sibi reprobus thesaurizat, quia dum ad poenitentiam tempus accipit et ad peccandum expendit, ipsum remedium gratiae vertit in augmentum culpae. Unde et omnipotens Deus, quia collata remedia conspicit ad culpae argumentum trahi, ipsam benignitatem quam contulit, in judicii distributionem [Col. 0619D] Alias districtionem. vertit, ut inde plus feriat, unde modo amplius exspectat; et quia homo deserere malum non vult ut vivat, augeat unde moriatur. Thesaurizas, inquit, tibi iram [Col. 0620D] venturam in die irae, id est in die judicii, qua Deus videbitur iratus esse reprobis, licet nulla mentis perturbatione moveatur, et in die revelationis justi judicii, id est in qua revelabitur quod nunc occultum est, justum judicium Dei, qui tam juste judicabit, ut reddat unicuique secundum opera ejus. Et vere ita unicuique reddet, nam bonis bona, et malis mala. Et hoc est: His quidem reddet gloriam, qui sunt boni operis secundum patientiam, id est qui bona operantur, bene utentes patientia Dei, vel qui secundum patientiam bene operantur, id est mercedem boni operis sui per patientiam exspectant, perdurantes usque in finem in bono et patientia, ut bona [Col. 0621A] faciant et mala tolerent. His reddet gloriam, ut fulgeat sicut sol in regno patris eorum; honorem, ut sint ei similes sicut Johannes dicit: «Quia cum apparuerit, similes ei erimus (I Joan. III) ,» et incorruptionem, id est immortalitatem. Haec reddet Deus illis, qui sunt secundum patientiam boni operis, et hoc quaerentibus vitam aeternam, id est illis solummodo, qui ex patientia et bona actione sua nil aliud quam vitam aeternam quaerunt. Etsi enim patientiam boni operis ostendunt, gloriam tamen et incorruptionem non recipient, si intentione cordis vitam aeternam non quaerunt. Istis quidem gloria dabitur. Sed his qui sunt ex contentione, sicut vos qui nunc contenditis adinvincem, qui sunt ex contentione, id est ex veritatis impugnatione, ubi quod [Col. 0621B] asseritur, non ratione, sed animi pertinacia defenditur; et qui non acquiescunt evangelicae veritati, cum eis annuntiatur, ut faciant quod veritas praecipit, sed credunt iniquitati, quam diligunt, promittentes sibi impunitatem malorum quae faciunt. His reddetur ira, id est justa ultio Dei et indignatio, id est severitas ejus, tribulatio de reatu conscientiae et angustia de vana poenitentia, quando erunt inter se poenitentiam agentes, et prae angustia spiritus gementes. Vel ira, id est poena, et indignatio, qua sibi ipsis indignabuntur, quod male agentes iram Dei meruerunt. Hujusmodi ira et indignatio dabitur corporibus et animabus eorum in futuro. Et antequam animae eorum resocientur corporibus, interim veniet tribulatio, quantum ad exteriorem cruciatum; et angustia [Col. 0621C] quantum ad conscientiam, quae torquebit intrinsecus ipsas animas. Vel post resurrectionem tribulatio in corporibus, et angustia in animabus. Haec poena veniet in omnem animam operantis malum, quia anima prima peccat, et idcirco poenam principaliter sentit. Superius etiam dictum erat, reprobum thesaurizare sibi iram in die judicii. Et nunc, ne quis putaret quod reprobi usque ad diem illam sine poena essent, additur, poenam esse dandam in omnem animam hominis operantis malum. Ac si dicatur: Non solum in illa die et deinceps sentiet iram malus, sed et ante. In omnem animam operantis malum, Judaei primum et deinde Graeci, id est gentilis. Judaeus gentili in culpa praefertur, quia praeter [Col. 0621D] naturalem legem, et Moysi legem scriptam habuit, ac praevaricatus est. Judaeus semper ante ponitur, quia primus Deum cognovit: et credens, propter Abraham honorificentior est; diffidens autem, pejus tractandus, quoniam promissa patribus refutavit. Ostenso autem quod male operantes ex utroque populo sint puniendi, ostendit econtra quod bene agentes ex circumcisione et praeputio sint glorificandi, ideoque sententiam praemissam repetit: Poena erit male operanti. Sed gloria, id est splendor clarificati corporis, et honor, id est locus ad dexteram judicis, et pax, id est omnimoda qui est in regno, erit omni operanti bonum; non dico omni qui videtur operari bonum, sed qui veraciter operatur quod Deus bonum judicat. Judaeo primum. Primum [Col. 0622A] credulitatis tempore, non dignitate. Judaei enim primo crediderunt, ac bonum operati sunt, et postea Graeci, per quos signantur gentiles, sed nunc utrique parem in regno locum beatitudinis habent.
«Non est enim personarum acceptio apud Deum. Quicunque enim sine lege peccaverunt, sine lege peribunt. Et quicunque in lege peccaverunt, per legem judicabuntur. Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur.»
Jure aequipari Judaeum et gentilem in poena et gloria, quia Deus judicat non secundum personas, sed secundum merita. Non enim est apud Deum acceptio personarum, sed acceptio bonorum operum. [Col. 0622B] Sive enim Judaeus, sive gentilis, unusquisque secundum opera sua judicatur a Deo. Et vere Deus personam non accipit. Nam quicunque peccaverunt sine lege, sicut gentiles, qui legem scriptam non acceperunt, peribunt sine lege, id est non fiet de eis legale judicium, quia in gehennam sine judicio praecipitabuntur. Et quicunque in lege peccaverunt, sicut Judaei, qui legem Moysi non servaverunt, per legem judicabuntur, id est damnabuntur, quia ipsi audient verba judicis, ut pereant propter legem ejus quam acceperunt ac violaverunt. Vel hoc potest haec sententia intelligi demonstrare, quod quicunque minus peccat, minus punietur; et qui magis peccat durius damnabitur. Nam quicunque peccaverunt sine lege, id est sine legis transgressione, sicut gentes, scilicet [Col. 0622C] qui minus peccaverunt, sine lege peribunt, id est minus punientur, quia tantum propter peccata sua damnabuntur, non propter transgressionem legis Mosaicae, quia non habuerunt illam. Et e diverso quicunque peccaverunt in lege, id est gravius peccaverunt legem transgrediendo, per legem judicabuntur, id est atrocius damnabuntur, quia et propter legis praevaricationem, et propter peccata sua punientur. Et vere per legem judicabuntur, ut pereant, quia propter solam legis notitiam non salvabuntur, quoniam solo legis auditu non justificantur, et sine justitia nemo salvatur. Non enim illi qui tantum auditores sunt legis, justi sunt apud Deum, quamvis apud homines aestimentur justi, sed factores legis [Col. 0622D] justificabuntur, id est justi justificabuntur. Factores enim legis, utique justi sunt. Ac per hoc tantumdem est ac si diceretur: Factores legis creabuntur, non quia erant, sed ut sint, ut vel sic intelligerent etiam Judaei legis auditores, indigere se gratia justificatoris, ut possent esse factores. Vel justificabuntur, id est justi deputabuntur. Factores enim legis illi sunt qui credunt in Christum, quem lex promisit, et de quo Moyses ait: «Ipsum audietis tanquam me (Deut. XXIV) .» Sed credere in eum et audire eum, id est obedire ei, nemo potest nisi donante ipsius gratia.
«Cum enim gentes quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt faciunt, ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt [Col. 0623A] opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum, et inter se invicem cogitationum accusantium, aut etiam defendentium in die qua judicabit Deus occulta hominum secundum Evangelium meum per Jesum Christum.»
Factores legis justificantur, quia etiam gentes. Et hoc est quod adjungit: Cum enim gentes, etc. Vel ita dixerat gentilem damnari si male operaretur, et salvari si bene. Sed cum legem non habeat, et quasi nesciat quid sit bonum, et quid sit malum, videretur neutrum sibi debere imputari. Contra Apostolus: Etsi non habet legem scriptam, habet naturalem, qua intelligit et sibi conscius est, quid sit bonum vel malum; et [Col. 0623B] ideo credendus est bene vel male operari, et merito salvari vel damnari. Quod non est nisi per gratiam et fidem, quae renovat naturalem imaginem Dei in homine scriptam, sine qua renovatione male operatur et damnatur, accusante eum conscientia. Et hoc est quod ait: Gentes, quae legem Mosaicam non habent, naturaliter, id est naturali ratione suadente, faciunt ea quae legis sunt, id est quae lex fieri jubet, non habentes legem ejusmodi, id est scriptam, ipsi sunt sibi lex, id est naturalis ratio est eis lex, qui bona laudantes, et mala damnantes, ostendunt opus legis esse scriptum in cordibus suis, id est firmiter impressum rationi eorum. Nullus enim est qui [Col. 0623C] facit alteri injuriam, nisi qui fieri nolit sibi. Et in hoc transgreditur naturae legem, quam non sinitur ignorare, dum id quod facit, non vult pati. Opus enim legis est, non occidere, non moechari, non furari, non concupiscere, non falsum testimonium dicere, patrem et matrem honorare, et his similia facere, unumque Deum Creatorem omnium credere (Exod. XX) . Et haec omnia naturalis ratio scripsit in corde gentilium. Et ita noverunt quid agendum esset, et quid vitandum, testimonium reddente illis in die judicii conscientia ipsorum de his quae fecerunt, quia ipsi sibi testes erunt bonorum et malorum quae gesserunt, scientes inde se merito salvari vel damnari. Nec solum conscientia operum, sed et cogitationum [Col. 0623D] malarum vel bonarum, cogitationum dico accusantium inter se invicem aut etiam defendentium quia vicissim se accusabunt vel defendent ipsae cogitationes in conspectu judicis, ut cogitationes nostrae omnes uno tempore congregatae, justum judicem probent, dum aut accusat nos nostra conscientia aut excusat, utrum plura sint peccata, an bona opera; et utrum vetera an nova, utrum deleta poenitentia an novis sceleribus instaurata. Ita vel accusabunt vel defendent nos cogitationes nostrae, non utique illae, quae tunc erunt, sed istae, quae nunc sunt in nobis. Cum enim sive bona sive mala cogitamus velut incerta, sic in [Col. 0624A] corde nostro tam bonarum quam malarum cogitationum notae quaedam et signacula relinquuntur. Quae in occulto nunc pectoris posita, in die illa revelabuntur ab eo, qui solus potest occulta hominum scire. Quarum notarum causas non latere Deum, etiam conscientia nostra contestabitur. Et quia non solum opera, sed etiam cogitationes in illo judicio tam subtiliter exquirentur; ideo fidelis quisque semetipsum debet introrsus discutere nunc, et vehementer ante judicium examinare, ut districtus index eo jam tranquillus veniat, quo reum suum discutere appetit, jam pro culpa punitum cernit. Testimonium, inquit, reddente illis conscientia, quoniam conscientia propria sufficit unicuique ad testimonium [Col. 0623D] Locus obscurior. . Conscientia, [Col. 0624B] subauditur operum, et cogitationum inter se invicem accusantium vel etiam defendentium. Non dicit quod eaedem cogitationes accusant et defendunt, sed quod vicissim quaedam accusant, et quaedam defendunt contra malignorum spirituum accusationem. Conscientia reddente testimonium in die qua judicabit Deus, vel in die, id est in luce, cum judicabit Deus, occulta hominum, id est secreta cordis vel peccata latentia, per confessionem non manifestata, judicabit Deus; et hoc secundum Evangelium meum, id est secundum Evangelium quod ego praedico, et judicabit non per seipsum, sed per Jesum Christum, quia «Pater non judicat quemquam per seipsum, sed per [Col. 0624C] Filium, quoniam omne judicium dedit Filio.» (Joan. V.)
«Si autem tu Judaeus cognominaris, et requiescis in lege, et gloriaris in Deo, et nosti voluntatem ejus, et probas utiliora, instructus per legem, confidis teipsum ducem caecorum esse, lumen eorum qui in tenebris sunt, eruditorem insipientium, magistrum infantium, habentem formam scientiae et veritatis in lege.»
Postquam allocutus est gentium partes, vel communiter de Judaeis et gentibus est locutus, nunc ad solos Judaeos sermonem dirigit, cupiens eos humiliare, quoniam ex accepta lege superbiebant, et gentes quasi peccatrices despiciebant. Gravius enim accusat illos peccasse praevaricando legem. [Col. 0624D] Quasi dicat: Gentilis habet tantum naturalem legem, sed tu si Judaeus vocaris, et legem scriptam habes, majora dona divinitus accepisti, et majora bona debes operari; si tu cognominaris Judaeus, id est si a tua cognatione trahis hoc nomen quod est Judeus, non habens nominis significatum, hoc est non rei veritate Judaeus, sed solo nomine, quod tibi propter dignitatem vendicas a Juda, qui dignior fuit inter filios Jacob. Et requiescis in lege, id est delectaris in scriptura legis, quia non est tihi laborandum ad perquirendam veritatem, sicut gentilibus, qui legem non habent. Et gloriaris in Deo, non eo [Col. 0625A] modo quo postulat gratia, quae non operum meritis, sed gratuita datur, sed velut qui solus merueris legem ejus accipere. Et nosti voluntatem ejus, id est quid ipse velit ab hominibus fieri, vel voluntatem ejus, de redemptione humani generis. Et probas utiliora, id est de utilibus utiliora scis eligere, instructus per legem, quia per naturam multa utilia probantur, per legem vero utiliora, et per gratiam perfectiora; si talis es, confidis teipsum esse ducem caecorum, id est te posse ducere per viam justitiae eos qui non intelligunt quid debeant agere, et te esse lumen eorum qui in tenebris sunt, quod scilicet possis eos illuminare. Caecos in tenebris positos, intelligamus gentiles, qui et lumine rationis privati sunt; et si quid [Col. 0625B] sciunt, tamen in tenebris sunt. Vel quoslibet mente caecatos et in tenebris ignorantiae constitutos accipiamus, quorum Judaeus se non solum manuductorem, sed et illuminatorem esse gloriatur propter legis notitiam. Et eruditorem insipientium, id est quod imperitos Judaeos ponere possit extra ruditatem, qua legem aliquo modo sciunt, sed quomodo eam debeant intelligere, dubii sunt, et inde inter se loquuntur, et magistrum infantium eorum Judaeorum, qui neque fari sciunt de legis dubietatibus, habentem formam scientiae et veritatis in lege, ut aliis exemplar scientiae legis sit et veritatis. Quidam enim habent scientiam et intellectum alicujus libri, et ita sentiunt sicut auctor [Col. 0625C] ipse sensit, non tamen habent inde veritatem, quia nesciunt quomodo sit verum, nec etiam verum esse sciunt. Sed Judaeus habere se jactat et sensum legis, et scire verum esse illum sensum legis, ita ut aliis habere volentibus sit exemplar, tanquam qui ex legis littera formam scientiae et veritatis acceperit. Et quia haec omnia profitetur quidem, nec tamen vere tenet, ideo subjungitur:
«Qui ergo alium doces, teipsum non doces? qui praedicas non furandum, furaris? qui dicis non moechandum, moecharis? qui abominaris idola, sacrilegium facis? qui in lege gloriaris, per praevaricationem legis Deum inhonoras? Nomen enim Dei per vos blasphematur inter gentes, [Col. 0625D] sicut scriptum est (Isa. LII. XXXVI) .
Quandoquidem ita gloriaris de lege, et alios te docere jactas, ergo tu qui alium doces, cur non doces teipsum, id est tu dux caecorum, quomodo viam rectam non vides? Si enim videres, per ipsam utique ambulares. Tu lumen eorum qui in tenebris sunt, quomodo non abjicis opera tenebrarum? Eruditor insipientium, cur etiam timorem Domini, qui est initium sapientiae, reliquisti? (Eccle. I.) Magister infantium, cur puer es sensu? Qui habes formam scientiae et veritatis in lege, cur nec ipse sequeris, nec alios sequi malo tuo exemplo permittis? Quare non convenit vita tua doctrinae tuae, et opus tuum destruit fidem tuam? Qui praedicas non furandum, furaris? tui dicis [Col. 0626A] non moechandum, id est non adulterandum, moecharis? qui abominaris idola, sacrilegium facis? id est tu ipse facis, quod praedicas fieri non debere, dum fidem Christi a lege per malam interpretationem subripis, et legem adulteras, quum ablata veritate mendacium ponis; ac sacrilegus es, dum Christum, quem propheticus sermo significat, negas. Et cur haec facis? Cur sensum de Christo furaris ex lege? Et cur moecharis, id est adulteras, hoc est mentem tuam falsitate corrumpi facis, contemnendo veritatem Christianae fidei quasi legitimum virum, et eligendo mendacium velut adulterum? Non enim est una moechatio, sed omne quod totum Deo debes, si alii quam Deo reddideris, sive amorem, sive timorem, [Col. 0626B] sive servitium sive obedientiam, sive spem. Et ideo gravius ab illo delinquitur, a quo perfectio praedicatur. Et tu qui idola detestaris, cur sacrilegium facis, id est cur aufers Christum de sacro, hoc est a lege, negando eum ibi sonari? Sacrilegium enim vocatur sacri furtum, quia legere vel sublegere, furari dicitur. Sacrilegium quippe est, vel sacrum de sacro auferre, sicut reliquias de ecclesia, vel sacrum de non sacro, sicut crucem de domo laici; vel non sacrum de sacro, sicut capam laici de ecclesia. Et sacrilegium facit, qui sacrum Christi intellectum a sacra lege tollit. Sacrilegium enim est in hoc loco proprie, quod in Deum committitur, quasi sacri violatio, vel mandatorum praevaricatio. Unde et additur: [Col. 0626C] Qui in lege gloriaris, id est qui de lege quam solus ex omnibus populis qui sub coelo sunt, accepisse te jactas, cur Deum per praevaricationem ejusdem legis inhonoras, faciendo furta et adulteria et sacrilegia? Nam secundum litteram multi Judaeorum hoc fecisse reperiuntur, furta videlicet et adulteria et sacrilegia. Figuratur autem per hunc, quem ita nunc increpat Apostolus, quilibet doctor ecclesiae, qui bona praedicat et mala facit, destruens moribus, quod astruit vocibus. Cui recte dicitur: Qui alium doces, teipsum non doces, etc. Deinde probat quod Judaei praevaricando legem, inhonoraverint Deum. Vere Deum inhonoras tu, et similes tui. Nam nomen Dei, id est gloria et fama nominis [Col. 0626D] Dei blasphematur, id est vituperatur, inter gentes per vos, id est per malam conversationem vestram. Sicut enim bona vita fidelium causa est, ut Deus glorificetur a videntibus sic quando illi qui legem Dei acceperunt, male vivunt, illorum prava conversatio causa est, ut Deus blasphemetur, sicut scriptum est. Ideo non apposuit ubi, vel quibus verbis hoc scriptum sit, quia Judaeis loquebatur, qui legem et prophetas habebant; et ubi hoc scriptum esset, satis noverant, videlicet in Ezechiele, per quem Deus de illis qui in Chaldaea tenebantur captivi, conquestus est, dicens: «Ingressi sunt ad gentes, et polluerunt nomen sanctum meum, cum diceretur de eis. Populus Domini iste est, et de terra egressi sunt (Ezech. XXXVI) .» Sic tunc per illos blasphemabatur nomen Domini, quod ipsi malis operibus suis polluerant in oculis gentium. Putabant enim gentes quod ea quae Judaei faciebant, placerent Deo ipsorum, et ideo vituperabant eum. Similiter et per eorum nequitiam, qui tempore quo Paulus haec scribebat, dispersi inter gentes erant, blasphemabatur Deus a gentibus. Sic et nunc per nonnullos religionis professores, dum pravitatis exempla de se ostendunt, blasphematur plerumque Deus ab imperitis et secularibus.
«Circumcisio quidem prodest, si legem observes. Si autem praevaricator legis sis, circumcisio tua praeputium facta est. Si igitur praeputium justitias legis custodiat, nonne praeputium illius [Col. 0627B] in circumcisionem reputabitur, et judicabit id quod ex natura est praeputium, legem consummans, te qui per litteram et circumcisionem legis praevaricator es? Non enim qui in manifesto Judaeus est, neque quae in manifesto in carne est circumcisio, sed qui in abscondito Judaeus, et circumcisio cordis in spiritu, non littera, cujus laus non ex hominibus, sed ex Deo est.»
Ostenderat legem non valere Judaeis, et nunc ostendit nec circumcisionem illis prodesse. Probaverat eos non posse gloriari de lege, quia transgressi sunt eam, id est moralia praecepta ejus. Possent ipsi respondere, dicentes: Quamvis ipsa lex non proficiat nobis quia transgressi sumus illam, sicut [Col. 0627C] tu dicis, tamen de circumcisione possumus gloriari, quia per eam praecellimus gentes incircumcisas. Et Apostolus: Circumcisio quidem prodest, si legem observes, id est cum observantia moralium praeceptorum in fide factorum. Sed si sis praevaricator legis, sicut es, ut probavimus, id est si quod circumcisio exigit, non impleas, tunc circumcisio tua carnalis, de qua multum gloriaris, facta est praeputium, id est plus non valet tibi quam si circumcisus non esses. Prodest, inquit, suo tempore circumcisio, quia Judaeum facit vivere et non exterminari. Prodest circumcisio, quia facit in lege esse. Prodest, quia obediendo Deo facit signum futurae veritatis, dum populus rudis sub timore custoditur; carnis enim circumcisio vera cordis circumcisionem praesignat. [Col. 0627D] Et ideo ante Salvatoris adventum prodest carnalis circumcisio, si legem observes, id est si et moribus circumcidaris. Non enim alia intelligitur esse vera circumcisio, quam animae purgatio, et vitiorum abjectio. Et idcirco, prodest carnis circumcisio, si et mens per observantiam moralium praeceptorum legis circumcisa sit. Signum prodest, si res adsit. Caeterum signum sine re superfluum erit. Hoc est enim quod subditur, quia si praevaricator legis sis, circumcisio tua praeputium facta est, quoniam cum sis carne circumcisus, opere es incircumcisus. Similiter dici potest Christiano: Baptismus prodest, si Evangelium observes. Si autem praevaricator legis sis, id est Evangelii, baptismus tuus nihil tibi valebit. Sic et monacho cucullae prodest, [Col. 0628A] si regulam observes. Si autem praevaricator regulae sis, cuculla tua inutilis facta est. Deinde infertur a contrariis sic. Quando quidem si praevaricator legis fueris, circumcisio tibi non plus prodest quam praeputium; igitur si praeputium observet legem, tantumdem prodest ad salutem, quantum circumcisio cum observatione legis. Et hoc est: Si praeputium, id est gentilis, qui in praeputio carnis ad fidem Christi venit, custodiat justitias legis, id est praecepta moralia, per quae justificatur homo, sicut: «Non moechaberis, Non concupisces, Honora patrem et matrem, et, Diliges proximum tuum sicut teipsum (Exod. XX) ,» nonne praeputium illius reputabitur in circumcisionem? id est nonne ipse habens praeputium, aequiparabitur Judaeo habenti circumcisionem [Col. 0628B] cum legis observatione? id est non oberit ei praeputium habere, si legem spiritaliter observet, sed in filiis Abrahae reputabitur; et quod circumcisio facit Judaeo legem observanti, idem faciet ei praeputium, postquam cum fide praecepta legis observabit. Et non solum aequalis erit Judaeo, sed etiam Judaeum judicabit, non potestate judicii, sed comparatione facti melioris; praeputium, id est praeputiatus; consummans, id est complens legem, te, o Judaee, qui per litteram et circumcisionem es praevaricator legis. Praeputium, inquam, quod est ex natura, id est quod ita permanet ut natura dictavit, nec circumcidendo resecavit, quod sibi natura dedit, illud praeputium custodiendo naturalem legem, quam tu praevaricaris [Col. 0628C] in littera, judicabit te, id est comparatione sui judicabilem te ostendet. Ita saecularis vir, si religiose vixerit, condemnabit respectu sui eum, qui religionis habitum et professionem habet, nec tamen religiose vivit. Dixi quod circumcisio tua praeputium facta est, et praeputium gentilis in circumcisionem reputabitur. Nec immerito: Non enim est verus Judaeus ille qui in manifesto Judaeus est, id est in vocabulo et natione et legis observantia carnali, neque est vera circumcisio illa, quae in manifesto, id est quae corporeis oculis videri potest in carne, id est in cutis ablatione; sed ille est verus Judaeus, qui in abscondito Judaeus est, id est in secreto cordis confitens et laudans Deum, et illa est vera circumcisio, quae est cordis. Antiqui patres et circumcisionem [Col. 0628D] carnis habebant propter signaculum fidei, et circumcisionem cordis propter ipsam fidem. Sunt ergo Judaei in circumcisione carnis, et sunt Judaei in circumcisione cordis. Ab his patribus degenerantes isti, qui in nomine gloriantur et facta perdiderunt, remanserunt in carne Judaei, et in corde pagani. Qui idcirco maxime Judaei sunt appellati, quia Judas unus erat ex duodecim filiis Jacob, et de tribu ejus regnum veniebat Judaeis, sicut et ipse Jacob prophetaverat, dicens: «Non auferetur sceptrum de Juda et dux de femoribus ejus, donec veniat qui mittendus est (Gen. XLIX) .» Nunquam ergo post David habuerunt regem Judaei, nisi de tribu Juda, donec Christus veniret, qui et ipse de tribu Juda nasci dignatus est, utpote verus rex. Herodes enim, [Col. 0629A] sub quo Dominus natus est, primus ex alienigenis regnavit in Judaea. Itaque ipso jam veniente Domino, eversum est regnum Judaeorum et sublatum ab eis. Modo non habent regnum, quia noluerunt cognoscere regem verum. Qui ergo a Juda, de cujus stirpe regem habebant vocabantur Judaei, videamus si jam hoc nomine sunt appellandi. Ipse enim voce sua abdicaverunt se ab isto nomine, ut Judaei non sint digni appellari, nisi tantum carne. Cum enim saevirent in Christum, qui de Juda et de David rex eis datus fuerat, ait illis Pilatus: «Regem vestrum crucifigam? (Joan. XIX.) At illi: Non habemus regem nisi Caesarem (ibid.) .» Si non habebant regem nisi Caesarem, ablatum erat sceptrum ex Juda. Et si ablatum erat sceptrum ex Juda, jam venerat qui [Col. 0629B] mittendus erat, et illi virtutem Judaici nominis perdiderant. Illi autem vere sunt Judaei, qui Christiani facti sunt ex Judaeis. Caeteri vero Judaei, qui in Christum non crediderunt, etiam nomen ipsum perdere digni fuerunt. Judaea ergo vera, Christi ecclesia est, credens in illum regem, qui venit ex tribu Juda per virginem Mariam. Recte itaque dicit Apostolus non vere Judaeum esse, qui in manifesto Judaeus est, neque veram, quae in manifesto in carne circumcisio est, sed eum qui in abscondito Judaeus est, et eam circumcisionem, quae est cordis in spiritu, non in littera, id est ut secundum spiritum, non secundum litteram lex intelligatur. Circumcisio cordis, est voluntas pura ab omni illicita concupiscentia. Quae circumcisio non fit littera docente et [Col. 0629C] minante, sed spiritu adjuvante et sanante. Cujus, circumcisionis vel Judaei, laus non ex hominibus, sed ex Deo est, quia non ex inani vocabulo laudatur ab hominibus, sed ex intima veritate a Deo, qui per suam gratiam praestitit ei, unde laudari possit et dicere: «In Domino laudabitur anima mea (Psal. XXXIII) .» Nam etiamsi homines talem Judaeum vel talem circumcisionem laudent, laus illa non ex hominibus est, sed ex Deo, id est non ex humanis meritis, sed ex Dei gratia. Non enim jure quisquam laudari potest solis meritis, si ei gratia superna defuerit, sed cuicunque gratia illa adfuerit, hunc vere laudabilem facit. Sic et nonnulli gloriantur apud homines de exteriori habitu religionis, qui tamen [Col. 0629D] intus non habent quod foris ostendunt; alii vero moribus sunt religiosi, qui vestem non gerunt religionis; nec ab hominibus laudantur quasi religiosi, sed a Deo, qui novit quod sunt.
«Quid ergo amplius est Judaeo? aut quae utilitas circumcisionis? Multum per omnem modum. Primum quidem quia credita sunt illis eloquia Dei. Quid enim si quidam illorum non crediderunt? nunquid incredulitas illorum fidem Dei evacuavit? Absit! Est autem Deus verax, omnis autem homo mendax (Psal. CXV) , sicut scriptum est: Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris.»
Dixerat Apostolus quod circumcisio, si legem servet, [Col. 0630A] utilis est; si vero praevaricetur, in praeputium vertitur; et econtra, si praeputium impleat legem, reputatur in circumcisionem. Nunc autem quia videt quod sibi possent objicere Judaei: Ergo nihil est amplius nobis, quam gentilibus, et sic Deus superflue fecit nos circumcidi, ipsemet ponit illam objectionem, ostendendo quid illis sit majus quam gentilibus. Quandoquidem circumcisio praevaricans legem, sit praeputium; et praeputium consummans legem, reputatur in circumcisionem, id est Judaeus fit gentilis, et gentilis Judaeus, ergo quid amplius est Judaeo, qui dicitur peculiaris populus Dei quam gentili, qui dicitur canis immundus? aut quae utilitas est circumcisionis, id est quid consecutus est de circumcisione? Huic interrogationi vel objectioni [Col. 0630B] respondetur, quia multum amplius Judaeo secundum priora tempora, et hoc per omnem modum, id est per corporalem et spiritalem modum. In utroque enim modo fecit Deus multa Judaeis, quae gentilibus non fecit; et ita secundum priorem statum sunt digniores, sed nunc in fide non excellentiores. Corporali modo pluit illis manna in deserto, et introduxit eos in terram promissionis, ac magnis opibus ditavit; spiritali quoque modo bene fecit eis, dans illis notitiam sui, et aperiens voluntatem suam, et justificans eos per fidem venturi Redemptoris. Primum quidem. Quasi dicat: Ut alia minora de temporalibus praetermittam, hoc primum et praecipuum pono, quod eloquia Dei, id est lex et prophetae illis ut amicis sunt credita, per quae intelligerent de futura [Col. 0630C] incarnatione sapientiae Dei, et redemptione hominum. Vel credita sunt ab illis, quia nos credimus veras esse Scripturas, quas illi tradiderunt nobis, et a nulla alia gente libros divinae auctoritatis recepimus. Sive credita sunt ab illis, id est ipsi ea crediderunt, quae prophetae et lex de Christo praedixerunt: et ita facilius receperunt Christum, quem in ipsis eloquiis intelligebant promissum. Et vere credita sunt illis, hoc est illi ea crediderunt. Quid enim obest, si quidam illorum non crediderunt? Vel ita: Vere plus habuerunt in eo quod Deus credidit illis eloquia sua, quoniam propter haec Christus ad eos venit, et ad fidem primos adduxit. Quid enim obfuit, si quidam illorum non crediderunt? [Col. 0630D] Nunquid incredulitas illorum fidem Dei evacuavit, id est inanem fecit fidem Dei, qua credunt homines in Deum? Absit ut evacuaret eam! Non enim ideo minus factum est credentibus, si alii credere noluerunt, nec fides propter eos vacua remansit, sed repleta est credentibus. Vel fides Dei est fides promissionis, quam fecit Abrahae de Christo et multitudine spiritalium filiorum. Et si quidam Judaeorum non crediderunt, nunquid incredulitas illorum evacuavit fidem Dei? id est nunquid vacuam et inexpletam fecit promissionem Dei? Absit hoc ab humanis cordibus, ut divinam promissionem putent evacuatam! Licet enim aliqui fuerunt increduli, tamen alii crediderunt, in quibus completa est veritas promissionis. Non est evacuata fides [Col. 0631A] promissionum Dei, sed Deus est in promissionibus suis verax, quoniam veraciter illas adimplet. Deus quidem verax est, in omnibus quae loquitur, sed omnis homo est mendax. Hoc addit, ut appareat promissionem Dei factam esse et completam, non propter aliquam hominum dignitatem, sed propter miseriam, ut gratia detur indignis, et commendatior sit gratia. Deus dicitur verax, id est invariabilis, tam in essentia quam in promissis. Homo autem mendax, nec verum esse habens, propter peccata defluens. Omnis namque homo mendax est, id est humana natura sic est ex primitivo casu corrupta, veneno serpentis infecta, ut sine mendacio peccatorum non existat in hoc saeculo. Non enim solummodo verbis, sed et factis est mendax. Sed nonnulli qui [Col. 0631B] per gratiam Dei supra homines fiunt, etiam veraces per eamdem gratiam efficiuntur. Quibus de causis fidem suam Deus non permisit evacuari, tum propter suam immutabilem veritatem, tum propter venialem statum humanae fragilitatis, quae postquam a veritate decidit, sine peccatorum mendacio non potest existere. Ita est Deus verax, et homo mendax, sicut scriptum est in Psalmo: Ut justificeris in sermonibus tuis (Psal. L) , Quasi diceret Psalmista: O Domine, pronuntiasti quidem sine personarum acceptione te in peccatores vindicaturum; et dum nunc mihi remittis, propitiationem tuam mendacium judicant. Sed vincis, dum judicaris injustus esse remittendo peccata mea, quia dum homo ipse culpam [Col. 0631C] in se lamentando persequitur, indulgentia pietatis tuae non injusta esse probatur. Dum in me reatum arguis per prophetam, probas te habere de nostris operibus curam, et vincis eos qui te incuriosum humanorum actuum judicabant. Sicque tu verax esse probaris, homines autem mendaces. Peccavi, et malum coram te feci, ut tu, mittendo Filium tuum de stirpe mea, sicut promisisti, justificeris sermonibus tuae promissionis, id est justus et verax esse comproberis, non dimittendo propter iniquitatem meam quin Filium tuum, sicut locutus es, ex semine meo carnem suscipere facias, ut mundum redimat, et vincas implendo promissa, cum judicaris non debere implere propter peccata mea. Justificeris in sermonibus tuis, implendo illos. Justitia enim sermonum [Col. 0631D] est veritas, et vincas reprehensores tuos mendaces, cum judicaris ab illis injustis, dum mihi parcis, et dignum me tua promissione facis. Hanc lineam Apostolus sequitur nunc, quasi dicens: Vel transgressi quidem Judaei fecerunt nomen Domini blasphemari, ut diceretur: Haec erat illa gens sancta et populus electus, qui se nunc transgressione et inexpiabili sacrilegio et crimine impietatis involvit: ecce per scelus eorum vacuata sunt promissa Dei. Sed non ita est. Nam si transgessores a gratia exciderunt, veridicam Domini promissionem obedientia fidelium consequitur. Ac sic confusis illis, qui eloquia divina in irritum adducta jactabant, justificatur Deus in sermonibus suis, et vincit cum judicatur, [Col. 0632A] dum gratiam ab incredulis repudiatam, credentibus confert.
«Si autem iniquitas nostra justitiam Dei commendat, quid dicemus? Nunquid iniquus est Deus qui infert iram? Secundum hominem dico, Absit! Alioquin quomodo judicabit Deus hunc mundum? Si enim veritas Dei in meo mendacio abundavit in gloriam ipsius, quid adhuc et ego tanquam peccator judicor? Et non sicut blasphemamur, et sicut quidam aiunt nos dicere, faciamus mala, ut veniant bona, quorum damnatio juxta est.»
Dixit quod Dominus est verax, et omnis homo mendax, quod indignis dat bona, in quo apparet commendabilior ejus justitia et gratia. Unde perversus aliquis dicens Deum uti malis quasi instrumento [Col. 0632B] ad gloriam suam, ex eo deducit ut dicat iniquum Deum, qui peccata punit quae sibi prosunt. Quod Apostolus removet. Vertitur enim hoc loco duarum ratio personarum, id est cujuslibet imperiti male interpretantis, et Apostoli refellentis. Nam propter sententiam, qua dictum fuerat, ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris videbatur ei pars diversa respondere: O Apostole, magnum peccatis nostris solatium contulisti, dicendo quod justificetur Deus innumerorum indulgentia delictorum, quia injuste peccata nostra puniuntur, quae ad manifestandam Dei patientiam benevolentiamque proficiunt. Et Apostolus: Deus quidem justificatur in sermonibus suis. Sed si iniquitas nostra, [Col. 0632C] sicut tibi videtur, commendat justitiam Dei, id est majorem declarat, dum remittit aut judicat, quid dicemus subaudi, de hoc inconvenienti quod inde oritur? Scilicet, nunquid iniquus est Deus qui infert iram, id est poenam propter peccata, id est tunc est iniquus, si nos punit propter peccata nostra, quae illius gloriam augent. Secundum hominem dico, id est secundum carnalem sensum, qui de superiori sententia tam imperite sentis. Qua enim justitia damnabit injustitiam, si juxta opinionem tuam humana iniquitate sit injustior? Sed absit ut putetur iniquus, dum peccatores punit. Non ergo iniquitas nostra justitiam ejus commendat, nec eum peccata, sed bonorum operum gesta glorificant. Et ideo peccata juste ulciscitur, qui sanctis operibus pie delectatur. [Col. 0632D] Vere non est iniquus feriendo peccatores. Nam alioquin, id est si alio modo est, si hoc non est quod non sit iniquus, quomodo judicabit ipse Deus hunc mundum? Repugnat enim ut sit iniquus et judex fiat, cum omnis judex sit aequus. Non potest ergo Judex esse, si iniquus est, inferendo peccantibus iram. Restat igitur esse eum justum et aequum in ultione peccatorum, ac per hoc juste judicaturum, cum bona bonis et mala malis reddiderit, quia non profuerunt ad commendandam justitiam ejus iniquitates nostrae, sicut dicebas, nec glorificatus est per eas. Adhuc autem respondet Apostolus praedictae objectioni, probans quod iniquitas nostra justitiam Dei non glorificat, nec ipse est injustus, si punit. Vere ita est. Nam si veritas, id est justitia [Col. 0633A] Dei in meo mendacio, id est per meum peccatum abundavit, id est crevit in gloriam ipsius, hoc est, si mendacium peccati mei fecit crescere veritatem justitiae Dei, ut gloria ejus per hoc magis dilataretur secundum opinionem tuam, quid adhuc, postquam ita peccando, secundum te glorificavi Deum, etiam ego judicor nunc ab eo, non solum in futuro tanquam peccator, quod non sum, si peccata mea glorificaverunt Deum? Iniquitas est genus sive totum; mendacium vero, species sive pars iniquitatis. Similiter justitia, genus est vel totum; veritas autem species sive pars justitiae. Et idcirco veritas pro justitia est posita, quoniam omnis veritas est justitia; mendacium autem pro iniquitate vel pro peccato, quia omne mendacium est iniquitas vel peccatum. Quid [Col. 0633B] adhuc, inquit, judicor, si mendacium iniquitatis meae, secundum quod tu putas, glorificavit Deum? Et quid, id est cur, non facimus mala ut veniant bona, id est cur non assidue peccamus, ut Deus assidue dimittat et laudabilior fiat? sicut blasphemamur, id est sicut a perversis hominibus imponitur nobis hoc sentire, et sicut quidam aiunt pravi nos dicere, id est praedicare, faciamus mala ut veniant bona. Hoc non dicebant apostoli, sed dicebant, quia ubi abundaverat peccatum, superabundavit et gratia (Rom. V) . Sed perversi homines occasione verborum hujusmodi, asserebant eos dicere: faciamus mala, ut veniant bona, ut auctoritate praedicationis apostolicae peccata sua foverent et defenderent. Quorum damnatio est justa, quia juste damnabuntur, [Col. 0633C] qui sibi in peccatis suis inimica securitate blandiuntur, et ex verbis apostolorum in malis suis confirmantur. Potest et aliter intelligi discussa discussa sententia: Vere Deus, si infert iram malis, non est iniquus. Nam si aliter est, quid adhuc etiam post conversionem ego, qui nunc tantus Apostolus sum, judicor a vobis tanquam peccator, id est tanquam qui peccavi in persecutione fidelium, hoc est, si Deus malis juste iram non infert, cur magnitudinem iniquitatis meae judicatis ad poenam? Dico quia judicor, et merito, si veritas Dei abundavit, in meo mendacio, id est si mendacium infidelitatis et negationis meae a Deo magnum fuit, ut veritas divinae promissionis et fidei commendabilior inde fieret in gloriam ipsius. Hoc [Col. 0633D] est dicere: Merito judicor, utpote peccator, quia veritatem Christianae fidei negabam, et veritatem supernae promissionis exinanire laborabam persequendo fideles; et tamen veritas ipsa fidei vel promissionis, per saevitiam meam clarior facta est in his, quos martyrizavi, sicut in Stephano. Et cum ego de his merito judicer, constat quia Deus non est injustus, dum peccatores in judicio damnat. Et non est ita de nobis, sicut blasphemamur, id est injuste et falso vituperamur, et sicut quidam non nominandi aiunt nos dicere, id est aliis praedicare, faciamus mala, id est peccemus, ut veniant nobis a Deo bona, id est ut Deus remedia suae misericordiae nobis tribuat condonando peccata. Quorum, id est eorum qui talia de nobis garriunt, justa est damnatio, [Col. 0634A] id est justo Dei judicio tales damnantur, nec est Deus iniquus, dum infert eis iram.
«Quid ergo? Praecellimus eos? Nequaquam. Causati enim sumus Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse, sicut scriptum est: Quia non est justus quisquam, non est intelligens, non est requirens Deum. Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt, non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Sepulcrum patens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant, venenum aspidum sub labiis eorum (Psal. XI) . Quorum os maledictione et amaritudine plenum est, veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem (Isa. LXIX) . Contritio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt; non est timor Dei [Col. 0634B] ante oculos eorum.»
Quia multum per omnem modum Judaeo fuisse amplius quam Graeco dixerat, ideo nunc Judaei volebant se praeferre gentilibus, quasi qui per praecedentia justitiae opera meruissent ad gratiam vocari. Sed ipse arrogantiam eorum deprimens, ostendit eos fuisse peccatores, sicut et gentiles. Quando quidem in priori statu multum fecit Deus per omnem modum amplius Judaeo quam Graeco. Igitur quid ex hac re videtur esse consequens, est inde consequens, quia praecellimus eos, id est Graecos, in gratia nova, quam nunc percepimus. Nequaquam est inde consequens, quod nos Judaei praecellamus eos, et digniores eis simus, quia et nos, sicut et illi, peccavimus. Nam causati sumus, id est multis causis et [Col. 0634C] rationibus jam monstravimus, Judaeos et Graecos omnes ante gratiam istam sub peccato esse. Et ideo nullus praecedit alium. Superius ostendit gentiles sub peccato esse, cum diceret: Tradidit illos Deus in desideria cordis eorum, etc. Judaeos autem, ubi dixit: Qui praedicas non furandum, furaris? qui dicis non moechandum, moecharis? etc. Ita diximus eos sub peccato esse sicut scriptum est de Judaeis, de quibus minus videbatur, quia non est justus quisquam eorum, quoniam ex operibus legis sine gratia nemo justificatur, non est intelligens, quia nullus eorum Scripturas sanctas intelligit vel Christum, nec per verba, nec per miracula Deum esse intelligit. Non est requirens Deum, quamvis Christus Deus [Col. 0634D] venisset eos quaerere, ut ad aeternam eos patriam reduceret; tamen nullus eorum requirit eum, cum jam sit quaesitus ab eo. Hoc enim de illis dictum est, qui nondum venerunt ad Christum. Non est requirens Deum vel Judaeus, vel gentilis quisquam, ut scilicet quaerat ac requirat quomodo voluntatem ejus impleat, quatenus ad inventionem visionis ejus pertingere mereatur, sed omnes declinaverunt, id est deorsum ab ejus requisitione se retraxerunt, ponentes cor in infimis, et occupantes sollicitudinibus corporis. Et simul omnes facti sunt inutiles, id est nihil utilitatis sibi conquirentes, quia non solum Gentiles, sed et Judaei, qui per legem sine Christo voluerunt salvari, frustra laboraverunt. Non est qui facit bonum, cum Judaeos praevaricatio mandatorum [Col. 0635A] gentes vero naturae lex violata condemnet. Et ideo etiam non est inter eos qui faciat bonum, quia quidquid fit sine fide Christi, nequaquam est bonum quamvis bonum videatur esse. Non est usque ad unum, id est nec unus ex eis qui faciat bonum, quia si quis per singulos eorum numerando et inquirendo usque ad unum transeat, non inveniet qui operetur bonum. Vel non est in omnibus qui faciat bonum usque ad unum, id est donec veniatur ad eum qui unus et singularis est, id est ad Christum, cui nemo comparari potest. Christus enim tantummodo facit bonum, et in se et in suis. Non est ex eis qui faciat bonum, sed omnes ipsi multa mala faciunt. Nam guttur eorum est sepulcrum patens (Psal. XIII) , quia sicut ex patenti sepulcro exit nimius fetor putrefacti [Col. 0635B] cadaveris, sic ex aperto gutture eorum exit per mala colloquia fetor putentis conscientiae ipsorum, ut inficiat et corrumpat mores audientium. Clausum enim sepulcrum esset guttur eorum, si pudor eos adhuc cohiberet, ne internum fetorem mortuae suae animae foras in publicum loquendo proferrent. Sed patens sepulcrum est guttur eorum, quia quod in malis ultimum est, verecundiam perdiderunt, ut jam publice crimina sua loqui non erubescant, sed guttur suum impudenter aperiant, et ex eo fetorem mortuae animae circumstantibus proferant. Et etiam linguis suis suavia et blanda verba humiliter depromentes, agebant dolose, quoniam alia proferebant ore, et alia meditabantur in [Col. 0635C] corde, juxta illud: «Loquuntur pacem cum proximo suo, mala autem in cordibus eorum (Psal. XXVII) .» In verbis habebant bona, sed venenum aspidum erat sub labiis eorum, id est insanabile odium latebat sub dictis eorum. Aspidum quippe venenum perniciosius est quam caeterorum serpentium, ideoque per illud pessima designatur malitia. Et venenum aspidum tegitur sub labiis eorum, qui blanda loquuntur, sed morsu venenati verbi fraudulenter animam audientis necant, sicut detractores, sicut poetae, sicut quilibet seductores. Hostes enim sunt animarum, licet se fingant amicos; et idcirco per malitiam fraudis eas veneno suo inficiunt, ut interficiant. Quorum os etiam maledictione plenum est et amaritudine, quia non solum fictis verbis blandiuntur, sed etiam aliis [Col. 0635D] pleno ore maledicunt et amara loquuntur. Hae sunt enim artes pessimorum hominum, ut aliis adulentur, aliis maledicant, et aliis blandiantur, aliis amara loquantur. Nec dicuntur habere maledictionem et amaritudinem in ore, et os eorum plenum esse fertur maledictione et amaritudine, ut abundantia maledictionis et amaritudinis in ore ipsorum monstretur esse. Pedes quoque eorum sunt veloces ad effundendum sanguinem, quia cito currunt ad perpetrandum homicidium. Vel pedes, id est affectus, eorum sunt veloces, id est parati et festivi ad effundendum sanguinem, quia ex deliberatione faciunt homicidia. Contritio et infelicitas est in viis eorum, quia tam ipsi quam omnes qui in viis actionum ipsarum ambulant, conterentur gehennalibus suppliciis, et felicitate [Col. 0636A] carebunt supernae beatitudinis. Et hoc ideo, quia non cognoverunt viam pacis, id est viam justae actionis, qua pervenirent ad quietem perpetuae pacis. Nec mirum, si nesciunt viam qua tenderent ad aeternam pacem, quia timor Dei «qui est initium sapientiae (Eccl. I) .» non est ante oculos cordis eorum. Nam quia initium sapientiae abjecerunt, ad provectum sapientiae nequaquam pervenerunt. Sicque superbia, qua timorem Dei ab intuitu suae mentis removerunt, fecit ut viam pacis ignorarent, et viam mortis ambularent. Haec de pravitatibus infidelium Judaeorum atque gentilium, auctoritate prophetica, locutus est Apostolus, ut maxime Judaeos, qui de legis operibus gloriabantur, convinceret multis peccatis irretitos fuisse. Non autem putandum est, eum [Col. 0636B] ex solo tertio decimo psalmo ista posuisse, neque enim habentur in Hebraeo simul ita per ordinem, sed potius ex diversis psalmis, et ex libro Isaiae conjunxisse. Nam quod ait: Quia non est justus quisquam, non est intelligens, non est requirens Deum, omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt, non est qui faciat bonum, non est usque ad unum, ex tertio decimo psalmo sumpsit. Quod autem subjecit: Sepulcrum patens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant, in quinto psalmo legitur. Quodque mox addidit: Venenum aspidum sub labiis eorum, centesimi tricesimi noni psalmi est. Rursumque quod ait: Quorum os maledictione et amaritudine plenum est, de nono psalmo sumptum est, ubi singulariter dicitur: Cujus maledictione os plenum est [Col. 0636C] et amaritudine. Quod autem sequitur: Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem, contritio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non congnoverunt, in Isaia reperitur. Et iterum quod in fine dicitur: Non est timor Dei ante oculos eorum, in tricesimi quinti psalmi principio sic est: Dixit injustus, ut delinquat in semetipso, non est timor Dei ante oculos ejus. Nec in hoc cuiquam videatur esse diversum, si quod in suis locis numero dicitur singulari, ab Apostolo pluraliter ponitur, qui scribebat ad plurimos, et in unum sensum multa colligebat exempla. Patet itaque non tam Apostolum de psalmo tertio decimo sumpsisse, quod in Hebraico non habetur, nec in septuaginta Interpretibus, sed in editione [Col. 0636D] Vulgata, quam eos, qui artem contexendarum inter se Scripturarum Apostoli nesciebant, quaesisse aptum locum, ubi assumptum ab eo ponerent testimonium, quod absque auctoritate Scripturae positum in epistola non putabant.
«Scimus autem quoniam quaecunque lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur, ut omne os obstruatur, et subditus fiat omnis mundus Deo, quia ex operibus legis non justificabitur omnis caro coram illo. Per legem enim cognitio peccati, nunc autem sine lege justitia Dei manifestata est, testificata a lege et prophetis. Justitia autem Dei per fidem Jesu Christi in omnes et super omnes qui credunt in eum.»
Ne dicerent Judaei: Haec quae protulisti, non sunt [Col. 0637A] dicta de nobis, sed de gentibus, ostendit Apostolus, quia quae in lege scripta sunt, his qui sub lege tenentur, dicta sunt. Legem appellat hoc loco librum psalmorum, sicut et Dominus, ubi ait: «Nonne scriptum est in lege vestra, quia ego dixi: Dii estis?» (Psal. LXXXI.) Vel totum Vetus Testamentum appellavit nunc legem. Quasi diceret: «Vos quidem ad alios vultis haec detorquere, sed nos scimus quia non solum ista, sed etiam omnia quaecunque lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur, id est Judaeis, sive bona, sive mala. Quamvis ergo et in gentibus omnia mala haec essent, quae nunc Apostolus propheticis verbis descripsit, de Judaeis tamen proprie dicta sunt omnia, quia non necesse erat scelera gentium, de quibus nemo dubitabat, propheticis [Col. 0637B] testimoniis astruere, sed potius Judaeorum, qui de transactis operibus justitiae gloriari volebant. Quaecunque lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur; quoniam omne quod in lege de gentibus dicitur, etiam ipsum hoc de Judaeis dicitur, quia ipsorum principalis est causa. Omnia quae lex loquitur, etiam dum pessima flagitia describit, loquitur sine dubio, his qui sunt in lege positi, et ad ipsos pertinet quidquid lex dicit, ita ut omne os, non solum gentium, sed etiam Judaeorum, obstruatur, id est obmutescat, dum non habent unde glorientur, sed omnes sub peccato esse monstrantur. Vel ideo loquitur lex omnia his qui in lege sunt, ut omne os etiam Judaeorum obstruatur, non inveniens quid de meritis suis jactet, cum lex dicat: Omnes declinaverunt, [Col. 0637C] simul inutiles facti sunt (Psal. III) .» Et ut subditus fiat omnis mundus Deo, ut sciat se sine gratia Dei salvum esse non posse, vel certe in confessione peccati speret misericordiam, cognoscens se esse in peccatis. Omnis mundus, id est omnes homines, qui in mundo sunt, non solum gentiles, sed et Judaei, fiant Deo subjecti. Quod debent humiliter facere, quia ex operibus legis non justificabitur omnis caro, id est in carne vivens non justificabitur ex carnali observantia legis coram Deo, qui videt intima cordis, licet coram hominibus videatur justificari. Hic contra eos incipit Apostolus disputare magno diuturnoque conflictu, qui gloriabantur in lege, et per legem se justificari credebant, non per [Col. 0637D] gratiam, docens per ordinem, legem non potuisse auferre, sed potius auxisse peccatum, quod aufert gratia, quia lex jubere novit, cui succumbit infirmitas, sicut gratia juvare, qua infunditur charitas. Et notandum, quia nunc legem quinque libros Moysi nominat. Et cujus legis operibus nemo justificabitur coram Deo, quia nihil ad perfectum adduxit lex, quae timorem poenae incussit, non amorem justitiae infudit. Qui enim timore supplicii non amore sanctitatis observabat legem, mallet utique non esse quod timeret, ut impune legem ei praeterire liceret. Ac praeterea licet ipsam legem actibus impleret, et in oculis hominum justus appareret, in oculis tamen interni inspectoris erat injustus, quia quod foris in opere demonstrabat, intus in voluntate non [Col. 0638A] habebat. Non dicimus non justificatos fuisse eos qui fuerunt legi obedientes, sed dicimus: quia nisi ex gratia justificati fuissent, non essent vere obedientes. Vere ex legis operibus nemo veraciter justificatur, quia per legem est tantum peccati cognitio, non consumptio. Prohibet enim lex peccatum, non aufert, et prohibendo ostendit esse malum quod prohibet. Per legem fuit cognitio peccati, et per eam nemo sine gratia justificatus est; sed nunc in hoc tempore gratiae est manifestata gratia Dei, quae tempore legis fuit operta. Manifestata est sine lege, id est sine legis auxilio, justitia, non hominis, non propriae voluntatis, sed Dei. Et justitia Dei, non qua justus est Deus, sed qua induit hominem, cum justificat impium. Et ut certius teneatur ista justitia, [Col. 0638B] testificata est a lege et prophetis, id est testimonium ei perhibuerunt lex et prophetae. Nam lex quidem dum juberet et minaretur, et neminem justificaret, satis indicavit dono Dei hominem justificari per adjutorium spiritus. Prophetae autem, quia id quod praedixerunt, implevit adventus Christi. Et haec justitia est sine lege, quia Deus eam per spiritum gratiae credenti confert sine adjutorio legis, id est non adjutus a lege, quando quidem per legem ostendit homini infirmitatem suam, ut, ad ejus misericordiam per fidem confugiens, sanetur. Dixi justitiam Dei esse manifestatam. Sed haec justitia Dei est per fidem Jesu Christi, id est per fidem, qua creditur in Christum. Sic enim ista fides Christi dicta est, qua credimus in Christum, sicut illa justitia [Col. 0638C] Dei, qua justificamur a Deo. Utraque enim nostra est. Sed idcirco Dei et Christi dicitur, quia ejus largitate donatur. Haec justitia quae confertur per fidem, fidesque ipsa, occulta inspiratione Dei et gratiae dono infunditur, non labore humano, nec opere Veteris Testamenti acquiritur, quia ipsius donum est ut credamus. Est ergo justitia haec super omnes qui credunt, coelitus data, superans merita omnium et Judaeorum et gentilium. Ideo etiam per fidem super eos est justitia, quae per legem esse non potuit, quia fides impetrat quod lex imperat.
«Non enim est distinctio. Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei, justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quae est in [Col. 0638D] Christo Jesu, quem proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine ipsius, ad ostensionem justitiae suae propter remissionem praecedentium delictorum, in sustentatione Dei, ad ostensionem justitiae ejus in hoc tempore, ut sit justus, et justificans eum qui ex fide est Jesu Christi.»
Ideo dixi super omnes aequaliter esse justitiam per fidem, quia non est distinctio in accipienda illa justitia, sed sive Judaeus sive gentilis fidem habuerit, justificabitur. Vere non est distinctio utrorumque, quia omnes et Judaei et gentiles peccaverunt, vel in se vel in Adam. Quoniam lex sive in paradiso data, sive naturaliter insita, sive in litteris promulgata, praevaricata est ab ipsis. Omnes ergo peccaverunt et egent adhuc quotidie gloria Dei, id est ut [Col. 0639A] Deus magis magisque glorificetur in eis, tribuendo beneficia gratiae suae per remissionem quotidianorum delictorum, et multiplicationem virtutum. Non gloria sua egent, ut glorientur quasi de suis meritis, sed egent gloria Dei, id est omnino necessarium est illis, ut gloria Dei dilatetur in ipsis. Si enim justitia ex operibus legis haberetur, jam ipsa justitia non esset gloria Dei, sed potius hominum legem observantium. Sed quia per gratiam, non per legem habetur justitia, illa justitia est gloria Dei, non hominum, ut quidquid habet homo, non sibi, sed Deo ascribat. Gloria Dei adhuc egent, jam tamen justificati gratis, id est sine ullis meritis. Et justificati non per legem, nec propriam voluntatem, sed per gratiam. Non quod sine voluntate nostra [Col. 0639B] fiat, sed voluntas nostra ostenditur infirma per legem, ut sanet gratia voluntatem, et sana voluntas impleat legem, non constituta sub lege, nec indigens lege. Hoc totum idcirco Apostolus loquitur, ne fides ipsa superbire incipiat et dicat: Si ex fide, quomodo gratis? Quod enim fides meretur, cur non potius redditur quam datur? Sed si quis dixerit: Ut merear justificationem, habeo fidem, respondetur ei: «Quid enim habes quod non accepisti? (I Cor. IV.) » Cum ergo fides impetrat justificationem, sicut unicuique Deus partitus est etiam ipsius mensuram fidei, non gratiam Dei aliquid meriti praecedit humani, sed ipsa gratia meretur augeri, ut aucta mereatur et perfici, comitante, non ducente pedissequa, non praevia voluntate. Justificati, inquit, per gratiam, [Col. 0639C] quae non meritis redditur, sed gratis datur, propter quod gratia nominatur. Quae gratia venit per redemptionem, quae est in Christo Jesu, non in alio aliquo. In eo enim inventa est redemptio humani generis, id est in ejus sanguine, quae in nulla alia re poterat inveniri. Non enim nos Christus, quia per naturam ipsius semper fueramus, sed redemit quia captivi peccato tenebamur. Qui enim aliquem redimit, suum docet fuisse quem redimit. Ita Christus nos redemit, quia ejus eramus. Quem Christum Deus Pater proposuit, id est longe ante praeordinavit futuram propitiationem, id est expiationem peccatorum nostrorum, hoc est, ut per eum ipse Pater expiaret nos a peccatis, et propitius nobis fieret. [Col. 0639D] Vel proposuit, id est in propatulo omnibus illum posuit propitiationem in sanguine ipsius, id est ut ipse esset non solum propitiator, sed etiam propitiatio, et illam propitiationem haberemus in sanguine ejus, qui in remissionem peccatorum effusus est. Nam absque sanguinis effusione, sicut iste dicit Apostolus, non fit remissio peccatorum, quia videlicet non nisi per sanguinem Christi dari valet propitiatio et remissio peccatorum. In cujus typo quotiescunque peccata in lege dimitti dicuntur, sanguis hostiae offertur. Proposuit autem Deus Christum propitiationem per fidem, ut qui in eum crederent, ipsi propitiationem hanc haberent. Vel proposuit eum propitiationem per fidem in sanguine ipsius, quoniam aliter non erit ipse propitiatio alicui, nisi [Col. 0640A] credat eum fudisse sanguinem suum pro redemptione generis humani, et subjungat huic fidei bona opera, prout poterit. Proposuit, inquit, eum, id est in publico posuit per praedicationem apostolorum, hunc esse propitiationem pro peccatis nostris; et hoc fecit ad ostensionem justitiae suae, id est ut per eum manifestaret hominibus suam veram justitiam, quae prius latebat, dum putarent homines operibus legis se posse justificari. Veram ergo justitiam ostendit in Christo credentibus, et ostendit eam esse suam, non hominum, id est a seipso datam hominibus, non ab ipsis ortam, nec ex legis operibus habitam. Quam scilicet justitiam ostendit propter remissionem praecedentium delictorum, id est ut remitteret delicta, quae praecesserant non solum in gentilibus, sed etiam [Col. 0640B] in Judaeis, qui veram justitiam necdum noverant. Omnes enim peccaverunt. Sed per ostensionem suae justitiae placuit Deo, ut remitteret illis praecedentes culpas, et justificaret eos, ut deinceps juste viverent. Praecedentia enim ob hoc Apostolus determinavit, ne quis intelligeret illa esse remissa, quae post acceptam gratiam committit. Praecesserunt delicta, et hoc factum est, in sustentatione Dei, qui non statim percussit delinquentes, sed diu patienter sustinuit, ut ad poenitentiam converteret. Sustentatione dico, praerogata ad ostensionem justitiae ejus, id est ad hoc longanimiter sustinuit eos, ut tandem conversis ostenderet justitiam suam in hoc tempore gratiae, quam prioribus temporibus non manifestaverat, dum [Col. 0640C] putarent homines se per seipsos posse justificari. Ad hoc, inquam, sustinuit et justitiam suam qua justificari posset homines, ostendit, ut sit ipse justus, id est juste agens omnia. Justum namque fuit, ut qui in futuro saeculo judicaturus est singulos secundum opera eorum, in isto saeculo patienter eos sustineret, et quid agere deberent illis ostenderet. Justus ergo est in hac sustentatione et justitiae ostensione, quoniam omnia quae facere debuit, fecit. Et per haec etiam est justificans eum qui est ex fide Jesu Christi, quia dum sustinet, et justitiam suam ostendit, infundit ipsam justitiam cordi credentis. Non justificat eum qui est ex lege, sed eum qui est ex Christi fide, id est ex fide qua creditur in Christum. Ex hac enim datur justificatio, et non ex operibus [Col. 0640D] legis aut naturae.
«Ubi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. Per quam legem? Factorum? Non, sed per legem fidei. Arbitramur enim justificari hominem per fidem sine operibus legis. An Judaeorum Deus tantum? Nonne et gentium? Imo et gentium. Quoniam quidem unus est Deus qui justificat circumcisionem ex fide, praeputium per fidem. Legem ergo destruimus per fidem? Absit, sed legem statuimus.»
Quando quidem justitia est Dei, non hominis, et ex fide, non ex lege, ergo ubi est gloriatio tua, o Judaee? Id est ubi est elatio tua, in qua gloriabaris per legis opera te justificatum? hoc est, non habes materiam gloriandi in lege, quia exclusa est, id est ejecta [Col. 0641A] et ablata tibi causa gloriandi, eliminata est gloriatio, quam in corde habebas. Et attende per quid. Nam per quam legem putas eam exclusam? Putas per legem factorum, id est operum? Non est exclusa per legem factorum, sed per legem fidei, id est non per laborem operum, sed per facilitatem fidei. Lex enim fidei est, qua in Christum credimus, et auxilium gratiae ejus ad bene agendum precamur. Lex fidei est in spiritu juvante, lex factorum in littera jubente. Quod lex operum minando imperat, hoc lex fidei eredendo impetrat. Lex operum dicit: «Non concupisces (Exod. XX) .» lex fidei dicit: «Cum scirem quia nemo potest esse continens nisi Deus det, et hoc ipsum erat sapientiae, scire cujus esset hoc donum, adii Dominum et deprecatus sum (Sap. VIII) .» Ipsa est illa sapientia quae pietas vocatur, qua colitur Pater luminum, «a quo est omne datum optimum, et omne donum perfectum (Jac. I) .» Colitur autem sacrificio laudis, actionibusque gratiarum, ut cultor ejus non in seipso, sed in illo glorietur. Ac per hoc lege operum dicit Deus, Fac quod jubeo; lege fidei dicitur Deo: Da quod jubes. Non ergo per legem operum excluditur gloriatio eorum, qui cum sibi juste videntur vivere, ita gloriantur quasi non acceperint, sed per legem fidei, quia per eam quisque cognoscit si quid bene vivit, Dei gratia se habere, et ut perficiatur in dilectionem justitiae, non se aliunde consecuturum. In lege itaque factorum, est Dei jubentis justitia; in lege autem fidei, subvenientis misericordia. Haec est enim lex [Col. 0641C] fidei, qua credimus et oramus per gratiam nobis donari, ut faciamus quod per nosmetipsos implere non possumus, ne ignorantes Dei justitiam et nostram volentes statuere, justitiae Dei non simus subjecti. Vere, inquit, per legem fidei exclusa est gloriatio tua, qua de legis observatione tumebas, quia nos apostoli arbitramur, id est certi sumus, justificari quemlibet hominem per fidem sine operibus legis praecedentibus. Non ideo enim Apostolus hoc dicit, ut si quis crediderit, non ad eum pertineat bene operari; sed ideo potius, ut nemo putet meritis priorum bonorum operum se pervenisse ad donum justificationis, quae est in fide. In hoc enim se gentibus in Christum credentibus Judaei praeferre cupiebant, [Col. 0641D] quod dicebant se meritis bonorum operum, quae per legem sunt, pervenissse ad evangelicam gratiam. Ideoque scandalizabantur multi qui ex Judaeis crediderant, quod incircumcisis gentibus Christi gratia traderetur. Unde nunc Apostolus dicit posse hominem sine operibus, scilicet praecedentibus, justificari per fidem. Nam justificatus per fidem, quomodo potest nisi juste deinceps operari, quamvis nihil antea juste operatus ad fidei justificationem pervenerit, non merito bonorum operum, sed gratia Dei. quae vacare in illo non potest, cum jam per dilectionem bene operatur. Quod si cum crediderit, mox de hac vita decesserit, justificatio fidei manet cum illo, nec praecedentibus bonis operibus, [Col. 0642A] quia non merito ad illam, sed gratia pervenit, nec consequentibus, quia in hac vita esse non sinitur. Unde manifestum est, quia quod Apostolus dicit justificari hominem per fidem sine operibus, non ita debet intelligi, ut accepta fide, si vixerit, dicamus eum justum etiamsi male vixerit, sed ut sciat se quisque per fidem justificari, etiamsi legis opera non praecesserint. Sequuntur enim justificatum, non praecedunt justificandum. De illis autem, qui post acceptionem fidei nolunt bene operari, testatur Jacobus, quia fides si non habeat opera, mortua est in semetipsa (Jacob. II) . Post haec Apostolus ut ostendat et gentiles ad istam gratiam debere suscipi sicut Judaeos, ait: An Judaeorum Deus tantum? Quasi dicat: Vos putatis quod ad vos tantum [Col. 0642B] Deus pertineat, et vos soli gratiam ejus suscipere debeatis. Sed nunquid hoc verum est? An Judaeorum tantum est Deus? Nonne est etiam gentium sicut Judaeorum? Imo, id est magis hoc eligam dicere, quia est et gentium et Judaeorum, id est omnes homines fecit, et similiter de omnibus cura est ei. Non solum vobis, sed et gentibus venit Christus, vobis ex lege promissus, sed ad illas missus. Propterea multo magis et gentium, quia ante legem sancti in praeputio placuerunt Deo. Ob hoc enim dixit, imo et gentium, ut ostenderet magis gentes, quoniam ante fuerunt sancti praeputiati quam circumcisi, et Abraham ante circumcisionem fide justificatus est. Sed Judaei tumendo dicunt: Gentes idola colendo, Deum dereliquerunt. Quibus respondetur: Et [Col. 0642C] vos. Sed nos, inquiunt, convertimur. Et illi: Nobis, aiunt, Christus venit promissus [Col. 0641D] Locus obscurus. . Et illis: Non ergo videtur tantum est ( sic ) Deus, quoniam ex Adam nati sumus, et per prophetas praedictum est, gentes Christo credituras. Vere gentium Deus est, sicut Judaeorum. Quod cum aliis modis possit probari, hoc unum pono quoniam quidem unus est Deus, non plures dii. Et in hoc apparet unus esse omnium, quia justificat omnes per eamdem causam: Nam circumcisionem, id est circumcisos justificat ex fide, et praeputium, id est praeputiatos per fidem, hoc est enim ex fide, quod per fidem. Nam nec circumcisio, nec praeputium sine fide justificatur. Et quando quidem homo justificatur per fidem sine legis operibus, [Col. 0642D] ergo legem destruimus per fidem? Non, sed statuimus. Quod Judaeus posset inferre, ipse Apostolus sub interrogatione infert, ut removeat. Quia, inquit, per fidem justificari dicimus quemlibet hominem sine legis opere, ergo per fidem destruimus legem? Absit ut destruamus eam! Sed potius statuimus, id est firmam et stabilem esse facimus legem. Per legem enim cognitio peccati; per fidem impetratio gratiae contra peccatum; per gratiam sanatio animae a vitio peccati; per animae sanitatem, libertas arbitrii; per liberum arbitrium, justitiae dilectio; per justitiae dilectionem, legis operatio. Ac per hoc lex non destruitur, sed statuitur per fidem, quia fides impetrat gratiam, qua lex impleatur, gratia [Col. 0643A] sanat voluntatem, qua justitia libere diligatur. Vel ita: Legem ergo, etc. Quoniam Apostolus dicebat hominem justificari per fidem sine legis observantia, ne Judaei dicerent: Legem ergo destruis, in qua omnes qui crediderunt justi, circumcisi fuerunt. Non solvo, ait, non destruo, sed confirmo, dum hanc praedico circumcisionem, quam illa praedixit. «In novissimis, inquit, diebus circumcidet Dominus Deus cor tuum, et cor seminis tui (Deut. XXX) .» Tunc destruerem legem, si illam mentitam dicerem, hoc est non cessaturam cum illa promiserit se esse cessaturam, sicut Jeremias ait: «Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et consummabo super domum Israel et super domum Juda testamentum novum, non secundum testamentum quod feci patribus eorum, in [Col. 0643B] die qua apprehendi manus illorum ut reducerem eos de terra Aegypti; sed hoc est testamentum quod disponam domui Israel post dies illos, dicit Dominus, dando leges meas in cordibus eorum, et in mentibus eorum superscribam eas (Jer. XXXI; Hebr. VIII) .» Non destruitur lex, cum impleta cessat. Non eam destruimus, sed magis statuimus, Id est stare facimus, dum probamus verum esse, quod dixit de antiquis justis et de gentibus credituris, et spiritalem circumcisionem venturam, dum hoc efficit fides, quod lex jubet.
«Quid ergo dicemus invenisse. Abraham patrem nostrum secundum carnem? Si enim Abraham ex operibus justificatus est, habet gloriam, sed non [Col. 0643C] apud Deum. Quid enim Scriptura dicit? Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam (Gen. XV) .»
Revocat illos ad caput circumcisionis, ut quod in initio constiterit, id habeatur in toto. Quando quidem fide justificatur homo sine operibus, et nemo justificari valet absque fide, ergo quid dicemus, id est quid possumus dicere, Abraham patrem nostrum, quem imitari debemus, invenisse secundum carnem, id est secundum carnis circumcisionem vel secundum carnalia legis opera? Ac si dicat: Nihil justificationis dicere possumus eum invenisse secundum carnem, sed potius secundum mentem, circumcisio enim in carne est, fides autem in mente. Et ipse non per circumcisionem, sed per fidem legitur invenisse [Col. 0643D] justificationem, sicut generaliter dictum est, omnem hominem posse justificari per fidem sine operibus. Vel secundum carnem est pater noster, quia ex eo carnis originem ducimus, et circumcisionem carnis ab ipso habemus nos Judaei. Secundum fidem vero, pater est credentium ex gentibus. Et quid dicimus eum invenisse per quod justus esset? Opera legis? Non. Quia si dixerimus quod ex operibus legis sit justificatus, hoc inconveniens incurremus, quod habet gloriam de suis operibus, sed non apud Deum, quod omnino falsum est, quia omnes scimus eum habere gloriam apud Deum. Non ergo ex operibus, sed ex fide justificatus est. Sicut enim fides sine [Col. 0644A] subsequentibus operibus bonis vacua est, ita quaelibet opera bona ante fidem. Habet gloriam, apud semetipsum vel apud homines, sed non apud Deum. Multi enim gloriantur de operibus, et multi pagani propterea nolunt fieri Christiani, quia quasi sufficiunt sibi de bona vita sua. Et dicit aliquis talium, Bene vivere opus est. Quid mihi praecepturus est Christus, ut benc vivam? Jam bene vivo. Quid mihi necessarius est Christus? Nullum homicidium, nullum furtum, nullam rapinam facio, res alienas non concupisco, nullo adulterio contaminor, non invenitur aliquid in vita mea quod reprehendatur, et qui reprehenderit, faciat me Christianum. Iste talis habet gloriam, sed non apud Deum. Non autem sic pater noster Abraham gloriatus est. Non enim ex [Col. 0644B] operibus legis invenit justitiam, utpote qui ante legem fuit, sed potius ex fide, quia promissis Dei credidit. Vere non ex operibus est justificatus. Nam quid dicit Scriptura in Genesi? id est unde dicit Scriptura justificatum Abraham? Ex fide. Testatur enim quia credidit Abraham Deo promittenti, quod semen ejus futurum esset multiplex et clarissimum sicut coeli, et quod ita firmiter credidit, reputatum est illi divinitus ad justitiam, id est per hanc credulitatem non solum liberatus est ab omni originali et actuali peccato, sed et justus est a Deo reputatus. Ergo ex fide justificatus est Abraham. Sed si fidem opera non praecesserunt, tamen secuta sunt. Nam qui prius ex fide justificatus est in conspectu Dei, postea et ex operibus est justificatus etiam in conspectu [Col. 0644C] hominum. Unde et Jacobus apostolus in epistola sua contra eos qui nolebant bene operari, sed de sola fide praesumebant, ipsius Abrahae opera commendavit, dicens: Vis autem scire, o homo inanis, quoniam fides sine operibus otiosa est? Abraham pater noster nonne ex operibus justificatus est, offerens Isaac filium suum super altare? Nec est Jacobus in hac sententia contrarius Paulo dicenti, quia si Abraham ex operibus justificatus est, habet gloriam, sed non apud Deum, ac per hoc asserenti quia non ex operibus est justificatus. Uterque enim verum dicit. Paulus quippe, commendans justitiam quae ex fide est, adversus eos qui fidem negligentes, gloriabantur de justitia quae est ex operibus, dixit Abraham non esse justificatum ex operibus, sed [Col. 0644D] quae fidem praecederent. Jacobus autem, ut dictum est, adversus illos qui percepta fide torpebant otio, et putabant se per eamdem fidem, utpote justificatos, posse salvari, etiam si bona opera non haberent, dixit Abraham ex operibus esse justificatum, sed quae fidem secuta sunt. Unde ut ostenderet, se non dissentire a Paulo, sed potius concordare, protinus addidit: Vides quoniam fides cooperabatur operibus illius, ut ex operibus fides consummata est, et suppleta est Scriptura, dicens: Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam (Gen. XV) , et amicus Dei appellatus est. Et adhuc subjecit: Videtis quoniam ex operibus justificatur homo, et non [Col. 0645A] ex fide tantum? Manifestum est enim, eum loqui de operibus quae fidem subsequuntur. Quia Paulus sine praecedentibus operibus dixit, hominem sola fide posse justificari. Nemo enim fidem suis praecedentibus meritis habere potest. Et ideo qui per fidem gratis sibi datam justificatur, non in se, sed in Domino gloriatur, quia dum non ex operibus, habet fiduciam, per omnia Deo se intelligit debitorem, nihil inveniens, quod sibi arrogare possit ex meritis.
Ei autem qui operatur, merces non imputatur «secundum gratiam, sed secundum debitum. Ei vero qui non operatur, credenti autem in eum qui justificat impium, reputatur fides ad justitiam secundum propo itum gratiae Dei. sicut et David [Col. 0645B] dicit beatitudinem hominis, cui Deus accepto fert justitiam sine operibus: Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Beatus vir, cui non imputavit Dominus peccatum (Psal. XXXI) .»
Dixi, quia Abraham justus est ex fide. Sed ei qui operatur opera legis quae Abraham non fecit, vel aliqua bona ut gratiam mereatur, ut Judaeus se fecisse dicebat, si merces est ei, non est ex gratia, sed ex debito meriti sui. Sed si quis quaerere voluerit, ante gratiam, quid meruerit ut acciperet eam, mala sua poterit invenire, non bona. Gratia enim gratis datur, unde etiam nuncupatur. Si ergo gratia, non jam ex operibus. Alioqui gratia jam non est gratia. [Col. 0645C] Errat igitur Judaeus, vel quilibet alius, qui se putat merito praecedentium operum pervenisse ad gratiam Dei. Quis enim prior dedit illi, et retribuetur et! Putat quod ipse prior dederit Deo, et pro mercede sui operis acceperit evangelicam gratiam, quod non ita est. Huic enim qui ante operatur, non gratia, sed debitum redditur. Illi vero qui non facit opera legis, sed absque praecedenti opere accedit ad fidem, sufficit ipsa fides ad justitiam. Ita attribuit Apostolus aliis, quod de Abraham dixerat, scilicet quod si est justus ex operibus, habet gloriam, sed non apud Deum, et ideo ex fide. Vel hoc modo fides in exordio justificat sine operibus. Sed qui sic justificatus est, non debet deinceps a bonis operibus torpere. Nam ei, qui post fidem quam gratis acceperit, [Col. 0645D] operatur opera bona, non imputatur merces, id est non recompensatur aeterna remuneratio secundum gratiam, id est secundum fidem tantum, sed secundum debitum operationis suae. Ita fit ei, qui post acceptam fidem vivit et bene operatur: non enim aliter a Domino mercedem percipit. Sed ei qui non operatur, id est qui postquam baptizatus est, non habet tempus operandi, vel propter infirmitatem non potest operari, quanquam velit, sed absque opere de hac vita rapitur cum fide et bona voluntate, huic nihil operanti, sed tantummodo credenti in eum qui justificat impium, id est, in Deum, reputatur fides ejus ad justitiam, id est sola fides sufficit ei ad justitiam, et ita ad salutem secundum propositum gratiae Dei, id est secundum quod Deus per gratiam [Col. 0646A] suam longe ante proposuit, vel secundum gratiam Dei propositam omnibus credere volentibus. Credenti, inquit, in eum qui justificat impium. Aliud est credere eum, aliud est credere ei, aliud credere in eum. Credere eum, est credere quod ipse sit; credere ei, est credere quod ipse vera dicat: credere in eum, est credendo amare, credendo in eum ire, et ejus membris incorporari. Et idcirco fides qua creditur in eum, ipsa est sola quam ille approbat. Credenti in eum qui justificat impium. Impius est, qui non recte credit etiamsi nihil cuiquam auferat, si pauperibus tribuat, si uxorem alienam non concupiscat, si nulli fraudem faciat, si depositum reddat, quia haec omnia facit non ea intentione qua debuit; et idcirco bona non sunt, quoniam non de [Col. 0646B] bona radice prodeunt. Quisquis ergo sine fide operari bona vult, impius profecto est. Sed credat in eum qui justificat impium, ut et ipse ex impio fiat pius: et per fidem justificatus, possit deinceps opera pietatis et justitiae facere. Ei qui sic credit, reputatur fides ejus ad justitiam secundum propositum gratiae Dei, qui sic per gratiam suam proposuit et decrevit, ut, cessante lege, fides justificet. Et hoc dico ego ex gratia fieri, sicut et David dicit hic (Psal. XXXI) et in futuro esse beatitudinem illius hominis, cui accepto, id est ad gratiam assumpto, Deus fert justitiam sine operibus praecedentibus. Magna enim beatitudo est hominis, sine labore legis vel poenitentiae, fidem per solam gratiam promereri secundum [Col. 0646C] propositum Dei, quo proposuit gratis peccata dimittere. Illi accepto fert Deus justitiam sine operibus, qui per fidem qua primum Deo credidit, et de praeterito absolvitur, et de praesenti justificatur et ad futura fidei opera praeparatur. Probare vult Apostolus, et in ipsa lege praedici, justitiam sine operibus prodesse, nec se hoc de suo defendere, sed prophetae testimonio confirmare. Beati, inquit, sunt illi quorum iniquitates sunt remissae, et quorum peccata sunt oculis Dei tecta. Iniquitas est, contra legem vel extra legem agere. Unde et Graece dicitur anomia, id est sine lege, quia lex νόμος, nomos. Iniquitas ergo est, a lege deviare, vel contra legem agere. Peccatum vero etiam illud dici potest, quod contra quam natura docet, et conscientia arguit, delinquitur. [Col. 0646D] Et juxta hunc sensum iniquitas ad Judaeos, peccatum autem ad gentes pertinere videtur. Sed utrorumque culpas Dominus per gratiam suam, si crediderint, abluit. Quod enim remittitur, non est; et quod tegitur, non apparet, et ideo non imputatur. Beati sunt illi, quorum iniquitates sunt remissae in baptismo, vel etiam igne dilectionis postea liquefactae et consumptae, sicut illius peccatricis, cui remissa sunt peccata multa, quia dilexit multum (Luc. VII) . Et quorum peccata superpositis actibus bonis sunt tecta. Omne enim quod tegitur, interius ponitur; et hoc unde tegitur, desuper ducitur. Quando igitur abdicamus mala quae fecimus, et eligimus bona quae facimus, quasi tegimen rei superducimus, quam erubescimus Judaei ( sic ). Et ita ante Dei oculos teguntur [Col. 0647A] peccata, dum eis superducuntur bona facta. Potest etiam ad gentes magis pertinere iniquitas, quae dicitur anomia, id est sine lege, quia gentes sine lege erant. Et possumus totum in baptismo intelligere fieri, id est et iniquitates remitti, id est deleri, et peccata tegi, ut ultra non videantur ad poenam. Beatus est etiam vir ille, cui credenti Dominus propter fidem suam non imputavit ad poenam peccatum originale vel aliquod peccatum. Sicut enim Abrahae reputata est fides ad justitiam, ita et omni credenti, cum fides ad justitiam in baptismo reputatur, peccatum utique non imputatur.
«Beatitudo ergo haec in circumcisione tantum manet, an etiam in praeputio? Dicimus enim quia reputata est Abrahae fides ad justitiam. Quomodo [Col. 0647B] ergo reputata est? In circumcisione, an in praeputio? Non in circumcisione, sed in praeputio. Et signum accepit circumcisionis, signaculum justitiae fidei, quae est in praeputio, ut sit pater omnium credentium per praeputium, ut reputetur et illis ad justitiam, et sit pater circumcisionis, non his tantum qui sunt ex curcumcisione, sed his qui sectantur vestigia fidei, quae est in praeputio patris nostri Abrahae.»
Quandoquidem David universaliter dicit, eum esse beatum, cujus iniquitates vel peccata Deus gratis remittit, ergo haec beatitudo repromissionis peccatorum manet tantum in circumcisione, id est in Judaeis, an et in praeputio, id est in gentilitate? Id est cum [Col. 0647C] constet quod beatitudo ista per fidem sit ex gratia, modo quaeritur in quibus sit, in Judaeis tantum, an etiam in gentibus? Quod ideo quaero, quia constat de Abraham, quod justus est per fidem. Et cum hoc constet, quaero in quo statu sit justificatus, postquam est circumcisus vel ante. Et sicut in eo videbitur, sic in aliis credi poterit. Et hoc est: Idcirco quaerimus an sit etiam in praeputio ista beatitudo, quia dicimus omnes et confitemur, quia fides Abrahae reputata est ad justitiam, id est fide justificatus est. Quomodo ergo reputata est ad justitiam? In circumcisione, an in praeputio? Id est cum omnes confiteamur, eum per fidem justificatum, videamus utrum propterea sit justus, quia est circumcisus: an ideo sit circumcisus, quia inventus est justus. [Col. 0647D] Non in circumcisione est reputata fides ejus ad justitiam, sed in praeputio. Id est ante justificatus est per fidem, quam circumcideretur. Non ergo propter circumcisionem justificatus est. Quomodo, inquit, reputata est fides ejus? Cum esset in circumcisione, an cum esset in praeputio? Si enim fnisset tunc temporis in circumcisione, videtur utique a fidei hujus gratia exclusum esse praeputium. Sed erat adhuc tunc in praeputio. Et cum in praeputio positus per fidem sit justificatus, jure princeps et pater dicitur omnium credentium in praeputio. In praeputio est justificatus. Cur ergo post circumcisus? Non hoc superflue factum est, sed accepit signum circumcisionis, non qua fieret, sed qua ostenderetur justus. In praeputio per fidem justificatus est, et deinde accepit [Col. 0648A] signum circumcisionis, id est circumcisionem exteriorem, quae esset signum interioris. Signum enim dicitur, cum per hoc quod videtur, aliud aliquid indicatur. Bene ergo circumcisio signum appellatur in Abraham, quia et ipsa aliud videbatur, et aliud intelligebatur, quia jam tunc carnalis illa circumcisio signum erat spiritalis circumcisionis, quae non in carne suscipitur, sed in corde. Et tale signum quod sit signaculum, id est habens similitudinem signatae rei, ut sicut carne libidinis, sic spolietur omnibus primae nativitatis sordibus. Et quia nondum dixerat cujus signum, subdit: Justitiae fidei, id est, quae est ex fide. Fidei dico, quae est in praeputio, id est quam ipse habuit existens in praeputio. Vel signaculum, id est celans quoddam mysterium. [Col. 0648B] Signaculum enim dicitur, cum alicui rei servandae pro tempore custodia imponitur, quod nemo alius nisi ipse qui impressit, debeat resignare. Sic in circumcisione Abrahae conclusum est pro tempore mysterium quoddam, quod celaretur inimicis, et servaretur amicis ad similitudinem sigilli, scilicet quod sicut jussum est Abrahae ut octava die circumcideretur homo ex ejus semine, sic in octava post finem septem dierum saeculi auferretur omnis vetustas et corruptio ab electis Dei. Vel hoc mysterium sigillatum est in eo, quod Abraham primo justificatus est, et post accepit circumcisionem, quae esset signaculum justitiae fidei ejus, ut ipse sit pater credentium per praeputium, id est in praeputio, et sit [Col. 0648C] pater circumcisionis. Effectus enim est utriusque generis pater, his qui sunt in praeputio per fidem, et his qui sunt in circumcisione, per carnem. Et hoc Abrahae sigillum tunc credimus resignandum, id est aperiendum, cum plenitudo gentium introierit, et omnis Israel salvus erit. Tunc enim patenter cognoscetur Abraham esse pater non solum gentium, sed etiam circumcisionis per fidem. Nam idcirco ante justificatus est in fide, dum adhuc esset incircumcisus, et post circumcidi jussus est, ut ostenderetur primo pater futurus multarum gentium, et postea illorum qui ex circumcisione credituri sunt. Neque enim hi qui secundum carnem nascuntur ex Abraham, filii Abrahae dicendi sunt, ni fidem et opera Abrahae habeant. Hoc itaque sigillabatur in circumcisione [Col. 0648D] Abrahae, ut sit pater, id est exemplum omnium credentium per praeputium, id est in praeputio. Sic enim dicitur per praeputium, pro in praeputio, sicut dicere solemus, per illud tempus, pro in illo tempore, vel sit pater per praeputium, id est per id quod datum est ei tempore praeputii. Si enim post circumcisionem datum esset, diceretur ex ea hoc accepisse, per hoc quod accepit in praeputio, id est per fidem sit pater credentium de gentibus, ut reputetur et illis credulitas ad justitiam, id est ut sicut Abraham in praeputio justificatus est per fidem, ita et illi justificentur credendo, licet praeputium non exuerint. Et circumcisionem ideo accepit, ut sit pater circumcisionis, id est Hebraeorum. Nam ante in praeputio justus fuit, ut esset incircumcisorum justorum [Col. 0649A] pater; et circumcisus justus permansit, ut circumcisorum justorum fieret pater. Fieret, inquam, pater, non his tantum qui sunt ex carnali circumcisione, id est Judaeis; sed et his qui corde sunt circumcisi, non carne, id est, gentilibus, qui sectantur vestigia fidei Abrahae, hoc est qui illum in fide imitantur, ut ita ample credant sicut ille. Quae fides est in praeputio patris nostri Abrahae, id est apparet in patre nostro Abraham, dum ipse est adhuc in praeputio. Ideo toties repetit de praeputio, ut ostendat gentiles eodem modo per fidem justificari, sicut et Judaeos.
«Non enim per legem promissio Abrahae aut semini ejus, ut haeres esset mundi, sed per justitiam fidei. Si enim qui ex lege haeredes sunt, exinanita [Col. 0649B] est fides, abolita est promissio. Lex enim iram operatur. Ubi enim non est lex, nec praevaricatio. Ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini, non ei qui ex lege est solum, sed et ei qui ex fide est Abrahae, qui est pater omnium nostrum, sicut scriptum est (Gen. XVII) : Quia patrem multarum gentium posui te ante Deum cui credidisti, qui vivificat mortuos, et vocat ea quae non sunt tanquam ea quae sunt.»
Vere Abraham est pater omnium credentium Judaeorum et gentium, quia per fidem adeptus est hanc paternitatem, non per legem. Non enim per legem facta est ei promissio, quia lex nondum erat. Non per legem, sed per justitiam fidei, id est quam [Col. 0649C] per fidem obtinuerat, facta est Abrahae promissio, et semini ejus, id est Christo. Haec scilicet promissio, ut ipse esset haeres mundi, id est possessor aliquorum de toto mundo, qui eum imitarentur; et in Christo qui ex eo nasciturus erat, possideret omnia. Abraham est haeres mundi, id est possidens totum orbem per fidem, quia ipse est omnibus exemplum fidei, et omnes sancti sunt filii ejus per fidem. Semen quoque ejus, id est Christus, est haeres, id est Dominus mundi secundum regiam potestatem, per quem benedictio filiis Abrahae, et cui Pater dixit: «Dabo tibi gentes haereditatem (Psal. II) ,» etc. Et haec promissa fuerant Abrahae et semini ejus, non per legem quae nondum [Col. 0649D] erat, sed per fidem qua ipse Deo crediderat. Et merito. Legis enim observantia poenam tantummodo effugit, fidei vero meritum spem repromissionis exspectat. Et praeceptum servis imponitur, fides ab amicis quaeritur. Vere non per legem, sed per fidem Abraham est haeres mundi, quia si illi qui sunt ex lege, id est carnales Judaei, sunt haeredes, id est possessores haereditatis quam Deus Abrahae promisit, tunc fides est exinanita, id est inanis et inutilis facta, cum gentes per eam non possit haereditare coelestem patriam, et abolita, id est deleta et in irritum ducta est promissio Dei qua dictum est Abrahae, quia «in semine tuo,» id est in Christo, «benedicentur omnes gentes (Gen. XXII) ,» id est benedictionem haereditate possidebunt. Nam si ex lege tantum [Col. 0650A] fierent haeredes, ut Judaei volebant astruere, gentes quae lege carent sine benedictione haereditatis remanerent. Non ergo per legem Abraham est haeres mundi, quia nec filii ejus sunt per legem haeredes, id est aeternae haereditatis possessores. Nam si hoc esset, inconvenientia sequerentur, quod scilicet superflua esset fides qua ipse justificatus est, et qua justificantur caeteri, cum per eam non posset haereditas aeterna acquiri, et promissio divina remaneret inexpleta, quae promisit omnes gentes benedicendas, quoniam nullus gentilium benediceretur, et ita nulli essent haeredes. Et vere ex lege non est haereditas. Nam lex potius iram operatur, quia peccantem in se aut lapidari continuo, aut igne cremari, aut alio genere supplicii jubet interfici. Lex iram operatur et [Col. 0650B] praevaricationem. Ex ea enim est praevaricatio, nam sine ea non est. Ubi enim non est lex, nec praevaricatio, id est transgressio. Qui ergo legem non acceperunt, iniqui dici possunt, praevaricatores non possunt. Judicantur utrique secundum merita sua, sed tamen ira Dei major est in praevaricatores qui per legem cognoscunt peccatum et tamen faciunt. Et ita non potest per legem haereditas haberi, sed potius ira. Ideo ex fide sunt haeredes. Ex fide, quae est donum misericordiae et justificat credentes, habetur haereditas, ita ut secundum gratiam Dei, non secundum merita hominum, firma, id est verax et rara sit promissio quam Deus fecit Abrahae de multiplicatione filiorum, qui perpetuam haereditatem essent possessuri. Non enim firma esset, sed potius infirma et [Col. 0650C] irrita, nisi ipse per gratiam suam implesset eam. Ideo non de nostrae voluntatis potestate, sed de sua praedestinatione promisit. Promisit enim quod ipse facturus fuerat, non quod homines. Quia, etsi faciunt homines bona quae pertinent ad colendum Deum, ipse facit ut illi faciant quae praecepit, non illi faciunt ut ipse faciat quod promisit. Alioquin ut Dei promissa compleantur, non in Dei, sed in hominum potestate est; et quod a Domino promissum est, ab ipsis redditur Abrahae. Sed non ita fieri potest, per gratiam ergo Dei gratuito munere nobis concessam implentur ejus promissa, dum per donum suae gratiae facit ut credamus et bene operemur, sicque haeredes efficiamur. Firma sit promissio omni [Col. 0650D] semini Abrahae, id est non parti seminis, sed omni semini. Volebant enim Judaei ut quantum ad eos firma esset, et quantum ad gentiles cassa. Sed non ita Deus promisit, cum diceret: In semine tuo benedicentur omnes gentes. Firma sit omni semini, id est omni populo fidelium imitatori Abrahae, non solum ei qui ex lege est, id est qui ex Veteri Testamento venit ad Novum, sed et ei qui est ex fide Abrahae, id est qui non sibi promissa lege sequitur fidem Abrahae, qui sine lege per fidem justificatus esse memoratur. Qui est pater non omnium hominum, sed omnium nostrum, id est non solum qui ex lege descendimus, sed et qui ex fide legi succedimus, scilicet et circumcisorum et praeputiatorum credentium est pater, id est institutor et exemplum. Ita est [Col. 0651A] pater credentium, sicut in Genesi scriptum est, dicente Domino. Quia patrem, id est auctorem secundum fidem, non dico Judaeorum, sed multarum gentium posui te (Gen. XVII) . Multarum autem, non quarumdam, sed omnium. Si ergo pater multarum gentium futurus esse promittitur, recte non solum eorum qui ex circumcisione veniunt, sed eorum qui ex gentibus credunt, pater nominatur. In eo enim quod ipse dicitur pater multarum gentium, superbia confunditur Judaeorum, quia Judaeorum carne, gentium autem fide pater est. Ubi recte Apostolus ex sua interpretatione addidit, ante Deum cui credidisti, significans fidem in interiore homine esse in conspectu Dei, non in ostentatione hominum, sicut carnalis circumcisio; et per eamdem fidem, non per [Col. 0651B] carnem eum esse patrem gentium, quas ante Dei oculos in fide generavit. Qui Deus, sicut Apostolus subjungit, vivificat mortuos, id est a morte animae suscitat per baptismum Judaeos, et vocat, ad fidem ea quae non sunt, id est gentiles, de quibus scriptum est: Omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo. Ipse enim vere est qui ait: «Ego sum qui sum (Exod. III) .» A quo quisquis recedit etiam esse amittit, ut jure dicatur non esse. Et tales erant gentes idolis servientes. Sed ipse vocat ea quae non sunt tanquam ea quae sunt, id est gentiles ad fidem adducit, sicut Judaeos qui ob unius Dei cultum dicuntur esse. Vel omnes peccatores sive gentiles, intelligamus mortuos. Et hos enim Deus per gratiam suam vivificat, ut ex fide vivant. Et vocat ea quae non sunt, [Col. 0651C] tanquam ea quae sunt. Apud eum quippe factum est, quod ejus dispositione futurum est, quia de illo per prophetam dicitur: Qui fecit quae futura sunt. Nondum erant quibus promitteretur, quando Abrahae loquebatur, ne quisquam de meritis gloriaretur. Et quibus promissum est, etiam ipsi promissi sunt, ut totum corpus Christi dicat: «Gratia Dei sum id quod sum (I Cor. XV) .» Dum enim Deus vocare dicitur ea quae non sunt, sola gratia vocantis apparet, non aliquod meritum eorum, qui nec esse adhuc habuerunt quando vocantur. «Elegit, inquit, nos ante mundi constitutionem (Ephes. 1) .» In mundo facti sumus, nec mundus erat quando electi sumus. Quis hoc explicare sufficiat? Eliguntur qui [Col. 0651D] non sunt, nec erat qui elegit, nec vane elegit. Elegit tamen, et habet electos, quos creaturus est, eligendos. Habet autem apud semetipsum, non in natura sua, sed in praescientia sua. Recte itaque dicitur vocare ea quae non sunt tanquam ea quae sunt. De Abraham vero subditur.
«Qui contra spem in spem credidit, ut fieret pater multarum gentium, secundum quod ei dictum est: Sic erit semen tuum (Gen. XV) sicut stellae coeli et sicut arena maris. Et non infirmatus est fide, nec consideravit corpus suum emortuum, cum fere centum annorum esset, et emortuam vulvam Sarae. In repromissione etiam Dei non haesitavit diffidentia, sed confortatus est fide, dans gloriam Deo, plenissime sciens, quia quaecunque promisit, potens [Col. 0652A] est et facere. Ideo reputatum est illi ad justitiam, sed et propter nos, quibus reputabitur credentibus in eum, qui suscitavit Jesum Christum Dominum nostrum a mortuis, qui traditus est propter delicta nostra, et resurrexit propter justificationem nostram.»
Incipit commendare fidem Abrahae, ut imitemur. Saepe enim jam dixerat eum credidisse, et ideo pergit nunc ostendere, quomodo et quam firmiter crediderit. Qui credidit in spem habendi filium per promissionem Dei, et hoc contra spem carnis suae, quae jam erat quasi per naturam deficiens et frigida contra spem, id est contra hoc quod prius sperabat se non amplius filium generare, credidit eundo in spem, id est ut speraret se posse generare, quia Deus promittebat. [Col. 0652B] Dum enim viridi essent aetate, speravit secundum naturam ex juvencula uxore sobolem habere, nec potuit. Modo autem contrarium speravit, ut scilicet vetulus ex vetula et sterilli generaret per Dei potentiam. Sicque contra veterem spem credidit in novam spem. Majus est enim sperare contra aliquod insperatum quam simpliciter sperare. Credidit Abraham ut fieret pater multarum gentium, id est tam valide credidit, ut propter fidei meritum susciperet ex sua conjuge filium, de quo populus Hebraeorum propagaretur, et ex illo populo Christus carnem assumeret, in quem omnes gentes crederent. Hoc enim ordine factus est Abraham pater multarum gentium. Et hoc juxta quod dictum est ei divinitus. Sic erit semen tuum sicut stellae coeli et sicut arena [Col. 0652C] maris. Non quod essent tot vel carnaliter vel spiritaliter ex eo processuri, quot sunt stellae vel arena quae numerari non potest, sed quod illi, qui ex eo sive carnaliter sive spiritualiter erant nascituri, ita futuri essent hominibus innumerabiles, ut stellae et arena. Mystice vero per stellas intelliguntur spiritales filii coelo inhaerentes, et desuper lucentes fulgore virtutum; per arenam vero sive Judaei sive Christiani carnales, in infimis corde jacentes, et fructum boni operis non ferentes. Abraham credidit. Et quia posset ad horam credere et postea deficere, subditur, quia non infirmatus est fide. Credidit enim Deo promittenti, et in illa fide non est infirmatus, id est debilitatus, cum multas causas infirmandi haberet [Col. 0652D] secundum humanam rationem, scilicet quod nec ipse jam nec uxor ejus idonei essent ad generandum. Ideo enim quod credidit, non consideravit corpus suum emortuum, et vere emortuum, cum esset fere centum annorum. Et licet tanto tempore vixisset, tamen non hoc attendit, nec etiam cogitavit vulvam Sarae emortuam. Sara enim sterilis erat, et cruore menstruo jam destituta, propter quod jam parere non posset, etiam si sterilis non fuisset. Porro si femina ita sit provectioris aetatis, ut ei solita mulierum adhuc fluant, de juvene parere potest, de seniore non potest, quamvis adhuc possit ille senior, sed de adolescentula gignere, sicut Abraham post mortem Sarae de Cethura potuit, quia vividam ejus aetatem invenit. Hoc ergo est quod mirum commendat Apostolus, [Col. 0653A] et ad hoc dicit Abrahae jam fuisse corpus emortuum, quoniam non ex omni femina, cui adhuc esset aliquod pariendi tempus extremum, generare ipse in illa aetate adhuc posset. Ad aliquid enim emortuum corpus intelligere debemus, non ad omnia. Nam si ad omnia, non jam senectus vivi, sed cadaver esset mortui. Sara quoque magis erat destituta cunctis viribus generandi. Et tamen nihil horum consideravit Abraham, cum audiret sibi a Deo sobolem promitti, sed potentiam promittentis attendens, nihil difficile esse credidit in his, quae promittebat Omnipotens. Ita fuit credulus in promissione qua dictum est ei, Quoniam qui egredietur de utero tuo, ipsum habebis haeredem; vel quando audivit, Quia ex Sara dabo tibi filium cui benedicturus sum. [Col. 0653B] In repromissione etiam Dei, id est quando Deus iterum ei promisit, Quia revertens veniam ad te tempore isto, vita comite, et habebit filium Sara uxor tua, non haesitavit diffidentia, id est non dubitavit ut diffideret de completione promissionum, sed confortatus est fide, id est omnino fortis et constans factus est in fide, dans gloriam Deo, id est glorificans Deum qui per munus gratiae suae daturus erat et filium contra naturam ex vetula sterili, et per illum filium in Christo populum credentium plenissime, id est multo intuitu veritatis et potentiae Dei, sciens quia quaecunque promisit, potens est etiam facere. Deus igitur eos quos promisit bonos, facit ut ipsi faciant bona. Neque enim eos propterea promisit Abrahae, quia praescivit a seipsis bonos futuros. Nam si ita [Col. 0653C] est, non suum, sed eorum est quod promisit. Non autem sic credidit Abraham, sed dedit gloriam non humanis meritis, sed Deo, plenissime credens quia quae promisit potens est et facere. Non ait quae praescivit potens promittere, aut quae praedixit potens ostendere, quae promisit potens praescire, sed quae promisit potens et facere. Ipse ergo facit bonos eos qui boni fiunt, et ipse facit in bono perseverare eos qui perseverant. Hoc enim promittit Deus quod ipse facit. Non enim promittit, et aliud facit. Quod jam non est promittere, sed praedicere. Cavendum est igitur ne homo se extollat adversus Deum, dicens se facere quod promisit Deus. Ipse enim et fidem gentium, sicut Abrahae promiserat, facit qui potens [Col. 0653D] est facere quod promisit, et omnia bona operatur in sanctis. Haec ita credidit Abraham, ideo et reputatum est illi ad justitiam. Diceret aliquis: Quid ad nos quod Abraham credidit, quod per fidem justificatus est? Hoc illius gloria fuit. Et Apostolus: Ipse quidem ita per fidem magnificatus est. Sed tamen non est scriptum tantum propter ipsum, id est propter laudem et commendationem ipsius, hoc scilicet, qui reputatum est illi ad justitiam quod bene credidit, sed etiam propter nos instruendos, ut profectum fidei ex illa Scriptura caperemus, intelligentes quia si ita credamus Deo, ut ille credidit, etiam nobis reputabitur fides ad justitiam credentibus in eum, qui suscitavit Jesum a mortuis, id est a numero mortuorum perpetualiter separavit, suscitans [Col. 0654A] eum amplius non reversurum in corruptionem, quod Judaei non credunt. Suscitavit eum a mortuis, ut nos a vitiorum sordibus faceret resurgere. Qui Jesus traditus est in mortem, ut nos possemus mori delictis nostris; et resurrexit, ut nos in virtutum honestatem resurgeremus justi. Etenim mors ipsius significat interitum veteris vitae nostrae, resurrectio autem gratiam novae conversationis. Traditus est in manus persequentium propter delicta nostra tollenda, ne nos propter illa traderemur in manus daemonum cruciandi; et per mortem jure diaboli destructo, resurrexit propter justificationem nostram, id est ut nos justificando suscitaret a morte animae, quatenus juste viveremus, quod aliter non poteramus. Traditus est propter delicta nostra, et resurrexit [Col. 0654B] propter justificationem nostram. Sonat in ejus traditione delictum, sonat in ejus resurrectione justitia. Ergo moriatur delictum, et resurgat justitia.
«Justificati igitur ex fide, pacem habeamus ad Deum, per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem et accessum habemus per fidem in gratiam istam in qua stamus, et gloriamur in spe gloriae filiorum Dei. Non solum autem, sed et gloriamur in tribulationibus, scientes quod tribulatio patientiam operatur (Jacob I) , patientia autem probationem, probatio vero spem. Spes autem non confundit, quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus [Col. 0654C] est nobis.»
Quandoquidem multis modis hactenus probatum est, non ex operibus legis, nec ex viribus liberi arbitrii, sed ex fide justificari hominem, igitur ex fide sumus justificati, non ex lege, nec ex nobis. Et nos ita justificati, habeamus pacem ad Deum, quam non habetis, dum invicem arrogatis falsam justificationem, alii per legem, alii per vires liberi arbitrii. Quasi dicat: Haec dissensio contra Deum est, qua de meritis vestri gloriamini, quasi per vosmetipsos justificati. Sed justificatio quae ex fide est, pacem cum Deo facit, quia inimicas praesumptiones humanorum meritorum expellit, et animum Deo humiliter subjicit, dum se sola gratia salvari cognoscit. Ex [Col. 0654D] fide sumus justificati, et tamen gratis, quia et ipsa fides donum supernae gratiae est. Et cum fides impetrat justificationem, non gratiam Dei aliquid meriti praecedit humani, sed ipsa gratia meretur augeri, ut aucta mereatur et perfici comitante, non ducente pedissequa, non praevia voluntate. Ita ergo justificati, jam de caetero pacem habeamus ad Deum, quia reconciliati sumus ei per mediatorem Jesum. Non jam a divina voluntate discordemus, sed pacem ad Deum habere studeamus, per Dominum Jesum, id est non per nosipsos, sed per auxilium et gratiam reconciliatoris nostri, per quem habemus non solum ablutionem nostrae vetustatis in sanguine ipsius, ut sic ascendamus ad indumentum justitiae et novitatis, sed etiam accessum habeamus per illum, in istam [Col. 0655A] gratiam, id est in hanc virtutum sublimitatem gratis datam, et hoc non per legem, sed per fidem. Hoc est dicere: Fides concessa nobis ex gratia, apud Deum impetrat et remissionem delictorum, et perfectionem omnium virtutum, per Christum qui est ostium, accessimus per fidem in gratiam istam, id est in bonae vitae observantiam, in qua stamus, id est statum rectitudinis habemus, qui in Adam cecideramus, quia qui manet in vitiis, non stat, sed prostratus jacet. Elias vero stabat qui ait: «Vivit Dominus, in cujus conspectu sto (III Reg. XVII; IV Reg. IV) .» Stamus, inquit, in hac gratia, non cadentes ab illa nec recedentes, et gloriamur in spe gloriae filiorum Dei, id est in eo quod speramus gloriam quam habent filii Dei. Tantum enim est quod [Col. 0655B] speramus, quantum ex se praesumere nullus auderet, quia in sola Dei virtute est ut homo in filiorum Dei numerum possit ascendere. Et magna valde gloria est, per fidem ac spem in numerum filiorum Dei ascisci. Quod adeo magnum est, ut a multis pro ipsa magnitudine incredibile videatur, eo quod speramus gloriam filiorum Dei nos consecuturos. Non solum autem gloriamur de spe gloriae hujus, sed etiam gloriamur per Christi gratiam in tribulationis, per quas «oportet nos intrare in regnum coelorum (Act. XIV) .» Gloriamur sine periculo vanitatis de tolerantia tribulationum, quia novimus quanta merces inde sequatur. Et hoc est quod gradatim ascendendo prosequitur. Gloriamur in tribulationibus, quia sumus scientes quod tribulatio operatur in nobis [Col. 0655C] patientiam, id est facit nos esse patientes. Nemo enim patiens esse potest, nisi in adversis; patientia autem operatur probationem, quia cujus patientia vinci non potest, ille perfectus esse probatur. Multi enim ante experimentum tribulationis putant se fortes esse, qui in ipso experimento deficiunt et imbecilles esse apparent, et multi prius se putant infirmos, qui in ipso articulo passionis apparent fortissimi, dum omnia viriliter patiendo superant. Et ita probationem operatur patientia, dum et sibi et aliis unumquemque liquido manifestat, qui antequam pati inciperet, et sibi et aliis ignotus erat; probatio vero operatur spem, quia unusquisque ex eo quod per tribulationes insuperabilis esse probatus est, incipit habere spem, id est certitudinem futurae [Col. 0655D] gloriae, quae humanae rationi vana videtur, sed testimonio virtutis firmatur. Si quis enim nondum sibi probatur sperat praemium, non sperat, sed praesumit. Nam tribulationes quibus patientia fidelium probatur, non solum eas debemus intelligere quae extrinsecus accidunt, id est de damnis vel languoribus, vel ex quolibet corporis cruciatu, sed eas etiam quas intus sibi faciunt aut perferunt, dum in requie positi semetipsos affligunt et atterunt, obsistendo voluptatibus suis, refrenando libidinem, etc., quae ad bonum continentiae vel abstinentiae pertinent, faciendo. Ex quibus sine dubio nascitur patientia, quae probabilis effecta, generat spem. Spes autem est bonorum exspectatio futurorum. Quae [Col. 0656A] exprimit humilitatis affectum et sedulae servitutis obsequium, quae non est inanis, quia non confundit, id est non generat confusionem sic speranti, quia quidquid speravit adipiscitur. Ille enim sua spe confunditur qui dicit: Ego quod sperabam non inveni. Vir autem qui per patientiam in tentationibus est probatus non confunditur sua spe, quoniam magnitudine praemii quod invenit, exsuperatur magnitudo spei ejus. Spes non confundit, quia in Deo posita est, qui fallere non potest, quia verax est; non in homine, qui falleret quia mendax est. In Deo posita est, et idcirco sequitur, quia charitas Dei, etc. Vel ita: Spes non facit erubescere, quia impletur. Et constat eam esse implendam ex eo quod jam Spiritum sanctum in arrham habemus, quo et late [Col. 0656B] diligimus. Et hoc est: Quia charitas Dei, id est quam ex Deo habemus, postquam Deum et proximum diligimus, diffusa est, id est late et copiose data in cordibus nostris. Ubi enim charitatem, angustia esse potest, quia mox angustia excluditur, et cor dilatatur, ut tantum habitatorem, id est, Spiritum sanctum intra se possit habere. Non enim a nobis ipsis, sed a Spiritu sancto possumus habere charitatem. Nam cum dixisset, Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris, ne putaret quisque a se sibi esse quod diligit Deum, continuo addidit, per Spiritum sanctum qui datus est nobis. Ut ergo ames Deum, habitet in te Deus et amet se de te, id est ad amorem suum moveat te, accendat te, illuminet te, excitet te. Per Spiritum, inquit, sanctum qui datus [Col. 0656C] est nobis, quia et Deus est et donum Dei. Et propter hunc divitem habitatorem faciebat Apostolus quod supra dixit: Gloriamur in tribulationibus. Quomodo enim in his gloriatur, si egestatem intus pateretur? Videbantur foris angustiae, sed intus latitudo erat. Quid autem facit malus homo cum coeperit tribulari? Foris nihil habet, ablata sunt omnia, in conscientia nullum solatium est. Non est quo exeat, quia dura sunt; non est quo intret, quia mala sunt. Male secum torqueatur necesse est, quia sibi ipse tormento est. Ipse est enim poena sua, quem torquet conscientia sua. Boni vero quidquid exterius patiuntur, facile per internam consolationem vincunt. Et si in hac vita, ubi tanta tormenta sunt, possunt boni et justi viri, cum talia patiuntur, non solum [Col. 0656D] aequo animo tolerare, sed etiam in Dei charitate gloriari, quid cogitandum est de illa vita quae nobis promittitur, ubi nullam de corpore molestiam sentiemus?
«Utquid enim Christus cum adhuc infirmi essemus, secundum tempus pro impiis mortuus est? vix enim pro justo quis moritur. Nam pro bono forsitan quis audeat mori (I Petr. III) . Commendat autem Deus charitatem suam in nobis, quoniam cum adhuc peccatores essemus, secundum tempus, Christus pro nobis mortuus est. Multo magis igitur justificati nunc in sanguine ipsius, salvi erimus ab ira per ipsum.»
Cum Deus nos diligat, vel nos eum per Spiritum [Col. 0657A] sanctum, spes nostra implebitur. Nam nisi ita sit, frustra passus est Christus. Et hoc est: Utquid Christus pro impiis, id est pro dilectione impiorum mortuus est, nisi ut spes impleatur? Vel ita: Volens Apostolus ostendere plenius virtutes charitatis, quam per Spiritum sanctum diffusam in cordibus nostris dixerat, exponitur quibus causis diffusa sit in nobis, asserens Christum pro impiis esse mortuum. Impii namque eramus, antequam converteremur ad Deum Christum. Et Christus utique mortem pro nobis, antequam crederemus, excepit. Quod proculdubio non fecisset, nisi nimiam et abundantissimam erga nos charitatem habuisset, vel ipse Christus moriendo pro impiis vel Deus Pater unigenitum suum pro impiorum redemptione [Col. 0657B] tradendo. Vere charitas Dei diffusa est in cordibus nostris. Nam quare mortuus est Christus pro nobis, nisi ut charitas Dei diffunderetur in nobis, ut diligeremus eum qui prior dilexit nos? Utquid enim, id est propter quid aliud Christus pro nobis mortuus est, cum adhuc essemus infirmi? id est indigentes medico. Tam graviter enim aegrotabamus, ut non aliter quam medici morte sanari possemus. Mortuus est secundum tempus, id est non ut alii qui morte detinentur, sed ad horam pro nobis mortem sustinuit, resurgens die tertia, ne desperemus de ejus potentia, cujus apparet in morte benevolentia. Mortuus, inquit, est, et hoc non pro quibuslibet, sed pro impiis, id est pro foedis et exsecrandis et a Deo penitus separatis. Et ipse tam magnum fecit, ut pro [Col. 0657C] talibus mori temporaliter dignaretur, ut aeternam mortem ab eis averteret. Hinc beneficiorum ejus apparet magnitudo, ut qui indebite ab eo tantum dilecti sumus, consideremus quantum eum diligere debeamus, aut si quid ei praeponere debeamus, cum ille nobis impiis nec vitam suam praeposuerit, nec mortem denegaverit. Pium enim Dominum usque ad mortem diligere debemus, quem pro impiis servis cruciatum mortis excepisse cognoscimus. Ubi et praesumptio humana reprimitur, ne suis meritis aliquid tribuat. Et vere miranda ejus bonitas, qui pro impiis dignatus est mori. Vix enim pro justo quis moritur, id est raro est ut aliquis pro justo moriatur, nedum pro impio, quoniam dubitat unusquisque [Col. 0657D] mortem subire, etiamsi mortis sit causa justa. Rare dico, nam forsitan potest inveniri ut quis audeat mori pro bono, id est pro re bona vel pro bono viro. Quasi dicat: Difficile hoc invenitur, metu mortis cuncta terrente. Vel per justum intelligatur justitia legis; per bonum vero, bonitas evangelicae gratiae; et vix pro justo quis moritur, quia veteri lege in qua justitia est, vix pauci inventi sunt, qui suum in martyrio sanguinem fuderunt. Nam pro bono forsitan quis audeat mori, quoniam in Novo Testamento, in quo bonitas est atque clementia, innumerabiles exstiterunt, qui suas in mortem audacter animas tradiderunt. Sed tamen ad comparationem carnalium et mori pro Domino trepidantium tam pauci fuerunt, ut propter raritatem dicatur de [Col. 0658A] eis, forsitan quis audeat mori. Forsitan, dicitur propter eos qui mori necdum audent, quis, propter raritatem eorum qui audent, licet sint innumerabiles. Nonnulli vero sic interpretantur: Si ille pro nobis impiis mortuus est et peccatoribus, quanto magis nos absque ulla dubitatione pro justo et bono debemus occumbere? Justum autem et bonum non putemus esse diversum, nec aliquam proprie significare personam, sed absolute justam rem et bonam; pro qua difficulter, sed interdum aliquis inveniri potest qui suum sanguinem fundat. Vix pro justo et bono quis moritur. Dominus autem noster pro impiis et peccatoribus est mortuus, in quo laudabilior charitas fulget. Neque enim merita nostra praecesserant, pro quibus Filius Dei moreretur; sed magis quia [Col. 0658B] nulla erant merita, magna erat misericordia. Diceret aliquis: Cum Deus sit omnipotens, et aliis modis nos potuisset liberare, cur Filium suum pro nobis mori voluit? Ad quod Apostolus: Non sine causa Deus id fecit, sed hoc modo commendat charitatem suam in nobis. Quando indebite aliquid redditur, tunc charitas commendatur. Et quid tam indebitum, quam ut sine peccato Dominus pius pro peccatoribus servis impiis moreretur? Et in hoc commendatur nobis charitas Patris, quia sic nos dilexit. Cur ergo non fieret mors Christi, imo cur praetermissis aliis innumerabilibus modis, quibus ad nos liberandos uti potuisset omnipotens, id potissimum non eligeretur ut fieret, ubi nec de divinitate ejus aliquid immutatum est, et de humanitate suscepta [Col. 0658C] tantum beneficii collatum est hominibus, ut a Dei Filio mors temporalis indebita redderetur, quia eos ab aeterna morte debita liberaret? Peccata enim nostra diabolus tenebat, et per illa nos merito tenebat in morte. Dimisit ea illi qui sua non habebat, et ab illo est immerito perductus ad mortem. Tantum enim valuit sanguis ille, ut neminem Christo indutum in aeterna morte debita detinere debeat, qui Christum morte indebita vel ad tempus occidit. Commendat itaque Deus Pater nimiam charitatem suam in nobis, quoniam cum adhuc peccatores essemus, nihilque nobis nisi poena deberetur, Christus pro nobis poenam mortis excepit, ut nos a cruciatu perpetuae mortis salvaret. Qui ergo peccatoribus donavit [Col. 0658D] mortem suam, quid servat justis nisi vitam suam? Incredibilius est enim quod mortuus est aeternus, quam ut in aeternum vivat mortalis. Jam quod incredibilius est tenemus. Si propter hominem mortuus est Deus, non est victurus homo cum Deo? Non est mortalis victurus in aeternum, propter quem mortuus est qui vivit in aeternum? Carne tamen sola mortuus est. Mortuus est pro nobis peccatoribus. Multo magis ergo salvabit justificatos. Nam qui fecit quod majus et difficilius est, multo levius faciet quod minus et facilius est, difficilius quippe est pro peccatoribus mori et peccata tollere, quam justos et cooperantes salvare. Multo magis igitur nos justificati, id est a peccatis omnibus liberati, nunc id est in hoc tempore gratiae, in sanguine ipsius sine [Col. 0659A] culpa pro peccatis nostris effuso, salvi erimus ab ira, id est a poena damnationis aeternae, per ipsum mediatorem et reconciliatorem.
«Si enim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem filii ejus, multo magis reconciliati, salvi erimus in vita ipsius. Non solum autem, sed et gloriamur in Deo per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem nunc reconciliationem accepimus.»
Vere salvi erimus ab ira per ipsum. Nam si cum essemus inimici, id est per amorem iniquitatum Deo contrarii, reconciliati, id est in pacem reducti sumus Deo per mortem Filii ejus, tunc multo magis qui jam sumus reconciliati, erimus salvi in vita ipsius, quia qualem ipse jam secundum humanitatem [Col. 0659B] habet vitam, talem et nos habebimus. In vita erimus salvi, qui per mortem sumus reconciliati. Dedit enim pro nobis mortem suam, et reconciliati sumus, qui alienati et inimici facti fueramus per transgressionem. Nemo enim reconciliatur, nisi ex inimicitiis. Inimicos autem nos Deo primi parentis fecit transgressio. Quos supra dixerat peccatores, hos nunc inimicos Dei nominat; et quos supra justificatos in sanguine Christi, hos nunc reconciliatos Deo per mortem filii ejus; et quos supra salvos ab ira per ipsum, eos nunc salvos in vita ipsius. Non ergo ante gratiam istam quoquo modo peccatores, sed in talibus peccatis fuimus, ut inimici essemus Dei. Sed reconciliati sumus ei per mortem Filii [Col. 0659C] ejus. Quomodo per mortem? An cum irasceretur nobis, vidit mortem Filii sui pro nobis et placatus est nobis? Nunquid ergo Filius ejus usque adeo nobis jam placatus erat, ut pro nobis etiam mori dignaretur; Pater vero usque adeo adhuc irascebatur, ut nisi Filius pro nobis moreretur, non placaretur? Non. Superius enim dictum est: «Commendat autem charitatem suam Deus in nobis, quoniam cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est.» Habebat ergo Pater erga nos charitatem, etiam cum inimicitias adversus eum exercentes, deserviremus peccatis. Et in sequentibus epistolae hujus dicitur: «Si Deus pro nobis, quis contra nos? Qui etiam proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) .» Nunquid [Col. 0659D] ergo si implacatus nobis esset, filium pro nobis traderet? Veraciter enim dictum est ei quia nihil odisti eorum quae fecisti (Sap. II) . Sed tamen nihilominus veraciter ei dictum est: «Odisti omnes qui operantur iniquitatem (Psal. V) .» Proinde miro modo et diligebat nos, et oderat. Diligebat quales ipse fecerat, oderat quales per operationem iniquitatis fueramus per nos facti. Et quadam justitia Dei in potestatem diaboli traditum erat genus humanum, peccato primi hominis in omnes utriusque sexus commistione nascentes originaliter transeunte, et parentum primorum debito universos posteros obligante. Si ergo commissio peccatorum per iram Dei justam hominem subdidit diabolo, profecto remissio peccatorum per reconciliationem Dei bonignam [Col. 0660A] eruit hominem a diabolo. Non enim sicut hominis animi perturbatio, est ira Dei, sed justa vindicta vocatur ejus ira. Etsi justa divina vindicta tale nomen accepit, etiam reconciliatio Dei, quae non recte intelligitur, nisi cum talis ira finitur. Nec aliter inimici eramus Deo, nisi quemadmodum justitiae sunt inimica peccata. Quibus remissis, tales inimicitiae finiuntur, et reconciliantur justo quos ipse justificat. Quos tamen etiam inimicos utique dilexit, quandoquidem pro his cum adhuc inimici essent, Filium tradidit. Quod ergo reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus, non sic intelligatur, quasi nos ideo reconciliaverit ei Filius, ut jam inciperet amare quos oderat, sicut reconciliatur inimicus inimico, ut deinde sint amici et invicem diligant [Col. 0660B] qui oderant invicem, sed jam nos diligenti reconciliati sumus ei, cum quo propter peccatum inimicitias habebamus. Et per hanc reconciliationem a diabolo sumus erepti, qui non potentia Dei, sed justitia superandus fuit. Nam quid omnipotente potentius, vel cujus creaturae potentia valet ei comparari? Sed cum diabolus vitio perversitatis suae factus sit amator potentiae et desertor oppugnatorque justitiae, in quo homines magis eum imitantur, placuit Deo ut non potentia diabolus sed justitia vinceretur, atque ita et homines imitantes Christum, justitia quaererent diabolum vincere, non potentia.
Quae est igitur justitia, qua victus est diabolus [Col. 0660C] a Christo? Quia cum in eo nihil morte dignum inveniret, occidit eum tamen. Et utique justum est ut debitores quos tenebat, liberi dimittantur, in eum credentes quem sine ullo debito occidit. Hoc est quod justificari dicimur in sanguine Christi. Sic quippe in remissionem peccatorum nostrorum innocens ille sanguis effusus est. Hoc est quod reconciliati Deo dicimur per mortem Filii ejus. Remissis enim peccatis nostris, finiuntur inimicitiae, et pacem cum Deo assequimur, a quo nos sola peccata dirimebant. Sic ergo per mortem ejus reconciliati, multo magis salvi erimus, in vita ipsius, qui in vita nostra perieramus. Nam si mors ipsius tantum potuit ut illud faceret quod difficilius erat, tunc vita, id est resurrectio et gloria ejus illud facere poterit, ubi [Col. 0660D] minor difficultas est. Non solum autem salvi erimus in futuro, sed etiam non gloriamur spe in Deo, id est in eo quod consideramus nos cum Deo futuros in illa gloria. Vel non in nobis, sed in Deo gloriamur; nec per nos, sed per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem nunc jam in praesenti vita reconciliationem accepimus, secundum ea quae superius disputata sunt.
«Propterea sicut per unum hominem in hunc mundum peccatum intravit, et per peccatum mors, et in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccaverunt. Usque ad legem enim peccatum erat in mundo. Peccatum autem non imputabatur, cum lex non esset. Sed regnavit mors ab Adam usque ad Moysen, etiam in eos qui non [Col. 0661A] peccaverunt, in similitudinem praevaricationis Adae, qui est forma futuri.»
Nunc prolixius disputare inchoat de duobus hominibus: uno primo Adam, per cujus peccatum et mortem tanquam haereditariis malis et posteri ejus obligati sumus; altero autem secundo Adam, qui non homo tantum, sed et Deus est. Quo pro nobis solvente quod non debebat, a debitis et paternis et propriis liberati sumus. Proinde, quoniam propter unum illum tenebat diabolus omnes per ejus vitiatam carnem concupiscentialiter generatos, justum est, ut propter hunc unum dimittat omnes per ipsius immaculatam gratiam spiritaliter regeneratos. Nam quia dixerat Apostolus, nos esse per Christum Deo reconciliatos, pergit ostendere quam convenienter [Col. 0661B] per unum obedientem simus reconciliati, qui per unum inobedientem fueramus a Deo separati. Reconciliationem accepimus per Christum, propterea, id est quia per eum sumus reconciliati, idcirco sicut per unum hominem intravit peccatum in orbem, et per peccatum mors, ita subaudi per unum redemptorem reddita est justitia, et per justitiam vita. Per unum hominem qui primus peccavit, intravit originale peccatum in hunc miserum mundum, id est in universum genus humanum quoniam peccando omnem suam stirpem in seipso tanquam in radice vitiavit, ut quidquid prolis ex simul damnata per quam peccaverat conjuge (per carnalem concupiscentiam in qua inobedienti poena similis retributa est) nasceretur, traheret peccatum originale. Sicut [Col. 0661C] enim Christus, in quo omnes vivificabuntur, praeter id quod se ad justitiam exemplum imitantibus praebuit, dat etiam sui spiritus occultissimam fidelibus gratiam, quam latenter infundit et parvulis baptizatis; sic et Adam in quo omnes moriuntur, praeter id quod eis qui praeceptum Domini voluntate transgrediuntur, imitationis exemplum est, occulta etiam tabe carnalis concupiscentiae suae tabefecit in se omnes de sua stirpe venturos. Peccatum enim generationis hic intelligitur, non imitationis. Nam sicut a muliere initium peccati fuit, sic initium generationis a viro est. Prior enim vir seminat, ut foemina pariat. Ideo per unum hominem peccatum intravit in mundum, quia per semen generationis intravit, [Col. 0661D] quod a viro excipiens femina concipit. Opus hoc castum in conjuge non habet culpam, sed origo peccati trahit secum debitam poenam. Non enim maritus, quia maritus est, mortalis non est, aut aliunde nisi peccato mortalis est. Itaque per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, quia si homo non peccasset, nunquam moreretur. Et ita in omnes homines peccatum sive mors pertransiit, ut nullus ex viro et femina genitus, immunis esset a peccato et morte. Notandum est enim quod dicitur, pertransiit. Inde est parvulus reus. Peccatum nondum fecit, sed traxit. Etenim illud peccatum non in fonte mansit, sed pertransiit in omnes per vitiatam carnem genitos. In quo, id est in primo homine omnes peceaverunt, [Col. 0662A] quia quando ipse peccavit, omnes in illo erant, et tota humani generis massa in illo est infecta peccati veneno. Sic et in Christo justificantur omnes qui credunt in eum, propter occultam communicationem et inspirationem gratiae spiritalis, quia quisquis adhaeret Domino, unus spiritus est cum eo. Et sicut per peccatum primi hominis, quod in omnes pertransiit, amisimus vitam, sic per justitiam secundi hominis, quae in omnes qui membra ejus fiunt diffunditur, recuperabimus vitam. Dixi quia peccatum in omnes pertransiit, et verum dixi. Nam ab Adam usque ad legem peccatum originale in omnibus fuit. De Judaeis non probo quod fuerint sub originali peccato, quia legem habebant, et se esse sub illo per legem cognoscere poterant; sed de [Col. 0662B] illis, qui ante legem fuerant, et peccatum originale non cognoscebant. Nam usque ad legem Moysi, peccatum illud erat in toto mundo. Erat quidem, sed non imputabatur, id est non intus in anima esse putabatur aliquod hujusmodi peccatum, cum lex non esset, quae casum primi hominis, ex quo peccatum illud propagatum est, intimaret. In omnes itaque peccatum illud pertransiit, quia etiam ante legem, cum non ita videretur, lege non docente. Vel ita: Quoniam Judaei vellent dicere justitiam, et vitam esse redditam per legem potius quam per Christum, ut Apostolus docebat, ostendit Apostolus justitiam non potuisse reddi per legem, quae peccatum auferre non valuit. Nam usque ad legem, id est quandiu lex mansit, peccatum originale erat in mundo, [Col. 0662C] id est non fuit deletum per legem. Istud usque, non est terminale, sed comprehensivum, sicut cum dicitur: «Et vitam usque in saeculum (Psal. CXXXII) .» Usque ad legem fuit peccatum, quia nec lex potuit illud auferre, quae subintravit ut magis abundaret peccatum: sive naturalis lex, in qua quisque jam ratione utens, incipit peccato originali addere et propria; sive ipsa quae scripta per Moysen populo data est. Quod igitur ait, quia usque ad legem peccatum erat in mundo, non idcirco dictum est quod deinceps non fuerit, sed quia non poterat per litteram legis auferri, quod solo poterat spiritu gratiae. Ne quisquam ergo fidens viribus, non dico voluntatis, sed potius vanitatis suae, putaret libero [Col. 0662D] arbitrio legem potuisse sufficere, et Christi gratiam derideret, ideo ait Apostolus, quia usque ad legem peccatum erat in mundo. Et addidit: Peccatum autem non imputabatur, cum lex non esset. Non dixit: Non erat, sed Non imputabatur, id est ignorabatur, et peccatum esse non putabatur. Neque enim a Domino Deo tanquam non esset habebatur, sed ab hominibus caecis nesciebatur, quia non erat lex, qua arguente demonstraretur sive lex rationis in parvulis, sive lex litterae in populo. Ante legem non imputabatur peccatum, sed regnavit mors, secure possidente homines diabolo pro impunitate credita, usque ad Moysen, per quem rediit cognitio unius Dei. Prius enim aut ignorabant Deum homines, aut non putabant eum curare quid egissent. [Col. 0663A] Sed ubi lex data est, noverunt Deum curare humana et judicare. Regnavit, inquit, mors ab Adam usque ad Moysen, id est a primo homine usque ad ipsam etiam legem, quae divinitus promulgata est quia nec ipsa potuit regnum mortis auferre, quae non regnat utique nisi per peccatum. Regnum enim mortis vult intelligi, quando ita dominatur in hominibus reatus peccati, ut eos ad vitam aeternam quae vera vita est, venire non sinat, sed ad secundam etiam, quae poenaliter aeterna est, mortem trahat. Hoc regnum mortis sola in quolibet homine gratia destruit Salvatoris, quae operata est etiam in antiquis sanctis, quicunque antequam in carne Christus veniret, ad ejus tamen adjuvantem gratiam, non ad legis litteram, quae jubere tantum, non adjuvare poterat, [Col. 0663B] pertinebant. Quod autem dicit: Usque ad Moysen, id est usque ad finem legis, et initium gratiae mortem regnasse, eo genere locutionis ait, quo dicimus, verbi gratia, fuerunt Huni usque ad Attilam. Non enim principium regni ejus, sed finem designamus. Sic et usque ad Moysen, id est usque ad finem legis et principium gratiae, pestis late diffusa per orbem regnabat, quia medicus deerat. Ubi vero de coelis medicus advenit, mors potestatem perdidit. Ergo in omnibus regnavit mors ab Adam usque ad Moysen, qui Christi gratia non adjuti sunt, ut in eis regnum mortis destrueretur. Vere in omnibus, etiam in eis qui non peccaverunt in similitudinem praevaricationis Adae, id est, qui nondum sua et [Col. 0663C] propria voluntate, sicut ille, peccaverunt, sed ab illo peccatum originale traxerunt. Quia in seipsis cum jam non nati essent, nec ratione adhuc uterentur, qua ille utebatur quando peccavit, nec praeceptum accepissent, quod ille transgressus est, solo originali vitio tenebantur obstricti, per quod eos regnum mortis traheret ad condemnationem, quod est occidi in gehenna. Potest et sic intelligi, ut cum dixisset, Regnavit mors etiam in eis qui non peccaverunt, quasi nos moneret, quare in eis regnaverit qui non peccaverunt, adderet in similitudinem praevaricationis Adae, id est quia erat in horum membris similitudo praevaricationis Adae: Qui est forma futuri, quia ipse formam mortis inflixit posteris suis. In illo enim constituta est forma condemnationis futuris [Col. 0663D] posteris, qui ejus propagine crearentur, ut ex uno in condemnationem nascerentur, ex qua non liberat nisi gratia Salvatoris. Vel forma est futuri, id est Christi, partim a simili, partim a contrario. A simili, quia sicut Adam sine patre a Deo ex virgine terra factus est, ita Christus ex virgine Maria sine semine a Deo creatus est. Sicut ille est pater omnium secundum carnem, sic Christus secundum fidem. Dormivit Adam ut fieret Eva, mortuus est Christus ut fieret Ecclesia. Dormienti Adae facta est Eva de latere, mortuo Christo lancea percussum est latus, ut profluerent sacramenta quibus formaretur Ecclesia. A contrario quoque est Adam forma Christi, ut quomodo per illius inobedientiam peccatores constituti sunt multi, ita per Christi obedientiam [Col. 0664A] justi constituantur multi. Et sicut in illo omnes moriuntur, sic et in Christo omnes vivificentur. Sicut enim manducatum est ad Adam, suadente diabolo, et omnes qui nascuntur ex eo, morti addicti sunt; ita jejunatum est a Christo, et omnes qui per eum renascuntur, vitae aeternae restituuntur. Sicut ille communicare potuit filiis peccatum et mortem, sic iste suis justitiam suam et vitam. Sicut ille est pater praesentis saeculi, et princeps discordiae, sic iste pater futuri saeculi et princeps pacis (Isa. IX) . Sed non sicut delictum, ita et donum.
«Si enim unius delicto multi mortui sunt, multo magis gratia Dei et donum in gratia unius hominis Jesu Christi in plures abundavit. Et non sicut per unum peccatum, ita et donum. Nam judicium [Col. 0664B] quidem ex uno in condemnationem gratia autem ex multis delictis in justificationem. Si enim unius delicto mors regnavit per unum, multo magis abundantiam gratiae et donationis et justitiae accipientes in vita, regnabunt per unum Jesum Christum. Igitur sicut per unius delictum in omnes homines in condemnationem, sic per unius justitiam in omnes homines in justificationem vitae. Sicut enim per unius hominis inobedientiam peccatores constituti sunt multi, ita et per unius obedientiam justi constituentur multi.»
His verbis declarat Apostolus, qualiter Adam forma Christi sit a contrario, et qualiter eadem forma [Col. 0664C] non sit ex omni parte conformis. Nam similes quidem a contrario sunt, sed tamen in hoc differunt, quod non sicut delictum Adae, ita et donum Christi, quia plus boni Christus confert, quam ille mali. Similes enim sunt Christus et Adam, sed non sicut delictum, ita et donum, id est non sic est efficax peccatum Adae ad damnationem, ut gratia Christi ad salvationem. Quamvis enim delictum et donum in hoc sint similia, quod sicut delictum operatur discordiam inter nos et Deum, et tandem in nobis mortem, ita donum reconciliationem et aeternam beatitudinem, atque sicut per unum hominem intravit peccatum in omnes, et per peccatum mors, ita donum per unum venit in omnes et per donum vita; in hoc tamen differunt, quod delictum [Col. 0664D] operatur in omnibus mortem temporalem, donum autem vitam sempiternam. Plus ergo praestat Christus regeneratis, quam nocuit Adam generatis. Et vere donum est majus et potentius quam delictum. Nam si delictum unius adeo potuit et efficax fuit, ut multos duceret in mortem, multo magis abundavit gratia Dei, id est remissio peccatorum, quam Deus gratis dat sine praecedenti merito humano; et donum, id est largitio virtutum. Haec, inquam, gratia et donatio, abundavit in gratia unius hominis Jesu Christi, id est in perfectione virtutum quae in homine Christo est, et abundavit in plures, id est in omnes suos abundanter venit. Non in plures transit gratia quam delictum, neque enim plures justificantur quam condemnantur, cum iniqui multo [Col. 0665A] plures sint; sed in plures dictum est, velut si diceretur, non in paucos. Neque enim pauci, sed plures sunt, in quos redundat ista gratia. Et multo magis abundat quam delictum, quia omnes qui per Christum liberantur, temporaliter propter Adam moriuntur, propter ipsum autem Christum sine fine victuri sunt. In eo autem quod praemisit. Si enim unius delicto multi mortui sunt, dum diceret multi, et non omnes, innuit se dicere de illis, in quibus delictum Adae mortem animae fecit. Sed gratia Dei multo magis abundavit, quia primus parens unum delictum in omnes misit, Christus autem etiam delicta illa quae homines propria voluntate addiderunt originali, in quo nati sunt, gratia sua solvit, et justificationem atque vitam aeternam dedit. Et non sicut per unum [Col. 0665B] peccantem venit condemnatio, ita et donum gratiae post datum est, quia majus est donum quam delictum. Ostenderat delictum et donum differre secundum effectum, quia delictum genuit mortem, donum autem vitam; et nunc rursum ostendit quod alio modo differunt, quia non sic, sed copiosius est donum gratiae per unum Christum donantem, sicut fuerat delictum per unum Adam peccantem. Non solum in hoc, inquit, non aequalis est forma, quia Adam temporaliter nocuit eis quos in aeternum Christus redemit, sed etiam quia illius uno delicto posteri ejus, nisi a Christo redimantur, traduntur in condemnationem; Christi autem redemptio etiam multa delicta dissolvit, quae originali sunt addita. Et vere ita est. Nam judicium quidem, id est sententia [Col. 0665C] divini judicii ex uno delicto Adae ducit in condemnationem, sed gratia, id est gratuitum donum Dei ex multis delictis in baptismo liberans ducit in justificationem, quia non solum ignoscit, sed et justificat. Ideo dixit judicium ex uno delicto in condemnationem, quia sufficeret ad condemnationem, etiamsi non esset in hominibus nisi originale peccatum. Quamvis enim condemnatio gravior eorum sit, qui originali delicto etiam propria conjunxerunt, et tanto singulis gravior, quanto gravius quisque peccavit, tamen etiam illud solum quod originaliter tractum est, non tantum a regno Dei separat, verum et a salute ac vita aeterna facit alienos, quae nulla esse alia potest praeter regnum Dei, quo sola [Col. 0665D] Christi societas introducit. Ac per hoc ad Adam in quo omnes peccavimus, non omnia nostra peccata, sed tantum originale traximus; a Christo vero, in quo omnes justificamur, non illius tantum originalis, sed etiam caeterorum quae ipsi addimus, peccatorum remissionem consequimur. Et ideo non sicut per unum peccatum, ita est donum. Nam judicium quidem ex uno delicto si non remittitur, id est originali, in condemnationem jam potest ducere; gratia vero ex multis delictis remissis, hoc est non solum originali, verum etiam omnibus caeteris, ad justificationem perducit. Quicunque enim ex illo uno homine multi in seipsis futuri erant tamen in illo unus erant. Proinde illud peccatum solius esset, si ex illo nullus exisset. Porro autem in quo erat natura [Col. 0666A] communis, ab ejus vitio nullus est immunis. Sed inde sola Christi gratia liberat, quae non secundum merita hominum, sed gratis datur, quoniam Deus misericors est; nec omnibus datur, quoniam Deus judex est; et justo ejus judicio in aliis demonstratur quid in eis quibus datur conferat gratia. Non ergo simus ingrati ei, qui secundum placitum voluntatis suae tam multos liberat de tam debita perditione, ut si inde liberaret neminem, non esset injustus, sed qui liberantur, gratiam diligant, qui non liberantur, debitum agnoscant. Si in remittendo debitum apparet bonitas, et in exigendo aequitas, laudent misericordiam qui liberantur, non culpent judicium qui puniuntur. Dixerat autem quod gratia nos a multis delictis emundans justificavit, et nunc [Col. 0666B] consequenter adjungit, quod per illorum delictorum remissionem et justitiae adeptionem non solum vivemus, sed et regnabimus, et hoc per Jesum Christum. Sed praemittit inde quasi quamdam probationem, quia si in peccato Adae moriebamur, multo magis in gratia Christi vivemus. Et hoc est: Gratia Dei nos a delictis multis liberans et justificans salvavit a condemnatione caeterorum, qui per illam regnabimus. Nam mors per unum in caeteros transiens, delicto, id est ob delictum unius, regnavit, id est regnum occidendi omnes potenter obtinuit. Vel per unum regnavit, quia sic in omnibus regnum obtinuit, ut in illo uno qui primus peccavit, haberet initium regni sui. Sive per unum, ut diximus, in caeteros venit, quia quas vires in illo habuit, in [Col. 0666C] omnes posteros exercuit. Et si mors ita per unum in delicto unius regnavit, tunc multo magis regnabunt, per unum Christum accipientes, id est non a se, sed a Deo habentes abundantiam gratiae, id est remissionem peccatorum abundantem; quia non solum originale, sed et actualia remittuntur, et abundantiam donationis, id est spiritualium charismatum, et justitiae, id est bonae operationis. Isti inquam, qui haec divinitus consequuntur, regnabunt per unum Jesum Christum. Regnabunt multo magis quam in eis mors regnavit, quia ipsi regnabunt aeternaliter, mors autem regnavit temporaliter. Itaque ob unius delictum mors regnavit per unum, quia mortis vinculo tenebantur omnes in illo uno, in quo omnes [Col. 0666D] peccaverunt, etiam si propria peccata non adderent. Alioquin non ob unius delictum mors per unum regnavit, sed ob delicta multorum per unumquemque peccantem. Sed abundantiam gratiae et donationis et justitiae accipiunt, quia non solum eis peccatum illud, in quo omnes peccaverunt, sed etiam quae addiderunt, gratia remissionis deletur; eisque tanta justitia donatur, ut cum Adam consenserit ad peccandum suadenti, non cedant isti etiam cogenti. Qui multo magis in vita regnabunt, quia in aeterna vita sine fine regnabunt magis quam in eis mors temporaliter, et cum fine regnavit. Igitur sicut per unius, etc. Quoniam multa interposuerat ad propositam probationem pertinentia, ostendendo donum efficacius esse quam delictum, et esse multiplicius quam delictum, [Col. 0667A] repetit antecedens, ut convenienter subinferat ipsum consequens. Et hoc est: Quoniam per unius delictum transiens in omnes homines perventum est ab hominibus in condemnationem igitur et per unius justitiam in omnes homines transeuntem, pervenitur in justificationem, quae est causa vitae perennis. Et sicut illud factum est, sic fit et istud, id est quam digne illud, tam digne et istud. Vel ita: Quandoquidem Adam est forma Christi, et quia majus est donum Christi atque plus confert, igitur sicut juste per delictum unius transiens in omnes homines, itum est in condemnationem corporis et animae, sic justo judicio etiam per unius justitiam venientem in omnes homines electos, itum est in justificationem, ut participatione justitiae Christi justificentur, [Col. 0667B] quae justificatio est causa vitae sicut condemnatio causa mortis aeternae. Sicut ubi delictum solum sine actuali peccato omnes praecipitavit in condemnationem, et sic in mortem, ita sine nostro opere praecedente gratia Christi nos duxit ad justificationem, et sic ad vitam aeternam. Eam quippe justificationem dicit, qua Christus justificat impium. Quae justificatio transit in omnes homines, non quia omnes homines veniant ad gratiam justificationis Christi, cum tam multi alienati ab illa in aeternum moriantur, sed quia omnes qui renascuntur in justificationem, non nisi per Christum renascuntur, sicut omnes qui nascuntur in condemnationem, non nisi per Adam nascuntur. Nemo est quippe in illa generatione [Col. 0667C] praeter Adam, et nemo in ista regeneratione praeter Christum. Ideo dictum est, omnes et omnes. Nam si aliqui possent carne generari non per Adam, et aliqui spiritu regenerari non per Christum, non liquido omnes, sive hic, sive ibi dicerentur. Eosdem autem omnes, postea multos dicit. Possunt quippe in aliqua re omnes esse, qui pauci sunt. Sed multos habet generatio carnalis, multos et spiritualis, quamvis non tam multos haec spiritualis quam illa carnalis. Sed tamen sicut illa omnes habet homines, sic ista omnes justos homines, quia sicut nemo praeter illam homo, sic nemo praeter istam justus homo, et in utraque multi. De quibus subditur: Sicut enim per inobedientiam, etc. Et determinat Apostolus delictum unius et justitiam unius, ut sicut ille merito peccati multos perdidit, sic et iste merito justitiae inde liberasse videatur. Vere sicut delictum unius condemnavit omnes, sic justitia unius justificat omnes. Nam sicut per inobedientiam unius primi hominis, quae est delictum ipsius, peccatores constituti sunt multi, id est omnes qui ex eo nati sunt, originale peccatum ex eo traxerunt, ita et per obedientiam unius hominis Christi, constituentur multi justi, id est justificabuntur fide incarnationis et passionis ejus, in qua fuit obediens usque ad mortem. Ideo hic Christum hominem dicit, cum sit et Deus, ne quis existimet vel antiquos justos, per Deum tantummodo Christum, id est per verbum quod erat in principio, non etiam per fidem incarnationis ejus, qua et homo est, potuisse justificari. Hic finitur [Col. 0668A] disputatio de duobus, Adam scilicet et Christo, ex quibus alter nobis peccatum et mortem intulit, alter justitiam et vitam reddidit. Sequitur:
«Lex autem subintravit, ut abundaret delictum. Ubi autem abundavit delictum, superabundavit gratia, ut sicut regnavit peccatum in mortem, ita et gratia regnet per justitiam in vita aeternam, per Jesum Christum Dominum nostrum.
Quid ergo dicemus? Permanebimus in peccato ut gratia abundet? Absit! Qui enim mortui sumus peccato, quomodo adhuc vivemus in illo?»
Supra dixerat, quia usque ad legem peccatum in mundo fuit, quod non originale tantum, sed omne peccatum intelligi voluit. Et ideo usque ad legem [Col. 0668B] fuit, quia nec lex potuit illud auferre. Usque ad legem enim dictum est, ut etiam ipsam legem sententia ista concluderet, quomodo dictum est in Evangelio, omnes generationes ab Abraham usque ad David, generationes quatuordecim (Matth. I) . Non enim excepto David, sed ipso etiam computato numerus iste completur. Sic lex non est extra permansionem peccati, quod dictum est, usque ad ipsam fuisse. Imo sicut nunc dicitur, lex subintravit ut abundaret delictum. Intraverat enim in mundum ab initio peccatum sive delictum, sed lex subintravit, id est subsequenti tempore intravit, non ut per eam finiretur delictum, sed ut abundaret ex praevaricatione. Lex enim, sive naturalem intelligamus, quae in eorum apparet aetatibus, qui jam ratione uti possunt; [Col. 0668C] sive conscriptam, quae data est per Moysen, non potuit vivificare aut liberare a lege peccati et mortis, quae tracta est ab Adam, sed magis addidit praevaricationis augmentum. Ubi enim non est lex, nec praevaricatio. Praevaricata ergo lege, quae in paradiso data fuerat, nascitur homo ex Adam cum lege peccati et mortis, de qua dicitur: «Video aliam legem in membris meis (Rom. VII) ,» etc. Quae tamen nisi mala consuetudine postea roboretur, facilius vincitur, non tamen sine gratia Dei. Lege autem alia praevaricata, quae est in usu rationis animae rationalis, in aetate hominis jam ratione utentis, praevaricatores fiunt omnes peccatores terrae. Praevaricata vero lege, etiam illa quae data est per Moysen, multo amplius abundat delictum. Lex ergo subintravit ut abundaret delictum, sive cum homines negligunt quod Deus jubet, sive cum de viribus suis praesumentes, adjutorium gratiae non implorant, et addunt infirmitati superbiam. Qui enim tales sunt, ignorant qua dispensatione lex data sit. Non enim data est lex, quae posset vivificare, quia gratia vivificat per fidem. Sed data est lex ad ostendendum, quantis peccatorum vinculis constringerentur, quia de suis viribus ad implendam justitiam praesumebant. Et ideo peccata non minuit, sed adjecit. Non tamen propter hunc effectum data est, sed ex hominum pravitate hoc contigit. Non enim vitio legis, sed illorum sic abundavit peccatum, cum et concupiscentia ex prohibitione ardentior facta est, et peccantibus contra [Col. 0669A] legem praevaricationis crimen accessit. Non ergo Judaei de lege glorientur, quia non sunt per eam justificati, sed abundantiori delicto gravati, ideoque magis humilientur et confugiant ad implorandam Christi gratiam, per quam et a peccato praevaricationis liberentur atque sanentur. Delictum enim abundavit per legem. Sed non ideo despiciantur Judaei, qui ad Christum venerunt quia ubi, id est in quibus abundavit delictum, quoniam, accepta lege, non ignoranter, sed scientes delinquebant, ibi, id est in eis superabundavit gratia Dei, hoc est sic abundavit, et sic dona sua multiplicavit, ut deleret omnino delictum, et superior atque major existeret quam fuerat delictum. Superabundavit, quia et hos perficit quos diabolus vincere non potuit; et delictum [Col. 0669B] ad tempus fuit, gratia vero in aeternum. Ita superabundavit gratia, ut sicut regnavit in mortem peccatum, etiam quod non ex Adam traxerunt homines, sed sua voluntate addiderunt, ita et gratia regnet per justitiam in vitam aeternam. Non tamen est aliqua justitia praeter Christum, sicut aliqua peccata praeter Adam. Ideo cum dixisset, sicut regnavit peccatum in mortem, hic non addidit, per unum, aut per Adam, quia supra dixerat etiam de peccato illo, quod subintrante lege abundavit, et hoc utique non est originis, sed jam propriae voluntatis. Cum autem dixisset sic, et gratia regnet per justitiam in vitam aeternam, addidit: per Jesum Christum Dominum nostrum, quia generante carne illud tantummodo trahitur, quod est originale peccatum, regenerante [Col. 0669C] autem spiritu, non solum originalis, sed etiam voluntariorum remissio peccatorum. Ita ergo superabundavit gratia, ut sicut regnavit peccatum in mortem, id est sicut praevaluit actuale peccatum, et efficax fuit ducere homines in mortem; sic et gratia, id est remissio peccatorum, et accumulatio virtutum regnet, id est praevaleat, et omnem voluntatem suam in nobis potenter compleat; per justitiam, id est per subsequentem bonam operationem nostram, ducens nos in vitam aeternam, non per nos ipsos, neque per legem, sed per Jesum Christum. Post haec quaestionem, quae ab alio fieri poterat, ipse sibi facit; et quod opponi poterat, removet. Quasi dicat: Quoniam supra dixi, quia ubi abundavit peccatum, [Col. 0669D] superabundavit gratia, ergo quid ex hoc dicemus? Permanebimus in peccato, ut gratia abundet in nobis, id est ut abundantiam gratiae consequamur? Absit! ut in eo jam maneamus! Nam qui jam sumus mortui peccato, id est qui per baptismum jam exstincti peccato sumus, quomodo adhuc vivemus in illo? Obedire desideriis peccati, hoc est vivere peccato. Sed cum id gratia praestiterit, ut moreremur peccato, quid aliud facimus, si vivimus in eo, nisi ut gratiae simus ingrati? Neque enim qui laudat beneficium medicinae, morbos docet et vulnera, a quibus hominem illa sanat, sed quanto magis medicina praedicatur, tanto magis vulnera et morbi vituperantur. Sic laus et praedicatio gratiae, vituperatio et damnatio est delictorum.
[Col. 0670A] «An ignoratis, quia quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus? Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate ambulemus.
Mortui sumus peccato per baptismum, quem in morte Christi percepimus (Ephes. IV; Colos. III) , et an hoc ignoratis? An ignoratis, quia quicunque, sive servi, sive liberi, sive parvuli, sive magni, baptizati, id est tincti et abluti sumus in Christo Jesu, id est in nomine Christi in morte ipsius baptizati sumus? Ac si dicatur: Nunquid sacramentum ipsius baptismi ignoratis? In morte quippe Christi baptizamur, ut in ipsius morte credentes et imitantes quasi mortui [Col. 0670B] vivamus. Mortui enim per baptismum peccato, non debemus ei iterum vivere, ut iterum mori ei necesse sit, quia in morte Christi, id est in similitudinem mortis Christi sumus baptizati, ut sicut ille semel mortuus est, et semper vivit, ita nos semel mortui malo, semper vivamus bono. Quomodo enim mortuus peccare non potest, ita et nos in Christo sumus commortui, et implicari peccatis capitalibus non debemus, quia qui crucifixus est, nihil aliud facit, nisi horam mortis exspectat, et spiritum suum Deo commendat, nihilque jam in hoc mundo appetit. Nam quemadmodum pedes et manus Christi cruci sunt affixi, ut in nullam partem moveri possent, ita manus et pedes nostri debent imitatione mortis ejus ligari, ut non possint ad peccatum moveri. Et ita [Col. 0670C] nihil aliud intelligamus esse Christi baptismum, nisi mortis Christi similitudinem; nihil autem aliud mortem Christi crucifixi, nisi remissionis peccati similitudinem, ut quemadmodum in illo mors vera facta est, sic in nobis vera remissio peccatorum; et quemadmodum in illo vera rerurrectio est, ita et in nobis vera justificatio. Et si hinc ostendimur mortui esse peccato, quia in morte Christi baptizati sumus, profecto parvuli qui baptizantur in Christo, peccato moriuntur, quia in morte ipsius baptizantur. Nullo enim excepto dictum est, quia quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus. Et ideo dictum est, ut probaretur nos mortuos esse peccato. Cui autem peccato parvuli renascendo [Col. 0670D] moriuntur, nisi quod nascendo traxerunt? Vel in morte Christi sumus baptizati, quia mors ejus est causa hujus purificationis. Vere in morte Christi sumus baptizati, id est in baptismo similes morti ejus effecti, quia etiam consepulti sumus illi per baptismum. Sicut enim nemo vivus potest sepeliri cum mortuo, ita nemo qui adhuc vivit in peccato, potest in baptismo consepeliri Christo. Consepulti sumus cum illo per baptismum, ut quemadmodum ipse fuit sepultus corpore, sic peccatum nostrum lateat et sepeliatur sepulcro aquae; sicut ipse tribus diebus in sepulcro jacuit, sic nos tribus vicibus sepulcro baptismatis immergimur. Nam quod tertio mergimur, triduanae sepulturae sacramenta signamus; et dum tertio ab aquis educimur, resurrectio [Col. 0671A] triduani temporis exprimitur. Quia in illo aquarum elemento sepelimur, ut renovati per Spiritum sanctum resurgamus. In aqua enim imago mortis, in spiritu pignus est vitae, ut per aquam moriatur corpus peccati, quae quasi quodam tumulo corpus includit, ut per virtutem spiritus renovemur a morte peccati. Consepulti sumus cum illo per baptismum, et hoc in mortem, id est in defectum vitiorum, ut vitia in nobis sint mortua ad exemplum mortis ejus. Ad hoc sumus commortui et consepulti, ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos a vitus surgentes ad bona opera, ambulemus de bono in melius in novitate vitae. Id est ut quomodo glorificatur Pater per resurrectionem filii, ita et per conversationis nostrae novitatem glorificetur. Novitas [Col. 0671B] autem vitae est, ubi veterem hominem cum actibus suis deponimus, et induimus novum, qui secundum Deum creatus est, in justitia et sanctitate veritatis.
«Si enim complantati facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus, hoc scientes quia vetus homo noster simul crucifixus est, ut destruatur corpus peccati, ut ultra non serviamus peccato (Ephes. IV; Colos. III) . Qui enim mortuus est, justificatus est a peccato. Si autem mortui sumus cum Christo, credimus quia simul etiam vivemus cum illo.»
Debemus exemplo resurrectionis Christi ambulare in novitate vitae, ut novam et incorruptibilem conversationem ducamus, nec jam vitiorum putredine corrumpamur. Nam si sumus facti complantati, id [Col. 0671C] est a veteri ritu avulsi, et in novitatem conversationis translati, haerentes similitudini mortis ejus, id est imitantes pro posse nostro mortem ejus, ut abstineamus nos a peccato, quo ille prorsus caruit, simul et resurrectionis ejus similitudini enimus complantati. Arbor quae plantatur, moritur antequam crescat, et demortua vivificatur, et vivificata fructificat. Sic et Christus, qui lignum vitae est, juxta Salomonem (Prov. II) , avulsus de praesenti saeculo, mortuus est, et per resurrectionem vivificatus, crevit in totam mundi latitudinem, in quo et multum fructum affert. Notandum autem quia non dixit Apostolus: si enim complantati sumus morti ejus, sed et similitudini mortis ejus. Christus enim semel ita mortuus [Col. 0671D] est peccato, id est carni, ut peccatum omnino non fecerit. Nos autem ipsa morte quia ille mortuus est, peccato non possumus mori, ut omnino nesciamus peccatum, similitudinem tamen habere possumus, ut imitantes eum abstineamus nos a peccato. Hoc enim recipere potest humana natura, ut in similitudine mortis ejus fiat, dum ipsum imitando non peccat. Debemus ergo complantari similitudini, id est ad similitudinem mortis ejus, ut imitantes innocentiam mortis ejus, exstinguamur vitiis, et fructificemus in operibus bonis. Tunc enim et resurrectionis ejus similitudini complantabimur. Omnis enim plantatio post hiemis mortem, resurrectionem in vere germinat. Si igitur et nos in Christi morte complantati sumus per hiemen hujus saeculi, in vere futuri saeculi [Col. 0672A] proferemus ex ipsa radice fructus justitiae. In similitudinem resurrectionis ejus complantabimur, quando reformabit corpus humilitatis nostrae configuratum corpori claritatis suae. Complantemur, inquit, similitudini mortis ejus, hoc scientes, quia vetus homo noster simul crucifixus est, quoniam in illa morte Domini, peccati nostri figura pependit. Crucifixio quippe veteris hominis, poenitentiae doloris intelliguntur et continentiae salubris cruciatus. Christus enim qui vixerat vetus homo secundum poenam, id est secundum famem et sitim et hujusmodi, hoc modo vetustatem, id est nostrae mortalitatis infirmitatem finivit et deposuit, ut dolorem crucis sustinens, sic haberet membra distenta et confixa, ut ad priores actus moveri non possent, a quibus [Col. 0672B] etiam sepultus, quievit humanis subtractus aspectibus, exigens a nobis ut vetustatem peccatorum cum dolore poenitentiae deponamus, et membra nostra per continentiam sint confixa, ne ad priora redeamus, a quibus ita perfecte quiescamus, ut nec eorum visio et memoria habeatur. Etsi jam ista complevimus, tunc vere vetus homo noster simul cum Christo crucifixus est. Vetus enim homo, est vetusta conversatio, fomes et consuetudo peccati, et quidquid vitiorum ex primo parente sumpsit initium. Qui tamen noster est, quia ex nobis, non ex Deo. Et iste vetus homo cum crucifixione Christi ita debilitatus est, ut dominante ratione destruatur corpus peccati, id est tota peccatorum massa, ita ut ultra non serviamus peccato. Corpus peccati, id est peccatum, [Col. 0672C] secundum omnia membra sua destruatur. Unum enim vitium, membrum est peccati; corpus vero, universitas delictorum, quorum principium est originale peccatum. Christus autem non ex parte, sed integer est crucifixus, ut nos ex toto moriamur peccato et vivamus Deo. Gratia enim Dei per baptismum Christi, qui venit in similitudine carnis peccati, id agit, ut destruatur corpus peccati. Destruitur autem, non ut in ipsa vivente carne concupiscentia conspersa et innata repente absumatur et non sit, sed ne obsit mortuo, quae inerat nato. Destruitur, non ut interim non sit, sed ut non cogamur ei servire. Hoc enim est quod ait, ut ultra non serviamus peccato. Et vere non cogemur peccato [Col. 0672D] servire, quia justificati sumus; et vere justificati, quia mortui. Qui enim mortuus est cum Christo, justificatus est, id est liber effectus a peccato et alienatus, nec potest jam peccare, quia sicut et Joannes ait: «Omnis qui natus est ex Deo, non peccat (I Joan. III) .» Crucifixus enim, omnibus membris dolore occupatis, peccare non potest, sed concupiscentiis et passionibus contradicit. Et qui sunt Christi, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis (Galat. V) . Ille est justificatus, qui mortuus est, id est qui seipsum pro Christo vitiis mortificavit, aut martyrium pertulit. Sed si mortui sumus cum Christo, id est si imitatione mortis ejus vitiis sumus mortificati, ut ultra non vivamus eis. credimus et pro certo speramus, quia simul etiam [Col. 0673A] vivemus cum illo, ut ubi ipse est, et nos simus; et quomodo ipse in aeternum et beatae vivit ita et nos vivamus.
«Scientes quod Christus resurgens ex mortuis, jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur. Quod enim mortuus est peccato, mortuus est semel; quod autem vivit, vivit Deo. Ita et vos existimate, vos quidem mortuos esse peccato, viventes autem Deo in Christo Jesu.»
Vivemus cum Christo, qui sine fine vivit, nos dico jam scientes quod Christus resurgens ex mortuis, jam amplius non moritur, id est non dissolvitur, sicut et Lazarus et filius viduae, quos ipse suscitavit, iterum mortui sunt. Non enim talis fuit ejus resurrectio, qualis eorum; sed talis, ut amplius [Col. 0673B] mori non possit, et talis etiam nobis promissa est. Jam non moritur Christus, et mors illi ultra non dominabitur, quae ad horam illi per ipsius piam voluntatem dominata est in cruce. Hoc dictum est contra Manichaeos, qui negant Christum veram carnem habuisse. Ad hoc enim humanitatem suscepit, ut mors ei temporalis in passione dominaretur, id est veraciter affligeret eum sicut verum hominem et occideret, sicque mors aeterna dominium in nobis amitteret. Sed non ultra dominabitur ei mors aliqua passione, quia jam nihil molestiae sustinebit. Impii vero licet post generalem resurrectionem jam non moriantur, tamen sine fine mors illis dominabitur, quia sicut scriptum est: «Mors depascet eos (Psal. XLVIII) .» Et ad distinctionem talis immortalitatis, [Col. 0673C] dicitur nunc Christus ita post resurrectionem suam immortalis, ut ei per alicujus molestiae passionem mors ultra dominari nequeat. Nam et electis ejus similis incorruptio et impassibilitas tribuetur. Vere jam non moritur Christus, quia semel est mortuus, id est ita ut mortem ultra non iteret. Semel, quia pro peccato tollendo, quod una mors sufficit tolerare, et ideo non est opus repetitione. Et hoc est: Quod enim mortuus est peccato, mortuus est semel. Vel peccato mortuus est, id est carni, in qua erat non peccatum, sed similitudo peccati. Peccato enim mortuus est, quia similitudini carnis peccati mortuus est, quando moriendo exutus est carne, ut per hoc mysterium significaret, eos qui in morte ipsius [Col. 0673D] baptizantur, mori peccato ut vivant Deo. Peccatum enim non inerat ei. Et tamen quodammodo peccato mortuus est, dum moreretur carni, in qua erat similitudo peccati, ut cum secundum vetustatem peccati nunquam vixisset, nostram ex morte veteri, qua in peccato mortui fueramus, reviviscentem vitam novam sua resurrectione signaret. Et ideo mortuus est semel, ut nos a duplici morte liberaret. Nos enim quia et mente a Deo recessimus, et carne ad pulverem redimus, poena duplae mortis astringimur. Sed ille pro nobis sola carne mortuus est, ut simplam mortem suam duplae nostrae conjungeret, et nos ab utraque morte liberaret. Quod ergo mortuus est peccato, id est peccati similitudini, mortuus est semel, id est sola carne. Sed quod post resurrectionem [Col. 0674A] vivit, vivit Deo, id est in aeterna beatudine Patris, quia sicut vita Patris, ita et vita Christi nullam inquietudinem recipit. Ita et vos, id est sicut mors Christi semel peccato facta est, et vita Deo perenniter manet, ita vos semel peccato moriamini, ut jam amplius peccato non vivatis, ne iterum oporteat vos peccato mori, et Deo semper in bonis operibus vivatis. Et hoc est: Ita et vos existimate, vos imitatione Christi mortuos quidem peccato, id est alienatos a peccato tempore baptismatis, sed viventes Deo in virtutibus et novitate vitae, quae est prima resurrectio, ut adhaereatis Deo, et unus cum eo spiritus efficiamini; et hoc non in viribus arbitrii vestri, sed in Christo Jesu, id est in ejus gratia et virtute, quia sicut Petrus ait: «Non est in alio aliquo [Col. 0674B] salus (Act. IV) .» Non sine causa autem dictum est, existimate, id est cogitate, vos mortuos esse peccato. Qui enim cogitat vel existimat apud semetipsum peccatum mortuum esse, non peccat, verbi gratia: si me concupiscentia mulieris trahat, si argenti, si auri, si praedii cupiditas pulset, et ponam in corde meo quod mortuus sim cum Christo, et de morte cogitem, exstinguitur continuo concupiscentia, et effugatur peccatum. Omnia haec ad illam respiciunt quaestionem, ne videatur Apostolus dedisse locum peccandi in eo, quod ait: «Ubi abundavit peccatum, superabundabit gratia.»
«Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore, ut obediatis concupiscentiis ejus. Sed neque exhiheatis membra vestra arma iniquitatis [Col. 0674C] peccato, sed exhibete vos Deo tanquam ex mortuis viventes, et membra vestra arma justitiae Deo. Peccatum enim vobis non dominabitur. Non enim sub lege estis, sed sub gratia.»
Quia dixit mortuos esse peccato, et non debet revivere in eo, cum nemo sit sine peccato, determinat, a quibus maxime est cavendum, quasi concludat quod supra querebatur, permanebimus in peccato? Quia, inquit, mortui estis peccato, et tamen non potestis in hac vita esse sine peccato, ergo saltem non regnet peccatum in vestro mortali corpore. Non ait, non sit, sed non regnet. Peccatum quippe in corpore mortali non prohibuit esse, sed regnare, quia in carne corruptibili non regnare potest, sed [Col. 0674D] non esse non potest. Hoc ipsum namque de peccato tentari, ei peccatum est, quo quia quandiu vivimus perfecte omni modo non caremus. Apostolus, quoniam hoc expellere plene non potuit, ei de cordibus nostris regnum tulit, ut appetitus illicitus, etsi plerumque bonis nostris cogitationibus occulte se quasi fur ingerit saltem si ingreditur, non dominetur. Quum enim quaelibet culpa cor iniqui pulsat, et resistens illud non invenit, sed suo Domino substernit, procul dubio regnat in eo, quoniam ad vitia mox ut pulsaverit, inclinat. Sed non ita fiat in vobis. Etsi sic peccatum, id est fomes et delectatio peccati, in corpore vestro, id est jam vestri juris, corpore dico mortali, et ideo non sine peccato, tamen non regnet in eo peccatum, id est non faciat [Col. 0675A] quod illicite cupit. In corpore mortali dictum est, quia in immortali corpore non erit peccatum. Inest modo peccatum cum delectaris, regnat si consenseris. Est itaque peccatum in corpore, sed non regnet, ut obediatis concupiscentiis ejus, quae ex carnis infirmitate nascuntur. Si enim non obedieritis, etsi est peccatum in carne, quod suadeat, quod delectet ad malum, non obediendo facitis ut non regnet quod est, et ita fiet postea ut non sit quod erat, quando absorbebitur mors in victoriam. Et non solummodo non regnet in vobis per consensum, sed etiam non regnet per operationem. Et hoc est: Non obediatis per consensum illicitis concupiscentiis, sed neque exhibeatis, id est tribuatis peccato, id est fomiti peccati membra vestra arma, id est instrumenta iniquitatis, [Col. 0675B] hoc est pravae actionis, qua virtutes debellantur sicut quibusdam armis. Membra vocantur arma, quia his vel justitiae, vel peccato militamus. Et unumquodque membrum, si officium suum in malos usus converterit, arma iniquitatis efficitur, ad justitiam expugnandam, si manus furto, linguaque mendacio sit intenta, si oculus concupiscentiae serviat ad expugnandam pudicitiam, et caetera membra similibus vitiis sint occupata. Peccatum enim quod est in corpore nostro, quidam tyrannus est pugnans adversum nos, et membra nostra pro armis habere quaerit ad debellandum nos. Non ergo sinamus eum membris nostris contra nos pugnare. Surgit ira? non demus irae linguam ad maledicendum, manum aut pedem ad feriendum. Non surgeret ira ista irrationabilis, [Col. 0675C] nisi peccatum esset in membris. Sed tollamus illi regnum, non habeat arma, quibus contra nos pugnet. Discet enim non surgere, cum arma coeperit non invenire. Ne exhibeatis, inquam, membra vestra peccato arma iniquitatis, id est quibus impleatur iniquitas, sed exhibete vos Deo tanquam viventes ex mortuis, id est velut jam a morte resuscitatis. Post resurrectionem enim non carnaliter vivitur, nec peccatur, sed divinis et spiritalibus intenditur, et vos qui a morte animae surrexistis, jam spiritaliter et sancte et Deo vivere debetis, et membra vestra exhibere Deo arma justitiae, ut per ea Deus pro justitia pugnet adversus regnum peccati. Deus enim est qui operatur in vobis, scilicet ut manus [Col. 0675D] quae ante rapiebat aliena, nunc tribuat sua: oculus qui ante videbat ad peccandum, nunc videat ad boni operis ministerium. Sic et caetera membra justitiae serviant. Quod bene si vultis, implere potestis. Nam peccatum, id est fomes peccati et delectatio iniquitatis, quae in carne est, non dominabitur, id est non praevalebit vobis, ut olim solebat. Ideo non dominabitur, quia non estis modo sub lege jubente et non juvante, sed sub gratia liberante et juvante. Sub lege enim positis, non sub gratia dominatur peccatum, a quo non fit homo liber lege, sed gratia. Non quia lex mala est, sed quia illa non libera est, quos reos facit jubendo, non adjuvando. Gratia quippe adjuvat, ut legis quisque sit factor, sine [Col. 0676A] qua gratia sub lege positus, tantummodo erat legis auditor.
«Quid ergo? Peccabimus, quoniam non sumus sub lege, sed sub gratia? Absit! Nescitis quoniam cum exhibetis vos servos ad obediendum, servi estis ejus cui obedistis, sive peccati ad mortem, sive obeditionis ad justitiam? Gratias autem Deo, quod fuistis servi peccati, obedistis autem ex corde in eam formam doctrinae, in qua traditi estis. Liberati autem a peccato, servi facti estis justitiae.»
Quoniam sub gratia sumus, ergo quid faciemus? Peccabimus, quoniam non sumus sub lege, sed sub gratia? id est, ergo cessante vindicta legis impune peccabimus? Absit ut peccemus! Lex enim peccantes [Col. 0676B] mox interfici jubebat, gratia vero etiam post culpam exspectat ad poenitentiam. Et ideo nunc isti volebant apostoli sententiam ad hoc inflectere, ut liceret eis peccare, quoniam exuti erant a legis terrore. Sed hoc ipse removet. Absit, inquit, ut ideo licentius peccemus, id est criminalia et capitalia peccata committamus, qualia lex damnare consueverat, nam sine minoribus peccatis haec vita non potest duci. Vere non debetis peccare, sed potius bene operari, quia si peccaveritis, servi peccati eritis, sicut e contra si bene egeritis, servi justitiae efficiemini. Et minus turpe est, ut cum Dei gratia nos a peccato liberaverit, rursum occasione ejus peccato serviatis. An nescitis, id est an ignoratis quia cui exhibetis, id est praeparatis et praesentatis, vos servos, id est pronos [Col. 0676C] ad obediendum, servi estis ejus. id est voluntati ejus servire habetis, cui obedistis, id est cujus obeditioni colla vestra subjecistis? Postquam illi obedistis, servi ejus estis, etsi non antea, cum primum illi consentiendo vos exhiberetis. Cuicunque obedistis, servi ejus estis, sive peccati ducentis ad mortem aeternam, sive sanctae obeditioni ducentis vos ad justitiam, id est ad justitiae consummationem. Qui enim per fidem primo justificati estis, nunc si divinis praeceptis obedientes fueritis, ad summam justitiae perfectionem ascendetis. Ejus estis servi, cui obedistis. Sed gratias ago Deo, quia licet prius fuissetis servi peccati, jam tamen non estis. Inde gratias refero, non vobis, non libero arbitrio vestro, sed [Col. 0676D] Deo, per quem factum est, ut peccati servitutem evaderitis. Gratias, inquit Deo, quia servi peccati fuistis, sed ipso liberante et adjuvante jam non estis, quoniam obedistis Deo non ex timore legis, sed ex corde, id est ex bona cordis voluntate, vel non specie tenus, non simulatione, sed ex cordis puritate. Obedistis dico, tendentes in eam formam, id est regulam evangelicae doctrinae, in qua traditi estis. Hoc est in doctrinam informantem et commonentem mores vestros, in qua traditi estis a gratia Dei, non per vos accessistis, vel a doctoribus estis in ea traditi. Quae scilicet doctrina est forma, quia imaginem Dei deformatam restituit. Nec solum obedistis, sed etiam liberati estis a peccato per Spiritum sanctum quem accepistis in baptismo, quia «ubi spiritus Domini, [Col. 0677A] ibi libertas (II Cor. III) .» Et a peccati servitute liberati, facti estis consentiendo et operando servi justitiae quod est summa libertas. Servi justitiae estis, cui obedistis, id est Christi qui factus est nobis sapientia a Deo et justitia et sanctificatio.
«Humanum dico, propter infirmitatem carnis vestrae. Sicut enim exhibuistis membra vestra servire immunditiae et iniquitati ad iniquitatem, ita nunc exhibete membra vestra servire justitiae in sanctificationem.»
Hactenus non esse peccandum, hinc quid deinceps sit agendum, de quo nullus possit se excusare, quia nullus est qui non possit bene operari, saltem voluntate, quod item est per gratiam. Humanum, inquit, dico, id est quod potestis portare dico, quod [Col. 0677B] non excedat vires humanitatis et fragilitatis vestrae, sed quod satis complere potestis, et hoc facio propter infirmitatem, id est debilitatem et fragilitatem carnis, id est carnalitatis vestrae, quia video vos adhuc esse debiles secundum carnem, et ideo humane vos instruo. Vere est humanum, id est leve et non asperum quod dico, quia hoc praecipio: Sicut exhibuistis, id est praeparavistis membra vestra servire operando immunditiae, id est libidini, quae carnem maculat: et iniquitati, id est iniquae actioni, quae etsi vestrum corpus non inquinat, proximo tamen nocere appetit, iniquitati dico, ducenti ad iniquitatem aliam majorem, ut per incrementa malorum proficeretis semper in pejus, ita nunc post conversionem cum sitis liberati, exhibete, id est [Col. 0677C] praeparate membra vestra quae sunt vestri juris, servire operando justitiae ducenti in sanctificationem, id est in boni consummationem, et ideo est serviendum justitiae, ex qua provenit tanta utilitas et honestas. Hoc est, sicut tunc nullus timor coegit, sed voluptas peccati duxit, ita nunc delectatio justitiae adultae, etsi nondum perfectae. Si nequaquam amplius potestis, saltem tales estote in fructu bonorum, quales fuistis dudum in actione vitiorum, ne debiliores vos habeat sancta libertas, quos in carne validos habuit usus terrenae voluptatis. Ita scilicet unusquisque vestrum virtutibus serviat, sicut vitiis serviebat. Multo enim amplius et multo intentius justitiae, quam immunditiae, serviendum est. Sed [Col. 0677D] ego, inquit, humane ago. Eadem postulo, similia requiro, ut unumquodque membrum ministerium quod exhibuit vitiis, aptet virtutibus; et actum quod exhibuit immunditiae, ad castitatem nunc sanctificationemque convertat. Si non plus potestis, vel tantum nunc agite quantum tunc egistis, ne fidem et doctrinam nostram quasi asperam et importabilem fugiatis. Quid est autem sicut illud, ita et hoc agite, nisi quemadmodum ad peccandum nullus vos cogebat timor, sed ipsius libido voluptasque peccati; sic ad juste vivendum non vos supplicii metus urgeat, sed delectatio ducat, charitasque justitiae; et quam fortiter et instanter illa egistis, tam fortiter et instanter ista nunc agite. Et haec quidem nondum est perfecta justitia. Tantumne enim digna est justitia, [Col. 0678A] quantum digna fuit iniquitas? Sic amanda est ista, quomodo amatur illa? Absit ut sic, et vitam vel sic. Ergo plus est amanda. In iniquitate enim secuti estis voluptatem, sed pro justitia debetis tolerare dolorem. Ecce nescio quis impudicus adolescens injecit oculos in conjugem alienam, adamavit, cupit pervenire, quaerit tamen latere. Sic enim amat voluptatem, plus ut timeat dolorem. Suavitas enim illa voluptatis non est tanta, ut vincat etiam dolorem poenarum. Pulchritudo autem et delectatio justitiae tanta est, ut cuicunque amorem suum perfecte inspiraverit, faciat eum contemnere non solum quidquid in hoc mundo delectabat, sed et quidquid terret, quidquid cruciat. Ad hanc justitiae perfectam delectationem hortari nunc volebat Apostolus, sed [Col. 0678B] auditores suos minus idoneos vidit. Ideoque condescendit eorum infirmitati, et praeceptum quod eis dabat temperavit. Humanum, inquit, dico, etc, usque in sanctificationem. Justitiam hic pro omnibus simul virtutibus nominavit, sicut econtrario iniquitatem pro omnibus simul vitiis posuit. Deinde addit justitiae sanctificationem, quo videlicet castitatis partem et generaliter cum caeteris, et per semetipsam specialiter commendaret. Et monet auditores, ut si necdum pro justitia poenas, dolores mortemque contemnere valent, saltem justitiae delectationem praeponant voluptatibus sui corporis, ut paulatim proficiant ad majora justitiae merita, et fortius atque devotius serviant sanctitati quam luxuriae prius servierant, nec jam aliquid pro justitia pati [Col. 0678C] respuant. Sicut enim ille est iniquissimus, quem nec poenae corporales deterrent ab immundis operibus sordidae voluptatis, ita ille est justissimus, qui nec poenarum corporalium terrore revocatur a sanctis operibus luminosissimae charitatis.
«Cum enim servi essetis peccati, liberi fuistis justitiae (Joan. VIII) . Quem ergo fructum habuistis tunc in illis, in quibus nunc erubescitis? Nam finis illorum mors est (Isa. I; Ezech. XXXV.) .»
Ideo justitiae servire debetis, non immunditiae, quia cum essetis servi peccati, id est cum peccatum dominaretur vobis, et regnaret in corpore vestro mortali, liberi fuistis justitiae, id est caruistis dominio justitiae, quia «nemo potest duobus dominis [Col. 0678D] servire (Matth. VI; Luc XVI) .» Quandiu enim quis peccato servit, liber est justitiae, id est alienus a justitia. Et notandum est esse et libertatem culpabilem, et servitutem laudabilem. Nam liberum esse justitiae, crimen est; servum vero ejus esse, laudabile est. Liberum autem arbitrium usque adeo in pectoribus non periit, ut per ipsum peccent maxime omnes, qui cum delectatione peccant, et amore peccati. Nam dicente Apostolo: Cum essetis servi peccati, liberi fuistis justitiae, ostenduntur etiam peccato non potuisse servire, nisi alia libertate. Liberi ergo a justitia non sunt, nisi arbitrio libertatis; liberi autem a peccato non fiunt, nisi gratia Salvatoris. Propter quod admirabilis doctor etiam verba ipsa discrevit. Liberos enim dixit justitiae, non liberatos; [Col. 0679A] a peccato autem non liberos, ne sibi hoc tribuerent, sed vigilantissime maluit paulo superius dicere liberatos, referens ad illam Domini sententiam: «Si vos filius liberaverit, tunc vere liberi eritis (Joan. VIII) .» Sed haec voluntas, quae libera est in malis, quia delectatur malis, ideo libera in bonis non est, quia liberata non est. Male libera est, quando eam peccare delectat. Liberaliter enim servit, qui sui domini voluntatem libenter facit. Ac per hoc ad peccandum liber est, qui peccati servus est. Unde ad juste faciendum liber non erit, nisi a peccato liberatus, justitiae servus esse coeperit. Ipsa est vera libertas propter recte facti laetitiam, simul et pia servitus propter praecepti obedientiam. Et quando quidem peccato servivistis, ergo quem fructum, id est quam utilitatem habuistis [Col. 0679B] tunc in illis vitiorum actibus, in quibus majorem turpitudinem erubescitis nunc, cum sanae mentis estis? Quasi dicat: Nullum fructum ibi tunc habuistis, vel si quem voluptatis fructum habere vos putatis, ille talis fuit, unde merito nunc erubescatis. Haec remuneratio facit eos priora abhorrere, et magis obnoxios esse gratiae. Merito nunc de praeteritis erubescitis, nam finis illorum, id est exitus vitae est mors. Vel ita: De fructu quaero, nam de fine patet, quia finis illorum est mors, non illa quae communis est omnibus, sed illa quam nullus evadere valet, nisi qui convertitur ad justitiam, et de praeteritis male gestis erubescit.
«Nunc vero liberati a peccato, servi autem facti Deo, habetis fructum vestrum in sanctificationem, [Col. 0679C] finem vero vitam aeternam. Stipendium enim peccati, mors. Gratia autem Dei vita aeterna in Christo Jesu Domino nostro.»
De servitute peccati habuistis fructum confusionis, et in fine habituri eratis mortem aeternam; sed de Dei servitio nunc habetis fructum sanctificationis, et in fine habebitis vitam sempiternam. Et hoc erat tunc quidem ita. Sed nunc cum conversi estis per Christi gratiam, liberati a peccato cui serviebatis, nec solum a peccati servitio erepti, sed etiam facti Deo servi, qui tunc eratis liberi justitiae, ut jam libere possitis opera bona facere, et habetis fructum vestrum, id est vobis utilem et congruum, qui fructus procul dubio charitas est et opera ejus, quam nullo [Col. 0679D] modo per nos habere possumus, sed per Spiritum sanctum qui datus est. Hunc fructum habetis donante Spiritu sancto, ducti in sanctificationem, id est in virtutum consummationem; nec solum hoc habebitis, sed etiam finem laboris, quem in Dei servitio sustinetis, percipietis vitam aeternam corporis et animae. Dixi quia finis illorum quae prius faciebatis, est mors, et merito dixi. Nam stipendium, id est praemium peccati est mors. Sed rursus econtrario subjeci, quia pro nobis quae nunc facitis, consequemini in fine vitam aeternam, quoniam gratia Dei quae misericorditer bene agentes remunerat, est vita aeterna. Stipendium dicitur a stipe et pendo. Et quod est merces operanti, hoc est stipendium militanti. Stipendium ergo peccati merito mors dicitur, quia militiae [Col. 0680A] diabolicae mors aeterna tanquam debitum redditur. Ubi cum posset Apostolus dicere, et recte dicere: Stipendium autem justitiae vita aeterna, maluit dicere: Gratia autem Dei vita aeterna, ut hinc intelligeremus, non meritis nostris Deum nos ad aeternam vitam, sed pro sua miseratione perducere. Cum enim dixisset, stipendium peccati mors, quis non eum congruentissime et consequenter addere judicaret, si diceret, stipendium autem justitiae vita aeterna. Et verum est, quia sicut merito peccati tanquam stipendium redditur mors, ita merito justitiae tanquam stipendium vita aeterna. Sed adversus elationem caute militans, stipendium, inquit, peccati mors. Recte stipendium, quia debetur, quia digne retribuitur, quia merito redditur. Deinde ne justitia [Col. 0680B] de humano se extolleret bono merito, sicut humanum meritum malum non dubitatur esse peccatum, non a contrario retulit, dicens: Stipendium justitiae vita aeterna, sed gratia, inquit, Dei vita aeterna. Et haec ne praeter mediatorem aliqua via alia quaereretur, adjecit, in Christo Jesu Domino nostro. Tanquam diceret: Audito quod stipendium peccati sit mors, quid te disponis extollere, o humana non justitia, sed nomine justitiae plane superbia? Quid te disponis extollere, et contrariam morti vitam aeternam tanquam debitum stipendium flagitare? Cui debetur vita aeterna, vera justitia est. Si autem vera justitia est, ex te non est. «Desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I) ,» ut haberes eam, profecto accepisti. «Quid enim boni habes, quod [Col. 0680C] non accepisti? (I Cor. IV.) » Quapropter si accepturus est vitam aeternam, justitiae quidem stipendium est, sed tibi gratia est, cui gratia est et ipsa justitia. Tibi enim tanquam debita redderetur, si ex te tibi esset justitia cui deberetur. Nunc vero de plenitudine ejus accepimus non solum gratiam (Joan. I) , qua nunc juste in laboribus usque in finem vivamus, sed etiam gratiam pro hac gratia, ut in requie postea sine fine vivamus. Gratia enim nisi gratis esset, gratia non esset. Et ideo intelligendum, ut diximus, etiam ipsa hominis bona merita, esse Dei munera. Quibus cum vita aeterna redditur, gratia pro gratia redditur.
[Col. 0680D] «An ignoratis, fratres (scientibus enim legem loquor), quia lex in homine dominatur, quanto tempore vivit? Nam quae sub viro est mulier, vivente viro alligata est legi (I Cor. VII) . Si autem mortuus fuerit vir ejus, soluta est a lege viri. Igitur vivente viro vocabitur adultera, si fuerit cum alio viro. Si autem mortuus fuerit vir ejus, liberata est a lege viri, ut non sit adultera, si fuerit cum alio viro. Itaque, fratres mei, et vos mortificati estis legi, per corpus Christi, ut sitis alterius qui ex mortuis resurrexit, ut fructificaremus Deo.»
Dicerent Judaei: Cur dicis in Christo Jesu vitam aeternam esse, et non potius in legis observantia? [Col. 0681A] Et Apostolus: Quia jam finem habet, et non dat vitam, sed auget peccatum. Hactenus enim de vi gratiae locutus est, et nunc incipit difficultatem legis ostendere, et quod ultra non sit tenenda, ut illos hortetur sine timore sub gratia vivere. Ne enim mirarentur quod dixerat, non estis sub lege, sed sub gratia, inchoat per rationes demonstrare, legem esse finitam, et prius etiam non justificasse subditos, sed magis peccatores constituisse. Nam usque ad Christum fuit data, et ideo post acceptionem gratiae non est tenenda. Quod in his sententiis ostenditur: An ignoratis, fratres, etc. Ordo est: An ignoratis hoc quod lex in homine dominatur, ut ei obediat quanto tempore vivit, id est quandiu statum habet ipsa lex. Quod non debetis ignorare, quia [Col. 0681B] legem scitis, et ego loquor scientibus legem, in qua quod dico, manifestatur. Scientes legem, intelligamus Hebraeos, quos secundum legem, de legis fine instruit Apostolus. Vel etiam gentiles Romani sciebant legem, quia non erant barbari, sed naturalem justitiam comprehenderant partim ex Graecis, sicut Graeci ex Hebraeis. Lex in homine dominatur, quanto tempore ipsa lex vivit, et idcirco cum mortua fuerit, non dominabitur illi amplius, sed liberum dimittet. Docet autem Dominus eam esse jam mortuam, id est cessasse juxta carnalem intelligentiam vel observantiam, dicens: «Lex et prophetae usque ad Joannem, ex eo regnum Dei evangelizatur (Matth. XI) .» Quod bene praefiguratum est, quando mortuus est Moyses, et Jesus suscepit principatum [Col. 0681C] populi Israel. Moyses enim legem designavit, et Jesus Dominum Christum, atque gratiam evangelicam. Mortuo igitur Moyse, successit Jesus in principatum, quoniam mortua lege secundum carnales observantias, succedit evangelica gratia. Et hoc est quod Apostolus dixerat: Non estis sub lege, sed sub gratia, id est non estis sub Moyse, sed sub Jesu, quia Moyses mortuus est, et Jesus imperat. Justum ergo fuit, ut Moyses (id est, lex) dominaretur in quolibet homine subjecto quandiu viveret, et post mortem suam dominium amitteret, quatenus quicunque tempore legis serviliter cogebantur eam facere, post liberatoris adventum possent liberi ad evangelicam libertatem venire. Quod Apostolus per simile probat. Nam mulier quae est sub viro, vivente viro, alligata est legi [Col. 0681D] viri, ut non possit ab eo discedere. Sed si vir ejus fuerit mortuus, soluta est a lege viri. Sic etiam quandiu lex statum habuit, debet servari; sed si lex statum amittit, solvitur homo ab ea. Et quia, vivente viro, alligata est legi, igitur vivente viro vocabitur adultera, si fuerit cum alio viro. Sic finita et sublata lege, liberatus est homo per gratiam, ut non praevaricetur, si ad Christum transierit, dimissis figuris. Hoc enim exemplo docet Apostolus, Christianum a lege factorum exutum, non ab omni lege, sicut mulier a lege viri exuitur, non a lege naturae, nec ultra debere esse sub lege. Si enim lex ei vivit, adulter est, nec prodest Christianum dici. Nam si legem servat, adulter est in fide, et in lege, nec [Col. 0682A] prodest ei Christus. Haec etiam similitudo tota debet intelligi mystica, ut vir sit Moyses, hoc est, lex; mulier, anima vel plebs. Nam mulier quae est sub viro, id est plebs vel anima Judaica, quae est sub Moyse, vivente viro, id est vivente Moyse, hoc est statum habente lege, alligata est legi, ut non possit recedere ab ejus carnali observatione. Si autem mortuus fuerit vir ejus, id est Moyses, quemadmodum supra docuimus, soluta est mulier a lege viri, id est plebs Hebraeorum a jugo legis, ut non impediatur Christo copulari. Et quia nunc solummodo solvitur, igitur, vivente viro, id est vivente Moyse, durante legis actu, vocabitur adultera, si fuerit cum alio viro, id est crimen incurrit adulterii, si carnalem legis observantiam deserens, solam spiritalem [Col. 0682B] Christi doctrinam tenere voluerit. Non enim deserenda fuit suo tempore illa carnalis observatio legis, sicut et nunc non est assumenda. Sed si mortuus fuerit vir ejus Moyses, id est si lex, actu cessante, dormierit, liberata est ipsa plebs Hebraeorum a lege viri, id est a contritione Mosaicae institutionis, ut non sit adultera, sed casta, si fuerit cum alio viro, id est cum Christo, ut illi soli complexibus amoris inhaereat, et solam spiritalem doctrinam custodiat. Deinde Apostolus adaptat similitudinem. Quando quidem, inquit, vivente viro, alligata est mulier, et eo mortuo, soluta est, juxta sensum qui tractatus est, itaque et vos, o fratres mei! quemadmodum nos apostoli, mortificati estis legi, ut ulterius non vivatis in ea. Debuisset dicere, mortificata [Col. 0682C] est vobis lex, sed hoc inter Judaeos dicere, adhuc intractabile videbatur, et ideo magis intelligendum reliquit. Et idem valet quod dixit: Lex enim mortua est, quando carnalis ejus actio penitus cessat. Et ille legi mortuus est, qui ab hujuscemodi actione cessavit. Caute ergo locutus est Apostolus, ne Judaeos offenderet, eligens potius dicere, mortificati estis legi, quam mortificata est lex vobis, cum utrumque idem significet. Nihil, inquit, legi debetis, quae data est usque ad Christum sed mortificati estis illi per corpus Christi, id est per hoc quod Christus carnem assumpsit. Ex quo enim ille corpus induit, lex mori coepit in actione fidelium, quia lex et prophetae usque ad Joannem, sicut ipse loquitur (ibid.) . Dimissis ergo per novitatem gratiae peccatis, [Col. 0682D] cessante in vobis actione legis, mortificati estis legi per corpus Christi, id est per mysterium incarnationis ejus. Vel mortificati estis legi, id est figurativis umbris, per Corpus christi, id est per completionem solidae veritatis, quae est in Christo. Quantum enim distat inter umbram et corpus, tantum inter illa quae fiebant in Veteri Testamento et ea quae fiunt in Novo. Et ideo per corpus Christi mortuus est legi, quia per veritatem evangelicam cessavit ab umbratili actione legis. Mortificati estis legi, id est soluti a lege, mortuo vobis Moyse, ut sitis sponsa alterius viri, cujus non pudet esse, quia surrexit ex mortuis, et superata morte in aeternum vivit. Vel merito debetis ejus esse, quia vos [Col. 0683A] sanguine suo redemit, et, calcata morte, surrexit, ut vos possideat, quos moriendo adquisivit. Ideo surrexit, ut et nos a morte animae faceret resurgere ut fructificaremus, id est fructum boni operis faceremus Deo, qui antea fructificabamus morti.
«Cum enim essemus in carne, passiones peccatorum, quae per legem erant, operabantur in membris nostris, ut fructificarent morti. Nunc autem soluti sumus a lege mortis, in qua detinebamur, ita ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae.»
Vere nunc debemus fructificare Deo, cum simus lege mortificati, quoniam prius fructificavimus morti. Nam cum essemus in carne, quae carnis sunt operantes, quod est sub lege esse, passiones peccatorum [Col. 0683B] quae per legem erant, operabantur in membris nostris. Cum essemus in carne, inquit, id est carnalibus desideriis astricti teneremur. Cum essemus in carne, id est praesumeremus de carne. Non enim qui loquebatur Apostolus, jam exierat de ista carne, aut eis loquebatur, qui jam exierant de ista carne, sed adhuc et qui loquebatur, et quibus loquebatur, in carne erant. Quid est ergo, cum essemus in carne, nisi cum de carne praesumeremus, hoc est, de nobis confideremus? De homine enim dictum est: «Videbit omnis caro salutare Dei (Luc. III) .» id est omnis homo. Ergo cum essemus in carne, id est in concupiscentiis carnalibus versaremur, et ibi totam spem nostram tanquam in nobis poneremus, passiones peccatorum, id est incentiva vitiorum, [Col. 0683C] quae per legem erant, quia per legem accesserant (ubi enim non erat gratia liberatoris, augebat peccandi desiderium prohibitio peccatorum), illae passiones operabantur in membris nostris, id est ducebant membra nostra ad mala opera. Et hoc ideo, quia eramus in carne. Passiones enim illae peccatorum, id est vehementes concupiscentiae, dictae passiones, quia intrinsecus mentem affligunt, idcirco nos vicerunt, quia in malo loco nos invenerunt, hoc est in carne. Migrandum est ergo a carne, etiam dum adhuc vivimus in carne, ut non simus in carne, sed in spiritu, id est non in nobis, sed in Deo spem ponamus; nec in carnalibus, sed in spiritualibus delectemur. Nam qui in carne est, id est qui in se remanet, nec se transcendit ut ad Deum cor sublevet, non habet [Col. 0683D] Deum adjutorem, et idcirco superatur, et fit non adimpletor legis, sed praevaricator. Et ita passiones peccatorum, id est concupiscentiae vehementes et immoderata desideria operantur in membris eorum qui in carne sunt, id est ducunt ad effectum operis mala quae cupiunt, dum manus agunt mala, os loquitur mendacium, oculi vident illicita, aures delectantur audire prava. Quae passiones sunt per legem, quoniam ipsa legis prohibitio fuit causa, ut ille appetitus carnis adeo vehemens esset. Minor enim erat concupiscentia, quando ante legem securus homo peccabat. Multo autem major facta est quando legem Dei coepit transgredi. Et hae, sicut dictum est, passiones operabantur in membris nostris, ut [Col. 0684A] fructificarent morti, id est ut facerent opera digna morte aeterna. Fructus enim peccati, mors est. Et si damnandus erat peccator, quam spem habet praevaricator? Tunc quidem sub lege positi fructificabamus morti. Sed nunc cum simus mortificati legi per corpus Christi, soluti sumus per libertatem novae gratiae a lege. Quae dicitur lex mortis, quia per medium, id est per peccatum fuit causa mortis, dum peccantes non ad poenitentiam exspectaret, sed mox interfici juberet. Ideo etiam lex mortis, quia stipendium peccati, mors; aculeus vero mortis, peccatum; virtus autem peccati lex. Peccando enim ad mortem animae labimur, et vehementius peccamus, lege prohibente, quam si nulla lege prohiberemur. Sed jam, remissis peccatis, soluti sumus ab [Col. 0684B] hac lege in qua detinebamur, id est vi quadam necessitatis carnalia ejus mandata servare cogebamur, nec ad spiritalem libertatem assurgere permittebamur, quia nunquam solvi, nisi per gratiam Christi poteramus. Soluti, inquam, sumus, ita ut serviamus Deo in novitate spiritus, et non in vetustate litterae, id est spiritalis gratiae praeceptis obediamus, non litteram legis sequentes, quae jam senuit, ut mori, id est cessare debeat. Quod enim antiquatur et se nescit, prope interitum est. Et lex quid aliud est, quam sola littera eis qui eam legere noverunt, et implere non possunt? Non enim ignoratur ab eis, quibus conscripta est. Sed quoniam in tantum nota est, in quantum scripta legitur, non in quantum dilecta perficitur, nihil est aliud talibus nisi littera. [Col. 0684C] Quae littera non est adjutrix legentium, sed testis peccantium. Ab ejus ergo damnatione liberantur, qui per Spiritum sanctum innovantur, ut jam non sint obligati litterae ad poenam, sed intellectui per justitiam copulati. Itaque serviamus in novitate spiritus, id est in novitate, quam dat Spiritus sanctus infundendo charitatem, et innovando interiorem hominem. Et sic in hac novitate serviamus, ut nihil addamus de legis operibus, quae vetusta sunt, et sepulturae magis tradenda,
«Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit! sed peccatum non cognovi, nisi per legem. Nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: Non concupisces (Exod. XX; Deut. V) . Occasione autem accepta, peccatum per mandatum operatum [Col. 0684D] est in me omnem concupiscentiam.»
Videbatur Apostolus per supradicta verba legem culpasse, et ideo sentiens contra obscuritatem dictorum suorum cogitationes hominum commoveri, prior ipse voluit dicere et removere, quod sibi aliquis poterat objicere: Quia dixi, inquit, passiones peccatorum esse per legem, quia dixi, soluti sumus a lege mortis, in qua detinebamur, quia dixi, serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae, ergo quid dicemus ex his verbis meis? Dicemus ex his esse consequens quia lex peccatum est? Absit ut hoc dicamus, absit ut lex sit peccatum! Non est peccatum lex, quia non est mala, sed bona quantum ad se. Et quamvis bona, non tamen sufficiens ad [Col. 0685A] salutem sine gratia. Quod nunc Apostolus ingreditur ostendere, et loquitur voce humani generis: Lex, inquit, non est peccatum, sed index peccati, quia peccatum non cognovi nisi per legem. Quare intelligimus legem ad hoc datam esse, non ut peccatum insereretur, neque ut exstirparetur, sed tantum ut demonstraretur, quatenus animam humanam quasi de innocentia securam, ipsa demonstratione peccati ream faceret, ut quia peccatum sine gratia vinci non posset, ipsa reatus sollicitudine ad percipiendam gratiam converteretur. Idcirco non ait. peccatum non feci nisi per legem, sed: peccatum non cognovi nisi per legem. Unde apparet, per legem peccatum non insitum, sed demonstratum esse. Et quomodo medicina non est causa mortis, si ostendat venena [Col. 0685B] mortifera, licet his mali homines abutantur ad mortem, et vel se interficiant, vel insidientur inimicis: sic lex data est, ut peccatorum venena monstraret, et hominem male libertate sua abutentem, qui prius ferebatur improvidus, et per praecipitia labebatur, freno legis retineret, et compositis doceret incedere gressibus. Lex docuit hominem quid esset peccatum, quia prius nesciebantur quaedam vel esse peccata, vel adeo gravia, vel esse punienda. Vere peccatum non cognovi, nisi per legem. Nam concupiscentiam esse peccatum nesciebam, nisi lex diceret: Non concupisces. Hoc ideo elegit Apostolus generale quiddam, quo cuncta complexus est, tanquam haec esset vox legis, ab omni peccato prohibentis, quod ait: Non concupisces. Neque enim peccatum ullum, [Col. 0685C] nisi concupiscendo committitur. Non ait: concupiscentiam non habebam, sed: nesciebam eam esse peccatum. Habebam quidem eam, sed tanquam naturale bonum esse credebam. Postquam autem lex dixit: Non concupisces, cognovi non naturale bonum, sed per peccatum accidens esse malum concupiscentiam. Per haec et sequentia Apostolus in se solo generalem agit causam, et sub persona sua fragilitatem describit conditionis humanae. Nesciebam, inquit, concupiscentiam esse malum, donec audivi eam prohiberi in lege. Sed peccatum, id est fomes peccati, accepta occasione stimulandi, per mandatum legis operatum est in me omnem concupiscentiam. Peccati enim nomine, vel fomes peccati nunc intelligitur, [Col. 0685D] vel diabolus auctor peccati. Et talis est nostra carnalitas, ut ardentius desideret prohibita, quibus non memoratis, jaceret quasi sopita. Sed et diabolus videns legem in auxilium hominibus datam. magis exarsit et magis institit, ut eam illis verteret in perniciem, cum prius quasi secure possidens, eos minus tentaret. Et sic occasione per mandatum accepta, fecit in me omnem concupiscentiam. Minor enim concupiscentia erat, quando ante legem securus peccabam. Minor erat, quando meam movebat libidinem. Omnis est, quando transcendit legem. Cum ergo putarem, quod propriis viribus, jubente lege, possem concupiscentiam libidinis vincere, majoribus urgebar ejus stimulis, et infirmante me, ejus cupiditas augebatur. Nam ubi [Col. 0686A] Spiritus sanctus non adjuvat, inspirans pro concupiscentia mala concupiscentiam bonam, id est diffundens in cordibus charitatem, profecto lex quamvis bona, auget prohibendo desiderium malum; sicut aquae impetus, si in eam partem non cesset influere, vehementior fit obice opposito, cujus molem cum evicerit, majore cumulo praecipitatus, vehementius per prona provolvitur. Similiter namque et fluvius concupiscentiae, oppositis sibi legis obicibus, frenatus est, non siccatus: ac postmodum ruptis eisdem obicibus, vehementior exivit. Nescio enim quomodo hoc ipsum, quod concupiscitur, fit jucundius dum vetatur. Recte itaque dicitur, quia peccatum, occasione stimulandi accepta, per mandatum legis operatum est in me omnem concupiscentiam, [Col. 0686B] quia ubi non est gratia Liberatoris, auget peccandi desiderium prohibitio peccatorum; et lex dum concupiscentiam prohibet, quodammodo eam inflammat.
«Sine lege enim peccatum mortuum erat. Ego autem vivebam sine lege aliquando. Sed cum venisset mandatum, peccatum revixit, ego autem mortuus sum, et inventum est mihi mandatum quod erat ad vitam hoc esse ad mortem. Nam peccatum, occasione accepta, per mandatum seduxit me, et per illud occidit.»
Vere per legem cognovi peccatum. Nam sine lege erat peccatum mortuum, id est latebat, non apparebat, et omnino tanquam sepultum ignorabatur. Vel ita: Jure dixi, per mandatum. Nam quando lex non [Col. 0686C] erat, peccatum mortuum, id est debile et quasi sopitum erat, dum prohibitione legis non incitaretur. Peccatum quidem erat mortuum ante legem. Sed ego vivebam sine lege aliquando, id est prius quam data esset lex. Vivebam sine lege, id est nulla ex peccato morte terrebar, quia non apparebat, cum lex non esset. Patet quia non ex persona sua proprie, sed generaliter ex persona hominis loquitur Apostolus. Vivebam, id est vivere me arbitrabar, quia nesciebam animam meam per peccatum esse mortuam, dum me sine peccato esse putarem. Sed cum venisset mandatum, id est cum data esset lex, illico peccatum revixit, id est apparuit, sentire coepit, rebellare adversum me coepit. Revixit peccatum, quia aliquando vixerat. Non enim potest reviviscere, [Col. 0686D] nisi quod vixit aliquando; vixerat enim aliquando peccatum in paradiso quando contra datum praeceptum satis apparebat admissum. Cum autem a nascentibus trahitur, tanquam mortuum sit latet, ne repugnans justitiae malum ejus prohibitione sentiatur. Cum enim aliud jubetur atque probatur, et aliud delectat atque damnatur, tunc peccatum quodammodo in notitia nati hominis reviviscit, quod in notitia primi facti hominis aliquando jam vixerat. Sic igitur, adveniente mandato legis, revixit peccatum, quod mortuum fuerat, id est occultatum, cum mortales nati sine mandato legis homines viverent, sequentes concupiscentias suas sine ulla cohibitione. Peccatum quidem revixit, sed ego [Col. 0687A] mortuus sum, id est mortuum me esse cognovi manifestatione peccati. Quia jam etiam praevaricatione peccat, qui videt per legem quid facere non debeat, et tamen facit. Mortuus sum in anima, quia praevaricator factus sum, et inde me mortuum esse perspexi. Vel ideo vidi me mortuum, quia reatus praevaricationis certum mortis supplicium comminabatur. Et inventum est mihi mandatum quod erat datum ad vitam consequendam, hoc esse ad mortem incurrendam. Quod enim, si custodiretur, proficiebat ad vitam, hoc neglectum perduxit ad mortem. Mandato enim si obediatur, utique vita est. Sed inventum est esse ad mortem, dum fit contra mandatum, ut non solum peccatum fiat, quod etiam ante mandatum fiebat, sed hoc abundantius et perniciosius, [Col. 0687B] ut jam a sciente et praevaricante peccetur. Inventum est mihi, id est non Deus ad mortem dedit mandatum, sed visum est mihi tanquam mortiferum, eo quod illud virtute propria implere non possem, cum ego non mandati vitio, sed stimulo concupiscentiae, morte percussus, morerer. Stimulus enim mortis peccatum est. Idem igitur mandatum quod erat datum ad vitam intentione dantis, quia bonum erat obedienti, inventum est, id est probatum, mihi peccanti esse ad mortem. Et vere ad mortem. Nam peccatum, id est fomes et delectatio peccati, occasione accepta per mandatum, quod erat contra se, seduxit me falsa dulcedine, id est seorsum a bono duxit, et in malum traxit, et per illud occidit, id est per mandati transgressionem ad aeternam damnationem perduxit. [Col. 0687C] Gladio enim quem portabam, id est mandato legis, occidit me inimicus, quia praesumebam de viribus meis, et ideo sum victus. Seduxit enim me peccatum, occasione accepta per mandatum, sive quia suasio delectationis ad peccandum vehementior est, cum adest prohibitio, sive quia, etiam si quid homo fecerit secundum jussa legis, si adhuc non sit fides quae in gratia est, vult sibi tribuere, non Deo, superbiendo plus peccat. Peccatum itaque non legitime utens lege, ex prohibitione aucto desiderio, dulcius factum est, et ideo seduxit vel fefellit. Fallax enim dulcedo est, quam plures atque majores poenarum amaritudines sequuntur. Quia ergo ab hominibus nondum spiritalem gratiam consequentibus [Col. 0687D] suavius admittitur quod vetatur, fallit peccatum falsa dulcedine; quia vero accedit etiam reatus praevaricationis, occidit. Haec diximus, legem quae per Moysen data est, intelligentes. Est autem et naturalis lex, quae in corde scripta omnes continet nationes; et nullus hominum est, nisi qui adhuc expers est rationis, qui hanc nesciat legem. Unde et omnis mundus sub peccato, et universi homines praevaricatores legis sunt. Et idcirco justum judicium Dei est scribentis in corde humani generis: «Quod tibi fieri nolueris, alteri ne feceris (Tob. IV, Matth. VII) .» Quis enim ignoret homicidium, adulterium, furtum et omnem concupiscentiam esse malum, ex eo quod sibi nolit fieri? Si enim mala esse nesciret, nunquam sibi doleret illata. Hanc legem nescit pueritia, [Col. 0688A] ignorat infantia; et peccans absque mandato, non tenetur lege peccati. Maledicit patri et parentes verberat, et quia necdum accepit legem sapientiae, mortuum est in eo peccatum. Cum autem mandatum venerit, hoc est, tempus intelligentiae appetentis bona et vitantis mala, tunc incipit ei peccatum reviviscere, et ille mori reusque esse peccati. Atque ita fit ut tempus intelligentiae, quo Dei mandata cognoscimus ut perveniamus ad vitam, operetur in nobis mortem, si agamus negligentius, et occasio sapientiae seducat nos atque supplantet, et ducat ad mortem. Non quod intelligentia peccatum sit, lex enim intelligentiae sancta et justa et bona est, sed per intelligentiam peccatorum atque virtutum mihi peccatum nascitur, quod priusquam intelligerem peccatum [Col. 0688B] esse non noveram. Atque ita factum est, ut quod mihi pro bono datum est, meo vitio mutetur in malum.
«Itaque lex sancta quidem, et mandatum sanctum et justum et bonum (I Tim. I) . Quod ergo bonum est, mihi factum est mors? Absit! Sed peccatum ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem, ut fiat supra modum peccans peccatum per mandatum.»
Quandoquidem lex dicit: «Non concupisces (Exod. XX) ,» et mandatum legis datum est ad vitam, itaque lex quidem est sancta, id est sine vitio, quoniam prohibenda prohibet, et mandatum, id est quidquid a me est jussum fieri, est sanctum, id est non reprehensibile, et justum, id est aequum, quia [Col. 0688C] nil praeter aequitatem mandat faciendum dum dicit: «Oculum pro oculo, pedem pro pede, dentem pro dente exiges,» et similia. Hoc enim valde justum est, et bonum (Exod. XXI) est mandatum, id est utile et fructuosum. Lex ipsa est sancta, id est pura a sorde omnis vitii, quia nihil inquinationis in se habet, sed absque vitio docet, dum dicit: «Non concupisces, Non moechaberis (Deut. V) ,» et similia, quamvis per eam pravi homines magis inflammentur ad concupiscendum et moechandum. Et mandatum, id est hoc quod per eam praecipitur, est sanctum in se et justum, id est justificans peccatorem; et bonum, id est utile, vitam acquirens. Lex enim in hoc loco dicitur secundum quod prohibet malum [Col. 0688D] velut cum dicit: «Non concupisces, Non furaberis, Non falsum testimonium dices;» mandatum autem secundum quod praecipit facere bona, sicut est: «Honora patrem et matrem, et: Diliges proximum tuum sicut teipsum.» Et notandum, quam patenter ab Apostolo nunc lex laudatur. Paulo ante verbo illo quo dixerat: Absit! defenderat eam a crimine, nondum laudaverat. Aliud est enim a crimine objecto defendere, aliud est debito praeconio praedicare. Crimen objectum fuit; Quid ergo dicemus? lex peccatum est? Defensio, Absit! Modo autem itaque lex quidem, etc. Lex quidem sancta est, sed illi non sunt sancti qui male utuntur lege. Nam in male utente vitium est, non in mandato ipso quod bonum est. Quoniam lex bona est, si quis ea legitime utatur. [Col. 0689A] Male autem utitur lege, qui non se subdit Deo pia humilitate, ut per gratiam lex possit impleri. Neque enim lex jubet delictum, ut, illa subintrante, abundaret delictum, sed superbos etiam adjectores praevaricationis effecit, ut eo modo humiliati discerent ad gratiam pertinere per fidem, ut jam non essent legi subditi per reatum, sed sociati per justitiam. Lex quidem sancta est, et mandatum bonum. Et cum hoc constet quod ipsa sancta sit, et mandatum ejus bonum, et tamen idem mandatum quod erat ad vitam, inventum sit mihi esse ad mortem, ergo mandatum quod bonum est, factum est mihi mors? Id est nunquid mandatum bonum, quod contra mortis opera datum est, in mortem mihi est commutatum? Absit! Ego videlicet quod morior, [Col. 0689B] non mandati boni vitio morior, sed mandatum bonum vito meo transgressus sum, et ita mortem merui. Non mihi mandatum per se causa mortis exstitit, sed ego mihi feci qui peccando morte digna commisi. Non mandatum est mihi efficiens causa mortis, sed peccatum, id est fomes peccati, qui bonam rem vertit in malum, est efficiens causa mortis. Nam peccatum, id est fomes peccati, et incentiva vitiorum, ac delectatio mala, vel diabolus auctor peccati, operatum est mihi mortem, id est fecit me operari opera digna morte, per bonum, id est per transgressionem boni mandati. Ita operatum est mihi mortem animae, ut ipsum peccatum quod prius latebat in corde meo, appareat foris peccatum esse in manifesto opere. Ita scilicet appareat, ut idem [Col. 0689C] peccatum, id est fomes peccati et concupiscentia, fiat supra modum peccans peccatum, id est plus quam antea per mandatum sine quo nec tantum ardebat, et per quod accrevit praevaricatio. Vel ita intelligendum est: Ut per legem appareat peccatum, quod per ingnorantiam latebat; jam enim dixerat: sine lege peccatum mortuum erat, id est latebat et ignorabatur, tanquam in quibusdam ignorantiae tenebris sepultum. Modo autem videamus quam vere dicat peccatum ut appareat peccatum. Non enim dicit, ut sit, quia erat et quando non apparebat peccatum. Quid est, ut appareat peccatum? Quia concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: «Non concupisces,» non ait concupiscentiam non habebam; sed [Col. 0689D] concupiscentiam nesciebam. Sic etiam hic non ait, ut sit peccatum; sed, ut appareat peccatum, per bonum operatum est mihi mortem. Quam mortem? Ut fiat supra modum peccans peccatum per mandatum. Supra modum, quia accessit et praevaricatio. Quando enim delinquebam sine mandato, minus erat. Quando autem delinquo per mandatum, excedo modum. Lex enim modificaverat omnia, sed ego modum legis transgredior instinctu concupiscentiae impulsus. Vel supra modum, quia valde immoderatius crevit peccatum per legem, dum per ejus prohibitionem magis inflammaretur, et eam scienter transgrederetur. Quod quidem ad hoc utile fuit, ut sentiret anima seipsam, non sufficere ad extrahendum se de servitute peccati, atque hoc modo [Col. 0690A] de tumescente et exstincta omni superbia, subderetur Liberatori suo, et auxilium gratiae ejus imploraret.
«Scimus enim quod lex spiritalis est, ego autem carnalis sum, venundatus sub peccato. Quod enim operor, non intelligo. Non enim quod volo bonum, hoc ago; sed quod odi malum, illud facio.»
Superius dixi, quia lex est sancta. Et vere est sancta, quia scimus quod ipsa est spiritalis, id est a sancto Spiritu data, et mandans spiritalia, atque spiritum hominis alens et instruens de divinis et coelestibus. Sed ego sum carnalis, id est carni consentio, et venundatus sum peccato, id est peccans pretio temporalium voluptatum. Dulcedo enim mortiferae [Col. 0690B] voluptatis, pretium est quo se vendit unusquisque diabolo, ponens se sub peccato, id est faciens se servum peccati. Vere animam meam diabolo vendidi, accipiens pretium voluptatis et subdens me peccato. Nam quod operor non intelligo, quia aliud video me agere, et aliud per legem scire. Quod operor non intelligo, id est non agnosco in praeceptis veritatis, ubi est vera scientia. Secundum hanc locutionem dicit Dominus peccatoribus: «Non novi vos (Matth. VII) .» Non enim eum aliquid latet. Sed quia peccata non inveniuntur in regulis praeceptorum quas habet Veritas, ideo ipsa Veritas peccatoribus dicit: «Non novi vos.» Sicut enim tenebrae oculis non videndo, sic peccata mente ignorando sentiuntur. Vere non intelligo in lege faciendum esse, [Col. 0690C] quod facio. Quia bonum quod secundum rationem volo, non hoc ago, sed malum quod odi secundum rationis judicium, illud ago secundum carnis appetitum. Nam ratio quidem naturaliter vult bonum, sed haec voluntas semper caret affectu, nisi per gratiam fuerit adjuta. Et haec quidem verba hoc modo conveniunt homini carnali et sub lege posito, sed melius intelliguntur esse etiam spiritalis hominis, jamque sub gratia constituti, vel ipsius Apostoli. Scimus, inquit, quod lex spiritalis est, id est spiritalia jubet. Hucusque legem excusaverat, quod non debet refundi in eam culpa. Hic ostendere incipit quod nec in principalem naturam debet refundi, et ita non in Creatorem, sed in homines qui ex se vitiati [Col. 0690D] sunt, ut pravis nequeant motibus resistere. Lex spiritalis est, sed ego carnalis sum, id est carnale corpus adhuc gero, in quo et carnales motus sentio. Quandiu enim hic vivitur, sic est. Ita ergo, dixit Apostolus, ego autem carnalis sum, ideo quia nondum spiritale corpus habebat, sicut posset dicere, ego autem mortalis sum, quod utique non nisi secundum corpus intelligeretur dixisse, quod nondum fuerat immortalitate vestitum. Item quod adjunxit, venundatus sub peccato, ne quisquam eum nondum redemptum Christi sanguine existimet, hoc etiam secundum illud potest intelligi, quod ait: Et ipsi in nobismetipsis ingemiscimus adoptionem filiorum, exspectantes redemptionem corporis nostri. Si enim secundum hoc se dicit venundatum sub peccato, [Col. 0691A] quod adhuc non est redemptum a corruptione corpus ejus, vel venundatum aliquando in prima transgressione praecepti, ut haberet corpus corruptibile quod aggravat animam, quid prohibet hic Apostolum de se hoc dicere, quod ita dicit, ut etiam in ipso possit intelligi, etiamsi in sua persona non se solum, sed omnes accipi velit, qui se noverunt spiritali dilectione cum carnis affectione sine consensione confligere? (Sap. IX.) Venundatus, inquit, sum: quia quod operor non affectu consentiendi et implendi, sed ipso motu concupiscendi, non intelligo in regulis praeceptorum coelestium. Vel non intelligo, id est non approbo. Et vere non intelligo quod operor. Nam bonum quod volo, hoc non ago; sed malum quod odi, illud facio. Non hoc sic intelligamus [Col. 0691B] tanquam vellet Apostolus esse castus, et esset adulter; aut vellet esse misericors, et esset crudelis; aut vellet esse pius, et esset impius. Sed ad quid? Volo non concupiscere et concupisco. Et si concupiscentiae non consentio, et post concupiscentias meas non eo, tamen adhuc concupisco. Et hoc est, quia bonum quod volo, id est non concupiscere, hoc non ago; sed malum quod odi, id est concupiscere, illud facio, id est ex carne concupisco. Quandiu enim caro mortalis est, non potest a concupiscentiis penitus esse libera. Minui quidem quotidie possunt concupiscentiae, sed ex toto non possunt auferri, quandiu hic vivitur. Et ideo non ago bonum quod volo, id est ut non concupiscam; sed facio malum [Col. 0691C] quod odi, id est concupisco, quamvis non cedam, quamvis non consentiam, ut desiderio peccati non obediam.
«Si autem quod nolo, illud facio, consentio legi quoniam bona est. Nunc autem non jam ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Scio enim quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum. Nam velle adjacet mihi, perficere autem bonum non invenio. Non enim quod volo bonum, hoc facio, sed quod nolo malum, hoc ago. Si autem quod nolo, illud facio, non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum.
Dixi me non facere quod volo, sed potius quod nolo. Sed si ego illud facio quod nolo, id est si ex carnis infirmitate concupisco quod nollem facere, [Col. 0691D] consentio legi, quia nolo quod non vult. Dum quod nolo ago, id est dum nolo concupiscere et concupisco, consentio legi quoniam bona est, quia et ego ipse nolo quod lex. Quia nolo concupiscere, et lex dicit: «Non concupisces.» In hoc enim quod volo quod et lex vult, absque dubio consentio legi; concupisco tamen, quia non sum sine peccato. Non implet legem infirmitas mea, sed laudat legem voluntas mea. Ergo si quod nolo hoc ago, ideo consentio legi, quia nolo, non quia ago. Ipsum autem quod ago, concupiscere est, non concupiscentiae consentire. Lex dicit: «Non concupisces (Exod. XX; Deut. V) ,» et ego nolo concupiscere, sed tamen concupisco, quamvis concupiscentiae meae assensum non praebeam, quamvis post illam non eam. Resisto [Col. 0692A] enim, averto mentem, nego arma, tenco membra, et tamen fit in me quod nolo. Quod non vult lex, nolo, cum lege; ergo consentio legi. Nunc autem jam non ego operor illud. Nunc jam, id est jam redemptus, qui fui ante sub peccato venundatus, nunc jam sub gratia, quae liberavit delectationem meae voluntatis consensione cupiditatis, libera est mens, caro captiva. Non ego operor illud, quia non consentio, sed peccatum quod habitat in me, id est fomes peccati et concupiscentia quae est in carne mea. Quando enim peccatum quod in nobis habitat operatur in nobis, tunc nos id non operamur, cum nequaquam ei voluntas nostra consentit, et tenet etiam corporis membra, ne obediant desideriis ejus. Quid enim operatur peccatum nolentibus nobis, nisi sola illicita desideria? [Col. 0692B] Quibus si voluntatis non adhibetur assensus, movetur quidem, sed nullus ei relaxatur effectus. Operatur ergo peccatum in nobis haec desideria. Quibus si obedimus, et nos operamur. Si vero non eis obedimus, non nos illud operamur. sed quod in nobis habitat peccatum. Si autem desideria nulla haberemus illicita, nec nos, nec peccatum mali aliquid operaretur in nobis. Motum porro illiciti desiderii (cui non obediendo non id nos operamur) ideo nos agere dicimur, quoniam non est naturae vigor alienae, sed languor nostrae naturae. A quo languore omnimodo salvi erimus, cum et animo et corpore immortales facti fuerimus. Languoris hujus et infirmitatis, unde illicita desideria commoventur, quod [Col. 0692C] peccatum appellat Apostolus, universus reatus sacramento baptismatis est solutus, cum omnibus quae illi obedientes fecimus, diximus, cogitavimus. Nec nobis deinceps languor iste obesset, si desideriis ejus illicitis nullis unquam obedientiam praeberemus, sive operatione, sive locutione, sive tacita assentione, donec etiam ipse sanaretur. Cum autem omne aliud peccatum sit voluntarium, ita ut praeter voluntatem omnino fieri non possit: hoc solum de quo nunc agitur, etiam praeter voluntatem fit eo modo quo exposuimus. Sed ideo peccatum vocatur, quia peccato factum est, et poena peccati est. Non ego, inquit, operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Multum autem fallitur, qui consentiens concupiscentiae carnis suae, putat se adhuc posse dicere, non ego [Col. 0692D] operor illud, etiamsi oderit, quia consentit. Nam si concupiscit et consentit et agit, quomodo non ipse illud operatur, etiamsi se operari doleat et vinci graviter ingemiscat? Dixi quia peccatum habitat in me. Quod ideo dixi, quoniam scio quia bonum non habitat in me, hoc est in carne mea. Aliter fortasse acciperetur, quod dixit, in me, et ideo exposuit, addens: Hoc est, in carne mea, ac per hoc apertissime ostendit unde loqueretur. Ac si diceret: Certus sum quod haec concupiscentia, quae est conatui meo adversa in corpore meo, non est bonum. Vitium carnis in re bona, non est bonum. Quod cum esse desisterit, caro erit, sed jam vitiata vel vitiosa non erit. Non dico caro mea non est bona; sed, bonum in carne mea non habitat, quam peccati deprimit [Col. 0693A] consuetudo, quod vincere nequeo. Vere in carne mea non habitat bonum, nam ideo non possum perficere bonum quod volo. Nam velle adjacet mihi, id est praesto est mihi bona voluntas sed perficere bonum non invenio, id est tam longe est a me perfectio boni, ut eam invenire non possim. Hoc est perficere bonum, ut ne concupiscat homo. Imperfectum autem bonum est quando concupiscit, etiamsi non concupiscentiae consensit ad malum. Quia tunc perficitur bonum, quando desideria mala nulla sunt; sicut tunc perficitur malum, quando malis desideriis obeditur. Quando autem sunt quidem, sed non eis obeditur, nec malum perficitur, quia nec eis obeditur, nec bonum, quia sunt; sed fit ex aliqua parte bonum, quia concupiscentiae malae non consentitur, [Col. 0693B] et ex aliqua parte remanet malum quia concupiscitur [Col. 0693D] Locus obscurus. . Ideo Apostolus non dixit, facere bonum non invenio, sed, perficere. Multum enim boni facit, quia facit quod scriptum est: Post concupiscentias tuas non eas (Eccli. XVIII) ,» sed non perficit, quia non implet quod scriptum item est: «Non concupisces (Exod. XX; Deut. V) .» Erit autem quandoque perfectio boni, quandoque consumptio mali: Illud summum, hoc erit nullum. Quod si in ista mortalitate sperandum putamus, fallimur. Tunc enim erit, quando mors non erit; et ibi erit, ubi vita aeterna erit. Ad hoc igitur dixit lex: «Non concupisces,» ut nos in hoc morbo nosipsos invenientes jacere, medicinam gratiae quaereremus, atque in eo [Col. 0693C] praecepto sciremus, et quod debeamus in hac mortalitate, proficiendo semper in melius conari, et quod possit a nobis ad illam immortalitatem beatissimam, ubi concupiscentia non erit, perveniri. Nisi enim quandoque perficiendum esset ut non concupisceremus, nec malum desiderium ullum haberemus, nunquam fuisset jussum. Quod donec in nobis compleatur, semper nos debemus agnoscere peccatores et in bono imperfecto, atque pugnare adversus peccatum et in bono proficere. Non invenio perfectionem boni, quandiu in hac mortalitate vivo, quia non possum ex toto carere concupiscentia. Non enim quod volo bonum, hoc ago, etc. Volo enim non habere concupiscentiam, et tamen habeo. Eadem quae superius dixerat, repetit inculcans, et tanquam tardissimis [Col. 0693D] ostendit, somno eos excitans. Non enim facio bonum quod volo, sed ago malum quod nolo. Quia volo, ut dixi penitus carere concupiscentia, sed non valeo. Et nolo concupiscere, sed tamen concupisco ex carne, non ex mente. Quod nolo, illud facio; sed si quod nolo, illud facio, id est si invitus concupisco, non ego operor illud, quia mente non consentio, sed peccatum quod habitat in me, operatur illud, id est fomes peccati et concupiscentia habitans in carne mea, quae scilicet concupiscentia et peccati libido vel delectatio, per transgressionem primi parentis ex vitiata natura mihi transfusa est.
«Invenio igitur legem volenti mihi facere bonum, [Col. 0694A] quoniam malum mihi adjacet. Condelector enim legi Dei secundum interiorem hominem, video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et capti vantem me in legem peccati, quae est in membris meis. Infelix ego homo! quis me liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum. Igitur ego ipse mente servio legi Dei, carne autem legi peccati.»
Quando quidem ego non operor malum, sed volo operari bonum, igitur invenio legem mihi esse bonam, volenti facere quod ipsa jubet, quoniam malum adjacet. Bonam invenio legem. Bona est lex, Unde probo? Quia implere eam volo. Igitur mihi volenti facere bonum invenio legem bonam, id est utilem [Col. 0694B] invenio illam, dum docet quid fieri debeat et quid non. Vere bonum aliquid est lex, quoniam non ei, sed mihi malum adjacet ex concupiscentia, cui tamen non consentio. Malum pravae delectationis adjacet, id est vitium mihi est et mihi incumbit, nec me sinit perficere bonum quod volo. Mihi malum adjacet, id est peccatum quod habitat in carne mea, videlicet carnalis concupiscentia, quae peccati nomine appellatur, quoniam ex illa oriuntur cuncta peccata. Quidquid enim est peccatorum in dictis, in factis, in cogitationibus, non oriuntur nisi ex mala cupiditate, non oriuntur nisi ex illicita delectatione. Haec ergo illicita delectatio, cui tamen resisto, malum est quod adjacet mihi, id est carni meae. Non enim caro mea, aut de alia substantia caro, aut de [Col. 0694C] alio principio caro, aut anima ex Deo, et caro de gente tenebrarum, sed languor repugnat sanitati, quoniam semivivus jacet in via. Vere malum mihi adjacet, quia cum secundum interiorem hominem condelector legi Dei, video tamen aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae. Vel ita: Vere consentio legi, et invenio illam esse bonum quiddam et utile, quamvis malum mihi adjacet. Nam condelector legi Dei, id est in hoc lex quam Deus dedit, delectatur, et ego delector, quia quidquid ei placet, et mihi simul placet, secundum interiorem hominem, id est secundum spiritus et rationis affectum. Condelector quidem ei secundum bonae voluntatis affectum, sed tamen eam complere [Col. 0694D] non sufficio, quoniam video, id est attendo, aliam, id est diversam a Dei lege, legem, id est pravam suggestionem in membris meis, quae recte dicta est lex, quoniam legitime factum est ut homo qui noluit obedire Domino suo, non ei serviret caro ipsius. Nam supra hominem Deus est, et infra hominem caro. Et quia homo contempsit superiorem, torquetur ab inferiore. Tunc enim nata est haec lex, quando in paradiso contempta et transgressa est ab homine prima lex. Ut enim vetitum cibum comedit, protinus illicitum carnis motum sentire coepit (Gen. II) . Video aliam legem, id est peccati pruriginem, in membris meis, ut in auribus ad audiendum [Col. 0695A] illicita, et in oculis ad concupiscendum. Hujusmodi legem, id est peccati fomitem qui male regit, video in membris meis repugnantem legi mentis meae, id est rationi, quae est lex naturaliter scripta in corde omnium, et captivantem me, id est captivare conantem, hoc est ad consentiendum implendumque cogentem in lege peccati, id est carnalem concupiscentiam quae est in membris meis, et ibi movet illicita desideria, tantoque periculosior est, quanto vicinior. Quatuor leges ostendit Apostolus invicem dimicantes, legem Dei et legem mentis, quae duae in bono concordant, id est legem Moysi et legem naturae vel fidei; itemque legem suggestionis et legem peccati, quae in malo sibi consentiunt. Et in harum legum contrarietate et repugnantia [Col. 0695B] est labor et conflictus omnium militum Christi, dum resistunt, ne pravis legibus consentiant. Possumus etiam istam aliam legem et legem peccati, non duas, sed unam intelligere, id est sarcinam mortalitatis, per quam fit saepe, ut etiam injuste delectet quod non licet, et quod ait, captivantem me, id est captivantem carnem meam in legem peccati, id est in seipsam. Captivantem enim me, dixit, quia et in ipsa carne non est aliena natura, sed nostra. Quam nisi teneret carnalis concupiscentia, quam legem peccati vocat, non utique in ea ullum illicitum desiderium, cui mens obedire non debeat, commoveret. Ex parte enim captivatur, et ex parte jam liber est, nam mens quae interius habet alias delectationes suas, non consentit, sed repugnat [Col. 0695C] delectationibus carnis. Condelector, inquit, legi Dei, delectat me lex, delectat me quod jubet lex, delectat me ipsa justitia secundum interiorem hominem. Ecce libertas ex parte superiore. Libertas enim delectat. Nam qui adhuc timore facit quod justum est, nondum Deus eum delectat, ideoque servus est. Cum vero non jam timuerit poenam, sed amaverit justitiam, in ipso amore et delectatione justitiae liber erit. Video autem, inquit, aliam legem in membris meis. Haec est quae remansit infirmitas. Et ex hac parte sentit homo captivitatem, ubi non est impleta justitia. Nam ubi cum delectatur legi Dei, non captivus, sed legis amicus est. Et ideo libet, quia amicus. Sed nondum tota, nondum pura [Col. 0695D] est, nondumque plena libertas, quia nondum aeternitas. Est in me quiddam mortuum, et quiddam vivum. Mors contendit, mens non consentit. Quid inde sperandum est? Infelix ego homo. Etsi non in mente, tamen in carne infelix homo. Non enim in mente homo, et in carne non homo; sed in mente homo, et in carne homo. Infelix sum ego homo. Ita qui se infelicem exclamat, lugendo implorat consolatoris auxilium. Nec parvus est ad beatitudinem accessus, cognitio infelicitatis suae. Infelix ego homo. Et cum per me ab hac infelicitate non possim liberari, quis me liberabit, quis hoc facere poterit, nisi magnus aliquis, ut me liberet de corpore mortis hujus, id est de hoc corpore corruptibili, in quo mors est? Haec est vox militis pugnantis et gementis [Col. 0696A] in labore certaminis. Cui gementi et auxilium liberatoris imploranti, respondetur: Gratia Dei te Liberabit a corpore mortis hujus per Jesum Christum Dominum nostrum, quando corpus habebis immortale, ubi nulla concupiscentia remanebit. De corpore enim mortis hujus non omnes liberantur, qui finiunt hanc vitam, quoniam aliud est exire de corpore, quod omnes homines dies hujus vitae novissimus cogit; aliud liberari de corpore mortis hujus, quod non lex, non vires propriae, sed sola Dei gratia per Jesum Christum sanctis et fidelibus ejus impertit. Liberari enim a corpore mortis hujus, est omni sanato languore concupiscentiae carnis, non ad poenam corpus recipere, sed ad gloriam. Nam impii utique non liberantur a corpore mortis [Col. 0696B] hujus, quibus eadem corpora redduntur ad aeterna tormenta. Tunc enim corpus mortis hujus redit ad impium, nec inde aliquando solvetur. Et tunc non erit ei vita aeterna, sed mors aeterna, quia poena aeterna. Justus autem liberabitur a corpore mortis hujus, non ut hoc corpus non habeat, sed ut mortale et onerosum non habeat. Habebit enim ipsum corpus, sed immortale et leve et sine molestia. In his verbis, ut supra dictum est, recte intelligitur Apostolus, non quidem se solum in sua persona, sed etiam alios sub gratia constitutos significasse. Quandoquidem condelector legi Dei secundum interiorem hominem, et video aliam legem in membris meis; igitur ego ipse mente servio legi Dei, amando justitiam et resistendo concupiscentiae, [Col. 0696C] carne autem servio legi peccati concupiscendo. Ego ipse haec facio. Non enim alius in mente, et alius in carne, sed ego ipse in mente, ego in carne, non duo, sed unus ex utroque. Mente servio legi Dei in libertate Christi, carne autem legi peccati ex vetustate Adae. Novitatis gaudio suspendor, vetustatis onere praegravor. Est mihi bellum adversum me. Sed ex qua parte displiceo mihi, jungor Deo. Et ex qua parte jungor Deo, idoneus ero ad vincendum me, quia ille mecum est, qui omnia superat. Mente servio legi Dei, volendo quod ipsa vult, et nolendo quod non vult; carne aut legi peccati, non quidem dando membra committendis iniquitatibus, sed tantum concupiscendo, quamvis illicitae concupiscentiae [Col. 0696D] non dem manus.
«Nihil ergo nunc damnationis est his, qui sunt in Christo Jesu, qui non secundum carnem ambulant. Lex enim spiritus vitae in Christo Jesu liberavit me a lege peccati et mortis. Nam quod impossibile erat legi, in quo infirmabatur per carnem, Deus, Filium suum mittens in similitudinem carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne, ut justificatio legis impleretur in nobis, qui non secundum carnem ambulamus, sed secundum spiritum.»
Igitur ego ipse mente servio legi Dei, carne autem legi peccati. Et quidem ego, qui in me significo quemlibet justum sub gratia constitutum, mente [Col. 0697A] servio legi; Dei ergo nihil damnationis est nunc, etsi ante fuit, his qui sunt in Christo Jesu, in quo per baptismum soluta sunt illis omnia. Dum non essent in Christo, et consentirent concupiscentiae, erat illis damnatio. Nunc autem, cum sint in Christo, et repugnent concupiscentiae, nihil damnationis est illis, quanquam ex carne concupiscant, quia non pugnatores, sed victi damnantur; nec est damnabile si existant desideria carnalia, sed si eis ad peccandum obediatur. Nil damnationis est his qui sunt in Christo. Et ne putares hoc postea futurum, ideo additum est, nunc. Postea illud exspecta, ut nec concupiscentia sit in te contra quam contendas, quia nec ipsa erit. Nihil ergo damnationis est nunc illis, quanquam alia lex in membris eorum adhuc [Col. 0697B] repugnet legi mentis ipsorum. His qui sunt in Christo, non est damnatio, his dico, qui non ambulant secundum carnem, id est qui non operantur secundum carnalem appetitum. Sunt enim nonnulli, qui dicuntur Christiani, et tamen secundum desideria cordis ambulant, ad quorum distinctionem dicitur nunc non esse damnatio illis Christianis, qui non secundum carnem ambulant, id est non carnaliter vivunt. Vere non est damnatio his qui sunt in Christo, nam lex non litterae in monte Sina, sed spiritus vitae in Christo Jesu, liberavit me a lege peccati et mortis, per quam legem erat damnatio. Inest adhuc membris meis lex illa peccati, sed jam reum me non facit, quia liberatus sum ab illa, ideoque liber pugno contra illam. Lex Moysi est spiritalis, sed [Col. 0697C] non vitae, quia non vivificat dimissis peccatis. Lex autem quam Spiritus sanctus ponit, est vitae, quia vivificat remittendo peccata. Lex Moysi est lex Dei, sed factorum; lex operum, lex quae jubet, non juvat; lex quae ostendit peccatum, non tollit. Lex autem spiritus lex est fidei, lex gratiae, lex misericordiae, lex quae tollit peccatum, et liberat a lege membrorum, quae non est Dei, sed peccati et mortis, quoniam reos facit et mortem operatur. Et hoc est, lex enim spiritus vitae liberavit a lege peccati et mortis. Lex illa bona liberavit me ab ista lege mala. Et hoc in Christo Jesu, id est in sanguine et gratia Jesu Christi. Me, id est quemlibet justum sub gratia constitutum liberavit in Christo, ut non [Col. 0697D] consentiam legi peccati et mortis, id est concupiscentiae. Et quomodo sim liberatus, ac damnationem evaserim, consequenter exponitur: Nam quod impossibile erat legi, Deus in Christo fecit, id est damnare peccatum et dare justitiam. Impossibile erat legi naturali vel scriptae liberare a lege peccati et mortis, quia nec peccatum tollere, nec mortem vincere praevalebat, nec sibi obedientem aut perfectum quemquam facere poterat. Quod impossibile erat legi, Deus fecit, in quo impossibili infirmabatur ipsa lex per carnem, id est ab infirmis non poterat impleri per carnem, quia per spiritum impletur. Lex enim infirmari intelligitur, eo quod non impleatur, non quod ipsa infirma sit, sed quod infirmos faciat, minando poenam, nec adjuvando per [Col. 0698A] gratiam. Quae infirmata esse per carnem dicitur, quia caro non implet, quod per spiritum impletur, id est per gratiam spiritualem. Nam caro ubi non erat gratia, invictissime resistebat. Et lex infirmabatur per carnem, id est per carnis desideria et per fomitem vitiorum, qui in carne est, quia caro nimium rebellabat, et audiens legem plus incitabat concupiscentiam. Infirmabatur ergo lex litterae per carnem, id est non efficiebat justos deditos carni, quoniam caro fortiter obsistebat ne lex adimpleretur, et lex non habebat vires, quibus impetum carnis frangeret. Vel per carnem infirmabatur lex, id est per carnalem intellectum, et per carnalem observantiam erat imbecilla, non per seipsam. Sed quod lex infirma non poterat, Deus fecit, qui Filium [Col. 0698B] suum mittens in similitudinem carnis peccati, etiam peccatum de peccato damnavit in carne. Deus Filium suum, id est sibi proprium et consubstantialem atque coaeternum misit, id est incarnari constituit, ut manens quod erat, assumeret quod non erat. Misit eum in similitudinem carnis peccati, non quasi caro non esset, sed in similitudinem carnis peccati, quia caro erat, sed peccati caro non erat. Nostra enim caro est peccati caro, quia per libidinis usum generata est. Sola autem illius caro non fuit caro peccati, quia non eum mater concupiscentia, sed gratia concepit. Tamen similitudo carnis peccati fuit, id est passibilis et mortalis, quae nutriri et esurire et sitire et dormire et fatigari et mori potuit. [Col. 0698C] Mors enim et infirmitas non est nisi de peccato. Et utique corpus illud mortale erat et infirmum, ut caeterorum corpora. Caro peccati habet mortem et peccatum, similitudo autem carnis peccati habuit mortem sine peccato. Si haberet peccatum, caro esset peccati. Si mortem non haberet, non esset similitudo carnis peccati. Talis venit Salvator. Et de peccato damnavit peccatum in carne, id est suscipiendo carnem hominis peccatoris, et docendo quemadmodum viveremus, peccatum in ipsa carne damnavit, ut aeternorum charitate spiritus noster flagrans, non duceretur captivus in consensionem libidinis. Mortem enim non meruit Adam nisi peccando, et Christus carnem suscepit mortalem. Ergo sic dicitur mors peccatum, quae facta est peccato, [Col. 0698D] sicut dicitur lingua Graeca, lingua Latina, non ipsum membrum carnis, sed quod fit per membrum carnis. Lingua enim Graeca verba Graeca sunt, non quia verba lingua, sed quia verba per linguam. Sic igitur peccatum Domini, quod factum est de peccato, quia inde carnem assumpsit de massa ipsa, quae mortem meruerat ex peccato. Et ut celerius dicam, Maria ex Adam mortua propter peccatum, nisi divinitus exempta fuisset et caro Domini ex Maria mortua propter delenda peccata. De peccato itaque, id est de morte quae per peccatum accidit, damnavit peccatum in carne. Vel de peccato, id est de sacrificio pro peccatis oblato. Peccatum enim vocabatur in lege, sacrificium pro peccato. Et tale peccatum fuit caro Domini. De peccato igitur, [Col. 0699A] id est de sacrificio quod factus est pro peccatis, inde damnavit peccatum, ut justificatio legis, id est justificatio quam praecepit sive promisit, impleretur in nobis per spiritum qui adjuvat, hoc est lex litterae impleretur in nobis per spiritum vitae. In nobis, dico, qui non secundum carnem ambulamus, id est operamur, sed secundum spiritum. Caro de terra facta est, spiritus autem a Deo datus est. Utraque ergo desiderant illud unde sunt, caro terrena, spiritus coelestia. Si igitur spiritus carnem superaverit, operantur in eo coelestia. Si autem carni consenserit, praevalent ei terrena. Illi ergo non secundum carnem ambulant, sed secundum spiritum, qui non terrenis et carnalibus, sed coelestibus et spiritalibus sunt intenti, nec carnaliter observant [Col. 0699B] legem, sed spiritaliter. Quid est enim secundum carnem ambulare? carnalibus concupiscentiis consentire. Et quid est secundum spiritum ambulare? adjuvari spiritu in mente et concupiscentiis carnis non obedire. Sic ergo impletur in nobis per Christum justificatio legis, non adhuc illa quae dicit: «Non concupisces (Exod. XX) ,» sed interim illa quae jubet: «Post concupiscentias tuas non eas (Eccli. XVIII) .»
«Qui enim secundum carnem sunt, quae carnis sunt sapiunt. Qui vero secundum spiritum, quae sunt spiritus sentiunt. Nam prudentia carnis, mors est; prudentia autem spiritus, vita et pax. Quoniam sapientia carnis inimica est Deo. Legi enim Dei non est subjecta, neque enim potest. [Col. 0699C] Qui autem in carne sunt, Deo placere non possunt.»
Vere in illis impletur justificatio, qui non secundum carnem ambulant, sed secundum spiritum. Nam qui secundum carnem sunt, id est qui carni consentiunt, et sequendo appetitum carnis vitam suam ducunt, sapiunt ea quae sunt carnis, id est sciunt carnalia, et curiosi sunt in carnalibus, atque saporem delectabilem illis habere videntur temporalia et terrena, quae carnis sunt vel ad carnem pertinent, ideoque tales non justificantur. Sed illi qui sunt secundum spiritum, id est qui sancto Spiritui consentiunt et ei concordant, ut spiritualiter vivant, sentiunt ea quae sunt spiritus, id [Col. 0699D] est divina et spiritalia bona sentiunt interius, et spiritali dulcedine replentur, ideoque justitia legis per charitatem in illis adimpletur. Vere illi qui sapiunt ea quae sunt carnis, non justificantur, sed illi potius qui sentiunt ea quae sunt spiritus. Nam finis rerum hoc indicat, cum sapientia carnis generet mortem, et sapientia spiritus, vitam. Poena enim vel praemium evidenter declarant: et eos qui moriuntur non fuisse justificatos, et eos qui vitam adepti sunt implesse justitiam. Nam prudentia carnis mors est aeterna; prudentia autem spiritus, vita et pax. Prudentia enim carnis est cor machinationibus tegere, sensum verbis velare, quae falsa sunt vera ostendere, quae vera sunt fallacia demonstrare. Haec nimirum prudentia usu a juvenibus scitur, haec [Col. 0700A] a pueris pretio discitur. Hanc qui sciunt, caeteros despiciendo superbiunt; hanc qui nesciunt, subjecti et timidi in aliis mirantur, quia ab eis haec eadem duplicitas, aequitatis nomine palliata diligitur, dum mentis perversitas urbanitas vocatur; haec sibi obsequentibus praecipit bonorum culmina quaerere, adepta temporalis gloriae vanitate gaudere, irrogata ab aliis mala multiplicius reddere; cum vires suppetunt, nullis resistentibus cedere; cum virtutis possibilitas deest, quidquid explere per malitiam non valet, hoc impacifica bonitate simulare. Jure ergo talis prudentia mors animae dicitur. Prudentia vero spiritus, id est justorum sapientia est, nihil per ostensiones fingere, sensum verbis aperire, vera ut sunt diligere, falsa devitare, bona [Col. 0700B] gratis exhibere, mala libentius tolerare quam facere, nullam injuriae ultionem quaerere; pro veritate contumelias pati, lucrum putare. Et haec prudentia est vita animae et pax, non solum in futuro saeculo, sed etiam in praesenti. Diffinitio autem prudentiae, in appetendis bonis et vitandis malis explicari solet. Eadem namque animae natura, et prudentiam carnis habet cum inferiora sectatur, et prudentiam spiritus cum superiora eligit, sicut aquae natura et frigore congelascit, et calore solvitur. Per prudentiam carnis propterea Deum Judaei colebant, ut eis secundum carnem bene esset, ideoque secundum animam erant mortui. Per prudentiam autem spiritus justi Deum gratis colunt, id est quia ipse bonus est, non quia dat alia bona, quae dat et non [Col. 0700C] bonis. Et ideo per hanc spiritalem prudentiam vivunt etiam nunc in anima et pacem habent, concordantes voluntati divinae, et amantes proximos, nec se vindicantes cum laesi fuerint. Multo magis autem in futuro vitam habebunt aeternam, et pacem tranquillitatis perpetuae. Et econtra, qui carnaliter sunt prudentes, id est qui appetunt temporalia bona, et timent temporalia mala, vel suas astute ulciscuntur injurias, et magis naturalibus credunt rationibus, quam divinis sententiis, mortem animae et corporis aeternam patientur. Et vere per talem prudentiam moritur anima et corpus. Quoniam sapientia carnis, id est quae carnalibus intendit, et carnalia studiose agit, inimica est Deo, quem non [Col. 0700D] sibi finem constituit. «Quicunque enim voluerit amicus esse saeculi hujus, inimicus Dei constituetur (Jac. IV) .» Inimica est Deo, dum nil putat, Dominum posse praeter quod in naturis rerum videtur: inimica est Deo, quia ejus voluntati non obtemperat. Legi enim Dei non est subjecta. Et facere contra legem, hoc est inimicum Dei esse. Non quia Deo aliquid nocere potest, sed quia sibi ipsi nocet, quisquis resistit voluntati Dei. Quod ergo ait, sapientia carnis inimica est Deo, non sic accipiamus quasi inimica ista possit laedere Deum. Resistendo enim inimica est, non nocendo. Illi autem nocet, in quo est sapientia carnis, quia vitium est. Naturae nocet in qua inest. Pellatur vitium, et natura sanabitur. Haec carnalis sapientia non est subjecta legi [Col. 0701A] Dei, neque enim potest ei esse subjecta. Non dixi, homo non potest; non dixi: anima non potest; non dixi: caro non potest; sed dixi: quoniam sapientia carnis non potest, id est vitium non potest, non natura; quomodo si dicatur: claudicatio rectae ambulationi non est subjecta, neque enim potest. Pes potest, sed claudicatio non potest. Tolle claudicationem, et videbis rectam ambulationem. Sed quandiu claudicatio est, non potest. Non sit sapientia carnis, et homo est. Sic dictum est: Legi enim Dei non est subjecta, neque enim potest, tanquam si diceretur: Nix non calefacit, neque enim potest. Quandiu enim nix est, non calefacit. Sed resolvi potest et fervere, ut calefaciat. Sed cum hoc facit, jam nix non est. Sic et prudentia vel sapientia carnis [Col. 0701B] dicitur, cum anima pro magnis bonis temporalia bona concupiscit. Quandiu enim appetitus talis animae inest, legi Dei subjecta esse non potest, id est non potest implere quae lex jubet. Sed si spiritalia bona desiderare coeperit, et temporalia contemnere, desinet esse carnis prudentia, et spiritus non resistet legi. Sapientia carnis non subjicitur divinae legi. Nec hoc tantum dico, sed etiam istud, quod illi qui sunt in carne, id est qui voluptatibus carnis acquiescunt, Deo placere non possunt. Ipsi enim in carne sunt, qui in carne confidunt, qui concupiscentias suas sequuntur, qui in his habitant, qui earum voluptatibus oblectantur, qui in earum delectationibus beatam felicemque vitam constituunt. Et ideo quandiu tales sunt, nihil Deo quod placeat agere possunt.
[Col. 0701C] «Vos autem in carne non estis, sed in spiritu, si tamen spiritus Dei habitat in vobis. Si quis autem Spiritum Christi non habet, hic non est ejus. Si autem Christus in vobis est, corpus quidem mortuum est propter peccatum; spiritus vero vivit propter justificationem. Quod si spiritus ejus qui suscitavit a mortuis Jesum, habitat in vobis, qui suscitavit Jesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra, propter inhabitantem spiritum ejus in vobis.»
Illi qui sunt in carne, non possunt Deo placere. Sed vos non estis in carne, et propterea Deo placetis. In hoc quidem saeculo adhuc vivitis, sed tamen in carne non estis, quia non in voluptate carnis [Col. 0701D] jacetis, sed carnalia desideria supergressi estis. Ne quis enim illud quod praemissum est, quia qui in carne sunt Deo placere non possunt, de his dictum putaret qui de hac vita nondum exierunt, opportunissime subjunxit: Vos autem non estis in carne. Utique adhuc in vita hac constitutis loquebatur, et tamen dixit eos non esse in carne. Romanis quidem scribebat, sed universae electorum Ecclesiae dixit: tritico dixit, non paleae: massae latenti, non stipulae apparenti. Non estis in carne quia non facitis opera carnis, consentiendo concupiscentiae carnis. Sed estis in spiritu, quia secundum interiorem hominem condelectamini legi Dei. Et hoc est, si tamen spiritus Dei habitat in vobis. Nam si spiritu vestro praesumitis, adhuc in carne estis. Sic ergo [Col. 0702A] non estis in carne, ut in spiritu Dei sitis. Nam si recedit spiritus Dei, pondere suo spiritus hominis revolvitur in carnem. Redit ad facta carnalia, redit ad concupiscentias saeculares. Sic igitur habete liberum arbitrium, ut imploretis auxilium. Non estis in carne. Et hoc viribus vestris? absit. Unde ergo? Si tamen spiritus Dei habitat in vobis, tunc enim in carne non estis, sed spiritum Dei habitatorem habetis. Sed si quis spiritum Christi non habet, hic non est ejus, id est non possidetur a Christo, nec est membrum Christi. Spiritum Dei dixerat, et spiritum Christi subjunxit, quia non sunt duo Spiritus sancti tanquam singulorum, unus Patris et alter Filii, sed unus potius Patris et Filii. Sicut autem anima mea, id est spiritus meus vivificat omnia [Col. 0702B] membra corporis mei; sic spiritus Christi vivificat omnia membra corporis Christi, id est omnes electos ejus. Si quis autem spiritum Christi non habet, id est si quis non vegetatur spiritu Christi, si quis non vivit spiritu Christi, hic non est membrum Christi, nec possessio Christi, sed diaboli. Charitas vero testis est esse spiritum Christi in eo corde quod ipsa repleverit. Nunquid enim spiritum Christi habet ille, cujus mentem odia dissipant, elatio inflat, ira usque ad divisionem mentis exasperat, avaritia cruciat, luxuria enervat? Non utique. Quia spiritus Christi ubi habitat, facit amicos et inimicos diligi, terrena despici, pro coelestibus aestuari, carnem propter vitia conteri, mentem a concupiscentiis frenari. Et iste spiritus est quasi [Col. 0702C] quidam titulus divinae possessionis. Quo quisquis ex toto caret, ad Christum non pertinet. Sed si Christus est in vobis, qui ibidem habitat ubi spiritus ejus est, et non alibi; corpus quidem mortuum est, non propter fragilitatem terrenam, quia de terrae pulvere factum est, sed propter peccatum. Non dico mortale, sed mortuum. Nam antequam immutaretur in illam incorruptionem, quae in sanctorum resurrectione promittitur, poterat esse mortale, quamvis non moriturum, sicut hoc nostrum potest esse aegrotabile, quamvis non aegrotaturum. Cujus enim caro est quae non aegrotare possit, si etiam alio casu priusquam aegrotet occumbat? Sic et aliud corpus primi hominis jam erat mortale et antequam peccasset. Quam [Col. 0702D] mortalitatem fuerat assumptura mutatio in aeternam incorruptionem, si in homine justitia, id est obedientia permaneret. Sed ipsum mortale non est factum mortuum, nisi propter peccatum, quia mox, ubi praeceptum transgressus est homo, ejus membris velut aliqua aegritudo lethalis mors ipsa concepta est. Quam aegritudinem mortis et in nos omnes ipse transfundit, ac per eam necessario morituri sumus. Corpus ergo nostrum non tantum moriturum est propter animae abscessum, qui futurus est, sed etiam mortuum est propter infirmitatem carnis et sanguinis Habet quidem adhuc vitam, sed tamen comparatum corpori illi, quod in resurrectione futurum est, invenitur mortuum, quamvis adhuc habens animam. Corpus quidem ita mortuum est ad [Col. 0703A] huc propter peccatum, sed spiritus jam vivit propter justificationem. Et haec vita ex fide facta est, quoniam «justus ex fide vivit (Habac. II; Rom. I; Hebr. XII) .» Anima enim jam pia, quae fuit impia, propter justitiam fidei dicitur ex morte revixisse atque vivere. Et hoc interim nobis praestitit gratia Salvatoris, ut anima jam per justitiam vivat, sicut per peccatum mortua fuerat. Hoc enim dictum est, ne ideo putarent homines vel nullum vel parvum se habere beneficium de Christi gratia, quia necessario morituri sunt corpore; attendere quippe debent, corpus quidem adhuc peccati meritum gerere, quod conditione mortis obstrictum est, sed jam spiritum coepisse vivere propter justitiam fidei, qui et ipse fuerat quadam morte infidelitatis exstinctus. Non [Col. 0703B] igitur, inquit, parum vobis muneris putetis esse collatum, per id quod Christus in vobis est, quod in corpore propter peccatum mortuo, jam propter justitiam vester spiritus vivit. Nec ideo de vita quoque ipsius corporis desperetis, sed credite quod si spiritus ejus qui suscitavit Jesum a mortuis habitat in vobis, qui suscitavit Jesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra. Vel ita continuatur: Spiritus quidem vester jam vivit, sed si Spiritus Dei habitat in vobis, corpus quoque vestrum vivet, sicut corpus Christi, quod jam suscitatum est, vivit. Dixerat: Si autem Christus in vobis est; subjecit: Quod si Spiritus pacis habitat in vobis. Quem Spiritum Christi dixerat, hunc Spiritum pacis adjunxit: quia ubi Christus, ibi sine dubio Spiritus sanctus [Col. 0703C] habitat, atque unus est Spiritus Christi et Dei. Quia vero in illa resurrectione futura mutatio non solum nullam mortem, quae facta est propter peccatum sed nec mortalitatem habitura est, quod corpus animale habuit ante peccatum; nunc ait: Qui suscitavit Jesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra, ut scilicet jam non solum non sint mortua, sed nec mortalia, cum animale resurget in spirituale, et mortale hoc induet immortalitatem, et absorbebitur mortale a vita. Cum enim praesentis temporis gratiam determinans, diceret mortuum esse quidem corpus propter peccatum, quia vero nondum per resurrectionem renovato peccati meritum manet, hoc est necessitas mortis, spiritum [Col. 0703D] ait vivere propter justitiam; quia, licet adhuc corpore mortis hujus oneremur, jam secundum interiorem hominem coepta renovatione in fidei justitiam respiramus; tamen ne humana ignorantia de resurrectione corporis nihil speraret, etiam ipsum quod propter peccati meritum in praesenti saeculo dixerat mortuum, in futuro propter justitiae meritum dicit vivificandum, nec sicut tantum ex mortuo vivum fiat, verum etiam ex mortali immortale. Dono enim Dei quod animae datur, id est Spiritu sancto, non solum anima cui datur, salva et pacata et sancta fit, sed ipsum etiam corpus vivificabitur, eritque m natura sua mundissimum. Vivificabit, inquit, mortalia corpora vestra, non propter merita vestra, sed propter munera sua, id est propter inhabitantem [Col. 0704A] Spiritum ejus in vobis. His gradibus homine perfecto, nulla substantia invenitur malum. Neque lex mala est, quae ostendit homini in quibus peccatorum vinculis jacet, ut per fidem implorato Liberatoris auxilio et solvi et erigi et firmissime constitui mereatur. In prima ergo actione quae est ante legem, nulla pugna est cum voluptatibus hujus saeculi. In secunda quae sub lege est, pugnamus, sed vincimur. In tertia quae est sub gratia, pugnamus et vincimus. In quarta quae est in resurrectione, non pugnamus, sed perfecta et aeterna pace requiescimus, quia nihil nobis tunc resistit non resistentibus Deo. Subjungitur enim nobis, quod inferius nostrum est, quod propterea non subjungebatur, quia superiorem nobis deserueramus Deum.
[Col. 0704B] «Ergo, fratres, debitores sumus non carni, ut secundum carnem vivamus. Si enim secundum carnem vixeritis, moriemini. Si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis.»
Dixi qui in carne non estis, sed in spiritu, si tamen Spiritus Dei habitat in vobis, et si Christus est in vobis, et quia Deus vivificabit et mortalia corpora vestra propter inhabitantem Spiritum ejus in vobis. Ergo, fratres, accepto adjutorio, porrecto nobis desuper divino auxilio, brachio Domini, porrecto nobis auxilio a Spiritu sancto, debitores sumus, id est ex debito servire nos oportet, non carni, sed Spiritui divino, qui in nobis habitat et tanta bona praestat. Debitores, inquam, sumus, sed non carni, ut secundum carnem vivamus, id est secundum carnis voluptates [Col. 0704C] et illecebras vitam ducamus. Hoc enim modo fiet, ut propter inhabitantem Spiritum Dei vivificentur et mortalia corpora vestra, id est ut vita in se mortem mortificando convertat, si non secundum carnem, sed secundum spiritum vivere studueritis. Promissa est nobis et carnis immortalitas, propter Spiritum Dei, quem habemus in nobis. Ergo, fratres, si hanc immortalitatem adipisci volumus, debitores sumus non carni, ut secundum ejus illecebras vivamus, quia ipsa nos ad mortem trahit, sed potius Spiritui sancto, ut secundum eum vitam nostram dirigere studeamus, quia ipse nobis vitam praeparavit aeternam; et sic perveniemus ad illam, si nunc ejus voluntatem secuti fuerimus. Et vere ita [Col. 0704D] se habet effectus utriusque partis. Si enim secundum carnem vixeritis, moriemini, id est si secundum mortem vixeritis, totum morietur; si secundum carnis concupiscentias vixeritis, moriemini perpetualiter et carne et anima. Si Spiritu sancto mortificaveritis facta carnis, id est secundum Deum vivendo, voluptates carnis et desideria ejus exstinxeritis, vivetis in aeternum beati. Hoc est opus nostrum in hac vita, spiritu mortificare quotidie facta carnis, affligere, minuere, frenare, interimere. Quam multa enim proficientes jam non delectant, quae antea delectabant. Quando autem delectabat, et non ei consentiebatur, mortificabatur. Si jam non delectat, mortificatum est.
«Quicunque enim Spiritu Dei aguntur, hi filii [Col. 0705A] sunt Dei. Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba Pater. Ipse enim spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod sumus filii Dei. Si autem filii, et haeredes: haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi, si tamen compatimur, ut et conglorificemur.»
Vere vivetis, si Spiritu sancto opera carnis mortificaveritis. Nunc enim filii Dei estis, et cum eo in perpetuum regnabitis. Et hoc est quod haec Apostoli verba demonstrant. Vivetis, quia filii Dei estis. Nam quicunque Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei. Cum dixisset Apostolus: Si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis, id est illas concupiscentias [Col. 0705B] carnis, quibus non consentire magna laus est, et quas non habere perfectio est, metuendum erat, ne quisquam ad mortificanda facta carnis, de Spiritu sancto praesumeret. Ergo ne hic se extolleret humanus spiritus, et ad hoc opus se idoneum firmumque jactaret, subjecit et ait: Quicunque enim Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei. Non qui secundum carnem suam vivunt, non qui carnis voluptate ducuntur, non qui spiritu suo aguntur, non qui lege aguntur, sed quicunque Spiritu Dei aguntur, hi sunt filii Dei. Spiritus ergo Dei quo aguntur, ipse est spiritus, quo facta carnis mortificantur, quia ipse dat continentiam qua frenetur et dometur atque vincatur concupiscentia. Aguntur autem Spiritu Dei, ut et ipsi quod agendum est agant, et cum [Col. 0705C] egerint, illi a quo aguntur, gratias agant. Spiritus enim Dei qui eos agit, agentibus est adjutor et ductor. Aguntur ergo ut agant, et ad hoc eis ostenditur quid agere debeant, ut hoc sicut agendum est agant, id est cum delectatione et delectatione justitiae: quia qui Spiritu Dei aguntur, charitate aguntur et excitantur. Non ergo littera, sed spiritu; non lege praecipiente, minante, promittente; sed spiritu exhortante, illuminante, adjuvante aguntur. Non quia ipsi nihil agant, sed ne nihil agant boni, a bono aguntur ut agant. Nam tanto magis efficitur quisque filius bonus, quanto largius ei datur a Patre spiritus bonus. Plus vero est agi quam regi. Qui enim regitur, aliquid agit, et ideo regitur, ut recte agat. [Col. 0705D] Qui autem agitur, agere ipse vix aliquid intelligitur, Quod ergo Spiritus Dei sanctus agit, hoc est quod Deus operatur omnia in omnibus. Nec aliquid in nobis libera voluntas melius agere potest, quam ut illi se commendet qui male agere non potest. Dixi quia filii Dei estis, si Spiritu Dei agimini. Et vere filii. Non enim accepistis spiritum servitutis, sed filiationis. Non accepistis spiritum servitutis iterum, id est sicut olim in lege. Non est vobis iterum spiritus iste servitutis, sed libertatis. Idem enim spiritus est legis et Evangelii, sed propter diversa opera dissimiliter appellatur. Judaeis fuit spiritus servitutis, sed Christianis est spiritus libertatis. Quia eodem spiritu, id est digito Dei quo lex in tabulis lapideis scripta est, timor incussus est eis qui gratiam nondum [Col. 0706A] intelligebant, ut de sua infirmitate atque peccatis per legem convincerentur, et lex illis fieret paedagogus, quo perducerentur ad gratiam, quae est in fide Christi. Et timor ille servilis erat, quia per eum non tam justitia diligebatur, quam poena timebatur. Jam ergo vobis non in timorem datur spiritus, sed in dilectionem, ut non servi, sed filii simus. Qui autem adhuc ideo bene agit, quia poenam timet, et Deum non amat, nondum est inter filios. Mandatum enim Dei si timore fit poenae, non amore justitiae, serviliter fit, non liberaliter, et ideo nec fit. Non enim bonus fructus est, qui non de charitatis radice procedit. Non accepistis in Novo Testamento spiritum servitutis iterum in timore, sicut quondam in Veteri, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, id [Col. 0706B] est qui vos Deo adoptavit in filios in quo spiritu clamamus, id est toto mentis aflectu dicimus, Abba Pater. Ipse spiritus facit nos Deum vocare Patrem nostrum. Et si ille est Pater noster, ergo nos filii ejus. Filii clamant, Abba Pater. Hoc est Abba, quod Pater. Abba enim Hebraice dicitur, pater autem Graece vel latine. Sed propter utrumque populum, circumcisionis videlicet et praeputii, qui ad angularem lapidem, id est ad Christum accessit, posita sunt haec duo nomina idem significantia. Hebraei enim fideles clamant, Abba! gentiles autem, Pater! Clamor iste cordis est, non faucium, non labiorum. Intus sonat auribus Dei. Cum autem clamant, aliquid petunt. Et quid petunt, nisi quod de illis dictum est. «Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quomam ipsi saturabuntur? (Matth. V) .» Quae est ista petitio, nisi esuries sitisque justitiae? Huc ergo transeant qui sub lege sunt, ut ex servis filii fiant, nec sic tamen, ut servi esse desistant, sed ut tanquam filii Domino et Patri liberaliter serviant. Accepimus spiritum adoptionis, per quem vocamus Deum Patrem nostrum, nam ipse spiritus divinus testimonium reddit spiritui nostro, id est recognoscere et intelligere facit spiritum nostrum, quia sumus filii Dei. Ad ipsum enim pertinet quia efficimur unum corpus unici filii Dei. Et per hoc quod ipse Spiritus sanctus charitatem nobis infundit, quae nos facit imitatores esse divinae bonilatis, ut diligamus inimicos nostros et benefaciamus his qui oderunt nos (Luc. VI) , sicut Pater «coelestis [Col. 0706D] solem suum oriri facit super bonos et malos, atque pluit super justos et injustos (Matth. V) ,» evidenti testimonio declarat menti nostrae nos esse filios Dei, cujus bonitatem pro modulo nostro sequimur. Filiorum enim est imitari patrem suum. Spiritus Dei dum facit nos bene agere, testatur quoniam sumus filii Dei. Sed si filii sumus, erimus et haeredes, id est ejusdem gloriae participes. Non enim inaniter filii sumus, sed magnum inde commodum habebimus, quia haeredes Patris nostri erimus, imo ipse erit haereditas nostra, sicut in Psalmo canimus: «Dominus pars haereditatis meae (Psal. XV) .» Haeredes quidem Dei erimus. Sed si hoc parum videtur, audiamus adhuc unde amplius gaudeamus, quia erimus cohaeredes Christi. id est simul cum [Col. 0707A] Christo haeredes, eamdem scilicet quam ipse possidet, beatitudinis haereditatem cum eo possidentes. Haeredes quidem Dei efficiemur, cum ea quae Dei sunt possidere coeperimus, id est incorruptionis et immortalitatis gloriam atque thesauros sapientiae et scientiae reconditos (Colos. II) . Cohaeredes autem Christi efficiemur cum reformaverit ipse corpus humilitatis nostrae, configuratum corpori claritatis suae (Philip. III) . Haeredes autem Dei erimus, sed non ejus morte hanc haereditatem adipiscemur, cum ipse mori non possit, imo cum ipse sit haereditas, quam ab eo percipiemus. Sed quoniam cum vocati sumus adhuc parvuli, et ad spiritalia contemplanda minus idonei, usque ad humilitatem nostrae cogitationis se misericordia divina porrexit, ut quomodocunque [Col. 0707B] cernere niteremur, quod non evidenter atque perspicue cernebamus, ipsum moritur quod in aenigmate cernebamus, cum facie ad faciem cernere coeperimus (I Cor. XIII) . Convenienter ergo dicitur moriturum esse quod auferetur. Cum autem venerit quo perfectum est, auferetur quod ex parte est (ibid.) . Ita nobis quodammodo moritur Pater in aenigmate, et idem ipse fit haereditas cum facie ad faciem possidetur, non quia ipse moritur, sed imperfecta in eum nostra visio perfecta visione pervenitur. Et tamen, nisi illa prior nos nutriret, ad aliam plenissimam et evidentissimam non efficeremur idonei. Cohaeredes etiam erimus Christi, cum in fine saeculi absorpta fuerit mors in victoria (I Cor. XV) . Non timuit ille habere cohaeredes, quia haereditas ejus [Col. 0707C] non fit angusta si multi possederint. Homo enim si habeat unicum filium, gaudet ad illum magis, quia solus omnia possessurus est, et non habebit fratres, qui cum eo dividant haereditatem, et pauper remaneat. Deus vero unicum, quem genuerat et per quem cuncta creaverat, misit in hunc mundum, ut non esset unus, sed fratres haberet adoptatos qui cum eo possiderent haereditatem vitae perennis. Haereditas, inquam, in qua cohaeredes ejus erimus, non minuitur multitudine filiorum, nec fit angustior numerositate cohaeredum; sed tanta est multis, quanta paucis; tanta singulis, quanta omnibus. Cohaeredes ejus erimus, ita tamen si compatimur, id est si cum eo patimur, si passionum ejus nunc participes efficimur; [Col. 0707D] si qualia pro nobis ille pertulit, nos talia pro nomine ejus pati non recusamus; si non pro humano favore vel temporali commodo, sed pro amore illius adversa perferimus, ut et conglorificemur, id est cum eo glorificemur, facti cohaeredes ejus et participes gloriae ipsius. Conglorificabimur enim, si hoc ejus nobis gratia concesserit, quia cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (I Joan. III) .
«Existimo enim quod non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis.»
Ne cui videretur grave, quod dixerat nos debere compati, mox addidit non esse condignas passiones hujus temporalis ad futuram gloriam quae revelanda [Col. 0708A] est in nobis. Ostendit enim per haec quod illa respicit quae non videntur, id est gaudia sempiternae beatitudinis, omnem tribulationem, quaecunque ei acciderit, quamvis saeva, quamvis diuturna videatur, levem ducit et momentaneam, etiam si tormentis subjiciatur et eculeis et ungulis. Nam eo tempore quo suppliciis corpus ejus atteritur, si aspiciat ad futuram gloriam et consideret quomodo per haec tormenta corpus humilitatis suae transformabitur, ut fiat conforme corpori gloriae Unigeniti Dei, tribulationem praesentem pro minimo reputabit, remunerationem vero futurae beatitudinis inaestimabiliter magnam judicabit. Et quanto magis multiplicari sibi tribulationem et poenas viderit, tanto amplius sibi pondus et magnitudinem gloriae intelliget cumulari. [Col. 0708B] In eo autem quod Apostolus nunc dicit existimo, non dubitat ipse, sed dubitantes increpat, sicut et alibi ad quosdam contemptores suos loquens: «Puto autem, inquit, quod et ego spiritum Dei habeam (I Cor. VII) .» Qui enim dicit, puto vel existimo, dubitare videtur. Sed ille increpat, non dubitat. Et ipse Dominus qui omnia scit, increpans infidelitatem futuram generis humani: «Cum venerit, inquit, Filius hominis, putas inveniet fidem in terra? (Luc. XVIII) .» Nam et homines de his rebus quas certas habent, aliquando increpative dubitant, id est verbum dubilationis ponunt, cum corde non dubitent, velut si quis indignetur servo suo et dicat: «Contemnis me? Puto quia dominus tuus sum. Ita et nunc Apostolus dicens existimo, increpat illos qui hoc non aestimabant, [Col. 0708C] vel non existimant. Nonnulli enim dum futura gaudia minus attendunt, putant intolerabilia esse praesentia mala, quae perferunt. Et illorum pusillanimitatem vel infidelitatem increpat nunc Apostolus: Si compatimur, inquit et conglorificabimur. Et vere per passionem perveniemus ad glorificationem. Nam ego existimo, quod vos non aestimatis, id est ego indubitanter scio quod passiones hujus temporis, quod tam breve est, non sunt condignae, id est omnes simul non sunt dignae ad promerendam gloriam futuram, quae revelabitur in nobis, id est quae ita manifestabitur, ut sit in nobis, quia in unoquoque nostrum manebit, et foras apparebit. Hoc est, si quis pateretur omnes poenarum acerbitates, quae [Col. 0708D] in tempore praesentis vitae sufferri possunt, non essent omnes illae passiones dignum meritum ad consecutionem futurae gloriae, quae, ablato omni velamine, revelabitur in nobis, quando percipiemus illud «quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II) .»
«Nam exspectatio creaturae revelationem filiorum Dei exspectat. Vanitati enim creatura subjecta est non volens, sed propter eum qui subjecit eam in spe. Quia et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei.»
Vere gloria revelabitur in nobis, qui nunc pro Deo molestias sustinemus, quia haec gloria est ut filii Dei appareamus. Hanc enim exspectamus. Nam [Col. 0709A] exspectatio creaturae revelationem filiorum Dei exspectat. Quod est dicere: Nam et hoc ipsum quod in nobis dolet, cum facta carnis mortificamus, cum esurimus, vel sitimus per abstinentiam, dum frenamus delectationem concupiscentiae per castitatem, dum injuriarum lacerationes et contumeliarum aculeos per patientiam sustinemus, dum, neglectis atque rejectis voluptatibus nostris, pro fructu matris Ecclesiae laboramus, quidquid in nobis in hac et hujusmodi attritione dolet, creatura est. Dolet enim corpus et anima, quae utique creatura est, et exspectat revelationem filiorum Dei, id est exspectat quando appareat quod vocatum est in ea gloria, ad quam vocatum est. Quia enim Filius Dei unigenitus non potest appellari creatura, quando quidem per ipsum [Col. 0709B] facta sunt omnia quaecunque Deus fecit, distincte etiam nos vocamur creatura ante illam evidentiam gloriae, et distincte vocamur Filii Dei, quamvis hoc adoptione mereamur. Nam ille Unigenitus natura filius est, non adoptione. Exspectatio ergo creaturae, id est exspectatio nostra revelationem filiorum Dei exspectat, id est quando appareat quod promissum est, quando re ipsa manifestum sit, quod nunc spe sumus «Filii enim Dei sumus, et nondum apparuit quid erimus. Scimus quia cum apparuerit similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (I Joan. III.) » Ipsa est revelatio filiorum Dei, quam nunc exspectat exspectatio creaturae. Non quod creatura revelationem exspectet alterius naturae, quae non sit creatura, sed ipsa qualis nunc est, exspectat [Col. 0709C] quando sit qualis futura est. Tanquam si diceretur: Operante pictore, subjectis sibi coloribus, et ad opus ejus paratis, exspectatio colorum manifestationem imaginis exspectat, non quia tunc alii erunt aut non colores erunt, sed tantum quod aliam dignitatem habebunt. Dixi quod exspectatio creaturae exspectat ut revelentur filii Dei. Quod recte dixi. Nam ipsa creatura adhuc subjecta est vanitati, id est temporalibus rebus, quae sunt vanitas, quia quod promittunt, implere non possunt, et evanescunt id est deficiunt et transeunt. Ait enim Salomon: «Vanitas vanitatum, et omnia vanitas. Quae abundantia est homini in omni labore suo, quem ipse laborat sub sole? (Eccle. I.) » Cui ut a Domino dictum est: «In labore manducabis panem (Gen. III) ,» ita ergo subjecta est humana creatura vanitati. Et subjecta est non volens, quia homo sponte peccavit, sed non sponte damnatus est. Peccatum enim fuit voluntarium, id est contra praeceptum facere veritatis, peccati autem poena, id est subjici fallaciae, non voluntaria. Sponte, ut dixi, peccavit creatura haec, et inimica facta est veritati; sed ut merito puniretur, non sponte subjecta est vanitati. Diligit homo sponte vanitatem, cum deserta soliditate veritatis, opinabilia sequitur, id est mutabilia. Vanitates enim sunt quae mutantur et transeunt. Cum autem inde meritas poenas luit, subjicitur non sponte vanitati, sicut subjecta est in homine peccante. Vanitati enim creatura non volens subjicitur, [Col. 0710A] quia homo qui ingenitae constantiae statum volens deseruit, pressus justae mortalitatis pondere, nolens mutabilitatis suae corruptioni servit. Non ergo sponte creatura vanitati subjecta est, sed propter eum qui subjecit eam in spe, id est propter ejus justi tiam atque clementiam, qui neque impunitum peccatum reliquit, neque insanabilem voluit esse peccantem. In spe est subjecta vanitati, propter misericordiam liberantis per remissionem peccatorum et adoptionem gratiae. Ergo in spe, qua sperat se adhaesuram contemplandae veritati, subjecta est interim vanitati. Quia et ipsa creatura, id est ipse homo, cum jam signaculo imaginis propter peccatum amisso, non tamen tota penitus imagine deleta, remansit tantummodo creatura, et ipsa creatura, id [Col. 0710B] est et ipsa quae nondum vocatur filiorum forma perfecta, sen tantum creatura, liberabitur a servitute corruptionis. Quod itaque ait, et ipsa liberabitur, facit intelligi, et ipsa quemadmodum nos, id est et de ipsis non est desperandum, qui nondum vocantur filii Dei, quia nondum crediderunt; sed tantum creatura, quia et ipsi credituri sunt, et liberabuntur a servitute corruptionis, quemadmodum nos qui jam filii Dei sumus, quamvis nondum apparuerit quid erimus. Liberabitur ergo a servitute corruptionis, in libertatem gloriae filiorum Dei, id est erunt et ipsi ex servis liberi, et ex corruptibilibus incorrupti in vita perfecta, quam habebunt filii Dei. Tunc enim creatura hoc a servitute corruptionis eripiet, cum ad filiorum Dei gloriam incorruptam [Col. 0710C] resurgendo sublevabitur. Electos enim nunc poena corruptionis aggravat, sed tunc incorruptionis gloria exaltat. Et quantum ad praesentis necessitatis pondera, nunc in Dei filiis de libertate nil ostenditur, tantum ad subsequentis libertatis gloriam tunc in eis de servitute nil apparet. Creatura ergo servitute corruptionis exuta, et dignitate libertatis adepta, in filiorum Dei gloriam vertitur, quia, unita Deo per spiritum, quasi hoc ipsum quod creatura est, transisse ac subegisse declaratur. Eique ita tunc inhaeret, ut illi de corruptione quae per resurrectionem vincitur, nihil jam in suo amore contradicat, sed unita gloriae sui Redemptoris fiat. Cujus Redemptoris respectu potest intelligi dictum, quia et ipsa liberabitur, scilicet jam a corruptione liberatus est ipse [Col. 0710D] Dominus.
«Scimus enim quod omnis creatura ingemiscit et parturit usque adhuc. Non solum autem illa, sed et nos ipsi spiritus primitias habentes, et ipsi intra nos gemimus adoptionem filiorum, exspectantes redemptionem corporis nostri.»
Vere non volens subjecta est creatura vanitati. Nam inde gemit: Scimus enim quod omnis creatura ingemiscit. Vel liberabitur a servitute corruptionis. Nam ideo gemit, quia non est adhuc inde liberata. In uno quoque autem homine, omnis creatura non universaliter, sicut est coelum et terra et omnia quae in eis sunt, sed generatim quodammodo intelligi potest, quia rationalis in illo est, quam habere creduntur [Col. 0711A] angeli; sensualis, qua et bestiae non carent, utuntur enim sensibus et sensualibus motibus ad appetenda utilia et vitanda contraria, et vitalis privata sensu qualis adverti in arboribus potest. Nam et in nobis sine sensu nostro fiunt corporis incrementa, et capilli nec cum praeciduntur sentiunt, et tamen crescunt. Jam vero corporalis creatura evidentius apparet in nobis, quae licet ex terra facta atque formata sit, insunt tamen illi ex omnibus hujus corporei mundi elementis quaedam particulae ad temperiem valetudinis. Nam et calore membra vegetantur, qui est ab igne, cujus etiam lux per oculos emicat; et aere venarum decursus, quas arterias vocant, atque spiramenta pulmonis implentur; et humor nisi esset, nulla spiramenta confluerent, vitamque [Col. 0711B] assumeret siccitas. Nam et ipse sanguis humido lapsu alias venas replens, quasi rivis et fluminibus per cuncta diffunditur. Ita nullum est creaturae genus, quod non homini possit agnosci. Ac si omnis creatura in eo congemiscit adhuc. Propter quod et Dominus Evangelium jussit omni creaturae praedicari (Marc. XVI) , quia in uno quoque homine (sicut disseruimus) est omnis creatura. Omnis itaque creatura gemit in homine. Non tanta, sed omnis. Tanquam si dicatur quod solem omnes vident, qui sunt incolumes, sed non toti vident, quia tantum oculis vident, ita et in homine omnis creatura est, quia et intelligit et sentit et vivit et corpus habet; sed non tota creatura in ipso est, quia sunt praeter ipsum et angeli qui intelligunt, et pecora quae sentiunt, [Col. 0711C] et arbores quae vivunt, et lapides qui tantummodo sunt. Scimus ergo quod omnis creatura, id est homo fidelis ingemiscit, id est in interiori suo gemit ac gemitum semper recentem habet, quandiu subjecta est vanitati, et etiam parturit, id est cum summa difficultate et onere bonum opus facit. Nam sicut mulier magnis doloribus et conatibus profert filium, ita fidelis homo nisibus magnis et laboribus producit fructum boni operis. Laborat enim et affligitur vigiliis, et jejuniis, aliisque sanctis actionibus. Et hoc facit usque adhuc. Nam, etsi sunt aliqui jam in sinu Abrahae, et latro ille cum Domino in paradiso constitutus, illo die quo credidit, gemere destiterit, tamen usque adhuc omnis creatura ingemiscit et parturit in illis [Col. 0711D] sanctis, qui adhuc in praesenti vita laborant. Non solum autem illa ingemiscit, sed et nos ipsi, id est non solum in homine corpus et anima et spiritus simul dolent ex difficultatibus corporis, sed et nos ipsi, exceptis corporibus, in nobis ipsis ingemiscimus, nos dico primitias spiritus habentes, id est quorum jam spiritus tanquam sacrificium oblati sunt Deo, et divino charitatis igne comprehensi. Hae sunt enim primitiae hominis, quia veritas primum spiritum nostrum obtinet, ut per hunc caetera comprehendantur. Jam ergo habet primitias oblatas Deo, qui dicit: «Mente servio legi Dei, carne autem legi peccati (Rom. XVII) ,» et de quo dicitur: «Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma (Marc. XIV) .» Non solum, inquit, omnis creatura, [Col. 0712A] id est cum corpore, sed etiam nos ipsi habentes primitias spiritus, id est nos animae, quae jam primitias mentes nostras obtulimus Deo, in nobis ipsis ingemiscimus, id est praeter corpus, adoptionem filiorum exspectantes corporis nostri redemptionem, id est ut etiam ipsum corpus accipiens beneficium adoptionis filiorum, qua vocati sumus, totos nos liberatos, transactis omnibus molestiis, ex omni parte Dei filios esse manifestet. Non solum illa ingemiseit, sed et nos ipsi primitias spiritus habentes, id est qui jam spiritu ideo servimus, qui jam mente Deo credimus, et in ipsa fide primitias quasdam dedimus ut primitias nostras sequamur. Et nos ipsi primitias spiritus habentes, id est qui nondum quidem ex toto quod sumus, sed ex ea parte qua peccatoribus meliores [Col. 0712B] sumus, Deo, non vanitati subditi sumus; hoc est, per primitias spiritus et ipsi in nobismetipsis ingemiscimus. Videtur etiam specialiter designare apostolicam dignitatem in eo quod ait, et nos ipsi primitias spiritus habentes, id est qui primi Spiritum sanctum accepimus et digniora ejus dona habemus. Non solum, inquit, omnis creatura, id est omnis Ecclesia creata in operibus bonis, quae subdita est nobis, sed et nos ipsi primitias spiritus habentes, id est nos apostoli qui ad hoc electi sumus, ut primitias spiritus acciperemus, et per hoc majores sumus quod ejus primitias habemus, vel quia primo venit in nos, vel quia dignius et evidentius dona sua declarat in nobis per genera linguarum, per sanationem infirmorum, per resurrectionem mortuorum, et [Col. 0712C] per similia opera, et nos ipsi qui tanti sumus, qui jam primitiis sancti Spiritus acceptis laetamur, adhuc gemimus miserias habentes ut alii; gemimus intra nos, quia in nobis est unde gemamus. Vel quamvis non coram hominibus, tamen intra nos, id est in interiore nostro gemimus; nec fictus est gemitus noster, sed intra mentis arcana resonat. Et gemimus exspectantes adoptionem filiorum, quia nec dilatione nec adversitate frangimur, sed longanimiter et fortiter exspectamus adoptionem filiorum, id est ut secundum corpus accipiamus gloriam adoptionis, ut et anima et corpore toti simus immortales, et beati atque in omni substantia nostra appareamus adoptioni filii Dei. Hanc adoptionem exspectamus, scilicet [Col. 0712D] redemptionem corporis nostri, id est ut et ipsum quod adhuc corrumpitur, incorruptibile fiat et immortale. Haec est enim redemptio nostri corporis, ut ab omnibus molestiis redimatur, id est liberetur et veram salutem consequatur. Nondum enim habet salutem. Nam esuries et sitis interficit, si subventum non fuerit. Medicamentum enim famis est cibus, et medicamentum sitis est et potus, et medicamentum fatigationis est somnus. Si sepositis istis non sunt morbi, est sanitas. Si autem habes aliquid quod te possit interficere nisi manducaveris, noli gloriari de sanitate, sed gemens exspecta redemptionem corporis tui. Gaude redemptum, sed nondum re. Spe securus es. Etenim si non gemueris in spe, non pervenies ad rem.
[Col. 0713A] «Spe enim salvi facti sumus. Spes autem quae videtur, non est spes. Nam quod videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus.»
Quasi diceretur Apostolo: Quid tibi profuit Christus si adhuc gemis? et quomodo Salvator salvum te fecit? Qui enim gemit adhuc, aegrotat, subjunxit atque ait: Spe enim, etc. Ideo gemimus quia spe salvi facti sumus, ideo speramus nos salvandos, et quod speramus, jam quidem exspectamus, sed nondum tenemus; et donec teneamus, in tempore suspiramus, quia desideramus quod nondum tenemus. Nondum re salvati sumus, sed adhuc spe, quia nondum venit nostri gaudii plenitudo, nondum habemus corpus coeleste et spiritale, id est corpus [Col. 0713B] angelicum in societate angelorum, sed speramus. Sed quidem jam habemus hanc salutem, hanc gloriam. Sed spes quae videtur, non est spes. Et ideo nondum in re videmus ipsam salutem, quam in spe habemus. Certitudo quae praesentialiter videtur, non est spes. Nam quod videt quis, quid sperat? Quod enim videtur, quare speratur? Non speratur, sed scitur. Sed si nos speramus quod non videmus, id est redemptionem corporis nostri et societatem angelorum, per patientiam exspectamus illud. Spes enim ad augmentum meriti operatur in nobis exspectationem futurae salvationis, et etiam in ipsa exspectatione patientiam, quia invisibilem salutem, spe nos confortante, exspectamus longanimiter patiendo mala praesentia, et ideo gemere cogimur. In malis [Col. 0713C] enim si quisquam patitur, non in bonis quibus fruitur, opus est patientia.
«Similiter autem spiritus adjuvat infirmitatem nostram. Nam quid oremus sicut oportet nescimus, sed ipse spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Qui autem scrutatur corda, scit quid desideret spiritus, quia secundum Deum postulat pro sanctis.»
Spes nos adjuvat ut patienter exspectare possimus, similiter autem et spiritus. Et ideo de exspectatione vel patientia nihil nobis attribuimus, sed totum Deo, cujus beneficiis haec possumus. Non solum enim spes nos adjuvat, sed etiam Spiritus sanctus similiter adjuvat infirmitatem nostram, quia [Col. 0713D] charitatem nobis infundit, per quam nostra corroboratur infirmitas, ut patienter exspectare valeat salutem quam sperat. Similiter ut spes, adjuvat nos charitas, id est Spiritus sanctus non solum in adversitatum tolerantia, sed et in orationibus, quia nec bene orare sine eo possumus. Nam quia ingemiscimus et petimus liberari, spiritus adjuvat ne vel ante tempus liberari petamus, vel contraria nobis dari. Adjuvat infirmitatem nostram docens et faciens orare. Nam quid oremus sicut oportet nescimus, sed ipse postulat pro nobis. Nescimus prout oportet quid orare debeamus, quia molestiae tribulationesque temporales plerumque prosunt vel ad sanandum tumorem superbiae, et ad probandam exercendamque patientiam, cui probatae et exercitatae clarior merces [Col. 0714A] superiorque servatur, vel ad quaecunque flagellanda et abolenda peccata, et tamen nos nescientes quid ista prosint, ab omni optamus tribulatione liberari. Quid enim nobis expediat, non satis scimus. Aliquando quod putamus obesse, prodest; et quod putamus prodesse, obest. Infirmi enim sumus; et quae medicamenta nobis sint utilia, medicus quidem novit, nos autem ignoramus. In his ergo tribulationibus, quae possunt et prodesse et nocere, quid oremus sicut oportet nescimus, et tamen quia dura, quia molesta, quia contra sensum nostrae infirmitatis sunt, universali humana voluntate, ut a nobis haec auferantur, oramus. Sed hoc devotionis debemus Domino Deo nostro, ut si ea non abstulerit, non ideo nos ab eo negligi existimemus, [Col. 0714B] sed potius pia patientia malorum bona speremus ampliora. «Sic enim virtus in infirmitate perficitur (II Cor. XII) .» Vel etiam dum beatam vitam petimus, in qua sumus immortales atque incorruptibiles corpore et spiritu, quantum ipsa est pax, quae praecellit omnem intellectum, etiam ipsam in oratione poscendo, quid oremus sicut oportet nescimus; sed quidquid cogitationibus occurrit, abjicimus, respuimus, improbamus, non hoc esse quod quaerimus novimus, quamvis illud nondum quale sit noverimus. Est ergo in nobis quaedam, ut ita dicam, docta ignorantia, sed docta Spiritu Dei, qui adjuvat infirmitatem nostram. Nos nescimus quid oremus sicut oportet, sed ipse spiritus postulat pro nobis, id est postulantes nos facit, gemitibus inenarrabilibus. [Col. 0714C] Postulare enim nos facit, inspirans nobis desiderium etiam adhuc incognitae tantae rei, quam per patientiam exspectamus. Et facit postulare gemitibus inenarrabilibus. Quomodo enim narratur, quando desideratur, quod ignoratur? Quod utique si omnimodo ignoraretur, non desideraretur. Et rursus si videretur, non desideraretur, nec gemitibus quaereretur. Minor vero est qui postulat, quam qui postulatur. Quomodo ergo spiritus postulare dicitur qui minor non est? Indigentis enim certissimum indicium est, postulare gemitibus. Nullius autem rei esse indigentem, fas est credere Spiritum sanctum. Sed juxta quod praemisimus ipse postulat, qui ad postulandum eos quos repleverit, inflammat. Et [Col. 0714D] ipse dicitur gemere, eo quod nos gemere faciat desiderio futurae beatitudinis. Ita enim dictum est, postulat, quia postulare nos efficit, nobisque postulandi et gemendi inspirat affectum, sicut illud in Evangelio: «Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X) .» Neque enim et hoc ita fit de nobis tanquam nihil facientibus nobis. Adjutorium igitur Spiritus sancti sic expressum est, ut ipse facere diceretur, quod ut faciamus facit. Usitati enim sunt tales locutionum modi, quando per efficientem significatur id quod efficitur; sicut frigus pigrum dicimus, quia pigros facit; et diem tristem vel laetum, quia tristes vel laetos facit. Sic et Dominus Abrahae dixit. «Nunc cognovi quod timeas Deum (Gen. XXII) ,» id est nunc [Col. 0715A] ut cognosceres feci. Secundum quam locutionem ipse qui est Dei sapientia, dixit se nescire diem vel horam finis saeculi (Matth. XXV) . Quid enim potest esse quod ipse nesciret? Sed quia hoc utiliter discipulis occultabat, nescientem se esse dixit, quia illos nescientes occultando faciebat. Secundum hanc figuram et Patrem solum scire dixit ipsum diem, quia eumdem Filium scire faceret. Eodem locutionis modo et Spiritus sanctus postulare vel gemere dicitur, quia eos in quibus habitat, postulantes et gementes facit. Vel appellatione Spiritus sancti designatur charitas, quae per Spiritum sanctum diffusa est in cordibus nostris. Sanctus ergo Spiritus interpellat et pro nobis gemit, id est charitas interpellat, charitas postulat, charitas gemit, charitas orat. [Col. 0715B] Contra hanc aures claudere non novit qui illam dedit, sed qui scrutatur corda, id est Deus, qui in occulto cogitationis suae omnia cordium arcana videt, scit quid desideret spiritus, id est approbat et implet hoc quod spiritus facit nos desiderare, quia secundum Deum, id est secundum Dei voluntatem, postulat pro sanctis, id est postulare sanctos facit pro seipsis, vel spiritus, id est charitas, secundum Deum postulat pro sanctis, quia nihil petit charitas, nisi quod Deo gratum est, et ideo ipse scit, id est approbat desiderium seu petitionem ejus.
«Scimus autem quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, his qui secundum propositum vocati sunt sancti. Nam quos praescivit, et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, [Col. 0715C] ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Quos autem praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et justificavit, quos autem justificavit, illos et magnificavit.»
Dum patimur adversa, nescimus sicut oportet quid orare debeamus. Sed hoc pro certo scimus quia diligentibus Deum, ita ut ipsam dilectionem operibus probent, omnia vel adversa vel prospera cooperantur, id est simul fiunt in bonum. Passivam enim significationem hoc loco habet quod dictum est, cooperantur. Et dilectoribus Dei omnia cooperantur, id est simul fiunt cuncta in bonum, quia in bonum vertuntur illis omnia quaecunque ipsis accidunt, non solum illa quae appetuntur ut molesta. [Col. 0715D] Usque adeo prorsus omnia, ut etiam si qui eorum deviant et exorbitant, etiam hoc ipsum eis, proficiat in bonum, quia humiliores redeunt atque doctiores, et robustius atque cautius post insistunt bonis actibus. Vel diligentibus Deum omnia cooperatur ipse Deus in bonum, sive Spiritus sanctus, de quo supra dictum est, qui et Deus est. Cooperatur enim Deus, id est cum electis suis operatur, dum illi agunt et ipse cum eis. Et ita cooperatur eis, ut omnia vertat in bonum et utilitatem eorum. Sed quia nonnulli diligunt Deum, et in eo bono quod coeperunt non permanent usque in finem, mox determinando subditur: his qui secundum propositum vocati sunt sancti. Hi enim in eo, quod diligunt Deum, permanent usque in finem; et qui ad tempus inde deviant, revertuntur, [Col. 0716A] ut usque in finem perducant quod in bono esse coeperunt. Nam secundum propositum occultissimae justitiae bonitatisque suae Deus quos praedestinavit, ipsos vocat et justificat et glorificat. Proposuit enim Deus illos ad vitam venire, cujus propositum mutari non potest. Secundum hoc propositum, non secundum suum meritum vocati sunt a Deo per praedicatores ut sancti sint. Et vere secundum Dei propositum, nam quos praescivit, etc. Ordo est: Nam quos praescivit conformes fieri imaginis Filii, id est imitatores futuros Christi, etiam praedestinavit, illos hoc fore, ita ut sit ipse primogenitus in multis fratribus, id est primatum habens in collegio sanctorum, et jure haereditatem patris obtinens, aliisque fratribus dispertiens. Secundum propositum [Col. 0716B] sunt vocati, id est quod vocati sunt, non aliunde est quam a praeordinatione Dei. Nam Deus, quos ab aeterno praescivit fieri conformes Filii sui, etiam praedestinavit, id est per appositam gratiam praeparavit illos, ut verbo praedicationis crederent. Praedestinatio est gratiae praeparatio, quae sine praescientia non potest esse, potest autem sine praedestinatione praescientia. Praedestinatione quippe Deus ea praescivit quae fuerat ipse facturus. Unde dictum est: Fecit quae futura sunt, praescire autem potest etiam quae ipse non facit, sicut quaecunque peccata. Quocirca praedestinatio Dei quae in bono est, gratiae, ut dixi, praeparatio est. Gratia vero est ipsius praedestinationis effectus. Haec est praedestinatio sanctorum, praescientia scilicet et praeparatio [Col. 0716C] beneficiorum Dei, de quibus certissime liberantur quicunque liberantur. Ex his enim qui praedestinati sunt nullus cum diabolo perit, nullus usque ad mortem sub diaboli potestate remanebit. Horum enim si quisquam perit, fallitur Deus. Sed nemo eorum perit, quia falli non potest qui praedestinavit eos. Quod autem ait praedestinatos conformes fieri imaginis Filii Dei, potest secundum interiorem hominem intelligi, ut in mente conformemur illi. Potest et sic accipi, ut quemadmodum nobis ille mortalitate, ita nos illi efficiamur conformes immortalitate. Secundum hanc imaginem Filii, cui per immortalitatem conformamur in corpore, etiam illud agimus quod item dicit Apostolus: «Sicut portavimus imaginem [Col. 0716D] terreni, portemus et imaginem ejus qui de coelo est (I Cor. XV) ,» ut scilicet qui secundum Adam mortales fuimus, secundum Christum immortales nos futuros fide vera et spe certa firmaque teneamus. Sic enim nunc eamdem imaginem portare possumus nondum in visione, sed in fide; nondum in re, sed in spe. De corporis quippe resurrectione tunc loquebatur Apostolus, cum haec diceret, deinde ut sit, inquit, ipse primogenitus in multis fratribus. Secundum id quod unigenitus est, non habet fratres; secundum id autem quod primogenitus est, fratres vocare dignatus est omnes qui post ejus et per ejus primatum in Dei gratiam renascuntur per adoptionem filiorum. Primogenitus enim dicitur respectu fratrum consequentium in id quod ipse praecessit. [Col. 0717A] Unde et alio loco primogenitum eum a mortuis dicit, ut sit ipse primatum tenens, quia resurrectio mortuorum, ut jam non moriantur, ante illum nulla; post illum autem, multorum sanctorum est. Dixi quia quos praescivit et praedestinavit, quos autem praedestinavit, hos et vocavit. Hic subaudire debemus, secundum propositum. Sunt enim et alii vocati, sed non electi, ac per hoc non secundum propositum vocati, et quos vocavit, hoc est secundum propositum, hos et justificavit. Quomodo si aliquis imperator disponeret aliquem infimum sublimare ad consulatum, et daret illi sumptus quibus se praeparet idoneum, et ornaret ut digne promoveri posset ad tantum honorem; ita Deus illis quos praedestinavit ad vitam, dat virtutum et bonorum [Col. 0717B] operum gradus, per quos ad tantam sublimitatem possint erigi. Vocat enim illos et justificat et magnificat. Et haec sua dona quibuscunque ipse donavit, procul dubio se daturum esse praescivit, et in sua praescientia praeparavit. Quos ergo praedestinavit, ipsos et vocavit vocatione illa de qua dictum est, sine poenitentia sunt dona et vocatio Dei. Nam in sua, quae falli mutarique non potest, praescientia opera sua disponere, in Domino nec aliud quidquam est praedestinare. Non ergo alios, sed quos praedestinavit, ipsos et vocavit; nec alios, sed quos ita vocavit, ipsos et justificavit; nec alios, sed quos praedestinavit et vocavit et justificavit, illos et magnificavit, sive glorificavit. Praedestinatio nostra in nobis facta est, sed in occulto apud ipsum in ejus praescientia. Tria [Col. 0717C] vero reliqua in nobis fiunt, vocatio et justificatio et magnificatio. Vocamur praedestinatione poenitentiae, justificamur innovatione misericordiae et timore judicii, magnificamur profectu virtutum, sive glorificamur aeterna beatitudine. Ista omnia jam facta sunt, praedestinavit, praescivit, vocavit, justificavit, magnificavit, quoniam omnes jam praesciti ac praedestinati sunt, et multi jam vocati atque justificati et magnificati sunt, quamvis adhuc usque in finem saeculi multi vocandi et justificandi sint atque magnificandi. Verba tamen praeteriti temporis, posita sunt de rebus etiam futuris, tanquam jam fecerit Deus, quae jam ut fierent, ex aeternitate disposuit qui fecit quae futura sunt. Quicunque ergo Judaei [Col. 0717D] providentissima dispositione praesciti, praedestinati, vocati, justificati, magnificati vel glorificati sunt; non etiam nondum renati, sed etiam non nati, jam filii Dei sunt, et omnino perire non possunt. Talibus ipse Deus omnia cooperatur in bonum.
«Quid ergo dicemus ad haec? Si Deus pro nobis, quis contra nos? Qui etiam proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum, quomodo non etiam cum illo omnia nobis donavit.»
Quoniam quidem Deus tot et tanta beneficia nobis contulit, non pro meritis nostris, sed pro gratia, ergo quid dicemus ad haec tam magna ejus dona? Videlicet dicemus ulterius, quod aliquid a nobis habeamus? Non, sed omnia gratiae Dei ascribemus. Et si Deus gratuito munere suo tanta nobis confert, [Col. 0718A] quis poterit nobis quidquam horum auferre? vel quis poterit ejus voluntati resistere, qui nos ad gloriam praeordinavit perducere? Si Deus pro nobis, quis contra nos erit? Deus pro nobis ut praedestinaret nos, Deus pro nobis ut magnificaret sive glorificaret nos. Si Deus pro nobis, quis contra nos? Si Deus in his omnibus pro nobis est, qui nobis vult adversari, paret se, si potest bellare adversus Deum. Non enim laedit nos, nisi qui Deum vincit. Et quis est qui vincit Omnipotentem? Quicunque reluctari voluerit, sibi nocet. Si Deus pro nobis, quis contra nos? Etiamsi totus mundus contra nos insurgat et omni genere tormentorum in nos saeviat, quid totus mundus, quando pro nobis est per quem factus est mundus? Quid est omnis qui Deo nititur resistere [Col. 0718B] paranti nos ad regnum perducere? Qui etiam Filio proprio, id est non adoptivo, sed naturali et consubstantiali non pepercit, sed pro nobis omnibus, id est pro nostrum omnium salute, tradidit illum, id est exposuit in mortem. Et qui illud quod majus est dedit nobis, id est Filium, etiam illud quod minus est dabit nobis, id est regnum suum. Nam qui Filium dedit quomodo aliquid negare potuit? Quomodo non etiam omnia donavit nobis cum illo? Ubi enim dedit nobis illum in quo omnia bona sunt, ibi cum illo omnia nobis utilia dedit, id est fidem, remissionem peccatorum, perfectionem virtutum, diversa dona sancti Spiritus, et in futuro saeculo beatitudinem sempiternam. Et tunc qualis erit spiritus hominis, nullum omnino habens vitium, nec sub quo jaceat, [Col. 0718C] nec cui cedat, nec contra quod saltem laudabiliter dimicet pacatissima virtute perfectus? Rerum ibi omnium quanta, quam speciosa, quam certa scientia, sine errore aliquo vel labore, ubi Dei sapientia de ipso suo fonte potabitur cum summa felicitate, sine difficultate? Quale erit corpus, quod omni modo spiritui subditum, et eo sufficienter vivificatum, nullis alimoniis indigebit? Non enim animale, sed spiritale erit, habens quidem carnis, sed sine ulla carnali corruptione, substantiam. Cum enim beatitudinem illam obtinuerimus, tunc habebimus omnia. Nostra quippe erunt ad vivendum superiora, nostra erunt ad convivendum aequalia, nostra erunt ad damnandum inferiora. Sic enim [Col. 0718D] habentur ibi omnia, ut sint et omnium singula, et omnia singulorum.
«Quis accusabit adversus electos Dei? Deus qui justificat. Quis est qui condemnet? Christus Jesus qui mortuus est, imo qui et resurrexit, qui est ad dexteram Dei, qui etiam interpellat pro nobis.»
Vere salutem et omnia bona cum Christo Deus nobis donavit, et habebimus illa. Nam quis nos accusabit, ut faciat nos his privari? Quis adversus, id est quis contrarius accusabit electos Dei, quos secundum immutabile propositum vocavit? Vel quis accusabit, id est quis accusationem deferet adversus electos Dei? Nullius accusatio nocere illis poterit. Diabolus quidem nititur eos accusare. Sed quis est [Col. 0719A] diabolus, vel quae ejus accusatio adversus eos, quos Deus eligit? ejus accusatio contra eos non valet. Quis ergo accusabit eos? Deus? Non; quia ipse justificat eos. Et repugnans est, ut quos justificat, illos accuset. Deus non vult illos accusare, alius non potest. Et cum nullus accuset, quis est qui condemnet eos? Nullus. Num condemnabit eos Jesus Christus? Nequaquam rex salvator condemnabit eos, qui mortuus est ut ipsi vivant. Dico mortuus est, ut nos peccato moriamur; imo ut majus beneficium designem, dico quia etiam resurrexit ut nos cum eo resurgamus, et primae resurrectionis participes simus. Qui et in coelum sublimatus est ad dexteram Dei, ut nos post se elevet, et dexteram partem, quae perpetuam beatitudinem designat, tenere faciat (I Joan. II) . Potens est subvenire suis, quia est ad dexteram Dei, id est omni creaturae praelatus, et in honore positus in quo Pater est, quia etiam interpellat pro nobis, quia hunc habemus apud Patrem advocatum et intercessorem. Unigenitum enim Filium pro hominibus interpellare, est apud coaeternum Patrem, seipsum hominem demonstrare; eumque pro humana natura rogasse, est eamdem naturam in divinitatis suae celsitudinem suscepisse. Interpellat igitur pro nobis Dominus non voce, sed miseratione; quia quod damnari in electis noluit, suscipiendo liberavit.
«Quis ergo nos separabit a charitate Christi? Tribulatio, an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius? Sicut scriptum [Col. 0719C] est: Quia propter te mortificamur tota die, aestimati sumus ut oves occisionis (Psal. XLIII) . Sed in his omnibus superamus propter eum qui dilexit nos.»
Quandoquidem Christus pro nobis mortem pertulit, et adhuc interpellat pro nobis, ergo quis separabit nos a charitate Christi? id est quis poterit separare nos ab amore quo diligimus Christum? Nullus hoc facere poterit. Num faciet hoc tribulatio, id est corporis afflictio? Nequaquam. An angustia, id est mentis anxietas hoc facere poterit, ut non diligamus Christum? Minime. An persecutio, id est de loco ad locum expulsio, separabit nos a Christi dilectione? Non. Etsi omnimodam tribulationem sustineamus, [Col. 0719D] etsi animi angustia torqueamur, etsi nos adversarii per diversa loca persequantur, nunquam a Christi amore divelli poterimus. An nos ab eo fames separabit, id est desiderium comedendi sine abundantia cibi? Absit! An nuditas, id est penuria vestis hoc faciet? Nequaquam. An periculum, id est apparatus mortis nos dividet a Christo? An gladius, id est ipsa mors gladio facta valebit hoc facere? Nequaquam. Per haec septem designantur universa quae nos in hoc saeculo possunt affligere, quia septenarius universitatem solet exprimere. Sed nullum horum poterit nos ab amore Christi separare, si electi sumus. Et hoc dico sicut scriptum est de nobis, ubi vox nostra exprimitur, dicens Christo: Quia propter te mortificamur quoniam a te separari [Col. 0720A] non possumus. Non propter crimen, non propter humanum favorem, sed propter te mortificamur. Haec est causa martyrum. Propter te a quo nolumus separari, mortificamur, id est variis poenis afficimur, tota die, id est toto tempore illuminationis nostrae, ex quo de tenebris ad lucem venimus. Aestimati enim sumus ab adversariis nostris sicut oves occisionis, id est aestimant nos sine respectu misericordiae debere occidi, cum nec resistamus eis, sed in simplicitate et mansuetudine nostra innocenter mori simus parati. Haec omnia pro Christo patimur. nec ab his superamur, sed in omnibus his superamus, id est superiores et victores efficimur, non propter nostras vires, sed propter eum qui dilexit nos, quia dum in illius amore pendemus, sensum doloris non [Col. 0720B] recipimus. Illius enim charitas qua nos dilexit, et nostrum ad se affectum rapuit, cruciatum corporis et dolorem sentire nos non sinit.
«Certus sum enim quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque virtutes, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro.»
Vere nihil nos separabit a charitate Dei, nam inde certus sum. Non opinor, sed certus sum, id est pro certo et constanti firmiter teneo quod neque mors ulla, neque vita temporalis promissa, nec aliquid eorum quae subduntur, poterit nos separare ab amore Christi. Nemo nos separabit inde minando [Col. 0720C] mortem, quia id ipsum, quod diligimus, Deum, mori non potest. Nemo inde separat nos pollicendo vitam, nemo enim ab ipso fonte separat nos aquam pollicendo. Non separat inde qui minatur mortem, quia qui credit in Christum, licet moriatur, vivit. Neque qui pollicetur vitam, quia Christus vitam dat aeternam. Et ideo temporalis vitae pollicitatio, aeternae comparatione, contemnenda est. Neque angeli separant inde, sive boni sive mali, quia etiam si boni angeli dicerent ut Christum non amaremus, quod nunquam docent, non eis acquiesceremus. Licet, inquit, angelus de coelo evangelizet vobis praeter id quod accepistis, anathema sit (Gal. I) . Non igitur angelus aliquis inde separat, quia non est angelus, [Col. 0720D] cum inhaeremus Deo, nostra mente potentior. Neque principatus, id est illi angeli qui habent principatum super alios, sive bonos, sive malos. In utrisque enim praeminent alii aliis. Et Dominus contrarios principatus exspoliavit, triumphans illos in semetipso. Boni vero principatus nunquam nos ab illo separare volent, quorum maximum studium est, subjectos ad eum reducere. Nec etiam virtutes inde separant, id est adhuc sublimiores angelicae fortitudines, quia si bonae sunt, favent nobis ut conjungamur Deo; si vero malae, reprimuntur ab eo. Enumeratis omnibus adversis quae in terra sunt, ascendit in coelum; et ostendere volens quia parum est si contemnat terrena supplicia propter Christum, adjungit etiam hoc, quia neque angeli, neque principatus, neque virtutes, [Col. 0721A] etc. Quod autem dicit, tale est: Non solum homines abstrahere me non possunt ab amore Christi, sed ne angeli quidem neque omnes simul coelorum virtutes, si conveniant in unum, nec si a regno decedere me necesse sit, aut etiam in gehennam trudi pro Christo. Quod enim ait, altitudo et profundum, et vita et mors, regnum coelorum et gehennam designare videtur. Haec autem dicit, non quod angeli affectare possint aliquando eum a Christo separare, sed etiam ea quae impossibilia sunt, fieri posse dicit magis quam se a Christi amore sejungi, ut per haec quanta in eo vis esset Dei charitatis, ostenderet. Neque instantia adversa separant nos inde, hoc enim leviora eo sentimus, quo ei, a quo nos separare moliuntur, arctius inhaeremus. Neque [Col. 0721B] futura, id est futurorum promissio, separat inde, quia quidquid boni futurum est, certius promittit Deus; et nihil est ipso Deo melius, qui jam profecto bene sibi inhaerentibus praesens est. Neque instantia, id est aliqua imminentia praesentialiter adversa vel prospera, neque futura bona vel mala separant nos a Christo, hoc est nec praesentia nec futura temporalia, quae vel delectant, vel premunt, vel spem dant, vel timorem incutiunt. Neque fortitudo alicujus fortiter nobis violentiam inferentis separat inde, quia ille cui inhaeremus fortior est omnibus. Neque altitudo, id est si quis nos in altum levaverit, ut durius praecipitet. Neque profundum, id est si quis nos in profundum maris demerserit, aut in imum carceris deposuerit. Sive altitudo, id est sublimitas [Col. 0721C] mundani honoris promissa; et profundum, id est ultima dejectio extremae calamitatis, quae in hoc mundo perferri potest, comminata. Vel altitudo et profundum, id est sublimitas eloquentiae saecularis, et profunda perscrutatio naturalium rerum. Sive etiam altitudo et profundum, id est inanis curiositas earum rerum, quae vel in coelo vel in abysso sunt aut esse putantur. Sed quocunque modo sublimitas et profundum intelligatur, non poterit nos ab amore Christi separare. Neque creatura alia, id est creatura visibilis, quia et nos sumus quidem creatura, sed visibilis. Et ideo alia creatura, id est diversa ab interiori homine nostro, quo Christum diligimus, non nos ab amore ejus dividet, quia amor [Col. 0721D] corporum qui per creaturam aliam exprimitur, non hoc faciet. Vel alia creatura melius intelligitur de his dici, quae non sunt. Et ea ergo quae non sunt commemorat, ut ostendat quia etiam si essent ea quae non sunt, se tamen movere a proposito aut mutare non possent. Certus sum, inquit, quia nihil horum quae enumeravi, poterit nos separare a charitate Dei, qui omnibus melior est, et tot tantaque beneficia nobis contulit quae charitas est nobis in Christo Jesu Domino nostro, quia nobis charitatem suam in Christo Pater ostendit, quem pro nobis tradidit; et nemo Patrem diligere potest, nisi Christum dilexerit.
«Veritatem dico in Christo Jesu, non mentior, [Col. 0722A] testimonium mihi perhibente conscientia mea in Spiritu sancto, quoniam tristitia est mihi magna, et continuus dolor cordi meo. Optabam enim ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem, qui sunt Israelitae, quorum adoptio est filiorum et gloria et testamentum et legislatio et obsequium et promissa, quorum patres, ex quibus est Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula, amen.»
Modo nihil potest me et alios electos a Christo separare, sed olim fui ab eo separatus, et optabam semper esse alienatus, unde nunc doleo, sicque mala vertuntur in bonum. Nam veritatem dico, etc. Vel ita continuatur: Certus sum quod nihil poterit [Col. 0722B] nos ab amore Christi separare, cum ex supradictis beneficiis, quia nos praescivit et praedestinavit et vocavit et justificavit; tum ex hoc quod cum essem persecutor Ecclesiae Dei, nullo modo potui fideles ab ejus charitate quantumcunque laboravi divellere, ut modo multum inde doleam, quod tantam crudelitatem in eos exercuerim. Nam ego existens in Christo, id est in corpore Christi, dico vobis veritatem ita puram quod non mentior sicut nonnulli qui dum vera loquuntur, intermiscent falsa. Et quia nonnulli vera loqui videntur, qui non ita habent in corde, adjungo me veritatem ore proferre, testimonium perhibente mihi conscientia mea, quia, etsi vos non creditis, mea tamen conscientia mihi testis est quia verum dico; et testatur hoc non in sua auctoritate, [Col. 0722C] sed in Spiritu sancto, qui facit eam hoc testari. De hoc dico tam firmam veritatem, quia tristitia est mihi non exigua, sed magna et dolor non horarius, sed continuus cordi meo. Et cur est mihi nunc tanta tristitia et tam longus animi dolor? Inde scilicet quia ego ipse qui modo sum tantus apostolus, ante fidem non solum volebam, sed et optabam esse anathema, id est alienatio aliorum a Christo, ut alienatos et divisos vel separatos a Christo facerem illos. Et hoc optabam pro fratribus meis, id est pro Judaeis, qui mei sunt fratres in lege, quorum legem volebam defendere, qui sunt cognati mei secundum carnem, et ideo amplius juvandi erant, quia omnium commoda quaerere debemus, sed maxime consanguineorum. [Col. 0722D] Sed ego male juvabam eos, quia impediebam illos, ne in Christum crederent, qui sunt Israelitae, id est de genere Israel descendentes. Vel aliter: Affectum suum erga Judaeos ostendit Apostolus, dicens et juramento confirmans, se eorum causa plurimum contristari, quod Christo credere noluerunt, qui eis fuerat repromissus et ad eos venit missus. Tristitia, inquit, est mihi non levis, sed magna et dolor continuus cordi meo, non qui ad horam pungat et transeat, sed qui jugiter maneat. Doleo genus meum beneficio Christi privari. Optabam enim, id est jamdudum optare coepi ego ipso esse anathema, id est alienatus a Christo pro fratribus meis Judaeis, ut ipsi adhaererent Christo; optabam perire, ut illi salvarentur. Juxta hunc sensum [Col. 0723A] et beatus Michaeas, cum multa mala Judaeis ventura prophetaret, ait: «Utinam non essem vir habens spiritum, et mendacium potius loquerer.» (Mich. II.) Amore enim gentis suae voluit se alienum esse a Spiritu sancto et falsiloquum, dummodo plagas illas et captivitates et exitia, quae ipse sua vaticinatione praedixerat, plebs Judaica evaderet. Sicut ergo Michaeas a Spiritu sancto alienus fieri voluit prae amore plebis suae, ita Paulus anathema, id est alienus optavit fieri prae nimietate dilectionis fratrum suorum. Par est enim alienum esse a Spiritu sancto, et alienum a Christo. Moyses quoque pro eodem populo mirabiliter intercessit, objiciens semetipsum pro eis, dicens: «Si dimittis eis peccatum, dimitte; si autem non vis, dele me de libro tuo, [Col. 0723B] quem scripsisti (Exod. XXXII) .» Ubi demonstratum est, intercessio sanctorum quantum pro illis valeat apud Deum. Securus enim Moyses de justitia Dei quae eum delere non posset, impetravit misericordiam, ne illos quos juste posset, deleret. Intercessit ergo paratior deleri pro ipsis quam ipsos, sciens apud misericordiam se id agere, quae quoniam nullo modo deleret ipsum, etiam illis parceret propter ipsum. Sed si consideremus Moysis vocem intercedentis, perspiciemus eumdem et Moysis et Pauli erga creditum sibi gregem affectum. «Pastor enim bonus ponit animam suam pro ovibus (Joan. X) .» Et hoc ipsum est dicere: «Optabam anathema esse a Christo;» et: «Dele me de libro quem scripsisti.» Qui enim deletur de libro Dei, anathema [Col. 0723C] fit a Deo. Simulque cernamus Apostolum, quantae charitatis in Christo sit, ut pro illo cupiat mori et solus perire, dummodo omne in illum credat hominum genus. Perire autem non in perpetuum, sed inpraesentiarum. Vult perire in carne, ut alii salventur in spiritu; suum sanguinem fundere, ut multorum animae conserventur. Anathema enim interdum occisionem sonat, sicut et hoc loco. Optat ergo pro salute fratrum anathema esse, imitari volens Dominum, qui et ipse, cum non esset maledictio, pro nobis factus est maledictio. Scriptum enim de illo fuit: «Maledictus a Deo qui pendet in ligno (Deut. XXI; Gal. III) .» Et sicut Christus fuit maledictus a Deo, sic Apostolus anathema a Christo. [Col. 0723D] Hoc est etiam hic anathema, quod ibi maledictus; et hoc est hic a Christo, quod ibi a Deo. Christus enim in cruce pendens fuit maledictus, id est morti addictus a Patre, et Paulus in passione martyrii fuit anathema a Christo, id est alienatus atque privatus vita, volente Christo. Optabam enim anathema esse a Christo pro fratribus meis, ut illi non essent a Christo alieni, qui sunt cognati mei, non secundum spiritum, sed secundum carnem, quia in spiritu sunt a me alieni. Affectum suum, ut diximus, circa illos ostendit, et multa de illis praeconia enumerat, ut omnibus pro illis dolorem incutiat, quia tanto pejores sunt etiam gentibus. Quorum, inquit, est adoptio filiorum, de quibus quondam Dominus loquebatur: «Filius meus primogenitus [Col. 0724A] Israel (Exod. II) ;» et: «Filios enutrivi et exaltavi (Isa. I) ,» et quorum gloria, ut de cunctis gentibus eligerentur in peculiarem populum Dei, et quorum testamenta, unum in littera, alterum in spiritu, ut qui prius in carne servierant caeremoniis legis abolitis, postea servirent in spiritu mandatis Evangelii sempiterni. Testamenta enim ad illos praecipue pertinent, quia et Vetus Testamentum illis est datum, et Novum in Veteri figuratum, et quorum est legislatio, id est Veteris ac Novi Testamenti datio, quia in Veteri datum est eis et Novum. Vel legislatio, id est Mosaicae legis datio, et quorum est obsequium, id est exsecutio mandatorum coelestium, et cultus Dei, et quorum sunt promissa divina, ut quidquid promissum est patribus, compleatur filiis, nisi culpa eorum [Col. 0724B] obstiterit. Multae enim de Christo promissiones factae sunt patribus eorum, quorum patres sunt illi nominatissimi, quos Vetus Scriptura laudat. et quod majus est omnibus, ex quibus est Christus secundum carnem de Maria virgine natus. Quorum patres, ecce laus a prioribus; et ex quibus Christus, ecce laus a posterioribus. Ex eis, id est ex genere eorum, est Christus secundum carnem, qui factus est ex semine David secundum carnem, sed ex natura suae divinitatis, in qua est aequalis Patri, est ipse super omnia Deus benedictus in saecula. Amen. Per hoc enim quod Deus super omnia dicitur, Deus naturaliter esse ostenditur. Deus enim aliquando nuncupative, aliquando vero essentialiter dicitur. Nuncupative, sicut Moysi dictum est: «Ecce constitui te Deum [Col. 0724C] Pharaonis (Exod. VII) .» Essentialiter sicut ait: «Ego sum Deus Abraham et Deus Isaac et Deus Jacob (Exod. III) .» Qui vero nuncupative dicitur Deus inter omnia, qui autem essentialiter dicitur Deus, super omnia. Ut ergo Paulus ostenderet Christum naturaliter Deum, non hunc Deum tantummodo, sed super omnia Deum memoravit. Quia et electus quisque, sicut praemisimus, vel in exemplo praerogando positus, dici Deus potest, sed inter omnia, quantum nuncupative; Christus autem Deus super omnia, quia naturaliter Deus. Et hoc Amen, id est vere. Et propterea est dolor cordis Apostolo, quia iste santus ac talis non recipitur a Judaeis, de quorum stirpe generatus est. Et in quibus tanta [Col. 0724D] fuerunt bona, dolet cur tanta nunc mala sint. Nihilominus tamen laudat judicii veritatem, ne sententia Dei in propinquos et fratres suos displicere videatur, et vel austera esse vel nimia. Nam subdit:
«Non autem quod exciderit verbum Dei. Non enim omnes qui ex Israel, hi sunt Israelitae: neque qui semen sunt Abrahae, omnes filii, sed in Isaac vocabitur tibi semen. Id est non qui filii carnis, hi filii Dei; sed qui sunt promissionis, aestimantur in semine, promissionis enim verbum hoc est: Secundum hoc tempus veniam, et erit Sarae filius.»
Doleo, inquit, de perditione istorum, sed non ideo quod exciderit verbum Dei, id est non propterea quod evanuerit promissio Dei, qui semen Abrahae [Col. 0725A] salvari promisit. Non ob hoc tamen contristor, quod exciderit verbum Dei, quia non excidit, non irritum est deductum, sed ratum et stabile manet, licet quidam illorum non crediderint, quia verbum promissionis non est factum Judaeis tantum, sed electis. Non enim omnes qui sunt ex Israel, id est ex carnali stirpe Jacob, hi sunt Israelitae, id est per meritum fidei et justitiae in Israelitica sorte numerandi; neque quia semen sunt secundum carnem, idcirco omnes filii sunt. Multi enim ex eo carnaliter procreati sunt, qui non censentur ejus filii, sicut omnes quos Cethura peperit vel filius Agar. Itaque verbum Dei excidere, esset promissa non impleri. Sed volens Apostolus ostendere quia non excidit verbum divinae promissionis, non enim omnes, inquit, [Col. 0725B] qui ex Israel, hi sunt Israelitae: neque qui semen sunt Abrahae, omnes filii, sed in Isaac vocabitur tibi semen. Hic enim declarat illos, qui non crediderunt, non esse Israelitas vel filios Abrahae, nec Deum promisisse vel decrevisse illos fore salvandos. Et ideo incipit ratiocinari, quare alto et justo judicio Dei, repulsis illis gentes sint intromissae. Non omnes illi sunt filii, et idcirco habituri haereditatem aut salutem, sed in Isaac, inquit, vocabitur tibi semen, non qui filii carnis, hi sunt filii Dei: sed qui filii sunt promissionis, aestimantur in semine. In Isaac quippe, qui Abrahae promissus est filius, praefigurati sunt; non qui se justos ipsos, sed quos Deus fuerat ipse facturus. Propter quod et filii promissionis dicuntur, ac per hoc ipsi filii promissionis, [Col. 0725C] ut sint semen Abrahae, in Isaac vocantur, id est in Christum, vocante gratia, congregantur. Filii enim carnis pertinent ad terrenam Jerusalem, quae servit cum filiis suis; promissionis autem filii ad eam quae sursum est, liberam matrem nostram aeternam in coelis. Hi ergo vere sunt filii Abrahae, qui gratuito Dei munere sicut Isaac promittuntur, et gratuito ejus munere boni efficiuntur. Nam sicut Isaac non meruit, ut nasciturus promitteretur, sic et isti. Et vere promissus est Abrahae filius. Nam hoc est verbum promissionis, id est in hoc verbo promisit Deus: Secundum hoc tempus veniam, id est revoluto anno, ostendam me tibi adesse in effectu virtutis, et erit tunc Sarae filius in utero. Secundum [Col. 0725D] hoc, inquit, tempus veniam, ut verbi gratia, si tunc ver erat vel autumnus, sequenti anno veniret in vere vel autumno. In hac sententia contendit Apostolus ostendere, quomodo Isaac non filius sit carnis, sed Filius Dei, rediens ad ea quae de ipso in Genesi scripta sunt. Promissionis, inquit, verbum, etc. Non ergo per ordinem nativitatis carnalis, Isaac natus est, quippe cum et Abraham emortui jam corporis haberetur, et vulva Sarae esset emortua, sicut superius ostensum est; sed per virtutem ejus qui dixit: Secundum hoc tempus veniam, et erit Sarae filius, id est habebit Sara filium. Merito igitur non carnis, sed Dei Filius esse dicitur, qui et adventu et sermone Dei nascitur, ac propterea spiritales Ecclesiae filios aptissime praesignat.
[Col. 0726A] «Non solum autem, sed et Rebecca ex uno concubitu habens Isaac patris nostri (Gen. XXV) . Cum enim nondum nati fuissent, aut aliquid egissent boni aut mali, ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei: Quia major serviet minori, sicut scriptum est: Jacob dilexi, Esau autem odio habui (Malac. I) .»
Isaac qui promissus est, utique nullis operibus promeruerat ut nasciturus promitteretur, ut in Isaac vocaretur semen Abrahae, id est illi pertinerent ad sortem sanctorum, quae in Christo est, qui se intelligerent filios promissionis, non superbientes de meritis suis, sed gratiae vocationis deputantes, quod cohaeredes essent Christi. Cum enim promissum est [Col. 0726B] ut essent, nihil utique meruerunt qui nondum erant. Promissus, inquam, est Isaac. Sed non solum ille promissus est, qui reprobato Ismaele solus possideret haereditatem patris, sed et Rebecca promissionem similem divinitus accepit, habens in utero geminos ex uno concubitu Isaac patris nostri quem ut patrem habemus imitari. Ex uno concubitu habuit eos Rebecca, ut non solum de suis, neque de parentum meritis, sed nec de ipsius quidem unius patris mutata sorte in melius voluntate gloriaretur Jacob, dicens ideo se a Creatore dilectum, quia pater ejus quando eum seminavit, melioribus laudabilioribusque moribus fuit. Ex uno, inquit, concubitu. Unum tunc ad seminandos eos meritum patris, unum ad concipiendos meritum matris. Simul enim ambo [Col. 0726C] sunt uno tempore concepti. Promissio facta Sarae vel Abrahae, ostendit quod nullus propter genus salvatur; ista Rebeccae, quod propter nullum meritum suum vel parentum aliquis eligitur, sed sola gratia. Vel ne quis diceret quod Ismael ex ancilla concubina genitus non debuit haeres fieri, sed Isaac ex libera uxore natus, quod scilicet ille per indignitatem matris sit haereditate privatus, et iste non per Dei gratiam, sed per matris meritum et dignitatem sit haeres effectus, proponit Apostolus exemplum de aliis duobus, id est de Esau et Jacob, in quibus unum fuit meritum patris et matris, et ex quibus alter reprobatus est, alter vero sola gratia electus. Et hi duo sicut duo filii Abrahae, tenuerunt figuram [Col. 0726D] reprobandorum et salvandorum. Diximus quod Rebecca geminos in utero portans, accepit divinitus promissionem, in qua declaratum est, quod alter eorum reprobandus esset, et alter eligendus. Nam dictum est ei, quia major serviet minori. Et tunc facta est haec promissio, quando nec boni nec mali quidquam adhuc fecerant filii. Cum enim nondum nati fuissent, aut aliquid egissent boni vel mali, quia et in utero videri possent aliquid meruisse luctando, dictum est ei, id est matri, quia «major serviet minori (Gen. XXV) .» Ideo tunc dictum est, ut propositum, id est praefinitio vel praeordinatio Dei, maneret, id est impleretur et rata constaret secundum electionem, id est secundum gratiam, qua eligit quos eligit. Et dictum est, non ex operibus patris vel matris, [Col. 0727A] nec ex futuris operibus filiorum, sed ex vocante, id est ex Deo qui per gratiam vocabat Jacob. Nam si futura opera vel bona hujus vel mala illius, quae Deus utique praesciebat, vellet Apostolus intelligi, nequaquam diceret, non ex operibus, sed diceret, ex futuris operibus, dictum est ei, inquit, quia major id est Esau qui erat primogenitus, serviet minori, id est Jacob. Hic jam servitus unius, et libertas alterius praenuntiata est. Et utique servitus actionem iniquitatis hoc loco designat, libertas vero actionem justitiae. Nam si ad corpoream servitutem respiciamus, magis videbitur Jacob illi servisse, quam ipse Jacob. Jacob quippe de Mesopotamia rediens, obtulit ei multa munera, et dominum eum vocavit, et humiliter adoravit. Quomodo igitur servivit ei Esau, nisi affligendo [Col. 0727B] eum et premendo ac persequendo? Unde Salomon ait: «Qui stultus est, serviet sapienti (Prov. XI) .» Quia contra sapientis vitam dum stultus praeeminens terrorem potestatis exercet, dum hunc laboribus fatigat, contumeliis lacerat, profecto hunc ab omni vitiorum rubigine urendo purgat. Stultus ergo sapienti et dominando servit, quem ad meliorem statum premendo provehit. Et juxta hunc modum Esau fratri suo servivit. Secundum litteram autem Esau, id est populus Idumaeorum, qui de Esau descendit, servivit minori, id est subditus fuit populo Judaico. Allegorice vero Esau, id est populus Judaeorum, qui fuit primogenitus, servivit minori, id est populo Christianorum, qui secutus est. In qua sententia beatus Apostolus etiam testimonium [Col. 0727C] Malachiae longe posterioris assumpsit, ut intelligeremus hoc apertum postea per prophetam, quod antequam illi nascerentur, erant Judaei praedestinatione per gratiam. Ita, inquit, dictum est, «quia major serviet minori» sicut scriptum est, id est sicut in Genesi legitur, et sicut Malachias (Malac. I) longe post de hac re antiquum Dei consilium declaravit, dicentis: Jacob dilexi, Esau autem odio habui. Hoc enim quod dicitur, sicut scriptum est, et ad librum Genesis, et ad scripturam Malachiae refertur. Quid vero Deus diligebat in Jacob antequam fecisset aliquid boni, nisi gratuitum misericordiae suae donum? Quid autem oderat in Esau antequam natus fecisset aliquid mali, nisi originale peccatum? [Col. 0727D] Nam nec in illo diligeret justitiam, quam nullam ille fecerat; neque in isto odisset naturam, quam bonam ipse fecerat. Nam antequam nascerentur, nihil boni vel mali fecerant. Quo dicto declaratur quia nec in utero peccaverunt, aut justitiam fecerunt, nec in coelo animae ipsorum ante corporum societatem conversatae sunt, secundum fabulas gentilium. Nam si animae illorum in coelo fuissent antequam corporibus sociarentur, fecissent utique ibi aliquid boni vel mali. Sed nihil fecerant. Unde patet, nec illorum animas in coelo unquam ante nativitatem fuisse. Nihil egerant, et quantum ad originale peccatum attinet, ambo pares erant, quantum autem ad proprium ullius eorum, nullum erat. Et tamen unus eorum eligitur, alter reprobatur; unus succedit [Col. 0728A] in haereditatem, alter exhaeredatur. Non facit Deus populum suum de Esau, sed facit de Jacob. Semen unum, diversi qui concepti sunt; unus uterus, diversi qui nati sunt. Dum essent in utero, dictum est matri, «quia major serviet minori;» et dictum, non ex operibus, sed ex vocante, id est ex eo qui vocando ad fidem gratis justificat impium, ut secundum electionem propositum Dei maneret, non meritum hominis anteiret. Non enim dicit electionem voluntatis humanae vel naturae, compar enim esset in utroque mortis damnationisque conditio, sed electionem procul dubio gratiae, quae non invenit eligendos, sed facit. Propositum justificationis manet non secundum debiti, sed secundum gratiae electionem, qua eligendos facit Deus, non invenit, quia [Col. 0728B] nequaquam invenit opera bona in hominibus quae eligat, sed facit ut ipsi faciant opera quae possit eligere. Nemo autem eligitur, nisi jam distans ab illo qui rejicitur. Et propterea electionem praecedit justificatio. Et tamen ex his duobus antequam aliquid egissent, alter electus est, et alter repulsus, ut intelligat Jacob ex illa massa originalis iniquitatis, ubi fratrem, cum quo habuit communem causam, videt per justitiam meruisse damnari, non nisi per gratiam se potuisse discerni.
«Quid ergo dicemus?. Nunquid iniquitas apud Deum? Absit! Moysi enim dicit: Miserebor cui miserebor, et misericordiam praestabo cui miserebor (Exod. XXXIII) . Igitur non volentis neque [Col. 0728C] currentis, sed miserentis est Dei. Dicit enim Scriptura Pharaoni, quia in hoc ipsum excitavi te, ut ostendam in te virtutem meam, et annuntietur nomen meum in universa terra (Exod. IX) . Ergo cui vult miseretur, et quem vult indurat.»
Cum rem stupendam proposuisset Apostolus, quomodo de nondum natis, nec aliquid agentibus boni vel mali, recte dici potuerit, quod unum Deus dilexerit, et alterum odio habuerit, ipse sibi objecta quaestione motum exprimens auditoris. Quid ergo dicemus, inquit, Nunquid iniquitas est apud Deum? Absit! Vidit enim quod his auditis humana posset infirmitas, vel ignorantia cogitare, et eamdem quaestionem sibi proponit. Si, inquit, Esau et Jacob necdum nati erant, nec aliquid boni aut mali egerant, [Col. 0728D] ut vel promererentur Deum vel offenderent, et electio eorum atque abjectio, non merita singulorum, sed voluntatem eligentis et abjicientis ostenderet, ergo quid dicemus? Nunquid inferemus quod iniquitas sit apud Deum, qui alterum eligit, et alterum abjicit, cum uterque sit aequalis meriti, imo nullius meriti? Absit ut apud eum sit iniquitas! Et quare absit? Quia hunc per misericordiam eligit, illum per justitiam reprobat, in quo neutro est iniquitas. Hunc per misericordiam, quia ita, dicit Moysi: Miserebor ut credat, cui miserebor, ut eum vocem: et misericordiam praestabo, ut bene operetur, cui misertus fuero ut credat. Vel miserebor vocando, cui miserebor praedestinando; et misericordiam praestabo, vitam perennem dando, cui miserebor bona [Col. 0729A] opera largiendo. Vel miserebor inspirando bonam voluntatem, cui miserebor secundum praedestinationem; et misericordiam praestabo secundum bonae voluntatis exsecutionem, dando gratiam ad omne opus bonum peragendum, cui miserebor peccata dimittendo. In quibus verbis docemur, ex illa massa primi hominis, cui mors merito debetur, non ad merita hominum sed ad Dei misericordiam pertinere, quod quisque liberatur; atque ita non esse iniquitatem apud Deum, quia neque remittendo, neque exigendo quod debetur, injustus est. Ibi enim gratuita est indulgentia, ubi justa posset esse vindicta, ut hinc evidentius appareret a poena debita liberato et gratis justificato, quantum beneficii conferatur, quod alter aequaliter reus sine punientis iniquitate [Col. 0729B] punitur. Non enim iniquus est Deus, sive judicium poenale ingerat digno, sive misericordiam praestet indigno. Ambo itaque gemini natura filii irae nascebantur, nullis quidem operibus propriis sed originaliter ex eodem vinculo damnationis obstricti. Sed qui dixit: Miserebor cui miserebor, Jacob dilexit per misericordiam gratuitam, Esau autem odio habuit per judicium debitum. Quod cum deberetur ambobus, in altero agnovit alter non de suis distantibus meritis sibi esse gloriandum, quod in eadem causa supplicium non incurrit, sed de divinae gratiae largitate. Similiter et omnis quicunque misericordiam consequitur, de propriarum virtutum meritis gloriari prohibetur, dicente Domino: Miserebor cui miserebor. Non enim ait: [Col. 0729C] Miserebor talibus vel talibus, sed: Cui miserebor, ut neminem praecedentem bonis operibus suis misericordiam tantae vocationis meruisse demonstret. In eo autem quod addidit, et misericordiam praestabo cui miserebor, intelligendum fortasse est, quod aut ipsius misericordiae suae firmitatem Deus ista repetitione monstravit, sicut: Amen amen, sicut, Fiat fiat, sicut repetitio somnii Pharaonis, pluraque similia: aut in utrisque populis, id est gentibus et Hebraeis, hoc modo praenuntiavit misericordiam se esse facturum. Et quando quidem nullo praecedente merito Deus per misericordiam eligit Jacob, et sic caeteros, igitur non volentis neque currentis, id est operantis, est ut perveniat ad vitam, sed miserentis est Dei qui praestat illi misericordiam. Si hoc, inquit, recipimus [Col. 0729D] ut faciat Deus quodcunque voluit, et absque merito et operibus, ut eligat aliquem vel condemnet, igitur non est volentis neque currentis hominis, sed miserentis Dei. Non ergo ideo misertus est Deus, quia voluit et cucurrit Jacob, sed ideo voluit et cucurrit Jacob, quia misertus est Deus. Paratur enim voluntas a Domino, et a Domino gressus hominis dirigentur, et viam ejus volet (Psal. XXXVI) . Dein quia propter Jacob dicta est ista sententia generalis (Psal. XCVIII) , non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, datur etiam exemplum de Pharaone propter id quod dictum est; Esau autem odio habui, et subditur: Dicit enim Scriptura, etc. Esau per justitiam Deus reprobavit, quia hoc dicit Scriptura, inducens [Col. 0730A] Deum loquentem Pharaoni per Moysen, quia in hoc ipsum excitavi te, ut ostendam in te virtutem meam. Non feci te malum, sed excitavi. Malus enim eras, sed quasi sopitus. Ego autem ostendens tibi signa, et mandans ut populum meum dimitteres, excitavi te in eamdem malitiam ut deterior fias. Hoc enim justum est, ut «qui in sordibus est, sordescat adhuc (Apoc. XXII) .» Neque hoc est inutile, quod excitatus es, sed ut in te obdurato et resistente ostendam virtutem meam, multiplicando signa mea, et ad ultimum te submergendo atque populum meum potenter liberando. Et annuntietur nomen meum in universa terra, id est fama et gloria nominis mei resonet ubique terrarum, et omnes gentes notitiam mei discant, fama virtutis operum meorum ubique [Col. 0730B] divulgata, scilicet quomodo valida manu populum meum eduxerim de medio inimicorum suorum, et ipsos a tergo persequentes in mari Rubro submerserim, ut nec unus superesset. Post haec ad utrumque, id est ad illud quod dictum est de Jacob, et ad illud quod de Esau vel de Pharaone, concluditur. Quando quidem, inquit, Deus sola misericordia Jacob elegit, Esau autem juste reprobavit, vel Pharaonem excitavit in perniciem ipsius, quia utrumque sic voluit, ergo cui vult miseretur, et quem vult indurat. Miseretur utique gratuito dono, indurat autem justissimo merito. Miseretur secundum gratiam quae gratis datur, non meritis redditur; indurat autem secundum judicium quod meritis reditur. Miseretur magna bonitate, indurat autem nulla iniquitate, ut nec [Col. 0730C] liberatus de suis meritis glorietur, nec damnatus nisi de suis meritis conqueratur. Sola enim gratia Redemptoris discernit a perditis, quos in unam perditionis concreverat massam, ab origine ducta causa communionis. Cum ergo totus mundus justissime posset damnari, Deus cui vult miseretur, et quem vult indurat, id est non miseretur ei, nec emollit cor ejus, nec tamen injusta est ejus voluntas volentis alii misereri, alii que non volentis. Quis enim dicat aliquem potentem injuste agere, si ex duobus reis unum juste velit interimere, et alterum misericorditer liberare? Sic et Deus in nullo potest reprehendi, sive damnet, sive misereatur. Meritum enim misericordiae nullum est, meritum autem indurationis est peccatum [Col. 0730D] totius massae damnatae. Nec indurat Deus impartiendo duritiam, sed non impartiendo misericordiam, sicut nec digni sunt. Quod facit aequitate occulta, ab humanis sensibus remota.
«Dicis itaque mihi: Quid adhuc quaeritur? Voluntati enim ejus quis resistit? O homo, tu qui es qui respondeas Deo? Nunquid dicit figmentum ei qui finxit se, quid me fecisti sic? (Isa XLV; Jer. XVIII) . Annon habet potestatem figulus luti ex eadem massa facere aliud vas in honorem, aliud vero in contumeliam?»
Ex praedicta sententia praevidit Apostolus moveri audacem infirmitatem eorum, scilicet qui secundum conjecturas cordis humani, inscrutabilem altitudinem judiciorum Dei cogitare conantur, et de culpis [Col. 0731A] suis se excusare nituntur, et hanc sibi ex adverso opponens, ait: Quoniam dixi, quia Deus cui vult miseretur, et quem vult indurat, itaque, id est ergo dicis, id est objicis, mihi: Quid adhuc queritur Deus de nobis? Nam voluntati ejus quis resistit? Hoc est dicere: Quid de nobis sit querela, quod Deum offendamus male vivendo, cum illius voluntati nemo possit resistere, qui nos obduravit misericordiam non praestando? Conqueritur enim Deus saepe de hominibus, sicut per innumerabiles apparet Scripturarum locos quod nolunt credere et recte vivere (Luc. I) . Unde et fideles ac facientes voluntatem ejus, conversari dicuntur sine querela, eo quod de illis non queratur Scriptura. De diversis autem queritur. Sed cur, inquiunt, queritur atque causatur nos non vel bona [Col. 0731B] fecisse vel mala fecisse, cum in potestate illius sit et voluntate, absque bonis vel malis operibus, vel eligere aliquem vel abjicere, praesertim cum voluntati ejus humana fragilitas resistere non possit? Cur querelam faceret de peccatis hominum, cum nequeat vitare quod ipse vult? Sic solent carnales in voluptatibus viventes adversus Deum murmurare, et voluntati ejus, non suo vitio quod mali sunt, deputare, validamque contra eum talibus verbis calumniam parare. Quos redarguit Apostolus ab hujusmodi praesumptione, et quaestionem eorum brevi sermone dissolvit, dicens: O homo, tu quis es qui respondeas Deo? Et est sensus: Et ex eo quod respondere vis, Deo calumniam facis, et quia de Scripturis tanta perquiris, ut loquaris contra Deum, et justitiam voluntatis [Col. 0731C] ejus inquiras, ostendis te esse liberi arbitrii, et posse recte agere si volueris. Quidam autem stulti putaverunt hoc loco Apostolum in responsione defecisse, et inopia reddendae rationis repressisse contradictoris audaciam. Sed magnum habet pondus quod dictum est: O homo, tu quis es, etc., et in talibus quaestionibus ad suae capacitatis considerationem revocare hominem verbo quidem brevi, sed reipsa magna, est redditio rationis. Si enim haec non capit, quis est qui respondeat? Si autem capit magis, non invenit quid respondeat. Videt igitur, si capit, universum genus humanum tam justo judicio divino in apostatica radice damnatum, ut etiam si nullus inde liberaretur, nemo recte Dei posset vituperare [Col. 0731D] justitiam; et qui liberantur, sic oportuisse liberari, ut ex pluribus non liberatis atque in condemnatione justissima derelictis, ostenderetur quid commeruisset universa conspersio, et quo etiam istos debitum judicium Dei duceret, nisi eis indebita misericordia subvenisset, ut volentium de suis meritis gloriari omne os obstruatur, et qui gloriatur, in Domino glorietur. O homo, tu quis es qui respondeas Deo? Quis sit ille, attende; quis sis tu, attende. Ille Deus est, tu homo. Sed justitiam loqui videris tu, et fons ille justitiae siccatus est? Satis sit interim tibi ex fide adhuc viventi, et nondum cernenti quod perfectum est, sed ex parte scienti, nosse vel credere quod neminem Deus liberet nisi gratuita misericordia, et neminem damnet nisi aequissima justitia. Cur autem [Col. 0732A] illum potius quam illum liberet, aut non liberet, scrutetur qui potest judiciorum ejus tam magnum profundum, sed caveat praecipitium. Tu enim homo quis es ut respondeas Deo? Respondere enim Deo non posse convincitur, qui homo nominatur; quia per hoc quod de humo sumptus est, judicia superna discutere dignus non est. O homo, id est carnalis pertinens ad Adam, tu luteus, quis es, id est cujus valentiae, qui respondeas Deo, id est qui rationibus contra Deum agas, quod injuste eligat et reprobet; sive causas judiciorum ejus inquiras, cur istum eligat et illum reprobet. Deus per opera sua quodammodo te interrogat, et tu si causas et rationes operum ejus intellexeris, respondebis ei, quia consilium voluntatis ejus intelliges. Sed tu homo quis es [Col. 0732B] ut hoc facias? Excede hominem, excede carnalitatem, excede mores et sensus humanos, si vis hoc attingere. Esto prius unus ex illis, de quibus dicitur: «Sapientiam loquimur inter perfectos (I Cor. II) ,» et tunc demum recte et non praepostere audies, si qua sunt de animarum meritis, et de gratia vel justitia secreta omnipotentis Dei. Peccatores enim credere jubentur, ut a peccatis credendo purgentur. Nesciunt enim quod recte vivendo visuri sunt. Quapropter cum videre non possint, nisi recte vivant, nec recte vivere valeant nisi credant, manifestum est a fide incipiendum, ut praecepta quibus credentes a saeculo hoc avertuntur, cor mundum faciant ubi videri Deus possit. Ideo recte dicitur hominibus [Col. 0732C] in vetustate vitae manentibus, et propterea tenebrosum oculum animi gerentibus, o homo tu quis es, etc. Non enim sanctos hoc loco Apostolus prohibuit a quaerendo, de quibus ait: «Spiritalis autem judicat omnia (ibid.) ,» sed luteos atque terrenos homines, qui adhuc imaginem illius portant, qui primus factus est de terra terrenus; et quia ei a quo factus est, obtemperare noluit, in id lapsus est, unde factus. Talibus ergo dicitur: O homo, tu quis es qui respondeas Deo? Et additur: Nunquid dicit figmentum ei qui se finxit, quare sic me fecisti? Ubi ostenditur quasi a simili et etiam a minori, quia Deus nihil injuste facit, si unius miseretur et ab alio misericordiam avertit. Si, inquit, figmentum formatum in immundum usum, non potest accusare de justitia [Col. 0732D] fictorem suum, cum figmentum multo dignius opus sit quantum ad figulum, quam tu homo ad Deum; tum ille qui verus figulus, id est creator et artifex et formator noster est, habet potestatem salva justitia cujus vult misereri, et quem vult indurare. Sed tu quandiu figmentum es, nondum perfectus es filius, quia nondum habuisti plenissimam gratiam, quia nobis data est potestas filios Dei fieri (Joan. I) , ut possis audire. «Jam non dicam vos servos, sed amicos (Joan. XV) ,» et tamen jam vis respondere Deo et nosse consilium ejus. Qui si hominis tibi aequalis consilium nosse voluisses, impudenter faceres, nisi prius in amicitiam recipereris. Si ergo consilium Dei nosse vis, prius stude per meritum sanctitatis amicus ejus fieri, ut non sis luteum figmentum, sed [Col. 0733A] vir spiritalis. Nam ut manifestum sit, non sanctificato Spiritui, sed carnali luto ista dici, mox subditur: Annon habet potestatem figulus luti, ex eadem massa facere aliud vas in honorem, aliud in contumeliam? Ex quo enim in paradiso natura nostra peccavit, jam a Dei providentia non secundum coelum, sed secundum terram, id est non secundum spiritum, sed secundum generationem mortalem formamur, et omnes ex una massa luti facti sumus, quod est massa peccati. Cum ergo meritum peccando amiserimus, et misericordia Dei remota, nihil aliud peccantibus nisi aeterna damnatio debeatur, quid sibi homo de hac massa vult, ut Deo respondeat et dicat: Quare sic me fecisti? Haec massa si esset utique media, ut sicut nihil boni, ita nec mali [Col. 0733B] aliquid mereretur, non frustra videretur iniquitas, ut ex ea fierent vasa in contumeliam. Cum vero per liberum arbitrium primi hominis in condemnationem universa defluxerint, procul dubio quod ex ea fiunt vasa in honorem, non ipsius justitiae, quae gratiam nulla praecessit, sed Dei misericordiae attribuendum est; quod vero in contumeliam, non iniquitati Dei, quae nulla est, sed judicio deputandum est. Qui figulus est, cum fragiles, infirmos et terrenos facit. Et ex eadem massa, quae tota in Adam periit, facit secundum voluntatem suam alia vasa in honorem per misericordiam, alia in contumeliam per judicium.
«Quod si volens Deus ostendere iram, et notam facere potentiam suam, sustinuit in multa patientia [Col. 0733C] vasa irae apta in interitum, ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam, quos et vocavit nos non solum ex Judaeis, sed etiam ex gentibus, sicut in Osee dicit: Vocabo non plebem meam, plebem meam; et non misericordiam, consecutam, misericordiam consecutam. Et erit in loco ubi dictum est eis: Non plebs mea vos ibi vocabuntur filii Dei vivi.»
Ostensum superius est, quia, etsi Deus nihil boni det, non tamen iniquus est, nec potest ei homo respondere. Quod id est, sed ipse quibusdam etiam bona dedit, quid ei respondebis? Quid dices, si Deus bona illis impendit, scilicet cum essent apti in interitum, sustinuit eos in multa patientia, et interim [Col. 0733D] dum exspectaret, ostendit multis indiciis, vel ipsos nonnunquam puniendo, vel alios coram eis, futuram iram ut sibi caverent, et in hoc quod sustinuit et iram ostendit, notificavit potentiam, quia per malos purgat bonos? Quasi dicat: Potes dicere, quod juste subtrahit gratiam, et damnat illos, qui ita exspectati noluerunt resipiscere, sed hac gratia abusi sunt, si volens Deus ostendere in perditis iram reddendo illis vindictam, et notificare potentiam suam bene utendo malis, quia tam potens est ejus bonitas, ut bene utatur etiam malis, sustinuit in multa patientia, id est diutissime patienter toleravit vasa irae, id est homines qui pleni ejus ira sunt; vasa dico apta in interitum, id est idonea aeternae morti, si hoc fecit Deus, non est inde accusanda ejus patientia, sed eorum [Col. 0734A] pertinacia, qui diu exspectati noluerunt converti. Nam ideo sustinuit eos, cum sciret non convertendos, ut fierent inexcusabiles, et per eorum malitiam purgarentur boni. Idcirco sustinuit eos, ut in futuro saeculo ostenderet divitias gloriae suae, id est largifluas opes beatitudinis aeternae, venturas in vasa misericordiae, id est in electos homines plenos misericordia ejus quae electa vasa ipse praeparavit in gloriam, cum econtrario vasa irae sint apta in interitum cadere. Quia quod a vasis irae exigit justitia punientis, hoc vasis misericordiae dimittit pietas liberantis, et insuper gloriam ejus largitur gratia salvantis. Notandum autem, quia in eo quod superius ait, figulum habere potestatem ex eadem massa facere aliud vas in honorem, aliud in contumeliam, ostendit [Col. 0734B] mystice Creatorem non posse reprehendi, si ex eadem humanae naturae massa alios creat ad honorem sanctitatis, alios autem sic creat, ut abire sinat in contumeliam nequissimae operationis et justae damnationis. In eo autem quod nunc dicis, quod si volens Deus, etc. Declarat quia non potest accusari, si diu viventes in carne malos patienter tolerat, ut eos in malitia perseverantes postmodum acerbius puniat; et bonos eorum pravitate vexari permittit, ut eis pro patientiae merito majorem gloriae coronam reddat. Si eos, quos indurat patienter sustinet ut eos justius damnet, postquam diu sustinuerit, non ejus accusanda est patientia et infinita clementia, sed eorum duritia, qui bonitate ejus in perditionem abutuntur. Alioqui unus est solis calor, et secundum [Col. 0734C] essentias subjacentes alia indurat, alia liquefacit, alia dissolvit, alia constringit. Liquatur enim cera, et induratur lutum, et tamen caloris non est diversa natura. Si et bonitas Dei atque clementia vasa irae, id est populum Judaeorum et caeteros reprobos indurat; vasa vero misericordiae, id est electos, liquat. Non potest figmentum fictori suo dicere: Cur me fecisti sic? quia et ipse fictor habet potestatem facere ex eodem luto, prout voluerit, alia vasa ad honestos usus, alia ad inhonestos. Quod, id est si Deus volens ostendere iram, sustinuit in multa patientia vasa irae, tu quis es qui respondeas Deo? Voluit Deus ostendere iram suam, non utique animi perturbationem, sicut est quae circa homines nuncupatur, [Col. 0734D] sed justam vindictam, et notam facere potentiam suam ad quam pertinet damnare iniquos. In hoc quoque demonstratur ejus potentia, quod et malis bene uti optimus possit. Ostendere ergo voluit hanc potentiam, qua bene utitur etiam malis, multa illis naturalia et temporalia bona largiens, eorumque malitiam et comparationem ad exercendos et admonendos bonos accommodans, ut in eis discant agere gratias Deo, quod ab eis non suis meritis quae in eadem massa paria fuerunt, sed illius miseratione discreti sunt. Si enim soli hi crearentur ex Adam, qui essent per gratiam redimendi, et praeter hos qui ut Judaei in filios adoptantur, nulli alii homines nascerentur, lateret beneficium quod donaretur indignis, quia nullis ex eadem damnabili stirpe venientibus [Col. 0735A] debitum supplicium redderetur. Volens itaque Deus ostendere iram et notificare potentiam suam, sustinuit in multa patientia vasa irae aptata in interitum, id est reprobos homines, in quibus latet ira ejus, qui aptati sunt in perditionem, longanimiter toleravit, ut ordinate disponeret eos, et uteretur illis ad instructionem salutis eorum quorum miseretur, ideoque vasa misericordiae vocantur. Non quod illi essent necessaria sive angelica, sive humana peccata, cui nec justitia creaturae cujusquam est necessaria, sed ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae, ne se in bonis operibus tanquam de propriis extollerent viribus; sed humiliter intelligerent, nisi illis Dei gratia non debita, sed gratuita subveniret, id fuisse reddendum meritis suis, quod [Col. 0735B] aliis in eadem massa redditum cernerent. Ita enim quid sibi praestetur dicunt gratis justificati, dum non suo merito, sed gloria ditissimae Dei misericordiae discernuntur a damnatis, cum quibus eadem justitia fuerant et ipsi damnandi; caeteri autem homines ad istam gratiam non pertinentes, quorum tamen et animam et corpus Dei bonitas operata est, et quidquid habet ipsa natura praeter vitium, quod eidem infixit superbientis voluntatis audacia, propter hoc a Deo (qui illos ita peccaturos, ut aeterno essent igne damnandi, sine dubitatione praescivit) creati sunt, ut in his ostenderet liberum desertoris arbitrium sine sui gratia quid valeret, et in eorum justis ac debitis poenis vasa misericordiae, quae non suorum operum meritis, sed gratuita Dei gratia discreta sunt [Col. 0735C] ab illa concreatione, quid sibi collatum esset, addiscerent «ut omne os obstruatur (Rom. III) ,» etc. «Qui gloriatur, in Domino glorietur (I Cor. I) .» Ut ostenderet, inquit, divitias gloriae suae, qua glorificatur in sanctis, bene faciens eos operari, in vasa misericordiae, id est in homines quos replet sua misericordia, quae, id est quos homines electos praeparavit, id est praeordinavit ad gloriam aeternam. Quos et vocavit scilicet nos, non solum ex Judaeis, ut ipsi Judaei volebant, sed etiam ex gentibus, ut ex utrisque fieret unus credentium populus. Ex quo ostenditur, non gentes eligi vel Judaeos, sed hominum voluntates divinitus illuminatas. Quos et vocavit nos, pro eo positum est, ac si dixisset: Sicut nos quos vovavit [Col. 0735D] non solum ex Judaeis, sed etiam ex gentibus. Superiora enim quasi de Pharaone et Aegyptiis, qui fuerunt vasa irae, et de filiis Israel qui erant vasa misericordiae, disputare videtur. Nunc autem ne solum illi antiqui Israelitae intelligerentur vasa misericordiae, ostendit quia et nos qui ad novam gratiam vocati sumus, non solum ex illo Hebraeorum populo, sed etiam ex gentilitate, vocata vasa sumus ejusdem misericordiae. Etiam ex gentibus vocavit nos Deus sicut ipse dicit loquens in Osee: Non plebem meam, id est gentilitatem quae non erat plebs mea, vocabo plebem meam, id est vocabulum peculiaris populi mei dabo illi in gratiam nominis Christiani, et non misericordiam consecutam, id est eamdem gentilitatem quae misericordiam consecuta non fuerat, [Col. 0736A] sed sine misericordia perditioni relicta erat, vocabo consecutam misericordiam, id est hoc vocabulum illi dabo, ut appelletur consecuta misericordiam, ut nomen indicet beneficium. Et erit istud in tempore gratiae in loco, id est in terra gentium, ubi dictum est eis divinitus. Non plebs mea estis vos ibi, id est in eadem gentium regione vocabuntur, qui ibi fuerint, filii Dei vivi. Per hoc quod Deus gentiles ad cultum suum non vocabat, sed in errore reliquerat, dicebat eis: Non plebs mea vos. Sed in loco gentium ubi hoc antea dictum est, ibi postmodum praedicata per apostolos Evangelii gratia, vocati sunt qui illic crediderunt, filii Dei non mortui, sed vivi. Coluerunt enim prius multos deos mortuos, id est homines mortuos, quos sibi deos constituerant, sicut [Col. 0736B] Jovem et Apollinem et Herculem, et ideo ne quis talium intelligeretur, nunc Deus a propheta dici, cum de gentilibus sermo esset, cognominavit Deum vivum.
«Isaias autem clamat pro Israel: Si fuerit numerus filiorum Israel tanquam arena maris, reliquiae salvae fient (Isa. X) . Verbum autem consummans et abbrevians in aequitate, quia verbum breviatum faciet Dominus super terram. Et sicut praedixit Isaias: Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes fuissemus (Isa. I) .»
Quia hos dixerat vocatos non solum ex Judaeis sed etiam ex gentibus, et gentium vocationem, de quibus [Col. 0736C] minus videbatur, astruxerat prophetico testimonio, vult similiter auctoritate prophetica Judaeorum vocationem ostendere. Osee dicit de gentium conversione, sed Isaias clamat, id est aperte et publice testatur pro Israel, id est pro conversione Judaeorum. Si fuerit numerus, etc.: Hoc est, etiam si multitudo non crediderit, tamen pauci credent. Et revera, si legamus Josephum, quanta hominum in Jerusalem et in Judaea fuerit multitudo quando passus est Dominus, intelligemus vix paucos in apostolis et in apostolicis viris salvatos esse ex Judaeis. Sed non quia fracti sunt infideles et superbi, ac per hoc infructuosi rami, ut insereretur oleaster gentium, ideo perire potuit radix patriarcharum et prophetarum. Quia si fuerit, inquit, numerus filiorum [Col. 0736D] Israel sicut arena maris, id est si fuerint tot Judaei, ut non possint numero comprehendi, sed omnem supputationem vicerit multitudo eorum, sicut arena quae non potest numerari, reliquiae salvae fient, id est illi quos sibi Dominus relinquet, quando alios abjiciet, salvabuntur. Vel si numerus eorum fuerit sterilis et gravis ut arena maris, reliquiae quae erunt fulgentes et coelo inhaerentes sicut stellae, salvabuntur. Utrumque enim promissum est Abrahae. «Erit, inquit, semen tuum sicut stellae coeli, et velut arena quae est in littore maris (Gen. XXVIII) .» Vere salvabuntur, nam verbum erit consummans et abbrevians in aequitate. Ideo salvabuntur, quia verbum Evangelii quod eis tradetur, erit consummans hominem in justitia, id est perfectionem justitiae [Col. 0737A] dans, et ea consummans ac perficiens quae lex non poterat. Et abbrevians, id est in uno geminae charitatis praecepto comprehendens omnia, quae lex multiplicibus praeceptis instituerat. Et erit abbrevians in aequitate, secundum illud: «Quod tibi non vis ab alio fieri, tu alii ne feceris (Tob. IV) .» Et prout vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis similiter (Matth. VII) . Vel in uno Christo abbrevians omnia legalia, et hoc in aequitate, quia aequum est hoc verbum breviari, ut nihil desit ad justitiam de omnibus praefiguratis. Sive in aequitate, quia quae aequa sunt, retinet, ut moralia; quae jus est tolli, tollit, ut figuras. Vere novum verbum erit abbrevians, quia verbum breviatum faciet Dominus Jesus super terram, id est ut compendio fidei per [Col. 0737B] gratiam salvos faciat credentes, non per innumerabiles observationes, quibus Judaeorum plebs serviliter onerata premebatur. Hoc verbum fecit Dominus super terram conversans inter homines. Dictum fuit, reliquias esse salvandas ex multitudine pereuntium. Et sicut iterum praedixit Isaias: Nisi Dominus Sabaoth, id est exercituum, cui serviunt exercitus angelorum et hominum, reliquisset nobis Judaeis semen, id est electos filios qui disseminarentur per orbem, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes fuissemus, id est sicut in Sodoma et Gomorrha post discessum Loth soli reprobi remanserunt qui simul perirent; ita et nos in Jerusalem post Christi resurrectionem soli reprobi et perituri remansissemus. Hi enim qui ex circumcisione [Col. 0737C] crediderunt, vocantur semen, quia sparsi per terras multiplicati sunt, et velut grana seminis copiosam segetem fidelium germinaverunt. Et propter istos non fuerunt Judaei sicut Sodoma et Gomorrha, quia non omnes fuerunt reprobi, nec omnes perierunt, quoniam isti sunt electi atque salvati de multitudine illorum.
«Quid ergo dicemus? Quod gentes quae non sectabantur justitiam, apprehenderunt justitiam, justitiam autem quae ex fide est: Israel vero sectando legem justitiae, in legem justitiae non pervenit. Quare? Quia non ex fide, sed quasi ex operibus. Offenderunt enim in lapidem offensionis, sicut scriptum est: Ecce pono in Sion lapidem [Col. 0737D] offensionis, et petram scandali, et omnis qui credit in eum, non confundetur (Isa. VIII) .»
Ab auctoritate utriusque prophetae infert: Quandoquidem, inquit, Osee de gentibus dicit: «Vocabo non plebem meam, plebem meam (Ose. II) ,» et Isaias de filiis Israel clamat, quia reliquiae eorum salvabuntur, id est pauci de multitudine, ergo quid dicemus, id est quid per haec prophetarum dicta de gentibus et Judaeis diffiniemus? Istud possumus ex praedictis oraculis inferre et asserere, quod gentes, quae neque per hostias, neque per voluntatem sectabantur justitiam Dei, apprehenderunt justitiam, non quamcunque, non eam quae est ex lege, sed eam justitiam quae est ex fide, id est per gratiam, quia non superbierunt, sed in Christum crediderunt, [Col. 0738A] sed Israel, id est carnalis populus Judaeorum, sectando per carnales observantias legem justitiae, id est legem quae est justitiae bene intellecta, non pervenit in legem justitiae, id est venit quidem aliquantulum in legem justitiae, sed non pervenit in eam, quia quamvis opera legis faceret, non tamen ex amore justitiae fecit ea, sed ex timore poenae, et ita cordis innocentiam habere non potuit: Ubi probatur vera esse supradicta sententia, quia non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, quoniam gentes, ut dictum est, quae justitiam non quaesierunt, justitiam invenerunt; et Israel qui legem justitiae sectabatur, non potuit in eam pervenire. «Terribilis ergo Deus in consiliis super filios hominum (Psal. LXV) ,» et judicia ejus occulta sunt, [Col. 0738B] non injusta. Gentes quae non sectabantur justitiam, quae ex lege est, quasi propriam suam apprehenderunt justitiam, quae est ex fide. Israel autem sectans per opera legem justitiae, non pervenit corde in legem justitiae. Et quare? Quasi diligenter hoc attendamus, cur in eam pervenire non potuit. Quia non ex fide, id est quia non speravit in Deum, non illam petivit a Deo, non credidit in eum qui justificat impium. Non ex fide, sed quasi ex operibus, id est quasi justitiam per semetipsum operans, non in se credens operari Deum. Deus est enim qui operatur in nobis et velle et operari pro bona voluntate. Sed Israel non quaerebat justificari ex fide, sed quasi ex operibus, quia fidem non putavit esse causam et principium justitiae, sed opera carnalium observationum [Col. 0738C] justitiae principium esse credidit, et glorians quasi de operibus, exclusit a se gratiam; ac quasi de sanitate praesumens, respuit medicinam. Vere non ex fide justificari quaesivit populus Judaeorum, sed velut ex operibus, nam offenderunt in lapidem offensionis, id est Christum humilem per superbiam suam calcare volentes, gressum suae rectae actionis laeserunt, et quassati corruerunt. Quasi ipsa sua justitia offenderunt in Christum, quia velut de justitia timuerunt, et fidem Christi spreverunt. Qui ad similitudinem parvi lapidis, a quo non cavetur, fuit eis habilis ad offendendum, latens in humilitate. Omnibus quoque malis est ipse Christus lapis offensionis, quia quidquid dicit, amarum est illis, et [Col. 0738D] commoventur ex dictis ejus. Ita offenderunt in hunc lapidem, sicut scriptum est apud Isaiam dicente Patre: Ecce pono in Sion lapidem offensionis, id est per incarnationis mysterium pono Christum in Sion, hoc est in Ecclesia fundamentum, qui Judaeis erit lapis offensionis, quia non sibi cavebunt ab illo humili et parvo, propter suae mentis caecitatem, sed offendent in eum et corruent, et pono ibi petram scandali, id est eumdem Christum, qui in passione erit illis petra scandali, id est deformis et asper et durus, in quo scandalizabuntur irascentes et indignantes, cum se Flium Dei dixerit. Lapis vocatur politus et lubricus, quando si calcatur, pes cito labitur; petra vero dicitur, quando est inculta et aspera. Christus ergo in nativitate vel in conversatione [Col. 0739A] et praedicatione sua Judaeis lapis fuit offensionis, et in passione petra scandali, quia qui prius in ortu et humana conversatione visus est eis contemptibilis et conculcabilis, postmodum in passione nimium deformis et asper illis apparuit. Plus autem est scandalum, quam offensio, quia scandalum dicitur a Graeco, quod est scandalizo, et est proprie impactio pedum. Ita ergo Judaei offenderunt in Chritum, ut omnino impingerent pedem ibi et confringerent. Non solum enim contempserunt eum, sed et crucifixerunt. Pono hunc lapidem offensionis, quantum ad reprobos; et propter electos subjungo, quia omnis sive Judaeus, sive gentilis, sive servus, sive liber, qui crediderit in eum, non confundetur, id est non erubescet in futuro cum ille venerit ad judicium. [Col. 0739B] Qui enim crediderit in eum, non habebit suam justitiam, quae est ex lege, quamvis sit bona lex, sed implebit ipsam legem non sua justitia, sed data ex Deo. Ita enim non confundetur. Nam qui in se gloriatur, confundetur, non enim sine peccatis invenietur. Ille autem tantummodo non confundetur, qui in Domino gloriatur. Quicunque illum fide exspectant, cum venerit, gaudebunt. Qui sine fide sunt, cum venerit quod nunc non vident, erubescunt; quomodo solent confundi qui inveniuntur in aliqua culpa, et eis insultatur ab omnibus; sed tamen non transiet illa confusio nec delebitur. Notandum autem, quia hoc testimonium Apostolus ex duobus locis libri Isaiae, conjunxit. Ita enim ibi legitur: «Ecce ego mittam in fundamentis Sion lapidem [Col. 0739C] probatum, lapidem angularem, pretiosum, in fundamento fundatum. Qui crediderit, non festinet (Isa. XXVIII) .» Atque alibi in eodem libro: Et erit, inquit, vobis in sanctificationem: in lapidem autem offensionis, et in petram scandali, duabus domibus Israel (Isa. VIII) .» Unde perspicuum est, apostolos in interpretatione Veterum Scripturarum sensum quaesisse, non verba, nec magnopere de ordine, sermonibusque curasse, cum intellectui res pateret.
«Fratres, voluntas quidem cordis mei, et obsecratio ad Dominum fit pro illis in salutem. Testimonium enim perhibeo illis, quod aemulationem [Col. 0739D] Dei habent, sed non secundum scientiam. Ignorantes enim Dei justitiam, et suam quaerentes statuere, justitiae Dei non sunt subjecti: finis enim legis Christus ad justitiam omni credenti.»
Hinc jam incipit de spe Judaeorum loqui, ne etiam gentes superbire audeant adversus eos. Sicut enim Judaeorum superbia refellenda erat tanquam ex opere gloriantium, sic et gentibus occurrendum est, ne tanquam Judaeis praelati superbiant. Dixi quia non pervenerunt in legem justitiae, sed offenderunt in lapidem offensionis, non quia illos odio habeam, nec quia de illis omnino desperem. Nam sciatis, fratres, quia intima voluntas cordis mei fit pro illis in salutem, id est ex corde volo illorum salutem. [Col. 0740A] Voluntas quidem cordis mei pro illis optat, ut accipiant salutem, quamvis illorum voluntas adhuc obsistat. Potens est enim Deus corda illorum convertere. Non solum voluntas, sed etiam obsecratio, id est oratio cum obtestatione sacrorum, fit a me pro illis ad Deum in salutem, id est ut efficacior sit oratio mea pro illis, facio eam cum adjuratione sacrorum, in salutem illorum dirigens intentionem, hoc est, ut credant, et per fidem consequantur salutem. Non enim aliter salvari poterunt. Quamvis Apostolus eis instanter evangelium praedicaret, parum tamen esse credebat, nisi pro illis etiam oraret ut crederent, quoniam voluntas ut ad vera credenda moveatur, non sibi sufficit, nisi per gratiam Deus illi opituletur, nec ipsa conversio fieri potest sine Dei adjutorio. [Col. 0740B] Obsecro, inquit, pro illis, et justum est ut obsecrem, nam aemulationem Dei habent. Nam ego qui olim similis fui, et idcirco novi intentionem cordis ipsorum, perhibeo illis testimonium, quod aemulationem Dei habent, id est bono zelo moventur ad defendendam legem, sed non secundum scientiam, quia imprudenter agunt, dum nos quasi praevaricatores legis persequuntur. Nesciunt enim quia nos potius quam ipsi legem adimplemus, qui spiritualiter eam observamus; et idcirco bona quidem intentione volunt legem contra praevaricatores defendere, sed non secundum scientiam, quia nesciunt qui sunt illi contra quos moventur. Hoc et Dominus sic praenuntiavit: «Venit hora ut omnis qui interficit vos, arbitretur obsequium se praestare Deo [Col. 0740C] (Joan. XVI) .» Putabant enim se Deo placere ex eo quod Christianos velut ex defensione legis interficiebant, quia aemulationem Dei habebant, sed non secundum scientiam. Vere non secundum scientiam. Nam ignorantes justitiam Dei, id est quae a Deo datur per fidem Christi, et quaerentes statuere suam justi tiam, id est quam suis viribus per observantiam legis putant se facere, non sunt subjecti justitiae Dei, id est Christo. De se enim praesumentes, gratiam repellebant, et in Christum propterea non credebant, ignorantes justitiam Dei, et suam volentes statuere; justitia Dei hic dicitur, non quam justus est Deus, sed quam dat homini, ut justus sit homo per Deum. Justitia autem illorum erat, quia de suis [Col. 0740D] viribus praesumebant, et quasi impletores legis seipsos ex sua virtute dicebant. Ignorabant ergo justitiam Dei, id est quam dat homini Deus, qui solus est justus atque justificans; et volebant constituere suam, id est velut a se sibi paratam, non ab illo impertitam; et ideo justitiae Dei non erant subjecti, quia superbi erant, de suo putantes, non de Dei placere posse se Deo. Vere ignorabant justitiam Dei, nam Christus quem caeci respuebant, est finis, id est consummatio legis, quia in eo lex consummatur et perficitur. Finis, id est perfectio legis, est Christus ad justitiam complendam omni in se credenti, quia omnis qui in Christum credit, habet ipsum Christum consummationem legis, ut per eum faciat justitiam. Sunt enim opera quae videntur bona [Col. 0741A] sine fide Christi, et non sunt bona, quia non referuntur ad eum finem ex quo sunt bona. Talia erant opera istorum, qui suam justitiam quaerebant statuere, quia ipsum quod datur: «Non concupisces (Exod. XX) ,» et caetera hujusmodi mandata sancta et bona ipsis tribuebantur, quae ut possit homo facere, Deus operatur in homine per Christi fidem, qui finis est ad justitiam omni credenti, cui per spiritum incorporatus factusque membrum ejus, potest quisque illo incrementum intrinsecus dante operari justitiam, de cujus operibus etiam ipse dixit, quia sine me nihil potestis facere (Joan. XV) .» Finis enim dicitur ipse Christus, quia quidquid agimus, ad illum referimus; et cum ad eum pervenerimus, non habebimus ultra quod quaeramus, sed [Col. 0741B] ibi permanebimus. In eum namque dirigitur nostra intentio. Ad quem cum pervenerimus, non erit ultra quo tendamus, quia ibi est omnium bonorum plenitudo.
«Moyses enim scripsit, quoniam justitiam quae ex lege est, qui fecerit homo, vivet in ea (Levit. XVIII) . Quae autem ex fide est justitia, sic dicit: Ne dixeris in corde tuo, quis ascendit in coelum? (Deut. XXX) id est Christum deducere, aut quis ascendit in abyssum? hoc est Christum ex mortuis revocare. Sed quid dicit Scriptura? Prope est verbum in ore tuo et in corde tuo. Hoc est verbum fidei quod praedicamus, quia si confitearis in ore tuo Dominum Jesum, et in corde tuo credideris, quod Deus illum excitavit a mortuis, [Col. 0741C] salvus eris.»
Vere Christus est finis legis ad veram justitiam, nam in ipsa lege antequam ad Christum veniatur, est quaedam umbratilis justitia. Moyses enim ita scripsit. Probat Apostolus auctoritate Moysi duas esse justitias, quia dixerat Judaeos esse ignorantes justitiam Dei, et suam quaerentes statuere. Vere sunt duae, una per legem, altera per Christum. Moyses enim scripsit, quia homo qui fecerit justitiam quae ex lege est, vivet in ea, legem hoc loco pro ipsis operibus ponens. Qui autem vivebant in his operibus, timebant utique, ne si non ea fecissent, lapidationem vel combustionem vel aliquid hujusmodi paterentur. Ergo qui fecerit, inquit, ea, vivet in [Col. 0741D] illis, id est habebit praemium ne ista morte puniatur; non ergo apud Deum, ex cujus fide si quis in hac vita vixerit, cum hinc exierit, tunc eum magis habebit praesentissimum praemium. Non itaque ex fide vivit, quisquis praesentia quae videntur, vel cupit vel timet, quia fides Dei ad invisibilia pertinet, quae post dabuntur. Nam est et ista quaedam in operibus justitia, quando sine suo praemio relicta non est, ut qui fecerit eam, vivat in illa. Unde et superius dictum est, quia etsi Abraham ex operibus justificatus est, habet gloriam, sed non apud Deum. Aliud est ergo, non justificari apud Deum; aliud, non justificari. Qui omnino non justificatur, nec illa servat quae temporale habent praemium, nec illa quae aeternum; qui autem in operibus legis justificatur, [Col. 0742A] non apud Deum justificatur, quia temporalem exinde exspectat visibilemque mercedem. Sed tamen etiam ista est, ut dixi, quaedam terrena carnalisque justitia. Haec Moyses de justitia legis. Sed quae est ex fide justitia, sic dicit ipse: Ne dixeris in corde, etc. Vel si justitia legis, in qua vivitur, est vera justitia intelligenda, quae vitam praestat aeternam, ideo proponitur justitia legis, quod qui fecerit eam, vivet in illa, ut cum quisque infirmitatem suam cognoverit, non per suas vires, neque per litteram legis ipsius, quod fieri non potest, sed per fidem concilians justificatorem, perveniat et faciat et vivat in ea. Opus enim quod qui fecerit, vivet in eo, non fit nisi a justificato. Justificatio autem ex fide impetratur, et ita per justitiam fidei completur [Col. 0742B] vera justitia legis. De cujus fidei justitia sic dicit Moyses, vel ipsa dicit in corde hominis: Ne dixeris in corde tuo, id est ne saltem cogites, quis ascendet in coelum? id est nullus homo ascendet, quia hoc est Christum deducere, quantum ad te, id est si hoc cogitaveris, Christum ascendisse negabis. Aut non dixeris in corde tuo, quis descendet in Abyssum? id est nullus pro contempta lege descendet in infernum, quia hoc est Christum a mortuis revocare quantum ad te, id est hoc cogitare, est non credere quod Christus pro nobis mortuus sit, et in infernum pro liberatione justorum, qui ibi tenebantur, descenderit. Vel ita: Cum audieris post resurrectionem praedicari Christum ascendisse in coelum, noli dicere in corde tuo, mendacium est, quis enim ascendet? [Col. 0742C] Quia haec infidelitas, quantum in te est, Christum de coelo ad terram deducit. Aut cum audieris praedicari quod ad infernum descendit, noli dubitare et putare hoc incredibile, quia haec incredulitas, quantum ad te, revocat Christum a mortuis, id est negat Christum fuisse mortuum. Nam si in abyssum descendisse dubitetur, nec mortuus esse creditur, quia sicut mortuus est ut mortem occideret, sic in abyssum descendit ut suos inde retraheret. Et haec est justitia fidei, distans a justitia mortalitatis legis, ut non dubitet quis de spe Dei, quae in Christo est, ut non diffidat Christum spoliasse infernum, et cum sanctorum animabus coelum ascendisse, quia qui hoc credit, ex hoc efficitur justus. Potest et ita intelligi: [Col. 0742D] Ne dixeris in corde tuo, quis ascendet in coelum? id est quis illuc ascendet Christum inde ad nos deducere, aut quis descendet in abyssum? hoc est quis in infernum descendet Christum inde ex mortuis revocare? Non enim exspectavit Christus ut aliquis homo ascenderet in coelum ad deducendum eum, quod impossibile erat; sed ipse sua sponte descendit, a paterna sede veniens quaerere, et salvum facere quod perierat. Neque fuit necesse vel possibile ut aliquis in abyssum descenderet ad revocandum inde Christum a mortuis, quia ipse sua virtute, ligato forti adversario et spoliato inferno, resurrexit a mortuis (Luc. XIX) . Ne dicas, inquit, quis ascendet in coelum Christum deducere? quasi et in terra non sit Christus, qui per divinitatem est ubique; [Col. 0743A] aut quis descendet in abyssum Christum ex mortuis revocare? quasi Christus in abysso contineri possit, qui nullo loco continetur, sed omnia continet; vel inter mortuos morari possit, qui vita est. Hoc ne dixeris. Sed quid dicit Scriptura per Moysen (Deut. XXX) de Christo? Prope est verbum, id est Christus qui est verbum et sapientia Dei (I Cor. I) est prope, hoc est, non longe est a natura animorum et loquendi ratione. Prope est in ore tuo ad confitendum, et in corde tuo ad credendum. Et ideo non per loca quaeras eum, qui sicut verbum et veritas et sapientia ubique est, et in corde justorum manet atque in ore; sed credas quia verbum quod personaliter unitum est humanitati, prope nos est, quoniam non a locutione nostra remotum est, neque ab intellectu. [Col. 0743B] Hoc verbum quod Moyses dicit ita esse prope, est verbum fidei quod praedicamus, id est Christus, in quo nostra fides constat, quem annuntiamus. Hoc praedicamus de illo, quia si confitearis, etc. Vel ratio redditur, cur in ore et in corde verbum hoc debeat esse. Quia si confitearis in ore tuo Dominum Jesum, et in corde tuo credideris, quod Deus illum excitavit a mortuis, salvus eris. Non est laus fidei Christianorum, quia credunt mortuum Christum, sed quia credunt resurrexisse Christum. Nam mortuum et paganus credit. Haec est laus fidei quia credimus eum resurrexisse, et speramus nos quoque per eum resurrecturos esse. Non enim ait, si confessus fueris; quia eum Deus tradidit ad occidendum; sed si confessus fueris, quia Deus eum suscitavit [Col. 0743C] a mortuis, tunc salvus eris. Intantum salvus, inquantum justus. Quare autem credimus et mortuum? Quia credere eum resurrexisse non possumus, nisi prius mortuum fuisse credamus. Pertinet autem ista confessio praecipue ad martyres, qui coram tyrannis Christum confitebantur, et pro ejus confessione moriebantur. Nam nostro tempore facile est, ut quisque Christum voce confiteatur, ideoque vox sola non sufficit sine operibus.
«Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem. Dicit enim Scriptura: Omnis qui credit in illum, non confundetur (Isa. XXVIII) . Non est enim distinctio Judaei et Graeci. Nam idem Dominus omnium, dives in omnes qui [Col. 0743D] invocant illum. Omnis enim quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit (Joel. II) .»
Vere si resurrectionem Christi corde credideris, et ore confessus fueris, salvus eris, nam corde creditur ad justitiam, sed ore confessio fit ad salutem. Hoc est, qui corde credit, habet in praesenti justitiam, quia justus ex fide vivit (Habac. II) ; et qui ore confitetur, habet in futuro salutem. Et idcirco oportet nos esse et justitiae memores et salutis, quandoquidem in sempiterna justitia regnaturi, a praesenti saeculo maligno salvi fieri non possumus, nisi et nos ad salutem proximorum nitentes, etiam ore profiteamur quod corde gestamus. Credere enim dat salutem, quia justitiam parit, quae est causa salutis, si quod cor credit, os confiteatur. Hoc est enim confiteri, [Col. 0744A] dicere quod habes in corde. Si autem aliud in corde habes, et aliud dicis, loqueris, non confiteris. Noli erubescere de spe tua in conspectu hominum. Quomodo vivit in corde tuo, sic habitet in ore tuo, quia non sine causa signum suum Christus in fronte nobis figi voluit tanquam in sede pudoris, ne Christi opprobria Christianus erubescat. Parum est ergo in corde habere Christum, et nolle confiteri dum timetur opprobrium. Qui enim salutem cupit habere, debet fidem suam ore proferre, quia ore confessio fit ad salutem. Alioquin credulitas cordis non dat salutem, quamvis corde credatur ad justitiam, vere fides ore prolata perducit ad salutem, nam Scriptura dicit in libro Isaiae: Omnis non solum Judaeus, sed et gentilis, qui credit in illum, hoc est in Christum, [Col. 0744B] non confundetur, id est non erubescet in die judicii, quia salutem quam credit, consequetur. Et vere omnis. Non est enim distinctio Judaei et Graeci, id est propheta neque Judaeum, neque gentilem nominavit: sed in eo quod ait, omnis, ostendit de utroque populo, quia quicunque sincera fide rectisque operibus Deo ingemuerit, salvus esset possit. Vere non est distinctio. Nam idem Dominus est omnium, sive Judaeorum, sive gentilium, dives in omnes, id est sufficiens ditare omnes qui invocant illum, id est qui pia devotione in seipsos vocant illum, praeparando se dignos tali habitatore. Illis est dives qui invocant, non modo credunt, quia credere dat remissionem peccatorum, invocare impetrat promissa Dei. Orans invocat, sed hoc non potest nisi prius credat. Jure [Col. 0744C] dixi quia est dives in omnes, non in quosdam, vel in paucos invocatores suos, quia sicut Joel testatur, cum gratiae tempus praenuntiat, omnis quicunque invocaverit nomen Domini salvus erit. Nullus excipitur, nulli gratia haec denegatur; sed omnis Judaeus et gentilis, cujuscunque gradus et conditionis sit, quicunque piis precibus invocaverit nomen Domini, praeparans se dignum ad excipiendum in sui cordis templum habitatorem Deum, salvus erit aeterna salute.
«Quomodo ergo invocabunt in quem non crediderunt? Aut quomodo credent ei quem non audierunt? Quomodo autem audient sine praedicante? Quomodo vero praedicabunt nisi mittantur, sicut scriptum est: Quam speciosi pedes evangelizantium pacem, evangelizantium bona (Isa. LII; Nahum I) .»
Probato quod de utroque populo assumuntur qui salvi fiant, ostendit quod per missionem ad utrosque factam assumuntur, quam qui non recipit, inexcusabilis est. «Quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit (Joel. II) .» Ergo oportet credere. Quia quomodo invocabunt in quem non crediderunt? Invocatio, inquit, salvat. Nemo autem invocat qui non credit. Nisi enim crediderint, non invocabunt; et nisi invocaverint, non salvabuntur. Hoc maxime de gentibus dicitur, ne quis Judaeos tantum putaret ad fidem vocandos. Quomodo invocabunt Christum in quem non crediderunt? Prius oportet ut credant. Aut quomodo credent in quem non audierunt? Prius enim [Col. 0745A] necesse est ut ab ore alicujus audiant illum. Credere namque est ex auditu. Sed quomodo audient eum sine aliquo praedicante? Necesse est ut aliquis praedicet, a quo caeteri audiant quid credere debeant. Non enim audient nisi praedicatum fuerit. Sed quomodo doctores praedicabunt nisi mittantur? Non possunt praedicare nisi missi fuerint, quia non sunt veri apostoli nisi missi. Et inanis est hominum conatus, nisi Deus missos suos juverit. Nec eis annuntiandi virtus ulla subsistit, nisi adfuerit illis ipse qui misit. His dictis refutat Apostolus eos, qui negabant ad incircumcisas gentes mittendos esse praecones Christi, et ostendit salutem per Dei gratiam omnibus advenisse. Salus, inquit, est ex invocatione, invocatio ex fide, fides ex auditu, auditus ex praedicatione, [Col. 0745B] praedicatio ex missione, ut ita totum descendat ex fonte gratiae. Omnia ergo non ex nobis, sed ex Dei gratia sunt nobis, qua praemissi sunt praedicatores nostrae salutis, sicut in Isaia scriptum est: Quam speciosi, id est admirabiliter pulchri, pedes, id est gressus apostolorum mundum illuminantium, in quo apparet eos a Deo missos, quoniam aliter hoc facere non possent. Speciosi sunt, id est pulchritudine virtutum, et claritate miraculorum ac praedicationis decorati sunt; pedes, id est incessus apostolorum evangelizantium, id est bene nuntiantium hominibus pacem, id est reconciliationem et concordiam ad Dominum. et evangelizantium bona regni coelorum.
«Sed non omnes obediunt Evangelio. Isaias enim [Col. 0745C] dicit: Domine, quis credidit auditui nostro? (Isa. LIII; Joan. XII.) Ergo fides ex auditu, auditus autem per verbum Christi.»
Apostoli quidem omnibus evangelizant pacem, sed non omnes obediunt Evangelio, ut poenitentiam de praeteritis agentes, et de caetero recte viventes, studeant habere pacem cum Deo. Nam cum auditus sit ex gratia, necessaria est et alia quae cor moveat, quia nil foris proficit sermo docentis, si Deus intus cor non tetigerit audientis. Et vere non omnes obediunt Evangelio, sed pauci. Nam Isaias voce praedicatorum dicit, querimoniam faciens de raritate auditorum: Domine, quis, id est quam rarus est qui credidit auditui nostro, id est auditui praedicationis, quam a te audivimus et eis nuntiavimus? Raro ex [Col. 0745D] multis invenitur aliquis qui credat. Et qui non credunt, manifestum est, quia non obediunt. Auditui praedicationis crediderunt pauci de multitudine, ergo fides est ex auditu; quia ex eo quod audivimus a doctoribus, incipimus credere; sed auditus est non per merita nostra, sed per verbum praedicationis Christi quod ab ejus gratia doctores perceperint.
«Sed dico: Nunquid non audierunt? Et quidem in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) .»
Isaias dicit quod pauci crediderunt, sed ego dico: Nunquid non audierunt? Utique audierunt, et ideo inexcusabiles sunt qui non crediderunt. Et quidem [Col. 0746A] audire potuerunt non solum proximi, sed et remotissimi. Nam in omnem terram exivit sonus, id est fama eorum, id est apostolorum, et in fines orbis terrae, id est in omnes mundi terminos in circuitu processerunt ipsa verba eorum, ut veritas non solum per famam audiretur, sed et per ipsa praedicantium dicta cognosceretur. Quod tamen ex toto necdum fuerat impletum, quando scribebat Apostolus; sed verbis praeteriti temporis locutus est, sicut et propheta quod futurum erat, et ex magna parte jam completum fuerat.
«Sed dico: Nunquid Israel non cognovit? Primus Moyses dicit: Ego ad aemulationem vos adducam in non gentem, in gentem insipientem, in iram vos mittam (Deut. XXXII) . Isaias autem audet et [Col. 0746B] dicit: Inventus sum a non quaerentibus me, palam apparui his qui me non interrogabant. Ad Israel autem dicit: Tota die expandi manus meas ad populum non credentem, sed contradicentem mihi (Isa. LXV) .»
In omnes gentes usque ad orbis terminos processit fama Christiani nominis. Sed dico: Nunquid Israel non cognovit quod totus mundus audivit? Non ignoravit Israel hanc salutem, sed cognovit quia posset audisse et cognovisse. Cognovit, quia contradicere non potuit. Sed non vere cognovit, ut in mente ejus bene sederet. Cognovit ad testimonium suae damnationis, non in adjutorium suae salvationis. Vere cognovit, quia Moyses primus doctor eorum dicit hoc, et omnes prophetae post eum similia [Col. 0746C] loquuntur. Hoc enim innuitur in eo quod Moyses nunc primus appellatur, quem alii secuti sunt in eodem sensu. Moyses voce Dei dicit Judaeis in cantico, dum infidelitatem eorum praenuntiat: Ego adducam vos ad aemulationem in non gentem, id est tale quid faciam genti paganorum, quae nec gens dicenda est, propter stultitiam idololatriae, unde vos aemulationem, hoc est, invidiam habebitis, invidia namque tabescunt Judaei, dum gentes Deum eorum suum dicant et legem atque prophetas ad se pertinere dicunt. Et ita adducti sunt ad invidiam in non gentem, hoc est contra gentilem populum, de quo dictum erat: «Omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram Deo (Isa. XL) .» [Col. 0746D] Vel in non gentem, quae cum esset gens, gentilitatem credendo deposuit; et facta est non gens, id est plebs Christiana per baptismum. Quandiu enim fuerat infidelis, fuit gens, sed in Ecclesia dicitur populus acquisitionis (I Petr. II) . Ita, inquit, mittam vos in aemulationem in non gentem, id est contra conversam gentilitatem, quae fidem apprehendet quam vos respuetis, in gentem insipientem, id est contra eamdem gentilitatem, quae Dei sapientiam ignorabat, et stultitiam idololatriae praedicabat, et mittam vos in iram, id est in indignationem, hoc est permittam vos irasci et indignari, hoc est tanta beneficia gentilitati tribuam, ut vos inde irascamini. Hoc Moyses dixit, et hanc Scripturam Judaei legunt et legerunt, ideoque praedicationem [Col. 0747A] Christi in gentibus per orbem esse cognoscunt. Hoc Moyses, sed Isaias audet et dicit, id est audacius loquitur de salute gentium, quia quamvis sciret sibi imminere periculum, audacter tamen verbum Dei praedicabat. Manasses enim rex, ut Hebraei testantur, serra lignea post serravit eum. Sciebat igitur Isaias contemnendum se esse ab impiis et interficiendum, et tamen abjecto timore praedicabat Dei gratiam, et ex persona Christi dicebat: Inventus sum a non quaerentibus me, id est sponte me obtuli gentilibus, et per fidem me ab illis inveniri feci, qui me quaerere non noverant, nec in Scripturis adventum meum scrutabantur sicut Judaei, qui adhuc in libris suis adventum Messiae quaerunt et exspectant, palam, non per aenigmata et [Col. 0747B] figuras, sicut in lege, sed manifesta veritatis cognitione apparui his gentilibus qui me non interrogabant ab aliis, quia interrogare non didicerant. Ita ad gentes, sed ad Israel, carnalem dicit: Tota die, id est toto tempore quo cum eis in terra conversatus sum, illuminans mundum, expandi manus meas, id est ampliavi operum meorum beneficia, ad populum Judaicum non credentem mihi, et quod pejus est, contradicentem. Convenienter enim per extentas manus tota die, continuatio bonorum operum intelligitur a quorum intentione Salvator nunquam cessavit, sed infideli populo semper exhibuit, ac sicut nutrix parvulum expansis manibus excipere paratus fuit. Significant enim expansae manus, et parentis clementiam suos filios in sinum recipere [Col. 0747C] gestientis. Possunt et largitatem donantis exprimere, quod nihil eis petentibus denegaverit, sed roganti leproso mox sanitatem reddiderit (Matth. VIII) , et oculos caecorum rogantium protinus aperuerit (Luc. XVIII) , sicque caetera petentibus dederit.
«Dico ergo: Nunquid repulit Deus populum suum? Absit! Nam et ego Israelita sum ex semine Abraham de tribu Benjamin. Non repulit Deus plebem suam quam praescivit.»
Quia tot auctoritatibus confutavit Judaeos, ne insultarent eis gentiles, et dicerent eos ex toto esse repulsos, incipit rursum de eorum salute loqui, ostendens non omnes esse reprobatos. Commemoraverat enim prophetae testimonium de praenuntiata [Col. 0747D] futura incredulitate populi Israel. Tota die expandi manus, etc. Et ne quis male intelligens, universum illum populum crimine incredulitatis et contradictionis arbitraretur esse damnatum, continuo subjecit: Dico ergo, etc. Hic ostendit quam plebem dixerit utique Israeliticam. Quam si totam Deus reprobasset atque damnasset, non utique esset ipse Christi apostolus, ex semine Abrahae et tribu Benjamin. Quia, inquit, dixi populum non credentem et contradicentem, ergo dico et hanc quaestionem facio: Nunquid propter multitudinem incredulorum et contradicentium repulit Deus populum suum, ut evacuaret promissiones quas patribus eorum fecerat? Absit ut repelleret eum, qui tot millia credentium [Col. 0748A] inde elegit! Vere non omnem populum illum repulit, nam et ego qui haec loquor, sum Israelita, id est sum ex eodem populo Judaeus, non proselytus, ex semine Abraham, id est descendens ex Abraham, de tribu Benjamin, id est per lineam Benjamin. Non me repulit Deus, qui ita sum ex illa gente. Similiter non repulit plebem suam ex Israel, quam praescivit, id est praedestinavit. Praedestinatio enim hoc loco significatur nomine praescientiae. Non repulit, inquit, Deus plebem suam quam praescivit, id est d vitam praedestinavit. Atque ut ostenderet Dei gratia fuisse relictas Israeliticae gentis reliquias, non meritis operum eorum, secutus adjunxit valde necessarium testimonium, dicens:
«An nescitis in Elia quid dicit Scriptura, quemadmodum [Col. 0748B] interpellat Deum adversus Israel? Domine, prophetas tuos occiderunt, altaria tua suffoderunt, et ego relictus sum solus, et quaerunt animam meam (III Reg. XIX) . Sed quid dicit illi responsum divinum? Reliqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua ante Baal. Sic ergo et in hoc tempore reliquiae secundum electionem gratiae salvae factae sunt. Si autem gratia, jam non ex operibus. Alioquin gratia jam non est gratia.»
Inde, inquit, potest videri quod Deus multos sua gratia reservavit, quos non repulit, quoniam tempore Eliae tam pauci fuerunt, ut ipsi Eliae nulli viderentur esse quos non repulerit, et tamen tunc in tanta bonorum oppressione fuerunt multi quos in gratia [Col. 0748C] Dei sibi reservavit. Et hoc est, quod interrogando dicit ad increpationem eorum, qui totam plebem Israeliticam a Deo repulsam esse putabant: An nescitis quid Scriptura tertii libri Regum dicit in Elia, id est in gestis Eliae, scilicet quemadmodum ipse interpellat Deum adversus Israel, id est inter se et illos judicem eum interpellat, et contra perfides provocat? Domine, inquit, prophetas tuos praecepto impiissimae reginae Jesabel occiderunt, et altaria tua suffoderunt, id est a fundamentis subverterunt, et ego relictus sum solus ex tuis et quaerunt animam meam, id est me occidere. Quasi dicat: Non debes eis parcere, quia tanta mala fecerunt. Ipse sic interpellabat, et se solum putabat. Sed quid dicit illi responsum [Col. 0748D] divinum? id est quid respondet ei Dominus? Reliqui mihi septem millia virorum. Non ait, relicta sunt mihi; aut, reliquerunt se mihi, sed reliqui mihi. Ubi non humanum opus, sed divina gratia patenter ostenditur. In septem vero millibus virorum, perfecta summa viriliter agentium exprimitur: Reliqui, inquit, mihi, id est per gratiam reservavi, septem millia virorum, quia tunc erant multi quos Deus sibi reservaverat, quamvis nesciret Elias, quoniam grana latebant sub acervo palearum. Qui non curvaverunt genua ante Baal, id est non adoraverunt daemonium, quod adorabat populus Israel sub rege Achab. Ubi omnem populum simul propheta putaverat refutatum, inventa sunt septem millia virorum qui permanserunt in Testamento Dei. Sic ergo [Col. 0749A] et in hoc tempore gratiae facilius salvae factae sunt reliquiae; hoc est quandoquidem ante tempus gratiae Deus tot millia ex sua gratia reservavit contra opinionem tanti prophetae; ergo sic, id est, simili modo etiam in hoc tempore gratiae et praedicationis Evangelii credendum est multos esse quos Deus praescivit et suos esse praedestinavit, et hoc non secundum humanum meritum, sed secundum electionem gratiae, quam nulla operum merita praecesserunt. In hac ergo electione et in his reliquiis est illa plebs, quam propterea Deus non repulit, quia praescivit. Praescivit enim reliquias quas secundum electionem gratiae fuerat ipse facturus, hoc est praedestinavit. Dixi quia secundum electionem gratiae sunt salvatae. Sed si gratia salvatae sunt, jam non ex operibus eorum processit [Col. 0749B] illa salus. Alioquin, id est si aliter est, gratia, id est gratuitum donum Dei jam non est gratia, id est gratuitum donum, sed debitum. Si enim gratia ullis bonis meritis datur, jam non gratis datur, sed debita redditur. Ac per hoc non vero nomine nuncupatur, ubi merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Si autem vera est gratia, id est gratuita, nihil invenit in homine cui merito debeatur. Quod bene intelligitur in eo quod dictum est «pro nihilo salvos facies eos (Psal. LV) .» Ipsa enim dat merita, non meritis datur; et praevenit etiam fidem, ex qua omnia bona opera incipiunt.
«Quid ergo? Quod quaerebat Israel, non est consecutus, electio autem consecuta est; caeteri vero [Col. 0749C] excaecati sunt, sicut scriptum est: Dedit illis Deus spiritum compunctionis, oculus ut non videant, et aures ut non audiant, usque in hodiernum diem. Et David dicit: Fiat mensa eorum coram ipsis in laqueum et in captionem, et in scandalum, et in retributionem illis (Psal. LXVIII) . Obscurentur oculi eorum ne videant, et dorsum eorum semper incurva.»
Quandoquidem non ex operibus, sed gratia Dei tantum salvatae sunt reliquiae de multitudine Israelitarum, ergo quid dicendum est? Hoc scilicet, quia quod quaerebat Israel, id est justitiam vel salutem, quam quaerebat in lege populus Judaeorum, non est consecutus per opera legis, sed electio, id est illa pars quae ex eodem populo est electa, consecuta est [Col. 0749D] per gratiam justitiam et salutem. Electio consecuta est, sed caeteri qui non pertinent ad sortem electionis, excaecati sunt justo Dei judicio, sicut scriptum est: Dedit illis Deus, id est juste permisit ut illi haberent, spiritum compunctionis, id est spiritum malignum, quo compungerentur et stimularentur ad malum. Malam enim significat hic compunctionem, quia saepe fit ut bonum homini sit molestum, ut Pharisaeis doctrina Christi. Et dedit eis justo judicio oculos ut non videant, et aures ut non audiant, usque in hodiernum diem, id est usque ad praesens tempus. Hic enim oculos et aures interioris hominis debemus intelligere, quibus excaecati et surdi effecti sunt, qui Christum videntes in corpore et audientes [Col. 0750A] in doctrina ejus, neque credere operibus quae videbant, nec obedire verbo quod audiebant, voluerunt. Quicunque enim cum intellexisset, credere noluit id quod verum est, debet consequi quod vult, ut de caetero non possit credere. In voluntate ergo sua adjuti sunt, ut quia scientes verum dicebant esse falsum, de caetero non intelligerent. Caeci itaque sunt oculi cordis eorum, ut lucem veritatis Christi nequeant videre; et aures surdae, ut spiritales Scripturarum sensus non possint audire. Ubi autem scripta sit haec sententia, non satis apparet. Tamen beatus Hieronymus dicit eam in Isaia scriptam, ubi nos legimus: «Miscuit vobis Dominus spiritum soporis, claudet oculos vestros, prophetas et principes vestros qui vident visiones, operiet (Isa. XXIX) .» [Col. 0750B] Ego autem si aliud quam tantus doctor auderem dicere, magis in Deuteronomio illam inveniri putarem, ubi Moyses loquitur: «Non dedit vobis Dominus cor intelligens et oculos videntes et aures quae possint audire, usque in praesentem diem (Deut. XXIX) .» Haec vel Isaias vel Moyses de excaecatione et surditate eorum loquitur. Et David inde dicit (Psal. LXVIII) : Mensa eorum, id est Scriptura quae variis sententiarum ferculis consuevit eos pascere, fiat in laqueum, id est vertatur eis in laqueum ut illaqueet eos, coram ipsis, id est videntibus ipsis, ut iniquitatem suam agnoscant, et in ea pertinacissime perseverent; tantumque valeat animi ipsorum praesumptio, ut coram ipsis laqueus sit, et incidant in eum. Haec non optantis, sed prophetantis sunt [Col. 0750C] verba; non imprecantis ut hoc fiat, sed praedicentis quod hoc fiet. Fiat ergo, quia non potest aliter, nisi ut talibus ista eveniant, esse. Fiat illis mensa in laqueum, ut Scriptura male intellecta illaqueet eos et faciat inhaerere litterae, ne veniant ad Christum et ad Evangelium, et fiat illis in captionem, ut capiat eos et teneat, ne recedere possint a vetustate; et fiat illis in scandalum, ut per eam scandalizentur in Christo Sabbatis operante virtutes, et fiat illis in retributionem, ut per eam recipiant malorum suorum vicissitudinem, id est aeternam damnationem. Obscurentur oculi cordis eorum, ne videant, ut quoniam sine causa viderunt, fiat illis et non videre. Et post oculorum obtenebrationem incurva semper dorsum [Col. 0750D] eorum, ut postquam cessaverint superna cognoscere, semper de inferioribus cogitent; qui enim supernis intendunt, curvum dorsum non habent, quia erecti stant, dum spem repositam sibi in coelo exspectant. At vero qui futurae vitae spem non intelligunt, jam excaecati de terrenis et infimis cogitant, et hoc est habere dorsum curvum, quia terram semper intuetur qui curvus est. Et tales sunt nunc omnes Judaei, similes scilicet brutis animalibus, quorum vultus in terram pronus est ventri intentus.
«Dico ergo: Nunquid sic offenderunt ut caderent? Absit. Sed illorum delicto salus gentibus, ut illos aemulentur. Quod si delictum illorum divitiae sunt mundi, et diminutio eorum divitiae gentium, quanto magis plenitudo eorum?»
[Col. 0751A] Quoniam Judaeos auctoritate prophetarum docuit excaecatos esse, et scandalum, id est offendiculum et impactionem pedum pertulisse, ne gentiles his verbis haberent occasionem spernendi eos, ingreditur iterum loqui de salute eorum. Quia, inquit, aspere locutus sum de excaecatione eorum, et offensione, ergo ne quis desperet de salute eorum, dico: Nunquid sic offenderunt, id est pedibus impegerunt, ut caderent? id est ut tantummodo caderent quasi ad poenam suam solum. Absit. Quasi non ceciderunt, quia nec omnes ceciderunt; et quidam ex his qui ceciderunt, Judaei praedestinatione semper stantes fuerunt, et ex casu caeterorum mundus est erectus. Non enim irreparabiliter et sine utilitate ceciderunt, sed casus eorum prodest, et ipsi possunt [Col. 0751B] restitui. Absit ut ex toto caderent. Non ita ceciderunt, sed illorum delicto salus est gentibus. Ipsum eorum lapsum talem esse dicit, non ut illi caderent, sed ut delicto suo salutem gentibus darent. Deinde incipit ex hoc loco Judaeorum populum commendare, et de ipso casu infidelitatis, ut non superbiant gentes, quia etiam casus Judaeorum tam pretiosus exstitit pro salute gentium, sed magis caveant, ne dum superbiunt, similiter cadant. Absit, inquit, ut caderent, sed illorum delicto salus est gentibus. Non dixit quia non ceciderunt, sed quia illorum casus non fuit inanis, quoniam ad salutem gentium profecit, dum praedicatores Evangelii a se repellerent, et ad gentes migrare facerent. Delicto illorum salus est gentibus, quia propter necem [Col. 0751C] Salvatoris dispersi, per omnes gentes gerunt Scripturas sanctas, et testimonio nobis sunt, prophetias nos non finxisse de Christo, et fidem gentium corroborant. Illorum delicto salus est gentibus, ut illos aemulentur Judaei, hoc est imitentur. Hoc saepe factum est, et plenius [ al. sane] fiet in fine saeculi, quando Judaei Christianos sequentur in fide Christi. Nam sicut nunc illorum lapsus salutem gentibus dedit, ita nunc gentium fides et conversatio Judaeis aemulationem conversionis confert et salutis. Potest etiam intelligi, ut gentes Judaeos aemulentur, id est ut credant sicut et ipsi credebant, ut Dei aemulatione contra opera eorum mala moveantur. Dixi delictum eorum prodesse, Quod si, hoc est, sed [Col. 0751D] si delictum, id est quod Christum occiderunt, vel verbum praedicationis repulerunt, divitiae sunt mundi, id est ditavit mundum fide et religiosis operibus et moribus, et diminutio eorum, id est paucitas ad fidem conversa; hoc est, pauci de eis conversi, divitiae sunt gentium, id est ditaverunt gentes fide et virtutum perfectione, ac Spiritus sancti charismatibus, quanto magis plenitudo eorum, quae in fine mundi convertetur, ditabit mundum? id est, si malum eorum vertit Deus in bonum, hoc est in divitias mundi, multo magis bonum eorum, cum in fine multitudo vel plenitudo eorum conversa fuerit, ditabit gentes doctrina et exemplo. In quo ostendit nec inutilem, nec irreparabilem casum eorum. Mirabiliter enim disponit omnia Dei sapientia, apud quam nec ipsa [Col. 0752A] delicta, nec lapsus inutiliter cedunt. Nam cum unusquisque ex propositi sui libertate delinquat, dispensatio divinae sapientiae per hoc ipsum, in quo illi damno suae negligentiae pauperes fiunt, alios divites facit, sicut nunc delictum Judaeorum ditavit gentes, ut eorum sine labore legis fierent cohaeredes et concorporales. Potest et ita intelligi quod ait, si diminutio eorum divitiae sunt gentium, quanto magis plenitudo eorum? id est si pauci eorum credentes tantum profuerunt gentibus ut eas spiritalibus divitiis replerent, quanto magis si plurimi vel omnes credidissent, prodesse illis poterant ad doctrinam? Duobus enim modis diminutio eorum versa est in divitias gentium, vel quia gentes ab illis paucis sumpserunt exemplum credendi, vel quia cum ipsi [Col. 0752B] pauci credidissent ex Judaeis, ventum est ad gentes, ut major fieret numerus credentium.
«Vobis enim dico gentibus: Quandiu quidem ego sum gentium apostolus, ministerium meum honorificabo, si quo modo ad aemulandum provocem carnem meam, ut salvos faciam aliquos ex illis.»
Dixi quia plenitudo eorum convertetur. Bene enim poterunt converti, nam et ego pro conversione eorum laboro. Vobis enim dico gentibus, qui mihi specialiter estis commissi. Quandiu quidem ego sum apostolus gentium, quod semper sum donec vivo, honorificabo ministerium meum. Gentium sum apostolus, non Judaeorum, et tamen et horum minister. Et quandiu sum apostolus gentium, ad quas specialiter [Col. 0752C] missus sum, honorificabo, id est honorabile faciam ministerium meum per conversionem Judaeorum. Quia cum sim positus ad praedicandum gentibus, non solum illis praedicabo, sed etiam ut Judaei convertantur laborabo. In quo honorabile ministerium meum facio, superaddendo ultra quam debeo. Ille vero ministerium suum reddit honorabile, qui quidquid sibi praeceptum est et plus facit. Ille vero qui minus et remissius quam debet operatur, ministerium saum vituperabile reddit, honorificabo, inquam, ministerium meum, tentans si quo, id est aliquo modo provocem carnem meam, id est Judaeos, ex quorum genere venio, ad aemulandum, id est ad imitandum me, si quocunque modo talem me [Col. 0752D] exhibeam, ut illi me aemulentur et desiderent tales esse. Si hac non potero via, aggrediar alia, id est nunc docendo, nunc exhortando, nunc scribendo, nunc bona exempla monstrando, nunc orando, nunc miracula faciendo, tentabo si aliquo modo provocare possim ad aemulandum me eos, qui sunt caro mea, ut et in spiritu mihi fiant fratres, ut ita salvos faciam saltem aliquos ex illis.
«Si enim amissio eorum, reconciliatio est mundi, quae assumptio nisi vita ex mortuis? Quod si delibatio sancta est, et massa: et si radix sancta, et rami.»
Ideo laboro, ut aliquem ex illis ad fidem convertam, quia utilis erit eorum conversio. Nam si amissio illorum, id est quod Deus propter infidelitatem [Col. 0753A] amisit eos, et reliquit in manu bostis antiqui, est reconciliatio mundi, id est causa ut gentes de toto mundo reconciliarentur Creatori suo, quae erit assumptio, id est quod Deus assumet eos in fine saeculi, qui tunc erunt, nisi vita ex mortuis? Si hujus gentis abjectio reconciliationem praestitit mundo, et tanta fuit in hac gente gratia, quae sublata ab ea, mundum universum Deo reconciliare sufficeret, quantum putemus tunc Deum misereri mundo, cum gens ista reconciliari meruerit Deo? Et quid sit, quod ex reconciliatione Israel mundus acquirat, breviter ostenditur, id est vita ex mortuis. Tunc enim erit assumptio Israel, quando jam mortui vitam recipient, et mundus ex corruptibili incorruptibilis fiet, et mortales immortalitate donabuntur. Absurdum [Col. 0753B] namque videtur, si cum offensio eorum reconciliationem mundo donaverit, assumptio eorum non magis aliquid mundo et praestantius largiatur. Assumptio eorum erit vita ex mortius. Quod, id est sed si delibatio eorum sancta est, et massa. Ne dicatis, inquit, fieri non posse ut multitudo eorum assumatur, quasi totum genus sit repudiatum, quia si delibatio, id est pauci de illis assumpti, ut apostoli et alii discipuli, si illa delibatio sancta est, tunc et massa (id est gens tota), potest sanctificari. Ostendit per simile, quia sicut illi pauci qui tempore apostolorum conversi sunt, dulces fuerunt, sic erit et multitudo eorum quae in fine convertetur. Nam sicut delibatio alicujus panis est dulcis et bona similiter et ipsa massa quae remanet, dulcis esse credenda [Col. 0753C] est et bona. Est enim delibatio, parva ex aliqua re assumptio ad experimentum totius massae, ut ex cibo vel potu. Sed si delibatio sancta est, et massa, quia sapor sanctitatis, qui in paucis primis inventus est, invenietur et in multitudine novissimorum; et si radix est sancta, id est patriarchae, a quibus trahunt humorem fidei, tunc et rami sancti sunt, qui de genere eorum excreverunt.
«Quod si aliqui ex ramis fracti sunt, tu autem cum oleaster esses, insertus es in illis, et socius radicis et pinguedinis olivae factus es, noli gloriari adversus ramos. Quod si gloriaris, non tu radicem portas, sed radix te.»
Sancti sunt et rami, quod, id est sed si aliqui ex [Col. 0753D] ramis fracti sunt, id est ab arbore sanctae plebis Dei per superbiam et infidelitatem excisi, noli gloriari. Putata est oliva, non amputata, et inde superbi rami fracti sunt, ipse est blasphemus et impius populus Judaeorum. Manserunt tamen rami boni et utiles, nam inde apostoli et multi alii. Et cum ibi rami utiles relicti essent per Dei misericordiam, insertus es et tu gentilis, cum esses oleaster, id est agrestis et sterilis naturaliter, insertus es in illis, id est aliena operatione conjunctus radici in loco illorum. Illi enim amiserunt radicem, tu tenes eam. Hujus enim arboris radix Abraham et Isaac et Jacob, unde effloruit populus Dei; et isti nunc sunt in requie apud Deum in honore magno. Videamus ergo quemadmodum et ipse Dominus praenuntiet et insertionem oleastri [Col. 0754A] et fractionem ramorum. «Multi, inquit, venient ab Oriente et Occidente (Matth. VIII) .» Tam late terram occupaverat oleaster, amara silva et sterilis. Sed qui veniunt, jam praecisi sunt de silva. Ubi inserendi sunt ne arescant? Et recumbent, inquit, cum Abraham et Isaac et Jacob in regno coelorum. Et quid erit de illis qui venerunt ex stirpe Abrahae? Quid fiet de ramis quibus erat plena arbor? Quid, nisi quia praecidentur et arescent ut isti inserantur? «Filii, inquit, regni ejicientur in tenebras exteriores (ibid.) .» Hoc itaque commemorat Apostolus factum, quod Dominus praedixit faciendum. Si, inquit, aliqui ex ramis fracti sunt, id est aliqui ex filiis a sanctitate et promissione patrum abscissi, ut arescant et comburentur, sed tu cum esses oleaster, insertus [Col. 0754B] es in illis, id est operatione divinae pietatis in loco ipsorum plantatus, et factus socius radicis, id est patriarcharum in fide et moribus, et pinguedinis olivae, id est spiritalis gratiae fructiferi populi Hebraeorum ante adventum Domini, nunc factus es socius et particeps, noli gloriari adversus ramos fractos, id est noli insultare malis aliorum. Gentes enim jam in Christum credentes, erigebant se contra Judaeos, quia crucifixerant Christum, cum et de ipsis veniret alius paries ad angularem lapidem, et ideo reprimit illas Apostolus: Noli, inquiens, gloriari adversus ramos. Quod, id est sed si gloriaris adversus eos, scito quia non tu radicem, quae est in patriarchis et prophetis, portas et sustines, sed radix te, id est non tu fundamentum et sustentatio es [Col. 0754C] radicis, sed radix tui. Gens illa nihil a te, sed tu ab illa fidem habes. Non es stabilis, sed illos per quos stas, destruis.
«Dicit ergo: Fracti sunt rami ut ego inserar. Bene. Propter incredulitatem fracti sunt, tu autem fide stas. Noli altum sapere, sed time. Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit, ne forte nec tibi parcat.»
Quoniam dixi aliquos ex ramis fractos, te vero cum esses oleaster, insertum loco ipsorum, ergo propter verba mea haec dicis mihi: Fracti sunt rami, ob hoc ut ego inserar loco fracturae ipsorum. Et ad hoc increpative tibi respondeo, quia bene dicis. Quod est dicere: Non bene dicis, quia jactanter [Col. 0754D] dicis, et falsum dicis. Fracti sunt enim propter incredulitatem suam, non propter insertionem tuam, sed tu fide stas in radice, de qua sunt praecisi. Nullis enim tuis meritis fidei [ al. fide] insertus es gratis. ne putes quod personam tuam Deus acceperit, et illos sine causa projecerit. Dei est enim beneficium, non meritum tuum. Fide enim stas, id est non merito tuo, sed gratia Dei. Neque enim propter justitiam tuam vel meritum tuum fracti sunt rami, sed propter infidelitatem suam. Suo vitio fracti sunt, et inde tibi provenit opportunitas salutis, non propter te, sed propter Dei misericordiam. Et ideo noli altum sapere, id est superbire noli, quia insertus es, sed time ne frangaris per infidelitatem aut superbiam, sicut illi fracti sunt, quia in Christum credere noluerunt, [Col. 0755A] qui semper in illa radice et in illa arbore praedicatus est. Et ideo fracti sunt inde, qui in eum venientem non crediderunt; et tu insertus es ibi, quia in eum credidisti. Noli ergo altum sapere, id est noli extolli, sed time ne gratiam quam accepisti perdas. Time non servili timore, quam charitas expellit (I Joan. IV) , sed timore casto, qui permanet in saeculum saeculi (Psal. XVIII) . Illo enim timetur, ne incidatur in tormentum supplicii; isto autem, ne dimittatur gratia beneficii. Illo mens poena terretur, non justitia delectatur; isto anima timet ne amittat gratiam, per quam in ea factum est, ut eam non peccare delectet, timens ne Deus eam deserat; etiam si nullus dolorum cruciatibus puniat. Hic timor castus est, nec eum ejicit charitas, sed asciscit. Itaque [Col. 0755B] noli altum sapere, sed timore isto time, quia qui altum sapit, et ideo non timet, utique perniciose non timet: Timor virtutum custos est; securitas ad lapsum facilis. Time offendere, time eradicari. Nam si Deus naturalibus ramis non pepercit, id est illis qui secundum patrum suorum instituta fuerunt in hac fidei radice plantati, et de hac patriarcharum stirpe naturaliter originem ducebant, timendum est ne forte contingat ut nec tibi parcat. Putas enim quod tibi adventitio parcat, si eum offenderis, qui nec naturalibus pepercit? si eos ob culpam incredulitatis percussit et fregit, cave ne et te percutiat et conterat.
«Vide ergo bonitatem et severitatem Dei. In eos [Col. 0755C] quidem qui ceciderunt, severitatem; in te autem bonitatem Dei, si permanseris in bonitate. Alioqui et tu excideris. Sed et illi si non permanserint in incredulitate, inserentur. Potens est enim Deus iterum inserere illos.»
Quandoquidem justo Dei judicio fracti sunt rami, tu vero sola Dei gratia ipsorum loco insertus es, ergo vide, id est considera et attende ex una parte bonitatem divinae pietatis qua donantur peccata conversis, et ex alia severitatem Dei, id est districtam justitiam, qua frangitur infidelis superbia naturalium ramorum. Salubriter enim non solum bonitas, sed etiam severitas Dei videtur, quoniam et amatur utiliter Deus, et timetur. Et Apostolus gentilem populum, ut in fide stabilis firmusque permaneat, [Col. 0755D] praecepto monet et exemplo terret. Vide, inquit, piam bonitatem et rectam severitatem Dei, dum alios misericorditer eligit, alios juste repellit, et per utrumque disce humiliari. In eos quidem ramos qui fracti ceciderunt vide severitatem justae percussionis, sed in te qui loco illorum misericorditer insertus es, et agnosce bonitatem gratiae Dei, si tamen permanseris in bonitate, ut bonis operibus humiliter insistas usque in finem. Alioqui, id est nisi permanseris et perseraveris in bona et religiosa conversatione, et tu excideris ab arbore gentis sanctorum, in qua es insertus. Notandum quod hi qui ex propria oliva deciderunt, fracti dicuntur; hi vero qui ex oleastro inseruntur, si iterum peccaverint, non frangendi. quod utique esset levius, sed [Col. 0756A] excidendi asseruntur. In quo acrior profecto Dei severitas demonstratur, si cum esset oleaster, ex peccatorum silva collectus est, et ad radicem fidei, atque sanctitatis adductus, postea rursum amaros malitiae succos proferat. Si, inquit, bonus esse desieris, tu quoque excideris a bona radice. Nec solum tu, si ad malitiam redieris, excidium patieris, sed etiam illi inserentur, sicut tu jam insertus es, si non permanserint in incredulitate. Quod bene potest fieri. Potens est enim Deus iterum per fidem revocare illos ad radicem suam et inserere.
«Nam si tu naturali excisus es oleastro, et contra naturam insertus es in bonam olivam, quanto magis hi secundum naturam inserentur suae olivae?»
[Col. 0756B] Vere potest Deus iterum illos inserere, qui potuit te. Nam si tu excisus es ferro verbi Dei ex naturali oleastro, id est ex agresti gentilitate in qua natus eras, et contra naturam insertus es in bonam olivam, id est in fructiferam plebem Dei, quanto magis hi secundum naturam, id est sub lege nati, et per legem docti cultum Dei, inserentur suae olivae, id est unienter suae plebi? Contra naturam insertus es in olivam, quia oliva solet in oleastrum inseri, non oleaster in olivam. Nam quisquis hoc fecerit, non inveniet fructum nisi oleastri. Quod enim inseritur, hoc crescit et ejus rei fructus. Sed Deus omnipotentia sua fecit, ut oleaster in radice olivae insereretur, et non silvestres baccas, sed olivae fructum daret. Id enim contra naturam dixit, quod est contra [Col. 0756C] consuetudinem naturae, quam notitia humana comprehendit, ut oleaster insertus in olea, non oleastri baccas, sed olivae pinguedinem ferat. Deus autem creator et conditor omnium naturarum, nihil contra naturam facit. Id enim non incongrue dicimus Deum contra naturam facere, quod facit contra id quod novimus in natura. Hinc enim etiam appellamus cognitum nobis cursum naturae. Contra quem Deus cum aliquid facit, magnalia vel mirabilia nominantur. Contra illam vero summam naturae legem a notitia remotam, sive impiorum, sive infirmorum, tam Deus nullo modo facit, quam contra seipsum non facit. Populus itaque gentilis excisus est de oleastro, id est de ritibus sterilium gentium, [Col. 0756D] et insertus est in bonam olivam, id est unitus per fidem patriarchis, ut fructum olivae faciat contra naturam, id est contra institutiones patrum suorum, quoniam idololatria et hujusmodi opera gentibus ex usu sunt natura. Nomen autem olivae ex libro Jeremiae sumptum est, ubi Israeliticae plebi dictum est: «Olivam uberem, pulchram, fructiferam, speciosam, vocavit Dominus nomen tuum (Jer. II) .»
«Nolo enim vos ignorare, fratres, mysterium hoc, ut non sitis vobisipsis sapientes, quia caecitas ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret, sicut scriptum est: Veniet ex Sion qui eripiat et avertat impietatem a Jacob (Isa. LIX) . Et hoc illis a [Col. 0757A] me testamentum, cum abstulero peccata eorum.»
Dixi quia fracti rami inserentur suae olivae. Et verum est, quia interim quidam, et in fine plenitudo eorum inseretur. Quod volo vos scire ut in spe salutis eorum gaudeatis. Nam nolo vos, o fratres, ignorare hoc mysterium, id est secretum divini judicii sacramentum, ut non sitis vobisipsis sapientes, id est ne putetis vos vestro judicio et ingenio id posse discutere, vel ne superbiatis de vestra electione et illorum abjectione. Qui enim secundum Deum sapit, in beneficiis Dei non insultat abjectis, sed cum timore gratias agit misericordiae largientis. Non vobis, sed Deo sitis sapientes, ut non vobis, sed Deo militet vestra sapientia. Hoc mysterium divini consilii nolo ut ignoretis, quia caecitas contigit [Col. 0757B] in Israel non ex toto, sed ex parte, id est Israelitae caecati sunt, non omnes, sed quidam, hoc est legis defensores, legis tractatores, legis doctores, legis intellectores auctorem legis ignoraverunt et crucifixerunt. Ipsa est caecitas quae ex parte contigit in Israel, ut crucifigeretur Christus. Ignoraverunt eum Judaei, et crucifixerunt. Ita contigit in eis caecitas, mansura in ipsis donec plenitudo gentium intraret ad fidem, et sic, id est postquam plenaria gentium multitudo conversa esset, omnis Israel aemulando gentes salvus fieret, credens in Christum praedicante Elia. Terminus enim caecitatis Israel erit, ubi plenaria multitudo ex omnibus gentibus ingressa fuerit, quia tunc Judaei qui inventi fuerint, credent, et lumen oculorum mentis recipient ad praedicationem [Col. 0757C] Eliae et Henoch. Salvus fiet Israel accepta Christi gratia, sicut scriptum est in Isaia (cap. LIX) : Veniet ex Sion, id est nascetur Christus ex populo Judaeorum, speculante a longe futuram salutem et humani generis redemptionem. Sion namque speculatio dicitur. Veniet, inquam, ille, qui cum quadam vi eripiat impietatem a Jacob, id est infidelitatem ab eis, de quorum stirpe nascetur. Quod fit interim, quia vix aliquis convertitur ex illis; et in fine avertat, quia tunc facile. Cultus Judaeorum a passione Domini est impietas. Et hanc impietatem ab illis, qui de Jacob crediderunt, eripuit Christus quadam difficultate, videlicet multis praedicationibus et signis, multis novae gratiae praeconibus. Hoc Christus [Col. 0757D] in eis, qui tempore suo vel apostolorum ac deinceps crediderunt, fecit, et adhuc quotidie in his qui ex eodem populo fidem suscipiunt, et cum magno labore convertuntur, facit. Et plenius avertet ab eis impietatem, qui per Eliam et Henoch avertuntur ab infidelitate et idololatria, ne Antichristum ut Deum recipiant, sicut gentes. Et hoc testamentum, id est firma et stabilis promissio, ait Dominus, complebitur illis a me, scilicet ut impietas ab eis avertatur per Christum, cum abstulero peccata eorum in baptismo. Hoc est, tunc per Christi mei gratiam avertetur ab eis iniquitas, cum per ejusdem Christi sanguinem delevero peccata eorum. Haec sententia sic legitur in Isaia: «Et venerit Sion redemptor, et eis qui redeunt ab iniquitate in Jacob [Col. 0758A] (Isa. LIX) ,» dicit Dominus: «Hoc est foedus meum cum eis (ibid.) ,» dicit Dominus. Nam quod in translatione nostra dicitur: «Venerit Sion redemptor,» Apostolus ait: Veniet ex Sion qui eripiat. Et quod additur. Et eis qui redeunt ab iniquitate Jacob, ipse posuit, Et avertat impietatem a Jacob. Et quod sequitur. «Hoc est foedus meum cum eis,» ipse interpretatus est: Hoc illis a me testamentum, et auctoritate apostolica addidit: Cum abstulero peccata eorum.
«Secundum Evangelium quidem inimici propter vos, secundum electionem autem charissimi propter patres. Sine poenitentia enim sunt dona et vocatio Dei.»
In fine convertentur, sed modo sunt inimici. Superius [Col. 0758B] enim cum diceretur, quia caecitas ex parte contigit in Israel, patuit quia pars illius populi excaecata est, et pars fidei lumine illustrata. Quod ideo accidit, quia alii ex ipsis facti sunt inimici Christo, et alii charissimi. Secundum Evangelium quidem sunt inimici, id est secundum quod Evangelii nova praedicatio evacuare videtur circumcisionem et Sabbatum, et carnales legis caeremonias. Et sunt inimici propter vos, qui ad fidem suscepti estis, quia inde graviter sunt irati, quod vos ad Dei cultum estis adducti. Vel propter vos, id est ut vobis locus intrandi fieret, permissi sunt ad inimicitias erumpere. Secundum Evangelium quidem inimici sunt propter vos, quia eorum inimicitia qua occiderunt Christum, Evangelium (sicut videmus) sine [Col. 0758C] dubitatione profecit. Et hoc ex Dei dispensatione venit, qui bene uti novit etiam malis, non ut ei prosint vasa irae, sed ut ipso illis bene utente prosi; vasis misericordiae: est ergo in malorum potestate peccare. Ut autem peccando hoc vel hoc ex eorum malitia sequatur bonum, non est in eorum potestate, sed dividentis tenebras et ordinantis eas, ut hinc etiam quod faciunt contra voluntatem Dei, non impleatur nisi voluntate Dei. Tanta quippe ab inimicis Judaeis adversus Jesum manus Dei et consilium praedestinavit fieri, quanta necessaria fuerant Evangelio propter vos. Ita secundum Evangelium sunt inimici propter vos, sed secundum electionem alii ex ipsis sunt charissimi, non propter merita sua, quia [Col. 0758D] gratis sunt electi, sed propter patres quibus ista sunt promissa. Secundum electionem, quae facta est de ipsis secundum gratiam, non secundum debitum, id est secundum hoc quod Deus elegit illos ab aeterno, sunt charissimi propter patres, id est propter complendas promissiones patrum, scilicet ut Deus compleret in filiis quod patribus eorum promiserat. Jure dico, secundum electionem, non secundum opus eorum, quia dona Dei spiritalia, quae suis fidelibus tribuit, et vocatio qua vocat eos ad fidem, sunt sine poenitentia eorum, quoniam misericordia Dei praevenit omnem bonam voluntatem eorum vel actionem. Nec requirit divina gratia in baptismo gemitum vel planctum vel aliquod opus eorum, nisi solam fidem, sed omnia gratis condonat. Hoc ideo dicit, ne putent [Col. 0759A] illos non posse accipere misericordiam, quia eos dolere non vident. Vel ita potius: Secundum eletionem sunt electi propter patres, quoniam dona virtutum quae Deus praebet electis, et vocatio qua vocavit eos ab aeterno, sunt sine poenitentia ejus, id est sine mutatione stabiliter fixa sunt, sine mutatione consilii ejus permanent. Nam quia omnes poenitentes mutare solent illud, unde poenitentiam agunt, poenitentia pro mutatione, ut causa pro effectu poni consuevit. Unde Scriptura testatur Dominum poenituisse quod constituisset Saul regem (I Reg. XV) , et dixisse de his, quos in diluvio erat deleturus: «Poenitet me fecisse eos (Gen. VI) .» Sine poenitentia ergo sunt dona, id est promissa Dei gratuito facta, et vocatio ab aeterno, quia non mutabit [Col. 0759B] Deus vocationis vel largitionis suae sententiam, sed quos ante mundi constitutionem in praedestinatione sua elegit (Ephes. I) , hos fructum boni operis afferre faciet in tempore suo (Psal. I) , et fructus eorum manebit, nec eum nisi manentem vitae hujus inveniet finis, quia perseverantiam habebunt in benefactis. Non enim vocatione illa vocati sunt, de qua dictum est: «Multi vocati, pauci electi (Matth. XX) ;» sed illa, qua soli vocantur electi, qui intus audiunt a Patre et discunt, et veniunt ad Filium (Joan. XVIII) , istorum nemo perit, quia omne quod dedit ei Pater, non perdit ex eo quidquam. Quisquis ergo inde est, omnino non perit, nec erat inde qui perit. Propter quod dictum est: «Ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis, nam si fuissent [Col. 0759C] ex nobis, permansissent utique nobiscum (I Joan. II) .»
«Sicut enim aliquando et vos non credidistis Deo, nunc autem misericordiam consecuti estis propter illorum incredulitatem, ita et isti nunc non crediderunt in vestram misericordiam, ut et ipsi misericordiam consequantur. Conclusit enim Deus omnia in incredulitate, ut omnium misereatur.»
Vere cum plenitudo gentium ingressa fuerit, tunc omnis Israel salvus erit, quamvis modo sint inimici. Nam sicut, id est qua ratione vos scilicet ne causam superbiae haberetis, aliquando, id est, longo tempore plus quam isti, non credidistis Deo, quod ad hoc valuit, ut modo humiles credatis, sed nunc [Col. 0759D] id est nuper sive tempore gratiae consecuti estis misericordiam propter incredulitatem eorum quae aliqua causa est vestrae misericordiae, ita, id est eadem ratione, et isti, ne postea cum fuerint conversi, habeant materiam in lege gloriandi, nunc in tempore gratiae non crediderunt venientes in vestram misericordiam, ut et ipsi in fine humiliati misericordiam consequantur. Hoc est, sicut vos gentes quondam non credidistis Deo, nec tamen idcirco penitus reliquit vos Deus, praesertim cum in vocatione temporis Israel nunquam exclusi sitis, sed semper vobis in proselytis janua patuerit revertendi, et aliquando plenam misericordiam ad ultimum consecuti estis, occasio tamen conferendae in vos misericordiae [Col. 0760A] et populi incredulitas exstitit, ita etiam hi qui nunc de populo Israel non crediderunt, et pro incredulitate sua derelicti sunt, ut ad nos Dei misericordia flecteretur, non usquequaque derelinquentur in incredulitate sua, sed postquam plenitudinis gentium fuerit impleta dispensatio, etiam ipsi misericordiam consequentur; et quotidie patet eis ostium misericordiae, si converti voluerint. Cum enim misericors Deus gentes traxit, iratus Judaeam repulit. Actumque est ut sicut dudum ad percipiendam fidem gentilitas fuerat obdurata, ita postmodum ad fidem gentilitate suscepta, Judaea perfidiae torpore duresceret. Haec itaque sententia Apostoli primum quidem de vocatione Judaeorum et repulsione gentium subtiliter est prolata. Ideo ita de [Col. 0760B] utrisque actum est, quia Deus conclusit, id est concludi permisit omnia, id est Judaeos et gentes in incredulitate, ut incredulitas concluderet eos ac detineret, quoniam aliter ex superbia ruerent, ut omnium id est Judaeorum et gentium misereatur, non quod nullum damnaturus sit, quod quidam falso opinati sunt. Omnium itaque miseretur vasorum misericordiae. Quid est omnium? Et eorum scilicet quos ex gentibus, et eorum quos ex Judaeis praedestinavit, vocavit, justificavit, glorificavit. Deficiente enim ab utrisque fide, nisi judicium suum potestas divina differret, universitas hominum sententiam damnationis exciperet. Sed in misericordiam ira translata est tunc praecipue, quando nemo poterat de suis meritis gloriari. Considerans igitur Apostolus [Col. 0760C] tantas divitias bonitatis Dei, et tam magnum opus sapientiae ejus erga rationales creaturas, qui tantum dives est in misericordia, et cujus tanta est bonitas et patientiae longanimitas, dum immensitatem earum cordis oculis intuetur, repente stupore simul et pavore percussus exclamat, subjungens:
«O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei. Quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus? Quis enim cognovit sensum Domini? (Sap. IX; Isa. XL; I Cor. II) . aut quis consiliarius ejus fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? Quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Ipsi gloria in saecula saeculorum. Amen.»
[Col. 0760D] Nam quia superius multa posuerat, unde quaestiones istae possent fieri, quare Jacob elegit, Esau vero reprobavit, et cur alios indurat aliisque miseretur, et quare prius Judaeos quam gentes elegit, et post Salvatoris adventum quare Judaeos populum suum reprobavit et gentes assumpsit, rursumque circa finem saeculi cur omnem Israel salvabit, et multitudinem gentium perire sustinebit, ne quis inde quaereret solutionem unde nunquam perveniretur ad finem, prorumpit in admirationem, in qua illa non esse humanis sensibus intelligibilia ostendit. Ne quis enim quaereret, quare sic salvantur cum multa alii modi salvationum sint, hoc non posse sciri per admirationem innuit Apostolus: O, inquit, [Col. 0761A] altitudo, etc., ac si dicat: Hic standum est, hic humana ratio deficit, nec secreta divinae sapientiae penetrat, ut intelligere possit cur ita divinitus agatur de singulis, ut isti eligantur et illi reprobentur, et nunc Judei, nunc gentiles ad fidem ingrediantur. Nam o quanta est altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, qui secreto consilio suo sic disponit omnia, ut servata unicuique arbitrii libertate, et mala aliorum vertat aliis in bonum, per incredulitatem aliorum operetur aliorum salutem. Tanta est haec altitudo, ut exsuperet omnem sensum, quia educit super omnia in obscuritatem omnem intellectum et omnem rationem. Et haec altitudo est divitiarum sapientiae et scientiae Dei; magnas enim divitias habet sapientia et scientia ejus, quae novit [Col. 0761B] omnia et sapienter disponit omnia (Sap. VIII) . Sapientia de divinis et spiritualibus dicitur, scientia de humanis atque corporalibus. Est enim sapientia in Deo, et de ipso et de Angelis, atque de omnibus supercoelestibus creaturis, quoniam has praeter ipsum Deum nemo perfecte cognoscit. Neque enim vel ipsi angeli seipsos perfecte cognoscunt, inquantum Deus ilios perfecte intelligit usque ad plenum. Scientia quoque de omnibus humanis et mundanis rebus est in eo perfecta. Per hanc sapientiam et scientiam gubernat et disponit ipse sapienter omnia coelestia et terrena, licet nos absconditas causas operum ejus ignoremus. Juxta beatum Gregorium, publica sapientiae supernae sunt opera, cum omnipotens Deus regit quos creat, perficit bona quae inchoat, [Col. 0761C] et aspirando adjuvat quos visitationis suae lumine illustrat. Cunctis enim liquet quia ipse perficit quod ipse ex munere suae benignitatis inchoavit. Secreta vero sapientiae supernae sunt opera, cum Deus quos creavit deserit; cum bona quae praeveniendo coeperat, nequaquam prosequendo consummat; cum claritate nos suae illustrationis illuminat, et tamen permissis carnis tentationibus, tenebris caecitatis pulsat; cum dona quae contulit minime custodit; cum et mentis nostrae ad se desideria excitat, et tamen occulto judicio difficultatem nostrae imbecillitatis angustat. Quae nimirum secreta ejus sapientiae pauci valent inquirere, sed nullus invenire. Quia quod super nos de nobis ab immortali sapientia non injuste disponitur, justum [Col. 0761D] profecto est ut a nobis adhuc mortalibus ignoretur. Sed haec ipsa sapientiae illius secreta conspicere utcunque, jam incomprehensibilitatis ejus est potentiam videre, quia dum in ipsa consiliorum ejus inquisitione deficimus, deficiendo verius discimus quem timeamus. Ad haec igitur sapientiae illius secreta se extendens Apostolus, ait: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! Mira est enim celsitudo tantarum divitiarum divinae sapientiae et scientiae, quam nihil latere potest vel effugere, sed ipsa uno intuitu conspicit omnia, et virtute suae omnipotentiae continet universa. O quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, id est, dispositiones de omnibus rebus, et investigabiles viae ejus, per quas ambulat [Col. 0762A] in cunctis operibus suis, quoniam judicia ejus, quibus unamquamque animam atque omnem naturam rationalem dispensat, penetrare nemo sufficit; nec vias ejus quibus providenter incedit, investigare quispiam valet, id est nec homo, nec angelus. Valde ergo parvum sensum habemus ad discutiendam justitiam judiciorum ejus, ad discutiendam gratiam gratuitam nullis praecedentibus meritis, non iniquam quae non tam movet, cum praestatur indignis, quam cum aeque indignis aliis denegatur. Viae autem ejus investigabiles illae sunt, de quibus in Psalmo canitur: «Universae viae Domini misericordia et veritas (Psal. XXIV) .» Misericordia igitur et veritas ejus investigabiles sunt, quia cujus vult miseretur, non justitiae, sed misericordiae gratia; [Col. 0762B] et quem vult obdurat, non iniquitate, sed veritate vindictae. Per has enim vias venit ad omnes, et investigari non potest cur ad hunc veniat per viam misericordiae, ad illum vero per viam veritatis vel justitiae. Nulla enim creatura perscrutari valet cur ipse misereatur huic potius quam illi. Vere sapientia et scientia ejus est mirabilis, et judicia ejus in comprehensibilia. Nam quis cognovit sensum Domini in sapientia et scientia? Id est quis perfecte novi secreta sensus illius? quis arcanorum mentis ejus fuit conscius? Nullus, aut quis consiliarius ejus fuit in dispositione rerum, cujus consilio aliquid ageret, vel qui ejus consilium sciret? nullus. Hic versus ex libro Isaiae sumptus est, cujus auctoritate probat Apostolus non debere talia investigari ab hominibus, [Col. 0762C] quae etiam propheta se ignorare demonstrat. Si quis novit consilium alterius, vel per hoc novit quod ipse consultus, id est interrogatus sibi dedit, vel quia quod ille invenit, sibi revelavit. Quare nulli datur scire occultum Dei consilium, cum ipse nec aliquem consuluerit, nec inventum alicui revelaverit. Nam sicut sensus ejus non potest cognosci, ita consilium ejus non potest sciri. Quis fuit consiliarius ejus: aut quis prior dedit illi quidquam, et per hoc retribuetur ei ab ipso? Nullus, quia ipse praevenit omnes. Hoc probat investigabiles esse vias ejus, quia cum sit initium omnium bonorum, investigari non potest cur ipse aliis gratiam suam gratuito munere tribuat, et aliis non tribuat, sicut cernimus factum in Jacob et Esau. Quis prior dedit illi, et retribuetur ei? Id est quis [Col. 0762D] prior fecit aliquid boni sine Deo, cujus bonitatis est etiam quod sumus et vivimus? Nullus enim Deum meritis antecessit, ut tenere eum quasi debitorem possit; sed ipse potius omnes, ut dictum est, sua gratia praevenit, ut subsequi possint eorum bona opera. Quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Et ipsum igitur initium fidei nostrae ex ipso est; neque enim hoc excepto ex ipso sunt caetera. Ex ipso sunt omnia, id est bona voluntas et bona actio et omnes naturae. Neque enim ex ipso sunt peccata, quae naturaliter subsistentia non sunt, sed bene conditam substantiam vitiant. Ex ipso autem, non hoc significat quod de ipso. Quod enim de ipso est, potest dici ex ipso; non autem omne quod ex [Col. 0763A] ipso, recte dicitur de ipso. Ex ipso enim coelum et terra, quia ipse fecit ea; non autem de ipso, quia non de substantia sua. Sicut aliquis homo si generet filium et faciat domum, ex ipso filius et ex ipso domus, sed filius de ipso, domus de terra et ligno. Sed hoc ideo quia homo est qui non potest aliquid etiam de nihilo facere. Deus autem ex quo omnia, et per quem omnia, et in quo omnia, non opus habet aliqua materia, quam ipse non fecerat, adjuvari potentiam suam, et ideo cuncta fecit de nihilo. Ex ipso potest intelligi ex Patre omnia; et per ipsum, per Filium omnia; et in ipso, in Spiritu sancto omnia. Per has praepositiones, ex, per, in, ostenditur diversitas personarum; per idem pronomen quod est ipse, designatur identitas substantiae, dum dicitur, ex ipso [Col. 0763B] et per ipsum et in ipso. Nec solum eadem substantia Patris et filii et Spiritus sancti, sed et aequalitas per hoc demonstratur, et tota Trinitas omnia creasse et continere declaratur. Et ideo ipsi gloria in saecula saeculorum. Amen. Dicendo ter, ipsum, distinxit, ut diximus, personas; et subjungendo, ipsi gloria, non divisit substantiam. Possumus et absque personarum distinctione haec de eodem, qui est Trinitas, intelligere. Sic enim exponit Ambrosius. Quid est ex ipso? Quod ipsius voluntate natura omnium sit, et ipse sit auctor omnium quae esse coeperunt. Per ipsum, quid est? Quia per ipsum institutio et perseverantia omnibus impertita videtur. In ipso quid est? Quia omnia admirabili quodam desiderio et inenarrabili amore auctorem vitae et ministratorem gratiae [Col. 0763C] suae ac muneris intuentur, secundum quod scriptum est: «Oculi omnium in te sperant, et aperies manum tuam, et implebis omnem animam bona voluntate (Psal. CXLIV) .» Et quoniam ita sunt ex ipso, et per ipsum et in ipso omnia, idcirco ipsi gloria in saecula. Illi autem nolunt ut sit ipsi gloria in justificandis impiis gratuita gratia, qui ejus ignorantes justitiam, volunt suam constituere, ut sui meriti praecedat aliquid, quasi priores volentes dare ut retribuatur eis ab illo, et sua putantes praeire merita ad illum ex quo omnia.
«Obsecro itaque vos, fratres, per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, [Col. 0763D] sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum.»
Ab hoc loco incipit moralis admonitio post tractatum legis et fidei, ac naturam Judaici populi et gentilis. Cum enim per omnem textum hujus epistolae in superioribus docuisset Apostolus, quomodo a Judaeis ad gentes, a circumcisione ad fidem, a littera ad spiritum, ab umbra ad veritatem, ab observantia carnali ad spiritalem, religionis summa translata sit, et haec ita futura propheticis ostendisset vocibus designata, jam nunc spiritales observantiae hujus, ad quam cultus Dei ritum docuit esse translatum, aggreditur mores et statuta sancire, et ad bonam vitam utrumque simul populum monere. Hucusque enim ostensum est, ne alter adversus alterum superbiret; [Col. 0764A] nunc ut alter de alterius utilitate laboraret, quasi dicat: Hactenus vitia exstirpavi, nunc itaque virtutes plantare disposui. Et ideo obsecro vos, o fratres, etc. Vel ita continuatur ad proximum. Quando quidem ex Deo sunt omnia, et ex gratia ejus habemus quidquid boni habemus, itaque obsecro vos, fratres, id est quod rogo, fraternitas exigit. Non per potentiam impero, nihil enim proficit legis imperium; sed quasi qui officium susceperim reconciliandi vos Deo, obsecro per misericordiam Dei, id est per misericordiam vobis a Deo factam. Quia enim omnes sub peccato conclusi sunt, non jam meritis hominum, sed misericordia Dei salus humana consistit. Ad quam misericordiam pertinet et sacrificium, quo se quisque Deo mactat exstinguendo [Col. 0764B] vitia, quia et in seipsum facit misericordiam sicut scriptum est: «Miserere animae tuae placens Deo (Eccli. XXX) .» Et ideo per misericordiam rogat Apostolus exhiberi corpora hostiam. Obsecro, inquit, ut exhibeatis, id est offeratis corpora vestra hostiam viventem. Hostia quippe et immolatur et viva est, quando et ab hac vita homo non deficit, et tamen se a carnalibus desideriis occidit. Hostia enim occiditur ut offeratur. Sed hostia vivens est, corpus pro Domino afflictum. Quod et hostia dicitur, et vivens, quia vivit in virtutibus, et est a vitiis occisum. Hostia videlicet, quia jam huic mundo est a pravis actibus mortuum; vivens autem, quia cuncta quae praevalet, bona operatur. In lege corpora brutorum animalium hostia mortua, [Col. 0764C] sed in Evangelio corpora hominum offeruntur hostia viva. Tunc hostia occidebatur, ut homines causa peccati subjecti, morti ostenderentur; nunc quia a peccato sunt liberi, viva offertur in signum vitae aeternae. Qui enim membra sua mortificant ab incentivo libidinis, et actus corporis sui Deo placitos habent; hostiam viventem offerunt, et legem sacrificiorum, quae in Levitico lata est, spiritaliter complent. Sic exhibete corpora vestra, hostiam viventem, sanctam, id est a peccati contagio mundam, et Deo placentem, id est virtutum meritis acceptabilem. Et obsequium vestrum in Dei cultum exhibete rationabile ut rationabiliter omnia faciatis, nec sit quidquam in actionibus obsequii quod Deo [Col. 0764D] impendatis, unde rationem reddere non possitis. Vel rationabiliter, id est cum discretione facite omnia, ne quid nimis aut imprudenter agatis, sed cuncta moderate et sapienter (Ephes. V; I Thess. IV) .
«Et nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in novitate sensus vestri, ut probetis quae sit voluntas Dei bona et beneplacens, et perfecta.»
Ita vosipsos sacrificium facite. Et nolite conformari huic saeculo, id est nolite formam hujus saeculi vobis imprimere, ut similes efficiamini huic saeculo nequam, sed reformamini, id est rursum formamini ad imaginem Dei, quae in vobis per peccatum deformata est, ut incipiat illa imago ab illo [Col. 0765A] seformari, a quo formata est. Non enim reformare reipsam potest, sicut potuit deformare. Ab ea deformitate, qua per cupiditates saeculares conformamini huic saeculo, reformamini nunc in novitate sensus vestri, ut sensus mentis vestrae semper igne charitatis ut aurum innovetur. Sicut generalis, prohibitio est in lege: «Non concupisces (Exod. XX) ;» et generalis jussio est: Diliges; ita nunc apud Apostolum prohibitio est: Nolite conformari huic saeculo; jussio autem, sed reformamini in novitate sensus vestri. Illud pertinet ad non concupiscere, hoc ad diligere; illud ad continentiam, hoc ad justitiam; illud ad declinandum a malo, hoc ad faciendum bonum. Non concupiscendo enim, vetustate exspoliamur; et diligendo, novitate induimur. [Col. 0765B] Reformatur autem sensus noster per exercitia sapientiae et emundationem verbi Dei, ac legis ejus intelligentiam spiritalem. Et quanto quis quotidie ex Scripturarum proficit lectione, tanto altius intellectus ejus ascendit, tantoque semper et quotidie magis novus efficitur, et secundum hanc pulchritudinem reformatur ad imaginem Dei. Justitia enim cum in nobis est, vel quaelibet virtus, qua recte sapienterque vivitur, interioris hominis pulchritudo est. Et anima quae se refert ad Deum, ut igne amoris ejus accensa, formam concupiscentiae saecularis amittat, ei tanquam incommutabili formae subdita reformatur, hinc ei placens, quod ex ejus pulchritudine acceperit. Reformamini, inquit, in novitate sensus vestri ut probetis quae sit voluntas Dei. Nisi enim a [Col. 0765C] Domino renovatus sit sensus noster, et Dei sapientia illuminatus, probare non potest quae sit voluntas Dei. In multis enim putatur esse voluntas Dei et non est; ubi errant et falluntur, qui sensum non habent divinitus reformatum. Probetis quae sit voluntas Dei bona in his qui bona inchoant, et beneplacens in his qui perseverant, et perfecta in his qui consummant. Vel bona, quantum ad conjugatos; beneplacens, quantum ad continentes; perfecta, quantum ad virgines.
«Dico enim per gratiam quae data est mihi, omnibus qui sunt inter vos, non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem, et unicuique sicut Deus divisit mensuram fidei. Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia [Col. 0765D] autem membra non eumdem actum habent, ita multi unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra.»
Voluntatem Dei, quae in praeceptis ejus est, probetis, ut secundum eam recte vivatis, nam dico vobis, id est praecipio, ne inscrutabilia ejus arcana discutere praesumatis. Dico enim per gratiam quae data est mihi, id est per apostolatum gratis mihi datum, omnibus qui sunt inter vos, non plus sapere, id est non plus investigare de mysteriis quam oportet sapere. Datur intelligi, fuisse quosdam inter eos, qui se intromittebant de illis quaestionibus quas superius denotavit, et conabantur rimari illa secreta Dei. Quos nunc apostolica auctoritate corrigit, [Col. 0766A] dicens eis, non plus sapere, id est non plus inquirere de occultis Dei, quam oportet, id est quam ad fidem et religiosos mores pertinet; sed sapere ad sobrietatem, ut mens eorum non inebrietur, ut sensum perdat nimietate sapientiae, dum in his quae supra vires humanae rationis sunt, se immerserit, sed moderato intelligentiae poculo sobria sit. Obediendum valde est huic praecepto. Si enim pro viribus suis alatur infans, fiet ut crescendo plus capiat. Si autem vires capacitatis suae excedat, deficiet antequam crescat. Et ideo non est supra modum exquirenda sapientia, sed in hujusmodi inquisitionibus servanda est temperantia. Vel quod ait, non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem, hoc est quod supra dixerat: «Noli altum [Col. 0766B] sapere, sed time (Rom. XI) .» Videt enim adhuc superbientes ramos oleastri insultare ramis, qui de bona oliva fracti sunt; et ideo praecipit eis non plus sapere quam oportet, id est non plus de se sentire quam expedit, non plus de se gloriari propter casum aliorum. Superbia enim semper sibi videtur esse sapiens, et ideo plus quam oportet sapere, hoc est superbire. Dico, inquit, omnibus, qui sunt inter vos, non supra modum sapere, sed ad sobrietatem, et unicuique dico sapere, sicut divisit Deus singulis mensuram fidei, quia Deus unicuique mensuram dedit fidei, ut ab alio minus, ab alio amplius haberetur, et unicuique pro modo suae perfectionis propria mensura compleretur. Vel sapiat unusquisque sicut ei Deus divisit mensuram fidei, id est intelligat [Col. 0766C] unusquisque quae in eo sit mensura gratiae Dei, quam consequi meruit per fidem. Interdum enim accipit quis a Deo, ut sapiat in officio visitandi infirmos, aut erga misericordias pauperum, aut erga viduarum aut pupillorum defensionem, aut erga hospitalitatis sollicitudinem. Haec ergo singula divisit unicuique Deus secundum mensuram fidei. Sed nisi is, qui accepit gratiam, ut de uno aliquo horum saperet, intellexerit mensuram gratiae sibi datae, sed voluerit praesumere de sapientia Dei, de verbo doctrinae, de profundioris scientiae ratione, in qua gratiam non accepit, et non tam discere quam docere quae nescit, iste cum minus sapiat, plus vult sapere quam oportet. Non enim sapit ad sobrietatem, ut custodiat quomodo Deus divisit unicuique mensuram [Col. 0766D] fidei. Verum ut evidentius adhuc de his Apostolus assignet, introduxit exemplum et dicit. Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eumdem actum habent, ita multi unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter alteterius membra. Ordinatissime enim tali exemplo componit omne corpus Ecclesiae. Sicut, inquit, membra corporis singula quaeque proprios habent actus, et officiis suis unumquodque membrum deservit, nec tamen possibile est ut non consensu mutuo sibi invicem cedant, sic in Ecclesia quae est corpus Christi, diversos singuli habemus actus. Verbi gratia: Alius studet sapientiae et verbo doctrinae, et est oculus in hoc corpore. Alius est deditus ministerio [Col. 0767A] fratrum et curae indigentium, et est manus hujus corporis; alius est studiosus auditor verbi Dei, et est auris hujus corporis; alius ad visendos decumbentes, et requirendos tribulatos, et eruendos in necessitatibus positos est impiger, et est corporis Ecclesiae pes. Et ita invenitur unusquisque erga unum aliquid officium specialius operam dare. Nec tamen unum debet sufficere, sed secundum formam propositi exempli, sicut verbi gratia, oculus speciale officium habet ut videat, unum tamen est ex omnibus et in omnibus membris, et cum singulis agit omnia, et cum ipso singula quaeque agunt omnia, ita et qui per gratiam fidei unum aliquod donum speciale meruerit, illud quidem principaliter administrat, in omnibus vero actibus [Col. 0767B] aliorum habetur et particeps. Et hoc est quod dicit: Vere divisa est unicuique mensura fidei, et diversa sunt dona fidei, nam ita est etiam in caeteris donis gratiae. Sicut enim in uno, etc. Vel ideo mensurate divisit Deus donum fidei, quia multi unum corpus sumus; et ideo omnia necessaria sunt danda, sed non uni membro, ut nec Ecclesia indigeat, et sit subserviendi materia, ut sit mutua dilectio, dum alter opus habet altero. Sicut enim corpus nostrum est unum, et in ipso multa habemus membra, ita unum est corpus Christi quod est Ecclesia, et in ipso sunt multi fideles quasi varia membra, quia multi unum corpus sumus in Christo. Nullus rejicitur major vel minor. Et sicut in corpore humano non omnia membra habent eumdem [Col. 0767C] actum, sed diversa diversos, et non omnia habent omnes actus in se, sed per alia supplentur; eodem modo in Ecclesia singuli quique nostrum sumus membra alter alterius, ut invicem serviamus. Sicut enim manus servit oculo, oculus pedi, sic in Ecclesia omnium servitus debet esse communis. Nos multi per diversa dona vel opera sumus unum corpus per unitatem charitatis et concordiae in Christo, sed singuli sumus membra alter alterius, id est aliis servientes et aliis indigentes, ut hoc modo charitatis inter nos vinculo conjungeremur, quoniam singuli singulis indigemus, et quod huic in seipso deest, suppletur per alium.
«Habentes autem donationes, secundum gratiam [Col. 0767D] quae data est nobis, differentes.»
Singuli sumus membra, alter alterius, non uno quidem modo, sed habentes diversas donationes spiritalium numerum differentes ab invicem secundum gratiam quae data est nobis a Deo, qua secundum quod unicuique Deus dedit gratis, habet iste hoc donum, et ille aliud.
«Sive prophetiam secundum rationem fidei; sive ministerium, in ministrando; sive qui docet, in doctrina.»
Nunc differentiam donationum incipit exponere, ac velut diversorum membrorum actus enumerare. Et quasi oculis visum, ita menti quae interior est oculus, prophetiae assignat mysterium. Et alii tanquam manui ministerium [ al. officium] ascribit, et [Col. 0768A] alii tanquam linguae doctrinam tribuit. Simili modo et caetera dividit. Singuli sumus invicem membra, ad hoc habentes dona differentia, sive habentes prophetiam, id est futurorum vel quorumlibet occultorum manifestationem, membra sumus aliorum, ut illis prophetemus, ut quemadmodum oculus aliis membris, ita et nos aliis fidelibus per prophetiam serviamus, praevidendo illis futura, quatenus ad evitanda imminentia mala reddamus illos cautiores. Nos dico, habentes hanc prophetandi gratiam secundum rationem fidei, ut nihil extra fidei regulam loquamur aut sapiamus. Vel secundum rationem fidei, quia prout fides credentium sive auditorum exigit capacitas seu salus, datur gratia prophetiae. A prophetia incipit enumerare spiritales donationes, [Col. 0768B] quia credentes accepto Spiritu sancto, mox prophetabant. Sive habentes ministerium sicut diacones, ut ministremus sacris altaribus, in ministrando sumus membra aliorum pro quorum utilitate ministramus. Vel ministerium, ut terrena alimenta sanctis ministremus, in ministrando sumus eorum membra. Sive ille qui docet ignorantes in doctrina, id est in exhibitione doctrinae fit membrum eorum.
«Qui exhortatur in exhortando, qui tribuit in simplicitate, qui praeest in sollicitudine, qui miseretur in hilaritate (Amos V) . Dilectio sine simulatione (I Petr. II) .»
Qui exhortatur alios ut faciant bonum quod ipsi non faciunt, sed sciunt et negligunt, in exhortando [Col. 0768C] fit membrum eorum. Qui tribuit de suo aliis, in simplicitate fit membrum eorum, id est si nihil repetat ab illis quibus dedit, sed tantum a Deo qui remunerator est omnium bonorum. Vel qui tribuit indigentibus, in simplicitate cordis hoc faciat, hoc est, ne videatur manibus bene facere indigentibus, et corde laudem quaerat ab hominibus. Simplicitas excludit hypocrisim. Qui eleemosynam tribuit, faciat hoc in simplicitate supernae intentionis, non in duplicitate praesentis et futurae gloriae. Qui praeest fratribus vel Ecclesiae, in sollicitudine praesit, ut sollicitus vigilet super custodiam gregis sibi commissi, non in sollicitudine humanarum causarum, aut saecularium rerum, haec enim sollicitudo abjicienda [Col. 0768D] est ab his qui Ecclesiae praesunt, sed in hujusmodi sollicitudine, qualem habebat Apostolus, gerens sollicitudinem omnium Ecclesiarum. Qui ergo praeest Ecclesiae, talem habere sollicitudinem debet, et illam saecularem habere omnino non debet. Qui miseretur, in hilaritate hoc faciat; hoc est, qui misero pie compatitur, impendens illi beneficium misericordiae, in hilaritate mentis hoc agat, quia «hilarem datorem diligit Deus. (II Cor. IX) .» Qui enim res suas praerogat, si infidelis sit et recepturum se desperet, contristatur tanquam qui eas perdidit. Qui vero cum fide et spe hoc agit, in hilaritate et laetitia hoc agit, certus quod pro parvis magna recipiet, et insuper aeternam consequetur vitam. Opera enim misericordiae non ob aliud fiunt, nisi ut a miseria [Col. 0769A] liberemur, juxta illud: «Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (Matth. V) .» Quod contra Jacobus ait: «Judicium sine misericordia illi qui non facit misericordiam (Jac. II) .» Nam quia in multis offendimus omnes, suggeritur opus misericordiae tanquam quotidiana medicina quotidianis, etsi levioribus, tamen vulneribus. Misericordia vero multiplex est, scilicet peccanti ignoscere, oppresso subvenire, esurientem pascere, nudum vestire, et similia facere. Et ideo qui miseretur, in hilaritate hoc faciat, ut ex hilaritate vultus et animi gratum magis fiat beneficium ejus tam Deo quam hominibus. Jam dixerat: Qui tribuit in simplicitate, et nunc dicit: Qui miseretur in hilaritate. Et utriusque sententiae forsitan videtur unum opus [Col. 0769B] esse, non tamen et operis ipsius unus affectus. Aliud est enim dare indigenti, aliud affectum misericordiae cum indigente partiri. Et aliud est simplicitas, aliud hilaritas, quoniam simplicitas duplicem excludit intentionem, hilaritas ostendit fretum animum spe coelestium praemiorum. Dilectio quoque sine simulatione sit in vobis. Omnis dilectio quae non est secundum Deum, simulata est et non vera, quia Creator animae Deus, idcirco ei cum caeteris virtutibus etiam affectum dilectionis inseruit, ut diligat Deum et ea quae vult Deus. Cum ergo hoc opus dilectionis Deus in anima dederit, quicunque aliud dilexerit quam Deum et quae Deo placent, charitas in eo ficta et simulata dicenda est. Sed et si quis proximum suum diligat, et cum errantem viderit, [Col. 0769C] non commoneat nec corrigat, simulata charitas ista dicenda est. Et ideo nihil adulatorium, nihil fucatum habere charitas debet.
«Odientes malum, adhaerentes bono, charitatem fraternitatis invicem diligentes, honore invicem praevenientes, sollicitudine non pigri, spiritu ferventes, Domino servientes, spe gaudentes, in tribulatione patientes, orationi instantes, necessitatibus sanctorum communicantes, hospitalitatem sectantes (Hebr. XIII) .»
Sitis odientes omne malum et adhaerentes bono. Odit malum, qui non solum non vincitur voluptate, sed etiam odit opera voluptatis. Et adhaeret bono, quem nulla tentatio nullaque adversitas separare [Col. 0769D] valet a bono. Et ita debetis ex ordine proficere, ut primum oderitis et in vobis et in aliis omne malum; deinde firmiter adhaereatis bono, ne unquam divellamini ab eo. Sitis diligentes invicem charitatem fraternitatis, id est amate inter vos fraternam charitatem, diligite et habere studete ipsam dilectionem, quae vos mutuo foederat ut fratres. Iste erga illum, et ille erga istum diligat hanc charitatem fraternitatis et servare studeat. Et sitis alii alios invicem praevenientes honore ut unusquisque festinet alium magis honorare quam honorari ab illo, et majorem ei reverentiam exhibere, sibique illum praeferre, et ille similiter huic faciat. Sitis etiam sollicitudine non pigri, id est, et solliciti corde et impigri opere, ut et de vestra aliorumque salute [Col. 0770A] sitis solliciti, et quod ad salutem pertinet, agere non sitis pigri. Sitis etiam spiritu ferventes ut etsi actu semper implere non potestis quod pie desideratis, spiritus tamen igne charitatis ferveat in vobis, ut nihil remissum, nihil tepidum sit in vobis. Sitis etiam Domino servientes ut nulli vitiorum serviatis, sed Domino, cui servus vitiorum servire non potest. Domino servite, ut quidquid boni feceritis, ad Domini gloriam referatis; et quidquid pro ejus amore proximis feceritis, ei vos facere credatis. Sitis spe coelestium bonorum gaudentes, ut non respiciatis ea quae videntur, sed exspectetis ea quae non videntur. Sitis et in tribulatione patientes ut patienter propter coeleste praemium toleretis omnem tribulationem, ut nec conturbemini ira, vel odio [Col. 0770B] contra persecutorem, neque murmuretis contra Deum. Et ut possitis adversa patienter sustinere, sitis orationi instantes, ne deficiatis in tribulatione. In quo enim non sufficit humana fragilitas, auxilium Dei orationibus implorandum est. Sitis necessitatibus sanctorum vestra bona communicantes, id est honeste et decenter non quasi eleemosynam indigentibus praebentes, sed sensum vestrum quodam modo cum ipsis habentes communem. Sitis et hospitalitatem sectantes non solum venientes ad domum vestram hospites suscipiatis, sed etiam sectemini ac perquiratis eos ubique, ne forte in plateis alicubi sedeant, ne extra tectum jaceant.
«Benedicite persequentibus vos, benedicite, et nolite maledicere. Gaudete cum gaudentibus, flete [Col. 0770C] cum flentibus. Idipsum invicem sentientes, non alta sapientes, sed humilibus consentientes.»
Benedicite persequentibus vos, id est bona illis orate qui mala vobis fecerint; benedicite illis et nolite maledicere, id est nec saltem voluntatem maledidicendi habeatis in corde. Removet eos a communi consuetudine, dum prohibet adversariis maledicere. Et quia grave et velut intolerabile erat eis hoc praeceptum, quo jussit persequentibus benedicere, ideo repetit ut magis mentibus eorum ingerat, et ut benedictio eis sit absque maledictionis admistione, dicens: Benedicite, et nolite maledicere. Scriptura vero sacra duobus modis maledictum memorat, aliud videlicet quod approbat, aliud quod damnat. Aliter [Col. 0770D] enim maledictum profertur judicio justitiae, aliter livore vindictae. Maledictum judicio justitiae profertur, sicut Abrahae dicitur: «Maledicam maledicentibus tibi (Gen. XII) .» Rursum, quia maledictum livore vindictae promitur, Apostolus nunc admonet: Benedicite, inquiens, et nolite maledicere. Deus ergo maledicere dicitur, et tamen maledicere homo prohibetur, quia quod homo agit malitia vindictae, Deus non facit nisi examine et virtute justitiae. Gaudere subauditur debetis, cum gaudentibus de spirituali profectu, et flere cum flentibus de spiritali detrimento. Non enim quibuscunque gaudiis gaudio nostra sunt socianda, nec quibuscunque fletibus lacrymae nostrae jungendae. Neque enim praeceptum habemus, ut cum illis qui de acquisitione pecuniae vel hujusmodi [Col. 0771A] rebus gaudent, gaudeamus; sed potius cum illis, qui spe supernorum bonorum gaudent, vel de accepta remissione peccatorum et gratia Spiritus sancti laetantur, et de similibus bonis. Similiter nec cum illis flere jubemur, quos flere facit tristitia saeculi, quae mortem operatur, sed cum illis potius, qui pro suis vel aliorum peccatis flent, aut qui prae desiderio vitae aeternae seu pro quibuslibet causis hujusmodi fundunt lacrymas. Idipsum sitis invicem sentientes, id est quod iste sentit, idipsum sentiat ille; et item quod ille sentit, idipsum sentiat iste, ut nulla dissensio sit inter vos, sed unanimis concordia, vos dico non alta sapientes, id est non in corde tumentes, non superbientes, sed humilibus consentientes, id est voluntati humilium acquiescentes, ut [Col. 0771B] vos quoque sitis humiles. Consentientes sitis eis, quod non fit ore, sed corde, quia tunc vera humilitas est, cum non est in sola lingua.
«Nolite esse prudentes apud vosmetipsos.»
Id est nolite prudentiam vobis arrogare. Qui enim sibiipsi prudens esse videtur, hic cum arrogantia stultus est. Nec potest veram sapientiam Dei scire, qui suam stultitiam quasi sapientiam colit (Prov. III) . Qui ergo apud seipsum prudens est, apud Deum prudens esse non potest, quoniam «scientia inflat (I Cor. VIII) .»
«Nulli malum pro malo reddentes.»
Qui enim malum pro malo reddit, aut simile peccatum, aut gravius facit. Nam ille qui malum prior intulit, non sensit forsitan malum esse quod fecit. [Col. 0771C] Qui autem malum reddit, eo ipso quod ad ulciscendum motus est, probatur sensisse malum esse quod reddidit. Et ideo nullus se vindicet, ne deterius quam hostis ejus peccet.
«Providentes bona non tantum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus.»
Sitis providentes bona, id est provida discretione considerantes, ut ea quae feceritis sint bona, non tantum coram Deo qui videt conscientiam; sed etiam coram omnibus hominibus fidelibus et infidelibus, qui vident actionem, ne possint eam reprehendere. Providenda sunt enim bona coram cunctis hominibus, non ut placeamus singulorum vel vitiis vel moribus, ne simus contrarii sententiae qua dicitur: «Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non [Col. 0771D] essem (Gal. I) .» Sed qui vitae suae et morum actuumque libram sic tenet, ut non possit ab ullo homine reprehendi, iste bona coram omnibus hominibus providet, sive illis placeant quae bona sunt, sive non placeant. Et ideo providendum est, ne ex bonis nostris fiat hominibus scandalum, sed bonum exemplum. Sunt enim nonnulli qui non curant quidquid dicatur de eis, dum modo ipsi intentionem bonam habeant. Sed qui salutem proximi negligit, crudelis existit.
«Si fieri potest, quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes (Hebr. XII) .»
Sitis habentes pacem cum omnibus hominibus, si fieri potest, quia difficile est ut fiat, quod tamen est [Col. 0772A] ex vobis, id est habere pacem cum omnibus non remanet a vestra parte, quia vos erga nullum pacem violatis. Vel si bonum quod a vestra parte est, videlicet observatio justitiae, potest fieri, ut non impediatur ab illis hominibus, sitis habentes pacem cum cunctis hominibus. Juxta beatum vero Gregorium, direxit Apostolus hoc praeceptum ad rectores ecclesiae. Hortaturus enim ut pacem cum omnibus haberent, praemisit dicens: Si fieri potest, atque subjunxit, quod ex vobis est. Difficile quippe erat, ut si male acta corriperent, habere pacem cum omnibus possent. Sed cum temporalis pax in pravorum cordibus ex nostra increpatione confunditur, inviolata necesse est in nostro corde servetur. Recte itaque ait, quod ex vobis est. Ad si diceret: Quia pax ex [Col. 0772B] duarum partium consensu subsistit, si ab eis qui corripiuntur, expellitur, integra tamen in vestra qui corripitis, mente teneatur.
«Non vosmetipsos defendentes charissimi, sed date locum irae. Scriptum est enim: Mihi vindictam, et ego retribuam, dicit Dominus (Deut. XXXII) .»
Dico, pacem habeatis, si fieri potest, cum omnibus, non defendentes vosmetipsos charissimi, si quis vos aggressus fuerit, id est non percutientes eum qui vos percusserit; sed date locum irae, id est sinite iram persecutoris in vobis expleri, ille enim dat locum irae, qui adversarium permittit facere quod vult. Vel ille dat locum irae, qui iram superbientium humiliter fugiendo declinat, non se contra acceptas contumelias erigens, sed de loco pia humilitate recedens. [Col. 0772C] Vel date locum irae, id est judicio Dei. Non praecipit ut nolint vindicari, sed ut nosipsi vindicantes, demus locum irae Dei, qui dixit: Mihi vindictam, et ego retribuam (Deut. III; Hebr. X) . Neque enim propter exsaturandum odium desiderant sancti vindictam, quod ab eorum perfectione longe est. Nam justus quisque magis cupit inimicum suum corrigi quam puniri. Et cum in eum videt a Domino vindicari, non ejus delectatur poena (Psal. LVII; Psal. CXXXIX) , quia non eum odit; sed divina justitia, quia Deum diligit. Sic quippe inimicus diligitur, ut non displiceat Dei justitia qua punitur. Et sic placet justitia qua punitur, ut non de malo ejus, sed de bono judice gaudeatur (Luc. XVIII) . Ait itaque: Non vosmetipsos defendentes, charissimi, sed date locum [Col. 0772D] irae. Ac si dicat: Quid opus est vosipsos vestras ultum irae injurias, qui nec corda hominum nosse, nec agnita eorum scelera tranquillo valetis animo judicare? Quin potius quod in vos peccatur, quasi fratribus et proximis ex corde remittite, ut et vobis Deus vestra peccata remittat (Matth. VI) , scientes quia si corrigi voluerint, eos socios bonorum habebitis; sin aliter, rectius divino judicio, quod errare non potest, sicut nec irasci potest, quam vestro damnabuntur. Et vere judicium ejus debetis exspectare, scriptum est enim in Ezechiele (cap. IX.) Nam ubi nos legimus secundum Hebraicam veritatem: Appropinquaverunt visitationes urbis, septuaginta Interpretes transtulerunt, mihi vindictam, et ego [Col. 0773A] retribuam, dicit Dominus. Et ideo patet Hebraeos qui Romae crediderunt, habuisse in auctoritate translationem septuaginta Interpretum, juxta quam Apostolus eis profert testimonium; non enim proferret eis testimonium ex Scriptura, quam non reciperent. Ob hoc, inquit, Dominum exspectate, quia ipse sicut scriptum est, dixit: Ego retribuam mihi vindictam, id est omnia mala quae vobis irrogantur, mihi fiunt, licet sim impassibilis; sed ego vindictam mihi pro his retribuam, puniens aeternaliter eos qui temporaliter vos affligunt.
«Sed si esurierit inimicus tuus, ciba illum: si sitit, potum da illi (Prov. XXV) . Hoc enim faciens, carbones ignis congeres super caput ejus. Noli vinci a malo, sed vince in bono malum.»
[Col. 0773B] Non defendes te ab adversario ut referias eum, et malum illi pro malo reddas, sed potius bonum illi pro malo repende, ut juxta Salomonis praeceptum, si esurierit inimicus tuus pascas illum, si sitierit, potes illum. Et quare? quia hoc faciens, congeres super caput, id est accumulabis super mentem ejus carbones ignis, id est ferventes et urentes poenitentiae dolores. Beneficiis enim tuis victus, dolebit se injurias tibi fecisse, a quo bona recipit, et convertetur ad poenitentiam, sicque lucraberis eum Christo. Vel carbones ignis, id est charitatem igne sancti Spiritus ferventem congeres super cor ejus. Hoc est dicere: Sicut carbones ardentes incendunt corpus super quod congeruntur, sic bona facta tua inflammabunt ad dilectionem cor ejus qui te persequebatur, sicque [Col. 0773C] ad fervorem sancti Spiritus exemplo tuo provocabis eum ut bene agat. Absit enim ut credamus Salomonem vel Apostolum docere voluisse, ut eo animo bona faciamus inimicis nostris, ut ipsi in his ingrati persistentes, majora tormentorum incendia perpetuo sustineant. Non est hoc benefacere his qui oderunt nos (Matth. V) , sed male illis facere. Sed hoc potius in hac sententia jubemur, ut misericordiam facientes egentibus inimicis, emolliamus fomentis beneficiorum duritiam cordis eorum, et ad redimendum nos in Domino studeamus inflammare illos, adhibito dilectionis igne, ut virtutem mansuetudinis et patientiae nostrae mirantes incipiant imitari, rejectisque vitiis, ad virtutum opera convertantur. Unde ne quis [Col. 0773D] haec Salomonis verba Judaico sensu vellet intelligere, mox Apostolus subdidit: Noli vinci a malo, sed vince in bono malum. Quomodo enim potest vincere in bono malum, qui in superficie bonus est, et in abdito malus; qui opere parcit et corde saevit, in animo mitis, voluntate crudelis? Noli vinci a malo, sed vince in bono malum. Contende cum malo, sed bonitate. Ipsa est enim vera contentio, vel certamen salubre, ut sit bonus contra malum, non ut sint duo mali. Si tu jam non es malus, obsta malo ut sis bonus. Si displicet tibi malus, noli fieri malus. Nam si repercutis, malo vis vincere malum. In sensibus vel motibus animorum ille dicitur vicisse, qui alterum ad suam traxerit partem, sicut haereticum aut paganum. Si ergo mali vicissitudinem a te receperit ille, [Col. 0774A] te vicit, et passionis similitudine vitio suo subdidit. Si autem per patientiam tuam cessare eum ab ira vel injuria feceris, tu vicisti, et de peccato ad salutem lucrando proximum triumphasti.
«Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit. Non est enim potestas nisi a Deo (Sap. VI) . Quae autem sunt, a Deo ordinata sunt. Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt.»
Sicut superius reprehendit illos qui gloriabantur de meritis, ita nunc ingreditur illos redarguere qui, postquam erant ad fidem conversi, solebant subjici alicui potestati. Videbatur enim quod infideles Dei fidelibus [Col. 0774B] non deberent dominari, etsi fideles deberent esse pares. Quam superbiam removet, dicens: Omnis anima, id est omnis homo sit humiliter subdita potestatibus vel saecularibus, vel ecclesiasticis sublimioribus se; hoc est, omnis homo sit subjectus superpositis sibi potestatibus. A parte enim majore significat totum hominem, sicut rursum a parte inferiore totus homo significatur, ubi propheta dicit: «Quia videbit omnis caro salutare Dei (Isa. XL) .» Et recte admonet, ne quis ex eo quod in libertatem vocatus est, factusque Christianus, extollatur in superbiam, et non arbitretur in hujus vitae itinere servandum esse ordinem suum, et potestatibus quibus pro tempore rerum temporalium gubernatio tradita est, non se putet esse subdendum. Cum enim constemus ex anima [Col. 0774C] et corpore, et quandiu in hac vita temporali sumus, etiam rebus temporalibus ad subsidium ejusdem vitae utamur, oportet nos ex ea parte quae ad hanc vitam pertinet, subditos esse potestatibus, id est res humanas cum aliquo honore administrantibus; ex illa vero parte qua Deo credimus, et in regnum ejus vocamur, non debemus subditi esse cuiquam homini id ipsum in nobis evertere cupienti, quod Deus ad vitam aeternam donare dignatus est. Si quis ergo putat quoniam Christianus est, non sibi esse vectigal reddendum sive tributum, aut non esse honorem exhibendum debitum eis, quae haec curant, potestatibus, in magno errore versatur. Item si quis sic se putat esse subdendum, ut etiam [Col. 0774D] in suam fidem habere potestatem arbitretur eum, qui temporalibus administrandis aliqua sublimitate praecellit, in majorem errorem labitur. Sed modus iste servandus est, quem Dominus ipse praecepit, ut reddamus «Caesari quae sunt Caesaris, et Deo quae sunt Dei (Matth. XXII; Luc. XX) .» Quamvis enim ad illud regnum vocati simus, ubi nulla erit potestas hujusmodi, in hoc tamen itinere conditionem nostram pro ipso rerum humanarum ordine debemus tolerare, nihil simulate facientes, et in hoc non tam hominibus quam Deo qui hoc jubet, obtemperantes. Itaque omnis anima sit subdita sublimioribus potestatibus, id est omnis homo sit subditus primum divinae potestati, deinde mundanae. Nam si mundana potestas jusserit quod non debes facere, contemne [Col. 0775A] potestatem, timendo sublimiorem potestatem. Ipsos humanarum rerum gradus adverte. Si aliquid jusserit procurator, nonne faciendum est? Tamen si contra proconsulem jubeat, non utique contemnis potestatem, sed eligis majori servire. Non hinc debet minor irasci, si major praelata est. Rursus si aliquid proconsul jubeat, et aliud imperator, nunquid dubitatur, illo contempto, huic esse serviendum? Ergo si aliud imperator, et aliud Deus jubeat, quid faciemus? Nunquid non Deus imperatori est praeferendus? Ita ergo sublimioribus potestatibus anima subjiciatur, id est homo. Sive idcirco ponitur anima pro homine, qui secundum hanc discernit, cui subdi debeat, et cui non. Vel homo qui promotione virtutum sublimatus est, anima vocatur a digniore [Col. 0775B] parte. Vel, non solum corpus sit subditum, sed anima, id est voluntas hoc est non solum corpore, sed et voluntate serviatis. Ideo debetis subjici, quia non est potestus nisi a Deo. Nunquam enim posset fieri nisi operatione solius Dei, ut tot homines uni servirent, quem considerant unius secum esse fragilitatis et naturae. Sed quia Deus subditis inspirat timorem et obediendi voluntatem, contigit ita. Nec valet quisquam aliquid posse, nisi divinitus ei datum fuerit. «Potestas omnis est a Deo (Joan. XIX) .» Sed ea quae sunt a Deo, ordinata sunt, ergo potestas est ordinata, id est rationabiliter a Deo disposita. Itaque qui resistit potestati, nolens tributa dare, honorem deferre et his similia, Dei ordinationi resistit, qui hoc ordinavit ut talibus subjiciamur. [Col. 0775C] Hoc enim contra illos dicitur, qui se putabant ita debere uti libertate Christiana, ut nulli vel honorem deferrent, vel tributa redderent, unde magnum poterat adversus Christianam religionem scandalum nasci a principibus saeculi. De bona potestate patet, quod eam perfecit Deus rationabiliter. De mala quoque videri potest, dum et boni per eam purgantur, et mali damnantur, et ipsa deterius praecipitatur. Qui potestati resistit, cum Deus eam ordinaverit, Dei ordinationi resistit. Sed hoc tam grave peccatum est, quod qui resistunt ipsi, pro contumacia et perversitate sibi damnationem aeternae mortis acquirunt. Et ideo non debet quis resistere, sed subjici.
«Nam principes non sunt timori boni operis, sed [Col. 0775D] mali. Vis autem non timere potestatem? Bonum fac, et habebis laudem ex illa. Dei enim minister est tibi in bonum. Si autem male feceris, time. Non enim sine causa gladium portat. Dei enim minister est, vindex in iram ei qui male agit. Ideoque necessitate subditi estote, non solum propter iram, sed etiam propter conscientiam. Ideo enim et tributa praestatis. Ministri enim Dei sunt, in hoc ipsum servientes. Reddite ergo omnibus debita (Matth. XXII) ; cui tributum, tributum; cui vectigal, vectigal; cui timorem, timorem; cui honorem, honorem.»
Merito acquirunt sibi damnationem qui resistunt potestati, quia principes non sunt his timori qui sunt boni operis, sed qui sunt pravi, id est non bene operantibus, [Col. 0776A] sed male agentibus. Principes dicit, qui propter corrigendam vitam et prohibenda adversa constituuntur, Dei habentes imaginem, ut sub uno sint caeteri homines. Qui non sunt timori bene agentibus, sed male, quia non ad bonos, sed ad malos puniendos sunt instituti. Naturaliter enim omnes norunt et innocentiam praemio, et malitiam supplicio dignam esse. Et princeps, si est bonus, bene operantem non punit, sed diligit. Si autem malus est, non nocet bono, sed purgat eum. Ideoque non est quod timere debeat, qui bene agit. Qui vero mala operatur, debet timere, quia principes ad hoc sunt constituti, ut mala puniant. Ille timeat. Sed si vis non timere potestatem, do tibi consilium, Bonum opus fac et habebis laudem ex illa. Bonum fecere [Col. 0776B] apostoli et martyres, tamen non eos laudaverunt, sed potius interfecerunt potestates. Ideoque voluit Apostolus dicere: Bonum fac, laudabit te potestas; sed temperavit verba, et ait: Bonum fac et habebis laudem ex illa. Si enim justa est potestas, habebit laudem ex illa in ipsa laudante. Si autem iniqua est, mortuus pro fide, pro justitia, pro veritate habebit laudem ex illa, in illum saeviente. Ex illa enim habebit, non ipsa laudante, sed ipsa tibi laudis occasionem praebente. Haec Augustinus. Gregorius vero sanctus sic ait: Paulus cum infirmum auditorem suum perpenderet, aut prava adhuc velle agere, aut de actione recta humanae laudis retributione gaudere, ait: «Vis non timere potestatem? Bonum fac et habebis laudem ex illa.» Neque enim ideo [Col. 0776C] bona agenda sunt, ut potestas hujus mundi nulla timeatur, aut per haec gloria transitoriae laudis quaeratur. Sed cum infirmam mentem ad tantum robur ascendere non posse pensaret, ut et pravitatem simul vitaret et laudem, praedicator egregius etiam monendo aliquid obtulit, et aliquid tulit. Concedendo enim lenia, subtraxit acriora, ut quia ad deserenda cuncta simul non assurgeret, dum in quodam suo animus familiariter relinquitur, a quodam suo fine dolore tolleretur. Laudem habebis ex potestate, quia ille potens, sive bonus, sive malus sit, est Dei minister proficiens tibi in bonum. Nam si bonus fueris, nutritor tuus est; si malus fueris, tentator tuus est. Et nutrimenta libenter accipe, et in tentatione ut [Col. 0776D] aurum probare. Si bene feceris, non timebis principem. Si male feceris, tunc time illum. Et timendus tibi est, quia non sine causa gladium portat, sed ut malos puniat. Gladium habet materiale, vel gladium, id est judiciariam potestatem, ut reos feriat. Nec mirum, quia Dei minister est, vindex in iram ei qui male agit, ut loco Dei vindicet in malos. Est enim vindex ei, id est ad damnum ejus qui male agit. Est vindex in iram, id est propter iram Dei vindicandam, vel vindex in iram Dei ostendendam. Quia haec punitio indicat persistentes in malo gravius puniendos. Nam si homo judex amore justitiae peccata subditorum punit, considerandum est qua animadversione Deus judex, qui sine peccato est, et puram justitiam habet, peccata perversorum puniet. [Col. 0777A] Ideo princeps saeculi est minister Dei, ut vice ejus interim ultionem faciat, et judicium ejus praefiguret, quoniam fortia quaeque crimina, quae vindicari vult Deus, non per antistites et rectores ecclesiarum, sed per mundanos judices voluit vindicare. Et hoc sciens Apostolus, recte eum ministrum Dei nominat et vindicem in eum qui male agit. Dei minister est. Et ideo subditi estote illi necessitate quia necesse est propter hanc vitam subditos illi vos esse, nec resistere, si quid auferre voluerit ex rebus huic tempori necessariis, in quas sibi data est potestas. Subditi estote non solum propter iram, ut effugiatis offensionem hominum, sed etiam propter conscientiam ut non simulate quasi ad oculum hominum ista faciatis, sed pura dilectionis conscientia propter Deum, [Col. 0777B] qui omnes homines vult salvos fieri et in agnitionem veritatis venire (I Tim. II) . Non solum propter iram principum vitandam subjiciamini illis, quod potest etiam simulate fieri, sed etiam propter conscientiam, ut in vestra conscientia certi sitis illorum dilectione vos id facere, quibus vos Deus subjici voluit. Et debetis esse subditi, quia etiam ideo, id est propter obedientem subjectionem tributa praestatis illis quasi reddituris, dum pugnant pro patria et agunt judicia. Tributa praestatis, et merito, quia ministri Dei sunt qui vobis eos constituit. Cujus enim jussu homines nascuntur, hujus jussu reges constituuntur, apti his qui eo tempore ab ipsis reguntur. Quidam enim illorum ad correptionem et utilitatem subjectorum et conservationem justitiae [Col. 0777C] dantur, quidam autem ad timorem et poenam et increpationem, quidam vero ad illusionem et contumeliam et superbiam. Ministri Dei sunt, in hoc ipsum servientes ei, quod tributa exigunt a vobis, et potestatem exercent ad utilitatem bonorum, et detrimentum malorum. Vel vos praestatis illis tributa, in hoc ipsum Deo servientes, quia ministri Dei sunt. Aut certe illi qui tributa a vobis exigunt, in hoc ipsum vobis sunt servientes, quia propter illa quae a vobis percipiunt, utilitati vestrae subserviunt, dum patriam defendunt et res vestras custodiunt. Et qui ministri Dei sunt, qui vos illis subjecit, ergo reddite omnibus illis debita sicut et Dominus pro se et Petro censum reddidit, significans quod potestas spiritalis [Col. 0777D] potestati saeculari non aufert suum jus. Omnibus reddite debita, ut sic laudetur ecclesiastica doctrina. Cui tributum debetis, reddite tributum; et cui vectigal, reddite vectigal. Tributum est redditus vel pensio. Et dictum est tributum, eo quod olim per tribus singulas exigebatur, sicut post per singula territoria. Sic enim per tres partes divisus erat Romanus populus, ut qui praeerant in singulis partibus, tribuni dicerentur. Unde etiam sumptus quos dabant populi, tributa nominarunt. Vectigal quoque redditus est vel pensio, sive tributum fiscale. Sed tamen vectigal a vehendo, id est a portando dictum est. Tributum illi census dicuntur, qui dantur de terris, et quos homines de capitibus suis dant; vectigal vero, quod advehitur de [Col. 0778A] de longinquis regionibus. Tributum, quod a praesentibus datur; vectigal quod ex remotis provinciis mittitur. Tributum, quod regiones solvunt; vectigal, stipendium quod datur dominis quando per patrias vehuntur. Tributum, quod domi solvitur statutis temporibus; vectigal, quod a transeuntibus et sua negotia vehentibus datur pro rebus suis conservandis. Cui timorem, debetis, timorem reddite, ut revereamini dominos atque timeatis, et cui honorem, ut honoretis regem, sive parentem aut senem, vel hujusmodi personam, honorem reddite. Per haec praecepta ordinat Apostolus ecclesiam Dei, ut nihil adversus principes saeculi gerens, per quietem et tranquillitatem vitae opus justitiae et pietatis exerceat. Si enim ponamus, verbi gratia, credentes in Christo [Col. 0778B] potestatibus saeculi non esse subjectos, tributa non reddere, neque vectigalia solvere, nulli timorem, nulli honorem deferre, nonne per haec regum et principum merito in semetipsos arma converterent, et persecutores quidem suos excusabiles, semetipsos vero culpabiles facerent? Non enim fidei, sed contumaciae causa impugnari viderentur, et essent eis causa quidem mortis digna, meritum vero mortis indignum. Sic namque Judaei perire meruerunt gladio Romanorum.
«Nemini quidquam debeatis, nisi ut invicem diligatis. Qui enim diligit proximum, legem implevit. Nam: Non adulterabis, Non occides, Non furaberis, Non falsum testimonium dices, Non concupisces, et si quod est aliud mandatum, in [Col. 0778C] hoc verbo instauratur, Diliges proximum tuum sicut teipsum (Matth. XXII; Gal. V; Jac. II) . Dilectio proximi malum non operatur. Plenitudo ergo legis est dilectio.»
Sic reddite omnibus debita, quamvis nemini quidquam debeatis, nisi ut invicem diligatis. Caetera enim cum reddita fuerint, non debentur, dilectio autem tanto magis debetur, quanto amplius impenditur. Ipsa quippe exigit debitum, ut fraternae charitati servientes, eum qui se adjuvari recte velit, in quo possumus, adjuvemus, semper existentes debitores charitatis. Ipsa est enim quae semper redditur et semper debetur. Debetur namque, etiam si reddita fuerit, quia nullum tempus est, quando impendenda [Col. 0778D] non sit. Nec cum redditur amittitur, sed potius reddendo multiplicatur, quoniam habendo redditur, non carendo. Quoniam pecunia cum recipitur, accedit ad eum cui datur, sed ab eo recedit a quo datur. Charitas vero non solum apud eum crescit, qui hanc ab eo quem diligit, exigit, etiam si non recepit, sed etiam ille a quo eam recipit, tunc incipit habere cum reddit. Et ideo caetera sic solvite, ut non debeatis; charitatem vero ita solvite, ut semper habeatis et debeatis. Et merito semper est habenda, quia qui diligit proximum, legem implevit. Sola enim charitas justitiam legis adimplet, quam timor implere non poterat. Hoc loco sola dilectio proximi ad perfectionem praecipi videtur, et taceri dilectio Dei, cum in utroque praecepto lex pendeat [Col. 0779A] et prophetae. Sed qui proximum diligit (Matth. XXII) , consequens est ut ipsam dilectionem praecipue diligat. Nam nec proximum vere sine Deo, nec Deum vere sine proximo potest diligere. Sed cur Apostolus solam proximi dilectionem commemorare maluit, qui legem dixit impleri, nisi quia in dilectione Dei possunt homines mentiri, quia rariores tentationes eam probant; in dilectione autem proximi facilius convincuntur eam non habere, dum scilicet inique omnibus vel aliquibus agunt? Cum ergo alterum dilectionis praeceptum sine altero teneri non possit, etiam unum eorum commemorare plerumque sufficit, cum agitur de operibus justitiae, sed opportunius illud, de quo quisque facilius convincitur. Itaque dilectione proximi lex impletur. Et [Col. 0779B] hoc per partes probatur. Nam omnia haec praecepta complentur amore proximi. Non adulterabis. Quis enim adulterat uxorem ejus quem diligit? Non occides. Quis occidit eum quem diligit? Non furaberis. Quis furatur res ejus, quem sicut seipsum diligit? Non falsum testimonium dices. Quis falsum profert testimonium contra eum, quem sicut se diligit? Omnia igitur haec mandata, et si quod est aliud mandatum simile his in lege, instauratur, id est adimpletur et perficitur in hoc verbo quo dicitur: Diliges proximum tuum sicut teipsum, id est recto amore quo te diligis. Qui enim se ut oportet diligit, ac deinde proximum tanquam se, necesse est ut cuncta praecepta hic custodiat. Nam haec praecepta malum prohibent. Dilectio proximi malum non operatur. [Col. 0779C] Qui ergo amat homines, aut quia justi sunt, aut ut justi sint, amare debet. Sic enim et seipsum amare debet, aut quia justus est, aut ut justus sit. Sic enim diligit proximum tanquam seipsum sine ullo periculo. Qui enim aliter diligit se, injuste se diligit, quoniam ad hoc se diligit, ut sit injustus, ad hoc ergo ut sit malus, ac per hoc jam non se diligit. «Qui enim diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. X) .» Tenenda est igitur vera dilectio, per quam omne malum opus vitatur, et omne bonum opus impletur. Et quando quidem qui proximum diligit, singula quaeque praecepta legis implevit, quia nec malum operatur, et bonum facit; ergo dilectio est plenitudo legis, id est plenaria legis adimpletio, [Col. 0779D] quia plene legem adimplet, dum et ab his abstinet quae lex prohibet, et ea facit quae lex jubet.
«Et hoc scientes tempus, quia hora est jam nos de somno surgere. Nunc enim propior est nostra salus, quam cum credidimus.»
Dixi ut nemini quidquam debeatis nisi dilectionem, quia per eam potestis universam legem implere; et nunc dico, ut sitis scientes, id est cognoscentes et intelligentes hoc tempus gratiae in quo Spiritus sanctus datur credentibus, per quem charitate repleantur, qua legem impleant, sicque vitam aeternam merito percipiant. Sciatis hoc tempus, in quo per adventum Salvatoris gratia Dei mundo illuxit, quia hora est, id est opportunum, sed breve spatium temporis; jam nos de somno surgere, id est [Col. 0780A] ut surgamus ad bene agendum a torpore negligentiae vel ignorantiae Hora est, id est breve spatium, quia qui hodie habemus horam, nescimus si cras habuerimus vitam. Et ideo jam, id est cum celeritate quadam sine dilatione, surgendum est a somno desidiae, ut mente vigilemus et bonis operibus occupemur. In vitiis nostris requiescebamus torpentes, et veluti quodam sopore detenti, sed nunc scire debemus quod sit hoc tempus in quo sumus, quia hora est ut jam ab illo somno mentis surgamus, et amodo in bonis operibus laboremus. Vere amplius non est nobis jacendum in somno, sed potius surgendum est, quia nunc est propior nostra salus aeterna quam tunc erat cum credidimus, id est cum credere coepimus, quoniam morti jam viciniores sumus, in qua [Col. 0780B] retributionem percipiemus. Et cum magis ac magis ad salutem nostram propinquemus, et omnia ruant ad occasum, jam omnis torpor bene operandi a nobis excutiatur, et ad salutem quae jam instat, cum alacritate festinemus, cum haec vita ad praesens finiatur. Turpius est enim, si non surgimus qui jam saluti propinquamus quae nostra erit, si surrexerimus; alioquin salute carebimus. Vel nunc, id est quando surgimus, propior est nostra salus, id est nobis vicinior; hoc est magis ad nos pertinens, et magis nostri juris, quam tunc erat cum primum credidimus. Si enim tunc moreremur, salus et vita prope nos esset; sed nunc ad nos magis attinet, quoniam tunc ex sola misericordia erat venia, nunc vero ex gratia et meritorum nostrorum actione [Col. 0780C] corona. Nam bene operans est vicinior aeternae vitae. Baptismus vero est ad veniam, vita autem bona ad coronam.
«Nox praecessit, dies autem appropinquavit. Abjiciamus ergo opera tenebrarum, et induamur arma lucis, sic ut in die honeste ambulemus.»
Vere propinquior est nostra salus quam antea. Nox enim infidelitatis et iniquitatis praecessit, sed dies fidei et justitiae appropinquavit. Noctis enim tenebris premimur, cum perpetratione iniquitatis obscuramur. Sed nox in lucem vertitur, cum erroris nostri obscuritas veritatis cognitione radiatur. Nox in lucem vertitur, cum erroris nostri obscuritas veritatis cognitione radiatur. Nox in lucem vertitur, [Col. 0780D] cum corda nostra justitiae fulgor illuminat, quae caecitas culpae deprimebat. Hoc nunc diluculum discipulorum mentibus oriri viderat Apostolus, cum dicebat: Nox praecessit, dies autem appropinquavit. Qui enim post discessum noctis, non jam venisse, sed appropinquasse diem insinuat, esse procul dubio ante solem post tenebras adhuc auroram demonstrat. Nondum enim in splendore suae claritatis apparuit sol justitiae Christus, sed jam vicinus ejus instat adventus. Et ideo nondum perfectum diem, sed adhuc diluculum et auroram habemus. Vita enim fidelium, quae in hac carne et in hoc saeculo ducitur, in comparatione vitae infidelis et impiae, non irrationabiliter lux et dies appellatur, sed tamen in comparatione illius diei, quo aequales angelis [Col. 0781A] facti, videbimus Deum sicuti est (I Joan. III) , adhuc nox est. Nox et dies. Dies in comparatione infidelium, nox in comparatione angelorum. Habent enim diem angeli, quem nos nondum habemus, sed tamen jam habemus, quem non habent infideles. Recte igitur praetermisso, quem nunc habet vita fidelium, dicitur, quia nox infidelitatis praecessit, et dies aeternitatis appropinquavit. Dies aeternae beatitudinis appropinquavit, quia jam remissa sunt peccata, justificati jam credentes. Et quia nox praeteriit, et dies appropinquavit, ergo abjiciamus opera tenebrarum, id est illa facta quae solebamus agere dum tenebris ignorantiae premeremur, et induamur arma lucis, id est virtutes quas exigit lux divinae cognitionis, per quas impugnemus opera tenebrarum [Col. 0781B] et principes talium operum, id est daemones; minus enim decorum est, sub tempore novae lucis opera veterum tenebrarum gerere, id est opera mala, quae in tenebris ignorantiae venerunt, vel tenebras amant et ad tenebras ducunt. Opera vero lucis, non tam opera quam arma vocantur, quia dum recte agimus, dum lucem fidei bonis operibus sequimur, hostes nostros armis talibus debellamus. Induamus ut ornamentum opera lucis, id est opera quae fides exigit; et acceptis hujusmodi armis, ambulemus honeste sicut in die, id est pergamus in via mandatorum Dei laudabiliter sicut decet in die fidei. Jam enim, sicut diximus, vita fidelium in comparatione vitae infidelium, dies est. Et ideo nos qui jam in die sumus, debemus sicut [Col. 0781C] in die honeste ambulare, ut honestas virtutum undique nos adornet in via nostrae actionis, quos illustrat dies fidei et notitia veritatis, in qua videmus quid honestum sit, et quid inhonestum. Quae sint autem opera tenebrarum, quae abjicienda sunt consequenter ostenditur, cum dicitur:
«Non in comessationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et impudicitiis, non in contentione et aemulatione (Galat. V; I Petri II) .»
Et de armis lucis quae induenda sunt subditur:
«Sed induimini Dominum nostrum Jesum Christum.»
Et post adjungitur:
«Et carnis curam ne feceritis in desideriis.»
Ambulemus honeste sicut in die, nos dico existentes, [Col. 0781D] non in comessationibus, id est superfluis manducationibus, et ebrietatibus, id est nimiis vini ingurgitationibus, non in cubilibus, id est pigritiis dormiendi et impudicitiis, id est libidinibus quae in nimiis epulationibus et potationibus atque cubilibus nutriuntur. Comessationes enim sunt inhonesta et luxuriosa convivia, quibus necessaria comes est turpissima temulentia. Et quid aliud subsequitur, nisi cubilia et impudicitiae? A foedis cubitationibus cubilia sunt appellata, quae non tam rationalibus hominibus, quam feris et belluis conveniunt. In cubilibus enim et impudicitiis agunt qui communes habent stratus, et more ferarum illicite commiscentur ibi. Notandum est, [Col. 0782A] in his Romanos fuisse, et ideo non esse illis jus gloriandi. Et haec quatuor vitia carnis sunt, duo autem quae ad animum pertinent, subduntur, cum dicitur: Non in contentione et aemulatione. Agebant vero Romani in contentione et aemulatione, quia contendebant adinvicem, et se alii aliis praeferebant, in quo minoribus majores invidebant. Horum autem morborum, id est contentionis et aemulationis, mater superbia est, et humanae laudis aviditas, nec adhuc sanari potest, nisi qui superbiam calcaverit, et humanas laudes contempserit. In his non inveniamini, quia haec sunt opera tenebrarum, Sed induimini Dominum Jesum Christum, quia hoc est arma lucis indui: Christus enim sapientia est et justitia et sanctificatio et [Col. 0782B] veritas et omnes simul virtutes (I Cor. II) . Quas qui assumpserit, Christum dicitur indutus esse. Christum induimini, id est formam Christi sumite vestem, ut habitus et forma illius undique fulgeat, et repraesentetur in nobis. Cum vestem induimur, ex omni parte circumdamur. Christum igitur est indutus, qui undique bono opere protegitur, ut nullam partem actionis suae peccato nudam relinquat. Nam qui in aliis actionibus justus est, in aliis injustus, quasi hoc latus cooperuit, illud nudavit. Nec jam bona sunt opera, quae subortis aliis pravis operibus inquinantur. Qui ergo undique Christianus apparet in cunctis operibus suis, hic Christum dicendus est esse indutus. Christum induimini, et carnis curam ne [Col. 0782C] feceritis, non dico, in necessariis, sed in desideriis. In necessariis enim permittitur fieri, quia «nemo unquam carnem suam odio habuit (Ephes. V) ;» sed in desideriis prohibetur (I Petr. II) , quoniam carnalia desideria militant adversus animam. Neque enim mortali in carne adhuc viventibus funditus cura carnis abscinditur, sed ut discrete serviat, temperatur. Discretione enim magni moderaminis frenanda est, ut serviat, et non principetur; nec quasi domina animum vincat, sed subacta mentis dominio quasi ancilla famuletur; et ad necessitatem salutis fiat, non ad desideria voluptatis. Quae enim in desideriis fieri prohibetur, procul dubio in necessitate conceditur. Quia videlicet mens nostra a carnali delectatione superanda [Col. 0782D] est, sed a carnis cura necessaria separanda non est.
«Infirmum autem in fide assumite, non in disceptationibus cogitationum. Alius enim credit manducare se omnia. Qui autem infirmus est, olus manducet. Is qui manducat, non manducantem non spernat: et qui non manducat, manducantem non judicet. Deus enim illum assumpsit; quis es qui judicas alienum servum? (Jac. IV.) Suo domino stat aut cadit. Stabit autem. Potens est enim Deus statuere illum.»
Iterum quia erat inter Romanos aliud genus contentionis, redarguit eos inde, et ad concordiam [Col. 0783A] revocat. Contendebant enim de differentiis ciborum, quia quidam illorum cum integra fide omnes cibos comedebant; alii vero a quibusdam abstinendum esse credebant, et inde ab invicem dissentiebant. Illi enim qui ex gentibus crediderant, extollebant se in libertate fidei, quia nihil commune vel immundum esse crederent, adversus eos qui ex circumcisione venientes, observabant adhuc traditione legis ciborum differentiam. Et inde reprimit eos Apostolus, et monet ne insultent eis, quibus longa consuetudo in observandis cibis discretionem adhuc aliquam et cunctationem movebat. Et unum quemque talem vocat infirmum in fide, quia non credit omnia licere manducari. Perfecta enim fides nullum cibum Judaico [Col. 0783B] sensu credit respuendum, quia omnis creatura Dei bona est, et nihil abjiciendum quod cum gratiarum actione percipitur. Sed quisquis ita non credit, adhuc infirmus est in fide, si jam fidem habet. Sed tamen hunc non abjici, sed assumi jubet Apostolus, nec quasi infidelem judicari. Aliud est enim infidelem esse, aliud infirmari in fide, quia infidelis non habet, infirmus autem jam habet, sed adhuc ex parte dubitat. Et ideo non est repellendus, sed assumendus. Et hoc est quod ait: Infirmum autem, etc. Quod sic continuatur: Ea quae superius dixi, ita ut docui, facite in vobis ipsis, id est induite Christum, et his similia facite; sed haec quae nunc dico, facite erga proximos, scilicet infirmum in fide assumite ut [Col. 0783C] sanetis eum, sicut Christus medicus peccatores, id est male habentes suscepit sanandos. Assumite eum non in disceptationibus cogitationum ejus, id est non de occulto cogitationum judicetis eum. Forte dubitat aliquid novitas ipsius. Amate abundantius dubitantem. Amore vestro curate de corde infirmi dubitationem. Et si incognitum nobis est quo animo id faciat, non inde disceptemus. Non nobis usurpemus dijudicare cogitationes aliorum, sed Deo probemus cogitationes nostras etiam pro illis, de quibus forte aliquid dubitamus. Vere infirmus est assumendus ab eo qui firmus est. Nam alius credit licere manducare omnia genera ciborum, et est firmus iste, atque infirmum debet assumere; alius vero non credit ita licere, et infirmus est, [Col. 0783D] ac indiget assumi. Hoc videtur debuisse dicere. Sed ponit consilium de illo, per quod satis intelligitur, dicens: Qui autem infirmus est, id est qui non credit omnia esse manducanda, olus manducet, id est relinquatur arbitrio suo, ne cum scrupulo edat, ut si voluerit, non solum ab omni carne, sed etiam a caeteris cibis abstineat, et olera tantum comedat. Alius credit manducare omnia, id est gentilis quisque ad fidem conversus omnes cibos indifferenter posse comedi judicat; sed qui infirmus est, id est Hebraeus quilibet adhuc in fide pusillanimis et titubans, qui alias carnes mundas, et alias arbitratur immundas, olus manducet, in quo nulla est suspicio immunditiae, sed [Col. 0784A] indifferenter comeditur ab omnibus. Melius est enim ut permittatur illa solum comedere, quae ritus legis in qua nutritus est, non prohibuit, et cum pusillanimitate retineatur in fide, ut paulatim crescendo ad sublimiora proficiat, quam ut de pusillanimitate eradicetur, et discedat penitus a fide. Et ideo is qui manducat omnia, id est gentilis qui nullum cibum credit immundum, non spernat, id est non vilem reputet non manducantem, id est Hebraeum qui adhuc propter legis consuetudinem quosdam cibos respuit. Et qui non manducat, id est, Judaeus qui se abstinet ab aliquibus, ne ritum legis violet; non judicet, id est non damnet manducantem, id est gentilem omnes cibos indifferenter sumentem. Gentiles enim quos carnalis [Col. 0784B] intellectus legis a fide non retrahebat, firmiter credebant nihil abjiciendum, quod cum gratiarum actione percipitur, et ideo spernebant Judaeos infirmiores in fide, quos adhuc videbant propter antiquam legis observantiam cibos discernere. Et econtra Judaei cum viderent illos alimenta illa percipere, quae ipsi putabant immunda esse, graviter eos inde judicabant. Ideoque jubet illis Apostolus, ne istos quasi infirmos et hebetes spernant; et istos, ne illos quasi gulosos et immundos judicent. Erant etiam nonnulli inter eos, qui non propter legem, sed propter sobrietatem se abstinebant a carnibus et vino, et spernebantur a caeteris, quasi qui Dei creaturas rejicerent. Ipsi vero judicabant caeteros quasi voraces et gulosos. Et idcirco praecipit [Col. 0784C] Apostolus, ut is qui manducat omnes cibos, nec jejunat, non spernat non manducantem, id est jejunantem et a carnibus abstinentem, cum in voluntate uniuscujusque sit edere vel non edere; et rursus is qui non manducat, sed abstinet et jejunat, manducantem bis in die, et carnibus vescentem vel hujusmodi cibis non judicet, id est non de illo male existimet, cum possint bono animo et simplici corde sine vitio concupiscentiae quicunque humani cibi indifferenter sumi. De talibus enim rebus, quae bono animo possunt fieri, quamvis etiam possint non bono, volebant illi cum homines essent in occulto cordis ferre sententiam, de quibus solus Deus judicat, De manifestis enim judicare possunt homines, sed de his quae incertum est quo [Col. 0784D] animo fiant, quia possunt et bono et malo animo fieri, judicium relinquendum est Deo, ut non audeat quisque de alterius conscientia, quam non videt, judicare. Non enim damnandus est cujus cogitatio aperta non est, et de quo nescitur, qualis postea sit futurus. Jejunans non judicet manducantem, id est non credat peccare, cum nesciat quo animo manducet. Et quare? Quia Deus illum assumpsit ut suus esset. Et cum sit a Deo assumptus ut Dei sit et Deo serviat, tu quis es, id est cujus valentiae, qui judicas, id est damnandum affirmas, alienum servum? Cum enim non tuus servus sit, sed alterius, in eo quod illum judicas dominum illius praecipue offendis, quia [Col. 0785A] servum ejus ipso prohibente judicare praesumis. Nam qua conscientia edat vel non edat quisque. Dominus est judex. Et idcirco non est ab homine judicandus, quia non homini, sed suo Domino stat aut cadit, id est ad honorem domini sui stat, si stat; et ad dominum suum pertinet et casus ejus, si cadit, quia potest illum vel erigere, vel judicare. Ideo dico, stat aut cadit, quia ambiguum est: fortasse enim stat qui putatur cadere, vel cadit qui putatur stare. Stabit autem. Hic innuitur quod ambigua debemus in meliorem partem vertere, et plus salutem hominis quam mortem optare; atque in futuro de illo spem boni habere, etiam si aliter sit in praesenti. Stabit, quia Deus est potens illum statuere, id est stare facere [Col. 0785B] illum. Non ipse, sed Deus est potens hoc facere. Voluntate enim sua cadit qui cadit, sed voluntate Dei stat qui stat, vel surgit qui surgit. Nam per se potest cadere, sed per Deum resurgere. Quamvis de omnibus regeneratis et pie viventibus loqueretur Apostolus dicens: Tu quis es qui judicas alienum servum, suo domino stat aut cadit, continuo tamen respexit ad praedestinatos et ait: Stabit autem. Et ne hoc sibi arrogarent, potest enim, inquit, Deus statuere illum. Ipse enim ergo dat perseverantiam, qui statuere potens est eos qui stant, ut perseverantissime stent, vel restituere illos qui ceciderint. Possunt haec forsitan et de spiritali esu, vel jejunio sic intelligi. Infirmum autem in fidem assumite, ut infirmitatem ejus paulatim sanetis, non in disceptationibus [Col. 0785C] cogitationum, id est non ut de cogitationibus ejus disceptetis et disputetis, sed Deo judicandas relinquite illas, qui potest emendare quidquid ibi videtur sibi displicere. Alius enim, id est diversus ab isto infirmo et robustus, credit manducare omnia, id est credit se debere pro posse suo et intelligere, et operibus exercere omnia quae in Scripturis dicuntur. Qui autem infirmus est, id est quem adhuc cordis et operis infirmitas detinet, olus manducet, id est infirmitati suae congruos Scripturarum sermones comedat, per quos a vitiis carnis et aegritudine mentis satietur. Is qui manducat, id est qui intelligit arcana Scripturarum, non spernat non manducantem, id [Col. 0785D] est eum qui haec non valet intelligere. Et qui non manducat, id est qui non intelligit, non judicet manducantem, id est intelligentem. Solent enim hi qui aliquantulum videntur in scientia proficere, spernere et nihil ducere eos qui altioris intelligentiae minus capaces sunt, et econtra imperiti et indocti judicare, id est incusare et condemnare eos qui altiora et profundiora perquirunt, quae ipsi capere vel assequi nequeunt. Et ideo Apostolus resecare volens culpam ex utraque parte nascentem, illis quidem praecipit ne inferiores spernant atque despiciant; his vero, ne superiores judicent, cum peritiam judicandi non habeant. Qui non manducat, ore cordis non praesumat judicare manducantem, id est intelligentem, quia Deus eum qui sic manducat, assumpsit [Col. 0786A] sibi in servum. Et tu, imperite, quis es qui alienum servum judicas, id est qui Dei servum damnabilem esse censes? Suo Domino stat in bono opere, vel cadit in prava actione, quia si in bono steterit, Domino suo peribit, vel per Dominum suum resurget. Stat aut cadit. Sed stabit etiam si nunc jacet, quia potens est Deus illum erigere. Hoc contra indoctos dicitur, qui doctos reprehendunt, vel dijudicant de quibusdam actionibus suis infirmis
«Nam alius judicat diem inter diem, alius autem judicat omnem diem. Unusquisque in suo sensu abundet. Qui sapit diem, Domino sapit. Et qui manducat, Domino manducat. Gratias enim agit Deo. Et qui non manducat, Domino non manducat, et gratias agit Deo.»
[Col. 0786B] Jure dixi quia stabit ille qui comedit, sive qui abstinet, quia quod agit, ex judicio agit. Nam alius eorum judicat diem inter diem abstinentiae ducendum, id est deputandum; alius autem judicat omnem diem in abstinentia ducendum, id est alius certis diebus, alius omni die judicat abstinendum. Quidam enim in animo suo judicant et statuunt, ut diem in abstinentia ducant, id est ut alio die abstineant, et alio non abstineant, sicut qui quarta et sexta feria jejunant et caeteris diebus comedunt; alii vero quia considerant vitam hanc esse brevem, judicant ut omnem diem, id est continuum vitae suae tempus transigant in abstinentia: unusquisque, id est ille qui nonnullis diebus, et iste qui omni die judicat abstinendum, abundet, operibus bonis, in suo sensu, [Col. 0786C] id est faciat quod sentit facienoum, quia utrumque acceptum est apud Deum. In suo sensu abundet, id est suo consilio remittatur, ne scandalum passus, a charitate, quae est mater omnium, recedat. Et debet permitti abundare, quia qui sapit diem vel omnem, vel aliquem esse dandum abstinentiae, Domino sapit, hoc est ad honorem Domini se placere putat. Et qui manducat, id est qui non abstinet, Domino manducat, id est ad laudem Domini, cujus omnia creata credit munda, et qui serviturus sustentatur ex eis. Vere Domino gratias enim agit Deo pro collatis sibi beneficiis. Effectus indicat, quia Domino manducat, dum illi gratias agit. Et qui non manducat, id est qui jejunat et abstinet, Domino non manducat, id [Col. 0786D] est ad honorem Domini jejunat, et gratias agit Deo, qui sibi dedit tolerantiam abstinentiae. Ad hoc quippe additum est, et gratias agit Deo, ut ostenderetur quid esset, Domino facit, id est in ejus laudem facit. Tunc enim recte, tunc juste, tunc pie fit cum opus bonum in ejus fit laudem, cujus gratia donatur ut fiat. In quo affectu proficiens, quidquid boni facit, Domino facit: hoc est, in ejus laudem, cujus gratia percipit ut faciat. Gratiae igitur Deo ab utroque referuntur, ab illo pro libertate vescendi, ab hoc autem pro fructu abstinentiae, et idcirco neuter reprehendendus est. Aliter: Dixi quia stabit ille qui manducat ore cordis cibum doctrinae sanctae. Nec mirum si ad standum erigitur. Nam alius ex his ita manducantibus judicat diem inter diem alius judicat [Col. 0787A] omnem diem, hoc est dicere: Alius quidem nonnulla intelligit, alius vero omnia ad intellectum possibilia, ita ut sunt videndo, cognoscit. Si enim ignorantiae obscuritas nox cordis est, intellectus non immerito dies vocatur. Vel non de duobus hominibus, sed de homine et Deo accipiatur haec sententia. Nam alius est qui judicat diem inter diem, alius qui judicat omnem diem. Homo enim judicat diem inter diem, id est praesens, quod est inter praeteritum et futurum: Deus autem judicat omnem diem, id est praeteritum, praesens, et futurum. Et ideo stabit qui non stare videbatur, quia Deus potens est statuere illum, qui omnem diem judicat; et novit si cras steterit, qui hodie jacet. Qui judicat diem inter diem, homo est, quia potest hodie aliud, [Col. 0787B] et cras aliud judicare, id est ut quem hodie malum, convictum confessumve damnaverit cras bonum inveniet cum se correxerit; et quem hodie justum laudaverit, cras inveniet damnatum. Qui autem judicat omnem diem, Deus est; quia non solum qualis quisque modo sit, sed etiam qualis fuit, et qualis omni die futurus sit, novit. Et ideo secundum praescientiam, qua novit quos ante mundi constitutionem praedestinavit. Multi etiam qui aperte mali videntur, multis bonis meliores sunt. Quid enim sint hodie videmus, quid eras futuri sint ignoramus. Et Deo quidem apud quem sunt praesentia quae futura sunt, etiam quod futuri sunt jam sunt; nos autem secundum id quod in praesenti est, quemque hominem judicare possumus; unusquisque igitur in suo [Col. 0787C] sensu abundet, id est quantum humano intellectui, vel unicuique homini concessum est, tantum audeat judicare, nec sublimiora sacramentorum arcana temere discutiat, sed in eo sensu quem habet, bonis operibus abundare curet; neque Dei sensum usurpet ut de futuro judicet, sed suo sensu contentus sit, quo de praesenti tantum judicare potest. Qui sapit diem, Domino sapit, id est qui contentus est tantum praesentia judicare, nihil contra Deum usurpat, quia hoc ipsum quod praesentem diem bene judicat, Domino sapit, id est ad honorem Domini. Hoc est autem bene judicare diem, ut noveris de ejus correctione non esse desperandum in futurum, de cujus manifesta culpa judicaveris in praesenti. [Col. 0787D] Et qui manducat intelligendo cibos sapientiae, Domino, id est ad honorem Domini manducat, quia gratias agit dicens: «Benedicam Dominum qui mihi tribuit intellectum (Psal. XV) .» Et qui non manducat, id est qui fortiores sensus Scripturarum non capit, Domino non manducat, quia humilior inde fit. Et hoc est gratias agere, nihil de se praesumere, sed in humilitate Deo se prosternere.
«Nemo enim nostrum sibi vivit, et nemo sibi moritur. Sive enim vivimus, Domino vivimus: sive morimur, Domino morimur. Sive ergo vivimus, sive morimur, Domini sumus. In hoc enim Christus mortuus est et resurrexit, ut et mortuorum et vivorum dominetur.»
Dixi quia manducans ad honorem Domini manducat, [Col. 0788A] et non manducans ad honorem Domini non manducat. Quod juste dixi. Nam omnes sive manducantes sive non manducantes, Domini sumus. Nemo enim nostrum sibi vivit, sed Domino, et nemo nostrum sibi moritur, sed Domino. Nemo sibi vivit, quia qui lege frenatur, non sibi, sed Deo qui legem dedit, vivit. Si lex non esset, tunc sibi quisque viveret. Modo autem paret mandato coelitus sibi dato, et vivit ei qui dedit. Et nemo sibi moritur, sed Deo, quo judice vel coronatur vel damnatur. Nam sive vivimus Domino, id est ad honorem Domini vivimus, cui servimus; sive morimur, id est praesentem vitam dissolutione corporis et animae terminamus, Domino morimur, id est ad gloriam ejus et secundum voluntatem ejus, quia non nostram, sed ejus gloriam [Col. 0788B] et vivendo et moriendo quaerimus. Et quia utrumque Domino facimus, ergo sive vivimus, sive morimur, Domini sumus, ut possideamur ab eo et viventes et mortui. Et si semper ipsius sumus vel in vita vel in morte, semper ad laudem ipsius fit, quidquid a nobis vel de nobis fit. Sive vivimus, sive morimur, Domini sumus, quia Christus morte sua et resurrectione dominium acquisivit super omnes fideles, sive dum vivunt, sive dum mortui sunt. In hoc enim mortuus est Christus et resurrexit, ut et mortuorum et vivorum dominetur. Domini sumus et port mortem, quia pretio sanguinis sui nos redemit et mortuus. Quomodo enim perdit servos mortuos cujus est mors pretium eorum? Non enim tenebit regnum mortis eos, pro quibus est mortuus liber in [Col. 0788C] mortuis. Dominatur vivorum et mortuorum, ne putetur tantum judicare de mortuis, quasi commissum sit super eos judicium hominibus dum vivunt, sed post mortem Christo. Nam et nunc et tunc dominatur ipse et judicat, atque sancti et nunc cum illo regnant et tunc, quia et nunc conversatio eorum in coelis est, et ipsi postmodum in coelis erunt. Neque piorum animae mortuorum separantur ab Ecclesia, quae nunc etiam est regnum Christi, et cum eo nunc primum regnat in vivis et mortuis. Vel ita: Et manducans, et non manducans, ad gloriam Domini hoc facit, quia nemo nostrum sibi vivit in virtutibus, non enim suam, sed Christi gloriam quaerit, a quo sic vivere habet, et nemo sibi moritur [Col. 0788D] peccatis, quia non se per hoc, sed Christum glorificare quaerit, qui sibi dedit ut semetipsum peccatis mortificare possit. Sive enim vivimus, id est in novitate vitae ambulamus, Domino vivimus, id est Domino vita nostra deputatur, quia non a nobis, sed ab illo est et ad ejus laudem fit; sive morimur, id est mundo et peccato mortificamur, Domino morimur, id est ad honorem Domini vitiis morimur, ut peccatis mortui, justitiae vivamus. Sive ergo morimur peccato sive vivimus justitiae, Domini sumus, ut et exstinctio mali, et vivificatio boni fiat in nobis ad ejus gloriam. In hoc enim Christus et mortuus est et resurrexit, ut et mortuorum et vivorum dominetur. Illorum scilicet mortuorum, qui mortificant membra sua quae sunt super terram, et mortificationem [Col. 0789A] Christi in corpore suo circumferunt; vivorum quoque illorum, qui resurrectionis ejus exemplo novam et coelestem vitam in terris agunt (Colos. III; II Cor. IV) . Istorum dominatur Christus, quia tales digni sunt dominio ejus.
Tu autem quid judicas fratrem tuum? (Jac. IV.) «aut quare spernis fratrem tuum? Omnes enim stabimus ante tribunal Christi (II Cor. V) . Scriptum est enim: Vivo ego, dicit Dominus (Isa. XLV) , quoniam mihi flectetur omne genu, et omnis lingua confitebitur Deo (Philip. II) . Itaque unusquisque nostrum pro se rationem reddet Deo. Non ergo amplius invicem judicemus, sed hoc judicate magis, ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum.»
[Col. 0789B] Christus ita dominatur omnium. Sed tu quid, id est cur judicas fratrem tuum manducantem, cum nescias qua necessitate manducet, aut quo animo? aut tu manducans quare spernis fratrem tuum non manducantem, cum ignores quam pia devotione servet abstinentiam? Non debes judicare vel spernere quia judicandus es. Omnes enim nos abstinentes et manducantes stabimus judicandi ante tribunal, id est ante sedem judicialem Christi. Judicantis enim est sedere, judicandorum vero ante judicem stare. Omnes stabimus ante tribunal Christi. Qui ergo fratrem judicat, tantum crimen elationis incurrit, ut Christi tribunal sibi videatur assumere, et ejus judicium praevenire. Cujus judicii species, ut notior fieret hominibus judicandi forma ex his quae [Col. 0789C] inter homines geruntur assumpta est, quatenus agnosceremus, quia sicut judex terrenus celsior est, et quemdam locum qui tribunal appellatur ascendit, ut ex eo altior et eminentior sit caeteris qui judicandi sunt, ne conspectum ejus lateant vel supplicia reorum, vel allegationes innocentium; ita et judex omnium Christus natura et majestate cunctis eminentior, introspicit corda et conscientias singulorum, ac manifestabit occulta, ut bonis laudem tribuat, et mali poenam quam merentur, accipiant. Omnes astabimus Christo judici. Scriptum est enim apud Isaiam de Christo in persona ipsius: Vivo ego, dicit Dominus (Isa. XLV) , Christus, quoniam mihi flectetur omne genu, id est qui fui mortuus, [Col. 0789D] vivo perpetualiter, ut jam mori non possim; et quod ego sic vivo, causa est quoniam mihi flectetur omne genu, id est omnis rigor et fortitudo humiliabitur meae potestati, ut per flexionem genuum intelligatur subjectio omnium, et omnis lingua, id est omnis conscientia confitebitur Deo quidquid egit sive bonum sive malum. Hoc fiet in judicio. Et quandoquidem, teste Scriptura, omnis lingua confitebitur Deo, itaque unusquisque nostrum reddet Deo judici rationem pro se, id est respondebit Deo pro his quae fecit, et cur ea fecerit. Hoc est enim reddere rationem Deo, quod est confiteri Deo. Et quia unusquisque respondebit pro se Deo judici, ergo non amplius judicemus invicem ex opinione, sicut hactenus fecimus. Deo sunt enim, in quibus temerarium [Col. 0790A] judicium cavere debemus, cum incertum est quo animo quidquam factum sit, vel cum incertum est qualis futurus sit, qui nunc vel bonus vel malus apparet. Si ergo quispiam (verbi gratia) conquestus de stomacho, jejunare noluit, et tu id non credens, edacitatis vitio id tribueris, temere judicabis. Item si manifestam edacitatem, ebrietatemque cognoveris et ita reprehenderis quasi nunquam illa possit corrigi atque mutari, nihilominus temere judicabis. Non ergo reprehendamus ea, quae nescimus, quo animo fiant; neque ita reprehendamus quae manifesta sunt, ut desperemus sanitatem. Maxime autem hi temere judicant de incertis et facile reprehendunt, qui magis amant vituperare et damnare, quam emendare et corrigere. Quod vitium vel superbia [Col. 0790B] est, vel invidentia. Non amplius invicem judicemus, id est neque abstinens manducantem, neque manducans abstinentem; sed hoc magis judicate, id est hoc potius decernite et praefinite in cordibus vestris, ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum, id est ne faciatis per escam et jejunationem vestram unde frater offendatur, vel scandalum incurrat. Hoc potius statuite, ne per observantiam ciborum offensiones fratribus vel scandalum generetis. Eos qui ex gentibus edebant monet, ne scandalizent Hebraeos cibo suo, qui adhuc in fide infirmiores erant, et cibos discernebant. Gentiles enim qui firmioris erant fidei, omnes cibos indifferenter sumi credebant; sed Judaei scandalizabantur inde, cum viderent eos coram se vesci communibus escis. Erant [Col. 0790C] et nonnulli ex eis qui scientes nihil esse idolum, et omnem creaturam Dei bonam esse, comedebant idolothyta. Quod alii videntes, et aliquid sanctificationis putantes esse in illis carnibus, quia idolis erant immolatae, ex eis comedebant et peribant, caeteri vero irascebantur inde. Et hoc est quod dicit, ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum, id est ne faciatis coram fratre unde pereat vestro exemplo idem faciens, vel contristetur. Offendiculum enim esset, si tali exemplo corrueret a fide Christiana; scandalum vero, si ad tristitiam vel iram provocaretur. Si enim videret a Christiano idolothytum manducari, offenderetur, id est moveretur a fide, quia putaret idolum esse aliquid. Si autem videret [Col. 0790D] ab eo comedi cibum quem putaret immundum, scandalizaretur, id est ad indignationem et iram compelleretur.
«Scio et confido in Domino Jesu, quia nihil commune per ipsum, nisi ei qui existimat quid commune esse, illi commune est. Si enim propter cibum frater tuus contristatur, jam non secundum charitatem ambulas. Noli cibo tuo illum perdere, pro quo Christus mortuus est.»
Non ideo dico offendiculum vel scandalum, quod cibus sit immundus, aut quod ego more Judaico suadeam observare ciborum differentiam, quia scio et confido in Domino Jesu nihil esse commune, id est scio nihil esse commune per hoc quod mihi fiducia est in Domino Jesu, quia postquam venit, absolvit [Col. 0791A] a lege. Populus Judaeorum partem Dei se esse jactans, communes cibos vocat, quibus omnes vescuntur homines, suillam carnem, ostreas, lepores et istiusmodi animantia, quae ungulam non findunt, nec ruminant, necsquamosa in piscibus sunt (Lev. XI) . Commune ergo quod caeteris hominibus patet, et quasi non est ex parte Dei, pro immundo appellatur, et sicut vasa in ministeriis templi segregata, non communia, sed sancta dicebantur, ad quorum distinctionem reliqua vasa humanis usibus dedita, vocabantur communia; sic et ad distinctionem illorum ciborum, quos quasi mundos et secundum legem edendos Scriptura segregavit, reliqui omnes appellati sunt communes. Sed Apostolus jam a littera legis liberatus, dicit quia nihil commune est per [Col. 0791B] ipsum, id est per seipsum. Nihil enim in creaturis Dei immundum est natura sui. Omnia namque a bono Deo creata, bona esse constat et munda. Nec tamen in his distinctionem legis accusat, ut absolute dicat, nihil esse commune eorum, quae lex definivit immunda. Praemittit enim causam, cur per seipsum id est natura sui, nihil commune sit. Scio, inquit, et confido in Domino Jesu. Manifestum est enim Salvatoris beneficio omnia munda esse, qui de sub jugo legis eruens homines, reddidit eis statum pristinum libertatis (Matth. VII) . Itaque vel propter Dei creationem, vel propter Salvatoris adventum, nihil in creaturis est naturaliter immundum. Unde et ipse dicit, quia «non quod intrat in os, coinquinat hominem (Matth. XV) .» Nihil est commune, [Col. 0791C] nisi ei qui existimat aliquid commune esse, illi enim commune est propter aestimationem, qua putat illud esse commune, id est immundum; cogitatio enim mentis cibum, qui natura sui non est communis vel pollutus, facit pollutum, cum econtrario cibum vere pollutum (vere enim est pollutus, qui idolis immolatur) simplicitas mentis, quae nullam cogitationis scrupulositatem habet, ab omni suspicione contaminationis absolvat. Et rursum, etiamsi mundus sit cibus, suspicionem tamen aliquis patiatur, quasi quod idolis immolatus sit, pollutus dicitur pro conscientiae scrupulo. Dixi, ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum, ideo scilicet, quasi si propter cibum tuum saltem contristatur frater tuus, [Col. 0791D] jam non secundum charitatem ambulas, id est jam hujus operationis tuae gressus non tenet viam fraternitatis; et idcirco graviter peccas, quia charitatem deseruisti, sine qua nihil placet Deo. Noli cibo tuo illum perdere. Non debes eum cibo tuo vel contristare. Plus autem cave, ne taliter eum perdas. Noli pro cibo tuo, pro tam vili re, tam cito peritura, perdere rem tam magni pretii, et tam dignam, pro qua Christus sustinuit mortem. Cum definisset apostolico dogmate, per Dominum Jesum nihil commune vel immundum natura sui putandum, et dedisset erga usus ciborum fidelibus quibusque absolutissimam libertatem; rursus ad aedificandam auctoritatem fratrum amoris, licentiam revocat libertatis, et dicit: Etiamsi commune nihil est, [Col. 0792A] et omnis usus ciborum licenter admittitur, tamen tu si propter cibum quem licitum putas fratrem qui nondum scientiae hujux capax est scandalizas, jam non secundum charitatem agis, nec affectum in te fraterni amoris ostendis. Et ideo ne laedas aut contristes eum, etiam a licitis abstinere debes, tibi enim abstinere a licitis, crimen nullum est; illi vero, in quibus discernit et putat non licere, contaminabilis usus est. Qui enim discernit, si manducaverit, damnatus est. Quod si facias, tu utique fratrem tuum spernis et perdis, pro quo Christus mortuus est, et tu ei causam perditionis acquiris.
«Non ergo blasphemetur bonum nostrum. Non est enim regnum Dei esca et potus, sed justitia et [Col. 0792B] pax et gaudium in Spiritu sancto. Qui enim in hoc servit Christo, placet Deo, et probatus est hominibus. Itaque quae pacis sunt, sectemur: et quae aedificationis sunt invicem custodiamus.»
Quandoquidem frater noster constristatur cibo nostro aut perditur, ergo, caveamus ne bonum nostrum blasphemetur. Blasphematur enim bonum nostrum, si propter escas contentiones oriuntur, quoniam bona in se comestio blasphemabilis est, dum aliis nocet. Et quia nocet, abstine. Et abstinendum est, quia non est regnum Dei esca et potus, id est regnum Dei propter quod laboramus et currimus, neque per escam, neque per potum constat, sed aliena sunt haec a regno Dei, et ab illa sanctorum conversatione [Col. 0792C] futura. Non erunt ibi carnales epulae, sed justitia et pax et gaudium. Et quia solent homines multum gaudere corporeis cibis, addidit in Spiritu sancto. Ideoque nos in his virtutibus exerceamus, quae nobiscum possint transire ad regnum coelorum, id est in justitia, pace et gaudio spiritali. Has enim tres virtutes idcirco posuit, quoniam ad intentionem suam, et ad Romanorum correctionem specialiter militare vidit. Justitiam, ut unusquisque non faciat alii quod sibi non vult fieri; et quod sibi exoptat recte fieri, faciat alii. Pacem, ut illis quies et concordia sit, non gloriatio et discordia. Gaudium, ut unusquisque de bonis fratris sui gaudeat, sicut de suis. Et istae virtutes sunt regnum Dei, quoniam [Col. 0792D] virtutibus hujusmodi consistit [ al. constat] regnum supernae beatitudinis. Vel regnum Dei sunt, quia etiam in praesenti vita regnat Deus in illis, in quibus sunt hae virtutes. Vere istae in Spiritu sancto sunt regnum Dei, nam qui in hoc, id est in Spiritu sancto, servit Christo, ut accepta Spiritus sancti gratia, studeat obedire mandatis Christi, placet Deo Patri qui de Christo dixit: «Ipsum audite (Matth. XVII; Luc. IX; II Petr. I) .» et probatus est hominibus, qui videntes opera ejus bona, glorificant Patrem ejus qui in coelis est (Matth. V) . Placet Deo secundum gaudium, quod est in Spiritu sancto, probatus apparet hominibus secundum justitiam et pacem. Et quia pax et gaudium est regnum Dei, atque per haec placere potest quisque tam Deo quam hominibus, [Col. 0793A] itaque sectemur semper ea quae pacis sunt et concordiae, non quae belli et discordiae; et custodiamus ea quae sunt aedificationis, id est observemus ea quae ad aedificationem pertinent, invicem, id est Judaeus ad gentilem, et gentilis ad Judaeum, ut semper alterutrum magis ac magis aedificemur vel alii per nos.
«Noli propter escam destruere opus Dei. Omnia quidem munda sunt, sed malum est homini qui per offendiculum manducat (Tit. I; I Cor. VIII) . Bonum est non manducare carnem, et non bibere vinum, neque in quo frater tuus offenditur aut scandalizatur aut infirmatur. Tu fidem habes penes temetipsum? habe coram Deo. Beatus qui non judicat semetipsum in eo quod probat. Qui [Col. 0793B] autem discernit, si manducaverit, damnatus est, quia non ex fide. Omne autem quod non est ex fide, peccatum est.»
Quae sunt aedificationis custodire debemus, et ideo noli propter escam tuam destruere in aliis opus Dei, id est subvertere fidem et charitatem, quas in eis operatus est Deus. Solvit enim opus Dei et aedificium destruit charitatis, qui propter ciborum intemperantiam scandalum fratribus ponit. Omnia quidem genera ciborum munda sunt, sed tamen nonnulla sunt intermittenda, ne per haec destruatur opus Dei, quia malum est homini qui per offendiculum aliorum manducat, id est qui ita manducat, ut alii per ejus manducationem cadant et a fide deficiant. Quod ergo sui natura bonum est, ex offensione [Col. 0793C] efficitur malum, ex eo quod offenditur frater te utente his cibis, in quibus ille scandalum patitur. Omnia enim naturaliter munda sunt, quamvis lex Moysi quaedam munda et quaedam immunda significaverit, ut populus qui sub lege censebatur, discerni per hujusmodi observantias a caeteris gentibus videretur. Et quandiu quidem populus ille sanctus et segregatus a caeteris nationibus habebatur, aequa discretio de mundis et immundis necessaria videbatur, quae populum illum secerneret a nationibus, quas ignorantia Dei et cultus idolorum faciebat immundas. Nunc vero gentilibus cunctis ad fidem ingressis non necesse est distantias hujusmodi observare, sed omnem creaturam Dei, sicut revera est, [Col. 0793D] bonam aestimare. Omnia itaque munda sunt et bona, sed in malum convertuntur eis qui per offensionem fratrum comedunt ea. Et ideo ne frater offendatur, abstinendum est ab eis. Nam bonum est non manducare carnem, nec bibere vinum per offensionem fratris, neque aliud in quo frater tuus offenditur aut scandalizatur, aut infirmatur. Alioqui manducare carnem et non manducare, vel bibere vinum et non bibere, neque malum neque bonum est, sed medium et indifferens. Potest enim non manducare carnem et non bibere vinum etiam malus homo et a fide alienus, ut saepe etiam nonnullos idolorum causa hoc facere contingit. Sed ne frater offendatur vel offendat, ideo non manducare carnem et non bibere vinum, non jam medium vel indifferens, sed vere [Col. 0794A] bonum est. Bonum est enim abstinere a carne et vino, si in eis frater offenditur. Omnia enim ob hoc fieri oportet, ne destruatur opus Dei. Ideo et manducandum est, si in eo frater aedificatur; et non est manducandum, si per hoc decrescit opus Dei. Et bibendum est, si per hoc proficiat frater ad fidem; et non bibendum, si per hoc aut frater damnum fidei, aut tu detrimentum charitatis incurras. Sunt et aliae causae, propter quas a talibus cibis plerique religiosorum abstinent, sed nunc tacentur ab Apostolo, quia rudibus loquitur. Ob hoc enim solummodo suadet nunc abstinendum, ne frater offendatur, aut scandalizetur, aut infirmetur. Offenditur enim, si propter comestionem aut bibitionem offensus recedit a fide. Vel offendit perturbatus nesciens [Col. 0794B] quid teneat. Scandalizatur, si contristatur. Infirmatur in fide, si quamvis non recedat, dubitare incipit. Et ne frater ista propter cibum tuum patiatur, abstinere debes. Quod bene potes facere, quia de tuo bono nihil perdis. Tu enim habes penes temetipsum, id est in corde tuo, unde nullus auferre potest, fidem, quia credis licitum manducare omnia, habe illam coram Deo, id est serva illam intra conscientiam, nec jactes illam coram hominibus, ne magis in ostentatione fiat quod credis quam in virtute. Sufficit tibi habere coram Deo hujusmodi fidem. Non tamen idcirco cogendus est et alius ut omnia manducet, qui nondum habet talem fidem, ut credat omnia esse manducanda. Et ideo noli apud homines gloriari de hac fide tua, spernendo caeteros qui nondum [Col. 0794C] sic credunt, sed in oculis interni arbitrii eam retine. Nam beatus est qui non judicat semetipsum, id est qui non facit damnabilem seipsum nocendo aliis, in eo quod probat, id est in eo facto quod laudat et bonum judicat. Beatus qui non aliud facit quam quod utile probat. Nam ille semetipsum judicat, id est proprio judicio se damnat, qui quod dicit non debere se facere, facit. Bona enim est fides, qua credimus omnia esse munda, et hanc probamus apud nosmetipsos veraciter esse bonam. Sed si hoc fidei bono male usi fuerimus, ut per offendiculum infirmorum fratrum manducemus, nosmetipsos judicamus, quia scienter hoc facimus, quod non esse faciendum mens nostra judicat. Ille quidem beatus [Col. 0794D] est, qui non ita se judicat. Sed ille qui discernit, id est qui discretionem habet in cibis, putans alios esse mundos et alios immundos, si tali conscientia manducaverit, damnatus est, quia non ex fide manducat. Et ideo non debemus eum cogere ut manducet, nec exemplo nostro ad manducandum provocare, sed nos potius propter eum a talibus escis abstinere. Si manducaverit, jam conscientia arguente damnatus est, quia non ex fide manducat, dum cibum illum nequaquam credit esse mundum, et tamen comedit. Digne enim subjacet damnationi, quoniam aliter credit agendum, et aliter agit. Ille non ex fide comedit. Sed omne opus quod non est ex fide, peccatum est. Igitur quia comestio illius peccatum est, rite damnatur. Omne quod non est ex fide [Col. 0795A] peccatum est, quia etiam illud quod est bonum, si putetur esse malum et tunc fiat, peccatum est. Velut si quis (verbi gratia) castitatem crederet esse malum, et viveret castus, profecto peccaret. Et propterea omnis infidelium vita peccatum est, nihilque bonum est sine summo bono. Ubi enim deest agnitio aeternae et incommutabilis veritatis, falsa virtus est etiam in optimis moribus.
«Debemus autem nos firmiores imbecillitates infirmorum sustinere, et non nobis placere. Unusquisque nostrum proximo suo placeat in bono, ad aedificationem. Etenim Christus non sibi placuit, sed sicut scriptum est: Improperia improperantium tibi ceciderunt super me (Psal. LXVIII) .»
[Col. 0795B] Infirmus si edit, damnatus est, sed nos firmiores debemus sustinere talium imbecillitates. Vel ita: Offendiculum vel scandalum fratri ponere non debemus, sed potius nos qui firmiores sumus debemus sustinere imbecillitates infirmorum, ut ea in quibus alii pro infirmitate delinquunt, nos robustiores patienter feramus, et non continuo spernentes, abjiciamus et abhorrescamus illos, si forte in aliquo infirmitatis vitio vincuntur, neque sub specie purioris vitae, a conventu fratrum et ecclesiae societate depellamus eos. Cum enim non possint se ad nos erigere, debemus nos patienter eorum imbecillitates sustinere, id est portare et erigere, non abjicere et despicere. Quoniam si portetur infirmus, aut erubescit diutius portari, et corrigit consuetudinem delinquendi; [Col. 0795C] aut si se corrigere noluerit, qui eum portat praemium patientiae habebit; et ille deterius peribit. Debemus, inquam, eorum imbecillitates sustinere, ne cadant qui titubant, et non nobis placere, id est privato amore diligere, ut diligentes nos ipsos, de aliis non curemus; et propria commoda quaerentes utilitatem aliorum negligamus. Hoc nullus faciat. Sed unusquisque nostrum proximo suo non in consensu nequitiae ipsius, vel in alio quolibet malo placeat, sed potius in bono opere et sermone ad aedificationem illius. Non enim propter humanum favorem proximo placere debemus in bono quod agimus, sed propter illius aedificationem, ut verbis et exemplis aedificemus eum. Non nobis placeamus, [Col. 0795D] sed proximo in bonis ad utilitatem ejus. Etenim Christus qui est caput nostrum et dux noster sic fecit, non sibi placuit, quia «cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo (Philipp. II) .» Sed volens hominibus placere, ut eis exemplum bene agendi tribueret et ad salutem eos reduceret, semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, et sicut scriptum est, improperia sustinuit. Ceciderunt, inquit, super me improperia improperantium tibi (Psal. LXVIII) , o Pater. Dum enim mihi improperarent, improperabant tibi quia sicut «qui me recipit, recipit eum qui me misit (Luc. IX) ;» et «qui me spernit, spernit eum qui me misit (Joan. XIII) ;» qui mihi improperat, improperat ei qui me misit. Improperia ergo Judaeorum, [Col. 0796A] hoc modo tibi improperantium ceciderunt super me, id est onere mortis oppresserunt me. Dixerunt enim me blasphemare in te, et ob hoc occiderunt (Matth. IX; Marc. II; Joan. X) . Sicque peccata peccantium in te ceciderunt super me, quia innocens a peccatoribus occisus sum quasi blasphemus: et tu qui me miseras, es exhonoratus.
«Quaecunque enim scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam et consolationem Scripturarum spem habeamus.»
Dixi quia Christus quem nos sequi debemus sustinuit, sicut scriptum est, improperia pro salute hominum, et non sibi placuit, sed aliis, ut salvi fierent. Et vere nos per hanc psalmi scripturam docemur exemplo ejus non nostra, sed aliorum commoda [Col. 0796B] quaerere. Quaecunque enim in Veteri Testamento scripta sunt, ad nostram doctrinam, id est ut nos per haec doceamur, scripta sunt. Ostendit Apostolus utilitatem lectionis Veterum Scripturarum. Quas quia Judaei non intellexerunt, nos autem Christo aperiente intelligimus, non ad illorum, sed ad nostram doctrinam scripta sunt quae ibi leguntur. Quae enim scribuntur, propter eos sine dubio scribuntur, qui intellecturi sunt et utilitatem ex eis capturi. Et ideo propter nos scripta sunt omnia quae in lege et prophetis leguntur, ut nos qui intellecturi eramus, doceremur per ea quid credere et agere deberemus vel sperare, ut scilicet per patientiam et consolationem Scripturarum spem habeamus, per patientiam habeamus spem, quoniam patientia operatur probationem, [Col. 0796C] probatio vero spem (Rom. XV; Jac. I) . Et per consolationem Scripturarum habeamus spem, quia dum Scripturae nos in adversis consolantur, in spem supernae beatitudinis mentem nostram erigunt. In ipsis Scripturis docemur per patientiam, ut communicemus passionibus Christi, et pro salute proximorum libenter sustineamus, sicut ille sustinuit pro nobis. Et ibi percipimus consolationem, id est moeroris et afflictionis allevationem, ne nimia absorbeamur tristitia. Consolatio enim non doloris ablationem significat, sed temperantiam et quamdam mitigationem. Et hanc ex Scripturis habemus, atque per hanc spem, quia dum praesentem tristitiam nostram Deus per Scripturarum suarum sententias [Col. 0796D] levigat et in hilaritatem vertit, dat spem perveniendi ad illud gaudium, cui tristitia non erit admista. Consolatio nobis datur in recreatione passionum Christi, quia dum legimus vel audimus quot et quanta ille sine culpa sustinuit, intelligimus nos peccatores omnia debere libenter sustinere, ac deinde sequitur spes, quia per has afflictiones speramus ad illam beatitudinem pervenire, ad quam Christus merito suae passionis pervenit.
«Deus autem patientiae et solatii det vobis idipsum sapere in alterutrum secundum Jesum Christum, ut unanimes uno ore honorificetis Deum et Patrem Domini nostri Jesu Christi. Propter quod suscipite invicem, sicut et Christus suscepit vos in honorem Dei.»
[Col. 0797A] Scripturae nos docent, sed Deus vobis tribuat, ut possitis agere quod Scripturae docent. Deus luce et virtute suae gratiae vestram imbecillitatem corroboret, ut operari velitis et possitis quod in Scripturis auditis. Deus dico patientiae et solatii id est a quo est patientia et solatium, sicut et caeterae virtutes. Cum dicitur Deus patientiae, hoc intimatur, quia Deus cum his est, qui habent in se virtutem patientiae; sicut et cum dicitur, Deus justitiae, ostenditur in illis esse Deus, qui servant justitiam. Similiter et Deus solatii cum dicitur, ostenditur esse cum illis, qui ex Scripturis divinis per intelligentiam spiritualem capiunt solatium. Deus patientiae et solatii det vobis idipsum sapere in alterutrum. More patriarcharum et prophetarum tribuit nunc Romanis [Col. 0797B] Apostolus benedictionem. Grandis enim est ista benedictio, qua precatur illis divinitus dari, ut idipsum sapiant in alterutrum, hoc est ne jam sit in eis ulla dissensio, sed unum idemque sapiant omnes atque sentiant; et sicut sibi, ita et proximo suo velit unusquisque. Bene autem addidit, secundum Jesum Christum. Potest enim fieri, ut et in malitia aliqui unum vicissim sapiant et consentiant. Qui autem secundum Christum sapiunt, sine dubio omne quod sapiunt, bonum est. Det, inquit, vobis idipsum sapere invicem, id est det vobis tantam concordiam invicem, ut quod unus sentit, sentiat alter, et sapientiae sensus transeat in alterutrum, id est de isto in illum, et de illo in istum. Et hoc secundum Christum, [Col. 0797C] id est in omni bono per quod regem nostrum sequimur, non in malo per quod ei contraimus. Ita sapiatis, ut unanimes, id est unum omnes animum habentes, uno ore honorificetis Deum et Patrem Domini nostri Jesu Christi. Uno ore dicitur, quando unus atque idem sensus et sermo per diversorum ora procedit. Idem sapiatis, ut unanimes uno ore Deum honoretis, quoniam aliter eum honorare non potestis. Non enim honoratur nisi ab illis qui idipsum in Christo sapiunt, ut unanimi voluntate atque eadem oris confessione laudent eum. Qui secundum humanitatem Christi, est Deus ejus; et secundum divinitatem ejus, est pater ipsius. Uno sensu et concordi vita debetis eum honorare. Propter quod, id est ut eum concorditer honoretis, [Col. 0797D] suscipite invicem alii alios, ne jam alter alterum abjiciat, causa mundorum vel immundorum ciborum dissentiens ab eo. Ubi pro eis orationem praemisit, ostendit quia non ex viribus et meritis hominum, sed ex Dei gratia salus est. Ubi vero admonitionem subjungit, ut se invicem suscipiant, liberum arbitrium in eis demonstrat; et quod ex suo arbitrio per praecedentem Dei gratiam corroborato, salutem suam operari possint, indicat. Nam si nihil possent ex viribus suis, non eos admoneret; et si solo arbitrio sufficerent, Deum pro ipsis non oraret, sed solummodo exhortaretur eos. Suscipite vos invicem, sicut et Christus suscepit vos, qui nullius horruit immunditias, nec reputavit alicui delicta sua. Nihil ergo de immunditia animalium judicetis, [Col. 0798A] sicut nec ille immunditias credentium reputavit. Suscepit autem vos in honorem Dei, quoniam ad hoc vos suscepit, ut juxta praeceptum ejus, videant homines opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est (Matth. V) .
«Dico enim Christum Jesum ministrum fuisse circumcisionis, propter veritatem Dei ad confirmandas promissiones patrum, gentes autem super misericordia honorare Deum, sicut scriptum est. Propterea confitebor tibi in gentibus, et nomini tuo cantabo (II Reg. XXII, Psal. XVII) . Et iterum dicit: Laetamini gentes cum plebe ejus (Deut. XXXII) . Et iterum: Laudate omnes gentes Dominum (Psal. CXVI) , et magnificate eum omnes populi. Et rursum Isaias dicit: Erit radix Jesse, et qui exsurget regere [Col. 0798B] gentes, in eum gentes sperabunt (Isa. XI) .»
Vere suscepit vos Christus, nam Judaeos propter veritatem, gentiles propter misericordiam. Dico enim Jesum Christum ministrum fuisse circumcisionis, id est ego cui indubitanter credendum est, ego qui non ab homine, sed ab ipso Christo didici, ego qui tantus apostolus sum, dico quia Christus fuit minister circumcisionis, id est apostolus et praedicator eorum qui sunt ex circumcisione, sicut ait: «Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel (Matth. XV) ,» et hoc propter veritatem Dei complendam, qui locutus fuerat Abrahae et David, quod ex eorum semine Christus esset venturus [Col. 0798C] (Gen. XXII; Psal. CXXXI) , ad confirmandas promissiones patrum, id est ut ratas et firmas redderet promissiones, quae de ejus adventu factae patribus in Scripturis leguntur. Ad illos enim venire debuit, quorum patribus fuerat promissus. Non autem clausit Deus fontem bonitatis suae etiam in alienigenas gentes, sed per eumdem redemptorem misericorditer eas salvavit. Vel pro eo quod circumcisionem in carne sua Christus suscepit, dicitur minister fuisse circumcisionis, ut aperte declararet quod ex semine Abrahae veniens, cui Deus promiserat, quia in semine ejus benedicentur omnes gentes, compleret in semetipso quae patribus fuerant promissa, ut per hoc gentiles intelligerent non esse penitus judicandos eos, qui in legis observationibus [Col. 0798D] demorantur, cum etiam Christus in carne sua circumcisionis minister, id est observator exstiterit. Dico Christum fuisse ministrum circumcisionis propter veritatem Dei, sed gentes dico honorare Deum, id est dico quod gentes ad fidem conversae bonis operibus et religiosis moribus honorant Deum super misericordia, id est de misericordia aut pro misericordia sibi ab eo collata. Veritas enim in Judaeis, misericordia in gentibus. Veritas ibi, ubi erant eloquia Dei; misericordia in illis qui dimiserant Deum et converterant se ad diaboli cultum, nullamque promissionem divinitus acceperant, et nullum justitiae meritum habebant. Ita per solam misericordiam vocavit Deus gentes ad honorandum et glorificandum se, sicut in psalmo scriptum est in persona [Col. 0799A] Christi (Psal. XVII) : Propterea, id est propter resurrectionem meam et ascensionem, quia ab insurgentibus in me exaltabis me, a viro iniquo eripies me, o Deus qui subdis populum sub me, confitebor tibi in gentibus, id est, tibi per me confitebuntur gentes, et nomini tuo cantabo, id est cantantes faciam. Ostendit a gentibus majores Deo gratias referendas. «Cui enim plus dimittitur, plus diligit (Luc. VII) .» Et Judaeis arrogantiam tollit, dum et gentium salutem similiter docet esse praedictam. Quod Dominus ait: Confitebor tibi in gentibus, declarat ut ipse confitetur in eis, sicut et loquitur in eis, utpote in membris suis. Confessio autem non tantum peccatorum est, sed et laus Dei. Et quod ait: Cantabo, hoc est illud canticum novum, de quo dicit alius psalmus: [Col. 0799B] «Cantate Domino canticum novum, cantate Domino omnis terra (Psal. XCV) .» Ipse quippe cantat in nobis, cujus gratia cantat in nobis. Intus est gaudium, ubi vox laudis et canitur et auditur, qua voce laudatur, qui gratis amandus est toto corde, tota anima, et tota mente, amatoremque suum accendit in se gratia Spiritus sancti. Haec de gentium salute David in psalmo (Psal. XVII) . Et iterum Moyses in cantico Deuteronomii, ubi nos habemus: «Laudate gentes populum ejus (Deut. XXXII) ,» juxta septuaginta Interpretes dicit: Laetamini gentes cum plebe ejus, id est cum Judaeis unum ovile in Christo factae gaudete. Et iterum David: (Psal. CXVI) , Laudate, omnes gentes, Dominum quia auxit plebis suae numerum nobis omnibus associatis, et magnificate [Col. 0799C] eum, id est magnum et gloriosum vestris operibus ostendite omnes populi Judaeorum, id est duodecim tribus et omnes familiae Israel. Et rursum Isaias ait (Isa. XI) , quod ad idem pertinet: Erit radix Jesse, id est principium regalis familiae, et ex hac radice erit Christus, qui exsurget a mortuis regere gentes, id est ut regat gentes per fidem et bona opera; et ideo gentes sperabunt in eum venturum ad judicium, ut recipiant ab eo coronam gloriae. Vel quia ipse Christus in Apocalypsi Joannis dicit: Ego sum radix et genus David (Apoc. XXII) ,» ipse potius est intelligendus radix Jesse, id est originem carnis per David et Mariam trahens ex Jesse. Radix, inquit, erit Jesse, id est erit filius Jesse, erit [Col. 0799D] ducens genus Jesse, et ipse erit qui de morte exsurget regere gentes, et in eum, ut diximus, gentes sperabunt, ut cum redierit, percipiant ab eo regnum (Matth. XXV) .
«Deus autem spei repleat vos omni gaudio et pace in credendo, ut abundetis in spe et virtute Spiritus sancti.»
Pulchre qui dixerat in Isaia scriptum esse, quod in eum gentes sperabunt, subjungit: Deus autem spei, velut si scriptum fuisset, quod in eum gentes crederent, et adjecisset, Deus autem spei. Deum autem spei invocat super eos qui sperant in eum, a quo eis benedictionis munus precatur [Col. 0800A] augeri, quasi dicat: Ego Scripturarum testimoniis ostendi vos tam gentiles quam Judaeos per Christum ad fidem pertinere, sed Deus qui potest omnia adimplere quae dixi, Deus spei, id est qui dat spem, vel in quo speramus, repleat vos omni gaudio spiritali, ut nullus vestrum jam contristetur, sicut solebatis in lite [Col. 0799D] Al. deest in lite. mutuo contristari, sed de profectu vestro et spe gaudeatis, et repleat vos pace, id est concordia in credendo, ne in vestra credulitate sit ulla discordia, sed pax ad invicem, ut abundetis bonis operibus in spe futurae remunerationis et virtute Spiritus sancti qua nunc confortamini. Vel abundetis per opera bona, id est certius speretis aeternam beatitudinem, et abundetis in unitate et virtute Spiritus sancti, id est abundantius repleamini [Col. 0800B] ejusdem Spiritus fortitudine, ut ad omnia sitis robusti
«Certus sum autem, fratres mei, et ego ipse de vobis, quoniam et ipsi pleni estis dilectione, repleti omni scientia, ita ut possitis alterutrum monere.»
Ne videretur omnes intelligere discordes, et ad corrigendum insipientes removet illud. Quod ideo incipit, ut admoneat perfectiores de correptione minorum, et inde proponit se exemplum qui laborabat de aliis. Et opus est ut hoc isti faciant, cum ipse aliis impeditus, ad eos venire nondum possit. Moneo, inquit, vos invicem suscipere et concorditer vivere, non tamen omnes, sed certus sum de vobis majoribus, o fratres mei, et ego ipse, qui ita loquor, quoniam non ego solus, sed vos ipsi pleni estis dilectione, [Col. 0800C] qua velitis aliis prodesse, et repleti omni scientia, qua possitis implere quod vultis erga profectum aliorum. Repleti omni scientia veteris et novae legis, etsi non plenarie, tamen ex parte, ita ut possitis alterutrum monere, id est in tantum didicistis omnem Scripturae scientiam, ut possitis per eam invicem alterutrum monere ad bene agendum, nisi in vestra culpa remanseritis.
«Audacius autem scripsi vobis, fratres, ex parte tanquam in memoriam vos reducens, propter gratiam quae data est mihi a Deo, ut sim minister Jesu Christi in gentibus, sanctificans evangelium Dei, ut fiat oblatio gentium accepta et sanctificata in Spiritu sancto.»
[Col. 0800D] Certus sum de vobis, et vos scientia repletos esse novi, sed tamen audacius quam fortasse putaretis, scripsi vobis, o fratres, et scripsi ex parte. Cum nunc Apostolus, a quo scientiae sermo nobis transfusus est, ex parte se dicat scripsisse, credendum est quod quamvis ipse alibi dicat: «Ex parte cognoscimus et ex parte prophetamus (I Cor. XIII) ,» plura tamen et multo plura sciret quam scripserit. Tanquam enim ipse multa sciret, nec tamen auderet multa proferre, audacius se fecisse dicit, ut salutem aliquam per Scripturam eis dirigeret. Quod vero ait, tanquam in memoriam vos reducens, indicat fuisse quidem sibi jam sermonem de talibus, et se frequenter [Col. 0801A] disseruisse de mysteriis; sed quia quae solo sermone dicta sunt facile intercipere posset oblivio, per haec pauca quae scripsit, revocat illos in memoriam eorum, quae latius saepe disseruerat. Vel audacius scripsi vobis, reprehendendo audacius quosdam vestrum male se habentium, scripsi dico, non quasi putans vos insipientes, sed quasi in memoriam vos reducens, id est quasi faciens vos memores quid agere debeatis. Per laudem eos revocat ad meliora, more exhortantis. Unde nec dicit se docere eos, sed monere, quasi quod sciatur, sed subterfugiat animo. Ubi tamen latenter eos arguit, quasi oblitos quod mente sedula retinere debuissent. Scripsi, inquit, vobis, et hoc propter gratiam apostolatus quae data est a Deo, quasi dicat: Pro officio [Col. 0801B] meo omittere non potui. Ob hoc data est mihi gratia, ut sim minister Christi in gentibus, id est ut ministrem et serviam Christo, praedicans illum gentibus. Non temere scribit, sed Apostolus gentium constitutus, audet scribere omnibus gentibus. Sum minister Christi, quem ipse, non alius instituit, ego dico sanctificans Evangelium Dei, id est exemplo meo sanctum ostendens, quod cum tanta reverentia ministro, ut fiat oblatio gentium accepta, id est ut omnes offerantur Domino, tanquam acceptabile sacrificium, cum in Christum credentes per Evangelium sanctificantur. Vel fiat oblatio gentium accepta, id est ut gentes quas offero, sint acceptae Deo fidei perfectione, et sanctificatae bona operatione in Spiritu sancto, id est in Spiritus sancti gratia.
[Col. 0801C] «Habeo igitur gloriam in Christo Jesu ad Deum. Non enim audeo aliquid loqui eorum, quae per me non efficit Christus in obedientiam gentium verbo et factis; in virtute signorum et prodigiorum, in virtute Spiritus sancti, ita ut ab Jerusalem per circuitum usque ad Illyricum repleverim Evangelio Christi.»
Dixi quia sum minister Jesu Christi, sanctificans Evangelium Dei. Igitur habeo gloriam in Christo Jesu, cui ministro, ad Deum, cujus Evangelium sanctifico. In Christo gloriam istam habeo, quia nullus apud Deum gloriam habere potest, nisi in Christo. Christus enim veritas et sapientia et justitia, et sine his nemo gloriam habet apud Deum. [Col. 0801D] Habeo gloriam in Christo, et recte, quia non audeo ut pseudoapostoli loqui aliquid eorum quae per me non efficit Christus, id est dedecus grande putarem, si aliquid loquerer quod per me Christus non operetur, in obedientiam gentium, id est ut gentes ei obediant verbo meae praedicationis et factis meae operationis, in virtute signorum et prodigiorum, id est potentia mysticorum et simplicium miraculorum, factorum in virtute Spiritus sancti. Quae loquor, inquit, non sunt alieni operis verba; nec aliorum gestorum laudator efficior, sed quae Christum per me fecisse novi, haec scribo vobis, quae per obedientiam gentium verbo in me et opere explevit, verbo doctrinae, opere autem signorum et prodigiorum. Signa appellantur, in quibus cum aliquid sit mirabile, [Col. 0802A] indicatur etiam aliquid futurum. Prodigia vero, in quibus tantummodo mirabile aliquid ostenditur. Signa autem et prodigia, quasi quae utrumque contineant, dixit. Scriptura vero divina interdum tenet istas proprietates, interdum abusive et prodigia pro signis, et signa pro prodigiis ponit. Haec ideo per se facta dicit Apostolus, ut probet se nihil minus posse quam priores apostolos, qui cum Christo fuerant. In virtute autem Spiritus sancti potest illa potestas intelligi, qua manus imponebat super credentes, et accipiebant spiritum sanctum, vel super infirmos et sanabantur. Ita, inquit, operatur in me Christus, ut a Jerusalem usque ad Illyricum repleverim Evangelio Christi omnes populos per circuitum, vel Evangelium Christi repleverim, id est plene praedicaverim [Col. 0802B] usque ad Illyricum, quae est regio magna, incipiens a principio Europae, et habens provincias decem et novem, ex quibus Dalmatia ex utraque Pannonia, Epirus et Achaia, Macedonia et Thessalia.
«Sic autem praedicavi Evangelium hoc, non ubi nominatus est Christus, ne super alienum fundamentum aedificarem, sed sicut scriptum est: Quoniam quibus non est annuntiatum de eo, videbunt; et qui non audierunt, intelligent. Propter quod impediebar plurimum venire ad vos. Nunc autem ulterius locum non habens in his regionibus, cupiditatem autem habens veniendi ad vos ex multis jam praecedentibus annis, cum in Hispaniam proficisci coepero, spero quod praeteriens videam vos, [Col. 0802C] et a vobis deducar illuc, si vobis primum ex parte fruitus fuero.»
Replevi omnia Evangelio per tam longa terrarum spatia, nec post alios id feci, sed sic praedicavi hoc Evangelium, ut omnes anticiparem, quia praedicavi illud non ubi nominatus est Christus, id est non in locis in quibus ab aliis praedicatus fuerat, ne super alienum fundamentum aedificarem, id est ne super fundamentum fidei ab alio positum adderem meae praedicationis aedificium, et alieni operis gloriam subripere viderer, sed sicut in Isaia (Isai. LII) scriptum est feci, ubi legitur: Quia quibus non est annuntiatum de eo, id est de Christo, videbunt eum oculis cordis; et qui antea non audierunt praedicationem [Col. 0802D] de eo, intelligent quae de ipso dicuntur. Secundum hoc prophetiae testimonium observavit diligenter Apostolus, ut illis Christum nuntiaret, quibus a nullo fuerat nuntiatus, et illi de eo intelligerent, qui a nullo ante didicissent. Nam quia sciebat pseudoapostolos sub nomine Christi falsa dicere, quod postea corrigere maximi erat laboris, ideo erat sollicitus praevenire, et veritatem integre tradere, ubi Christus nondum erat nuntiatus; utque verus de eo esset intellectus, festinabat gentes veritate imbuere, quatenus contra pseudoapostolorum commenta cautos omnes faceret. Tot, inquit, gentibus praedicavi Christum ignorantibus. Propter quod, id est quia detinebar occupatione fundandi ecclesias, et in illis locis fundandi, ubi nullum fidei [Col. 0803A] fundamentum praecesserat, dum per circuitum irem, et pseudomagistros praevenirem, impediebar plurimum venire ad vos, quos sicut in principio epistolae dixi videre desidero. Sed nunc ulterius non habens locum, id est causam morandi in his regionibus, quia omnes notitia Dei replevi, sed cupiditatem diu habens veniendi ad vos ex multis jam praecedentibus annis, cum coepero proficisci in Hispaniam, ad quam difficile itur a pseudoapostolis, et ideo tardare licuit: spero quod praeteriens videam vos. Videtur haec in Achaia positus dicere apud Corinthum. Quae utique Achaia vicina et cohaerens est Macedoniae. In quibus locis degens, cum singula quaeque peragrasset, Evangelium praedicans in his duntaxat finibus, ubi Christus ante non fuerat praedicatus, et agnitione Dei [Col. 0803B] replesset omnia, dicit se ulterius locum non habere in his regionibus, id est nullum sibi superesse Christi praedicatione vacuum, et tempus jam adesse, quo desiderium suum videndi Romanos debeat implere, quod conceptum ex multis annis gerebat, sed propter alios assidue convertendos, distulerat. Nec falsum loquitur, qui se in Hispaniam profecturum pollicetur. Profectus est enim, sicut Hieronymus et Beda caeterique doctores testantur. Unde et Narbonam praeteriens, quemdam discipulum suum nomine Paulum, fertur ibi reliquisse episcopum. Pervenit igitur usque ad Hispanias, et a mari Rubro usque ad Oceanum praedicando cucurrit, imitans solis cursum ab oriente usque ad occasum, ut ante ei terra deficeret quam studium praedicandi. Quia [Col. 0803C] ergo et apud Hispanias pseudoapostolos praevenire festinabat, cum in Hispaniam, inquit, proficisci coepero, spero quod videam vos, quasi dicat: Ex me nil possum, sed spero quod Deus dabit ut vos videam, et hoc praeteriens, quia non indigetis longa mora, et alii prorsus indigent adventu meo. Spero quod videam vos, et a vobis deducar illuc, si interim vos praeparatis, ne me a caeteris retardetis, videlicet si vobis primum fruitus fuero, id est si primum de vobis fructum habuero, si primum de vestro fructu laetatus fuero, et hoc ex parte vestrum, id est ex illis qui nondum talem fructum faciunt, qualem oportet. Quod ait, spero quia praeteriens videam vos, non ita accipiendum est, quasi tam parvo [Col. 0803D] amore erga Romanos teneretur, ut eos in transitu solummodo et aliquo pergens judicaret visendos. Unde subjungit, si vobis primum ex parte fruitus fuero. In quo utique in ipsorum potestate videtur ponere, quandiu pro eis debeat relaxare propositum alio pergendi; et hoc quodammodo amorem ipsorum erga se invitat et nutrit, ut ipsi insatiabili erga Apostolum teneantur affectu, sciant etiam ipsum id habere propositi, ut non prius ab eis discedat, neque alio quam charitatis ipsorum gratia perfruatur; non tamen ex integro, sed ex parte satisfiet eidem charitati. Praemonet enim quod praeferenda sit eis necessitas evangelizandi pluribus. Et bene his quos nondum secundum carnem viderat, et ad quos nondum in corpore venerat, praesentiam sui et retardationem [Col. 0804A] moderatius pollicetur. Desiderabilius enim suscipimus bona quae cito metuimus auferenda; securius vero negligimus, quae nos diutius contenturos credimus.
«Nunc ergo proficiscar Jerusalem ministrare sanctis. Probaverunt enim Macedonia et Achaia collationem aliquam facere in pauperes sanctorum, qui sunt in Jerusalem. Placuit enim eis, et debitores sunt eorum. Nam si spiritalium eorum participes facti sunt gentiles, debent et in carnalibus ministrare eis (I Cor. IX) . Hoc igitur cum consummavero, et assignavero eis fructum hunc, proficiscar per vos in Hispaniam. Scio autem quoniam veniens ad vos, in abundantia benedictionis Christi veniam.»
[Col. 0804B] Quandoquidem hic amplius non habeo locum et vos desidero, igitur non indilate proficiscar Jerusalem, ut inde veniam ad vos. Proficiscar ministrare sanctis, qui rerum suarum venditarum pretia posuerunt ad pedes apostolorum (Act. IV) . Et habeo quod illis ministrem, quia probaverunt, id est probum justificaverunt, Macedonia et Achaia, id est Macedones et Achaici, collationem aliquam facere. Non ergo coegi, sed ipsi probaverunt facere aliquam collationem pecuniae in pauperes sanctorum, id est in illos sanctorum qui sunt pauperes in Jerusalem. Non enim omnes sunt pauperes, sed illi qui omnia vendiderunt, et ad pedes apostolorum, ut diximus, pretium posuerunt. Hic subtiliter et verecunde, dum laudat Graecos, hortatur Romanos, facilius enim [Col. 0804C] devotae mentes, ad bene agendum exemplis quam sermonibus invitantur. Et qui per misericordiam Dei vivunt, misericordes debent esse confratribus. Probaverunt, inquam, facere rerum suarum collationem, quam sanctis egentibus mittant, quia placuit eis hoc facere, et merito placuit, quia debitores sunt eorum. Similiter et Romani sunt debitores eorum. Adeo vult Apostolus esse misericordes, ut et hoc deberi dicat ab eo, qui misericordiam exspectat. Debitores sunt. Nam si gentiles facti sunt participes spiritalium eorum, id est spiritalium bonorum quae habent Hebraei, qui praedicatores eis miserunt, debent ipsi gentiles ministrare eis in carnalibus bonis. Isti se totos dederant divinis obsequiis, nihil mundanum curantes, et exemplum bonae conversationis [Col. 0804D] dabant credentibus. Ideoque gentiles qui non poterant omnia quae mundi sunt relinquere, constituit illis Apostolus tanquam stipendiarios, provinciales, ut ex rebus suis victum eis ministrarent. Et quia illis hoc placuit, igitur cum ego consummavero hoc ministerium, et assignavero, id est sub signo uniuscujuscunque ecclesiae vel regionis tradidero eis fructum hunc ex bona arbore natum, proficiscar per vos in Hispaniam, et ideo interim vos corrigite, per vos transibo, nec inutiliter, sed scio, id est certus sum quoniam veniens ad vos, veniam in abundantia benedictionis Christi, id est multum vobis prodero. Hoc non nisi per spiritum prophetiae pollicetur. Supra hominem namque est scire de futuris, quod non [Col. 0805A] solum in benedictione Christi, sed et in abundantia benedictionis venturus sit ad eos, ubi et venientis gratia, et suscipientium merita pariter designantur.
«Obsecro igitur vos, fratres, per Dominum nostrum Jesum Christum et per charitatem Spiritus sancti, ut adjuvetis me in orationibus vestris ad Deum, ut liberer ab infidelibus, qui sunt in Judaea, et obsequii mei oblatio accepta fiat in Jerusalem sanctis, ut veniam ad vos in gaudio per voluntatem Dei, et refrigerer vobiscum.»
Quandoquidem iturus sum Jerusalem, ac deinde ad vos migraturus, igitur obsecro vos, fratres, ut si me vultis videre, impetretis orando ut possim liberatus ad vos venire. Obsecro vos per Dominum nostrum [Col. 0805B] Jesum Christum et per charitatem Spiritus sancti, id est quam Spiritus sanctus dat, ut si Dominum Jesum diligitis, et si in vobis est charitas quam Spiritus sanctus facit, adjuvetis me in orationibus vestris ad Deum, ut quod ego solus obtinere nequeo, vestris adjutus orationibus obtineam. Multi enim in unum dum congregantur unanimes, fiunt magni, et multorum preces impossibile est ut non impetrent. Adjuvetis me ut liberer ab infidelibus qui sunt in Judaea, ne me diutius teneant, et salutem vestram aliorumque retardent, nec victum quem sanctis defero, tollant. Orate ut liberer ab his incredulis, ut oblatio obsequii mei, id est mihi injuncti, fiat accepta, id est sufficiens, non diminuta, sanctis in Jerusalem. Vel accepta, grata et placens eis, ut intelligentes [Col. 0805C] charitatem meam erga se, mecum unanimes gratias agant. Magnus enim mihi profectus erit, si meo ministerio laetificati, Deum laudaverint. Orate ut haec ita compleam, sicque venire possim ad vos in gaudio futuri profectus vestri per voluntatem Dei, et refrigerer vobiscum, id est requiescam in pace et concordia vestra. Non enim refrigerium habeo in vobis, si dissidentes fueritis. Licet per prophetiam dixisset superius, quia veniens ad vos, in abundantia benedictionis Christi veniam, nihilominus tamen sciebat etiam in his quae manifeste futura cognoverat, orationem esse necessariam. Quae utique nisi fuisset adhibita, sequeretur sine dubio non impleri quae fuerant prophetata. Quis ergo est qui haec legens [Col. 0805D] vel audiens quod Paulus deprecetur eos qui Romae sunt orare pro se, contemnat orationes Ecclesiae postulare, etiam si inferiores meritis esse videantur hi, a quibus oratio postulatur? Ecce enim Paulus apostolicis praeditus meritis, discipulos humiliter hortatur ut orent pro se. Notandum etiam quia sunt nonnulli qui dicunt: Quare laboremus bonis operibus ad vitam pervenire? Nam si praedestinati sumus, sine dubio ad eam perveniemus. Quorum errorem destituit, dum Romanos hortatur ut orent impleri ea, quae ipse per spiritum prophetiae futura praedixerat. Deus enim multa sic praedestinavit futura, ut sancti ea cum labore obtineant; et ideo qui laborare neglexerit, non apprehendet illa. Videamus quam validis, quamque religiosis sacramentis [Col. 0806A] semper astringat. Obsecro, inquit, per Dominum nostrum Jesum Christum, et per charitatem Spiritus sancti, ut adjuvetis me in orationibus vestris ad Deum, ut liberer ab infidelibus qui sunt in Judaea. Non tamen pati meruit ab incredulis ea pro Christo, quae ad apostolatus ejus gloriam pertinent, sed impediri veretur, ne diutius obstaculis retentus vel minus gratum exhibeat sanctis ministerium, vel desiderium ejus quod erga Romanos habet visendos, diutius differatur. Si enim haec ita gesserit, tunc pro bene gestis gaudens rebus, cito veniet ad eos per voluntatem Dei, et refrigerabitur cum eis, id est requiescet in charitate et bonis operibus eorum. Ibi enim refrigerium habet Apostolus, ubi requiescit Spiritus sanctus.
[Col. 0806B] «Deus autem pacis sit cum omnibus vobis. Amen.»
Ego, inquit, cito venire cupio. Sed sive cito, sive tarde venero, Deus pacis sit cum omnibus vobis, Amen, qui vos omnes in pace custodiat, id est Christus qui se usque in finem saeculi cum suis futurum promisit. Pulchre autem in pace finivit, duobus populis in concordiam revocatis, ostendens quia non nisi in pacificis Deus pacis inhabitat. Ex hoc autem loco incipit multos proponere, quibus Romani debeant credere. Nam subdit:
«Commendo autem vobis sororem nostram Phoeben, quae est in ministerio Ecclesiae quae est Cenchreis, ut eam suscipiatis digne in Domino santis, [Col. 0806C] et assistatis ei in quocunque negotio vestri indiguerit. Etenim ipsa quoque astitit multis et mihi ipsi.»
Cenchreae dicitur locus Corintho vicinus, id est portus Corinthi. Phoebe autem et nobilissima et ditissima mulier erat, quae ecclesiam in loco Cenchreis sua substantia sustentabat. Et tunc temporis pro aliquo negotio Romam profecta est, et ideo eam Romanis commendat Apostolus, ut suscipiant eam digne sanctis, ut dignum est sanctos suscipi, et per eam fortasse misit hanc epistolam. Docet etiam feminas locus iste apostolica auctoritate in ministerio ecclesiae constitui, in quo positam Phoeben Apostolus nunc magna laude commendat, enumerans [Col. 0806D] etiam gesta ejus praeclara, et dicens quia intantum omnibus astitit, et in necessitatibus praesto fuit, ut etiam mihi ipsi in necessitatibus meis apostolicis devotione mentis astiterit. Ostendit etiam quia hi qui bono operi in ecclesiis dant operam, vicem recipere debent a fratribus et honorem, ut in quibuscunque necesse fuerit, sive spiritalibus, sive etiam carnalibus officiis, adjuventur; et honorifice habeantur.
«Salutate Priscam et Aquilam adjutores meos in Christo, qui pro anima mea suas cervices supposuerunt, quibus non solus gratias ago, sed et cunctae ecclesiae gentium, et domesticam eorum ecclesiam.»
Prisca, quae in Actibus apostolorum Priscilla nominatur, [Col. 0807A] uxor erat Aquilae. De his enim dicit Lucas: «Egressus ab Athenis Paulus venit Corinthum (Act. XVIII) .» Et invenit quemdam Judaeum nomine Aquilam, Ponticum genere, qui nuper venerat ab Italia, et Priscellam uxorem ejus, eo quod praecepisset Claudius discedere omnes Judaeos a Roma, accessit ad eos. Et quia ejusdem erat artis, manebat apud eos, et operabatur. Erant autem scenofactoriae artis, id est artifices tabernaculorum, videlicet sutores. Creditur autem quod quia illo tempore pulsis ex urbe Judaeis per praeceptum Caesaris Corinthum venerant, rursum mitigata principis saevitia, Romam regressi essent quando Paulus hanc misit epistolam. Hi ergo adjutores ejus in Christo, id est in Christi praedicatione, quia recte crediderant, [Col. 0807B] et apostolici laboris se socios fecerant, ut et ipsi hortarentur caeteros ad fidem rectam, denique Apollo quamvis exercitatus esset in Scripturis, ab his tamen in via Domini diligentius est instructus. Quos et apparet Judaeorum insidiis, Paulo periclitante, semetipsos subjecisse, ut ille liber abscederet. Et hanc eorum laudem ipse non silet, sed omnibus eam ecclesiis admirandam tradit. Supposuerunt, inquit, pro anima mea cervices suas quibus non solus ego gratias ago, sed et cunctae ecclesiae gentium. Merito enim gentium ecclesiae his gratias agebant, qui seipsos morti obtulerant, ut doctor gentium liber evaderet, et ad opus praedicationis excurreret. Unde Romani eis obedire debent, quia pro exhortatione ad confirmationem eorum Romam reversi [Col. 0807C] sunt. Hos, inquit, salutate, et domesticam eorum ecclesiam, id est familiam ipsorum, quia sanctitatem eorum imitatur.
«Salutate Epaenetum dilectum mihi, qui est primitivus Ecclesiae Asiae in Christo Jesu.»
Iste primus omnium ex Asia credidisse intelligitur, et ad Romanorum confirmationem venisse Romam. Sic et alii quos salutat Apostolus, intelliguntur illuc venisse pro fratrum aedificatione.
«Salutate Mariam, quae multum laboravit in vobis.»
Et haec pro utilitate Ecclesiae non exiguum, sed multum et magnum laborem instituit.
«Salutate Andronicum et Juniam cognatos et [Col. 0807D] concaptivos meos, qui sunt nobiles in apostolis, qui et ante me fuerunt in Christo Jesu.»
Hi secundum carnem cognati fuerunt Pauli, et cum eo causa fidei captivitatem pertulerunt. De quibus et hoc fortasse potest intelligi, quod ex septuaginta duobus discipulis Domini fuerint, qui et apostoli jure nominantur. Ideo nobiles dicuntur in apostolis, id est in illis septuaginta duobus, qui et ante Paulum fuerunt in Christo, id est in Christi fide. Vel ipsi duo fuerunt ante eum in Christo, quia secuti sunt priores apostolos, et ideo nobiles in apostolis dicuntur, id est inter praedicatores, qui discipuli erant apostolorum.
«Salutate Ampliatum dilectissimum mihi in Domino.»
[Col. 0808A] Quamvis nihil egregium prae caeteris huic videatur ascribi, tamen hoc ipsum quod dilectissimus est Apostolo, manifestat eum laudabilem et salutatione dignum esse.
«Salutate Urbanum adjutorem nostrum in Christo Jesu, et Stachyn dilectum meum.»
Et istos salutatione dignos caeteris conjungit, sed Urbanum in laude praefert. Illum enim adjutorem apostolorum in Christo, id est participem apostolici operis; Stachyn vero dilectum suum, id est amicum proprium, etsi non adjutorem, dicit.
«Salutate Apellen probum in Christo.»
Hic, etsi non specialis amicus erat Apostoli vel particeps apostolici operis, tamen per tentationes inventus est fidelis in Christo. Intelligitur enim [Col. 0808B] per multas tribulationes patienter et fortiter sustentatas transisse, et ideo probus ab Apostolo pronuntiari, juxta quod superius ait, quia «tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem (Rom. V, Jac. I) .»
«Salutate eos qui sunt ex Aristobuli domo.»
Aristobulus fuisse congregator fratrum in Christo intelligitur. Cujus factum sic probat Apostolus, ut eos quos ille congregabat, dignos salutatione sua designaret.
«Salutate Herodionem cognatum meum.»
Hic tantum cognatus Apostoli dicitur; nullum ejus evidenter meritum ostenditur, nisi quod religiosus in Christo fuisse declaratur, cum ab Apostolo salutatur.
[Col. 0808C] «Salutate eos qui sunt ex Narcissi domo, qui sunt in Christo.»
Narcissus dicitur fuisse presbyter, qui peregrinando confirmabat fratres exhortationibus. Et quia praesens tunc non erat, suos Apostolus salutat. Quia vero non omnium illorum merita noverat, discernit qui sunt in Domino, id est eos, qui digni sunt salutatione mea propter meritum quod habent in Domino.
«Salutate Tryphaenam et Tryphosam, quae laborant in Domino.»
Labor istarum non pro hoc mundo fiebat, nec pro vita praesenti, sed pro spe quam habebant in Domino. Intelliguntur autem in ministerio sanctorum [Col. 0808D] laborasse.
«Salutate Persidem charissimam, quae multum laboravit in Domino.»
Haec longe praefertur istis duabus, quia et charissima dicitur, et non solum laborasse, sed et multum laborasse in Domino asseritur.
«Salutate Rufum electum in Domino, et matrem ejus et meam.»
Hunc credo, sciebat Apostolus esse de numero non multorum qui vocati sunt, sed paucorum qui electi sunt (Matth. XX) . Vel electus, id est promotus erat ad ecclesiasticas res agendas, ut in aliquo gradu honoris praeesset. Cujus et mater tantum meritum habuit, ut etiam Apostolus suam hanc nominaverit matrem, unumque cum eo partitus sit [Col. 0809A] matris affectum, sicut Joannes cum Christo (Joan. XIX) . Eadem enim femina et Rufi mater erat secundum carnem, et Pauli secundum charitatem ac beneficentiam. Vel fortasse carnalis mater Apostoli erat tunc Romae degens cum ista.
«Salutate Assyncritum, Philegontem, Hermam, Patrobam, Hermen, et qui cum eis sunt fratres.»
Isti quos nominat intelliguntur simul habitasse, et in Christiana amicitia unanimes fuisse, atque famosi in religione, et secum alios fratres habuisse, qui non tanti meriti erant vel tantae famae. Puto autem quod Hermas iste scriptor sit libelli illius, qui Pastoris appellatur.
«Salutate Philologum et Juliam, Nereum et sororem [Col. 0809B] ejus, et Olympiadem, et omnes qui cum eis sunt sanctos.»
Et hi simul unanimes erant, et qui nominatim exprimuntur, majores fuisse designantur. Omnes autem quos hucusque salutavit, intelliguntur praeclari fuisse fide et meritis, ut eos jure deberent honorare Romani, et credere verbis eorum.
«Salutate invicem in osculo sancto.»
Vos ipsos invicem salutate in osculo non ficto, non subdolo, non libidinoso sed sancto, religioso et casto. In osculo sancto, id est in pace Christi vos salutate, ut non simulata vel carnalia, sed religiosa sint oscula vestra. Ex hoc praecepto et aliis similibus, mos ecclesiae traditus est, ut post orationem osculo se invicem suscipiant fratres.
[Col. 0809C] «Salutant vos omnes Ecclesiae Christi.»
Per hoc dictum intelligitur Ecclesias posse dici, quae non sunt Christi. Unde Psalmista: «Odivi Ecclesiam malignantium (Psal. XXV) .» Omnium autem illorum locorum Ecclesias dicit Romanos salutare, ut crescant in fide et religione.
«Rogo autem vos, fratres, ut observetis eos qui dissensiones et offendicula praeter doctrinam quam didicistis, faciunt, et declinate ab illis. Hujusmodi enim Christo Domino non serviunt, sed suo ventri (Philip. III) , et per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium.»
Nunc monet Apostolus ut super omnia caveant a pseudoapostolis. Quasi dicat: Eos quos praemisi, salutate et imitamini, sed hos notate et vitate. Jussi [Col. 0809D] ut illos salutetis, sed rogo ut istos caveatis. Rogo vos, o fratres, filii matris Ecclesiae, ut observetis, id est discernatis et notetis eos qui faciunt dissensiones, id est mentium et sensuum discordias, et offendicula, id est fratrum invicem offensiones, ut alius offendat alium. Vel offendicula, id est culparum praecipitia praeparant, ut incautos ruere in opera nequitiae faciant. Et haec agunt praeter doctrinam quam vos a bonis praedicatoribus didicistis, quoniam talia opera transgressiones sunt sanctae doctrinae quam accepistis. Idcirco observate eos et declinate ab illis. Et quare? quia hujusmodi homines in subdola praedicatione quam faciunt, non Christo, sed ventri suo serviunt; quoniam non amore audientium [Col. 0810A] praedicant, sed intentione accipiendi ab eis cibos, et per dulces sermones, quibus venenum nequitiae suae dulciter infundunt et per benedictiones fallaces seducunt corda innocentium. Hoc enim est proprium haereticorum, et eorum qui decipiunt audientes, ut dulciter eis loquantur. Semper insidiosa, callida, blanda est adulatio.: pulchreque adulator apud philosophos definitur blandus inimicus. Possunt dulces eorum sermones intelligi peccatorum allevationes, dum dicunt ea non esse gravia, et securitatem peccandi praebent staltis, promittentes eis impunitatem ex Dei misericordia, crebroque benedictiones illis dant, ut sancti eis appareant. Sicque seducunt, id est seorsum a via rectitudinis ducunt corda innocentium, id est simplicium cavere [Col. 0810B] nescientium. Non enim Romanis tantum qui tunc in carne erant, sed magis omnibus ubique fidelibus usque in finem saeculi jubet Apostolus ut diligentius considerent et perspiciant, qui sint qui dissensiones et offendicula in ecclesiis generant. Dicit namque dissensiones et offendicula commovere, praeter Christi doctrinam esse quam didicimus. Et ideo alienus a nobis sit, nec omnino recipiatur inter nos, quisquis certamina commovet, quisquis servit jurgiis, quisquis lites excitat et studia contentionis exercet. Qui enim tales sunt, Christo Domino, qui est pax nostra, non serviunt, sed ventri suo potius obsequuntur. Cur enim jurgia et lites in ecclesiis suscitentur. Spiritus sanctus per Apostolum nunc indicat. Ventris, inquit, gratia, id est quaestus et [Col. 0810C] cupiditatis. Unde et nonnuli circumeunt domos, loquentes ad gratiam cum omni deceptione adulationis, non ut verbo Dei aedificent animas ad virtutes, sed ut per adulationes dulcesque sermones perimant, ut etiam proficere hortentur in vitiis, laudantes et benedicentes ea quae correctione sunt digna.
«Vestra enim obedientia in omnem locum divulgata est. Gaudeo igitur in vobis, sed volo vos sapientes esse in bono, et simplices in malo (Matth. X) .
Ideo, inquit, vos moneo ut vitetis deceptores, quia non solum fides, sed et obedientia vestra ubique audita est, quoniam estis in capite mundi; et sic [Col. 0810D] exemplo vestro jam alii corrumpi possent, si essetis seducti. Vel rogo ut eos vitetis, quia leviter obeditis, sicut ubique jam divulgatum est. Subtiliter indiscretam et facilem eorum obedientiam, non in omni re laudat, sed divulgatam dicit. Et ne eos rursum inobedientes efficeret, si hoc apertius corrigeret, addidit. Gaudeo igitur in vobis, quasi dicat: Facile obeditis, et hoc bonum est, atque hinc gaudeo quia sic obeditis. Sed tamen volo vos sapientes esse in bono et simplices in malo, id est volo ut sitis sapientes in bono discernendo et sine aliqua parte mali, ut sapienter discernatis quibus bonum obedientiae praebere debeatis, ne si incaute perversis obedientes fueritis, bono vestro se misceat malum duplicitatis. Non enim simplex sed duplex erit quod [Col. 0811A] egeritis, si et propter obedientiam bonum fuerit, et propter indiscretionem malum. Simplices sitis in malo, id est sine aliqua plicatione, hoc est sine aliqua admistione vel associatione sitis, ne bono vestro se malum aliquod adjungat. Sapientes etiam in bono estote, ut bonum sapienter et caute faciatis. Simplicitati enim adjungere prudentiam debetis, quatenus sic securitatem de simplicitate possideatis, ut circumspectionem prudentiae non omittatis. Simplicitas enim et ignorantiam quamdam significat, ut sitis in malo simplices, id est nescii, videlicet malum nescientes per actionem.
«Deus autem pacis conterat Satanam sub pedibus vestris velociter.»
Volo ut sitis sapientes ad cavendum malum. [Col. 0811B] Sed Deus pacis largitor et amator conterat velociter Satanam, id est omnem qui vobis adversatur in via Dei. Satanas enim adversarius interpretatur. Quo nomine hostis antiquus designatur, vel quilibet perversus, qui sanctis ad Deum tendentibus contraria molitur. Sed Deus pacis eum cito conterat sub pedibus eorum, ut suggestio antiqui adversarii, mox ut mentem ipsorum pulsaverit, conculcetur et conteratur, atque in nihilum redigatur, et omnis pseudopraedicator vel quilibet pacis dissipator, cito conteratur aut de mundo tollatur. Satanam sub pedibus ecclesiae Deus pacis contrivit, quia membra ejus, in quibus ecclesiam persequebatur, ad fidem convertens, ipsi Ecclesiae subjugavit.
«Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum. [Col. 0811C] Amen.»
Ut Satanas conteratur, gratia Christi sit vobiscum custodiens vos et adjuvans.
«Salutat vos Timotheus adjutor meus, et Lucius et Jason et Sosipater, cognati mei. Saluto vos ego. Tertius, qui scripsi hanc epistolam in Domino.»
Timotheus consors laborum Apostoli fuit, qui multo tempore cum eo ad praedicandum perrexit, et tandem episcopus ab eo factus, magna sollicitudine gubernabat ecclesiam. Sed de Lucio scriptum est, quia erant in ecclesia quae erat Antiochiae, prophetae et doctores, in quibus Barnabas et Simeon qui vocabatur Niger, et Lucius Cyrenensis; [Col. 0811D] Jason vero ille est Thessalonicensis, qui in Actibus apostolorum legitur (Act. XIII, XX, XXIV) , et Sosipater Berrhoeensis. Hi, inquit, vos salutant. Ac si diceret: His estis curae. Et ego qui scripsi epistolam, saluto vos in Domino. Tertius nomine, non numero, ut Timotheus qui specialis adjutor designatur, primus intelligatur; deinde Lucius et Jason et Sosipater, quasi unus accipiatur, secundus, sicque scriptor epistolae tertius. Vel post Jasonem et Sosipatrem tertius, qui videlicet scriptor vel ipse Apostolus est intelligendus; vel ut aliis visum est, notarius Apostoli. Nam melius est ut Tertius intelligatur nomen proprium, quia Tertius interpretatur adjungens, id est applicans se.
«Salutat vos Gaius hospes meus, et universa [Col. 0812A] Ecclesia. Salutat vos Erastus arcarius civitatis, et Quartus frater.»
Ex his verbis apparet epistolam de Corintho scriptam. De hoc enim Gaio dicit Corinthiis: «Gratias ago Deo meo, quia neminem vestrum baptizavi, nisi Crispum et Gaium (I Cor. I) .» Et de Erasto scribit ad Timotheum: «Erastus remansit Corinthi (II Tim. IV) . Videtur autem indicari de Gaio, quoniam hospitalis fuerit, ut non solum Paulum ac singulos quosque adventantes Corinthium hospitio receperit, sed et Ecclesiae universae in domo sua conventiculum praebuerit. Hoc enim patenter innuere videtur Apostolus, qui, cum dixisset: Salutat vos Gaius hospes meus, mox addidit: et universa Ecclesia: Illa videlicet Corinthiorum Ecclesia, quae apud Gaium [Col. 0812B] conveniebat. Nam et Joannes cuidam Gaio scribit (III Joan. I) , qui forsitan iste est, laudans eum quia fratribus ministrabat. Erastus autem ab arca dicitur arcarius, quia dispensator civitatis erat quasi curator, quia dictante justitia civitatem gubernabat, maxime in moderandis pretiis. Ad laudem Ecclesiae Corinthiorum scribitur de isto Romanis, quod is qui princeps erat civitatis, non erubesceret in Christum credere crucifixum, et credentibus in eum salutationem dirigere. Hos omnes Apostolus enumerat nominatim in salutatione Romanorum, ut scirent quales et quanti viri congauderent bono incoepto eorum.
«Gratia Domini nostri Jesu Christi cum omnibus vobis. Amen.»
[Col. 0812C] Tot et tanti salutationem vobis mandant, sed gratia Christi vobiscum maneat. Hoc paulo ante dixerat, sed prae nimietate aestuantis amoris repetit quod valde exoptat.
«Ei autem qui potens est vos confirmare juxta Evangelium meum et praedicationem Jesu Christi, secundum revelationem mysterii temporibus aeternis taciti, quod nunc patefactum est per Scripturas prophetarum, secundum praeceptum aeterni Dei ad obeditionem fidei in cunctis gentibus cogniti, soli sapienti Deo per Jesum Christum, cui honor est et gloria in saecula saeculorum. Amen.»
Ego vos in hac epistola sic instruxi et monui, sed [Col. 0812D] ei qui potens est vos confirmare, soli sapienti Deo sit honor et gloria in saecula saeculorum. Deo a quo sunt omnia, dat gloriam, ut coeptum Romanorum (quia potens est) dignetur complere, confirmando in fide et charitate animas eorum, in quo epistolae summa notatur. Et sit gloria qui potens est vos confirmare juxta Evangelium meum et praedicationem Jesu Christi, id est qui potest vos ad tantum perfectionem ducere, quantam ego evangelizo; et quantam Christus praedicavit et praedicando instituit. Quod Evangelium et quae praedicatio fit secundum revelationem mysterii, id est secundum quod revelatum est de occulto Dei consilio ipsum mysterium incarnationis Christi, mysterii dico, taciti aeternis temporibus, id est spatiis quae fuerunt ante [Col. 0813A] mundi constitutionem, quia soli Deo notum erat quod unigenitus patris humanitatem pro hominum salute esset assumpturus. Sed et facto jam mundo, tacitum est, hoc mysterium Christi iucarnationis, et humanae reparationis, quia licet aliquatenus esset antiquis patribus notum, nulli tamen eorum plenarie fuit cognitum. Quod nunc patefactum est per Scripturas prophetarum, id est adventu, Christi revelatum est, Scripturis prophetarum ab eo reseratis, quae testimonium dant huic praedicationi. Patefactum est secundum praeceptum aeterni Dei, id est secundum quod praecepit Deus, qui hoc ab aeterno ordinaverat. Et est patefactum ad obeditionem fidei in cunctis gentibus, id est ad hoc manifestum est nunc in universis nationibus, ut omnes obediant [Col. 0813B] fidei bene operando. Mysterii dico olim taciti aliis, sed cogniti soli sapienti Deo, quia, etsi sit hominibus modo revelatum, tamen soli Deo cognitum est, qui solus novit cur ita factum est. In quo reprimit Apostolus inquisitores, qui quaerunt cur distulit Deus tantum, cur tot gentes perire permisit. Solus autem sapiens Deus, Pater et Filius et Spiritus sanctus, quoniam Trinitas unus Deus est. Qui propterea solus sapiens dicitur recte, quoniam solus secundum sapientiam suam et substantiam sapiens est, non secundum accidentem vel accedentem participationem sapientiae, sicut sapiens est rationalis quaecunque creatura. Trinitas, inquam, est solus sapiens Deus, qui omnino nec potuit unquam esse insipiens, nec poterit, non per gratiam particeps [Col. 0813C] sapientiae, sed sapiens immobilitate naturae. Soli igitur sapienti Deo gloria sit per Christum Jesum, hoc est clara cum laude notitia, quia innotuit gentibus Deus Trinitas. Ideo per Jesum Christum, quia [Col. 0814A] ut alia taceam, ipse praecepit baptizari omnes gentes in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII; Marc. XVI) , ubi praecipue commendata est hujus individuae gloria Trinitatis. Quod vero additum est: Cui, ut diceretur, cui gloria, cum sufficeret, si dictum esset, ei autem gloria, inusitatam nostrae linguae locutionem indicat, non sensum quem requiramus, vel de quo ambigamus, insinuat. Quid sensui deperit, si dicamus, et gloria cui per Jesum Christum gloria? hoc namque est ei, per Jesum Christum cui gloria, quod est, cui per Jesum Christum gloria. Sed alter horum inusitatus, alter usitatus ordo verborum. Vel dictum est, ei gloria cui per Jesum Christum gloria, sive ei gloria per Jesum Christum, cui gloria, ut intelligeremus eum qui in [Col. 0814B] seipso semper gloriosus est, per incarnationem et resurrectionem Christi apud homines glorificari. Vel ei qui potens est vos confirmare, id est Trinitati, sit gloria per Jesum Christum, cui Jesu Christo et secundum humanitatem est honor est gloria, sicut in Psalmo canitur: «Gloria et honore coronasti eum (Psal. VIII.) » Quod subjunxit, in saecula saeculorum, moris est Scripturae divinae, immensitatem per hoc temporum designare. Vel in saecula saeculorum, in aeterna saecula, quae digniora erunt labentibus saeculis, sicut Sancta sanctorum et Cantica canticorum praestantiora sunt caeteris sanctis et canticis; vel sicut Rex regum et Dominus dominorum caeteris regibus et dominis est praestantior. Amen autem quod interpretatur [Col. 0814C] vere vel fideliter, quasi ad confirmationem omnium quae superius scripta sunt, in fine posuit, per quod vernaculo Hebraeorum sermone vera et fidelia esse, quae sunt scripta, signaret.
Corinthus est civitas metropolis, caput Achaiae, decus Graeciae. Ad quem Paulus veniens, multos civium convertit ad fidem. Ubi et Dominus ei nocte per visionem dixit: Noli timere, sed loquere, et ne taceas. Propter quod ego sum tecum, et nemo apponetur tibi ut noceat te, quoniam populus est mihi multus in hac civitate. Sedit ergo annum et sex menses docens apud eos verbum Domini. Post cujus abscessum, subversi sunt quidam eorum a pseudoapostolis, quidam etiam a mundanae eloquentiae sectatoribus, nonnulli vero judaicis traditionibus depravati. Quidam etiam eorum attendentes dignitatem personarum in baptismo, putabant quod plus gratiae et remissionis peccatorum accepissent, si a dignioribus et sanctioribus viris baptizati fuissent. Et per hoc se aliis praeferre volebant, qui tam dignos baptizatores non habuerant. Multaque [Col. 0814D] alta in eis erant schismata et vitia. A quibus omnibus intendit Apostolus eos corrigere et modum illos Christianae conversationis docere, scribens ab Epheso. Haec epistola post illam ad Romanos jure locata est, licet ante illam scripta sit, quia quisquis in fide jam instructus est, de qua cum Romanis agitur, debet consequenter a subrepentibus vitiis corrigi, et in virtutibus plenius informari, sicut nunc corriguntur et instruuntur Corinthii. Ob hoc etiam posita est haec post illam, quoniam in materia quamdam habet affinitatem cum illa. Ut enim illi de meritis suorum antecessorum gloriabantur, et suam salvationem non gratiae deputabant, sed quidam legis observationibus, quidam vero facultati ingenii et libertati arbitrii; sic et isti de sanctitate suorum baptizatorum gloriantes, et quidquid boni habebant illi ascribentes, alii aliis praeferri volebant. Sed veniamus ad litteram.
«Paulus vocatus apostolus Christi Jesu per voluntatem Dei, et Sosthenes frater, Ecclesiae Dei quae est Corinthi, sanctificatis in Christo Jesu, vocatis sanctis, cum omnibus qui invocant nomen Domini nostri Jesu Christi, in omni loco ipsorum et nostro, gratia vobis et pax a Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo.»
Paulus interpretatur mirabilis. Et vere mirabilis doctor, cui nullus comparari potest in scientia; mirabilis operarius, qui plus omnibus laboravit. Hoc ergo nomine jam reddit attonitos auditores suos, et tanti nominis auctoritate comprimit, ne verbis sequentibus audeant contradicere, vel inobedientes resistere. Qui et vocatum se dicit, ut majoris [Col. 0815B] appareat auctoritatis, quia non sicut caeteri ab hominibus est ad fidem vocatus, sed a Christo ipso de coelo (Act. IX) . Qui etiam apostolus, id est missus Jesu Christi, a quo audivit: «Vade ego longe «ad gentes mittam te (Act. XXII) .» Apostolus Jesu Christi est per voluntatem Dei, id est a Christo missus ad gentes per voluntatem Patris. Per quod tangit etiam illos, quos neque Christus miserat, neque per voluntatem Dei praedicabant. Paulus talis et tantus scribit Corinthiis, et Sosthenes frater. Etiam istum adjungit ad confirmationem omnium quae scribit, quia magnae erat apud eos auctoritatis, utpote qui princeps ibi synagogae fuerat, et ad fidem conversus, multas a Judaeis persecutiones ante tribunal [Col. 0815C] Gallionis proconsulis viriliter sustinuerat (Act. XVIII) . Paulus et Sosthenes scribunt Ecclesiae non baptizantium, sed Dei quae est Corinthi. Ideo scribit Ecclesiae, quia adhuc singulis Ecclesiis rectores non erant constituti. Paulus Ecclesiae Dei, videlicet sanctificatis, id est baptismo regeneratis in Christo Jesu, id est in figuratione mortis et resurrectionis Christi Jesu. Sanctificatis in Christo, non in Petro vel Paulo, vel alio quolibet baptizatore, quia Christus sanctificationem istam aequaliter operatur per omnes suos ministros, et ideo nulli gloriandum est in meritis sui baptizatoris. Ecclesiae se dixit scribere, et addidit sanctificatis in Christo, ut ostenderet omnem Ecclesiam sanctificatam fuisse in Christo, sed quosdam illorum post male coepisse conversari. [Col. 0815D] Scribit etiam vacatis praedicatione evangelica, et sanctis bona conversatione sua. Vel vocatis sanctis, id est vocatis ad hoc ut sint sancti; hoc est, ut non recedant a regula sanctitatis, declinantes in aliquem errorem vel in malum, actionem; vel etiam vocatis ab aeterno divinitus, id est praedestinatis ante mundi constitutionem, et sanctis in tempore conversationis suae. His scribit Paulus cum omnibus qui invocant nomen Domini nostri Jesu Christi, in omni loco ipsorum et nostro, id est conversis ad fidem Judaeis jungit et gentes, quia salus ex Judaeis est (Joan. IV) , «ut in omni loco, et ubi gentes quae invocant nomen Domini, et ubi tales Judaei sunt similiter sint omnes unum. Vel ita potius Corinthiis scribit, cum omnibus qui invocant nomen Domini nostri Jesu Christi, [Col. 0816A] in omni loco ipsorum Corinthiorum, id est subjecto eis, hoc est cum omnibus suffraganeis Corinthi, cum omnibus qui subjecti Corintho ut metropolitanae civitati. Cum omnibus qui Deum invocant in omni loco ipsorum Corinthiorum, id est famulante illis, et nostro, id est ad nos similiter pertinente, sicut ad eos. De nostro namque apostolatu sunt illi qui sunt in locis Corintho subjectis, et ideo scribimus eis sicut Corinthiis. Deum autem invocat, qui suis precibus nihil aliud ab eo quam ipsum Deum quaerit. Quid enim invocat Deum ut dives fiat, Deum non invocat, sed illud quod vult ad se venire. Quid enim est invocare, nisi in se vocare? Nam cum dicis Deo, da mihi divitias, non vis ut Deus ipse in te veniat, sed vis ut divitiae veniant ad te. Quod vis ut ad te [Col. 0816B] veniat, hoc invocas. Si autem Deum invocares, ipse ad te veniret, ipsum haberes divitias. Ergo illi qui propter saecularia commoda, qui propter terrenam felicitatem invocant Deum, non invocant Deum. Sed illi invocant Deum, illi invocant nomen Domini, qui nihil ab eo quaerunt nisi ipsum, qui hoc ab eo pie postulant, ut ipse dignetur in eos venire et in eis habitare, eosque templum suae gloriae facere. Meritoque tales ubicunque maneant, sociantur illis quibus scribit Apostolus. Quos simul omnes salutat, dicens: Gratia vobis sit, qua vobis peccata remittantur et virtutes conserventur. Gratia lapsis ut resurgant, stantibus ut maneant. Et pax sit vobis, qua reconcilientur Deo, qui per peccata ejus facti [Col. 0816C] sunt inimici; et qua stabiliter ei inhacerant, qui non recesserunt ab ejus amore. Quae scilicet gratia et pax sit vobis, non a baptizatoribus vestris, vel ab aliis hominibus, sed a Deo Patre nostro, qui nos in filios adoptare dignatus est, et a Domino Jesu Christo, id est salvatore, rege, Domino nostro, id est qui de potestate Satanae nos eripuit, et suo dominio nos mancipavit. Servi namque ejus sumus, licet Pater ejus nos in filios adoptaverit, quia ipse est Filius per naturam, nos per gratiam; ille Creator, nos creatura; ille sine peccato, nos liberati a peccato.
«Gratias ago Deo meo semper pro vobis in gratia Dei, quae data est vobis in Christo Jesu, quia in omnibus divites facti estis in illo, in omni verbo et in omni scientia, sicut testimonium Christi [Col. 0816D] confirmatum est in vobis, ita ut nihil vobis desit in ulla gratia, exspectantibus revelationem Domini nostri Jesu Christi, qui et confirmabit vos usque in finem sine crimine, in die adventus Domini nostri Jesu Christi. Fidelis Deus (I Thes. V) , per quem vocati estis in societatem filii ejus Jesu Christi Domini nostri.»
Haec epistola cum ad unius scribatur populum civitatis, pro varietate habitantium, id est sanctorum et peccatorum, nunc laudat eos, nunc corripit, nunc docet, nunc reprehendit, ut unusquisque in ea intelligat, quid pro se, quid adversum se dicatur, ut, cum laudat eos, sciant boni ad se verba dirigi; et cum reprehendit, sciant qui male egerunt, ad se haec dici. Ecce enim a perfectis inchoat, quos multa [Col. 0817A] laude prosequitur, ut postmodum ad infirmos veniat, quos reprehensurus est. Alloquitur primo perfectos, ostendendo eos commendatione dignos, ut qui hactenus boni permanserunt, meliores fieri studeant; et caeteri qui in aliquo errore deciderunt, erubescant et conentur ut his similes fiant. Gratias, inquit, ago Deo meo semper pro vobis. Deo qui omnium est, sed tamen privilegio sanctitatis, quam mihi contulit, meus est, ago pro vobis semper gratias, quia quidquid boni habetis, ab illo vobis datum esse scio, non ab hominibus. Gratias ago in gratia Dei quae data est vobis, id est propter gratiam quam Deus contulit vobis in Christo Jesu, non in Petro vel Paulo. Gratia enim data est in Christo, quia hoc constitutum est a Deo, ut qui credit in [Col. 0817B] Christo, salvus sit sine opere, sola fide, et gratis accipiat remissionem peccatorum. Nec hoc solum isti perceperant, sed et charismata spiritualia fuerant illis multa divinitus concessa. Vere magna gratia vobis data est in Christo, quia divites in illo facti estis in omnibus donis spiritualibus, ut abundetis omnibus divitiis spiritualibus. Et suppono partes aliquas divitiarum, scilicet in omni verbo, id est in omni genere linguarum, ut Graeca et Latina et Hebraica lingua, caeterisque linguis omnibus loqui possitis. Vel in omni verbo, id est in omni modo praedicandi parvulis tenuiter, et mediocribus mediocriter, ac perfecti, perfecte, et in omni scientia, id est Scripturarum intelligentia, quae est secundum historialem et mysticum et moralem sensum. Ditati [Col. 0817C] estis in omni verbo praedicandi et scientia intelligendi, sicut testimonium Christi, id est quod Christus de semetipso moriendo et resurgendo testatus est, confirmatum est in vobis, id est in vestra vita, in vestris moribus. Ita estis donis omnibus ditati, ut nihil desit vobis in ulla gratia Spiritus sancti, quia prophetiam habetis, genera linguarum, virtutem curationum et caetera charismatum dona. Nihil deest vobis, quod nec esse sit habere, quia si non habetis omnia quae habent apostoli, omnia tamen habetis quae necesse est ut habeatis. Ita repleti estis, ut nihil vobis desit, vobis dico exspectantibus, id est cum desiderio praestolantibus et digne paratis excipere revelationem Domini nostri Jesu Christi, [Col. 0817D] quando revelabitur in flamma ignis ad judicium veniens, et apparebit omnibus. Hanc revelationem impii timent et venire nolunt; pii vero, qui propter meritum bonae conversationis suae sperant se cum Christo regnaturos, totis desideriis cupiunt ut reveletur, quia sperant in ejus revelatione ad visionem gloriae ejus pertingere. Et ideo infatigabiles in bonis operibus perdurantes exspectant eam; et cauta circumspectione invigilant ne, cum venerit, reprehensibiles in aliquo inveniantur. Sic exspectatis revelationem Domini, in qua ipse bonis et malis se in judicio manifestabit. Qui et per auxilium gratiae suae faciet ut ab hac exspectatione non deficiatis, quia confirmabit vos in virtutibus et bonis operibus usque in finem, id est usque ad obitum uniuscujusque [Col. 0818A] vestrum. Confirmabit, inquam, vos in bonis, sine crimine, id est sine ullo criminali peccato vel animi vel carnis. Nonnulli enim exspectant revelationem Domini, quasi de justitia securi, et tamen in criminibus manent, id est in invidia, detractione, odio, dissensione, et his similibus. Sed vos ab his et talibus immunes Dei gratia conservabimini in die adventus Domini nostri Jesu Christi, id est ut in illo die sine ullius criminis reatu inveniamini. Qualis enim quisque moritur, talis in illo die invenitur. Et etiam mortis dies est unicuique dies adventus Domini, sicut ipse declarat, dicens: «Vigilate, quia nescitis qua hora Dominus vester venturus sit (Matth. XXIV) .» Alacri animo confisus de spe istorum Apostolus, securus est, quia inviolati usque in [Col. 0818B] diem novissimum erunt. Qui enim inter tot discrimina sensuum et perturbationes diversitatum mutari non potuerunt, procul dubio se in sua bonitate permansuros ostendunt. Quos dum laudat Apostolus, caeteros qui errore pseudoapostolorum depravati fuerant, invitat. Dum enim istorum fidem et sanctitatem praedicat, illos ad poenitentiam vocat. Dixi quia vos confirmabit usque in finem. Et vere confirmabit, quia fidelis, id est verax est in promissis suis Deus, quia fideliter reddet quidquid promisit. Promisit salutem aeternam et beatam vitam cum angelis sine fine, et haereditatem immarcessibilem, gloriam sempiternam, dulcedinem vultus sui, domum sanctificationis suae in coelis, resurrectionem a mortuis, ubi nullus deinceps moriendi metus [Col. 0818C] erit (I Petr. I) . Talia promisit, et in horum redditione fidelis erit, quia sine mendacio reddet ea illis quibus promisit. Fidelis Deus per quem vocati estis, quia qui aversos vocavit, jam facilius confirmabit. Vocati estis in societatem non modo apostolorum vel angelorum, sed etiam filii ejus Jesu Christi Domini nostri, ut sitis participes haereditatis et gloriae quam possidet Filius ejus. Hoc enim dedit vobis esse, quod credidistis, ut quia credidistis Christum esse Filium Dei, vos quoque efficeremini filii Dei, mansuri in eadem dignitate in qua manet Christus. Societas enim fraternitatis est. Et vos fratres ejus et socii facti estis, quem Dei Filium firmiter credidistis.
Hucusque praefatio cum laude. Hinc jam dissensionis [Col. 0818D] causam exsequitur, subdendo:
«Obsecro autem vos, fratres, per nomen Domini nostri Jesu Christi, ut idipsum dicatis omnes, et non sint in vobis, schismata, sitis autem perfecti in eodem sensu et in eadem scientia. Significatum est eim mihi de vobis, fratres mei, ab his qui sunt Chloes, quia contentiones sunt inter vos. Hoc autem dico, quod unusquisque vestrum dicit: Ego quidem sum Pauli, ego autem Apollo, ego vero Cephae, ego autem Christi. Divisus est Christus?»
Si qualiter quid dicatur, et quibus dicatur, non vigilanter aspicitur, valde periculosum est. Verecundae etenim mentes, si quas fortasse culpas admiserint, leniter arguendae sunt, quia si asperius [Col. 0819A] increpentur, franguntur potius quam erudiuntur. Quod nunc bene demonstrat Apostolus, qui cum Corinthios cognosceret pro amore personarum in schismate divisos, eorum verecundiae consulens, locutionem suam eis a gratiarum actione et laudibus incoepit. Et quos in omni verbo et in omni scientia laudaverat, quibus nihil deesse in ulla gratia dixerat, paulisper loquens, et ad increpandum leniter veniens, divisos erga seipsos reprehendit. Et quorum prius salutem narraverat, postmodum vulnera patefecit. Peritus enim medicus vulnus secandum videns, sed aegrum timidum esse conspiciens, diu palpavit, et subito percussit. Prius blandam manum laudis posuit, et postmodum ferrum increpationis fixit. Nisi enim verecundae mentes fuerint [Col. 0819B] palpando reprehensae, ita ut ex aliis rebus audiant quod in consolationem sumant, per increpationem protinus ad desperationem cadunt. Non autem mentitus est Apostolus, ut prius eis nihil deesse in omni gratia diceret, quibus postmodum dicturus erat unitatem deesse. Sed quia erant inter eos quidam omni gratia repleti, et erant quidam in personarum favoribus scisci, coepit, ut dictum est, a laudibus perfectorum, ut modesta invectione ad reprehensionem pertingeret infirmorum. Et in hoc quoque ad medicinam cordis, a medicina corporis usum traxit. Nam cum feriendum vulnus medicus aspicit, prius ea membra quae circa vulnus sana sunt, palpat, ut post ad ea quae vulnerata sunt, leniter palpando perveniat. Cum ergo Paulus perfectos [Col. 0819C] in Corinthiis laudavit, sana membra juxta vulnus tetigit; cum vero infirmos de divisione reprehendit, vulnus in corpore percussit. Sed jam verba ejus tractemus. Videtur enim dicere: Pro perfectis qui in bono permanserunt gratias ago; sed vos fratres, qui seducti estis et meritis hominum gloriamini, obsecro per nomen Domini nostri Jesu Christi, qui vos solus redemit, et in cujus nomine baptizati estis, ut idipsum dicatis omnes. Idipsum, videlicet quod dicunt illi quos laudavi, dicatis omnes vos uno ore, et non sint in vobis, id est inter vos vel in cordibus vestris, schismata, id est divisiones. Haec schismata intelliguntur aliquorum in fide divisiones, dum diversa sentirent, quia cum deberent omnes [Col. 0819D] dicere se esse Christi, dicebat alius. Ego sum Pauli; alius, Ego sum Petri. Non sint in vobis schismata, sed sitis perfecti in eodem sensu, id est in eadem voluntate, in qua sunt illi quorum laudem praemisi; et in eadem scientia, id est in eadem Scripturarum intelligentia, in qua sunt illi. Vel idipsum dicatis, id est unam fidem catholicam omnes pariter loquamini; et non sint in nobis schismata, id est mentium aut verborum discissiones, sed sitis perfecti in eodem sensu, quem vobis tradidi de Christo, ut omnes perfecte sentiatis in eo solo gloriandum, non in hominibus; et in eadem scientia, quam vobis de Christo tradidi, ut perfecte sciatis vos ejus sanguine redemptos et in ejus nomine per baptismum sanctificatos. Potest sensus ad Christi [Col. 0820A] divinitatem referri, scientia vero ad humanitatem, ut vos omnes eumdem sensum atque intellectum de ejus divinitate, et eamdem scientiam de humanitate firmiter teneatis, quatenus omnes simul idem de divinitate et humanitate illius credatis. Haec ideo dico, quia significatum est mihi de vobis per litteras, o fratres mei, ab his qui sunt Chloes, id est in illo loco qui sic vocatur, quia contentiones sunt inter vos. Quamvis aversi fuissent, fratres tamen vocat eos Apostolus, ut per id non dissentirent ab eo cui conventus fratrum qui habitabant Chloes intimavit quia contentiones essent inter eos, per quas manifestabatur diversitas mentis eorum de disciplina Dominica. Fratres illi significaverunt mihi vestras contentiones. Nec solum illas scio, sed etiam verba [Col. 0820B] quae dicitis. Sed hoc dico quod unusquisque vestrum dicit, id est nullus ex vobis est qui non dicat unum horum quae subjicio. Nam alius quidem dicit: Ego sum Pauli; alius autem, Ego sum Apollo, id est filius peritissimi doctoris; alius vero, Ego sum Cephae, id est Petri; alius autem qui solus sapit, dicit: Ego sum Christi. Sicque divisi estis in partes, ac si alii ex vobis essent Pauliani, alii Apollani, alii Petriani et alii Christiani. Et ita secundum vos divisus est Christus. Quasi dicatur: Multos facitis Christos, id est datores gratiarum. Vel qui operatur idem in omnibus, divisus est, dum creditur in isto plus gratiae operari, in illo minus. Vel divisus est, id est abscissus et separatus est a vobis, qui caput vestrum erat, quia ab illo vos subtraxistis, quando meritis [Col. 0820C] hominum causam vestrae salutis ascribere coepistis. Errorem quidem ostendit Apostolus, sed auctorum nomina non prodidit. Neque enim in loco stabant, sed circuibant ad eversionem simplicium. Nam hi quos nominavit, sine dubio boni erant doctores, sed horum specie falsos apostolos tangit. Si enim in his gloriandum vetat, quanto magis in malis doctoribus, quorum doctrinam pravam in subjectis significat? Inter eos tamen hos perseverantes designat, qui dicebant se Christi esse, non hominis, quos superius laudavit, et ad horum similitudinem alios invitat. Divisum autem Christum dixit, quia gloriam ejus homines sibi partiti sunt, sicut haeretici, qui se aut Photinianos aut Arianos vel Manichaeos vocari [Col. 0820D] non horruerunt. Nam et Corinthii diversis haereticorum nominibus subjici coeperant, ut viderentur loco Christi homines venerari. Qui diversa de Christo accipiunt, Christum dividunt. Unus enim hominem tantum accipit Christum, alter Deum purum sine corpore profitetur. Alius per prophetas praedictum Christum dicit, alius negat prophetas de Christo locutos. Cum ergo Christus unus sit Deus et homo, isti sibi dum alius aliud, et alius aliud de eo vindicat, dividunt Christum,
«Nunquid Paulus crucifixus est pro vobis, aut in nomine Pauli baptizati estis? Gratias ago Deo meo quod neminem vestrum baptizavi, nisi Crispum et Gaium, ne quis dicat quod in nomine meo baptizati estis. Baptizavi autem et Stephanae domum. [Col. 0821A] Caeterum nescio, si quem alium baptizaverim.»
Non dehetis dicere, ego sum Pauli, quia nunquid Paulus crucifixus est pro vobis ut vos sanguine suo redimeret, et auctor salutis esset, aut in nomine Pauli baptizati estis, ut invocatio nominis Pauli mundaret vos a peccatis in baptismo? Nequaquam Paulus, sed Christus pro vobis crucem justus pro injustis pertulit; et non in Pauli, sed in Christi nomine baptismum suscepistis. Modeste et humiliter sanctus Apostolus zelans Ecclesiam, sed sponso, non sibi, et horrens eos qui voluerunt dicere, ego sum Pauli, ego Apollo, ego Cephae, suam personam potius assumpsit quam calcaret et contemneret, ut Christum glorificaret. Repulit a se, sed ut mittat ad [Col. 0821B] Christum. Non vult a sponsa amari pro sponso. Idcirco enim seipsum maluit contemnere ad commendandum Christum, ne forte si alios nominatim contemneret, ideo putaretur eorum refutare personas, ut suam commendaret. Si, inquit, pro vobis Christus mortuus est, et in nomine ejus sanctificationem baptismi percepistis, quomodo ad ejus injuriam nunc gratiam et beneficium ipsius imputatis ulli hominum? Nam quia de baptizatoribus gloriamini, gratias ago Deo meo ex hoc quod neminem vestrum baptizavi, nisi Crispum et Gaium, qui non sunt de contentione vestra, non quod malum sit baptizare, sed ne quis dicat quod in nomine meo baptizati estis, de quo magis gloriaremini. Non solum non estis in nomine meo baptizati, sed nec in meo ministerio, et [Col. 0821C] inde gratias ago Deo meo, qui me noluit hujus occasionem esse erroris. Non baptizavi nisi Crispum archisynagogum et Gaium, qui nobiles erant, et in primis crediderunt; nec gratiam baptismi deputabant ulli hominum, sed soli Christo, et intelliguntur ex illis esse, qui superius sunt laudati. Nec solum hos, sed baptizavi et domum Stephanae, id est familiam illius nobilis matronae, de quibus in postremis epistolae hujus dicitur, quoniam sunt primitiae Achaiae, et in ministerium sanctorum ordinaverunt seipsos. De his, inquit, certus sum quod eos baptizavi, sed praeter hoc nescio si quem alium ex vobis baptizaverim. Per quod ostendit se non esse salvatorem. Nam si aliquos salvaret a se justificatos non ignoraret. [Col. 0821D] Baptizasse se quosdam dicit, non tamen eo modo, quo ille consuevit baptizare, de quo dictum est: «Hic est qui baptizat in Spiritu sancto (Joan. I) .» Baptizavit enim Paulus tanquam minister, non tanquam ipsa potestas. Baptizavit autem Christus tanquam potestas. Et potuit hanc potestatem servo dare, sed noluit. Si enim daret hanc potestatem servis, id est ut ipsorum esset quod Domini erat, tot essent baptismi quod servi, ut quomodo dictum est, baptismus Joannis, sic diceretur, baptismus Petri, baptismus Pauli, baptismus Jacobi, et caeterorum. Ergo ne tot baptismi dicerentur, quot essent servi qui baptizabant accepta potestate a Domino, sibi tenuit baptizandi Dominus potestatem, servis ministerium dedit, ut in illo spes esset baptizatorum, [Col. 0822A] a quo se baptizatos cognoscerent. Noluit ergo servum spem ponere in servo. Et ideo sibi soli retinuit hanc potestatem. Quam si vellet, potuit vel alicui vel unicuique servorum suorum dare, ut tanta vis esset in baptismo servi, quantam vim habet baptismus a Domino datus, sed noluit, ideoque non differt sive bonus sive malus, cui contingit ministerium ut baptizet, quia quisquis sit minister, Christus est Dominus qui baptizat; propter quod tantum valet baptismus per hominem contemptibilem, quantum per apostolum datus.
«Non enim misit me Christus baptizare, sed evangelizare, non in sapientia verbi, ut non evacuetur crux Christi. Verbum enim crucis pereuntibus quidem stultitia est, his autem qui salvi [Col. 0822B] fiunt, id est nobis, virtus Dei est. Scriptum est enim: Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo (Isa. XXIX; ibid. VIII) . Ubi sapiens, ubi scriba, ubi inquisitor hujus saeculi? (Isa. XXXIII) . Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi? Nam quia in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes.»
Ideo tam paucos baptizavi, quia non ad hoc missus sum. Non enim Christus, cujus ego minister sum, misit me baptizare, sed evangelizare, id est praedicare. Quoniam majus est evangelizare quam baptizare, quia non omnis qui baptizat, idoneus est evangelizare. Quia igitur et minores possunt baptizare, [Col. 0822C] qui sapientiam et virtutem praedicandi non habent, ideo non baptizare missus sum, ne retardarer a praedicatione, sed Evangelii semina spargerem. Quo dicto illi humiliantur, quibus Corinthii multum dabant eo quod ab illis baptizati fuerant, dum innotescit non magnum esse baptizare. Missus sum evangelizare, et hoc non in sapientia Verbi, quia praedicatio Christiana non indiget pompa et cultu sermonis. Ideoque piscatores, homines imperiti electi sunt, qui evangelizarent, ut doctrinae veritas ipsa se commendaret teste virtute, ne hominum versutia et calliditate humanae sapientiae acceptabilis videretur, non veritate, sicut disciplinae ab hominibus inventae, in quibus non ratio, non virtus, sed [Col. 0822D] verborum compositio quaeritur. Ac per hoc gloriam suam quaerit, qui fidem Christi verbis exornare studet, quia obscurat illam splendore verborum, ut non illa sed ille laudetur. Sicut et pseudoapostoli ne stulti viderentur prudentibus mundi, in sapientia hominum praedicabant Christum, devitantes ea quae mundus in nobis stulta judicat, ut neque incarnatum Dei Filium et de Virgine natum docerent, neque morte ejus homines salvari praedicarent; neque carnis nostrae futuram resurrectionem, quia mundanae sapientiae ratio judicat haec stulta. Hoc enim habet physicalis sapientia, quod Deus non fiat homo, quod invisibilis non fiat visibilis quod immortalis non fiat mortalis, quod virgo concipere et parere non possit, quod mori non possit auctor vitae, quod [Col. 0823A] mors unius non possit multos vivificare, quod mortuus aperto sepulcro resurgere nequeat, quod verum corpus humanum clausis januis intrare non possit in domum. Nos autem haec omnia de Christo praedicamus. Ideo Apostolus non in sapientia hominum evangelizat, quae sapientia est verbi, id est locutionis ornatae secundum dialecticam et rhetoricam. Non sum missus, inquit, evangelizare in sapientia verbi, id est ut secundum humanam calliditatem verbis compositis auditores ad fidem argumentando cogerem, sed simpliciter veritatem omnibus annuntiarem. Ideo non in sapientia verbi hominum, ne evacuetur crux Christi, id est ne vacua, ne otiosa putetur passio Christi, sed plena hominum redemptione et salute. Si enim possibilitas naturalis [Col. 0823B] per liberum arbitrium sufficit sibi, quemadmodum saeculi sapientes dicunt, et ad cognoscendum quomodo vivere debeat, et ad bene vivendum, ergo Christus gratis mortuus est, et crux ejus ab omni utilitate vacua est. Sed impossibile est crucem ejus vacuam ac superfluam esse, quia salus humana non nisi per crucem illam poterat evenire. Ergo stulta est sapientia verbi saecularis, quae hoc ignoravit. Vere evacuaretur crux in sapientia verbi, quia verbum crucis, id est praedicatio crucifixi Christi est, id est videtur esse stultitia pereuntibus, id est sapientibus mundi, quorum sapientia perit ac falsa ostenditur; et ipsi damnandi inde sunt, quia spem suae salutis in cruce Christi non constituunt. Stultitia enim videtur illis, Dei Filium dicere crucifixum, et [Col. 0823C] ideo sunt in perditione, quia infernae morti non sunt erepti. Incredulis et pereuntibus est stultitia, sed his qui salvi fiunt, id est nobis credentibus, est virtus Dei ipsa crux. Credimus enim non infirmitatem esse crucem Christi, sed virtutem, intelligentes mortem victam in cruce; cujus signum qui habent sunt fortes et salvi fiunt, quia teneri a morte non possunt. Non enim in verbo crucis Christi dicitur aliquid, ubi virtus et fortitudo Christi non appareat, quia moriendo mortem vicit et diabolum atque infernum et peccatum, hominemque liberavit, et ignem portae paradisi sanguine suo exstinxit credentibus, omniaque mundi regna superavit, et regnum coelorum aperuit. Nulla ergo est tanta virtus, quanta [Col. 0823D] est in omnibus quae de Christo crucifixo dicuntur. Non praedico in sapientia verbi, ne taliter crux evacuetur; quae evacuaretur, si aliquo modo praeter illius sacramentum ad justitiam vitamque aeternam pervenire homines posse dicerentur, quia scriptum est in Isaia quod Deus perditurus esset sapientiam mundi. Ideo enim non misit me Dominus evangelizare in mundana sapientia, quoniam ipse (sicut Scriptura testatur) praedixerat quod eam non reciperet in praedicatione evangelica, sed perderet et reprobaret de collegio praedicatorum suorum. Unde ait: Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo. Non suam sapientiam Deus in eis perdit et reprobat, quam ipse donavit, sed quam sibi arrogant, qui non habent ipsius. Notandum [Col. 0824A] enim sapientiam atem esse in subtili excogitatione rerum, prudentiam vero in exspolita ipsarum rerum explanatione. Vel sapientiam, qua de Deo humanis rationibus disputant, et incarnationem mortemque ejus velut stultam contemnunt; prudentiam vero quam habent in moribus, vel qua excogitant aliquid probandum. Et Deus perdidit, id est irritam fecit et destruxit sapientiam sapientium, atque reprobavit prudentiam prudentium, quando fecit illa quae illi negant posse fieri, et piscatores ad praedicandum misit. Ubi enim fecit ut Dei Filius incarnaretur de Virgine et crucifigeretur pro humana salute, obviavit sapientiae sapientium et destruxit eam. Et ubi illiteratos et idiotas fecit praedicatores, ut per eos simplicibus verbis ad fidem converteret [Col. 0824B] dialecticos et rhetores, reprobavit a sua praedicatione prudentiam prudentium, et astutiam moresque eorum rejecit. Sciendum vero quod haec sententia juxta Hebraicum sic dicitur in Isaia de populo Judaeorum: «Peribit sapientia a sapientibus ejus, et intellectus prudentium abscondetur (Isa. XXIX) .» Quod completum est post adventum Domini, quando uno eodemque tempore succensa est Jerusalem templumque destructum, et omnis majorum scientia ablata. Nam quia sapientes illius populi Christum qui est Dei sapientia, non receperunt, periit ab eis omnis sapientia eorum. Et quia prudentes astutis machinationibus studuerunt contraire eidem sapientiae Dei, inter homines corporaliter conversanti, absconditus est ab oculis cordis eorum [Col. 0824C] omnis intellectus, quem habebant in Scripturis, ne scilicet Christum reperiant qui in littera continetur. Quod et huic loco epistolae multum congruit, quia ex illis infatuatis doctoribus Judaeorum erant pseudoapostoli, contra quos nunc Paulus agit, qui se per mundum sparserant, loquentes in sapientia mundi ad subversionem eorum qui nuper ad fidem venerant. Post propheticum vero testimonium subdit Apostolus: Ubi sapiens, etc. Ac si dicat: Ita olim prophetatum est, et nostro tempore videmus illud completum. Nam ubi est sapiens? id est in qua Ecclesia de Judaeis aut gentibus aliquis rhetorum vel dialecticus est praedicator Evangelii constitutus? Si enim praedicator in Ecclesia esse voluit, sapientiam [Col. 0824D] saeculi abjicere oportuit. Et ubi est electus ad praedicandum scriba? id est qui de moribus vel artibus praecepta dat aut libros componit. Et ubi est electus ad docendum in Ecclesia inquisitor hujus saeculi? id est qui secreta naturae rimatur. Scribae sunt, naturalium et moralium librorum auctores, et artium saecularium scriptores, id est de ipsis artibus praecepta dantes. Inquisitores autem saeculi, qui constellationibus agi mundum credunt, et duodecim signis ortus et occasus fieri decernunt, nihil omnino sine horum motu putantes fieri posse; qui sapientia sua inquirunt et discutiunt atque investigant de occultis rebus ac naturis singulorum. Sapiens generale vocabulum utriusque est. Hos reprobatos et adnihilatos esse perhibet Apostolus, non quod doctrinam [Col. 0825A] eorum ex toto improbet, in multis enim concordant sacris litteris, sed quia quaedam senserunt et scripserunt contraria Christianae religioni, et maxime de cultura pluralitatis deorum. Tales non recepit Deus, sed stultos fecit. Insultat ergo Apostolus sapientiae et astutiae, probatae falsae et reprobae, cum dicit: Ubi sapiens, ubi scriba, ubi inquisitor hujus saeculi? quasi dicat: Nil valet talium astutia, et est invectio in Judaeos et gentiles. Nam Judaeorum scribae et legis doctores, Deum Filium habere, stultum putant credi. Simili modo quotidie et gentes istud risui deputant. Sed Judaei, quia hoc non tam aperte in lege significatum est, diffidunt. Gentiles vero quia mundi ratio istud non recipit, nihil enim dicit posse gigni sine commistione duorum, stultum judicat. [Col. 0825B] Sed ubi sunt, inquit, tales dogmatizatores? quasi dicat: Confusi sunt et retrorsum pulsi, vel in nihilum redacti. Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus, id est quae est secundum rationes hujus mundi, utique stultam fecit eam, faciens illa quae dicebat non posse fieri. Et ita quae se sapere putabat, inventa est insipiens. Quod enim illa impossibile judicabat, possibile declaratum est. Stultam fecit Deus talem sapientiam, quia per stultitiam dedit salutem credentibus. Nam quia in Dei sapientia, hoc est, in luce divinitatis filii Dei mundus, id est, quilibet mundi amator vel mundanae sapientiae sectator per superbam saeculi sapientiam non cognovit Deum, quoniam Creatorem invenire non potuit, multiplicibus disputationibus [Col. 0825C] et solertissima inquisitione, qua pervenit ad investigationem creaturae, propterea placuit Deo salvos facere credentes per stultitiam praedicationis, id est per rem praedicatam quae stulta videtur, hoc est per incarnationem et humilitatem Filii sui. Verbum quippe Dei, sapientia est. Sed stultitia hujus sapientiae, dicta est caro Verbi. Vel quia carnales quippe per carnis suae prudentiam pertingere non valebant ad sapientiam, per stultitiam praedicationis, id est per carnem Verbi praedicatam sanarentur. Et hoc est, quia in Dei sapientia non cognovit mundus, etc. Ac si dicatur: Cum Deum qui est sapientia, nequaquam per sapientiam suam mundus inveniret, placuit ut Deum hominem factum per humanitatis stulta cognosceret, quatenus ejus [Col. 0825D] sapientia ad nostra stulta descenderet, et lucem supernae prudentiae luto carnis suae illuminata, nostra caecitas videret, sicut ille caecus, qui luto super oculos accepto illuminatus est (Joan. IX) .
«Quoniam et Judaei signa petunt, et Graeci sapientiam quaerunt; nos autem praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam, ipsis autem vocatis Judaeis atque Graecis, Christum Dei virtutem et Dei sapientiam. Quia quod stultum est Dei, sapientius est hominibus; et quod infirmum est Dei, fortius est hominibus.»
Ideo mundus non cognovit per sapientiam Deum, quia Judaei signa potentiae quaerunt, consueti ab antiquo; [Col. 0826A] et Graeci sapientiam, utrum quod praedicatur, natura patiatur; et nos contra praedicamus Christum crucifixum, quod non est Judaeis signum potentiae, sed scandalum, quia irascuntur contra praecones rubore sceleris sui, et gentilibus est stultitia, quoniam secundum mundanam rationem non congruit ut Deus pro hominibus moreretur. Et hoc est: Judaei signa petunt, id est non physicas vel argumentosas rationes, sed miracula postulant: et non diffidunt posse fieri contra naturam, sed an factum sit quaerunt, scientes virgam Aaron aridam germinasse et fructum attulisse (Num. XVII) , scientes Jonam post tres dies de ventre piscis vivum exiisse (Jon. II) , et alia multa divinitus facta esse, et ideo signa consueverunt petere (Matth. XII) . Graeci vero sapientiam [Col. 0826B] quaerunt quia nolunt audire ea quae mundi ratione non possibilia sunt, quoniam contra naturam nihil posse fieri putant, et ideo secundum physicas rationes diligenter inquirunt, si possit fieri quod audiunt, eam quae ingenio hominis sapientia videtur, invenire cupiunt. Judaei et gentiles sic agunt, sed nos contra praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam. Judaei enim turbantur et indignantur atque irascuntur, dum audiunt Dei Filium praedicari eum, quem ipsi crucifixerunt. Gentiles vero stultitiam putant, immortalem potuisse mori, et eum qui in potestate habebat persecutores una voce prosternere, pertulisse ab illis se flagellari, conspui, teneri, spinis coronari, [Col. 0826C] crucifigi. Stultum quippe gentilibus videtur, ut pro hominibus auctor vitae moreretur, quia hoc mundanae sapientiae non congruit. Christum crucifixum pro mundi redemptione praedicamus, quod ut diximus, scandalum Judaeis incredulis est, et stultitia Graecis. Sed ipsis Judaeis atque Graecis, qui hoc prius putabant scandalum et stultitiam, vocatis, id est postquam sunt ad fidem vocati vel conversi, vel vocatis ad vitam non communi vocatione, sed qua soli praedestinati sunt ante mundi principium vocati, praedicamus Christum Dei virtutem, quia mortuus vicit, et Dei sapientiam, qua prudenter fefellit diabolum. Virtutem nunc ad signa retulit Apostolus propter Judaeos, sapientiam autem ad doctrinam propter Graecos, id est gentiles. Haec enim virtus [Col. 0826D] sufficit Judaeis signa quaerentibus, si crediderint; et haec sapientia sufficit Graecis sapientiam petentibus. Credentes enim intelligent haec signa virtutis in Christo quod mors ejus mortem nostram destruxit, et mortuus ipse vitam nobis dedit aeternam. Graeci quoque, si crediderint, in eo videbunt magna sapientiae documenta, et suam saecularem sapientiam intelligent esse stultitiam. Videbunt enim quam provido et sapienti consilio nos, qui per superbiam cecideramus, ipse per humilitatem suam erexit. Ob hoc etiam vocatur Christus Dei virtus, quia per ipsum omnia fecit Deus; et Dei sapientia, quia per ipsum cognitus est Deus. Unde et apparet idem Filius coaeternus et coaequalis Patri. Cum enim ipse Filius sit Dei virtus et Dei sapientia, si aliquando fuit Deus [Col. 0827A] sine filio, fuit sine virtute et sapientia, id est fuit infirmus et insipiens. Item si quis dicat quod Dei virtus sit minor illo, aut ejus sapientia minor illo, magnam deo contumeliam ingerit, cum nec quilibet homo potens id sibi dici aequanimiter ferret. Nec mirum si Christus crucifixus, est credentibus Dei virtus et Dei sapientia, quia quod stultum est Dei, id est humilitas et passio, sapientius est hominibus, id est quam homines possint videre et esse, et quod infirmum est Dei, id est incarnatio, fortius est hominibus, quia victus vicit mortem, quam nullus gigas evasit. Quia nos cum ad divinam sapientiam venimus, sapienter facimus; ipsa cum ad nos venit, ab hominibus superbis, quasi stulte fecisse reputata est. Et nos cum ad illam venimus, convalescimus; [Col. 0827B] ipsa cum ad nos venit, quasi infirma existimata est. Serpentis sapientia decepti sumus, Dei stultitia liberamur (Gen. III) . Sed sicut illa vocatur sapientia, erat autem stultitia contemnentibus Deum, sic ista quae vocatur stultitia, sapientia est vincentibus diabolum. Non enim vere stultitia est, sed ab hominibus dum rationi mundanae non convenit, putatur stultitia, cum sit ratio spiritalis. Nam haec stultitia superat omnes sapientes, quia salutem humano generi sapienter reddit, quam nullus sapientium invenire sciebat. Haec, inquam, stultitia omnem hominum sapientiam supergreditur, quia qui sapientia sua liberari non poterant, per crucis mysterium salvantur, Sed et infirmum Dei non est infirmum, quia infirmitas Christi magna victoria est. Vicit [Col. 0827C] enim fortem armatum qui vicerat omnes (Luc. XI) , et ideo fortior est haec infirmitas Dei cunctis hominibus, quia superavit illum qui cunctos superaverat, et mortem quam nec gigantes evadere potuerunt, crucifixi infirmitas vicit.
«Videte enim vocationem vestram, fratres, quia non multi sapientes secundum carnem, non multi potentes, non multi nobiles; sed quae sunt stulta mundi elegit Deus, ut confundat sapientes; et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia; et ignobilia mundi et contemptibilia elegit Deus, et ea quae non sunt, ut ea quae destrueret, ut non glorietur omnis caro in conspectu ejus (Jer. IX) . Ex ipso autem vos estis in Christo Jesu, qui factus est nobis sapientia [Col. 0827D] a Deo et justitia et sanctificatio et redemptio, ut quemadmodum scriptum est: Qui gloriatur, in Domino glorietur (II Cor. X) .»
Vere stultum et infirmum Dei, est sapientius et fortius hominibus, quia in vobis potestis haec experiri, insipientes enim et infirmos vos vocaverunt. Nam videte vocationem vestram, fratres, id est videte per quos vocati estis, quia non multi ex illis sunt sapientes secundum carnem, id est secundum humanam sapientiam, non multi potentes secundum saeculi potentiam, non multi nobiles secundum carnis nobilitatem. Et primo nulli ex vocationibus fuerunt tales. Non multi forsitan propter se dicit, qui solus inter apostolos saecularium litterarum peritus, terrenarum opum dives, Romanae dignitatis parentela [Col. 0828A] conspicuus fuit, qui tamen haec nihili pendit, nec usus est eis. Erant jam et aliqui alii praedicatores sancti ex illis, qui fuerant sapientes secundum carnem, et potentes et nobiles, sicut Dionysius Areopagita et alii. Vel ita: Videte vocationem vestram, id est in vobis ipsis probate quod dico, quia non multi ex vobis sapientes secundum carnem vocati sunt ad fidem, sed potius pauci sapientes crediderunt. Per superbiam enim sapientiae saecularis, multi sapientiae Dei contempserunt esse subjecti. Vix enim istiusmodi homines ad fidem possunt adduci. Nec multi potentes in hoc saeculo vel nobiles inter vos, ad Christum sunt vocati. Difficile enim potentes et nobiles ac divites, et multo his difficilius eloquentes, credunt Deo. Obcaecatur enim mens eorum divitiis [Col. 0828B] et opibus, atque luxuria vel superbia; et circumdati vitiis, non possunt videre virtutes; simplicitatemque Scripturae sanctae non ex majestate sensuum, sed ex vilitate verborum judicant. Non multi tales vocati sunt, sed quae stulta sunt mundi, id est ignaros homines mundanae sapientiae elegit Deus ut per eorum doctrinam confundat, id est erubescere faciat, et ad insipientiam redigat sapientes saeculi. Confunduntur enim sapientes, dum ea quae ipsi negant, vident multos confiteri, id est partum virginis et crucem Filii Dei et resurrectionem a mortuis, caeteraque similia. Stulta mundi elegit Deus, id est ineruditos liberalibus disciplinis et omnino (quantum ad saeculi doctrinas pertinet) impolitos, non peritos grammaticae, non armatos dialectica, piscatores [Col. 0828C] fecit suos praedicatores, ut videlicet cunctis in eis ostenderet, quod ad vitam credentes populos, non sermo, sed causa suaderet. Et infirma mundi, id est pauperes et impotentes elegit Deus, ut per eorum virtutem confundat fortia, id est superet et erubescere faciat potentes. Nam dum elati divites novas virtutes in humilibus peccatoribus aspicerent, eorum quorum prius contemnebant vitam, postmodum obstupuere miraculis, unde mox pavidi ad sua corda redeuntes, extimuerunt sanctitatem in miraculis, quam despexerant in praeceptis. Per infirma ergo confusa sunt fortia, quia dum in veneratione vita surgit humilium, elatio cecidit superborum. Et ignobilia mundi et contemptibilia, id est homines in hoc [Col. 0828D] mundo plebeios et abjectos elegit Deus, et ea quae non sunt, id est non computantur, scilicet illos homines qui nihil esse videbantur, ut ea quid sunt, id est magna putabantur, destrueret, id est vincendo humiliaret. Elegit ergo indoctos, infirmos, ignobiles et pauperes; non quia reliquit sapientes, firmos, nobiles et divites; sed si ipsos primos elegisset, merito sapientiae suae vel potentiae, seu natalium aut divitiarum suarum sibi eligi viderentur, atque inflati de his rebus, salutem humilitatis non reciperent. Si enim primo sapientes elegisset, doctrinae eorum merito elegisse illos putaretur, et ita illorum scientia laudaretur, et laus Christi gratiae minueretur. Si potentes elegisset, videretur eos merito dignitatis eorum elegisse, et similiter divites merito [Col. 0829A] divitiarum. Et ideo istos qui de semetipsis in semetipsis poterant gloriari, non quidem omisit nec contempsit, sed aliquantulum distulit; et illos primo eligere maluit, qui nihil in seipsis habebant unde gloriari possent. Quia nimirum ad praedicandum tales venire debuerunt, qui de laude propria nihil haberent, ut tanto solius veritatis cognosceretur esse quod agerent, quanto et aperte cerneretur quia ad hoc agendum per se idonei non fuissent. Tales ergo primitus elegit, ut per eos humiliaret caeteros, et ad fidem adduceret, ut non glorietur omnis caro, id est omnis homo in conspectu ejus, id est coram ipso, vel non glorietur omnis caro in conspectu ejus, id est in se nullus glorietur eum conspiciens. Non glorietur utique de meritis suis. Non, enim gloriantur [Col. 0829B] injusti, qui non habent unde glorientur; nec justi, quia ex ipso habent unde gloriari debeant; nec habent gloriam suam, nisi ipsum cui dicunt: «Gloria mea et exaltans caput meum (Psal. III) .» Ac per hoc ad omnem hominem pertinet, sive justum, sive injustum, quod nunc dictum est, ut non glorietur omnis caro in conspectu ejus, scilicet neque de meritis, neque de sapientia, neque de potentia, neque de nobilitate, nec de divitiis aut alia re propria quisquam glorietur. Nullus ex se potest gloriari, sed vos in Deo gloriamini, quia ex ipso Deo, id est ex ipsius dono vos estis in Christo Jesu, non ex vobis. Ex ejus gratia processit ut sitis in Christo, non ex vestris meritis, quia ejus propositum fuit ut essetis membra Christi. Si ergo ex ipso [Col. 0829C] estis, nolite illos admirari quos ipse non elegit. In Christo estis, qui factus est vobis sapientia, ut ejus participatione sapientes efficeremur percipientes ab eo sensum prudentiae, et factus est nobis justitia, ut nos ejus participatione justificaremur per opera virtutum et sanctificatio, ut nos sanctificaret in baptismo, faciens immunes a peccato, et redemptio, ut nos redimeret pro nobis seipsum dando. Sapientia ergo nobis factus est, id est illuminans nos ad veritatem et Dei cognitionem, et quia prius justificat bona operatione, per hoc justitia, quia prius emundat in baptismate; et hoc, quia prius redemit sua passione. Ipse qui in seipso est aeterna et incommutabilis sapientia, etiam nobis fit sapientia, [Col. 0829D] cum nos ejus participatione efficimur utcunque sapientes ad recte sapiendum. Ita ipse cum in se sit ipsa justitia, quae vivit in seipsa et incommutabiliter vivit, etiam nobis fit justitia, cum nos ei cohaerentes juste vivimus; et tanto magis minusve justi sumus, quanto illi magis minusve cohaeremus. Similiter cum ipse sit in seipso aeterna sanctitas, etiam nobis fit sanctificatio, cum nos sanctificat sui participatione. Factus est ergo nobis a Deo sapientia et justitia et sanctificatio, quia nos ad illum convertimur temporaliter, id est ex aliquo tempore, ut cum illo maneamus in aeternum, et ipse ex quodam tempore «Verbum caro factum est et habitavit in nobis (Joan. I) .» Haec omnia nobis a Deo factus est, ut qui gloriatur, non in se, sed in Domino glorietur, [Col. 0830A] sicut scriptum est, in Jeremia: «Non glorietur sapiens in sapientia sua, et non glorietur fortis in fortitudine sua, et non glorietur dives in divititis suis, sed in hoc glorietur qui gloriatur, scire et nosse me, quia ego sum Dominus, quia facio miricordiam et judicium et justitiam in terra (Jer. IX) .» Videte quemadmodum nobis abstulit gloriam, ut daret gloriam, abstulit nostram, ut daret suam; abstulit inanem, ut daret plenam; abstulit nutantem, ut daret solidam. Quanto enim gloria nostra fortior et firmior quae in Deo est, quam quae in nobis? Non ergo glorietur quisquam in sapientia sua, vel in fortitudine, vel in divitiis aut hujusmodi rebus; sed si gloriari voluerit, glorietur in Domino qui facit misericordiam et judicium et justitiam. Ille enim in [Col. 0830B] solo Domino gloriatur, qui cognoscit non suum, sed illius esse, non solum ut sit, sed etiam ut non nisi ab illo bene sit sibi, a quo habet ut sit; et qui in omnibus quae facit, non suam, sed Domini gloriam quaerit. Et ideo gloriandum est in Domino, quia non poterit confundi qui gloriatur in eo; confundetur autem, qui gloriatur in hoc saeculo vel in seipso.
«Et ego cum venissem ad vos, fratres, veni non in sublimitate sermonis aut sapientiae annuntians vobis testimonium Christi; non enim judicavi scire me aliquid inter vos, nisi Christum Jesum, et hunc crucifixum. Et ego in infirmitate et timore et tremore multo fui apud vos, et sermo meus et [Col. 0830C] praedicatio mea non est in persuasibilibus humanae sapientiae verbis, sed in ostensione spiritus et virtutis, ut fides vestra non sit in sapientia hominum sed in virtute Dei.»
Dixi superius, quia infirmos et stultos praedicatores elegit Deus. Et ego, quoque talis apparui vobis, quia veniens ad vos veni non in sublimitate sermonis, id est non in rhetoricis et dialecticis disputationibus, ut artificiose et composite praedicarem vobis secundum logicam, nec in sublimitate sapientiae, id est humanarum rationum secundum physicam, quod laudatis in pseudoapostolis, qui per eloquentiam suam commendant pravam doctrinam suam, et per sapientiam mundi evacuant crucem Christi. [Col. 0830D] Non in sublimitate sermonis aut sapientiae veni, sed potius in humilitate, quia qui minus capacibus sublimiora loquitur, non illorum utilitatem, sed sui ostentationem facit. Veni annuntians vobis testimonium Christi, id est quod de ejus incarnatione, passione et resurrectione testati sunt prophetae, vel quod ipse de semetipso moriendo et resurgendo testatus est, aut quod nos apostoli testamur de illo. Veni, inquam, non in sublimitate saecularis eloquentiae vel sapientiae, quia nec in sublimitate illius quae de Deo est. Et hoc feci ex judicio, non enim judicavi me aliquid scire inter vos, qui minus capaces vos videbam, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum, id est nisi salvatorem regem, et hoc per crucifixionem quod est dicere: Quia vos capere divinitatis [Col. 0831A] ejus mysteria non posse pensavi, sola vobis infirma humanitatis ejus locutus sum: hoc enim inter illos Apostolus nesciebat, quod ipsi per illum scire non poterant; et hoc solum se scire dicebat, quod eos per illum scire oportebat. Eo autem genere locutionis nescire quisque; dicitur quod occultat, quomodo dicitur fossa caeca quae occulta est. In Christo autem crucifixo non parva scientia est, sed multa in eo discuntur; et maxime quod vetus homo noster simul crucifixus est, ut evacuetur corpus peccati, et ultra non serviamus peccato (Rom. IV) . Nam ad ejus crucem pertinet, quod etiam nos in ejus corpore crucifigimur mundo, ubi intelligitur omnis coercitio malarum concupiscentiarum. Ac per hoc fieri non potest, ut eis qui in cruce Christi informantur, [Col. 0831B] furta, adulteria vel alia crimina permittantur. Omnia enim vitia carnis ac spiritus mortificat crux Christi, ut vivere faciat in virtutibus; quia ipse pro peccatis nostris crucifixus est, ut nos redimeret ab omni iniquitate, et cruciatibus aeternis salvaret. Haec et alia multa discuntur in Christo crucifixo. Ita humilia et infirma vobis praedicavi. Et ego humilis et infirmus sui, quia apud vos fui in infirmitate, id est quasi nullius essem virtutis aut potentiae vel in infirmitate, id est in tribulatione et timore, id est anxietate animi, et tremore corporis propter afflictiones poenarum. Christum enim in stultitia humanae sapientiae praedicans, odium mihi Judaeorum atque gentilium et persecutiones provocabam, [Col. 0831C] quasi rem vanam annuntians, et Deum mortuum praedicans; et dum ita conversarer vobiscum, sermo meus de moribus et praedicatio mea de Christo, vel sermo privatim coram paucis, et praedicatio publice coram omnibus, non fuit in persuasibilibus verbis humanae sapientiae, id est in verbis quae per humanam sapientiam suaderent credere quod dicebam, sed fuit in ostentione spiritus et virtutis, id est in eo quod ostendebam me habere Spiritum sanctum religiose vivendo et prophetando, et per manuum impositionem ipsum aliis impetrando, et ostendebam me habere virtutem miracula faciendo. Ideo sic feci, ut fides vestra non sit fundata in sapientia hominum, sed in virtute Dei, id est secundum humanam sapientiam, non quaerat rationes [Col. 0831D] eorum quae debet credere, sed omnia imputet virtuti divinae possibilia, sciens Deo nihil esse impossibile.
«Sapientiam autem loquimur inter perfectos. Sapientiam vero non hujus saeculi neque principum hujus saeculi, qui destruuntur; sed loquimur Dei sapientiam in mysterio quae abscondita est, quam praedestinavit Deus ante saecula in gloriam nostram, quam nemo principum hujus saeculi cognovit. Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent. Sed sicut scriptum est: Quad oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus his qui diligunt eum (Isa. LXIV) . Nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum.»
[Col. 0832A] Quia supra dixerat: Veni non in sublimitate sermonis aut sapientiae, ne cui stultus videretur, et in praedicatione sua nihil sapientiae continere, ostendit quod ipse qui simpliciter istis est locutus, aliis eructat profunda sapientiae. Inter vos, inquit, simpliciter locuti sumus, sed inter perfectos non cognitores, quibus opus non est ut loquamur, sed auditores non capaces, loquimur sapientiam, id est de secretis Dei, ac si diceret: Et nos habemus sapientiam, sed vos eam capere non potestis, quia et adhuc lacte nutrimini, atque parvi in sensu comprobamini. Sed inter perfectos eam loquimur, id est inter eos qui crucem Christi virtutis testimonio sapientiam fatentur. Omnes enim perfecti viri intelligunt esse summam sapientiam, quod vos putatis abjectionem, videlicet [Col. 0832B] quod Deus homo factus est, quod esuriit, quod fatigatus, quod crucifixus est. Haec enim omnia inter excaecatos praedicata, videntur esse stultitia; sed inter perfectos lumen cordis habentes, est summa sapientia. Loquimur sapientiam, sed sapientiam non hujus saeculi, id est non humanis rationibus constantem, non hujus saeculi, sed futuri; neque principum hujus saeculi, id est regum et philosophorum, qui in hoc saeculo primatum sapientiae tenere videbantur. Qui principes destruuntur, id est sapientia eorum dissipatur, quia Christianitas errores quos illi inseruerunt, excidit, id est idololatriam, avaritiam et caetera vitia. Non illorum sapientiam loquimur, sed potius Dei sapientiam de [Col. 0832C] redemptione hominis per incarnationem et passionem Unigeniti ejus, loquimur eam in mysterio, id est in occulto sensu propheticorum dictorum vel operum reseramus, ut in immolatione Isaac (Gen. XXII) , vel in victoria David de Philistaeo (I Reg. XVII) . Quae sapientia abscondita est a sapientibus et prudentibus saeculi, et ideo stultitia putatur ab eis, quia nesciunt illam. Abscondita est, dum non in verbis, sed in virtute est; non humana ratione possibilis, sed spirituali efficacia credibilis. Vel loquimur eam in mysterio, id est in occulto sacramentorum, quod nequit intueri oculus rationis nostrae sine labore investigationis, et illuminatione Spiritus sancti quae abscondita est in corde Patris, quia «Verbum erat apud Deum (Joan. I) ,» quam sapientiam quae est [Col. 0832D] Verbum Patris, praedestinavit Deus, secundum futuram ejus humanitatem, hoc est praeordinavit ante saecula, id est antequam mundus esset, ut Unigenitus suus in plenitudine temporis homo fieret (Galat. IV) ; et crucifigeretur ac resurgeret, in gloriam nostram qui credimus, sicut et in confusionem illorum qui non credunt, et crucem ejus stultitiam putant Quam sapientiam divinitatis ejus nemo principum hujus saeculi cognovit a Deo absconditam esse; id est nemo superborum philosophorum aut legis doctorum aut saeculi potentum eam cognoverat quando haec loquebatur Apostolus. Vel sapientiam Dominicae incarnationis et passionis praedestinavit Deus in gloriam nostram, ut scilicet humanitas et mors ejus fieret nobis gloria sempiterna, quam sapientiam nemo [Col. 0833A] principum hujus saeculi, id est nullus malignorum spirituum cognovit, quia nunquam aliquis illorum intellexit, quod per passionem ejus redimendum esset genus humanum. Inde apparet quod non cognoverunt, quia si cognovissent daemones illam passionis ejus sapientiam valere ad redemptionem humani generis, nunquam crucifixissent, id est nunquam crucifigi fecissent Dominum gloriae, id est nunquam suggessisset diabolus illum crucifigi, per quem jus suum perderet. Sed nec homines eum crucifixissent, si Deum gloriae illum esse cognovissent, qui in forma servi crucifixus, tamen Dominus gloriae crucifixus est. Talis enim erat illa susceptio, quae Deum hominem faceret, et hominem Deum. Quod tamen propter quid et secundum quid dicatur, [Col. 0833B] adjuvante Domino prudens et diligens et pius lector intelligit. Quia recte dicitur et Deus crucifixus, non ex virtute divinitatis, sed ex infirmitate carnis: una est enim persona Deus et homo. Quem qui crucifixerunt, ignoraverunt; fideles autem cognoverunt eum. Non noverunt eum, sed contingit ex hoc fieri, sicut in Isaia scriptum est, quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus (Isa. LXIV) diligentibus se, sed nobis revelavit ea per Spiritum suum. Sicut enim illa carnales homines juxta prophetiam latent, sed tamen nobis spiritualibus revelata sunt per Spiritum Dei; sic sapientia divinae incarnationis, et nostrae per ejus mortem redemptionis, latuit infideles, [Col. 0833C] sed manifestata est fidelibus. Ea quae Deus in regno coelorum praeparavit his qui puro corde diligunt eum, tanta sunt et tam praeclara atque tam spiritualia, quod oculus non vidit, quanta vel qualia sunt; nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit. Oculus non vidit, quia non est color; auris non audivit, quia non est sonus, in cor hominis non ascendit, quia non est terrena cogitatio. Quod enim in cor hominis ascendit, infra cor hominis erat. Ideo in cor ascendit, quia supra illud est cor quo ascendit. Praemium vero quod in coelo servatur electis non ascendit in cor hominis, sed ascendit ad illud cor hominis. Oculus non vidit illud corporeo visu, nec auris audivit corporeo auditu, nec in cor hominis ascendit, id est nec cognosci potuit ratione [Col. 0833D] ejus qui carnalis est, non spiritualis. Nam in eo quod dicitur, in cor hominis non ascendit, intelligi potest quod non sit homo, sed supra hominem, in cor ejus ascendit. Res namque dicitur ascendere in cor, quando intrat ut prudenter intelligitur, et bene intellecta placeat. Notandum vero quod haec sententia non eisdem verbis, sed eadem sensuum veritate legitur in propheta. Sic namque ibi scriptum est: «A saeculo non audierunt, neque auribus perceperunt: oculus non vidit, Deus, absque te, quae praeparasti exspectantibus te (ibid.) .» Tamen propheta et Apostolus dicit similiter, oculus non vidit. Sed quod Apostolus ait, nec auris audivit: hoc propheta, nec auribus perceperunt. Et quod Apostolus, nec in cor hominis ascendit: hoc propheta, non [Col. 0834A] audierunt, id est non intellexerunt. Quodque posuit Apostolus, his qui diligunt eum: hoc propheta dixerat, exspectantibus te. Sed sicut praemisimus, idem sensus est in Apostolo, qui et in propheta. Homines enim a saeculo non audierunt, hoc est non intellexerunt praemia justorum, quia in cor hominis non ascendit quanta sint, id est cogitatio humana non comprehendit ea. Neque auribus perceperunt, quia auris humana non audivit ea loquente aliquo, et oculus non vidit ea, quoniam quae promittuntur in futuro, non cernuntur in praesenti. Spes enim quae videtur, non est spes, sed jam certa promissio. Sic fuerunt illa a saeculo hominibus ignota, sed nobis qui supra homines sumus, revelavit ea Deus non per industriam ingenii nostri (Rom. VIII) , sed per [Col. 0834B] Spiritum suum, quo mentem nostram illuminavit, ut intelligeremus illa ineffabilia bona, quae ipse suis amatoribus praeparavit. Quae illi tunc habebunt, quando erit Deus omnia in omnibus (I Cor. XV) . Deus ergo est omnia illa bona, quae ipse praeparavit diligentibus vel exspectantibus se.
«Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei. Quis enim scit hominum quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est? Ita et quae Dei sunt, nemo cognovit, nisi spiritus Dei.»
Haec nobis per spiritum sunt revelata, nec mirum, quia Spiritus scrutatur omnia, etiam profunda Dei, id est quae in Deo latent longe remota a creaturarum [Col. 0834C] cognitione. Scrutatur non utique ut quod nescit inveniat, sed quia nihil relinquit omnino quod nesciat; profunda Dei scrutatur, quia ejus secreta et arcana novit; ac per hoc Deus esse manifestatur, qui omnia Dei occulta scire ostenditur. Scrutari omnia perhibetur, quia in nobis manens, facit ut nos ea scrutemur. Et quod nos dono ipsius facimus, ipse dicitur facere, quia sine illo nos non possumus facere. Vere ipse Dei Spiritus occulta discrutatur, sicut et spiritus hominis occulta hominis. Nam quis hominum scit ea quae sunt occulta hominis, nisi spiritus ipsius hominis qui est in ipso? Unusquisque enim homo habet in se proprium spiritum. Animus enim cujusque, proprius ejus est spiritus. Et ea quae sunt hominis, nemo novit nisi spiritus ejus. Non enim [Col. 0834D] novi quid cogites, aut tu quid cogitem. Ipsa enim sunt propria nostra, quae in animo cogitamus. Et cogitationum uniuscujusque hominis, ipsius spiritus testis est. Alius nescit quid in illo agatur, sed spiritus ejus novit. Ita et quae Dei sunt occulta, nemo cognovit nisi Spiritus Dei. Non tamen sapientia Dei excluditur, quae Filius est, ab hac secretorum notitia, quoniam Spiritus accipit a Filio omnia, sicut ipse discipulis ait: «Omnia quaecunque habet Pater, mea sunt (Joan. XVI) .» Propterea dixi quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Et nos accepto Spiritu Dei discimus et quid agatur in Deo, quia cum per ejus Spiritum scimus, etiam sic nemo scit nisi Spiritus Dei. Sic autem scit ipse in nobis, sicut loquitur in eis quibus dicitur: «Non enim vos [Col. 0835A] estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X) .»
«Nos autem non spiritum hujus mundi accepimus, sed spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis. Quae et loquimur non in doctis humanae sapientiae verbis, sed in doctrina spiritus, spiritualibus spiritualia comparantes. Animalis autem homo non percipit ea quae sunt Spiritus Dei: stultitia enim est illi, et non potest intelligere, quia spiritualiter examinatur. Spiritualis autem judicat omnia, et ipse a nemine judicatur, sicut scriptum est: Quis enim cognovit sensum Domini, aut quis instruxit eum? (Isa. XL; Rom. XI) . Nos autem sensum Christi habemus.»
[Col. 0835B] Solus Spiritus Dei novit ea quae Dei sunt. Sed nos non spiritum mundi, sed Spiritum Dei accepimus, quo doceremur, non quae mundi, sed quae Dei sunt. Quia spiritus mundi non potest scire, quae ab hoc nobis insinuata sunt. Spiritus enim mundi est quem phitonem appellant, per quem arripiuntur fanatici, qui sine Deo sunt, qui solet conjecturis quae mundi sunt divinare, qui per verisimilia fallitur et fallit. Qui et per Sibyllam locutus est sensum nostrorum secutus, locum volens inter coelestes habere, ipse et in pseudoapostolis erat, atque eos mundanam sapientiam sectari faciebat. Sed nos non spiritum hujus mundi accepimus, quo doceamur sapientiam mundi, sed Spiritum qui ex Deo est ), per quem [Col. 0835C] doceamur ea quae ex Deo sunt. Spiritum qui ex Deo est accepimus, id est divinum quemdam radium illuminantem nos, ut per eum sciamus beneficia quae sunt nobis a Deo donata. Spiritus enim Dei mentem quam replet, illuminat; spiritus autem mundi excaecat. Quem qui habent, non intelligunt Dei dona quae perceperunt, neque a quo perceperunt. Sed nos per Spiritum ejus novimus et dona ejus nos habere, et ab eo accepisse. Ab ipso enim quidquid boni est, donatur. Et ipse nobis dedit Christum suum, atque in eo redemptionem et peccatorum remissionem, virtutumque multiplicationem et aeternae beatitudinis spem, et quidquid habemus vel sumus. Intelligimus haec nos habere, et ab eo percepisse. Quae et loquimur, ut hinc appareat scire hos haec, quia et [Col. 0835D] loquimur ea ut dili discant ipsa. Loquimur non in verbis humanae sapientiae doctis ratione vel ornatu, sed in doctrina spiritus, quia mentes audientium, loquentibus nobis, docentur a sancto Spiritu. Verba enim humanae sapientiae hunc sensum non capiunt, nec litteratura studii apprehenditur, sed per fidem spirituali ratione concipitur. Ideoque Spiritus Dei per Evangelium spiritualiter docet corda hominum, excitans ea ad cognitionem sui Creatoris. Dico quia loquimur, et hoc facimus, comparantes spiritualia verba spiritualibus viris, id est ita moderantes ea quae dicimus, ut conveniant capacitati singulorum, quia pro varietate sensus auditorum distinguimus ea quae loquimur, et comparamus intellectui uniuscujusque, attendentes quid cui dicamus. Hoc facimus [Col. 0836A] spiritualibus, quod vos non estis; et ideo culpa vestra est, non nostra, quod majora non diximus vobis. Nos scimus quae Dei sunt, et loquimur ea spiritualibus. Sed animalis homo, quales sunt pseudoapostoli, non percipit ea quae sunt Spiritus Dei, ut partum virginis, ut resurrectionem mortuorum. Animalis homo dicitur, qui animalium more versatur, qui putat nihil esse post mortem. Animalis jure vocatur, quia fertus dissoluta lascivia animae suae, quam non regit spiritus, neque coercet intra metas naturalis ordinis, quia et ipse se non subdit regendum Deo. Animalis enim ab anima dicitur, sicut a carne carnalis. Iste talis non percipit ea quae sunt Spiritus Dei, id est quid gratiae credentibus conferat crux Christi, et sic audit quaecunque audit [Col. 0836B] de Dei natura, ut aliud quam corpus cogitare non possit, quamlibet amplum, summum vel immensum, quamlibet lucidum ac speciosum, corpus tamen. Ob hoc etiam dicitur non percipere, id est non intelligere ea quae sunt Spiritus Dei, quia sola praesentis vitae bona carnalia cogitat et appetit, spiritualia vero et aeterna non intelligit stultitia enim est illi quidquid de talibus audit, et non potest intelligere. Pecoribus enim similis sensum suum in terra deprimit, et ideo non assequitur nisi quae videt, nec putat aliud posse fieri quam quod ipse scit; propterea quidquid aliter audit quam novit, stultum judicat. Ideo non potest haec intelligere, quia spiritualiter examinatur, id est invisibiliter a Deo judicatur, [Col. 0836C] ut justo Dei judicio spiritualia intelligere non sinatur. Vel spiritualiter examinatur, id est per spiritualia tantum probatur, quod animalis est, quia audita haec improbat, et non ob aliud ei proponuntur. Sive ideo non potest intelligere, quia res illa quam ipse stultitiam reputat, spiritualiter examinatur, id est per Spiritum sanctum dijudicatur et intelligitur. Animalis non potest intelligere, sed spiritualis, id est ille cujus mens illuminatur luce Spiritus sancti, et spiritualiter vivere docetur, judicat, id est, dijudicat et discernit omnia. Judicat enim et approbat quod recte, improbat autem quod perperam invenerit in operibus moribusque fidelium. Judicat omnia, sed ipse a nemine judicatur, id est a nullo homine, sed sola ipsa lege, secundum quam judicat [Col. 0836D] omnia, quoniam verissime dictum est. «Oportet nos omnes exhiberi ante tribunal Christi (II Cor. V) .» Omnia ergo judicat, quoniam super omnia est, quando cum Deo est. Et a nemine judicatur, quoniam ipse supra caeteros est, et inferiores non possunt judicare superiorem. Et vere a nullo judicatur, utrum bene an male intelligat vel operetur. Quia quis animalis cognovit sensum Domini quem vir spiritalis habet? Nullus. Et ideo non potest inde judicare, quia de incognitis nemo recte judicat. Et quis est instruxit eum? id est docuit Dominum quid agere debuerit. Nemo homines enim Spiritum Dei non habentes, Dominum instruere volunt dum secum dicunt: Deus nunquam mori debuisset ut creaturam suam a potestate diaboli liberaret, sed [Col. 0837A] solo praecepto ut omnipotens, suos salvare debuisset. Et quia eum sic instruere volunt, inde contingit quia sensum ejus non cognoscunt. Nesciunt enim quia Deus justus non debuit in hac re uti virtute potentiae, sed ratione justitiae. Vel taliter littera secundum alios codices potest legi. Quis enim cognovit sensum Domini, aut quis instruxit eum? Sensus namque Domini est, quo haec fecit, per quae sapientia mundi probatur stulta, negans posse fieri quae facta sunt. Quem sensum nullus est qui cognoverit, ut si displiceat illi, emendare velit consilium Dei. Quia quicunque cognovit, laudat sapientiam et potentiam Dei. Quis cognovit sensum Domini nostri Jesu Christi? Sed nos spirituales sensum Christi habemus, id est participes facti sumus scientiae Christi [Col. 0837B] per acceptionem Spiritus sancti. Et ideo animales homines vel pseudoapostoli, nos judicare non possunt, qui sensum Domini habemus, quem illi ignorant.
«Et ego, fratres, non potui loqui vobis quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus. Tanquam parvulis in Christo lac vobis potum dedi, non escam. Nondum enim poteratis, sed nec nunc quidem potestis, adhuc enim estis carnales. Cum enim sit inter vos zelus et contentio, nonne carnales estis, et secundum hominem ambulatis? Cum enim quis dicat: Ego quidem sum Pauli, alius autem, ego Apollo, nonne homines estis? Quid igitur est Apollo? quid vero Paulus? Ministri ejus cui credidistis. [Col. 0837C] Et unicuique sicut Dominus dedit. Ego plantavi, Apollo rigavit, sed Deus incrementum dedit. Itaque neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat, Deus. Qui plantat autem et qui rigat, unum sunt. Unusquisque propriam mercedem accipiet secundum suum laborem (Psal. LXI; Galat. VI; Matth. XX) .»
Nos spiritualibus spiritualia comparamus, quia sensum Christi habemus. Et tamen fratres vobis non potui ego loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus, quia vidi vos non posse capere spiritualia propter imbecillitatem sensus vestri. Et ideo sic locutus sum vobis, quomodo audire poteratis; nec propter ignorantiam vestram, sed propter infirmitatem [Col. 0837D] vestram, arcana Dei vobis reticui. Non enim audientium animi sunt ultra vires tradendi, sed alta quaeque et eminentia debent multis auditoribus contegi, et vix paucis aperiri. Et inchoantibus quidem vel infirmis non alta et mystica, sed quaedam quae capere possint praedicanda sunt, perfectis vero profunda et mystica sunt dicenda. Sed timendum et cavendum est, ne sub hac occasione dicta pseudoapostolorum vel quorumlibet haereticorum, velut ea quae carnales capere non possunt, non solum excusatione dealbanda, sed etiam laudanda videantur. Unde sciendum est, quia ipse Christus crucifixus, quo velut lacte parvulos aluisse se dicit Apostolus, id est ipsa vera caro, in qua facta est vera mors ejus, et vulnera vera confixi, sanguinisque percussi, [Col. 0838A] non eo modo a carnalibus, quo a spiritualibus cogitantur. Et illis est lac, istis cibus. Quia, etsi non audiunt amplius, intelligunt amplius. Non enim aequaliter mente percipitur, etiam quod in fide pariter ab utrisque recipitur. Hoc igitur primitus cognito, quod ea ipsa quae simul audiunt spirituales atque carnales, pro suo quique modo capiunt, illi ut parvuli, isti ut majores, illi ut lactis alimentum, isti ut sibi solidamentum, nulla videtur esse necessitas, ut aliqua secreta doctrinae taceantur et abscondantur fidelibus parvulis, dicenda seorsum majoribus, id est intelligentioribus, nisi quod solidus cibus, qui perfectis congruit, parvulis non proficit, dum non capitur ab eis, et ea quae fortes sublevant, infirmos gravant, hoc enim ipsum quod Apostolus se non judicavit [Col. 0838B] scire in eis nisi Christum Jesum et hunc crucifixum, ipsis non potuit loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus, quia id sicut spirituales capere non poterant. Quicunque autem spirituales inter eos erant, idem quod illi qui tanquam carnales erant, audiebant, spirituali intellectu ipsi capiebant, ut sic intelligatur quod ait: Non potui loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus, ac si diceret: Non potuistis quasi spirituales, sed quasi carnales capere quod loquebar. Quasi carnalibus, inquit, locutus sum vobis. Et hoc tam diligenter feci, quod tanquam parvulis cognitione in Christo dedi vobis potum lac, id est facilem doctrinam, dulcem et nutrientem, non escam, id est non robustam spiritualium [Col. 0838C] rerum doctrinam, fieri tamen, sicut praemisimus potest, ut id quod dicitur, et parvulis lac, et grandibus esca sit; sicut in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I) , et parvuli bibunt, et grandes mandunt. Lac tamen praecipue per carnem Salvatoris est expressum parvulis. Quomodo enim mater cibum comedit, ut per carnem trajiciat ad infantem lac factum, sic cibus angelorum Dominus Verbum caro factum est, et factus est lac. Lac quippe nostrum Christus humilis est: cibus noster, idem ipse Christus aequalis Patri. Lacte nutrit, ut pane pascat. Qui parvulus est, sugat ab uberibus Ecclesiae lac omnium sacramentorum temporaliter pro aeterna nostra salute gestorum, ut nutritus atque roboratus pervoniat [Col. 0838D] ad manducandum cibum aeternae divinitatis. Talibus nunc dicitur: Lac vobis potum dedi, non escam. Et quare? Quia nondum poteratis escam percipere, quandiu vobiscum eram, sed nec nunc quidem potetis, quia adhuc estis carnales, id est potius sensum carnis quam spiritus sectamini. Isti propterea quod saeculi adhuc voluptatibus serviebant, carnales erant, quamvis jam baptizati essent, et Spiritum sanctum accepissent. Nam quia post baptismum ad veterem vitam relapsi fuerant, ideo carnales appellantur. Ubi vero dicitur nondum vel non adhuc, profecto non desperatur, si eo tenditur, ut si aliquando quod nondum est. Adhuc enim, inquit, estis carnales, et ostendens unde sint carnales, cum enim, inquit, sit inter vos zelus, id est invidia et contentio, id est litigatio verborum, [Col. 0839A] nonne carnales estis, qui in carne, id est in homine confiditis, et secundum hominem ambulatis? id est in pejus proficitis. Ac si dicat: Qui discordes mentes ducitis, nonne adhuc ex reprehensibili humanitate peccatis? Homo enim hoc loco per culpam nominatur. Cum autem dixisset eos carnales, non ait, secundum carnem ambulatis, sed secundum hominem, quia et hoc voluit intelligi, secundum carnem. Nam utique si culpabiliter quidem secundum carnem, laudabiliter autem secundum hominem ambularetur, id est viveretur, non exprobrans diceret, secundum hominem ambulatis. Nam secundum hominem ambulare, hoc est carnalem esse. Qui autem non ambulat secundum hominem, sed secundum Deum, profecto non ambulat et secundum seipsum, [Col. 0839B] quia et ipse est homo. Qui vero non secundum se, sed secundum Deum ambulant, non homines, sed dii vocantur (Psal. LXXXI; Joan. X) . Et vere, inquit, zelus et contentio est in vobis, et secundum carnem ambulatis. Quia cum quis vestrum dicat, ego quidem sum Pauli, alius autem dicat, ego sum Apollo, nonne homines estis? Sicut enim gloriantes in Deo et omnem gratiam ab ipso sperantes, dii vocantur a Deo adoptati, ita et qui in homine gloriantur, homines dicuntur. Deos enim vel angelos esse cupit Apostolus, quos arguit quia homines sunt, id est in his contentionibus non quae Dei sunt, sed quae hominis sapiunt. A sua vero persona incipit, ne forte putaretur per invidiam magis personas aliorum destruere, [Col. 0839C] ostendens magnum errorem esse, et ad Dei contumeliam pertinere, quando Deo praedicato, gloria datur hominibus; et spes quae in Deo ponenda est, ponitur in hominibus: dicente Scriptura: «Maledictus homo qui spem ponit in homine (Jer. XVII) .» Quid enim minus est a gentilitate, dum gloriam quae danda est Creatori, datur creaturae, id est homini? Et quando quidem alius vestrum dicit: Ego sum Pauli, alius autem: Ego Apollo, atque in his doctoribus vano errore gloriamini, igitur respondete mihi, Quid est Apollo, quid vero Paulus, qui adhuc major est. Et si vos respondere nescitis, ego respondeo quod non sunt Deus qui det, sed per quos Deus det, quia ministri sunt ejus cui credidistis. Et quia ministri sunt, spes in his ponenda non est, sed [Col. 0839D] in Deo cujus ministri sunt. Illi enim gratiarum actio deferenda est, cujus donum est, non servis quos et invitos oportet dispensare. Ministri sunt, et hoc non uno modo, sed sicut Dominus dedit unicuique, id est sicut voluit et sicut divisit singulis officia ministerii. Nam ego ipso dante plantavi, id est evangelizando vos ad fidem converti, et Apollo rigavit, id est utpote episcopus vester imbre sui eloquii, postquam in fide fundati estis, corda vestra rigavit. Non tamen nos, sed Deus incrementum dedit proficiendi vobis. Nos enim qui forinsecus loquimur ad aures vestras ita sumus quasi operarii adhibentes culturam forinsecus ad arborem, sed incrementum dare non possumus, nec fructus formare. Ille autem qui vos creavit, et redemit et vocavit per fidem et Spiritum [Col. 0840A] sanctum, habitans in vobis, nisi loquatur vobis intus, sine causa nos perstrepimus. Interior ergo magister est, qui docet. Christus docet, inspiratio ipsius docet, ubi illius inspiratio et illius unctio non est, forinsecus inaniter perstrepunt verba, nam et agricola arborem potest plantare, aquam foris adhibere et diligentiam culturae, sed non potest folia pomaque formare. Excedit enim hoc humanam humilitatem, excedit angelicam sublimitatem nec omnino pertinet nisi ad Creatorem, et quia solus Deus dat incrementum, itaque neque qui plantat, id est qui in fide fundat, est aliquid dando quidquam ex se, neque qui rigat, id est qui vel baptizat, vel postea mores instruit, sed Deus qui dat incrementum, ipse valet ad salutem, id est illius unctio quae vos docet intrinsecus. [Col. 0840B] Frustra quippe operarius omnia moliretur extrinsecus, nisi Creator intrinsecus latenter operaretur. Neque plantator, neque rigator est aliquid ad salutem eorum quae rigantur sive plantantur, quia et plantata solent mori, et rigata ad effectum fecunditatis non pervenire, nisi det Deus vegetantem gratiam. Quantum ergo ad honorificentiam pertinet Dei, nihil est homo. Quantum vero ad ministerium pertinet, necessarius est ut honorificetur quasi servus, non ut aliquid de illo speretur ad injuriam Dei. Deus solus est, in quo gloriandum est, quia dat incrementum. Sed qui plantat et qui rigat, unum sunt, id est ambo ministri sunt, quamvis diversa sint illorum officia, unum sunt, id est ambo sunt [Col. 0840C] homines, et idem concorditer de Deo sentiunt. Unum sunt, id est indifferentes. Posses enim videri quod etsi nihil ex se dant, tamen magis Deus per hunc quam per illum daret. Ideo dicitur quia unum sunt, id est non plus gratiae confert unus quam alter, quia solus Deus dat per eos. In dando non differunt, sed in labore et mercede, quia unusquisque eorum accipiet propriam mercedem a Domino secundum suum laborem, id est qui magis laboravit, majus praemium hebebit; et qui minorem pertulit laborem, minorem percipiet remunerationem. Deus enim reddet unicuique secundum opus ejus (Rom. II) . Unde patet neutrum illorum esse auctorem salutis, et ideo non esse gloriandum in eis.
[Col. 0840D] «Dei enim sumus adjutores, Dei agricultura estis, Dei aedificatio estis. Secundum gratiam Dei quae data est mihi, ut sapiens architectus fundamentum posui. Alius autem superaedificat. Unusquisque autem videat quomodo superaedificet. Fundamentum enim aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus. Si quis autem superaedificat super fundamentum hoc, aurum, argentum, lapides pretiosos, ligna, fenum, stipulam, uniuscujusque opus manifestum erit. Dies enim Domini declarabit, quia in igne revelabitur, et uniuscujusque opus quale sit ignis probabit. Si cujus opus manserit quod superaedificavit, mercedem accipiet. Si cujus opus arserit, detrimentum patietur. Ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem.»
[Col. 0841A] Mercedem percipiemus, quia Dei adjutores sumus in colendo agro illius. Nam ei quem ipse per internam gratiam infundit, nos exhortationis voce concurrimus; hoc quod ille per spiritum agit intrinsecus, nos exterius ministerio vocis adjuvamus: et tunc solum nostra exhortatio ad perfectionem ducitur, si in corde fuerit Deus qui adjuvet. Nos sumus adjutores Dei, et vos estis cultura agri Dei, et aedificatio templi Dei. Et nos eum adjuvamus, dum agrum cordis vestri, quem ipse per internam gratiam excolit, nos aratro praedicationis excolimus; ac nostrae mentis aedificium, quod ipse ad inhabitandum sibi construit, et nos construere laboramus. Ager enim Dei colitur, dum vitia de populo exstirpantur fidelium, et virtutes inseruntur ut crescant [Col. 0841B] et fructificent. Aedificatio ejus instruitur, quando Ecclesia exstruitur his qui fundamento fidei superponuntur, ut in altum surgant aliis alios portantibus, vel quando mens fidelium construitur impositione virtutum, ut dignum Deo fiat habitaculum. Dixi quia Dei aedificatio estis, et hujus aedificationis fundamentum ego posui, et hoc non a me feci, sed secundum gratiam Dei quae data est mihi, ut dignus essem praedicare Evangelium Dei, et in humanis cordibus ponere fidei fundamentum. Unde apparet hoc Dei esse quod feci, non hominis. Secundum gratiam Dei, id est secundum apostolatum a Deo gratis mihi datum. Posui in aedificio vestrae mentis fundamentum, id est fidem Christi, et hoc utens discretione, ut sapiens architectus, id est princeps aedificii [Col. 0841C] qui fundamentum domus aedificandae ponit in loco firmo ex fortibus et quadratis lapidibus. Sapiens architectus est, qui juxta disciplinam auctoris collocat fundamentum, id est qui juxta traditionem Salvatoris evangelizat fidem. Alius autem superaedificat. Superaedificat quisquis praedicationem apostolorum superveniens aut bonus aut malus doctor praedicat. Sed unusquisque videat quomodo superaedificet, id est ut superpositum aedificium congruat fundamento, ne si obliquum fuerit et frivolum, ruinam faciat manente incolumi fundamento. Quia si etiam male ille docuerit, Christi nomen permanet, quod est fundamentum, doctrina autem mala peribit. Videat, inquam, quomodo superaedificet, non quomodo [Col. 0841D] fundamentum ponat, nam fundamentum aliud nemo potest ponere, praeter id quod a me positum est, quod est Christus Jesus, id est fides Christi Jesu. Ideo nemo potest ponere aliud fundamentum, quia nec haeretici docere valent nisi sub Christi nomine. Aliter enim commenta errorum suorum commendare non valent, nisi interposito Salvatoris nomine praedicent, ut res contrarias et absurdas nominis dignitas acceptabiles faciat. Fundamentum permanet, sed quod superaedificatur, si inutile fuerit, non stabit, sed tantum illud quod utile est, si superaddetur, permanebit. Quia si quis superaedificat super hoc Christi nominis fundamentum aurum, argentum, lapides pretiosos, per quae tria designatur praeclara doctrina, vel ligna, fenum, stipulam, per quae significatur varia [Col. 0842A] et frivola et corrupta doctrina, uniuscujusque opus in novissimo die manifestum erit, id est uniuscujusque doctrina in judicio erit omnibus manifesta, utrum bona an mala fuerit. Dies enim Domini hoc declarabit. Dies judicii vocatur dies Domini, non quod omnes dies non sint ejus, sed per excellentiam hoc dicitur, et ad differentiam humani diei. Dies enim praesentis temporis est dies hominis, quia in isto agit homo quod vult; sed ille dies erit Domini, quia in illo faciet Dominus quod justum erit, reddens unicuique secundum opus ejus (Matth. XVI) , et ideo declarabit ille dies qualitatem uniuscujusque operis, quia in igne revelabitur, id est manifestabitur idem dies, qui nunc omnes latet, et tunc omnibus erit notus. Cum enim viderint omnes ignem illum [Col. 0842B] ante faciem judicis per totum diffundi orbem, scient adesse diem judicii. Vel Dominus in igne illo revelabitur, id est apparebit omnibus bonis et malis. Unde et Thessalonicensibus dicitur: «In revelatione Domini Jesu de coelo cum angelis virtutis ejus in flamma ignis (II Thess. I) .» Et ignis ille probabit quale sit opus uniuscujusque, id est an sit firmum an solubile. Ignis probabit opus, id est doctrinam uniuscujusque. Quia enim per ignem examinatio fiet, si in aliquo non invenerit quod exurat, manifestabit illum bonum fuisse doctorem. Mala vero et adultera doctrina idcirco per ligna et fenum et stipulam significata est, ut ostenderetur fore ignis esca. Vere ignis opera singulorum probabit. Nam [Col. 0842C] si cujus opus quod ipse superaedificavit, manserit, mercedem accipiet. Quia sicut aurum et argentum et lapides quos ignis non consumpserit, ita et bonus magister incorruptibilis permanebit. Cumque nihil in illo sordis inventum fuerit et pravae doctrinae, accipiet cum gloria mercedem remunerationis perpetuae. Si vero cujus opus arserit, id est alicujus doctrina prava in igne defecerit, talis operarius detrimentum patietur, id est deorsum atteretur suppliciis. Ipse autem salvus erit, quia non interibit substantia qua constat: sicut et doctrina ejus mala peribit, quae est accidens. Quod tamen non de haeretico doctore debet intelligi, sed de catholico qui non recte docuit. Nam et in libris sanctorum doctorum quos authentice legit Ecclesia, nonnunquam inveniuntur quaedam [Col. 0842D] prava vel haeretica, non tamen pro his vel libri vel auctores damnantur. Perlegat eorum libros prudens lector, et inveniet esse verum quod dico. Et ipse salvus erit, sic tamen quasi per ignem, ut salus haec non sine poena sit. Salvus quidem erit, sed tamen poenam ignis patietur, ut per ignem purgatus fiat salvus, et non sicut perditi, aeterno igne in perpetuum torqueatur, ut ex parte prosit illi in perpetuum credidisse. Potest et aliter intelligi verius: Ego fundamentum, inquit, posui, alius autem superaedificat. Ac si dicat: Posito fundamento, id est fide fundata in vobis, nihil ulterius ad me pertinet ut superaedificem, sed alterius est superaedificare, id est, ejus qui fidem habet est ut bona opera superaedificet. Credentis est superaedificare. Sed unusquisque videat quomodo [Col. 0843A] superaedificet, id est cujusmodi opera superaddat, scilicet utrum maluerit contemplativae vitae adhaerere, et continenter absque jugo uxoris vivere, quod quidem melius est et laudabilius consilium, an magis expetat activam vitam et uxoris vinculum, quod infirmum est et minus laudabile. De superaedificatione bonae operationis, solummodo videndum est qualem quisque velit eam eligere, quia multa sunt genera bene operandi; sed de fundamento eligendo nulli datur potestas, quia non est nisi unum fundamentum, id est una fides, quam nemo valet mutare, sicut nituntur pseudoapostoli. Fides Christi Christus est in nobis, qui per fidem habitat in cordibus nostris (Ephes. III) . Et hoc est fundamentum, ex quo surgit totum bene vivendi aedificium. Neque [Col. 0843B] enim fides haec intelligenda est otiosa (Jac. II) , sed quidquid boni poterit, operabitur per dilectionem (Galat. V) . Non enim fides daemonum, qui et credunt et contre miscunt, ac Filium Dei confitentur Jesum (Matth. VIII; Marc. V; Luc. VIII) , potest accipi in fundamentum, quia non est quae operatur per dilectionem, sed quae exprimitur per timorem. Fides itaque Christi, fides gratiae Christianae, id est ea fides quae per dilectionem operatur, posita in fundamento, neminem perire permittit. Sed si quis superaedificat super fundamentum hoc aurum, argentum, lapides pretiosos, ligna, fenum, stipulam, uniuscujusque opus manifestum erit. Quisquis bene vivit ac Deum honorat et laudat, non inhaerens ex dilectione terrenis rebus; sed desiderans aeternam patriam, [Col. 0843C] et aut vendens omnia sua, distribuensque pauperibus (Luc. XVIII) , aut possidens tanquam non possideat, et utens hoc mundo tanquam non utatur (I Cor. VII) , iste superaedificat aurum, argentum, lapides pretiosos. In auro sensus occultus designatur, in argento sermo docens, in lapidibus pretiosis opera Deo placentia. Aurum sapientiae, quod in occulto sensu ejus est et in cordis arcano, splendet vero lumine Dei, superaedificat iste; et argentum, id est nitorem sanctae eloquentiae qua docet alios; et lapides pretiosos, id est exempla virtutum et bonorum operum, quibus adornat ea quae loquitur sive cogitat. Qui vero amat adhuc saecularia, et negotiis terrenis implicatus est, ac vinculis quibusdam et affectionibus [Col. 0843D] carnis deditus est, domui suae et conjugi ac possessioni (ibid.) , et tamen Christianus est, ita ut cor ejus non recedat a Christo, et nihil praeponitur fundamento, iste superaedificat ligna, fenum, stipulam, per quae non absurde possunt intelligi rerum saecularium licite concessarum tales cupiditates, ut amitti sine dolore non possint; per ligna scilicet durae et graves, per fenum vero et stipulam, parvae et leves. Sed uniuscujusque opus manifestum erit in fervore tentationis. Dies enim Domini declarabit, dies utique tribulationis (Soph. I) . Praesentis enim temporis tribulatio cruciat electos divino disponente judicio, quia tempus est ut incipiat judicium de domo Domini (I Petr. IV) . Propterea dies tribulationis appellatur dies Domini, id est dies judicii. Quia, [Col. 0844A] inquit, in igne revelabitur. Eamdem tribulationem vocat ignem, sicut alibi legitur. «Vasa figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis (Eccli. XXVII) .» Et uniuscujusque opus quale sit probabit ignis tribulationis. Ignis enim iste talis debet intelligi ut ambo per eum transeunt, id est et qui aedificat super hoc fundamentum aurum, argentum, lapides pretiosos, et qui aedificat ligna, fenum, stipulam. Ignis enim tribulationis in hac interim vita probat opus utriusque, si duobus accidat fidelibus, uni scilicet cogitanti quae sunt Dei, quomodo placeat Deo, id est aedificanti super Christi fundamentum aurum, argentum, lapides pretiosos: alteri cogitanti quae sunt mundi, quomodo placeat uxori (I Cor. VII) , id est aedificanti super fundamentum [Col. 0844B] ligna, fenum, stipulam. Illius enim opus non exuritur, quia non ea dilexit, quorum amissione crucietur. Exuritur autem hujus, quoniam sine dolore non pereunt, quae cum amore possessa sunt. Et hoc est quod dicitur, si cujus opus manserit. Manet opus, quando quisque cogitat quae sunt Domini, quomodo placeat Deo. Quod superaedificavit, mercedem accipiet, id est unde cogitavit, hoc sumet. Nec solum post mortem, sed et in hac vita habet suam requiem anima contemnentis omnia. Si cujus opus arserit, id est igne tribulationis consumptum fuerit, detrimentum patietur, quia quod dilexit, non habebit. Ipse autem salvus erit, quia nulla eum tribulatio ab illius fundamenti stabilitate semovit. Sic tamen quasi per ignem, quia quod sine illiciente [Col. 0844C] amore non habuit, sine urente dolore non perdet. Qui enim aedificat amorem terrenorum super fundamentum regni coelorum, id est super Christum, ardebit amor temporalium rerum, et ipse salvus erit, si in fundamento firmus permanserit, id est si Christum ante omnia sic dilexerit, ut ab ejus amore separari non possit. In rerum temporalium amissione patietur detrimentum, et per ignem quemdam doloris perveniet ad salutem. A quo dolore atque detrimento, tanto est quisque securior, quanto temporalia vel minus amaverit, vel tanquam non habens habuerit. Tale aliquid etiam post hanc vitam fieri incredibile non est, nonnullos scilicet fideles per ignem quemdam purgatorium, quanto magis minusve [Col. 0844D] bona temporalia dilexerunt, tanto citius salvari. Nam de quibusdam levibus culpis esse ante corporum resurrectionem purgatorius ignis credendus est, pro eo quod Veritas dicit, quia si quis in Spiritum sanctum blasphemiam dixerit, neque in hoc saeculo remittetur ei, neque in futuro (Matth. XII) . In qua sententia datur intelligi quasdam culpas in hoc saeculo, quasdam autem in futuro posse laxari. Quod enim de uno negatur, consequens intellectus patet, quia de quibusdam conceditur. Sed tamen hoc de parvis minimisque peccatis fieri posse credendum est, sicut est assiduus otiosus sermo, immoderatus risus, vel peccatum curae rei familiaris, quae vix sine culpa vel ab ipsis agitur, qui qualiter culpa declinari debeat, sciunt, caveri possunt, aut [Col. 0845A] in non gravibus rebus error ignorantiae. Quae cuncta etiam post mortem gravant, si adhuc in hac vita positis non fuerint relaxata. Nam pensandum sollicite est, quia et Apostolus illum dixit per ignem posse salvari, non qui super hoc fundamentum ferrum, aes vel plumbum aedificat, id est peccata majora, et idcirco duriora, atque tunc insolubilia, sed ligna, fenum, stipulam, id est peccata minima atque leviora, quae ignis facile consumat. Hoc tamen sciendum est, quia illic saltem de minimis nihil quisque purgationis obtinebit, nisi bonis hoc actibus in hac vita adhuc positus, ut illic obtineat, promereatur. Sciendum est etiam quia gravior est ille ignis quam quidquid potest homo pati in hac vita. Omnia enim tormenta quae hic sunt, multo faciliora [Col. 0845B] sunt. Et tamen homines ne ea patiantur, quidquid ab homine fuerit jussum, faciunt. Quanto melius est, ut faciant quae jubet Deus, ne illa graviora patiantur?
«Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? (II Cor. VI.) Si quis autem templum Dei violaverit, disperdet illum Deus. Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos.»
Dixi vos esse aedificationem Dei, et me posuisse fundamentum hujus aedificationis: unde patet vos esse templum Dei. Et hoc nescitis? Nescitis quia templum Dei estis? Templum Dei estis secundum fidem, templum Dei eritis aliquando secundum spiritum. Templum Dei estis, ut ipse in vobis per fidem maneat, et perfectionem sapientiae ac cognitionis [Col. 0845C] secretorum suorum in vobis ponat. Templum Dei estis, et spiritus Dei habitat in vobis. Non ait, et Spiritus Dei sanctificat et purgat vos, ut Deus habitet in vobis, sed ait: Spiritus Dei habitat in vobis. Utique in templo suo Deus habitat. Nam quid templum Dei est, nisi habitaculum Dei? Deus ergo est Spiritus sanctus, cujus sumus templum et habitaculum. Neque enim templum haberet, nisi Deus esset. Nescitis, inquit, quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? De his supra dixerat, quia «animalis homo non percipit ea quae sunt Spiritus Dei (supra II) .» Non ergo percipiebant cognitionem Dei Spiritus, qui habitabat in eis; et habitante in se Spiritu sancto, adhuc animales, nondum [Col. 0845D] spirituales erant, quia nondum poterant habitatorem suum spiritum cognitione percipere. Habitare autem ideo et in talibus dicitur, quia in eis occulte agit ut sint templum ejus. Idque in proficientibus et proficiendo perseverantibus perficit. Nec mirum videri debet quod quisque aliquid habeat, quodque habet ignoret: ut enim taceam de omnipotentis divinitate, quis facile scientia percipit quid sit anima? et quis non habet animam? Postremo, ut certissimi noverimus quod parvuli in Christo non percipientes quae sunt Spiritus Dei, id est non intelligentes, habent tamen Spiritum Dei, eos ipsos quos supra dixerat animales, ut praemisimus, et parvulos increpat nunc, dicens: Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? Non [Col. 0846A] enim hoc ignorare debuissent. Templum enim Dei estis. Sed cavete ne templum ejus violetis, quia si quis templum Dei violaverit, id est sive suum, sive alterius corpus corrumpendo, sive populum Ecclesiae scindendo, disperdet illum Deus, id est diversis suppliciis illum perdet et corpore et anima. Ideo cavete corporalia peccata, ne offendatis eum cujus estis templum, ne recedat a vobis, et in ruinam vertamini, cavete et pravam doctrinam pseudoapostolorum, ne per eam violetur mens vestra. Et merito Deus violatorem sui templi disperdet, quia templum Dei est sanctum, ex quo Dei templum esse coepit, id est a tempore baptismi, quod templum estis vos. Hoc repetiit ut illos compungeret, qui turpiter viventes corpora sua violando corruperant.
[Col. 0846B] «Nemo se seducat (Coloss. II) . Si quis inter vos videtur esse sapiens in hoc saeculo, stultus fiat ut sit sapiens (Rom. I) . Sapientia enim hujus mundi stultitia est apud Deum. Scriptum est enim: Comprehendam sapientes in astutia eorum (Job. V) ; et iterum: Dominus novit cogitationes sapientium, quoniam vanae sunt (Psal. XCIII) .»
Itaque nemo glorietur in hominibus. Templum Dei estis, et ideo nemo se seducat, id est nemo sibi blandiatur propria vanitate deceptus, ut de violatione templi Dei impunitatem sibi in futuro promittat, quasi Deus peccata carnis negligat. Vel nemo se seducat, id est nemo seipsum ducat seorsum a veritate catholica in vanos errores, declinando post pseudoapostolos, quasi sapientiam eorum diligens. [Col. 0846C] Hoc nemo faciat. Sed si quis videtur inter vos esse sapiens in hoc saeculo, id est si quis ex vobis stulta sapientia saeculi, quae est commentum hominum, putatur esse sapiens, stultus apud se fiat, id est vanam sapientiam abjiciat, et nihil sibi scire videatur, ut sit in Deo veraciter sapiens. Ad veram enim sapientiam venire non potest, qui falsae suae sapientiae fiducia decipitur, sicut pseudoapostoli, qui volentes videri in mundo sapientes, neque Deum habere Filium, neque incarnationem veram esse, neque carnem posse resurgere praedicabant. Unde nunc bene doctor egregius illos Corinthiorum, quos carnaliter sapientes invenerat, ut sapientiam veram possint comprehendere, prius fieri stultos admonet. Et subdit quare: Quia scilicet sapientia hujus mundi stultitia est apud [Col. 0846D] Deum, id est quod mundus sapientiam, hoc Deus stultitiam judicat. Et dum facit Deus quod fieri posse negat mundus, sapientiam illius monstrat esse stultitiam, et vere stultitiam. Nam scriptum est in libro Job: Comprehendam, id est undique coarctabo, et quasi juxta rete districtionum mearum concludam, sapientes mundi in astutia eorum, ut nihil eis astutia valeat ad effugiendam manum meam, vel ad faciendum quod contra me machinantur, sive ad impediendum quod ego contra sapientiam eorum facere disposui. Hanc sententiam Eliphaz sic protulit: «Qui apprehendit sapientes in astutia eorum (Job V) .» Divina tamen sapientia reprehendit amicos Job de locutione, dicens: «Non estis locuti coram me rectum, sicut [Col. 0847A] servus meus Job (Job XLII) .» Cur ergo Paulus illorum sententiis tanta auctoritate utitur, si hae ipsorum sententiae Dominica reprehensione quassantur? Vel quomodo dicta eorum quasi prava respuimus, quae Paulus ex auctoritate astruit? Aut quomodo attestatione Pauli recta putabimus, quae per semetipsum Dominus non recta definivit? Sed utraque haec citius, quod non sint diversa cognoscimus, si ejusdem Dominicae sententiae subtilius verba pensamus, qui cum diceret: «Non estis locuti coram me rectum,» illico adjunxit, «sicut servus meus Job.» Liquet ergo quia quaedam in dictis eorum recta sunt, sed melioris comparatione superantur. Nam inter aliqua quae irrationabiliter dicunt ad beatum Job, fortes multas sententias proferunt; sed comparatae dictis [Col. 0847B] fortioribus, vim fortitudinis amittunt. Et iterum de eadem re scriptum est in Psalmo: Dominus novit cogitationes sapientium quoniam vanae sunt, scilicet hominum, quia et ipsi sapientes judicabant se solos esse homines, caeteros autem quasi bruta animalia. Sapientes saeculi non noverunt cogitationes Dei, quoniam justae sunt; Dominus autem novit cogitationes sapientium, quoniam vanae sunt. Nihil valet eis astutia eorum contra Deum, quia ipse novit cogitationes eorum. Quae vanae sunt, id est inanes et falsae, quia putant esse vera quae falsa sunt, et falsa quae vera sunt. Vanae sunt cogitationes sapientium, qui hic beati esse et a seipsis beati fieri mira vanitate voluerunt. Et quando quidem humanae cogitationes sunt vanae, atque consilia sapientium improvida sunt et [Col. 0847C] infirma, qui se sibi vel aliis prodesse sine Deo putant, itaque nemo glorietur in hominibus, quasi melius ab uno quam ab alio possit accipere. Nihil enim recte sapiunt, nihil possunt homines per seipsos; et ideo non in ipsis gloriandum est, sed in illo per quem sapiunt et possunt.
«Nemo glorietur in hominibus. Omnia enim vestra sunt, sive Paulus, sive Apollo, sive Cephas, sive mundus, sive vita, sive mors, sive praesentia, sive futura, omnia enim vestra sunt, vos autem Christi, Christus autem Dei.»
Nemo glorietur in hominibus, doctoribus vel baptizatoribus. Non in quibusdam doctoribus gloriari debetis, nec singulos vos defendere, cum omnibus [Col. 0847D] utamini. Nam non solum isti, sed et omnia sunt vestra, id est ad serviendum vobis data, et non est gloriandum nisi in rebus excellentioribus. Et ideo in solo Christo, qui super vos est, vobisque subdidit omnia, gloriandum vobis est, non in his quae subjecta sunt vobis. Omnia enim vestra sunt, ut vestrae utilitati serviant, etiam illa quae inter homines sunt digniora, quoniam sive Paulus eligatur, sive Apollo, vestri sunt, ut vobis ministrent, sive etiam Cephas, id est Petrus, qui primus est omnium apostolorum. Et ita patet omnes apostolos esse vestros; cum primus sit vester. Ad hoc enim missi sunt omnes apostoli et praedicatores, ut vobis vel fratribus vestris qui sunt per orbem, verbum salutis ministrent. Et quod fratribus vestris faciunt, vobis facere [Col. 0848A] credendi sunt, quia et vobis prosunt. Omnia sunt vestra, sive praedicatores, sive etiam mundus, si de illo secundum Dei voluntatem sentitis, et decretos cursus in Dei voluntate ponitis, sive vita, praesens est vestra, si modeste illam et cum Dei gloria transigitis, sive mors vestra est, id est dissolutio corporis et animae vobis servit, quoniam vobis transitus est de hac miseria ad aeternam beatitudinem, sive praesentia, si sic eis utimini, ne offendatis, sive futura, si ea credentes magis optatis, utpote meliora et aeterna. Vel mundus est vester, id est quatuor elementa mundi serviunt vobis, quoniam ad hoc sunt condita, et vita vobis praesens servit, si in ea emendamini, et aeternam salutem promeremini, et mors, si pro Christo mori libenter parati estis spe futurae [Col. 0848B] promissionis. Et praesentia bona, quibus sustentati Deo servire possitis; et futura, quorum spe serviatis. Haec sunt vestra, omnia enim, quaecunque sunt, vestra sunt ad possidendum. Sed vos estis Christi possessio, non hominis, ut quomodo omnia judicio vestro concessa sunt et vobis subjecta, sic et vos Christo subjiciamini, quia per ipsum esse coepistis et in prima origine, et in regeneratione. Cur ergo ad injuriam Christi de hominibus speratis, cum ipse vobis et homines et omnia subjecerit, ut illi subjiciamini, et in illo spem omnem ponatis. Christus autem Dei est, ut proprius Filius faciens voluntatem ejus, ut et vos Christi voluntatem faciatis. Vos estis Christi, Christus vero Dei, et ita mediante Christo, vos estis Dei. Subditur autem Christus Deo, non [Col. 0848C] tanquam dissimilis aut alterius naturae, sed, ut dictum est, tanquam Patri Filius. Hactenus de gloria pseudoapostolorum locutus est Apostolus, hic de suo contemptu incipit loqui, quoniam minus de illo sentiebant aliqui Corinthiorum. Ideoque monet ut hoc de illo sentiat homo, quod et Deus qui illum elegerat, et dicit:
(I Cor. IV.) «Sic nos existimet homo, ut ministros Christi et dispensatores ministeriorum Dei. Hic jam quaeritur inter dispensatores, ut fidelis quis inveniatur.»
Ita, inquit, divinitus est ordinatum, ut omnia sint vestra, sive Paulus, sive Apollo, sive Cephas, vos [Col. 0848D] autem sitis Christi. Et cum hoc ita sit, nec magis nec minus aestimet homo de nobis, quam quod Deus constituit; sed sic nos existimet ut ministros Christi, id est nec nos tanquam viles contemnat, nec tanquam per nos aliquid possimus, in nobis glorietur; sed eum in nobis honoret, cujus ministri sumus in Evangelio quod vobis offerimus. Et aestimet nos non dominos, sed dispensatores ministeriorum Dei, quoniam ministeria ejus vobis distribuimus secundum cujusque modum. Quoniam nec verborum strepitui, nec humanae sapientiae innitebatur Apostolus, intelligi debuit ministeria Christi dispensare, in quibus non verba, sed virtus fulgebat, et per quae non homo, sed Deus videretur gloriosus. Collega enim piscatorum, non aliter quam illi Christum praedicabat. [Col. 0849A] Cum ergo se ministrum Christi et dispensatorem ministeriorum Dei probat, pseudoapostolos notat, et negat esse Christi quod tradunt, per id quod a traditione apostolica dissentiunt. Ego, inquit, et conservi mei sumus dispensatores ministeriorum aeternae salutis, docendo et caetera sacramenta distribuendo. Et multi quidem sunt dispensatores, per quorum ministerium pervenitur ad aeternam salutem. Sed iam quaeritur inter dispensatores baptizando, manus imponendo, Eucharistiam dando, ut quis inveniatur fidelis, ut possit credi quod bene dispenset. Neque enim omnes fideliter hoc agunt, sed plerique fraudem faciunt, dum quae sua sunt quaerunt, non quae Jesu Christi (Philipp. II) , et coeleste ministerium in usum terreni lucri convertunt, nec salutem subjectorum, [Col. 0849B] sed propria commoda quaerunt. Nonnulli qui non ita sola terrena quaerere videntur, aut verecundia, aut timore, aut commendationis suae causa constanter arguere delinquentes trepidant. Et ideo quaeritur quis inter eos inveniatur officium suae dispensationis fideliter agens, ut solius Domini sui lucra sine fraude quaerat. Vel ex hoc reprehenduntur subjecti, quod hic jam quaeritur ab eis, quod in futuro saeculo quaerendum est a Domino, scilicet quaeritur et discutitur ab eis, ut inter dispensatores inveniatur aliquis fidelis, id est idoneus et dignus ad sacra Dei ministeria dispensanda caeteris. Unde tales inquisitores jure sunt reprehendendi, quia quod Deus in alia vita faciet, ipsi jam hic facere volunt; et praepositorum suorum vitam, a quibus ipsi debent [Col. 0849C] judicari, judicare praesumunt; et a dignioribus digniora sibi sacramenta dispensari credunt, cum non juxta sanctitatem dispensantis, sed juxta devotionem percipientis sit magis aut minus utile sacramentum sanctorum.
«Mihi autem pro minimo est ut a vobis judicer, aut ab humano die, sed neque meipsum judico. Nihil enim mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum. Qui autem judicat me, Dominus est.»
Vos, inquit, ita judicatis, alios dispensatorum esse fideles, alios non fideles; sed mihi pro minimo est ut a vobis judicer fidelis aut non fidelis. Non enim justi humana judicia, sed aeterni Judicis examen aspiciunt, [Col. 0849D] atque ideo derogantium verba despiciunt. Unde nunc derogantibus Corinthiis Apostolus dicit: Quia mihi pro minimo est ut a vobis judicer. Quos enim in tantis vitiis reprehendit, minimum ducit ab his se judicari, quia sicut justi non erant, sic juste judicare non poterant: aut ab humano die, id est ab humana luce et ratione; hoc est a legibus humanis judicari pro minimo deputabat. Supergressus enim humanam justitiam coelesti justitiae studebat. Vel ab humano die, id est ab humano intellectu, qui non videt occulta et potest falli. Sive ab humano die, id est ab hominibus, dum sunt in suo die, et non est dies Domini. Humanus enim dies dicitur, in quo judicant homines, quia erit et dies Domini, in quo judicabit et Dominus. Exiguum mihi est a vobis judicari, vel ab [Col. 0850A] humano die, sed neque ego meipsum judico, qui melius novi me quam vos. Et ita periculosum est vobis judicare de ignotis. Quomodo enim potestis dijudicare conscientiam meam? aut quomodo examinare potestis quo animo faciam quidquid facio? Quantum possunt homines de alio judicare, plus homo utique de se; sed Deus plus de homine, quam homo de se. Tanta enim est profunditas in homine, ut lateat ipsum hominem in quo est, sed Dominum latere non potest. Jure itaque doctor egregius humanas laudes aut vituperationes parvipendens, ait: Mihi pro minimo est ut a vobis judicer, aut ab humano die. Qui nec in corde suo, unde se reprehendere posset, inveniens, adjungit: Sed neque meipsum judico.—Nihil mihi conscius sum. Nullius utique peccati sibi [Col. 0850B] conscius erat. Sed quia legerat: «Delicta quis intelligit? (Psal. XVIII) » sententiam temperavit, ne forte per ignorantiam deliquisset, et addidit: Sed non in hoc justificatus sum. Videns enim quia ei ad perfectionem sanctitatis nec suum judicium sufficeret, ait non se in hoc justificatum. Cur vero non sibimetipsi de se credidit, causam reddidit, cum subjunxit: Qui autem judicat me, Dominus est. Ac si aperte diceret: Nec meo de me judicio credendum existimo, quia ille judicat me, cujus ego judicium non comprehendo. Ab eo enim qui me judicat, examinari me subtiliter scio. Recte enim me egisse recolo, sed tamen de meritis non praesumo, quia ad ejus examen vita nostra ducitur, sub quo et virtutes nostrae trepidant (Isa. LXIV) . Nec ego, nec [Col. 0850C] vos me judicatis; sed qui me judicat, Dominus est, qui sine haesitatione novit omnia.
«Itaque nolite ante tempus judicare, quoadusque veniat Dominus, qui et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium, et tunc laus erit unicuique a Deo.»
Quando quidem ergo nec meipsum judico, sed Domino me judicandum reservo, itaque vosipsos exemplo mei a judicando compescentes, nolite judicare ante tempus, quia nondum est tempus judicandi. Neque enim vera de actis hominum sentire nunc potestis, quia homines estis, sed aliter quam sunt de his suspicamini. Et si suspicationes non potestis continere quia homines estis, judicia tamen, id est diffinitas firmasque sententias continete, ne judicetis [Col. 0850D] quidquam ante tempus, id est ante diem, quia adhuc nox est, nec potest videri quod in die videbitur. Ante illud tempus nolite judicare, sed quoadusque veniat Dominus ad judicium, et die suo cuncta illustret. Qui et illuminabit, id est aperta faciet, abscondita tenebrarum, id est latentia peccata [ al. peccatorum] quae mentem obscurant, et manifestabit consilia cordium, id est bonas cogitationes, quae maturiore consilio et pertractione rationis in corde versabantur. Tunc enim omnibus in luce constitutis, nihil latebit proximum in proximo, sed omnia omnibus patebunt. Nihil enim occultari poterit eorum quae gesta et cognita sunt. Ibi et simplicitas et hypocrisis apparebit, ut et qui despectus [Col. 0851A] habebatur, forte appareat dignus; et qui aliquid esse putabatur, inveniatur reprobus. Tunc ergo tempus erit sine errore judicandi. Nunc autem quisquis in cogitatione a rectitudine exorbitat, in tenebris peccat. Unde nos tanto minus debemus aliena corda audacter reprehendere, quanto scimus quia visu nostro non possumus alienae cogitationis tenebras illustrare Sed tunc patebunt omnia. Et tunc laus erit unicuique a Deo, bene agenti vel cogitanti. Nunc enim ignoratur ab hominibus quis sit laude dignus. Tunc a Deo, quia id laudabitur et diligetur a proximo in proximo, quod ne lateat, in ipso illuminabitur a Deo. Quod de solis electis dictum est, quos Deus laudabit, et laude dignos monstrabit (Matth. XXV) . Ac contra unicuique reproborum [Col. 0851B] erit tunc improperium.
«Haec autem, fratres, transfiguravi in me et Apollo propter vos, ut in nobis discatis ne, supra quam scriptum est, unus adversus alterum infletur pro alio.»
Dixi non gloriandum in nobis. Sed haec, o fratres, transfiguravi in me et Apollo, ut in nobis non gloriemini, propter vos, id est propter utilitatem vestram, ut in nobis, qui majores sumus, discatis ne agendo supra quam scriptum est, ubi legimus: «Qui gloriatur, in Domino glorietur (supra I) ;» vel: «Maledictus homo, qui confidit in homine (Jer. XVII) ,» unus infletur adversus alterum pro alio, id est pro doctore vel baptizatore, vel pro se. Me, inquit, et Apollo proposui figuram pro omnibus, ut ab omnibus [Col. 0851C] abhorreatis sicut a nobis. Transfiguravit enim haec in se et in Apollo, dum pseudoapostolorum glorias et traditiones perversas sub sua et Apollo persona evacuaret, summatim illos designans, non sigillatim, ne forte major discordia in populo nasceretur. Nemo enim audiens suum nomen notari, vel ejus cui favet, contentus est tacere. Tacito autem nomine, si quis aliquid audierit, etsi intelligat, de se tamen dictum dissimulat. Sub hac ergo propositione evacuavit personas illorum, cum diceret: «Ego plantavi, Apollo rigavit (Sup. III) ,» etc., ut in his discerent nihil dandum hominibus.
«Quis enim te discernit? Quid autem habes quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris [Col. 0851D] quasi non acceperis? Saturati estis, jam divites facti estis, sine nobis regnatis. Et utinam regnetis, ut et nos vobiscum regnemus!»
Non debet alter adversus alterum inflari pro alio doctore vel baptizatore. Quis enim doctor vel baptizator te discernit? Id est, verbi gratia, si baptizatus es a Petro, quomodo discerneris ab eo qui baptizatus est a Paulo? Nihil discretionis est, a quocunque bonam doctrinam vel baptismum perceperis. Sed tu per traditionem pseudoapostolorum putas te quasi sanctiorem discerni a caeteris. Sed quid habes ab illis quod non a me accepisti? Quidquid enim ab apostolica traditione non descendit, pravum est. Sed si a me accepisti quidquid boni habes, quid in te vel in illis gloriaris contra me quasi non hoc idem a me [Col. 0852A] acceperis? Hoc dicitur contra illos, qui eadem quae ab Apostolo acceperant audientes a pseudoapostolis, gloriabantur de magisterio eorum, quoniam ipsi pseudoapostoli per eloquentiam se commendantes, gloriam in se vertebant, cum Apostolus se contemptibilem videri fecisset, ut gloriam Deo faceret. Vel ita: Jubet Apostolus ut nemo in homine, sed in Domino glorietur. Pseudo autem apostoli et quia ab illis fuerant seducti, seipsos a seipsis justos fieri putantes, quasi hoc eis non Deus dederit, sed ipsi sibi, non utique in Domino, sed in semetipsis gloriabantur. Unde nunc unicuique talium dicit Apostolus: Quis enim te discernit? Quod ideo dicit, quia de massa illius perditionis, quae facta est ex Adam, non discernit hominem ut eum faciat vas in honorem, [Col. 0852B] vel in contumeliam, nisi Deus (Rom. IX) . Sed quoniam homo carnalis et inaniter inflatus cum audisset, Quis enim te discernit, posset respondere vel voce, vel cogitatione, et dicere: Discernit me fides mea, discernit me oratio mea, discernit justitia mea, mox Apostolus occurrit cogitationibus ejus et dixit: Quid enim habes quod non accepisti? si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? Sic enim gloriantur quasi non acceperint, qui se a seipsis justificari putant, ac per hoc in seipsis, non in Domino gloriantur. Nihil enim huic sententiae tam contrarium est, quam de suis meritis sic quemquam gloriari, tanquam ipse sibi ea fecerit, non gratia Dei. Vel, sicut diximus, non debes inflari pro aliquo Doctorum, cujus, te specialiter profiteris discipulum. [Col. 0852C] quis enim eorum te discernit a pereuntibus? Nullus, sed solius Dei gratia, et tu te putas discerni per merita tua. Sed quid boni habes quod non accepisti a Deo? Fecit Deus ut esses, et tu fecisti ut bonus esses? Absit. Si enim Deus dedit ut esses, et alius tibi dare potuit ut bonus esses, melior est ille qui dedit ut bonus esses, quam ille qui dedit ut esses. Sed nullus Deo melior. Igitur a Deo accepisti et esse et bonum esse. Sed si ab illo accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis? id est quasi a teipso habeas. Jam saturati estis. Ironice legendum, non affirmative. Jam, id est, antequam sitis apti ad percipiendam escam, saturati estis spirituali cibo doctrinae, id est videmini vobisipsis sufficienter validis sapientiae [Col. 0852D] escis repleti; et antequam paupertate exuti sitis, jam, ut putatis, spiritualiter divites facti estis, id est abundanter animae divitiis, quae sunt virtutes, repleti, et sine nobis, id est, sine auxilio nostro, regnatis, id est vitae vestrae moderamina juste disponitis, ut vos aestimatis, gloriantes de his quae a pseudopraedicatoribus accepistis. Secundum vestram aestimationem regnatis. Et utinam regnetis, ut et nos regnemus vobiscum, id est sequamur vos, cum vos dedignemini sequi nos. Ac si dicatur: Utinam non essetis falsa gloriatione decepti; fortasse enim simul regnaremus. Regnare nunc sanctorum, est de spe et promissis Christi securos esse, et in adversis quae propter nomen Christi accidunt, gaudere.
«Puto enim quod Deus nos novissimos apostolos [Col. 0853A] ostendit tanquam morti destinatos. Quia spectaculum facti sumus mundo et angelis et hominibus.»
Nos revera regnamus, et timeo ne sine vobis. Nam puto, id est putare credor, quod Deus ostendit nos apostolos novissimos, id est omnium vilissimos tanquam ad nullam utilitatem, sed ad mortem reservatos. Hoc secundum quod aestimatis puto, quasi quod nullatenus putandum est. Quod enim nunc dicit, puto, increpationem significat eorum quibus loquitur, non aestimationem ejus. Ideo sine vobis regnemus, quia per mala quae patimur, Deus ostendit nos apostolos oculis superborum novissimos, id est abjectissimos, de quibus non curet, tanquam morti destinatos, id est ad mortem directos. Quod per [Col. 0853B] hoc videtur, quia spectaculum facti sumus huic mundo, id est amatoribus hujus mundi, qui quasi ad spectaculum conveniunt ad aspicienda supplicia nostra. Sed per haec omnia magis probamur esse chari Deo, qui sic nos passionibus glorificat. Ideo non (ut vos credebatis) puto quod Deus vilissimos nos fecerit, quia me humilio ut Deum exaltem. Vel idcirco debetis nobiscum regnare, quia puto et pro certo scio quod Deus nos apostolos novissimos ostendit mundo, quibus nulli suecedent apostoli tam perfecti, tam necessarii saluti hominum, quales apparebunt in novissimo tempore Elias et Henoch, quos Deus reservat ut filios Israel ab Antichristi seductione liberent. Ita enim et nos misit ut a seductione pseudoapostolorum vos liberemus, et pro vita vestra [Col. 0853C] mortem sustineamus, sicut et illi passuri sunt. Nos ostendit novissimos, id est illis novissimis praeconibus consimiles in passione adversitatum, tanquam morti corporis ob liberationem aliorum destinatos quia spectaculum facti sumus huic mundo, quorum injurias omnes publice exspectant in conspectu totius populi. Nam, sicut omnes concurrunt ubi jocus celebratur vel pugiles certant, aut aliquod monstrum producitur; sic omnes boni vel mali conveniunt ad aspiciendas poenas nostras. Spectaculum sumus et angelis et hominibus tam bonis quam malis. Quia et inter angelos sunt sancti angeli, quibus bene vivendo placeamus, atque inter homines sancti viri, quibus placeat vita nostra; et sunt nequissimi [Col. 0853D] homines, qui irrideant bonam vitam nostram. Et haec arma sunt dextra et sinistra, quibus hostem nostrum superamus, si nec prosperis corrumpimur, nec adversis frangimur (II Cor. VI) . Boni angeli conveniunt ad spectaculum passionis nostrae, ut nos praesentia sua confortent, et caeteros ad exemplum nostri certaminis incitent; mali vero, ut gaudeant, cum nos suos adversarios cruciari viderint, et caeteros a fide motu poenarum deflectant. Boni homines, ut laudent; mali ut insultent. Boni, ut exemplo nostro confortentur; mali, ut ex poenis nostris delectentur.
«Nos stulti propter Christum, vos autem prudentes in Christo. Nos infirmi, vos autem fortes. Vos nobiles, nos autem ignobiles. Usque in hanc [Col. 0854A] horam et esurimus, et sitimus, et nudi sumus et colaphis caedimur, et instabiles sumus, et laboramus operantes manibus nostris (Act. XX; I Thess. II; II Thess. III) . Maledicimur, et benedicimus; persecutionem patimur, et sustinemus; blasphemamur, et obsecramus. Tanquam purgamenta hujus mundi facti sumus, omnium peripsema usque adhuc.»
Nunc ostendit quomodo illi regnent sine veris apostolis, et quomodo apostoli stultis appareant vilissimi. Et est increpatio cum ironia. Nos, inquit, stulti sumus habiti gentibus et Judaeis propter Christum, quem ad salutem humani generis crucifixum praedicamus; vos autem prudentes estis in Christo, quia nihil de illo praedicare vel dicere vultis, quod [Col. 0854B] humanae sapientiae stultum videatur; et ita vultis esse Christiani, ut non prudentiam amittatis saeculi. Quod est quasi duobus dominis velle servire more veterum Samaritanorum, qui et Deum colebant et idola (Matth. VI; Luc. VI; IV Reg. XVII) . Nos infirmi sumus, qui vicem laedentibus non reddimus, nec resistimus; vos autem fortes estis, qui potenter adversantibus resistitis, et eos fortitudine saeculari reprimitis. Vos estis nobiles, id est reverendi et gloriosi, nos autem ignobiles, id est despecti et viles. Haec omnia quae negare videtur, affirmat; et quae quasi confirmare videtur, negat. Irascentis enim verba sunt, qui negando confitetur et confitendo negat. Deinde confirmando loquitur, ostendens per partes infirmitatem suam, ut regni sui virtus amplior eniteat. [Col. 0854C] Usque in hanc horam, id est a prima die conversionis vel praedicationis nostrae usque nunc, penuriam cibi et potus et vestimentorum passi sumus, et etiam caesionem colaphorum, quia libere et juxta veram fidem Christum sine aliqua adulatione praedicantes, et gesta pravorum arguentes, gratiam apud homines non habuimus, sed colaphos ab eis pertulimus, et instabiles sumus, quia semper fugant nos et persequuntur, ne in uno loco diu manentes, plures doceamus; et laboramus operantes manibus nostris, ut habeamus unde vivamus, cum nemo det, quia non solum gratiam apud homines, ut dictum est, non habemus, sed etiam ab his accipere indignum est, qui errori student. Quod idcirco facere [Col. 0854D] maluimus, quoniam libertatem arguendi amittit et peccat, qui ab eo accipit, qui ideo dat ne corripiatur. Maledicimur a pravis hominibus, et nos econtrario benedicimus illos hortando ad bonum; persecutionem patimur ab illis, et licet ipsa persecutio sit gravis, tamen sustinemus illam, et non refugimus nec resistimus. Blasphemamur ab illis, quia dicunt nos seductores et maleficos, et obsecramus Deum pro illis, vel illos obsecramus ne blasphement, sed permittant sibi reddi rationem. Et tanquam purgamenta hujus mundi facti sumus, id est de quibus mundus inquinetur, et quibus abjectis purgetur, sicut domus purgatur a sordibus, quae de illa projiciuntur, hoc est, usque adeo blasphemamur ab impiis, et viles judicamur, quod facti sumus illorum [Col. 0855A] reputatione tales, tanquam essemus in tantum peccatores et sordidi, ut totus mundus nobis sublatis omnimoda sorde purgetur: et etiam reputati sumus omnium peripsema, id est adeo superflui et immundi atque inutiles usibus hominum, sicuti purgamentum ferri vel corium pomi, quod undique aufertur, ut ipsum pomum sit aptius ac dulcius ad comedendum. Peripsema enim dicitur rasura aut limatura cujuscunque rei, sive purgamenta pomorum, et nos ita nullius pretii nulliusque utilitatis esse judicamur, ut rasura ligni vel ferri seu stanni vel corium pomi. Et haec sustinuimus principio praedicationis nostrae usque adhuc, id est usque in praesens. Per haec omnia probatur Apostolus cum similibus prudens in Christo et fortis et nobilis, per quae videbatur stultus [Col. 0855B] et infirmus ac ignobilis. Contemptibilis enim et despectus fiebat etiam apud Corinthios, pro quibus haec quae hucusque memoravit, mala passus est. Et quoniam humilitatem suam nihil proficere in his videbat, queritur dolore commotus tantam subjectionem et injurias nullum fructum habere potuisse, sed quod deterius est, in pejus profecisse. Qui et subjungit:
«Non ut confundam vos, haec scribo, sed ut filios meos charissimos moneo. Nam si decem millia paedagogorum habeatis in Christo, sed non multos patres. Nam in Christo Jesu per Evangelium ego vos genui. Rogo ergo vos, imitatores mei estote, sicut et ego Christi (Ephes. V; Philip. III) . Ideo [Col. 0855C] misi ad vos Timotheum, qui est filius meus charissimis et fidelis in Domino, qui vos commonefaciat vias meas, quae sunt in Christo Jesu, sicut ubique et in omni Ecclesia doceo.»
Aspera blandis mitigat ut salutaris medicus. Nam quia graviter eos in his omnibus quasi latenter momorderat, ne ipsi ad iram provocati admonitiones ejus spernerent, ostendit se in omnibus quae dixit paternam charitatis affectionem erga illos habuisse, ut libentius ei obedirent. Duri namque fuissent Corinthii si hac admonitione (qua ut filii dilecti a patre tam humane obsecrantur) emolliti non fuissent. Non ideo tamen, inquit, haec scribo, ut vos confundam, id est ut tantam verecundiam vobis faciam, sed potius ut corrigamini moneo vos, id est ad [Col. 0855D] meliora exhortor per haec ut filios meos charissimos, spirituales scilicet, pro quibus tot labores et tot flagella passus sum, et quibus chariores nullos habeo. Vere filii mei estis, quia ego pater vester, nam si habeatis in Christo decem millia paedagogorum, id est tot instructores perfectos, quot vobis essent necessarii; quod per mille intelligitur, qui numerus perfectus est in scientia et in observantia decem praeceptorum legis, quae per denarium numerum figurantur: vel si decem millia paedagogorum, id est quantamcunque erudientium multitudinem in observantia praeceptorum quae non fit in Judaismo, sed in Christo; si inquam paedagogos, id est eruditores habeatis, sed, id est tamen, non multos patres habeatis, imo unum, quia ego solus vos genui, quia solus [Col. 0856A] ego vobis praedicavi, ad hoc enim selectus sum, ut annuntiem gentilibus salutem per Jesum Christum (Act. XIII, XXII) , per Evangelium, id est per evangelicae doctrinae praedicationem, non in me, sed in Christo Jesu, id est in fide Christi Jesu et in novitate Christiana, quia in novam vitam me primum praedicante venistis. His dictis, ostendit nullum posse eo affectu diligere illos, quo ipse diligebat. Quis enim alienos filios sic diligat ut suos? ac per hoc monita ejus, qui tanta pro illis passus est, non debent spernere. Unus vero Pater Deus est, non ut hoc nomen caeteris tollatur, sed ne gratia Dei, qua in aeternam vitam generamur, naturae vel potestati vel etiam sanctitati cujusquam tribuatur. Quia, inquit, vos genui, ergo ex debito rogo vos ut filios, estote [Col. 0856B] imitatores mei in his quae facio et sustineo, sicut et ego sum imitator Christi in his quae fecit et sustinuit, quia filiorum est imitari patrem. Vult enim illos imitatores sui esse, ut sicut ipse multa exitia pro illorum salute annuntiando Jesum Christum, ab incredulis et caeteris infidelibus passus est, et non cessit aut a fide descivit, sed constanter praedicavit, dummodo per dies et noctes evangelizaret illis donum gratiae Dei; ita et illi manentes in fide ejus et doctrina, non recipient pseudoapostolorum, id est apostolorum falsorum, prava dogmata vel commenta, sed resistant, contemnentes opprobria et detractiones, ut patri suo spirituali inviolatum atque immaculatum reservent affectum. Ideo, inquit, ut me imitemini [Col. 0856C] tanquam boni discipuli fidelesque patri obedientes filii, misi ad vos Timotheum, per hunc creditur missa epistola, qui est filius meus in fide charissimus bene agendo, et fidelis in Evangelii praedicatione, quam fideliter omnibus palam ministrat, in Domino, non in lucro terreno. Vel in Domino est filius meus, id est quem genui non in carne, qui vos commonefaciat, id est commoneat faciendo, aut qui vos commonefaciat, id est admonendo vos instruat vias meas, institutiones, praecepta et documenta mea, quae sunt in Christo Jesu, id est secundum voluntatem et doctrinam ipsius, in nullo enim discordo, et ideo sunt tenendae, sicut ubique terrarum, et, id est, in omni ecclesia doceo, ideoque sunt authenticae. Per istum reverti illos voluit ad regulam [Col. 0856D] a se traditae veritatis, ut commoniti verbis et exemplis operum ejus respicerent, cognoscentes non perperam se fuisse ab apostolo Paulo edoctos, quando eadem quae sibi praecepta erant, tenere omnes ecclesias discerent.
«Tanquam non venturus sim ad vos, sic inflati sunt quidam. Veniam autem cito ad vos, si Dominus voluerit, et cognoscam non sermonem eorum qui inflati sunt, sed virtutem. Non enim in sermone est regnum Dei, sed in virtute. Quid vultis? In virga veniam ad vos, an in charitate et spiritu mansuetudinis?»
Opus erat Timotheum mitti, quia tanquam non sim ultra ad vos venturus, sic de philosophorum doctrina et oratorum eloquentia tam imperterrite sunt [Col. 0857A] quidam inflati inter vos. Ideo erant inflati et unus adversus alterum gloriantes, quoniam putabant apostolum Paulum non amplius ad se venturum: solent enim saepissime discipuli a malis retrahi timore adventus magistri. Ob hoc etiam indignabantur quidam Corinthiorum, quia non veniebat ad eos, non desiderio, sed superbia, quod quasi indignos visitatione sua illos haberet, cum magis Apostolo studium hoc fuerit, ut de indignis faceret dignos. Habebat ergo votum eundi, sed majora erant quae agebat. Vos, inquit, putatis me non esse venturum, vel indignamini quia non venio, sed veniam ad vos cito, si Dominus voluerit, cujus voluntas semper supponenda est, juxta illud Jacobi: «Dicatis: Si Dominus voluerit, et si vixerimus faciemus hoc vel illud (Jac. IV) .» [Col. 0857B] Vel si Dominus voluerit, id est nisi culpa mea impedierit, ut sciamus non ex nobis, sed ex Dei cuncta pendere judicio. Veniam, inquit, ad vos cito, si Dominus voluerit. Qui enim dixit, veniam ad vos, ostendit se velle, monstrat se cupere, brevem promittit adventum. Sed ut cautius hoc loquatur, infert, si Dominus voluerit, ut si non veniret, Dominus eum justa causa retinere monstraretur, causa utique indignitatis et infidelitatis eorum. Veniam, inquit, et cognoscam, id est probabo, non sermonem terrenae sapientiae aut humanae sapientiae eorum qui de hujus mundi sapientia sunt inflati, sed ipsorum virtutem in bona operatione vel miraculorum perpetratione, quia et Dominus non dixit de Pharisaeis aut hominibus subdolis: Ex verbis eorum, ex vestimentis [Col. 0857C] ovium quibus persaepe induuntur, cognoscetis eos (Matth. VII) ; sed, «ex fructibus,» id est ex operibus. Ideo non sermonem humanae facundiae, ut diximus, sed virtutem bonae vitae cognoscam et approbabo, quia regnum Dei non est in sermone, sed in virtute, id est nemo per eloquentiam aut facundiam saecularem acquirit regnum Dei aut meretur, sed per virtutem bonorum operum; nec splendore sermonis commendatur regnum Dei, sed virtute signorum, sicut nec bonum vinum hedera commendat. Veniam quidem quam citissime potero, sed quid horum vultis? Scilicet vultis ut veniam ad vos in virga, an in charitate et spiritu mansuetudinis. Superius dixerat eos indigere paedagogo, ac per hoc pueros significabat; [Col. 0857D] dein eos amari a se ut filios charissimos; nunc ut prudens pater eis virgam, non mortem proponit; spiritum mansuetudinis et charitatis, non furoris aut odii. Virga enim austeritatem et correptionem significat. Et nunc verba terroris Apostolus infert, ut pudorem passi qui inflati erant, humiliarentur et se corrigerent, quia si incorreptos inveniret, in illos necesse haberet virgam exercere, alios excommunicando, id est a fidelium communione et consortio privando, alios dure increpando, alios corporaliter (ut decet patrem) flagellando. Si vere se dignos praepararent ad excipiendum eum, ut immunes a crimine invenirentur, tunc ad illos veniens laetitiam haberet quasi pater cum filiis suis charissimis. Et hoc est quod dicit: Vultis ut veniam ad [Col. 0858A] vos in virga, id est rigore justitiae et correptionis, ubi etsi sit charitas, non tamen videtur esse; an in charitate, id est non in occulto charitatis affectu, sed in manifesta et aperta dilectione, ut bona suppleam, et spiritu mansuetudinis? optabilius primum expetere, quam carere boni patris diligentis adventu, quamvis rigoroso, meliora nempe sunt vulnera diligentis, teste Salomone, quam oscula blandientis (Prov. XXVII) . Spiritu mansuetudinis, id est animo mansueto et indulgenti, ut parcam peccatis vestris et per hilarem vultum ac dulcia verba mansuetudinem animi mei vobis ostendam.
Omnino auditur inter vos fornicatio, et talis «fornicatio, qualis nec inter gentes, ita ut uxorem [Col. 0858B] patris sui aliquis habeat. Et vos inflati estis et non magis luctum habuistis, ut tollatur de medio vestrum qui hoc opus fecit.»
Opus est ut veniam ad vos in virga, non in charitate aut spiritu mansuetudinis, nisi vos ipsos correxeritis, quia omnino, id est ab omnibus vel omnibus modis, auditur, scitur, narratur atque percipitur a me et ab aliis quod sit inter vos notissima fornicatio, quae nemini est licita, et talis fornicatio, qualis nec inter gentes, id est tam infamis et nefaria fornicatio auditur, quod nec talis est inter gentes, ita ut uxorem patris sui aliquis habeat, id est quidam ex vobis et cum noverca fornicetur. Nec testibus res indiget, quoniam publice perpetrata est. Utque hoc crimen nimis exaggeret, dicit nec ab illis [Col. 0858C] tale committi qui Deum nesciunt, ut hinc ostendat qua poena mulctandus sit iste, qui sub terribili et divina justitia constitutus, tanti sceleris crimen admiserat, et adhaerentes ei non immunes ab eodem crimine demonstret. Talis fornicatio apud vos auditur. Et vos, cum tantum scelus inter vos sit, inflati estis superbia, et non magis hoc fecistis quod faciendum esset, id est non habuistis luctum, non luxistis super peccato fratris, nec compassi estis illi, ut tollatur, id est ejiciatur, de medio vestri qui hoc opus fecit, ut omnes uno consilio abjiciatis eum de communitate vestra, ut confusus agat poenitentiam, et non inficiantur caeteri, id est nec perpetrent alii simile, aut illud idem facinus propter indulgentiam, quia [Col. 0858D] omnes videmini sceleris participes, quandiu patimini reum tanti criminis vobiscum incorreptum convenire. Cum enim omnes crimen ejus sciatis, nec tergiversatione aliqua possit celari, pellendus est de coetu fraternitatis.
«Ego quidem absens corpore, praesens autem spiritu (Coloss. II) , jam judicavi ut praesens, eum qui sic operatus est, in nomine Domini nostri Jesu Christi congregatis vobis et meo spiritu cum virtute Domini Jesu, tradere hujusmodi Satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus sit in die Domini nostri Jesu Christi.»
Vos, inter quos ipse corporaliter est, non eum corripuistis, nec expulistis; et ego quidem absens corpore, praesens autem spiritu, id est absens quidem [Col. 0859A] facie, praesens autem auctoritate spiritus, qui replet orbem terrarum virtute (Sap. I) , non mole, et nusquam abest, jam judicavi eum qui sic operatus est, ut per eumdem spiritum praesens, ne ex solo auditu me putetis proferre sententiam: jam sine mora judicavi eum in nomine, id est in vice, Domini nostri Jesu Christi, cujus legatione fungor, congregatis vobis, id est ut omnes in unum sine dissentione conveniatis, et eum de communione fidelium ejiciatis. Congregatis vobis in unum et meo spiritu, id est auctoritate mea, quam habeo per Spiritum sanctum, qui mihi datus est cum virtute, id est potestate Domini Jesu, qui est salvator hominum, judicavi tradere Satanae hujusmodi virum, id est ut tradatis eum Satanae pellendo de Ecclesia, quoniam mea auctoritas et Christi [Col. 0859B] virtus in hoc vobis cooperabitur. Judicavi hujusmodi reum tradere Satanae in interitum carnis, ut corporaliter eum vexet, et sic ille resipiscat. Magna quippe arte magisterii traditus est ipsi in poenam, cui sponte est subtractus in culpa, ut qui auctor fuerat ad vitium nequitiae, ipse flagellum fieret disciplinae. Hanc enim potestatem dicitur Apostolus habuisse, ut si quem excommunicasset, statim ille corriperetur a diabolo et vexaretur, quantum et quandiu vellet Apostolus. Nam cum dicit, tradere Satanae in interitum carnis, interitus carnis significat validam corporis afflictionem per diabolum factam. Vel in interitum carnis, id est ut carnalis voluptas in eum interiret, traditus est Satanae. Et hoc [Col. 0859C] ut spiritus ejus salvus sit in die Domini nostri Jesu Christi, id est anima ejus salva sit in die judicii. Quoniam in spiritum ejus Satanas non accepit potestatem dum corporaliter afflixit, et ideo salvus ad Domini extremum judicium reservatur. Vel salvus sit spiritus, id est anima ejus salva fiat in die Domini, id est si quando cor illius visitet Dominus, si quando illi Dominus in corde luceat.
«Non est bona gloriatio vestra. Nescitis quia modicum fermentum totam massam corrumpit (Gal. V) .»
Non est bona gloriatio vestra. Superbitis, cum potius lugere debueritis pro fratre tam graviter peccante, et eum a vobis removere, ne illi consentientes, pollueremini ejus contagione. An nescitis quia [Col. 0859D] modicum fermentum, id est modicum veteris pastae, videlicet fermentatae, totam massam corrumpit? id est totam dulcedinem novitatis mutat in acredinem vetustatis, ita et peccatum unius, quod cognitum non arguitur, multos contaminat, imo omnes qui norunt et non devitant, aut cum possint arguere, dissimulant. Non enim sibi videtur peccare, quando a nullo corripitur aut vitatur. Si quis vero potestatem non habet, ut eum quem scit reum, abjicere vel probare non valeat, immunis est. Modicum fermentum totam massam corrumpit, quia nonnunquam unum vitium vel quodlibet nequitiae fomentum veneno suo inficit multitudinem virtutum [Col. 0859D] Haec subdititia videntur. . Adverte, diligens lector: [Col. 0860A] Dicendum est, teste Hieronymo, modicum fermentum totam conspersionem fermentat, in epistola ad Galatas (cap. V) , eodem capite ubi carpit veterem interpretem, dicens sensum potius suum quam verba Pauli transtulisse, et mavult dici conspersionem quam massam; diffiniuntque conspersionem esse farinam aqua conspersam.
«Expurgate vetus fermentum, ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi.»
Expurgate de vobis vetus fermentum, id est, ejicite de vobis et de medio vestrum veteris nequitiae fomentum, quod est in fornicatore, qui est membrum veteris hominis, et totam populi multitudinem sibi consentientem corrumpit. Expurgate igitur hoc fermentum, id est extra vos ejicite, purgantes vos ab [Col. 0860B] eo, ne corrumpat in vobis dulcedinem virtutum, per iniquitatis suae consensum. Ideo vos purificate ab hoc fermento ut sitis nova conspersio, id est nova in unitate conglutinatio, sicut estis azymi, id est sicut per baptismum facti estis a corruptione sinceri. Conspersio quippe est farina per aquam conglutinata, quae vulgo dicitur pasta. Sed nova conspersio est, in quam fermentum adhuc missum non est. Ideo vocatur azyma, id est sine fermento. Ζύμη (zyma) enim Graece fermentum dicitur. Sitis ergo, inquit, nova conspersio, sicut estis azymi, id est sitis omnes unum quid per dilectionem, puri a corruptione peccati, novum hominem induti, sicut in baptismo facti estis azymi.
«Etenim Pascha nostrum immolatus est Christus. [Col. 0860C] Itaque epulemur, non in fermento veteri, neque in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis.»
Nova conspersio debetis esse, quia pascha nostrum, id est paschale sacrificium nostrum, immolatus est Christus. Agnus quippe, quem Judaei in Pascha immolabant, vocabatur pascha, sicut et Lucas aperte declarat, dicens: «Venit autem dies azymorum, in qua necesse erat occidi pascha (Luc. XXII) ,» et secundum hunc loquendi morem, Christus noster dicitur pascha nostrum. Pascha enim Judaeorum immolatus est agnus: pascha nostrum immolatus est Christus. Nam sicut Judaei per immolationem agni liberati sunt a potestate Pharaonis et satellitum [Col. 0860D] ejus, ac mare transeuntes venerunt in desertum (Exod. XII) , atque interjecto temporis spatio terram promissionis intraverunt, sic nos per immolationem Christi liberati sumus a potestate diaboli ac malignorum spirituum, ac per baptismum trajecti venimus ad hanc conversionem, in qua nunc velut in deserto sumus, atque ingressum supernae haereditatis exspectamus. Judaei agno immolato liberati a servitute Aegyptia, septem diebus comedunt azyma; et nos Christo immolato liberati a servitute daemoniaca, per omne spatium vitae praesentis, quod septem diebus volvitur, azyma comedamus, id est satiemur bonis operibus sine admistione corruptionis [Col. 0861A] vitiorum. Azyma quippe (id est panes sine fermento) comedimus, si recta opera sine corruptione vanae gloriae exercemus, si praecepta Dei sine admistione peccati adimplemus. Pascha etiam interpretatur transitus, et Christus pro nostra redemptione immolatus, pascha nostrum, id est transitus noster, quia per eum a diabolo transimus ad ipsum, et ab isto instabili saeculo ad ejus fundatissimum regnum. Ideo quippe ad eum permanentem transimus, ne cum mundo transeamus; et Christus est nobis transitus a vitiis ad virtutes, et a praesenti exsilio ad supernam patriam, quia ideo pro nobis est immolatus, ut nos liberans faceret ita transire. Nova itaque conspersio debemus esse, id est omnes innovati et infusione Spiritus sancti unum per charitatem effecti, [Col. 0861B] ut pascha manducare simus idonei, quia pacha nostrum immolatus est Christus, ad cujus esum invitamur. Ob hoc etiam talis conspersio debemus esse, quia ipse Christus est transitus noster, ut nos si dignos invenerit, transferat ad patriam vitae. Et quia ipse est pascha nostrum, id est paschale nobis sacrificium, itaque epulemur, id est comedamus hoc pascha, si volumus esse liberi a dominio Pharaonis, id est principis hujus mundi, qui est diabolus. Vel quia Christus est pascha nostrum, id est transitus noster, itaque epulemur, id est comedamus immolatum pro nobis corpus ejus, ut per hoc ad vitam transire valeamus, quoniam aliter ad Deum transire non possumus (Joan. XII, XIV, XVI) . Non enim ad [Col. 0861C] vitam et gloriam nobis transire volentibus sufficit novam nos conspersionem et azymos esse, nisi cibo spirituali et viatico singulari spiritus noster adjuvetur, et infirmitas nostra corroboretur. Epulemur ergo, id est epulis corporis et sanguinis ejus reficiamur, ita ut non simus in fermento veteri, id est in corruptione veteris conversationis, quia qui pascha vult legitime comedere, debet fermentum vetustatis abjicere. Neque enim cognovit quae sit solemnitas novae incorruptionis, qui adhuc per incontinentiam vetustae corruptioni subjacet; et ideo epulemur, non in fermento veteri, ut sacramentum resurrectionis et incorruptionis percipientes corruptioni jam per vitia nulla subjaceamus. Epulemur, inquam, non in fermento veteri, id est non in consueto nobis quondam [Col. 0861D] carnalium desideriorum fervore, neque in fermento malitiae, qua ferveamus ad aliorum laesionem, et nequitiae, qua deficiamus a bono in nobis ipsis, sed potius epulemur in azymis sinceritatis et veritatis, hoc est, ut sinceritatis mundam faciat vitam, et veritas omnem fraudem excludat. In azymis sinceritatis, ut simus sine carie, id est sine fermento vitiorum corrumpente nos; et veritatis, ut veritas bonorum operum sit in nobis.
«Scripsi vobis in epistola, Ne commisceamini fornicariis. Non utique fornicariis hujus mundi, aut avaris, aut rapacibus, aut idolis servientibus. Alioquin debueratis de hoc mundo exiisse. Nunc autem scripsi vobis non commisceri. Si is qui frater nominatur inter vos, est fornicator, aut [Col. 0862A] avarus, aut idolis serviens, aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax, cum ejusmodi nec cibum sumere. Quid enim mihi de his qui foris sunt judicare? Nonne de his qui intus sunt vos judicatis? Nam eos qui foris sunt Deus judicabit. Auferte malum ex vobis ipsis.»
Nunc commoneo vos ab hoc purgare. Sed et sine hac admonitione debueratis facere, quia in alia jam epistola scripsi vobis ne commisceamini fornicariis. Epistolam quamdam quae modo non habetur, miserat illis, in qua praeceperat, ne conjungerent se fornicatoribus, et caeteris de quibus nunc dicitur. Sed quia non distinxerat de quibus fornicariis et criminosis diceret, Christianis scilicet an gentilibus, putaverunt Corinthii de fornicariis gentilibus eum [Col. 0862B] dixisse. Quam eorum erroneam intelligentiam ipse modo corrigit, et quae dixerat, interpretatur, dicens: Non utique fornicariis hujus mundi, id est gentilibus, sed a fratribus talibus scripsi recedendum. Quod vos non recte intellexistis, et ideo illum qui uxorem patris habebat, inter vos esse non aegre ferebatis. Sed utique, id est in veritate, dico, quia praecepi vobis ut non commisceamini fornicariis hujus mundi, id est qui ex toto pertinent ad hunc mundum, qui nihil cum coelesti mundo habent, sed propter infidelitatem suam et desideria terrena filii hujus saeculi existunt. Fidelis enim, etsi fornicetur aut avarus sit, non est tamen ex toto hujus mundi, quia credit et sperat. Istud non praecepi, sed potius in illa epistola scripsi vobis, quod et nunc servare debetis, [Col. 0862C] ut non commisceamini fornicariis fidelibus, aut avaris fidelibus, aut rapacibus, id est rapinas exercentibus, aut etiam idolis post baptismum servientibus, qui timore suppliciorum vel qualibet alia causa postquam ad fidem venerant, idolis serviebant et sacrificabant. Talibus apostatis fratribus ne commisceamini. Alioquin, id est si his commisceamini, debueratis de hoc mundo exisse, id est melius esset vobis mori. Compendium est male agentibus si citius moriantur, quam diutius in peccatis versentur. Vel non scripsi ut non commisceamini fornicariis infidelibus et caeteris qui necdum fidem habent, et sunt criminosi; alioquin, id est si praecepissem gentilibus non misceri, debueratis de hoc [Col. 0862D] mundo exisse, id est necesse esset de mundana conversatione vos exisse, cum ubique sint tales. Non enim possunt homines in hoc mundo viventes nisi cum talibus vivere, nec eos lucrari possunt Christo, si eorum colloquium conviviumque vitaverint. Unde et Dominus cum publicanis et peccatoribus comedens, aiebat: «Non est opus sanis medicus, sed male habentibus (Matth. X) .» Et: «Non veni vocare justos, sed peccatores (Luc. V) .» Tunc quidem scripseram ut fornicarios et caeteros vitaretis, quod vos non recte intellexistis, quia non determinavi de quibus dicerem. Sed nunc in praesenti epistola determinate scripsi vobis non commisceri illis qui post baptismum talia faciunt. Ecce sine ambiguitate vobis hoc dico. Si is qui frater nominatur inter vos, id [Col. 0863A] est qui Christianitatis vocabulum portat, est fornicator, id est probatus in scelere fornicationis, aut avarus, id est immoderatae pecuniae coacervator, confidens in ea magis quam in Dei largitione, aut idolis serviens, id est ad idola quae deseruerat recurrens, vel idolothyta comedens, aut maledicus, id est in usu habens maledicere alios, et male loqui de eis, aut ebriosus, id est non semel, sed per consuetudinem se inebriat, aut rapax, id est qui aliorum res violenter auferre consuevit, cum ejusmodi criminoso fideli, id est non solum cum isto qui in aliquo horum criminum fuerit inventus, sed etiam cum aliis qui similibus vitiis detinentur, praecipio vobis nec cibum sumere. Cum infidelibus non prohibet Apostolus cibum sumere, sed in sequentibus [Col. 0863B] istius epistolae dicit: «Si quis infidelium ad coenam vos vocat, et vultis ire, omne quod vobis apponitur, manducate (infra X) .» Plerumque enim per conviviorum participationem et confabulationem fidelis viri, infidelis dum fidelem diligit, ad fidem convertitur. Cum fideli autem, in quo praenotata crimina vel similia reperiuntur, non solum sacramenta, sed nec communem cibum sumere permittit, ut dum a cunctis vitatur, erubescat et se corrigat. Non tamen sic vitandus est talis, nisi aut sponte confessus crimen suum aut omnibus notus esset talis, aut in aliquo sive saeculari sive ecclesiastico judicio nominatus atque convictus. Plerique autem boni Christiani propterea tacent et sufferunt aliorum [Col. 0863C] peccata quae noverunt, quia documentis saepe deseruntur; et ea quae ipsi sciunt, judicibus ecclesiasticis probare non possunt. Quamvis enim vera sunt quaedam, non tamen judici facile credenda sunt, nisi certis indiciis demonstrentur. Et ideo non temere et quomodolibet, sed per judicium auferendi sunt mali ab Ecclesiae communione, ut si per judicium auferri non possunt, tolerentur potius, ne per se malos evitando quisquam ab ecclesia ipse discedens, eos quos fugere videtur, mittat ad gehennam. Ideo, inquit, determinate scripsi, si frater talis fuerit comprobatus, cum illo nec cibum sumere, nedum orare, quia quid mihi attinet judicare de his, id est infidelibus, qui sunt foris, id est extra ecclesiam, ut eos vobis cavendos judicarem sicut putastis. His [Col. 0863D] enim blandiendum est, ut per amorem et dulcedinem possint Christo lucrari, sed nonne de his qui intus sunt, id est de fidelibus, vos judicatis, et ecclesiastica censura putredinem vitiorum ab eis resecatis, ut in hac vita pro culpis suis puniantur, et ad Dei judicium purgati postmodum veniant? Judicat etiam de his qui intus sunt, qui discernit cui fratri adhaereat, quem arguat, quem devitet. Illos tantum qui sunt intus, judicatis, ne damnentur in futuro judicio, nam eos qui foris sunt, non commisit vobis Deus judicandos, sed ipse judicabit eos in futuro secundum districtionem justitiae suae, reddens eis digna supplicia. Superius de incognitis et ambiguis rebus, ac maxime de praeposito dictum est: «Nolite ante tempus judicare (supra IV) ;» hic autem ostenditur [Col. 0864A] quod ecclesiastici viri de manifestis et certis culpis debent judicare fratres suos. Et quia meum et vestrum est de his tantum qui intus sunt judicare, ideo auferte malum hominem ex vobis ipsis, id est de coetu vestro ejicite fornicatorem, cujus societate coinquinamini. Quod enim dicitur Auferte malum ex vobis ipsis, non sic esse intelligendum, ut ex ipso quisque auferat malum, sed sic potius, ut homo malus auferatur ex hominibus bonis, quod fit per ecclesiasticam disciplinam, satis indicat Graeca lingua, ubi sine ambiguitate scriptum est ut intelligatur, hunc malum, non hoc malum.
«Audet aliquis vestrum habens negotium adversus alterum, judicari apud iniquos, et non apud [Col. 0864B] sanctos? An nescitis quoniam sancti de hoc mundo judicabunt? Et si in vobis judicabitur mundus, indigni estis qui de minimis judicetis? Nescitis quoniam angelos judicabimus? Quanto magis saecularia? Saecularia igitur judicia si habueritis, contemptibiles, qui sunt in ecclesia, illos constituite ad judicandum. Ad verecundiam vestram dico. Sic non est inter vos sapiens quisquam, qui possit judicare inter fratrem suum, sed frater cum fratre judicio contendit, et hoc apud infideles?»
Occasione hujus judicii incipit agere de judiciis. In quibus multimode peccabant, quod contemptis fidelibus infideles judices adibant, vel stultos judices instituebant, et litigabant atque fraudabant, et alia [Col. 0864C] hujusmodi faciebant. Non solum, inquit, ex hoc reprehensibiles estis, quod fratrem judicandum non judicatis, cum de his qui intus sunt, judicare debeatis, sed etiam ex eo quod ad paganos judices causas vestras ad judicandum transfertis. Nam aliquis vestrum, id est aliquis ex vobis, habens negotium, id est causam contendendi, adversus alterum ex vobis fidelem, audet, id est tam au dacter reverentiam Christianitatis conculcat, ut quaerat judicari apud iniquos, et non apud sancto, id est apud infideles judices, qui non sunt aequitatis amatores, et non apud Christianos, qui sancte et juste vos judicarent. Quasi dicat: In hoc nimis audacter religionem sacram contemnitis, quod vestra negotia quae inter [Col. 0864D] vos debetis judicare, ad iniquos judices defertis. Infideles vocat iniquos, quia leges a Deo hominibus concessas saepe spernebant, vel falsa interpretatione auctoritatem illorum idolis deputabant. Ideo potius suadet apud Dei ministros agere causam, quia illi facilius de timore Dei sententiam legis veram pronuntiant. In hoc peccatis quod ad sanctos negotia vestra judicanda non defertis. Debent enim ipsi et de talibus judicare, quia et de mundo judicabunt. Et utique qui ipsum mundum judicaturi sunt, non indigni sunt ea judicare quae mundi sunt. Et hoc est: An nescitis quoniam sancti de hoc mundo judicabunt? De hoc scilicet mundo, qui in erroribus et nequitiis est, quia est alius superior. De hoc mundo, id est de hominibus qui ad hunc mundum infimum [Col. 0865A] pertinent, sancti judicabunt, quia cum Christo venient ad judicium (Matth. XIX) , et ejus aequitati omnino concordabunt, quando mundanam praevitatem damnabit. Et si in vobis tunc judicabitur mundus, id est actio prava mundi, indigni estis qui de minimis, id est de his terrenis rebus, judicetis. In vobis judicabitur mundus, si in vobis tunc non inventum fuerit opus eorum, qui solum mundum diligunt, si in actione similes mundanis hominibus et perfidis non apparueritis. Et si hoc fuerit, indigni estis nunc judicare de minimis. Ideo cavete ne infidelium et pravorum opera faciatis, adeundo paganos judices, sicut caeteri qui ignorant Dominum. Adhuc probo quod sancti de terrenis judicare possunt. Nam nescitis quoniam angelos apostatas judicabimus? [Col. 0865B] Quanto magis saecularia judicare possumus, quae sunt inferiora? Nos qui supra naturam nostram Dei auxilio servavimus obedientiam, judicabimus illos angelos, qui peccaverunt contra suam naturam, quia concordabimus justitiae Dei condemnantis illos, et ex comparatione nostra damnabiliores apparebunt. Cum enim ipsi qui sublimioris et dignioris naturae erant, et quos nulla fragilitas ab illo summo et incommutabili bono retrahebat, per superbiam sponte sunt lapsi; nos vero imbecilles, quos carnis infirmitas ad peccatum trahebat, et ad inferiora deprimebat, per humilitatem et justitiam omni nisu tetenderimus ad superna, merito damnabuntur atrocius respectu [Col. 0865C] nostri, et consolatio nostra cruciabit illos durius (Sap. V) . Et quia satis rationabiliter ostensum est, nos posse judicare de istis saecularibus igitur si habueritis saecularia judicia, id est de rebus saeculi, contemptibiles illos qui sunt in ecclesia, constituite ad judicandum. Hoc est dicere: Qui minoris meriti sunt in ecclesia, et nullis magnorum donorum virtutibus pollent, ipsi de terrenis negotiis judicent, quatenus per quos magna nequeunt bona, minora suppleantur, et qui penetrare intima nequeunt, saltem necessaria foris operentur, ut ipsi videlicet dispensationibus terrenis inserviant, quos dona spiritualia non exornant. Tales ex vobis ad judicandum debetis constituere, non ad infideles judicia vestra deferre. Et ad verecundiam vestram dico, id [Col. 0865D] est verecundiam habere potestis ex hoc quod dico, scilicet: non est inter vos quisquam sic sapiens, qui possit judicare inter fratrem et fratrem suum, sed potius frater cum fratre judicio contendit, quod est malum, et hoc apud infideles, quod est pejus. Sapientem ex fidelibus vult Apostolus judicem eligi, quia noverat Corinthios tam inconsideratos, ut imperitos forte ex fratribus judices eligerent. Sciebat enim quam tepidi et improvidi in reliquis causis fuerant deprehensi, et licet contemptibiles nominaverit eos, quos ad judicandum institui praecepit, sapientes tamen ipsos nunc vocat. Qua ex re quid colligitur, nisi ut hi terrenas causas examinent, qui exteriorum rerum sapientiam perceperunt? qui autem spiritualibus donis ditati sunt, profecto terrenis [Col. 0866A] non debent negotiis implicari, ut dum non coguntur inferiora bona disponere, exercitatius valeant bonis superioribus deservire. Qui tamen proximorum infirmantium negotia non debent funditus deserere, sed haec aliis quibus dignum est, tractanda committere. Unde Moyses quoque viros ad populum pro se septuaginta constituit (Num. XI) , ut quanto se ab exterioribus causis absconderet, tanto ardentius interna penetraret. Sicque fit ut et summi viri magis ad spiritualia dona proficiant, dum eorum mentem res infimae non conculcant; et rursum in ecclesia ultimi sine bono opere non vivant, dum in rebus exterioribus inveniunt recta quae agant.
«Jam quidem omnino delictum est in vobis, quod judicia habetis inter vos. Quare non magis [Col. 0866B] injuriam accipitis? quare non magis fraudem patimini? sed vos injuriam facitis et fraudatis, et hoc fratribus.»
Propter supradicta posset putari, judicium habere adversus alterum, non esse peccatum, sed tantummodo id extra ecclesiam velle judicari, nisi nunc secutus adjungeret, jam quidem omnino delictum est in vobis quod judicia habetis inter vos. Nam et dominus dixerat: «Si quis voluerit tunicam tuam tollere, et judicio tecum contendere, dimitte ei et pallium (Matth. V) .» Prohibuit ergo suos de saecularibus rebus cum aliis habere judicium. Propter quod et Apostolus nunc dicit hoc esse delictum. Tamen cum sinit in ecclesia talia judicia finiri inter fratres fratribus judicantibus, extra ecclesiam vero [Col. 0866C] terribiliter vetat, manifestum est quod secundum veniam concedatur infirmis. Quanquam enim Christianus litigare non debeat, tamen si grave fuerit et quod contemni non possit, causam ad Ecclesiam deferat, ne et damnum ad praesens et offensionem forte incurrat. Jam quidem, inquit, id est tam cito post baptismi sanctificationem omnino delictum est in vobis, ex hoc solo, quod judicia habetis inter vos, de rebus caducis, cum deberetis exteriora cuncta despicere, ut interna mentium bona possetis servare, et ne quisquam ita hoc excusaret, ut diceret justum se habere negotium, sed iniquitatem se pati quam vellet a se judicii sententia removeri, continuo talibus cogitationibus vel excusationibus [Col. 0866D] occurrit, et ait: Quare non magis, id est non potius, injuriam, id est apertam violentiam injuste vobis illatam, accipitis, id est acceptabilem et gratam habetis, quam ut pacem cum fratre litigando dissipetis? et quare non potius fraudem occultam de vestris rebus factam patimini, quam ut tranquillitatem cordis amittatis judicio contendentes invicem? Per injuriam designatur hic injusta molestia violenter illata, sicut est rapina, percussio, vulnus, turpe convitium, et his similia; fraus vero per astutiam simulatorie et dolose agitur contra eum quem quis decipere molitur. Et quare vos utramque patienter non sustinetis? Sed vos injuriam facitis, qui factam sustinere debuistis; et fraudatis, non fraudem patimini; et hoc fratribus facere non timetis, cum nec [Col. 0867A] inimicis tale quid facere debuissetis. Injuriam facitis dum per injustitiam vestram jurgium generatur coram judicibus; et fraudatis, dum ipsos judices donis corrumpitis; et hoc fratribus facitis, quos vos juvare deberetis, et qui nec suis parcit, quid faciet aliis?
«An nescitis quia iniqui regnum Dei non possidebunt? nolite errare. Neque fornicarii, neque idolis servientes, neque adulteri, neque molles, neque masculorum concubitores, neque fures, neque avari, neque ebriosi, neque maledici, neque rapaces regnum Dei possidebunt. Et haec quidem fuistis, sed abluti estis, sed sanctificati estis, sed justificati estis in nomine Domini nostri Jesu Christi, et in spiritu Dei nostri (Galat. VI, Ephes. V, I Tim. I) .»
[Col. 0867B] Vos injuriam et fraudem fratribus irrogatis, et de nomine Christiano vobis blandimini, quasi per hoc salvandi sitis qui talia facitis. Sed an nescitis quia iniqui, id est illi aequitatem transgrediuntur, faciendo injurias et fraudes et his similia, regnum Dei non possidebunt, quod justis et sanctis Deus promisit? Cavete ergo esse iniqui, ne regnum Dei perdatis, quia nullus iniquus illud possidebit, etiamsi sacramenta Christianitatis habuerit; et praeter illud regnum salus nulla est, quia aut erit quisque in illo regno aut in inferno. Et ideo nolite errare, putantes esse extra regnum salutis locum vel quod Deus per misericordiam suam vos in illud propter solam fidem Christianam introducturus sit, si iniquos vos invenerit. Nam neque fornicarii, qui cum mulieribus [Col. 0867C] non desponsatis concumbunt; neque idolis servientes regnum Dei possidebunt, sed in regno diaboli peribunt, neque adulteri, qui uxores aliorum violant; neque molles, qui seipsos per se inquinant; neque masculorum concubitores, more Sodomitarum; neque fures, qui occulte res alienas auferunt; neque avari, qui timentes quod Deus eis necessaria praebere desistat, congregant ultra modum superflua; neque ebriosi, qui vitium ebrietatis sectantur: neque maledici, id est detractores, qui student mala dicere de fratribus, vel qui eos maledicere non verentur; neque rapaces, qui aliorum res aperte consueverunt diripere: nullus eorum qui tales sunt, possidebit regnum Dei, quia unum quodlibet horum criminum [Col. 0867D] tollit illud regnum. Et vos quidem haec fuistis, id est tales, quoniam haec omnia mala fuerunt in vobis; sed tamen ne desperetis de perceptione regni, quoniam abluti estis in baptismo ab istis, et ideo turpius est si ad ea reditis. Nec solum abluti estis in remissionem peccatorum, sed etiam sanctificati in baptismo per Spiritum sanctum. Nec tantum sanctificati, sed justificati per fidem. Et haec tanta gratiae dona consecuti estis in nomine Domini nostri Jesu Christi, cujus nomen in baptismo super vos est invocatum, et in Spiritu Dei nostri qui replevit aquam baptismi. Utrumque enim invocatio nominis Christi et infusio Spiritus sancti vobis ista concessit; et ideo nolite rursus ad priora mala redire, ne bona [Col. 0868A] haec omnia perdatis. Vel abluti estis lacrymis, et sanctificati melioratione vitae, quam nimirum illos emendatior vita sanctificat, quos per poenitentiam abluens afflictio fletuum mundat. Et justificati estis justis operibus insistentes. Et idcirco cavete rursus crimina committere, ne contingat regnum amittere.
«Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt (infra. X, Eccli. XXXVII) . Omnia mihi licent, sed ego sub nullius redigar potestate. Esca ventui, et venter escis; Deus autem et hunc et hos destruet. Corpus autem non fornicationi, sed Domino, et Dominus corpori. Deus vero et Dominum suscitavit, et nos suscitabit per virtutem suam.»
Quoniam supra dixerat potius ferendum esse damnum quam causas male agere, ne quis putaret [Col. 0868B] sua nullo modo esse repetenda, supponit: Omnia mihi licent, id est omnia mea mihi sunt ad repetendum licita, sed tamen non repetam ea judicio, quia non expediunt ad cursum meum, sed impediunt. Omnia mihi licent ad repetendum jure per judicium, sed ego cum sim liber, sub nullius redigar potestate, id est nolo redigi sub potestate ullius judicis vel testium, supplicando eis ut mihi magis faveant. Ideo non sunt repetenda [Col. 0867D] Locus obscurus. , tamen esca debetur ventri pro quo creata est; et venter escis, quia aliter sustentari non potest; sed Deus et hunc et has destruet, ut neque venter indigeat escis, neque sustentationem ullam ventri praebeant. Dum dicitur: Esca ventri et venter escis, ostenduntur haec quae ad escas pertinent, esse naturae necessaria, et ideo licet ea repeti. [Col. 0868C] Sed non multum pro his laborandum est, quia destruentur, et ideo licet de his fieri judicium vel praetermitti. Esca debetur ventri, sed corpus non debetur fornicationi, et ita judicium praetermitti de hoc non potest, ut vos soletis, qui fornicationem non judicastis. Sed quod dictum est, omnia mihi licent, sed non omnia expediunt, repetamus. Soli enim in illicitis non cadunt, qui se aliquando et a licitis restringunt. Qua videlicet constrictione religatum bene se nunc Apostolus insinuat, dicens: Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt; at ut sua religatione ostenderet in quanta se mentis libertate dilataret, adjunxit: Omnia mihi licent, sed ego sub nullius redigar potestate. Cum enim mens concepta [Col. 0868D] desideria sequitur, servire rebus convincitur, quarum amore superatur. Sed Paulus cui cuncta licent, sub nullius potestate se redigit, quia semetipsum etiam a licitis restringendo, ea quae delectata premerent despecta transcendit. Omnia, inquit, mihi licent, sed non omnia expediunt. Ut ostendit ea licita esse, quae nullo praecepto Domini prohibentur, sic expedit potius esse tractanda non praescripto legis, sed consilio charitatis. Haec sunt quae amplius erogantur saucio, qui curandus ad stabulum Samaritani illius miseratione perductus est (Luc. X) , et ideo dicuntur non a Domino praecipi, quamvis Domino moneantur offerri, ut tanto intelligantur esse gratiora, quanto ostenduntur indebita. Potest ergo [Col. 0869A] licere, et non expedire; expedire autem, quod non licet, non potest. Ac per hoc non omnia quae licita sunt, expediunt; omnia vero illicita non expediunt. Ea itaque videntur mihi licere et non expedire, quae per justitiam quidem, quae coram Deo est, permittuntur, sed per offensionem hominum, ne ob hoc impediantur a salute, vitanda sunt; ea vero non licere, et ideo non expedire, quae sic ipsa justitia vetantur, ut facienda non sint, etiamsi ab eis quibus in notitiam fuerint perlata, laudentur. Quod si ita est, ideo non nisi illicita prohibentur a Domino, ut ea quae licita sunt et non expediunt, non legis vinculo, sed libera dilectionis beneficentia caveantur. Notandum etiam quod Apostolus ista eis praedicens, nihil ab eis accepit, sed labore manuum suarum vixit. [Col. 0869B] Unde et nonnulli eorum putabant illum ideo noluisse stipendium accipere, quia sciret se apostolum non esse. Contra quos nunc dicit: Omnia mihi licent, omnia saeculi quae caeteris apostolis licent, mihi quoque licent, quia licet mihi, sicut illis, accipere sumptus a discipulis. Sed non expediunt omnia quae licent, quia si sumptus licitos acciperem, occasionem accipiendi pseudoapostolis darem. Omnia haec mihi licent, sed ego propter ista stipendia non redigar sub potestate alicujus, ut auctoritatem meam propter sua dona humiliet. Si enim ab his Apostolus quos in tantis vitiis arguebat, acciperet, auctoritatem magisterii concessam sibi a Domino inclinaret. Non enim potest constanter argui a quo accipitur, maxime cum ideo promptus ad dandum sit malevolus, ut sibi [Col. 0869C] humiliet et praedicatorem, et idcirco dicit, Sed ego sub nullius redigar potestate. Pseudo autem apostoli, qui causa quaestus praedicabant, nolebant esse amari peccantibus. Omnia, inquit, mihi licent, sicut et caeteris, ut accipiam stipendia sicut illi, quia esca ventri debetur, et venter escis. Sed tamen non multum curandum de his, quia transitoria sunt, quoniam Deus et ventrem et escas destruet. Neque enim in futuro manducabimus et bibemus, sed illo vescemur pane, qui de coelo descendit, ut perfecte compleatur quod scriptum est: «Panem angelorum manducavit homo (Joan. VI; Psal. LXXVII) .» Escas vero et ventrem destruet, cum occiderit indigentiam satietate mirifica, et corruptibile hoc induerit incorruptionem sempiternam, ut sit salus perfecta [Col. 0869D] in isto corpore, nulla remanente corruptione (infra XV) , nulla succedente defectione, ut nullo cibo corporali fulciatur. Dixi quia venter escis debetur, quibus temporaliter sustentatur. Corpus autem non fornicationi debetur, sed Domino. Sanctus Apostolus contra superfluitatem escarum disputans, consequenter venit ad fornicationem. Etenim superfluitas escarum mater libidinis est, ventremque distentum cibo et vini potationibus irrigatum voluptas genitalium sequitur; atque pro membrorum ordine, ordo vitiorum est. Corpus non debetur fornicationi, sicut venter modificatis escis, quia corpus sine fornicatione potest semper subsistere, venter autem sine cibis non valet subsistere. Et ideo fornicatio est [Col. 0870A] superflua, ciborum autem refectio necessaria. Unde quamvis ad tempus venter escis moderatis debeatur, corpus tamen fornicationi nunquam debetur, sed semper Domino Christo, ut ei serviat; et Dominus Christus debetur corpori, ut ipse sit ei praemium, dans ei participationem immortalitatis suae. Corpus enim Christo dicatum, dono spirituali remunerabitur merito ducis, id est animae. Et gloria corporis Christi dabitur corpori, quod nunc assidue servit ejus praeceptis: et ita Dominus Christus praemium debetur corpori nostro, si corpus nostrum ei subditum in omnibus fuerit. Sed Deus Pater et Dominum Christum suscitavit, et nos similiter suscitabit. Hoc est dicere: Sicut Deus Pater eum qui Dominus est suscitavit, quia in omnibus obedientem [Col. 0870B] reperit; ita corpus nostrum, si eidem Domino fuit usquequaque subjectum, suscitabit, et gloriae ipsius Domini particeps faciet illud; et hoc per virtutem suam, quae Christus est, cui nihil est impossibile. Nam et Dominus Christum suscitavit per virtutem, quae est ipse Christus, id est per potentiam divinitatis ipsius Christi, et nos per eamdem virtutem suscitabit, ut sequamur caput nostrum ad incorruptionem et gloriam, si digna membra sumus. Propter quod recedendum est ab omni fornicatione et immunditia, et insistendum studiis sanctitatis, ut ad tantam gloriam digni simus pertingere.
«Nescitis quoniam corpora vestra membra sunt Christi? Tollens ergo membra Christi, faciam membra meretricis? Absit. An nescitis quoniam [Col. 0870C] qui adhaeret meretrici, unum corpus efficitur? Erunt enim, inquit, duo in carne una (Gen. II; Ephes. V; Matth. XIX; Marc. X) . Qui autem adhaeret Domino, unus spiritus est.»
Vere corpus non fornicationi debet mancipari, sed Domino. Quia an nescitis quoniam corpora vestra sunt membra Christi, qui est caput vestrum, eo quod homo factus est propter nos? Qui si tantummodo humanam animam suscepisset, membra ejus non essent nisi animae nostrae. Quia vero et corpus suscepit, per quod etiam caput est nobis, qui ex anima et corpore constamus, profecto illius membra sunt et corpora nostra. Illius, inquam, membra sunt corpora nostra, propter corpus quod ipse ex genere corporis nostri suscepit, et quoniam ita est, ergo [Col. 0870D] tollens membra Christi, faciam ea membra meretricis per fornicationem? Absit ut hoc faciam. Neque enim tollere Christo membra sua debeo, et dare meretrici. Non enim possunt simul esse et membra Christi et membra meretricis; sed desinunt esse membra Christi, ubi adhaerent meretrici. Nam corpus nostrum quandiu perseverat in sanctimoniae munditia, membrum est Christi. Si vero complectitur meretricem, separatur a Christo, et fit membrum meretricis. Si ergo unusquisque cupiens fornicari vilescat sibi, et in seipso contemnat seipsum, non in se contemnat Christum, sed propter Christi reverentiam, cujus membrum est corpus ejus, contineat se ab hac turpitudine. Magnam enim injuriam, magnumque [Col. 0871A] contemptum Christo faciet, si ei meretricem praetulerit, separans se ab eo et adhaerens scorto. Vere fiunt membra meretricis, qui illi adhaerent. Nam an nescitis quoniam qui adhaeret, id est commiscetur, meretrici, unum cum ea corpus efficitur? Fornicatio enim ambos unum facit, ut quomodo in natura, sic in macula unum sint, dum per illam nequissimae voluptatis adhaesionem duo unum corpus efficiuntur, id est in eodem scelere uniuntur. Vere unum corpus, quia una caro. Erunt enim, inquit liber Genesis, duo in carne una (Gen. II) . Hoc etiam de legitime conjunctis dictum est. Et sicut in legitima copula duo per adhaesionem unum corpus efficiuntur et una caro, ita ut membra istius per consensum et delectationem carnalem fiant [Col. 0871B] illius, sic est etiam in illicita adhaesione. Qui meretrici adhaeret, unum cum ea corpus est; sed qui adhaeret Domino, unus spiritus est cum eo. Diversus quidem natura spiritus hominis est et Spiritus Dei, sed inhaerendo fit unus spiritus ex diversis duobus, ita ut sine humano spiritu beatus sit atque perfectus Dei spiritus, hominis autem spiritus non nisi cum Dei spiritu possit esse beatus. Tam potens vero est haec humana mens, quae est imago Dei, ut ei cujus imago est, valeat inhaerere, quoniam sic ordinata est naturarum ordine, non locorum, ut supra illam non sit nisi ille. Cui cum penitus adhaeserit, unus spiritus erit, accedente quidem ipsa ad participationem naturae, veritatis et beatitudinis illius, non tamen crescente illo in natura, veritate et beatitudine [Col. 0871C] sua. In illa utique cum ei feliciter adhaeserit, immutabile videbit omne quod viderit, et tunc satiabitur in bonis desiderium ejus (Psal. CII) .
«Fugite fornicationem. Omne enim peccatum quodcunque fecerit homo, extra corpus est. Qui autem fornicatur, in corpus suum peccat.»
Ne fiatis unum cum meretrice corpus, sed unus cum Domino spiritus, fugite fornicationem. Non dico pugnate adversus eam; sed, fugite illam, quia cum aliis vitiis potest exspectari conflictus, haec autem fugienda est, quia non aliter melius vinci potest. Ideo viri longe debent esse a feminis remoti, nec etiam mente huic vitio propinquare, si cupiunt victores fieri, et jure debetis hoc malum fugere, quia nullum peccatum in corpus laedit et deturpat, [Col. 0871D] ut fornicatio. Quia omne peccatum quodcunque fecerit homo, id est ille qui ad peccandum ex sua fragilitate pronus est, quoniam de humo factus est, illud peccatum est extra corpus, id est extra maculationem corporis, videlicet ex omnibus aliis peccatis nulla deformitas vel inhonestas infertur corpori. Sed qui fornicatur, peccat in corpus suum, id est contra honorem corporis sui: hoc est, fornicatio intantum polluit corpus ipsum, intantum libidinis aestus accendit, inquantum venenum delectationis illicitae sese per totum corpus diffundit. In aliis etiam peccatis omnia membra non sic idem appetunt, sicut in fornicatione. Et ideo hoc peccato magis homo deformatur, quoniam istud magis quam aliud in corde [Col. 0872A] vagatur, et cuncta membra huic operi mancipantur. Vel omne peccatum quodcunque fecerit homo, extra corpus est, id est in omni appetitu peccati anima est extra naturam corporis, quia in suo sensu remanet, intelligens mala esse quae agit. Sed qui fornicatur, in corpus suum peccat, quoniam in appetitu et operatione fornicationis sic peccat anima, ut redigatur in naturam sui corporis, quia nihil tunc cogitat, nihil sapit, nihil intendit nisi quae carnis sunt. Sic enim totus homo absorbetur ab ipso et in ipso corpore, ut jam dici non possit ipse animus suus esse, sed simul totus homo dici possit caro esse et spiritus vadens et non rediens (Psal. LXXVII) , et ideo videtur Apostolus exaggerare fornicationis malum super caetera omnia peccata, quae, etsi per [Col. 0872B] corpus committuntur, non tamen animum humanum concupiscentiae carnali ita efficiunt obstrictum et obnoxium, sicut in solo opere fornicationis corporalis commiscetur animus et conglutinatur, devictus intantum, ut nihil aliud ipso momento et experimento hujus tam magni flagitii cogitare liceat homini vel intendere, nisi quod sibimet addicit. Unde merito in corpus suum peccare dicitur, quia nusquam sic totus homo corporis ipsius voluptati affigitur, ut in comparatione hujus tanti mali caetera peccata extra corpus esse videantur, etiamsi per corpus exerceantur, quoniam solius fornicationis vis tanta est, ut fornicans imperiosae libidinis conditioni se subdat, propriumque ipsius corporis mancipium pessimum faciat in tempore ipsius immundissimae [Col. 0872C] operationis, ut sicut dictum est, non sit liberum humanae menti cogitare vel intendere aliud, nisi quod agit in ipso corpore, et ita in corpus suum peccat, id est totus in corporis sui voluptatem miserabiliter demergitur in ipsa perpetratione peccati. Haec dicta sunt de speciali fornicatione hujus corporis. Est autem et generalis fornicatio humanae animae, qua non adhaerens quisque Deo, adhaeret mundo. Caeterum Jacobus tales sic increpat: «Adulteri, nescitis quia amicitia hujus mundi inimica est Deo? Quicunque ergo voluerit amicus esse saeculi hujus, inimicus Dei constituitur (Jac. IV) .» Et de hac generali fornicatione mentis, quae omnia in se mala continet, qua non haeretur Deo dum haeretur [Col. 0872D] mundo, recte valet intelligi quod nunc dicitur, quia omne peccatum quodcunque fecerit homo, extra corpus est, qui autem fornicatur, in corpus suum peccat. Quia si non fornicatur anima humana adhaerens mundo, sed casta permanet adhaerens Deo, quaecunque alia peccata vel ignorando, vel negligendo, vel obliviscendo, vel non intelligendo fragilitate mortalitatis potuerit incurrere, extra corpus erunt, id est corporalis et temporalis concupiscentiae malum. Quod si adhaerens mundo longe faciat se a Deo, peccat in corpus suum, quia corporali concupiscentia ad quaeque temporalia et carnalia et carnali sensu et prudentia humanus animus trahitur atque distenditur, serviens creaturae potius quam Creatori (Rom. I) .
[Col. 0873A] «An nescitis quoniam membra vestra templum sunt Spiritus sancti (II Cor. VI; supra III) , qui in vobis est, quem habetis a Deo, et non estis pretio magno (infra IV; I Petr. I) . Glorificate et portate Deum in corpore vestro.»
Item ideo fugienda est fornicatio, quoniam membra vestra corporea sunt templum Spiritus sancti, et hoc nescitis qui fornicari volebatis? Nolite ergo putare quod Deus peccata carnis non curet. Graviter eum offenditis, si templum ejus, id est membra corporis vestri corrumpitis. Quomodo non vultis maculari domus vestras, sic nec Deus domum suam, id est corpus vestrum. Si vobis non parcitis propter vos ipsos, parcite vobis propter Deum, qui fecit vos templum suum. Graviter enim peccatis, [Col. 0873B] si templum ejus quod est in vobis, corrumpitis. Membra vestra templum sunt Spiritus sancti. Verum idem Spiritus apertissime declaratur esse Deus, quia nisi Deus esset templum utique non haberet. Nec minor est Christo, cujus templum sunt corpora vestra, quae sunt membra Christi. Membra corporis vestri templum sunt Spiritus sancti, qui in vobis est tanquam Deus in templo suo, quem habetis a Deo Patre; et ita cavete ne offendatis Spiritum sanctum qui in vobis habitat, et Deum qui dedit vobis hunc Spiritum. Quia templum estis Spiritus sancti, ut ipse in vobis manens, omnia membra vestra gubernet et moveat ad bene agendum; et non estis vestri, ut facere vobis liceat quod vultis; sed estis ejus, qui sanguine suo vos emit, [Col. 0873C] ut voluntatem ejus faciatis. Manifestum est enim, quia qui emptus est, non est sui arbitrii, sed ejus a quo emptus est, ut non suam, sed illius faciat voluntatem. Ideo propensius servite Domino, qui vos emit de manu inimici, ne offensus a vobis, reddat vos eidem vastatori. Vere non estis vestri ad faciendum quidquid placuerit. quia empti estis ad Dei servitium pretio magno, id est sanguine ipsius Domini. Qui sanguis est pretium, non corporea quantitate, sed spirituali virtute et sanctitate magnum, quia nullum fuit in eo peccatum, sed omnis justitia; et ideo membra vestra quae sunt templum Spiritus sancti, et sunt redempta pretio sanguinis Domini, cavete meretrici adjungere ad contumeliam Redemptoris et Spiritus sancti; sed potius glorificate et [Col. 0873D] portate Deum in corpore vestro, id est Spiritum sanctum in templo suo. Glorificare Deum, est secundum ejus legem vivere. Portare Deum, imaginem ejus in rebus bene gestis ostendere. Glorificate Deum bene operando, et portate Deum, jugum ejus super vos tollendo (Matth. II) , et hoc facite in corpore vestro, id est in moderamine corporis vestri, ut nihil in vestro corpore notari possit quod ad Dei contumeliam spectet, quod non ejus gloriam commendet.
«De quibus autem scripsistis mihi, bonum est homini mulierem non tangere. Propter fornicationem autem unusquisque suam uxorem habeat, [Col. 0874A] et unaquaeque suum virum habeat (I Petr. III) . Uxori vir debitum reddat, similiter autem et uxor viro. Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir. Similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier. Nolite fraudare invicem, nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi; et iterum revertimini in idipsum, ne tentet vos Satanas propter incontinentiam vestram. Hoc autem dico secundum indulgentiam, non secundum imperium. Volo autem omnes homines esse sicut meipsum. Sed unusquisque proprium donum habet ex Deo, alius quidem sic, alius vero sic. Dico autem non nuptis et viduis: Bonum est illis, si hic permanserint, sicut et ego. Quod si non se continent, nubant. Melius est enim [Col. 0874B] nubere quam uri.»
Corinthii pravis sensibus pseudoapostolorum exagitati, qui nuptias per hypocrisim (ut puriores caeteris viderentur) spernendas dicebant, epistolam de his apostolo miserunt, ut quid ipse sentiret agnoscerent. Quia enim non oblectabantur hac sententia, ideo praetermissis caeteris, quaesierunt solummodo de nuptiis, et de his quae ad has pertinere videbantur. Inter caetera enim per litteras quaesierunt, utrum post fidem Christi coelibes esse deberent, et continentiae causa quas habebant uxores dimitterent, aut si virgines credidissent, inirent matrimonia. Et cum e duobus ethnicis unus credidisset in Christum, utrum credens relinqueret non credentem. Et si essent ducendae uxores, Christianas [Col. 0874C] tantum accipi juberet, an et ethnicas. Videamus igitur quid ad haec Apostolus rescripserit. Sed ita continuatur littera: Moneo vos glorificare et portare Deum in corpore vestro mundo et sancto. Sed de his de quibus scripsistis mihi, volo vos scire, quia bonum est homini mulierem non tangere. Unde patet quia malum est tangere. Nihil enim bono contrarium nisi malum. Si autem malum est et ignoscitur, ideo conceditur, ne malo quid deterius fiat Simulque animadvertenda est Apostoli prudentia. Non dixit: Bonum est uxorem non habere; sed: Bonum est mulierem non tangere, quasi et in tactu periculum sit, quasi qui illam tetigerit, non evadat. Quemadmodum enim qui ignem tetigerit, statim aduritur, ita viri tactus et feminae sentit naturam suam, ita viri tactus et feminae sentit naturam suam, [Col. 0874D] et diversitatem sexus intelligit. Bonum est non tangere. Sed propter fornicationem vitandam unusquisque suam uxorem legitimam habeat, non concubinam, et unaquaeque virum suum habeat. Solus fornicationis metus facit haec concedi. Velut si quis definiat: Bonum est triticeo pane vesci, et edere purissimam similam, tamen ne quis fame compulsus comedat stercus bovinum, concedo ei ut vescatur et hordeo, non ideo frumentum non habebit suam puritatem, si fimo hordeum praeferatur, sicut nunc fornicationi nuptiae praeferuntur. Nec dixit: Propter fornicationem unusquisque ducat uxorem. Alioquin hac excusatione libidini frena laxaret, ut quotiescunque uxor moritur, toties ducenda sit alia ne [Col. 0875A] fornicemur: et qui continentiam promiserant, vel divinis auctoritatibus uxorem habere non possunt, viderentur ad hanc ducendam relaxari. Sed ait: Unusquisque uxorem suam habeat, suam scilicet, quam habebat antequam crederet. Quam bonum erat uxorem non tangere, et post fidem Christi sororem tantum nosse, non conjugem, nisi fornicatio tactum excusabilem faceret. Uxori vir debitum reddat, similiter autem et uxor viro. Post quam semel sociati sunt conjuges, non licet uni ut se contineat sine voluntate alterius, sed debitum compari reddere cogitur, ne qui incontinens est, cadat in adulterii damnabile flagitium. Acceptabilis autem est Deo sola continendi voluntas ejus, qui continentiam servare vellet, sed propterea debitum reddit ne conjux [Col. 0875B] pereat. Mulier sui corporis potestatem non habet, ut tradat illud alii viro, vel contineat se, sed in viri ejus potestate est corpus ejus. Sed et vir similiter potestatem non habet sui corporis ad aliam mulierem, vel ad continentiam, sed mulier habet illud in potestate. Hic non dominium tollitur viro, sed vitium. In hac enim re sunt ambo pares, ut neuter possit agere de corpore suo quod voluerit, id est de parte corporis qua sexus utriusque carnali sorte discernitur, sed in aliis rebus praeest vir, et quia neuter habet potestatem proprii corporis, ergo nolite fraudare invicem, id est subtrahere alter alteri conjugale debitum, ne dissensio generet adulterium. Quod conjuges coeunt praeter intentionem generationis, [Col. 0875C] non est nuptiarum malum, sed veniale propter nuptiarum bonum, quod est tripartitum, fides, proles, sacramentum: Fides, ne cum alio vel cum alia coeatur. Proles, ut religiose educetur. Sacramentum, ne conjugium separetur. Nolite fraudare invicem, nisi forte ex consensu, id est ex conducto, ad tempus, id est aliquo sacratioris temporis spatio, ut vacetis orationi. Non enim valet infirmitas vestra complere (quod alibi praecipitur) ut sine intermissione oretis (I Thes. V) , quia quotiescunque debitum adinvicem redditis, orare non potestis. Cum ergo semper orandum sit, nunquam esset conjugio serviendum. Sed quia non ad hoc sufficitis, saltem interpositis temporibus vos continete, ut orationi possitis insistere, quoniam orationis suffragio indigetis. [Col. 0875D] Ne enim damnetur talis conjugum vita, deprecatio simplex ad Deum est fundenda; et quamvis munda sint conjugia, tamen etiam a licitis abstinendum est, ut facilius ad effectum deducatur oratio. Nam et in lege sanctificari volentes, ab opere conjugali se continebant ut fierent sanctiores. Cum enim quis etiam concessa non contingit, ostendit se velle quod precatur accipere. Dixi ut propter orationem ad tempus consentiaris invicem servare continentiam, et expleto illius orationis tempore, iterum revertimini in idipsum opus conjugale, quia, etsi culpa est, tamen venialis est propter nuptias, et per hanc fornicatio vitatur (Psal. V) . Concedenda est enim minima culpa, si aliter non potest declinari maxima. Revertimini in ipsum naturalem usum, [Col. 0876A] ne Satanas, id est diabolus vestrae salutis adversarius, tentet vos de fornicatione propter incontinentiam vestram, id est propter hoc quia vos continere non potestis. Si enim continentiam ambo servare possetis, tentatio Satanae timenda non esset, quoniam adversus neutrum ex vobis praevaleret. Dico ut in idipsum revertamini, sed hoc secundum indulgentiam, non secundum imperium, quia hoc vobis indulgetur, non praecipitur; et ideo non peccat qui aliter agit, imo peccat qui sic agit, sed levius. Non enim sine vitio est quod ignoscitur, et non praecipitur. Sed cum in dubiis constringimur, utiliter in minimis subdimur, ne in magnis peccemus. Culpa quippe esse invenitur, quod indulgeri perhibetur; sed quae tanto citius relaxetur, quanto non per hanc illicitum [Col. 0876B] quid agitur, si hoc quod est licitum, sub moderamine non tenetur. Tunc enim solum conjuges sine culpa sunt in admistione, cum non pro explenda libidine, sed pro suscipienda prole miscentur. Sed tamen et alia commistio quae fit pro sola voluptate, veniam accepit propter nuptias. Hoc, inquit, vobis secundum indulgentiam infirmis permitto; sed tamen volo (si possibile sit) omnes homines esse sicut meipsum, id est abstinentes ab omni concubitu, sicut ego abstineo. Sed unusquisque fidelium habet proprium donum ex Deo, alius quidem sic, id est ut sit omnino continens; alius vero sic, id est, ut uxori copulatus nulli alii misceatur. Ubi satis apparet, non tantum continentiam donum Dei [Col. 0876C] esse, sed conjugatorum etiam castitatem. Cum autem dona Dei esse monstrantur, a quo petenda sint, discitur, si non habentur; et cui sint agendae gratiae, si habentur. Conjuncti quidem debitum reddant; sed non nuptis, id est virginibus, dico et viduis, quia bonum est illis, si sic permanserint sicut et ego, id est castae. Postquam nuptis concesserat usum conjugii, et ostenderat quid ipse vellet, quidve concederet, transit ad innuptas et ad viduas, et se ponit exemplum, et felices vocat si sic permanserint. Quomodo diceret: Bonum est innuptis si sic permanserint sicut et ego, nisi esset integer corpore? aut quomodo diceret: volo omnes homines esse sicut meipsum: Si enim uxorem habuit qui hoc dixit, ergo omnes homines uxoratos esse [Col. 0876D] voluit, nullamque virginem esse. Sed absit ut suspicemur illum habuisse conjugem. Sic enim a pueritia fervebat spiritu, ut hujus rei curam non haberet, juvenculus a gratia Dei esset anticipatus. Ideoque vult omnes homines esse virgines sicut ipse est, et innuptas perseverare tales qualis ipse est. Quod, id est sed, si non se continent, id est si viderint se non posse incentiva carnis comprimere, nubant. Ideo autem non se continere valent, quia non toto corde id appetunt, et propterea non merentur adjuvari divinitus. Illum enim Deus adjuvat quem videt tota virtute contendere, nec sinit illum tentari supra vires proprias (infra X) . Quae ergo propter mentis imbecillitatem non possunt continere carnis impulsionem, nubant, ne in barathrum diaboli per fornicationem [Col. 0877A] corruant. Nam melius est nubere quam uri ardore desideriorum carnalium. Sine culpa scilicet ad conjugium veniunt, si tamen necdum meliora devoverunt. Ideo autem melius est nubere, quia pejus est uri. Melius enim ad comparationem deterioris respicit, non ad simplicitatem incomparabilis per se boni, velut si dicatur: Melius est unum oculum habere quam nullum. Uri autem est desideriis carnis aestuare. Cum enim mens calori carnis consentit, uritur. Pati vero desideria et non vinci, illustris viri est et perfecti.
«His autem qui matrimonio juncti sunt praecipio non ego, sed Dominus uxorem a viro non discedere. Quod si discesserit, manere innuptam, aut [Col. 0877B] viro suo reconciliari. Et vir uxorem non dimittat (Matth. IX; Marc. X; Luc. XVI) .»
Innuptis et viduis suadeo ut sic permaneant, sed his qui sunt juncti matrimonio, id est viris-et feminis, qui jam copulati sunt in conjugio non ego praecipio, sed Dominus ipse per Evangelium praecipit uxorem a viro non discedere. Quod, id est sed, si ab eo discesserit ea causa qua Dominus permisit, id est propter fornicationem viri, praecepit eam Dominus manere innuptam, dum vir ejus vixerit; aut si se non continet, reconciliari potius viro suo vel correpto, vel tolerando, quam alteri nubere, sed tamen particeps delicti mariti incorrepti fiet. Et vir uxorem non dimittat, quia si fornicata fuerit, non est uxor legitima, ideoque potest dimitti, et subintelligendum est [Col. 0877C] idem de viro, quod de uxore praemissum est, ut si vir uxorem dimiserit ob fornicationem ejus, maneat inconjunctus; aut si se non potest continere, reconcilietur uxori suae, vel correptae vel tolerandae. Tamen si correpta non fuerit, particeps fiet peccati ejus vir qui eam tenuerit. «Quoniam qui adhaeret meretrici, unum corpus efficitur (supra VI) ,» et ut Salomon ait: «Qui tenet adulteram, stultus est et insipiens (Prov. XVIII) .» Haec de his dicta sunt, qui post acceptionem Christianitatis sociati sunt in conjugio. De illos autem quos fides in conjugio invenerat, subditur:
«Nam caeteris ego dico, non Dominus. Si quis frater habet uxorem infidelem, et haec consentit habitare cum illo, non dimittat illam. Et si qua [Col. 0877D] mulier fidelis habet virum infidelem, et hic consentit habitare cum illa, non dimittat virum. Sanctificatus est enim vir infidelis per mulierem fidelem, et sanctificata est mulier infidelis per virum fidelem. Alioquin filii vestri immundi essent, nunc autem sancti sunt.»
Ubi uterque fidelis est, praecipit Dominus ne dissocientur. Nam caeteris, id est illis qui non ambo sunt fideles, sed unus credidit, alter in infidelitate permansit, ego dico, non Dominus. Si quis frater, etc. Quoniam ab infideli discedere nec prohibet, nec jubet Dominus, ideo ut non discedat: Apostolus dicit, non Dominus, habens utique Spiritum sanctum, in quo dare posset utile et fidele consilium. [Col. 0878A] Quod utique monendum, non jubendum fuit, quia non tanto pondere prohibendi sunt homines facere licita quae non expediant, quanto prohibentur illicita. Cum ergo ait: Ego dico, non Dominus, satis ostendit Dominum non prohibere quod ipse prohibebat. Itaque licitum erat per justitiam, sed etiam licitum non erat faciendum propter liberam benevolentiam, scilicet ut credens relinqueret non credentem, quia fortasse conversurus eum erat ad fidem. Prohibuisset autem Dominus, si esset illicitum. Si quis frater, id est Christianus, habet uxorem infidelem, cui sociatus sit antequam venisset ad fidem, et haec consentit habitare cum illo, id est non abhorret eum propter fidem Christi, nec exsecratur quod Christianus est, non dimittat illam, quia et [Col. 0878B] ipsa postmodum fortasse fiet Christiana, si cum eo fuerit assidua. Jam enim aliquantulum facta est domestica, quod virum patitur Christianum. Et eo modo si qua Christiana mulier habet virum infidelem, cui sociata sit antequam crederet, et hic consentit habitare cum illa, quam scit Christianam, nec ideo adhorret illam, non dimittat virum, quia jam in aliquo domitus est. Hoc non praeceptum, sed consilium est Apostoli et admonitio. Si quis vero aliter fecerit, non erit praecepti transgressor, sed Apostoli consilium non tenebit. Cum autem propter infidelitatem conjux dimitti possit, et juxta Domini sententiam dimitti nequeat nisi causa fornicationis, manifestum est et infidelitatem esse fornicationem. Quia scilicet idololatria, quam sequuntur infideles, [Col. 0878C] et quaelibet noxia superstitio, fornicatio est, Dominus autem permisit causa fornicationis conjugem dimitti (Matth. V, XIX) . Sed quia permisit, non jussit, dedit Apostolo locum monendi, ut qui voluerit, non dimittat infidelem, quia sic forsan fiet fidelis. Potest enim esse multorum occasio lucrandorum, si fideles conjuges in reliquendis infidelibus permissa licentia non utantur. Sanctificatus est enim, id est sanctus effectus est, vir qui erat infidelis, per mulierem fidelem: et sanctificata est mulier, quae prius erat infidelis, per virum fidelem. Credendum est, quia jam provenerat ut nonnulli viri per uxores fideles, et feminae per viros fideles in fidem venirent. Et quamvis non dicens nomina, exemplis tamen [Col. 0878D] hortatus est ad confirmandum consilium suum. Deinde subjecit: Alioquin, id est si dissociaretur conjugium vestrum, filii vestri essent immundi, id est spurii non legali copula nati. Nunc autem sancti sunt, id est mundi, quia vos in vestro conjugio manetis, jam enim erant parvuli Christiani, qui sine auctore uno ex parentibus, sive utroque consentiente, sanctificati erant baptismate. Quod non fieret, si uno credente dissociaretur conjugium, et non toleraretur infidelitas conjugis usque ad opportunitatem credendi. Vel in eo quod dictum est, sanctificatus est vir infidelis, etc., potuit Apostolus per prophetiae spiritum verbo praeteriti temporis uti pro futuro, quoniam postea saepe contigit ut alter per alterum ad fidem converteretur. Alioquin si alter [Col. 0879A] alteri non consentiret, filii vestri essent immundi. Sed nunc sancti sunt, quia de licito conjugio procreati, et sub Creatoris veneratione nati sunt ex majore parte, dum unus ex vobis esset Christianus, et alter ei consentiret. Nam sicut omne quod per dedicationem fit idolorum, immundum est; ita et quidquid sub Dei Creatoris professione fit, sanctum est. Sed quod nunc magis verba Apostoli videntur sonare, et quodammodo cogere, aliqua hic intelligenda est sanctificatio, qua sanctificabatur vir vel mulier infidelis in conjuge fideli, et qua sancti nascebantur filii fidelium [Col. 0879D] Locus obscurus. , sive quia in menstruo sanguine mulieris a concubitu continebat, quicunque vir vel femina id in lege didicerat (nam hoc Ezechiel inter illa praecepta ponit, quae non figurata [Col. 0879B] accipienda sunt) sive propter aliam quamlibet, quae ibi aperte proposita non est, ex ipsa necessitate conjugiorum atque filiorum sanctitatis asperginem. Illud tamen sine dubitatione tenendum est, quaecunque illa sanctificatio sit, non valere ad Christianos faciendos atque ad dimittenda peccata, nisi Christiana et ecclesiastica institutione sacramentis efficiantur fideles; nam nec conjuges infideles, quamlibet sanctis et justis conjugibus haereant, ab iniquitate mundantur, quae a regno Dei separatos in damnationem venire compellit, nec parvuli de quibuslibet sanctis justisque procreati, originalis peccati reatu absolvuntur, nisi in Christo fuerint baptizati.
«Quod si infidelis discedit, discedat. Non enim [Col. 0879C] sevituti subjectus est frater aut soror in hujusmodi. In pace autem vocavit nos Deus. Unde enim scis, mulier, si virum salvum facies? aut unde scis, vir, si mulierem salvam facies, nisi unicuique sicut divisit Dominus?»
Fidelis non discedat ab infideli. Sed si infidelis vir aut mulier discedit odio fidei, discedat, permittatur discedere. Ideo dico, ut detur ei libertas abeundi, quia non est subjectus servituti frater aut soror, id est Christianus aut Christiana, in hujusmodi conjuge ut cogatur fidem dimittere, ne conjugem amittat infidelem. Sed quandiu possunt simul esse in pace, non separentur, quia Deus nos aversos a se vocavit in pace, id est dum essemus invicem concordes; et ideo causa vocationis ejus non debemus [Col. 0879D] pacem rumpere, in qua nos ejus vocatio reperit; sed in ea, si fieri potest, manere, et vere manendum est in conjugali pace, nec expedit discedere, quamvis liceat. Quia unde scis, o mulier, si virum tuum salvum facies, convertens illum ad fidem, sicut jam saepe sanctificatus est vir infidelis per mulierem fidelem? aut unde scis, o vir, si tuam mulierem salvam facies, convertens illam ad Christum per cohabitationem et collocutionem et amicitiam tuam, sicut frequenter sanctificata est mulier infidelis per virum fidelem? Quod enim in aliis jam factum est, forte et in vobis fiet, fortasse enim sunt credituri, qui non abhorrent nomen Christi. Unde, inquam, scis [Col. 0880A] si salvum facies comparem tuum, nisi ita te habeas ad eum sicut Dominus divisit unicuique id est viro praeesse, uxori subesse. Vel, unde scis si eum salvabis, nisi quemadmodum Dominus divisit unicuique quando salvetur, id est praeordinavit quando credat, et sustinet illum donec praefinita hora credulitatis ejus veniat? Sic et tu longanimiter exspecta, ut credat.
«Unusquisque sicut vacavit Deus, ita ambulet, et sicut in omnibus ecclesiis doceo. Circumcisus aliquis vocatus est? non adducat praeputium. In praeputio aliquis vocatus est? non circumcidatur. Circumcisio nihil est, et praeputium nihil est, sed observatio mandatorum Dei (Galat. V, VI) . Unusquisque in qua vocatione vocatus est, in ea permaneat [Col. 0880B] (Ephes. IV) . Servus vocatus es? non sit tibi curae, sed et si potes fieri liber, magis utere. Qui enim in Domino vocatus est servus, libertus est Domini. Similiter qui liber vocatus est, servus est Christi. Pretio empti estis (supra VI; I Petr. I) . Nolite fieri servi hominum. Unusquisque ergo in quo vocatus est frater, in hoc permaneat apud Deum.»
Nolite, inquam, ab invicem separari. Sed sicut Deus vocavit unumquemque ita ambulet qui vocatus est, id est si quando credidit, erat conjugatus vel circumcisus, aut praeputiatus, talis permaneat et post baptismum, sicut ego non solummodo apud vos, sed etiam in omnibus ecclesiis doceo, et ideo tenendum vobis est quod omnes ecclesiae tenent, [Col. 0880C] nisi alium ritum quam omnes ecclesiae tenere malueritis. Vere unusquisque debet ambulare ut vocatus est. Nam circumcisus aliquis vocatus est, id est si jam circumcisus erat quando ad fidem vocatus est, hic non adducat praeputium, id est non ita vivat quasi praeputium adduxerit; hoc est, quasi in eam partem quam nudavit, rursus tegimen carnis attraxerit, et quasi Judaeus esse destiterit, ut scilicet factus Christianus non putet se dignum, quia non habet praeputium, dans gloriam praeputio, quasi valeat aliquid. Sed si et in praeputio aliquis vocatus est ad fidem, et hic non circumcidatur, putans circumcisionem aliquid prodesse. Nam circumcisio nihil est, id est nec prodest, nec obest ad salutem; et praeputium nihil est, [Col. 0880D] nec impedit, nec expedit; sed observatio mandatorum Dei valet ad salutem. Nam sive circumcisus, sive praeputiatus sit quisque, si mandata Dei custodierit, salvabitur; alioquin salvus esse non poterit. Nusquam Apostolus consuetudinem aufert, quae servata non impedit, monet tamen ne in talibus spes salutis ponatur. Unde et dicit ea nihil esse, et post subjungit repetendo praemissam sententiam: Unusquisque in qua vocatione vocatus est, id est in qua conditione vocationi non repugnante, in ea permaneat. Quod ad eas consuetudines vel vocationes vitae retulit, quae nihil obsunt fidei bonisque moribus. Non enim sicut et latro erat quisque cum [Col. 0881A] vocatus est, debet in latrocinio permanere. Dico ut in eadem conditione maneat. Nam si servus vocatus es, mane in eadem servitute. Non sit tibi curae quod servus es, non inde doleas, non inde sollicitus sis, cupiens inde solvi. Sed et si potes liber fieri, magis utere servitute quasi re bona et utili. Servitus enim valet ad humilitatem servandam et ad patientiam exercendam, et qui in his terrenis bene servit intentione servandi justitiam et humilitatem, grande sibi meritum collocat apud Deum non respicientem conditiones hominum, sed mentes et actiones. Ideo quasi bonam rem amplectere servitutem nec putes non posse te placere Deo, si servis homini, quia qui in Domino vocatus est servus, libertus est Domini, id est Dominus Jesus liberavit eum a servitute peccati, [Col. 0881B] quae est deterior. Nam si peccata servos faciunt, cui peccata remittuntur, liber efficitur. Similiter et qui juxta saeculi conditionem liber vocatus est ad fidem, servus est Christi, ut ei serviat operando justitiam, et ita uterque est servus. Superbiam abscindit Apostolus et unitatem facit, ut neque servus pudore conditionis despectum se putet, neque liber inflatione mentis elatus servo se superponat. Vere servus est Christi quisquis ad fidem venit, etiam si liber apud homines judicatur, nam pretio empti estis omnes, id est sanguine Christi, quem pro vobis in cruce fudit, ut vos sibi servos emeret, qui eratis male liberi. Maximum namque crimen est, esse liberum a Deo; maximusque profectus, ex libero fieri servum Dei, et quia vos sibi servos emit, ideo servite [Col. 0881C] illi soli, et nolite fieri servi hominum, ut propter homines postponatis Dei servitium, vel faciatis contra ejus praeceptum. Hi sunt enim servi hominum, qui humanis superstitionibus se subjiciunt; qui tantum hominibus placere cupiunt, et Deo servire negligunt. Sicut antea fideles conjuges monuerat ne recederent ab infidelibus, ita servos quos in servitute fides invenit, hortatus est ne servitutem relinquere curarent. Nunc autem eos qui jam fidem perceperunt et semper liberi fuerunt, monet ut hominum servi amplius non fiant, ne forte retardentur a Dei servitio, si se humano subdiderunt obsequio. Unde et supradictam reiterat sententiam, dicens: Unusquisque ergo frater in quo subauditur statu vocatus [Col. 0881D] est, in hoc statu permaneat apud Deum, id est in domo Dei, quae est ecclesia. Id est si liber erat quando vocatus est, liber maneat; aut si servus, maneat. Non enim vocatio divina conditionem mutat, sed mores. Beatus autem Hieronymus aliter haec interpretatur, et dicit quod ad superiorem disputationem, in qua docuerat Apostolus fidelem ab infidelibus non debere discedere, sed permanere in matrimonio sicut eos invenisset fides, et unum quemque vel caelibem vel maritum ita durare ut esset Christi baptismate deprehensus, infert parabolas circumcisi et ethnici, servi et liberi, et sub metaphora eorum de nuptis disputat et innuptis. Circumcisus aliquis vocatus est? non adducat praeputium. Eo, inquit, tempore quo vocatus es et credidisti [Col. 0882A] in Christo, si circumcisus ab uxore vocatus es et caelebs eras, noli ducere, hoc est noli adducere praeputium, ne circumcisionis et pudicitiae libertatem oneres sarcina nuptiarum. Rursum in praeputio quis vocatus est, non circumcidatur. Habebas, inquit, uxorem cum credidisti? noli fidem Christi causam putare dissidii, quia in pace vocavit nos Deus. Circumcisio nihil est, et praeputium nihil est, sed observatio mandatorum Dei. Nihil enim prodest absque operibus caelibatus et nuptiae, cum etiam fides quae Christianorum est, si opera non habuerit mortua esse dicatur (Jacob. II) , et hac lege virgines quoque Vestae in sanctarum queant ordine numerari. Unusquisque in qua vocatione vocatus est, in ea permaneat. Quando credidit, inquit, sive habebat, [Col. 0882B] sive non habebat uxorem, in eo permaneat quo vocatus est. Ac per hoc non tam virgines coginubere, quam repudia prohibet; et sicut habentibus uxores tollit licentiam dimittendi eas, sic virginibus nubendi amputat facultatem. Servus vocatus es? non sit tibi curae. Sed et si potes liber fieri, magis utere. Etiam si habes, inquit, uxorem, et illi alligatus es, et solvis debitum, et non habes tui corporis potestatem, atque (ut manifestius loquar) servus uxoris es, noli propter hoc habere tristitiam, nec de amissa virginitate suspires. Sed etiam si potes causas aliquas invenire dissidii, ut libertate pudicitiae perfruaris, noli salutem tuam cum alterius interitu quaerere. Habeto paulisper uxorem, nec praecurras morantem, sed exspecta dum sequitur. [Col. 0882C] Si egeris patienter, conjux mutabitur in sororem. Qui enim in Domino vocatus est servus, liber tus est Domini. Similiter qui liber vocatus est, servus est Christi. Reddit causas cur nolit uxores deseri. Idcirco, ait, praecipio ut in Christum de gentilitate credentes inita ante fidem matrimonia non relinquant, quia si uxorem habens credidit, non tanto Dei servitio detinetur, quanto virgines et innuptae, sed quodammodo est liberior, et servitutis illi frena laxantur, et dum uxoris est, ut ita dicam, libertus est Domini, pro quo, qui uxorem non habens credidit, et liber a servitute conjugii vocatus a Domino est, iste vere servus est Christi, non carne, sed Spiritu sancto. Qui enim adhaeret Domino, [Col. 0882D] unus spiritus est. Ac ne forsitan in eo quod supra dixerat servus vocatus es, non sit tibi curae, sed etsi potes liber fieri, magis utere, suggillasse continentiam videretur, infert sententiam quae omnem amputet cavillationem: «Pretio empti estis, nolite fieri servi hominum.» Redempti sumus pretiosissimo Christi sanguine, immolatus est pro nobis Agnus, et aspersi calidissimo rore hyssopi omnem impetum noxiae voluptatis excoximus. Quibus in baptismate mortuus est Pharao et universus ejus suffocatus exercitus, cur rursum Aegyptum quaerimus? et post manna, angelorum cibo, allia et cepe et pepones et carnes varias suspiramus? Haec Hieronymus: Maritorum vero et continentium disputatione [Col. 0883A] praemissa, tandem Apostolus ad virgines venit, et ait.
«De virginibus autem praeceptum Domini non habeo, consilium autem do, tanquam misericordiam consecutus a Domino, ut sim fidelis. Existimo enim hoc bonum esse propter instantem necessitatem, quoniam bonum est homini sic esse.»
De conjugatis dedi praeceptum Domini, quod acceperam ex Evangelio, et subjeci consilium meum. Sed de virginibus non habeo praeceptum Domini, quod vobis proferam, quia Dominus nulla praecepti necessitate virgines coegit sic permanere, sed in arsitrio voluntatis eorum posuit, ut si vellent nuberent, vel virgines permanerent. Nam majoris est [Col. 0883B] mercedis quod non cogitur, sed offertur. Quia si fuisset virginitas imperata, nuptiae videbantur ablatae; et durissimum erat contra naturam cogere, angelorumque vitam ab hominibus extorquere, et quodammodo damnare quod condidit. Si enim virginitatem Dominus imperasset, videbatur nuptias condemnare, et hominum auferre seminarium, unde et ipsa virginitas nascitur. Quae si fuisset imperata, quisquis eam non servaret, damnaretur. Praeceptum Domini de virginibus non habeo, sed consilium do. Quia ubi praeceptum, ibi necessitas est servitutis; ubi vero consilium datur, ibi est arbitrium offerentis- ibi aliud facere non licet, hic autem licet, et ideo plus amat virgines Christus, quia sponte tribuunt quod sibi non fuerat imperatum. Majoris [Col. 0883C] autem gratiae est auferre quod non debes, quam reddere quod exigeris. Consilium do tanquam de praeteritis meis erratibus misericordiam a Domino consecutus, ut deinceps sim fidelis. Vel hanc misericordiam consecutus sum, ut sim fidelis, quia per Dei misericordiam mihi datum est, ut ab infidelitate exemptus sim fidelis; et ideo fidele est consilium quod do, et a Domino est, per cujus misericordiam fidelis sum. Vere do consilium, quia istud, quod existimo bonum esse hoc, id est virginitatem servare. Vel quia fidele possum dare consilium, ergo existimo bonum esse hoc, ut quicunque poterit, virgo permaneat; hoc, inquam, existimo bonum esse propter instantem necessitatem, quae instat conjugia [Col. 0883D] ineuntibus, quia deinceps semper necesse est illis cogitare de temporalibus, et tunc intumescunt uteri feminarum, atque cum maximo dolore parturiunt, et cum grandi labore nutriunt filios; ac deinde accidit frequenter, ut filiis orbentur et maritis, atque reliquum in egestate et calamitate ducant. Sed virginitatis observatio bona est, non solum propter supernam mercedem, sed etiam propter hujusmodi instantem necessitatem. Vel propter instantem necessitatem, quia necessitas instat omnibus, ut se praeparent ad adventum judicis, quod conjuges minus facere possunt, dum curis mundanis occupantur. Propter hujusmodi necessitatem existimo bonum esse in virginitate manere, quoniam bonum est homini sic esse, id est in virginitate, quia non solum [Col. 0884A] in futuro saeculo gloriam, sed et in praesenti requiem et libertatem habet virginitas.
«Alligatus es uxori? noli quaerere solutionem. Solutus es ab uxore? noli quaerere uxorem.»
Dixi quia bonum est homini sic esse, et tamen si alligatus es uxori, noli quaerere solutionem, ut continenter vivas, quia non licet uxorem dimitti nisi causa fornicationis (Matth. V, 19) . Sed si solutus es ab uxore, tunc accipe meum consilium ut non quaeras uxorem. Habet unusquisque nostrum terminos suos, redde mihi meum, et tu tene tuum. Et si alligatus es uxori, ne des illi repudium; si solutus es, ne quaeras vinculum. Ut ego non solvo conjugia, si semel ligata sunt, ita tu non liges, quod solutum est.
[Col. 0884B] «Si autem acceperis uxorem, non peccasti; et si nupserit virgo, non peccavit. Tribulationem tamen carnis habebunt hujusmodi. Ego autem vobis parco.»
Dixi, ne quaeras uxorem. Sed tamen si acceperis uxorem, non peccasti. Aliud est non peccare, aliud bene facere. Non enim male agit qui uorem ducit, sed contra malam fornicationis actionem se munit. Et si nupserit virgo, non peccavit. Non illa virgo, quae se semel Dei cultui dedicavit. Harum enim si qua nupserit, habebit damnationem, quia primam fidem irritam fecit. Virgines enim quae post consecrationem nupserint, non tam adulterae sunt quam injustae (I Tim. V) . Ne autem videretur Apostolus in eo quod dixit: Et si nupserit virgo, non peccavit, [Col. 0884C] rursum caelibes ad nuptias revocare, statim se refrenavit, et aliud inferendo infirmavit, quod concesserat, ac deterruit a nuptiis, dicens: Tribulationem tamen carnis habebunt hujusmodi, id est licet non peccent qui conjugia sortiuntur, tamen levius sine conjugio possunt vivere, quia tribulationem carnis habebunt qui sunt hujusmodi, et nos ignari rerum putabamus nuptias saltem carnis habere laetitiam. Si autem nubentibus et in carne tribulatio est, in qua sola videbantur habere delicias, quid erit reliquum propter quod nubant, cum et in spiritu et in anima et in ipsa carne tribulatio sit? Nam et majores tribulationes hi frequenter ex carne suscipiunt, qui carnis voluptatibus delectantur. Tribulationem [Col. 0884D] habebunt. Sed ego dum consulo vitare hanc, parco vobis, id est nolo vos illam sentire, sed immunes ab ea esse. Vel parco vobis, id est ostendo sic carnis tribulationem, quasi non majora sint propter quae nubere non debeatis.
«Hoc itaque dico, fratres, tempus breve est. Reliquum est ut qui habent uxores, tanquam non habentes sint; et qui flent, tanquam non flentes; et qui gaudent, tanquam non gaudentes; et qui emunt tanquam non possidentes; et qui utuntur hoc mundo, tanquam non utantur. Praeterit enim figura hujus mundi.»
Quandoquidem parco vobis a tribulatione, ut non eam per nuptiarum implicamenta sustinere cogamini, itaque, fratres, hoc dico vobis, quia tempus vitae [Col. 0885A] praesentis breve est; nec adhuc populus Dei propagandus est generatione carnali, sed jam recolligendus regeneratione spirituali, quoniam omnia in brevi finientur. Reliquum est, id est hoc solum restat agendum ut et qui habent uxores, etc. Uxorem namque habet, sed quasi non habens est, qui scit sic debita carnis exsolvere, ut tamen per ea mundo tota mente non cogatur inhaerere. Nam cum Apostolus iste rursum dicat: Qui habet uxorem, cogitat quae sunt mundi, quomodo placeat uxori; ille uxorem habet, quasi non habens, qui sic studet placere conjugi, ut tamen non displiceat Conditori. Flet quoque, sed quasi non fleat, qui sic temporalibus damnis affligitur, ut tamen de aeternis lucris animum semper consoletur. Gaudet vero, sed quasi [Col. 0885B] non gaudeat, qui sic de temporalibus hilarescit, ut tamen semper perpetua tormenta consideret; et in hoc quod mentem gaudio sublevat, hanc continuo pondere providi timoris premat. Uxorem, inquam, habet quasi non habendo, qui sic per illam carnali consolatione utitur, ut tamen nunquam ad prava opera melioris intentionis rectitudine ejus amore flectatur. Uxorem quasi non habendo habet, qui haec transitoria esse conspiciens curam carnis ex necessitate tolerat, sed aeterna gaudia ex desiderio spiritus exspectat. Non flendo autem flere, est sic exteriora adversa plangere, ut tamen noverit internae spei consolatione gaudere; et rursum, non gaudendo gaudere, est sic de infimis animum tollere, ut tamen nunquam desinat summa formidare. Emit [Col. 0885C] autem sed quasi non possidet, qui ad usum terrena praeparat, et tamen cogitatione alta praevidet, quod citius haec relinquat. Mundo quoque utitur, sed quasi non utatur, qui et necessaria cuncta exterius ad vitae suae ministerium redigit, et tamen haec non sinit suae menti dominari, ut subjecta foris serviant, et nunquam intentionem animi ad alia tendentis frangant. Quicunque igitur tales sunt, eis profecto terrena omnia non ad desiderium, sed ad usum adsunt, quia rebus quidem necessariis utuntur, sed nihil habere cum peccato cupiunt. De ipsis quoque rebus habitis quotidie mercedes quaerunt, et plus gaudent bono opere quam bona possessione, Taliter, inquit, agere debetis, praeterit enim figura hujus mundi. Ac [Col. 0885D] si aperte diceret: Nolite constanter mundum diligere, quando ipse non potest quem diligitis, stare (I Joan. II) . Incassum cor quasi manenter figitis, dum fugit ipse quem amatis; et si mundus transit quo universa clauduntur, imo figura et conversatio haec mundi quasi nubes praeterit, inter caetera mundi opera et nuptiae praeteribunt (Matth. XXII; Marc. XII; Luc. XX) . Neque enim post resurrectionem erunt conjugia. Si autem mors finis est nuptiarum, cur necessitatem in voluntatem non vertimus: et quod invitis extorquendum est, cum spe praemiorum offerimus Deo? Praeterit figura mundi, non natura, ut in aliam speciem mundus vertatur, et de hoc veteri coelo ac terra fiat coelum novum et terra nova (Isa. XXV, LXVI; II Petr. III; Apoc. XXI) . Tunc enim [Col. 0886A] figura mundi quotidie senescentis perfecte praeteribit, quando conflagratione mundana elementorum corruptibilium qualitates, quae corporibus nostris corruptibilibus congruebant ardendo penitus interibunt, atque ipsa mnndi substantia qualitates habere incipiet, quae corporibus immortalibus mirabili mutatione conveniant, ut scilicet mundus in melius innovatus, apte accommodetur hominibus etiam carne in melius innovatis.
«Volo autem vos sine sollicitudine esse. Qui sine uxore est, sollicitus est quae Domini sunt, quomodo placeat Deo. Qui autem cum uxore est, sollicitus est quae sunt mundi, quomodo placeat uxori, et divisus est. Et mulier innupta et virgo cogitat, quae Domini sunt, ut sit sancta et corpore et [Col. 0886B] spiritu. Quae autem nupta est, cogitat quae sunt mundi, quomodo placeat viro. Porro hoc ad utilitatem vestram dico, non ut laqueum vobis injiciam; sed ut ad id quod honestum est, et quod facultatem praebeat sine impedimento Dominum obsecrandi.»
Mundi forma praeterit, et haec omnia temporalia. Sed ego volo vos esse sine sollicitudine temporalium, quam habent conjugati, ut possitis libera mente divinis intendere. Nam qui sine uxore est, sollicitus est eorum quae sunt Domini, id est studet jejuniis et orationibus, humilitati ac misericordiae caeterisque virtutibus, cogitans quomodo placeat Deo, faciens ea quae sunt illi grata. Sed qui cum uxore est, sollicitus est eorum quae sunt mundi, ut habeat unde pascat [Col. 0886C] uxorem et filios, id est studet multiplicare divitias, et vineas agrosque fertiles et amplos habere, variamque supellectilem possidere, intendens quomodo per haec placeat uxori, et divisus est, id est in multas partes sollicitudinum miseriarumque distractus. Vel divisus est, quia singulariter Domino non servit, sed partim Domino, partim saeculo. Ex conjugiis quippe terrenae sollicitudines prodeunt, et idcirco vitam coelibem quisque magis debet eligere, ne propter conjugium cogatur sollicitudinibus mundanis intentus esse. Bonum est enim conjugium, sed mala sunt quae circa illud ex hujus mundi cura succrescunt; et ideo nunc Apostolus cum ad caelibatus gratiam instrueret, non conjugium sprevit, [Col. 0886D] sed curas mundi nascentes ex conjugio repulit. Et quemadmodum de viro dictum est, simili modo et de femina constat, quia mulier innupta et virgo cogitat quae Domini sunt. Non omnis innupta et virgo est, quae autem virgo, utique et innupta est. Hinc post mulierem posuit nunc Apostolus virginem, ut mulierem significaret non esse virginem. Quanquam ob elegantiam dictionis potuerit idipsum altero verbo repetere, mulier innupta et virgo; vel certe definire voluisse, quid esset innupta et virgo, ne et meretrices putaremus innuptas, nulli certo matrimonio copulatas. Innupta et virgo cogitat quae Domini sunt. Non jam cogitat temporalia nec cogitat quemadmodum non puniatur a Deo, sed quemadmodum placeat Deo pulchritudine interiore, decore [Col. 0887A] mentis, formositate interioris hominis. Ut nihil aliud esset, et nulla merces amplior virginem sequeretur, sufficeret ei haec sola praelatio, cogitare quae Domini sunt, et ornare se sponso coelesti. Cogitat ut sit sancta corpore et spiritu, id est carne et mente: Nonnullae enim sunt virgines carne, non spiritu, quarum corpus integrum est et anima corrupta. Sed illa virginitas hostia Christi est, cujus nec mentem cogitatio, nec carnem libido maculaverit. Est enim sancta corpore et spiritu. Non quod nupta fidelis et casta et secundum scriptum subdita viro, non sit sancta corpore, sed tantummodo spiritu. Fieri enim non potest ut sanctificato spiritu, non sit sanctum etiam corpus, quo sanctificatus utitur spiritus. Sed ampliorem innuptarum et in corpore [Col. 0887B] et in spiritu sanctificationem Apostolus his verbis intelligi voluit, non corpus nuptarum omni sanctificatione privavit. Minor est enim divina sanctitas ex ea parte curarum, qua mundana cogitatur voluptas. Innupta, id est vidua, et virgo cogitat quae Dei sunt. Sed quae nupta est, cogitat econtrario ea quae mundi sunt, studens quomodo placeat viro. Lege enim maritali contristata, sollicita est quomodo impleat jus maritalis officii, subdita mundanis necessitatibus. Quidquid itaque intentionis animi etiam in his rebus impenderetur quibus placendum esset viro, colligere quodammodo et redigere debet innupta in eam intentionem, qua placendum est Deo. Sed videmus virgines de saeculo cogitare et [Col. 0887C] matrimonio junctas Dominicis operibus studere. His virginibus non imputabitur sanctimonia a Deo, et his nuptis erit merces apud Deum. Similiter et de viris sentiendum est. Apostolus autem his loquitur, qui mira devotione obsequi desiderant coelestibus praeceptis, ostendens quo compendio citius curritur ad Deum, scilicet si coelibem vitam quis ducat, et solis divinis studeat. Qui ne forsitan putaretur onus gravissimum castitatis imponere nolentibus statim subjungit causas suadendi, et ait: Porro hoc dico, continentiam suadeo, ad utilitatem vestram, id est ut majorem apud Deum mercedem acquiratis, et levius in hoc saeculo vivatis, non ut injiciam vobis laqueum, id est non ut invitos vos ad hoc constringam, et laqueus iste sit vobis occasio fornicationis, [Col. 0887D] si incontinentes fueritis, sed suadeo ad id quod honestum, decorum, est, id est sanctum et mundum, ut scilicet, homo sit corpore castus et animo: non quia conjugium sit inhonestum aut turpe, sed quia hoc honestius sit, et suadeo ad id quod praebeat facultatem obsecrandi Dominum sine impedimento, quod non est in conjugio, vel obsecrandi Dominum sine impedimento conjugalis operis.
«Si quis autem turpem se videri existimat super virgine sua, quod sit superadulta, et ita oportet fieri, quod vult, faciat: non peccat, si nubat. Nam qui statuit in corde suo firmus, non habens necessitatem, potestatem autem habens suae voluntatis, et hoc judicavit in corde suo servare virginem suam, bene facit. Igitur et qui matrimonio jungit [Col. 0888A] virginem suam, bene facit; et qui non jungit, melius facit.»
Sicut de virginibus determinavit, sic et de patribus virginum determinat. Ego, inquit, ad caelibatum provoco, quia hoc est honestius et expeditius. Sed si quis habens filiam virginem existimat, id est timet se quandoque videri turpem, id est infamem, super, id est de virgine sua, eo quod sit superadulta, id est ultra pubertatem et ad nubendum jamdiu matura, et ita oportet fieri, id est oportet eam tradi nuptiis, quia non vult se continere, atque in verbis ejus et actibus lascivia notatur, propter vitandum fornicationis opprobrium, faciat pater quod illa vult, id est tradat eam marito, quia non peccat ipse si illa nubat, cum sit jam superadulta et in desiderio [Col. 0888B] nuptiarum. Ideo dico, si ita oportet fieri, non peccat, si eam tradat viro, quia qui non dat, sed in sanctimonia conservat, bene facit. Aliud est autem non peccare, aliud benefacere. «Declina, inquit, a malo et fac bonum (Psal. XXX, 6) .» Illud declinamus, hoc sequimur; in altero vitium, in altero perfectio. Et hoc est, ille praedictus non peccat, id est non facit malum: nam iste de quo subjungo, faciet bonum: Qui firmus, id est constans et immutabilis, statuit in corde suo, id est proposuit in consilio suae rationis servare virginem suam in perseverantia virginitatis, non habens necessitatem tradendi eam viro, cum illa non id optaret, sed habens potestatem suae voluntatis implendae, [Col. 0888C] cum virgo non adversaretur, sed assentiretur huic paternae voluntati ut integra perseveraret, et hoc ille judicavit in corde suo, id est ex judicio mentis bonum esse decrevit, et ex deliberatione rationis instituit servare intactam virginem suam, non tantum non peccavit in hoc, sed etiam bene facit, quia quod Deo gratum est facit. Vel nomine virginis intelligatur caro. Si quis, inquit, considerat virginem suam, id est carnem lascivire et ebullire in libidinem, neque refrenare se potest, duplexque ei incumbit necessitas, aut accipiendae conjugis aut ruendi, quod vult faciat; non peccat si ducat uxorem. Faciat quod vult, non quod debet. Non peccat, si duxerit uxorem; non tamen bene facit si duxerit. Nam qui statuit in corde suo firmus servare [Col. 0888D] virginem suam, id est carnem in virginitate, ille bene facit. Deinde ab utroque, infert Apostolus: Quandoquidem non peccat qui eam tradit viro quam oportet tradi, et bene facit qui eam servat quam potest servare, igitur et qui virginem suam jungit matrimonio bene facit, quia licitum est quod facit; et qui non jungit, cum habeat potestatem voluntatis suae, melius facit, quia apud Deum illi meritum collocat, et a saeculi sollicitudine illam liberat. Nisi illaturus fuisset, melius facit, nunquam praemisisset bene facit. Ubi autem bonum melius est, ibi boni et melioris non unum est praemium. Et ubi non unum praemium. ibi utique dona diversa. Tantum ergo est inter nuptias et virginitatem, quantum inter non peccare et bene facere; imo ut levius dicam, quantum inter [Col. 0889A] bonum et melius. Finita disputatione conjugiorum et virginitatis, et inter utrumque cauto moderamine praeceptorum, ut nec ad dexteram nec ad sinistram diverteret, sed via regia graderetur (I Reg. VI; II Reg. XIV; IV Reg. XXII) , et illud impleret: Ne sis multum justus (Eccl. VII) , rursus monogamiam digamiae comparat; et quomodo nuptias subdiderat virginitati ita digamiam primis nuptiis subjicit, et ait:
«Mulier alligata est legi quanto tempore vir ejus vivit. Quod si dormierit vir ejus, liberata est a lege (Rom. VII) . Cui autem vult nubat, tantum in Domino. Beatior autem erit, si sic permanserit secundum meum consilium. Puto autem quod et ego Spiritum Dei habeam.»
[Col. 0889B] Non est peccatum si virgo nupserit. Sed quae vult nubere, audiat legem cui vult se subdere. Mulier enim alligata est legi quanto tempore vir ejus vivit, nec potest a lege viri solvi ut alteri nubat dum ille vixerit. Haec namque alligatio non solvitur, etiam si per repudium adultera conjux a casto conjuge separetur, nec habet licentiam ut alteri nubat, quandiu sive castus sive moechus vir ejus vivit. Quod, id est sed, si dormierit, id est si mortis somnum gustaverit vir ejus, qui in resurrectione est evigilaturus, liberata est a lege ejus, ut possit alii nubere, si se non possit continere. Si dormierit, liberata est. Non dixit primus aut secundus, nec tertius aut quotuslibet, nec nobis definiendum est, quod non diffinivit Apostolus. Unde nec illas nuptias debemus [Col. 0889C] damnare, nec eis verecundiam numerositatis afferre. Nam nec Dominus in Evangelio ulla suae sententiae significatione damnavit mulierem quae septem viros habuisse dicebatur (Matth. XXII) , nec dixit in resurrectione electorum tales esse non posse. Quapropter nec contra humanae verecundiae sensum audeo, inquit Augustinus, dicere, ut quoties voluerit, viris mortuis, nubat femina, nec ex meo corde praeter sanctae Scripturae auctoritatem, quotaslibet nuptias audeo condemnare. Cui vult nubat, tantum in Domino. Id est ut et sine suspicione turpitudinis nubat, et religionis suae viro nubat. Neque enim vel virgo vel vidua permittitur gentili viro nubere. Dico nubat. Sed tamen beatior erit, si sic innupta permanserit post viri mortem secundum [Col. 0889D] consilium meum. Beatior erit, si vidua permanserit, quia etiam si iterum nupserit, beata esse poterit servando justitiam. Beatior, inquit, erit, si sic permanserit. Continuo subjungit apostolicam auctoritatem, secundum meum consilium. Porro ne auctoritas Apostoli quasi hominis levior videretur, addidit: Puto autem quod et ego Spiritum Dei habeam. Ubi ad continentiam provocat, ibi non hominis, sed Spiritus Dei consilium est; ubi autem nubendi veniam dat, Spiritum Dei non nominat, sed prudentiae librat consilium, ita singulis relaxatis, ut unusquisque ferre potest. Do consilium. Sed nolite hoc velut humanum contemnere, quia puto quod ege sicut alii apostoli, Spiritum Dei habeam. Id est [Col. 0890A] nolite putare quia ex me hoc ipsum sit. Quod dico, Spiritus Dei in me loquitur, quem contemni non expedit. Quod Apostolus dixit: Puto, dubitare videtur; sed ille increpat, non dubitat. Increpat contemptores suos, qui non putabant eum ista loqui per Spiritum Dei. Nam et homines de his rebus quas certas habent, aliquando increpative dubitant, id est verbum dubitationis ponunt, cum corde non dubitent, velut si quis indignetur et dicat servo suo: Contemnis me? Considera, forsitan dominus tuus sum. Sic et Salvator non dubitat, sed increpat, cum dicit Judaeis: «Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi (Joan. V) .» Non dubitative, sed increpative dixit, forsitan.
[Col. 0890B] «De his autem quae idolis sacrificantur, scimus quia omnes scientiam habemus. Scientia inflat, charitas vero aedificat. Si quis autem se existimat scire aliquid, nondum cognovit quemadmodum oporteat eum scire. Si quis autem diligit Deum, hic cognitus est ab eo.»
Ingreditur illos corrigere, qui carnes idolis immolatas edebant, dicentes: Omnis creatura Dei bona est, idolum vero nihil est, et hac imagine magis quam veritate rationis errabant. Nam caeteri qui simplices erant et idiotae, dum viderent istos idolothyta comedere, putabant in illis carnibus aliquid sanctitatis esse, sicque infirmabantur in fide (I Tim. IV) . De nuptiis, inquit, et caeteris quae sunt hactenus tractata, quaesistis et docui: sed de his quae [Col. 0890C] sacrificantur idolis, non fuit opus quaerere, quia de his scitis ut ego, quoniam omnes scientiam istam habemus. Perfectioribus loquitur, qui in sua scientia aliis erant scandalum id est idiotis, quia bene sciebant idolum nihil esse, et nullum Deum praeter Christum esse, ideoque licebat eis quantum ad se, creaturam Dei comedere; sed tamen abstinere debebant, ne fierent infirmis causa offensionis; quod enim illi per hujusmodi scientiam comedebant, alii ignari sub veneratione idoli manducabant. Scientiam habemus tam ego quam vos, quid fieri possit de carnibus immolatis. Sed non valet haec scientia, quoniam inflat, id est facit vos superbire contra ignaros. Sed charitas aedificat infirmos, quae quod [Col. 0890D] eis obesse potest, dimittit; et ideo charitatem habere melius est, non ventosam scientiam. Nam scientia inflat, charitas autem aedificat, quia cum charitas aedificando non erigit, scientia inflando pervertit. Per se enim inutilis est scientia quando sola sine charitate est; sed per charitatem utilis, quando ei charitas adjuncta est. Temperatur enim a charitate, ut non satis mera sit, et inebriet scientem, ut non se extollat. Sicut enim vinum non temperatum ex mistione aquae mentem alienat, sic et superbum facit scientia, nisi charitate fuerit temperata. Tali scientia hi erant inflati, qui quoniam sciebant nihil esse idolum, contra salutem fratrum imperitorum, carnes sacrificiorum edebant, charitatem prae oculis non habentes, quia debuissent carnes [Col. 0891A] contemnere, ne scandalum infirmis facerent. Scientia namque eorum destruebat animos imperitorum fratrum, putantium illic apud idolum aliquam gratiam, quando peritiores fratres interesse ibi et non horrere videbant; et ob hoc ait: Charitas aedificat, ut saluti fratrum studentes, scientiae legibus illic non uterentur, nec scandalum illis facerent. Scientia enim sine charitate inflat, quod vero charitas aedificando impleverit, nihil ibi inane inveniet scientia quod inflet. Scientia, inquit, vos inflat, ut despiciatis caeteros, et ideo non est utilis nec perfecta scientia. Nam si quis vestrum existimat se in hac re aliquid scire, nondum cognovit quomodo debeat scire; et ita non sufficienter scit, quamvis de scientia glorietur, et si scit quod liceat sibi [Col. 0891B] carnibus vesci, non novit quod ipse debet illa scientia sic uti, ne noceat aliis. Ita enim quisque debet scire, ut scientia sua sibi et aliis prosit, non ut noceat. Nam qui per hujusmodi scientiam idolothyta comedit, scientia et comestio ejus ad subversionem infirmorum fratrum, et ad confirmationem infidelium proficit; et ideo non ita scit ut oportet. Sed si quis diligit Deum, ad cujus dilectionem non potest pervenire nisi dilexerit proximum, hic est cognitus, id est probatus et electus ab eo. Dei enim dilectio in proximi dilectione probatur (Rom. XIV) , quia qui studet fratri prodesse, pro quo Christus mortuus est, ostendit se Christum diligere; et ideo dignus est ut Deus illum dignetur cognoscere, qui [Col. 0891C] reprobis dicit: «Nescio vos (Matth. VII, 25) .»
«De escis autem quae idolis immolantur, scimus quia nihil est idolum in mundo, et quod nullus est Deus nisi unus. Nam, et si sunt qui dicantur dii, sive in coelo, sive in terra, siquidem sunt dii multi et domini multi, nobis tamen unus est Deus Pater, ex quo omnia, et nos in illum: et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum (Exod. XX; Psal. LXXXI; Joan. X. »
Quoniam propter interpositionem non potuit exponere quid scirent de escis immolatis, facta interpositione, et ostenso quod scientia sine charitate non sufficit, nec est utilis, sed noxia, redit ad rem, et exponit quid ipsi sciant de carnibus immolatitiis, propter quod licere sibi judicabant eas comedere. [Col. 0891D] Qui de scientia gloriatur, non novit quomodo oporteat eum scire. Sed de escis quae immolantur idolis, scit ipse et nos quod licitae sunt ad comedendum intelligentibus. Vel de escis quae immolantur idolis, scimus, id est scientiam istam habemus, quod scilicet nihil est idolum; et ideo licet escas manducare, quia non sunt ab idolis contaminatae, cum idolum sit nihil. Idolum est simulacrum humana effigie vel belluina seu volucrina factum et consecratum, juxta vocabuli sui interpretationem; εἷδος enim Graece, Latine forma seu species interpretatur: et inde per diminutionem dicitur εἴδωλον, id est formula et quia idolum, ut Apostolus nunc dicit nihil est, idolum facit, qui illud facit, quod non est. Quid est autem quod non est? Species quam non videt oculus, sed [Col. 0892A] ipse sibi animus fingit, verbi gratia, ut si quis humanis membris caput canis vel arietis formet, aut rursum in uno hominis habitu facies duas fingat vel humano pectori postremas partes equi seu piscis adjungat. Haec et his similia qui facit, non similitudinem, sed idolum facit. Facit enim quod non est, nec habet aliquid simile, et idcirco Apostolus dicit: quia nihil est idolum in mundo, id est inter creaturas mundi. Si enim consideremus omnes creaturas, quas Deus fecit, nunquam inveniemus idolum a Deo sic creatum. Materiam quidem ipse creavit, sed stultitia hominum hanc ei formam dedit, ideo secundum hoc quod a Deo non est factum, nihil est, cum omnia Deus fecerit. Nam et malum simili ratione nihil est, quia Deus illud non fecit. [Col. 0892B] Vel ad salutem nihil est idolum, sicut stulti putant qui ideo colunt illud, ut salutem aliquam illis conferat. Sed et quantum ad divinitatem, nihil est idolum, id est nihil divinitatis in se habet, ut coli debeat. Hoc scimus, et quod nullus est Deus nisi unus qui est incommutabilis Trinitas et vere unus tantum (Joan. X) . Nam etsi sunt qui dicantur dii, id est qui nuncupative, non essentialiter dii vocantur quia Deus eis participationem sui per gratiam dedit, sive in coelo, sicut beati angeli; sive in terra, sicut prophetae et apostoli: siquidem sunt dii multi tales, sicut angelici spiritus et sacerdotes: et domini multi sunt illi spiritus, qui vocantur dominationes; et praedicatores, qui nonnunquam in Scripturis appellantur domini: aut etiam saeculares principes, qui [Col. 0892C] dominium exercent super caeteros, quamvis, inquam, sint tales dii et domini, nobis tamen quantum ad cultum pertinet, unus solummodo Deus et Dominus est. Non enim angelos vel homines sanctos, quamvis dii vocentur, colimus ut deos aut dominos. Nobis tamen ad colendum est unus Deus Pater, ex quo sunt omnia, id est ex cujus bonitate et consilio processerunt omnia, et nos fideles in illum respicimus. Bruta namque animalia et infideles homines in terram curvantur et terrena quaerunt; nos vero per fidem et desiderium tendimus in eum, a quo descendimus. Et est nobis ad colendum unus Dominus Jesus Christus, per quem sunt omnia, quoniam sicut et Joannes asserit: «Omnia per ipsum facta [Col. 0892D] sunt (Joan. I) ,» et nos per ipsum sumus non solum homines, sicut et caeteri, sed etiam boni ac sapientes. Ubi et spiritus Patris et Filii similiter colendus nobis intelligitur. Sed quia de diis et dominis loquebatur Apostolus, dixit nobis esse unum Deum Patrem et unum Dominum Filium, quanquam et Filius sit Deus, atque Pater sit Dominus. Ad illa enim duo, id est ad deos et dominos, subjecit ista duo, et idcirco tertium non addidit, id est Spiritum sanctum.
«Sed non in omnibus est scientia. Quidam autem cum conscientia usque nunc idoli quasi idolothytum manducant: et conscientia ipsorum cum sit infirma, polluitur.»
Nos quidem scimus quia nihil est idolum, et quod [Col. 0893A] nullus deus nisi una Trinitas creatrix omnium quam colimus; sed non in omnibus est ista scientia, id est non omnes hoc sciunt, sed nonnulli putant aliquid numinis esse in idolis. Non omnes hoc sciunt, sed potius quidam sunt inter vos, qui usque nunc cum conscientia idoli, id est etiam nunc sicut ante conversionem, putantes idolum esse aliquid, manducant cibum idolo sacrificatum, quasi idolothytum, id est quasi per consecrationem idolo sanctificatum, et in spiritualem potentiam mutatum. Idolothytum enim dicitur, quasi idolo datum. Conscientia illorum est idoli, id est ab idolo possessa, usque nunc, id est etiam postquam ad fidem accesserunt, quia necdum ab errore idoli mentem suam penitus abstraxerunt, et quasi idolothytum, id est quasi idolo consecratum, [Col. 0893B] manducant cibum illum cum reverentia idoli; et sic conscientia ipsorum polluitur contaminatione idoli, non propter cibum, sed propter infirmitatem suam: quia infirma est in fide, dum periclitantur ignari in vestra scientia, dum cibos quos a vobis comedi vident, comedunt exemplo vestro vel auctoritate. Mystice vero Corinthii, quoniam studiosi litterarum Graecarum erant et amatores philosophiae, dogmata philosophorum quasi idolis immolata comedebant (infra X) . Quae tamen fortasse laedere non poterant eos qui plenam scientiam veritatis acceperant. Qui autem in Christo minus eruditi fuerant, si imitarentur eos legentes talia, et illis adhuc studiis operam dantes, vulnerari poterant, et diversorum dogmatum variis erroribus implicari. Sic ergo [Col. 0893C] fieri poterat, ut inde laederentur indocti, unde qui perfectam scientiam habebant, laedi nequibant. Sed quoniam charitas non quaerit quod sibi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant, abstinendum nobis est a tali cibo doctrinae, qui nos solos aedificat et delectat, sed proximos offendit et laedit. Sicut enim sermo qui pietatem et justitiam et veritatem docet, Deo immolatus est, id est Deo consecratus; ita et sermo qui ad impietatem et injustitiam et errorem respicit idolis immolatus est. Et qui eum recipit, quasi idolis immolata comedit. Sed juxta priorem sensum, videamus sequentia.
«Esca autem nos non commendat Deo. Neque enim si manducaverimus, abundabimus; neque si [Col. 0893D] non manducaverimus, deficiemus.»
Infirmi laeduntur nostra comestione. Sed nos non commendat Deo esca illa, quia non ideo placemus Deo, quod escam idolis immolatam comedimus pro eo quod nobis hanc esse licitam novimus, et idcirco respuenda est talis esca. Hac enim contempta, non utique deerit quod edatur. Si autem sumpta fuerit, non abundabit ita ut nihil ultra requiratur. Ac per hoc, ut diximus, abjicienda est, cum sit fratribus scandalum, et nos sine illa possimus vivere. Vel non commendat nos Deo, ut per hanc simus acceptabiliores ei, quia si manducaverimus eam, non idcirco abundabimus in bono, ut sufficiat nobis ad salutem, neque si non manducaverimus, ideo deficiemus, id est non minuetur nostrum meritum apud Deum.
[Col. 0894A] «Videte autem ne forte haec licentia vestra offendiculum fiat infirmis. Si enim quis viderit eum qui habet scientiam, in idolio recumbentem: non ne conscientia ejus cum sit infirma, aedificabitur ad manducandum idolothyta, et peribit infirmus in tua scientia frater, propter quem Christus mortuus est? Sic autem peccantes in fratres, et percutientes conscientiam eorum infirmam, in Christum peccatis. Quapropter si esca scandalizat fratrem meum, non manducabo carnem in aeternum, ne fratrem meum scandalizem (Rom. XIV) .»
Vobis quidem licet edere de carnibus immolatis, quia scitis eas esse creaturam Dei, idolum autem nihil esse. Sed videte ne forte haec licentia vestra fiat offendiculum infirmis in fide, id est ne generet offensionem [Col. 0894B] fratribus, qui adhuc nesciunt idolum nihil esse. Per hoc quod dicit, ne forte, ostendit quod ex licentia eorum potest infirmis fratribus offendiculum contingere et non contingere. Et per hoc innuit, quia ubi nullum est offendiculum alicui, possunt uti licitis; ubi vero est offendiculum, ostendit omnino abstinendum. Cum enim prava aestimatio, in quantum sine peccato valet, ab intuentium mente non tergitur, cunctis mala credentibus per exemplum culpa propinatur. Unde et plerumque contingit, ut qui negligenter de se mala opinari permittunt, per semetipsos quidem nulla iniqua faciant, sed tamen per eos qui se imitati fuerint, multiplicius delinquant; et ideo recte nunc isti qui cibos immundos sine sui pollutione comedere poterant, admonentur [Col. 0894C] ne sua hac comestione scandalum tentationis fratribus infirmis moveant. Nam possunt inde fratribus scandalum facere. Si enim quis infirmus, nondum sciens idolum nihil esse, viderit eum qui habet rectam scientiam, qua novit idolum nihil esse recumbentem in idolio, id est comedentem cum infidelibus carnes immolatas in praesentia idoli, nonne exemplo periti conscientia ignari, cum sit infirma, aedificabitur, id est erigetur ad manducandum idolothyta, id est quasi ab idolo sanctificata, putans illic aliquid gratiae esse, quia peritum fratrem vidit ea comedere nec horrere? Quomodo enim putatis simulacris decipi posse homines, quae a Christianis honorari putant? Nam pagani dicunt in cordibus suis: Quare [Col. 0894D] nos relinquamus deos quos Christiani ibi nobiscum colunt? Et infirmi fratres provocantur, ut non solum ibi manducare, sed et sacrificare desiderent. Idolium est locus in quo idolis immolatur, et infirmus si quemlibet doctum viderit ibi cum infidelibus edere, putabit eum intelligere cibos illos aliquam sanctificationem ab idolo sumpsisse, et tali mente incipiet illos comedere, et ita peribit infirmus frater in tua scientia, quem viderit taliter recumbentem, peribit infirmus, si contra unius Dei fidem comederit de sacrificatis, peribit in tua scientia, id est tua peritia illum occidet, dum a te fieri viderit quod ipse aliter intelligit; et tu eris occasio mortis ejus, propter quem Christus ut redimeret mortuus est. In tua scientia, quam te dicis habere, ut scias quia nihil est [Col. 0895A] idolum, et animo cogitas Deum, et sic recumbis in idolio, in hac scientiae perit infirmus; et ne contemnas infirmum propter vitium in quo infirmus est, audi quia frater est, si firmus es, cura fratris infirmitatem, et ne etiam fratrem contemnas, adjungo, propter quem Christus mortuus est. Quem si vis contemnere, pretium ipsius attende. Considera qui mortuus est propter ipsum, et non negligas Christum propter infirmum, cum infirmum debeas diligere propter Christum. Vos, inquit, exemplo vestro ducitis in errorem infirmos, quod non est leve peccatum. Quia sic peccantes in fratres et exemplo vestri operis percutientes, id est laedentes conscientiam eorum infirmam, peccatis in Christum qui pro illis mortuus est, et cujus membra illi sunt: et ideo nolite [Col. 0895B] hoc peccatum contemnere, si non vultis deleri de libro vitae. Nolite putare quod in homines peccetis tantum, et ideo leve sit, quia taliter in Deum peccatis, cujus membra destruitis. Vel secundum alios codices, in Christo peccatis. Per hoc enim quod charitatis aemuli non estis, qua Christus vos liberavit, peccatis in Christo, non in Christum. Quia juxta hunc sensum, in Christum peccare, est Christum negare; in Christo autem peccare, est in his quae Christi sunt peccare. Nam sicut qui sub lege est, in lege dicitur peccare (Rom. II) ; ita et qui sub Christo sunt, in Christo dicuntur peccare. Et quia per praedictam comestionem peccando in fratres, peccatis in Christum vel in Christo, propter hoc si esca mea [Col. 0895C] scandalizat fratrem meum, id est offendit, et a bono proposito disturbat, non manducabo carnem in aeternum, id est nunquam manducabo carnem ullam, sed semper ab esu carnis abstinebo: non quod esca sit mala, sed ne fratrem meum scandalizem tali comestione. Sic et vos debetis agere. Nam sicut uxorem licet habere, sed si fornicata fuerit, abjicienda est; ita et carnem licet edere, sed si idolis oblata fuerit, respuenda est. In tantum enim charitati studendum est, ut et licita pro illicitis sint abjicienda, ne obsint fratri. Typice autem in eo quod dictum est: Videte ne forte haec licentia vestra, etc. usque, propter quem Christus mortuus est, videtur Apostolus sub aliis verbis dicere: Ne legas philosophos, poetas, oratores, nec in eorum lectione requiescas, [Col. 0895D] ne tali modo fratrem infirmum perdas. Nec nobis blandiamur, si in his quae sunt scripta, non credimus, cum aliorum conscientia taliter vulneretur, et putemur probare, quae dum legimus, non reprobamus. Alioqui quale erit ut aestimemus Apostolum ejus, qui vescebatur in idolio, conscientiam comprobasse, et eum dixisse perfectum, quem sciret de idolothytis manducare? Absit ut ore Christiano sonet Jupiter omnipotens, et mi Hercule, et mi Castor, et caetera magis portenta quam numina.
«Non sum liber? non sum apostolus? Nonne Christum Jesum Dominum nostrum vidi? Nonne opus meum estis vos in Domino? etsi aliis non [Col. 0896A] sum apostolus, sed tamen vobis sum. Nam signaculum apostolatus mei vos estis in Domino.»
Incipit se proponere in exemplum, ut sicut ipse abstinet a licitis pro scandalo fratrum, ita et illi faciant, quasi dicat: Abstinete ab hoc licito propter fratrum utilitatem, quia ego habeo libertatem accipiendi stipendia, et tamen non accipio propter aliorum salutem. Et hoc est quod increpative dicit per interrogationem; non sum liber? id est nonne libertas est mihi data sicut caeteris apostolis, accipere stipendium ex bonis vestris? et non sum, id est nonne sum apostolus, ut et mihi liceat quod apostolis? Vere sum apostolus. Quia nonne Christum Jesum Dominum nostrum vidi in via vel in templo? Acsi dicat: Liber sum accipere, quia sum apostolus. Apostolus sum, [Col. 0896B] quia Christum vidi. Apostolum se comprobat, quia occasione pseudopraedicatorum minus de eo sentiebant, et ad hoc comprobandum dicit se Christum vidisse, quia quidam dicebant illum non esse apostolum, quia nunquam viderat Christum. Sive liberum se dicit, quia nullius aliquid concupivit, nec in adulatione docuit. Apostolus autem est, id est missus a Christo dicente sibi: «Ego ad gentes mittam te (Act. XXII) .» Vidit enim illum non adhuc mortalem, sed jam clarificatum, quando constitutus est ab ipso apostolus, ut per hoc patesceret dignitas apostolatus ejus. Vere inquit, sum apostolus, quia vos estis opus mei apostolatus. Nonne enim vos opus meum estis in Domino? id est nonne ego apostolus [Col. 0896C] hoc operatus sum, ut vos sitis in Domino? Etsi aliis, id est Judaeis non sum apostolus, vobis tamen sum, qui per me credidistis. Qui de Judaeis crediderant, et legem adhuc carnaliter observabant, hunc esse negabant apostolum, quia ipse libera voce praedicabat legem amplius carnaliter non oportere servari. Caeteris enim apostolis propter scandalum ab hac re dissimulantibus, hic aliter docere videbatur, et ideo ab illis Judaeis non recipiebatur. Vobis, inquit, sum apostolus. Nam signaculum, id est signum et indicium apostolatus mei vos estis per me credentes in Domino. Hoc est, forma apostolatus mei quasi similitudo sigilli expressa in vobis apparet, dum habetis ea, quae alii fideles per alios apostolos habent.
[Col. 0896D] «Mea defensio apud eos qui me interrogant, haec est.»
Haec scilicet defensio, quam dixi, est mea apud eos qui me interrogant, utrum sim apostolus, id est ostendo illis fidem et religiosam vestram conversationem, quam me docente consecuti estis, sicque per opera defendor esse apostolus contra eos, qui hoc negabant de me; et ita per vos apostolus esse comprobor apud illos qui inde dubitabant, ideoque non convenit ut et vos inde dubitetis.
«Nunquid non habemus potestatem manducandi et bibendi? Nunquid non habemus potestatem sororem mulierem circumducendi, sicut et caeteri apostoli et fratres Domini et Cephas? Aut solus [Col. 0897A] ego et Barnabas non habemus potestatem hoc operandi?»
Ideo supra dixi me esse liberum, quia nunquid ego et mei non habemus potestatem manducandi et bibendi quae nostra sunt? Habemus utique hanc potestatem, sicut caeteri apostoli. Potestatem habemus a Christo, non jussionem hujus rei, quia Dominus permisit, non jussit praedicatoribus, ut acciperent sumptus, ut si qui eos non acciperet, majorem inde mercedem acquireret (Matth. X; Luc. IX, 10) ; sicut et virginitatem laudavit, non praecepit, ad cumulum gloriae eorum qui eam servaverint (Matth. XIX) . Et nunquid non habemus potestatem circumducendi nobis sororem mulierem? in praedicatione, id est Christianam et sanctam mulierem, ut ministret [Col. 0897B] nobis de facultatibus suis? Nunquid non possumus haec facere si volumus, quemadmodum caeteri apostoli et fratres Domini et Cephas? id est Jacobus Alphaei et Thadaeus, qui fuerunt cognati Salvatoris, hoc est ex sorore virginis Mariae, et Petrus qui est princeps apostolorum? Nam nec ipse Petrus refutabat sumptus oblatos a feminis, sicut nec Dominus refutaverat (Matth. XIII; Marc. VI) . Mulieres enim desiderio doctrinae coelestis ministrabant eis et sumptus et servitia, ut non indigerent his quae ad necessitatem vitae hujus pertinent. Ideo plus erat mulieres circumducere, quam ab auditoribus alimenta percipere, quia mulieres indumenta et quaeque necessaria praebebant (Luc. VIII) . Nec omnino reprehensibile [Col. 0897C] judicabatur hoc, maxime apud Judaeos. Et haec, inquit, potestas nonne et nobis est concessa sicut caeteris apostolis? Aut solus ego et Barnabas, quia placet nobis ex labore manuum nostrarum vivere, non habemus potestatem hoc operandi? id est hoc faciendi, scilicet stipendia sumendi, et mulieres circumducendi? Nos duo soli non possumus hoc agere, cum omnes hoc agant? Non reprehendit alios, sed eorum more sibi probat licere quod eis erat licitum. Putabant enim nonnulli Corinthiorum, quod non liceret ei sumptus accipere sicut caeteris, quoniam de labore suo vivebat, et inde minoris eum dignitatis aestimabant, nec apostolum esse credebant, dicentes apud se: Quia si esset apostolus, stipendia sumeret, ut omnes apostoli. Contra quos ipse nunc [Col. 0897D] loquitur, ostendens se esse apostolum et potestatem habere sumendi stipendia, sed nolle sumere, et ne coapostolos reprehendere videatur quia abstinet, subjungit:
«Quis militat suis stipendiis unquam? Quis plantat vineam, et de fructu ejus non edit? Quis pascit gregem, et de lacte gregis non manducat.»
Per has similitudines humanae consuetudinis ostendit rationabiliter, quia sibi et aliis praedicatoribus licet accipere sumptus. Nam et ipsi spiritualiter Christo regi militabant, et ideo a Christianis plebibus tanquam a provincialibus stipendia sumebant. Ipsi Ecclesiam quasi vineam plantabant, et idcirco de fructu ejus merito comedebant. Ipsi gregem ovium Christi doctrina veritatis pascebant, et ideo jure de [Col. 0898A] gregis lacte, id est de cibis ejus temporeis accipiebant. Paulus tamen qui haec loquitur, suis stipendiis militabat, et de fructu vineae a se plantatae non edebat, nec de lacte potabat gregis quem pascebat. Nullam enim in praesenti vita retributionem sumere volebat, ut in futuro saeculo plenam de omnibus mercedem reciperet. Qui praemissis similitudinibus, subdit:
«Nunquid secundum hominem haec dico? An et lex haec non dicit? Scriptum est enim in lege Moysi: Non alligabis os bovi trituranti (Deut. XXV; I Tim. V) . Nunquid de bobus cura est Deo? An propter nos utique haec dicit? Nam propter nos utique scripta sunt. Quoniam debet in spe qui arat, arare, et qui triturat, in spe fructus [Col. 0898B] percipiendi.»
Dico quia miles debet a rege stipendia consequi, et agricola de fructu vineae carpere, et licet humanis similitudinibus utar, nunquid tamen haec dico secundum hominem? id est nunquid sequor in his humanam similitudinem? An et lex Dei haec quae dico non dicit? Utique dicit haec eadem. Scriptum est enim in lege Moysi (Deut. XXV) : Non alligabis os bovi trituranti, id est non prohibebis praedicatorem vivere de praedicatione. Concordare monstrat supradictas rationes divinae sententiae, ut intelligamus quia non sine causa respuit accipere sumptus, quando tot documentis ostendit et dandum et accipiendum esse. Sed ne ad litteram accipiatur haec sententia, subjungit: Nunquid de bobus cura est Deo? Quod non [Col. 0898C] sic intelligitur, tanquam non ipse pascat animalia bruta, et volatilia, quae non serunt, neque metunt, neque congregant in horreum; sed quia ei cura non est praecepto monere hominem, quomodo bovi suo consulat. Nunquid ergo de bobus cura est Deo, ut de his in lege praeciperet? An propter nos utique qui sumus boves ejus, haec dicit? Nos enim trituramus, id est in area mundi serris notrae praedicationis comminuimus paleas infidelitatis et vitiorum, et separamus ab eis grana fidei caeterarumque virtutum, vel credentes ab infidelibus tanquam a paleis grana discernimus. Et ideo justum est ut non prohibeamur ex area, quam trituramus, cibos sumere. Nam propter nos utique sunt haec scripta in [Col. 0898D] lege. Et vere propter nos spirituales boves. Quoniam ille qui arat, id est qui corda subjectorum vomere praedicationis ad fidem aperit, debet arare in spe, id est sperans fructum sui laboris consequi. Non quod haec sit ejus intentio, ut propter ejus exspectationem, id est temporalis cibi praedicet, sed quod certus sit non defore sibi victum, si in praedicatione laboraverit. Similiter et qui triturat, id est grana discernit a paleis, hoc est virtutes a vitiis, debet hoc agere in spe percipiendi fructus stipendiorum. Historialiter quidem fit trituratio, quando boves aut equi super segetes collectas et in area collocatas, missi fuerint ad eas conterendas et grana excutienda, sicut moris est in quibusdam regionibus. Praedicatores autem quando infidelium corda scindunt [Col. 0899A] ac vomere praedicationis excolunt, et ad suscipiendum fidei semen arant, tunc demum terram ad semen gratiae accipiendum praeparant, et ab inculta solitudine, id est ab incredulorum multitudine separant; et qui prius arant in conversione, postea triturant in instructione, quia per assiduam correctionem et instructionem non localiter, sed moraliter bonos a malis sequestrant. Tamen et ante fidem trituratio fit, cum ab infidelibus quis per susceptionem fidei separatur, atque post fidem, cum in ipsa Ecclesia fit inter bonos et malos quaedam moralis discretio per praedicantium instructionem, et de hac Ecclesia loquitur nunc Apostolus, quae fit quando alii respuunt, alii corriguntur, aliis in pejus proficiunt.
[Col. 0899B] «Si nos vobis spiritualia seminavimus, magnum est si nos carnalia vestra metamus? (Rom. XV.) Si alii potestatis vestrae participes sunt, quare non potius nos? Sed non usi sumus hac potestate, sed omnia sustinemus, ne quod offendiculum demus Evangelio Dei.»
Adhuc probat per rationes, quia licet stipendia sumere. Si nos, inquit, seminavimus vobis, id est inchoavimus primi vestris mentibus spargere spiritualia, id est quae a Spiritu sancto data sunt, et vestrum spiritum vivificant, ut fructificent in vobis sicut in bona terra, magnum est si metamus ad sustentationem nostri corporis vestra carnalia stipendia? Quasi dicat: Non est magnum, sed minimum, si tradentes vobis aeterna, percipiamus a vobis temporalia. [Col. 0899C] Item a minori, probat hoc ipsum. Si alii, inquit, sunt participes vestrae potestatis, id est tam potenter utuntur vestris rebus ut vosipsi, quare non potius nos id agimus, qui vestrae salutis causa fuimus? Quae sunt autem spiritualia quae seminavit, nisi verbum et ministerium sacramenti regni coelorum? Quae vero carnalia, quae sibi licere metere dicit, nisi haec temporalia quae vitae atque indigentiae carnis indulta sunt? Quae potenter ab eis sumebant etiam alii, qui non eis primo Evangelium annuntiaverant, sed ad eorum ecclesiam idipsum praedicantes postea venerant. Unde subjecit: Si alii potestatis vestrae participes sunt, id est potestatis quae praedicatoribus concessa est in vos, ut utantur bonis vestris, cur non potius nos? Vel istos alios intelligamus [Col. 0899D] pseudo apostolos, qui bona eorum devorabant, cum nihil utile eis contulissent. Ecce, inquit, probatum est, quia potestatem habemus sumendi stipendia. Sed tamen non usi sumus hac potestate, id est non accepimus sumptus ut poteramus. Tunc enim quis utitur sua potestate, quando quidquid pertinet ad illum, accipit, et a nullo suae potestatis vult abstinere debito. Nos vero non ita fecimus, sed omnia sustinemus, id est famem et sitim et nuditatem libentissime toleramus, ne demus aliquod offendiculum Evangelio Christi, id est ne per nos Evangelium impediatur currere. Minus enim curreret ad cor vestrum, si suspicaremini nos illud praedicare propter commodum terrenum. Vel si dedissetis [Col. 0900A] nobis aliquid, putaretis forsitan vos emisse licentiam praedicandi, et nobis minueretur libertas arguendi. Vel si debitos sumptus acciperemus, jam pseudoapostoli nostro exemplo libere acciperent, et sic in praedicatione durarent. Aut si mulierem circumduceremus, inde posset oriri non bona suspicio. Talibusque modis impediretur cursus evangelicae praedicationis.
«Nescitis quoniam qui in sacrario operantur, quae de sacrario sunt, edunt? et qui altario deserviunt, cum altario participant? Ita et Dominus ordinavit his qui Evangelium annuntiant, de Evangelio vivere (Matth. X; Luc. IX, X) .»
Iterum redit ad probationem, modisque omnibus etiam atque etiam commendat, quid sibi liceat et [Col. 0900B] tamen non faciat. Licitum est, inquit, mihi sumptus ex praedicatione sumere, sicut ministrantibus apud Judaeos in sanctuario licet de rebus sanctuarii vivere, quia et naturalis ratio hoc habet, ut unusquisque inde vivat, ubi laborat. Nam nescitis quoniam hi qui in sacrario, id est in tabernaculo vel templo operantur sicut ministri et artifices, edunt ea quae sunt de sacrario, id est quasdam oblationes quae offeruntur in eo pertinentes ad ipsos? et nescitis quia qui altario deserviunt, sicut sacerdotes et levitae, participant cum altario? id est partem accipiunt de his quae offeruntur in altari, et sicut antiquo more apud Hebraeos antiquos haec fiebant, ita et Dominus Jesus ordinavit in Novo Testamento, id est rationabiliter disposuit, his qui Evangelium annuntiant, [Col. 0900C] id est praedicant, de Evangelio vivere, id est victum habere, ut expeditiores sint, cum de corporali cibo solliciti non fuerint. Hoc ordinavit, id est tali ordine disposuit Dominus, ut dantes spiritalia, sumerent carnalia, quando dixit: «In eadem domo manete, edentes et bibentes quae apud illos sunt, dignus est enim operarius mercede sua (Luc. X) .» Non quod ideo quisque debeat evangelizare ut manducet, sed ideo manducare ut evangelizet. Nam qui propterea evangelizat, ut manducet, vilius habet Evangelium quam cibum. Postquam vero multis similitudinibus et exemplis atque rationibus et auctoritatibus ostendit Apostolus sibi licere necessaria sumere, subjungit, dicens:
[Col. 0900D] «Ego autem nullo horum usus sum. Non autem scripsi haec, ut ita fiant in me. Bonum est enim mihi magis mori, quam ut gloriam meam quis evacuet. Nam etsi evangelizavero, non est mihi gloria. Necessitas enim mihi incumbit. Vae enim mihi est, si non evangelizavero. Si enim volens hoc ago, mercedem habeo; si autem invitus, dispensatio mihi credita est. Quae est ergo merces mea? ut Evangelium praedicans sine sumptu ponam Evangelium, ut non abutar potestate mea in Evangelio.»
Tot, inquit, exemplis et auctoritatibus constat me licenter posse stipendia sumere. Sed tamen ego non sum usus aliquo horum exemplorum vel auctoritatum sive rationum, ut facerem quod facere his posse [Col. 0901A] demonstror, id est ut ex praedicatione sumptus et alimenta perciperem. Nullo horum usus sum. Sed nec uti volo, quia non ideo scripsi haec licere mihi, ut ita nunc fiant in me, id est ut amodo mihi necessaria quaeque dentur a subditis; et si ego propter aliorum salutem a debitis sumptibus et necessariis omnibus abstinui et abstineo, saltem tanto exemplo vos ab immolatis carnibus abstinete, ne multos fratrum praecipitetis in interitum. Ob hoc etiam noluit Apostolus accipere sumptus, ne esset forma mercenariis et pseudoapostolis. Erant enim jam multi, qui occasionem habere cupiebant acquirendi terrena [ al., stipendia] et vendendi Evangelium, quibus eam volens imputare, victum manibus suis quaesivit. Sed et propterea noluit a discipulis stipendium vel [Col. 0901B] aliud quid sumere, ne per hoc acciperent fiduciam delinquendi, et vigor evangelicae auctoritatis in illo torpesceret. Parcebat etiam in hoc illis, ut non esset eis onerosus, si de bonis eorum viveret. Nolo, inquit, ut haec ita fiant in me. Nam magis bonum est mihi mori, id est magis opto mori quam sustinere ut quis dando evacuet gloriam meam, quam pro hac abstinentia habere volo in Christo apud Deum, compatiens infirmis, dum nihil ab eis sumo. Vere taliter evacuaretur et inanis fieret. Nam si ideo evangelizavero ut haec ita fiant in me, id est: Si propterea evangelizavero, ut ad illa perveniam, et finem Evangelii in cibo et potu et vestitu collocavero, non est mihi gloria apud Deum, sed ex eorum numero sum, de quibus dictum est: «Quia receperunt [Col. 0901C] mercedem suam (Matth. VI) .» Et quare non est mihi gloria? Quia necessitas sustentandae hujus vitae incumbit mihi, ut ideo evangelizem, quia unde vivam non habeo, ut acquiram temporalem fructum de praedicatione aeternorum. Sic enim jam necessitas in Evangelio erit, non voluntas. Et vere necessitas incumbit, quia vae mihi est si non evangelizavero, id est malo meo non evangelizabo, quia fame cruciabor, et unde vivam non habebo. Vere non est gloria evangelizare pro corporis necessitate. Nam si hoc ago volens, hoc est sine ulla vitae hujus fulciendae necessitate, apud Deum habeo mercedem gloriae sempiternae. Sed si invitus, id est cogente necessitate id facio, dispensatio est mihi credita, ut aliis dispensem [Col. 0901D] Evangelium ad profectum eorum, ego autem mercedem illam apud Deum gloriosam non habeam? Hoc enim loco talis dispensator intelligitur, qui alienum dispenset, unde ipse nihil accipiat. Dispensatio est mihi credita tanquam invicto servo, ut tanquam alienum erogem, et nihil inde capiam praeter cibaria, quae non de participatione regni, sed ad sustentaculum miserae servitutis dantur extrinsecus. Et quia si volens evangelizo, mercedem apud Deum habeo, ergo quae est merces mea, quam de praedicatione habere cupio, cum nullam inde mercedem terrenam recipere velim? Haec scilicet est merces mea, ut ego Evangelium praedicans sine sumptu, ponam in cordibus hominum Evangelium, id est ut non sit credentibus sumptuosum Evangelium, ne putent ad [Col. 0902A] hoc sibi evangelizari, ut id evangelistae quasi vendere videantur. Hanc mihi eligo mercedem, ut gratis ponam in auditorum mentibus Evangelium, ut non abutar in Evangelio potestate mea, qua Dominus concessit accipiendo stipendia, ne quod impedimentum generem Evangelio. Si enim stipendia sumerem, unde Evangelium impediretur et tardius iret, jam meae potestatis abusio fieret, quoniam sumendo illa, contra hoc ad quod potestas ipsa fuit mihi concessa, facerem. Hactenus multifarie demonstravit licere sibi sumptus accipere, quos tamen non accipiebat. Jam vero quia infirmitati hominum compatiens a debitis sumptibus abstinebat, ostendunt sequentia, cum dicit:
«Nam cum liber essem ex omnibus, omnium me [Col. 0902B] servum feci, ut plures lucrifacerem. Et factus sum Judaeis tanquam Judaeus, ut Judaeos lucrarer: his qui sub lege sunt, quasi sub lege essem, cum ipse non essem sub lege, ut eos qui sub lege erant, lucrifacerem: his qui sine lege erant, tanquam sine lege essem, cum sine lege Dei non essem, sed in lege Christi essem, ut lucrifacerem eos qui sine lege erant. Factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacerem. Omnibus omnia factus sum, ut omnes facerem salvos. Omnia autem facio propter Evangelium, ut particeps ejus efficiar.»
Hanc, inquit, solam mercedem in hac vita quaero, ut gratis ministrem cunctis Evangelium. Nam cum essem liber ex omnibus, id est cum sic ab omnibus essem separatus, ut nihil illis deberem, nec ullius [Col. 0902C] merita me possent ad hoc deducere, ut illis verbum vitae ministrarem, sponte me inclinavi ut a Domino exaltarer, et me servum omnium feci, sicut ipse Dominus dixerat: «Quicunque voluerit in vobis primus esse, erit omnium servus (Matth. XX; Marc. IX) .» Liber eram ex omnibus, id est nulli quidquam debens, cum nihil ab aliquo suscepissem, unde sibi obnoxius essem ad exhibendam servitutem; et tamen pro Christo me feci servum omnium, ut commodis omnium deservirem; et hoc ideo, ut plures ad fidem convertendo lucrifacerem, id est lucrum eos praedicationis meae facerem, et idcirco me modificavi omnibus. Quia factus sum Judaeis tanquam Judaeus, id est ita compassus sum eorum caecitati [Col. 0902D] et miseriae, ac si Judaeus essem, et in eadem caecitate et miseria cum eis detinerer. Hoc est dicere: Quantum dolorem ac sollicitudinem haberem de infidelitate et ignorantia et morte mea, si rem ipsam sicut esset animadvertere possem, tantum habui de Judaeis, ut Judaeos lucrarer, id est ut sic ad fidem eos adducerem, subveniens eis sicut mihi subvenire vellem, et his qui sub lege sunt, id est Samaritanis vel praedictis Judaeis factus sum, quasi sub lege essem, id est misericorditer eis condolui, et eos a jugo servitutis eripere laboravi, sicut mihi recte vellem condoleri et me eripi, si unus ex illis essem. Ita per compassionem misericordiae factus sum eis quasi sub lege essem, cum ipse non essem sub lege serviliter, id est cum eam non servarem [Col. 0903A] carnaliter, ut tam pia condescensione lucrifacerem, id est lucrum Christo acquirerem eos qui sub lege erant. Nequaquam doctor egregius ut quasi Judaeus fieret, ad perfidiam erupit, nec quasi sub lege esset, ad carnale sacrificium rediit; sed condescendendo appropinquavit infidelibus, non cadendo, ut videlicet singulos in se suscipiens, et se in singulos transfigurans compatiendo colligeret, et impenderet illis ea quae impendi sibi ab aliis recte voluisset; et tanto unicuique erranti concurreret, quanto salutis ejus modum ex propria consideratione didicisset. Non rediit ad carnale sacrificium, ut illud exhibendo putaret se aliquid justificationis aut salutis inde consequi. Alioqui propter vitandum scandalum, Hierosolymis veterem sacrificiorum morem servavit (Act. XXI) . Neque simulando fecit hoc, ut nonnulli putaverunt, sed secundum liberam sententiam suam qua dicit: «Circumcisus qui vocatus est?» (supra VII) non adducat praeputium, id est non sic vivat quasi praeputium adduxerit, sicut alio loco dicit: «Circumcisio tua praeputium facta est (Rom. II) .» Secundum hanc sententiam fecit illa, quae non intelligentibus et parum attendentibus finxisse putatus est. Judaeus enim erat, et circumcisus vocatus, noluit adducere praeputium, id est noluit ita vivere ac si circumcisus non esset. Hoc enim jam in potestate habebat, et sub lege quidem non erat, sicut illi qui eam serviliter custodiebant, sed tamen in lege Christi, quae est et ipsa quam Judaei tenebant, erant, ut libere adimpleret eam. Qui vetera ejus sacramenta [Col. 0903C] inter Judaeos celebrans, hoc modo illa usque ad certi temporis dispensationem a Deo jussa esse commendavit, et a sacrilegis sacris gentium distinxit. Nam et in hoc factus est Judaeis tanquam Judaeus, et sub lege positis tanquam sub lege esset, quia hoc Hierosolymis fecit, et alibi Timotheum circumcidit (Act. XVI) , et a cibis quos lex prohibet abstinuit inter Judaeos, ac semper apud eos de lege et prophetis disputavit, asserens eorum testimoniis adventum Christi. Qui universa haec et his similia idcirco faciebat, ut eos qui de lege erant, Christo acquireret, non ut aliquid justificationis jam in illis caeremoniis aestimaret. Qui et subjungit: His qui sine lege erant, id est gentilibus, factus sum tanquam sine lege essem, [Col. 0903D] cum non essem sine lege Dei, sed essem in lege Christi, ut lucrifacerem eos qui sine lege erant. In eo quippe factus est gentilibus tanquam gentilis, quod praeputium recipit, quod indifferenter permisit vesci cibis quos damnant Judaei, quod eis assensus est secundum physicas rationes mundum esse factum a Deo, et hujusmodi condescensionibus. Notandum quod Judaeos sub lege dicit esse, se autem in lege, paganos vero sine lege. Aliud est autem esse sub lege, et aliud in lege. Qui enim sub lege est, secundum legem agitur; qui vero in lege est, secundum legem agit, et ille servus est, hic autem liber. Qui vero sine lege est, ab omni servitute divina alienus est, ut sicut onager in solitudine (Job XXIV: Jer. II) praesentis saeculi male liber vivat. Utrisque autem, [Col. 0904A] id est eis qui sub lege, et illis qui sine lege erant, se testatur Apostolus congruisse per misericordiam scilicet et compassionem, non per versipellem simulationem, id est ut eo modo subveniret carnali Judaeo vel pagano, quomodo sibi ipsi si hoc esset, subveniri tecte voluisset, portans utique eorum infirmitatem in compassionis similitudinem, non fallens in mendacii fictione, sicut continuo sequitur et dicit: Factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacerem. Hinc enim loquebatur, ut etiam omnia illa superiora diceret. Sicut ergo quod factus est infirmis infirmus, non erat mendacium, sic et caetera quae praemisit. Quam enim dicit infirmitatem suam erga infirmos fuisse, nisi compatiendi eis in tantum, ut ne videretur venditor Evangelii, et verbi [Col. 0904B] Dei cursum apud imperitos in malam suspicionem decidens impediret, nollet accipere quod ei jure Dominico debebatur? Eo enim ipso factus est infirmus, quo potestate sua uti noluit. Tam misericordi scilicet indutus affectu, ut cogitaret quemadmodum secum agi vellet, si et ipse ita infirmaretur, ut posset de illis per quos sibi Evangelium praedicaretur, si eos videret sumptus accipere, quasi mercimoniorum nundinas suspicari. Sic ergo illis qui corde infirmabantur, factus est infirmus compassione misericordiae, non simulatione fallaciae. Nam et qui ministrat aegroto, fit tanquam aegrotus, non cum se febres habere mentitur, sed cum animo condolentis cogitat, quemadmodum sibi serviri vellet si ipse aegrotaret. Juxta quem sensum universaliter subjungit: [Col. 0904C] Omnibus omnia factus sum, ut omnes facerem salvos. Quasi dicat: Quid diutius per partes enumerarem singula? Breviter comprehendo, omnibus omnia factus sum, id est quasi omnium sectarum essem. Omnibus omnia factus est, non mentientis actu, sed compatientis affectu, id est non omnia mala omnium fallaciter agendo, sed aliorum omnium malis omnibus tanquam si sua essent, misericordis medicinae diligentiam procurando. Cogitabit enim, ut homo, in eis vitiis etiam se esse potuisse, unde cupiebat alios liberare; et ita subveniebat illis, sicut sibi vellet subveniri, si ipse in eisdem vitiis esset. In se enim personas omnium pie transfigurans, ex semetipso discebat qualiter unicuique misereri debuisset, [Col. 0904D] quatenus hoc singulis impenderet, quod sibi ipse, si ita esset, impendi recte voluisset. Ita, inquit, me contempero omnibus, non quod mihi errores et vitia eorum placeant, sed omnia haec praedicta facio conformans me unicuique propter Evangelium, ut particeps ejus efficiar, id est ut particeps fiam bonae intentionis, quam habet Evangelium erga salutem hominum. Vel omnia quae dixi facio erga singulos quosque propter Evangelium, ut possim eis illud dulciter inferre, et ego fiam particeps remunerationis ejus.
«Nescitis quod hi qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium? Sic currite ut comprehendatis. Omnis enim qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet. Et illi [Col. 0905A] quidem ut corruptibilem coronam accipiant, nos autem incorruptam.»
Idcirco omnia facio propter Evangelium, quia non aliter ero particeps ejus. Necesse enim mihi est ut omnia quae facienda sunt, faciam, et ab omnibus a quibus abstinendum est, abstineam, quoniam aliter Evangelii coronam et remunerationem habere non potero. Quod evidenter apparet in hac similitudine quam nunc propono. Nullus enim in stadio bravium accipit, nisi qui omnia quae facienda sunt fecit, et hoc omnes mundana consuetudine potestis scire. Quia an nescitis quod hi qui currunt in stadio, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium? Licet enim omnes ibi sint in cursu et labore similes, tamen omnes inaniter currunt, praeter illum solum [Col. 0905B] qui accipit bravium, quod est praemium cursus. Stadium autem constat centum viginti quinque passibus. Sed hoc loco, sive minus, sive magis longitudinis habeat, vocatur stadium illud viae spatium, per quod usque ad metam quamdam solebat fieri cursus, ut postquam veniretur ad metam, esset standum. Unde stadium a stando nomen accepit. Bravium autem genus est palmae, vel praemium quod currentibus proponitur. Omnes currunt, sed unus qui currendo caeteros vincit, accipit bravium, quia fecit omnia quae pertinent ad cursum, et abstinuit ab omnibus quae impediunt. Sic et ergo bravium supernae remunerationis adipisci non potero, nisi omnia quae currentibus facienda sunt fecero, et ab omnibus quae contraria sunt abstinuero. Similiter [Col. 0905C] et unusquisque vestrum de se sentiat et legitime currat. Nam omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium. Currunt enim Judaei, currunt haeretici, currunt nonnulli Christiani qui ad vitam non sunt praedestinati, quia omnes isti in fine praemium sperant se adepturos, et ad illud tendunt per vitae praesentis stadium. Sed unus praedestinatorum Christianorum populus qui legitime currit accipit bravium, quoniam sola unitas eorum qui sunt corpus Christi palmam consequitur, et quia non omnes qui currunt accipiunt bravium, ideo sic currite faciendo quae ad cursum pertinent, et vitando quae impediunt, ut comprehendatis illud. Cautos et expeditos vos esse convenit in currendo, ne forte contingat [Col. 0905D] non comprehendere praemium ad quod curritis. Non enim omnes comprehendunt illud. Currite credendo, sperando, desiderando, bene operando, corpus affligendo, orando, amando, et quibusque bonis studiis insistendo. Ita quidem est de his qui currunt. Sed de his qui pugilantur audiamus. Nam cursor quisque festinat ad bravium, sed omnis qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet, id est omnis pugil qui in certamine pugnat, ab omnibus se abstinet, id est ab escis et caeteris quae impediunt agonem, id est certamen. Sic et omnis Christianus qui in arena hujus mundi contra diabolum luctatur, ab omnibus quae Christianum ad terram implicant debet abstinere. Nam et ideo chrismate sumus uncti, quia luctatores sumus effecti; et propterea sicut [Col. 0906A] ilii qui in arena luctantur, nudi sunt, ita et nos a mundanis rebus spoliati esse debemus, ut amando nihil possideamus in hoc saeculo, quia nec maligni spiritus, contra quos est nobis lucta, quidquam in eo proprium possident. Nudi ergo cum nudis, id est nihil possidentes cum nihil possidentibus luctari debemus, si eis succumbere nolumus. Armis tamen virtutum indui studeamus, quibus et protegamur, et adversarios feriamus. Sicque pugiles et luctatores imitemur, qui se intantum ab omnibus agoni suo noxis abstinent, ut et nocturnam pollutionem, quae per somnum accidere solet, diligenter cavere studeant, ne per hanc molliores in certamine fiant. Et illi quidem abstinent, et pugilantur ut corruptibilem coronam ex floribus contextam cum laude et mercede [Col. 0906B] cito perituram accipiant; nos autem ob hoc abstinemus et pugnamus ut incorruptam, id est aeternam percipiamus coronam, et idcirco diligentiores esse debemus, quibus non terrenis et marcentibus floribus, sed aeterna conserta gemmis in modum regii diadematis corona spiritalis servatur.
«Ego igitur sic curro, non quasi in incertum: sic pugno, non quasi aerem verberans. Sed castigo corpus meum et in servitutem redigo ne forte, cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar.»
Seipsum proponit Apostolus caeteris in exemplum. Quandoquidem, inquit, in stadio vitae praesentis est nobis cursus et certamen, atque victori proposita est incorruptibilis et aeterna corona, igitur ego, qui, [Col. 0906C] sicut supra dictum est, omnia propter Evangelium facio, sic curro, id est tam legitime, tam alacriter, tam expedite cursum boni operis exsequor, ut non quasi in incertum tendam, quia certus sum de corona. Ille enim currit in incertum, qui talia facit, ut ex quibusdam sperare, et ex quibusdam possit desperare. Sed ego ex omnibus quae post conversionem feci, certitudinem bonae spei tenens, non curro velut in incertum, sicut illi qui currunt ad saeculare bravium, nec si poterunt illud accipere sunt certi, ego sic pugno contra diabolum, u t non sim quasi aerem verberans, id est non inaniter pugno sicut ille, qui jactat ictus incassum, et pro hoste ferit aerem. Scilicet non verbis, sed rebus contendo, [Col. 0906D] quia non sum de illis praedicatoribus, qui dicunt et non faciunt (Matth. XXIII) . Quantumcunque enim praedicator fundat verba, gladius oris ejus non pervenit usque ad laesionem hostis, sed vox inanis et otiosa reputatur, si ipse praedicationi suae contrarius existat. Quia qui aliter facit quam praedicat, suspectos facit audientes ut de promissis dubitent; et ideo malum de cordibus eorum non valet expellere, nec hostem qui in eis habitat, laedere. Ego autem non vacuos ictus verborum in adversarium jacto, sed ut illum possim laedere, castigo jejuniis et afflictionibus corpus meum, ut et exemplum abstinentiae dem aliis: et ideo non quasi aerem verberans pugno, quia dum carnem restringo, ipsis abstinentiae meae ictibus non aerem, sed diabolum verbero; [Col. 0907A] et dum hoc quod intra me est subjicio, extra positum adversarium ferio. Corpus vero castigare, est jejuniis reprimere illud, et ea illi dare, quae ad vitam proficiant, non ad luxum. Corpus meum per abstinentiam castigo, ne per lasciviam insolescat, et in servitutem illud redigo, ut non perficiat suam, sed spiritus voluntatem: et in omnibus serviat spiritui, non repugnet. Ideo sic corpus refreno, ne forte si aliter egero, contingat quod adhuc contingere potest, quandiu sum in hac mutabili vita, scilicet ne cum ego aliis praedicaverim, et in partem electionis illos per doctrinam meam adduxerim, ipse male videndo efficiar reprobus, id est a Deo reprobatus, et a gaudiis coelestibus quae praedico, alienus. Certe jam de hoc Apostolo voce Dominica dictum fuerat, [Col. 0907B] «quoniam vas electionis mihi est (Act. IX) ,» et tamen adhuc ipse castigans corpus suum, metuit ne reprobetur, licet supra dixerit, sic curro, non quasi in incertum. Ita enim certus est de praemio, ut timeat illud amittere: et ita metuit amittere, et certus sit de eo. Et cum iste quem Deus vas electionis esse testatur, sic metuat reprobus fieri, quid de nobis miseris erit, qui nullam adhuc Dei vocem de electione nostra audivimus, et jam in otio quasi de securitate torpemus? Omnia enim quae nunc de se dixit, ideo locutus est, ut nos similiter agere suo exemplo doceret, scilicet ut sic strenue cursum recti operis ageremus, quatenus de perceptione futuri praemii spem certam haberemus; et sic cum antiquo [Col. 0907C] hoste pugnaremus castigantes corpora nostra, ut non aere, sed ipsum hostem certis ictibus abstinentiae nostrae feriremus, ne forte per subrepentia vitia reprobi adhuc efficeremur, et reprobationem adhuc posse contingere, probat exemplo Judaeorum, cum subjungit:
«Nolo enim vos ignorare, fratres, quoniam patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes mare transierunt, et omnes in Moyse baptizati sunt in nube et in mari, et omnes eamdem escam spiritalem manducaverunt, et omnes eumdem potum spiritalem biberunt (Num. IX; Exod. XIII, XIV, XVI, XVII) . Bibebant autem de spiritali consequente eos petra (Num. XX) , petra autem erat [Col. 0907D] Christus. Sed non in pluribus eorum beneplacitum est Deo, nam prostrati sunt in deserto (Num. XIV) .»
Hoc namque exemplum de priori populo ideo proponit, ut in Christianorum populo nullus in eo solo confidens quo baptizatus est, et escam ac potum corporis et sanguinis Domini percepit, putet sibi Deum parcere si peccaverit; sed tunc omnia haec cognoscat sibi profutura, si Deo humiliter obedire perseveraverit. Quasi dicat: Currere et pugnare sicut ego debet omnis Christianus, quandiu in stadio vitae mortalis est: et metuere, ne post omnia bona quae divinitus accepit, fiat adhuc reprobus, nec perveniat ad bravium pro quo currit, sicut videmus quod Hebraei qui nos praefiguraverunt, post transitum maris [Col. 0908A] et coelestem escam, quia Deum peccatis suis offenderunt, ad terram promissionis velut ad propositum bravium pervenire non potuerunt. Nolo enim vos ignorare, id est nolo ut ignoretis, o fratres, quoniam patres nostri, id est Hebraei antiqui institutores nostrae fidei et moralitatis, omnes tam boni quam mali cum egrederentur de Aegypto, priusquam mare transirent, fuerunt sub nube (Num. IX; Exod. XIII) , quae non sinebat exercitum Aegyptiorum ad eos accedere, et significabat praesidium supernae protectionis, et omnes pariter mare transierunt (Exod. XIV) , in quo persecutores eorum perierunt, et omnes in Moyse, id est in ducatu Moysi baptizati sunt in nube et in mari, quia submersis hostibus suis erepti sunt a morte, quod nobis praestat baptismus: et purgati [Col. 0908B] sunt a peccatis prioribus, ut ultra non imputarentur illis: et mundati ab ignorantia Dei, quae premebat omnes gentes, ut idonei forent accipere divinam legem. Baptizati sunt, quia signum baptismi acceperunt, quod tantumdem valuit eis credentibus, quantum valet nobis ipse baptismus, et deinde omnes similiter boni ac mali manducaverunt eamdem escam spiritalem (Exod. XVI) , id est manna spirituali virtute paratum. Omnes eamdem escam comederunt, quia non aliam salvandi et aliam perituri manducaverunt, sed omnes eamdem. Simili modo et omnes biberunt eumdem (Exod. XVII) , non diversum, potum spiritalem, id est aquam de petra productam spirituali gratia. Manna enim et aqua illa dicuntur [Col. 0908C] nunc spiritualis cibus et potus, quia non mundi lege, sed Dei virtute sine elementorum commistione ad tempus creati sunt, habentes in se figuram corporis et sanguinis Domini. Unde et manna vocatum est panis angelorum, quia virtute qua angeli subsistunt creatum est, significans eum qui ait: «Ego sum panis vivus qui descendi de coelo (Psal. LXXVII; Joan. VI) .» Vel eamdem escam corporis Christi, quam nos in pane manducamus, ipsi manducaverunt in manna; et eumdem potum sanguinis Christi, quem nos ex calice bibimus, ipsi biberunt ex petra, et ideo spiritualem manducaverunt eamdem quam et nos, corporalem vero alteram. Quia visibilem escam spiritualiter intellexerunt, spiritualiter esurierunt, spiritualiter gustaverunt, ut spiritualiter [Col. 0908D] satiarentur. Nam et nos accepimus visibilem cibum, sed aliud est sacramentum, aliud virtus sacramenti. Similiter potum spiritualem perceperunt eumdem quem et nos, nam corporalem alium. Sed hunc spiritualem potum non undecunque bibebant, sed de spiritali petra, id est de Christo. Sicut enim cibus et potus ille fuit spiritualis, simili ratione fuit petra spiritualis, quae potum manavit spiritualem. Bibebant de petra consequente eos, id est satisfaciente desideriis eorum, quoniam consecuta est eos abundantia suae largitatis, prius siti confectos, et ad Moysen clamantes, dum satiavit eos sic, ut amplius tunc non quaererent potum. Vel sequebatur eos per desertum petra spiritalis, quia ubi deficiebat eis humanum suffragium, aderat Christus. Qui ideo sequebatur, [Col. 0909A] ut ubi homo defecisset, ille subveniret. Non enim petra, sed Christus aquam dedit. Qui et nunc similiter suos per subsequentem gratiam comitari non desistit post baptismum, velut post maris transitum. Bibebant de petra, sed petra erat Christus. Non est dictum, petra significabat Christum; sed, petra erat Christus, quia sic solet loqui Scriptura, res significantes tanquam illas quae significantur, appellans. Omnia enim significantia videntur quodammodo earum rerum quas significant gerere personas; et ideo tanquam hoc esset, dictum est, petra erat Christus; quod utique per substantiam non hoc erat, sed per significationem. Propter firmitatem, petra dictus est Christus. Qui duobus lignis crucis affixus, profudit ex suo latere sacramenta [Col. 0909B] nostrae salutis, quibus interior sitis nostra potaretur: sicut petra illa bis percussa, dedit aquam unde populus ille satiaretur; gemina enim percussio, duo ligna crucis significat. Ecce omnes pariter haec omnia Dei beneficia consecuti sunt, sed non omnes pariter ad salutem pervenerunt. Quia non in pluribus eorum beneplacitum est Deo, id est plures eorum non bene placuerunt Deo post haec omnia, sed graviter displicuerunt; quod inde patet, quia prostrati sunt in deserto (Num. XI, XIV) , nec pervenerunt ad terram promissae haereditatis. Caveamus itaque ne et nobis similiter contingat. Omnia enim illa beneficia quae ipsi divinitus acceperunt, spiritualiter sunt eadem quae et nos accepimus. Aegyptum namque interpretari novimus afflictionem, vel [Col. 0909C] affligentem, vel comprimentem, sive tenebras, et saepe poni in imagine hujus saeculi, a quo spiritualiter recedendum, ne simus jugum ducentes cum infidelibus (II Cor. VI) . Quod fit per primum calorem fidei. Sic enim quisque Jerusalem coelestis fit civis idoneus, cum primum huic saeculo renuntiaverit, quomodo ille populus in terram promissionis induci non potuit, nisi prius ab Aegypto recederet. Sed sicut ille non inde discessit, nisi divino praesidio, ita nemo corde ab hoc saeculo avertitur, nisi Dominicae misericordiae munere praeventus et adjutus. Quem et nubes protegens comitatur, quae procul arceat exercitum Aegyptiorum sequentium, quia catechumenus per fidem quam recipit, habet gratiam [Col. 0909D] Dei obumbrantem velut nubem, quae non sinit ad illum accedere pristinam consuetudinem vitiorum, quae diabolo instigante, subsequitur illum, sed in aqua baptismatis exstinguitur velut in mari Rubro. Apte enim per mare Rubrum baptismus designatur, sanguine Christi consecratus. Mors enim Aegyptiorum in mari, significat abolitionem peccatorum in baptismo. Israelitae transeuntes, praesignant eos qui nunc baptizantur, et tali mysterio patres illi omnes de Aegypto egressi fuerunt sub nube, et omnes mare transierunt, ac in Moyse baptizati sunt in nube et in mari. Moyses Christum significat, nubes Spiritum sanctum, mare aquam baptismi. Dicuntur ergo in Moyse baptizati in nube et in mari, velut si dicerentur in Christo baptizati in Spiritu [Col. 0910A] sancto et aqua. Postea ducti sunt per desertum. Similiter et nunc baptizati omnes, nondum perfruentes promissa patria regni coelorum, sed quod non vident sperantes, et per patientiam exspectantes, tanquam in deserto sunt. In quo pascuntur manna, et potantur aqua de petra, id est corpore et sanguine Christi. Nam sicut ille populus ante transitum maris non potuit manna comedere, sic nemo valet ante baptismum corpus Redemptoris accipere. Deinde sicut Hebraeis data est lex, ita fidelibus ostenditur sublimitas scientiae charitatis Christi. Sed qui post haec omnia criminaliter peccaverint, ad coelestem patriam non pervenient, nisi congruam egerint poenitentiam; sicut Judaei qui propter culpas suas ad terram promissionis non pervenerunt, sed in deserto perierunt, [Col. 0910B] etsi enim in aliquibus, non tamen in pluribus eorum beneplacuit Deo. Communia fuerunt omnibus illis sacramenta, sed non communis gratia. Ita et nunc baptismus nobis omnibus communis est, sed non virtus baptismi, commune nobis est sacramentum corporis et sanguinis Domini, sed non communis virtus sacramenti. Non ergo solis sacramentis confidamus, quia his solis ad regnum coeleste non perveniemus, si bona operari neglexerimus, aut si Salvatorem more veterum offendere non timuerimus.
«Haec autem in figura facta sunt nostri, ut non simus concupiscentes malorum sicut et illi concupierunt (Num. XI) ; neque idololatrae efficiamini, sicut quidam ex ipsis, quemadmodum scriptum [Col. 0910C] est: Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere (Exod. XXXII) .»
Judaei post maris transitum, post angelicum cibum et spiritualem potum, quia graviter Deum offenderunt, ad promissam haereditatem non pervenerunt, sed in deserto perierunt. Sed haec quae de illis narrantur, facta sunt tunc in figura nostri, qui eramus futuri, quoniam in illis praefiguratum est quod nos si post baptismum, si post Dominici corporis et sanguinis cibum et potum similiter peccaverimus, ad coelestem patriam non perveniemus; sed in hoc saeculo maligno morientes, ad poenas inferni ducemur, quas poenae illorum praesignabant. Caveamus igitur similiter offendere, ne talia patiamur in veritate, [Col. 0910D] qualia illi pertulerunt in imagine. Haec enim, ut dictum est, facta sunt in figura nostri, ut nos metu poenarum, quae illis acciderunt, corrigamur, ut nos simus concupiscentes malorum, id est concupitores vitiorum, sicut et illi concupierunt, per concupiscentiam enim desideraverunt cibos Aegypti, quos reliquerant dum manna pascerentur coelitus misso, et pro esu carnium flentes murmuraverunt. Caveamus et nos illecebras gulae, ventrisquae ingluviem, ne similibus epularum concupiscentis pereamus. Neque idololatrae efficiamini manducantes in idolio, sicut quidam ex ipsis, manducantes coram vitulo. Neque idololatrae efficiamini, id est non aedificetis ad idololatriam exemplo vestri infirmam fratrum conscientiam, qui videntes vos in idolio recumbere, [Col. 0911A] putant quod ibi ob honorem idoli comedatis. Non efficiamini idololatrae, sicut facti sunt non omnes Judaei, sed quidam ex ipsis idololatrae facti sunt, adorantes vitulum aureum, dum Moyses in monte quadraginta diebus cum Domino moraretur, quemadmodum in Exodo scriptum est (Exod. XXXII) : Sedit populus ante vitulum manducare et bibere, et cum alacres facti essent ex cibo et potu, surrexerunt ludere, id est ludos facere in vituli veneratione. Surrexerunt ludere, id est coram vitulo saltare. Vel ludere, id est vitulum adorare. Quid enim lusui puerili tam simile, quam idola colere! Cavete igitur, ne et vos similiter coram idolo nunc sedeatis manducare et bibere, et infirmos excitetis ad lusum idololatriae.
[Col. 0911B] «Neque fornicemur, sicut quidam ex ipsis fornicati sunt (Num. XXV) , et ceciderunt in una die viginti tria millia. Neque tentemus Christum, sicut quidam eorum tentaverunt, et a serpentibus perierunt (Num. XXI) . Neque murmuraveritis, sicut quidam eorum murmuraverunt, et perierunt ab exterminatore (Judith. VIII) .»
Neque in idololatriam declinemus, postquam de tenebris infidelitatis educti sumus, ut illi declinaverunt, postquam de Aegypto, ubi servierunt idolis, fuerant educti. Neque fornicemur cum paganis mulieribus ne per eas ad cultum idolorum seducamur, sicut quidam ex ipsis fornicati sunt (Num. XXV) . cum filiabus Madian, et comederunt de sacrificiis earum, adoraveruntque deos ipsarum, et hoc factum [Col. 0911C] est consilio Balaam. Videte ne vos similiter consiliis pseudoapostolorum decipiamini, qui vestram perniciem moliuntur, sicut Balaam filios Israel perdere machinabatur. Nam propter hanc fornicationem ceciderunt in una die gladio viginti tria millia, quoniam Moyses statim praecepit judicibus Israel, ut occideret unusquisque proximos suos, qui initiati fuerant Beelphegor, et occisa est tanta multitudo eorum. Ubi praefiguratum est, quod etiam viros in dilectione et in observantia Decalogi perfectos et in fide Trinitatis, si fornicati fuerint, occident eos in judicio futuro quasi in una die judices Israel (Matth. XIX; Luc. XXII) , id est Apostoli. Nam per decem intelligitur Decalogus legis; per viginti, id est per geminationem denarii numeri, exprimitur gemina [Col. 0911D] dilectio, quae legem facit impleri; per tria, fides Trinitatis; per mille, perfectio, et ita, sicut diximus, per viginti tria millia designantur illi, qui in dilectione et praeceptorum divinorum observantia et fide sunt perfecti; sed caveant fornicationem, quia propter hanc solam in infernum cadere possunt in die judicii. Neque tentemus Christum, diffidentes de ejus auxilio, et fastidientes ejus spiritualem cibum, ne malignis spiritibus perimendi tradamur, sicut quidam eorum tentaverunt illum, et a serpentibus perierunt. Nam sicut Scriptura refert, taedere coepit populum itineris ac laboris, locutusque contra Dominum et Moysen, ait: «Cur eduxisti nos de Aegypto ut moreremur in solitudine? Deest panis, non [Col. 0912A] sunt aquae. Anima nostra jam inanis nauseat super cibo isto levissimo. Quamobrem misit Dominus in populum ignitos serpentes (Num. XXI) .» Ita enim Christum tentaverunt, dum loquerentur contra Dominum, qui est ipse Christus, et contra Moysen famulum ejus, propter taedium viae longioris et laboris et penuriam cibi crassioris, cum velut pro nihilo manna ducerent. Ac per hoc Christus comprobatur esse Deus qui jam ab illis est tentatus. Quibus ipse ad significanda peccata, quorum veneno invisibiliter moriebantur, visibiles serpentes quibus admonerentur immisit, et plaga emendatoria mortes animarum mortibus corporum figuravit. Caveamus et nos, ne Christum simili modo tentemus, loquentes contra eum et contra praelatum quem ipse [Col. 0912B] nobis dedit, cur nos eduxerit de Aegypto, id est, de tenebrosis saeculi voluptatibus, dum affligimur in solitudine conversationis hujus, et penuriam sustinemus corporalis victus, cum spiritalis abundet; et taedet nos itineris ac laboris, dum per patientiam diu nolumus exspectare quod non videmus, sed cupimus ad regnum pervenire cito, sine laboris ullius tolerantia. Nam cum per multas tribulationes oporteat nos intrare in regnum coelorum (Act. XIV) , si tribulationes in via longanimiter sufferre respuimus, justo Dei judicio trademur ignitis serpentibus (Judith. VIII) , id est malignis spiritibus, qui nos igne vitiorum inflamment, et animas nostras veneno peccatorum inficiant et exstinguant. Notandum etiam quia sicut Judaei Christum in Moyse contempserant, [Col. 0912C] sic Corinthii contemnebant eum in Apostolo, dum male loquerentur de Apostolo duce suo, sicut Judaei de Moyse (Exod. XV, XVI, XVII; Num. XIV, XVII, XIX) , et adeo nunc tali exemplo vult eos compescere. Qui et addit: Neque murmuraveritis. Murmurabant enim contra majores suos, quibus invidebant charismata meliora, vel etiam contra ipsum Apostolum. Ne murmuraveritis, inquit, sicut quidam eorum murmuraverunt, id est injuste de praepositis suis conquesti sunt, et ideo perierunt ab exterminatore (Judith. VIII) , id est ab angelo qui extra terminos promissae terrae percussit eos, vel extra terminos sortis electorum misit. Nam Core et socii ejus murmuraverunt contra Moysen et [Col. 0912D] Aaron (Num. XVI) , quod non divina electione, sed quasi per seipsos praelati essent populo; et idcirco sic exterminati sunt, ut vivi descenderent in infernum, disrupta terra sub pedibus eorum. Propter quod et sequenti die murmuravit contra Moysen et Aaron multitudo filiorum Israel, dicens: «Vos interfecistis populum Dei (ibid) ,» et ob id egressa est ira a Domino in eos, et vastati sunt incendio, fueruntque qui percussi sunt quatuordecim millia hominum, absque his qui perierant in seditione Core. Ita propter murmurationes suas, quibus falso de rectoribus suis conquerebantur, perierunt, et de medio multitudinis exterminati sunt per angelum administrantem poenas eorum. Videte ergo, ne et vos similiter contra me murmurantes, vel contra [Col. 0913A] quoslibet vobis superiores aut praelatos, similiter, imo deterius pereatis. Non enim est ambiguum, illos peccantes plus subjiciendos tormentis, quibus peccantium poenae ad hoc relatae sunt, ne peccarent.
«Haec autem omnia in figura contingebant illis. Scripta sunt autem ad correptionem nostram, in quos fines saeculorum devenerunt. Itaque qui se existimat stare, videat ne cadat.»
Ita post maris transitum et coelestem cibum propter varias offensiones suas variis modis perierunt. Sed haec omnia contingebant illis in figura, quia tunc figurabatur, quod pro similibus culpis perire possumus post baptismum et corporis Christi sacramentum. Nam quod in pluribus eorum non fuit beneplacitum [Col. 0913B] Deo, et prostrati sunt in deserto, praefiguravit quod nunc in populo Christianorum «multi quidem sunt vocati, pauci vero electi (Matth. XX) . Lata enim via quae ducit ad perditionem, et multi sunt qui vadunt per eam (Matth. VII) , nec in illis beneplacitum est Deo. Quod illi mala concupierunt, et corde in Aegyptum redierunt figurabat quod carnales Christiani erant mala desideraturi, et mente ad saeculi relicta vitia redituri. Quod quidam ex illis idololatrae facti sunt, quod quidam fornicati sunt, quod quidam Christum tentaverunt, quod quidam murmuraverunt, significabat quod quidam ex Christianis erant in idololatriam casuri, et quidam fornicaturi, et quidam Christum tentaturi, et quidam [Col. 0913C] murmuraturi, et invisibiliter poenas eorum passuri. Unde non omnes illi, sed quidam ex ipsis memorantur haec mala fecisse, quia nec omnes Christiani, sed quidam similia nunc faciunt; et qui modo vetustas illorum culpas imitantur, necesse est ut et poenas ipsorum patiantur. In figura ergo contingebant illis haec omnia. Sed scripta sunt ad correptionem nostram, id est, ut corrigamur auditis culpis et poenis eorum, atque caveamus esse de illis qui similia faciunt et patiuntur. In figura contingebant omnia sub Veteri Testamento, et ideo jam non opus est ut cum res manifestas agimus, figurarum praenuntiantium celebrationi serviamus, id est ut Sabbata custodiamus et ciborum differentias et his similia. Sed tamen scripta sunt propter nos, et ideo magna [Col. 0913D] nobis cura sunt legenda et intelligenda, et in magna auctoritate habenda. cum propter nostram utilitatem sint scripta. Vitia quoque et tormenta veterum scripta sunt ad correptionem nostram, in quos, id est in nos devenerunt, id est declinaverunt fines saeculorum, quia in ultima aetate sumus, et tot exemplis priorum magis corrigi debemus. Alioquin poena illorum geminabitur nobis, quia major notitia legis magis reum facit eum qui eam non custodit. Fines autem saeculorum tanquam senectus veteris hominis, cum totum genus humanum tanquam unum hominem constituerimus, sexta aetate significatur, qua Dominus venit. Sunt enim aetates sex etiam in uno homine, infantia, pueritia, adolescentia, juventus, gravitas, senectus. Prima igitur humani generis [Col. 0914A] aetas est ab Adam usque ad Noe, secunda a Noe usque ad Abraham, tertia ab Abraham usque ad David, quarta a David usque ad transmigrationem Babylonis, et inde quinta usque ad adventum Domini. Sexta vero agitur ab adventu Domini usque ad finem saeculi, quia exterior homo tanquam senectute corrumpitur, qui etiam vetus dicitur, et interior renovatur de die in diem. Inde requies sempiterna est, quae significatur Sabbato. Quia ergo fines saeculorum sic devenerunt in nos, id est saecularitas in nobis decrevit et finiri coepit, ideo turpius erit si jam ultra peccaverimus. Post haec salubris admonitio subditur: Quoniam Israelitae post accepta divinitus beneficia ceciderunt in varias offensiones, per quas perire meruerunt, et casus Israelitarum [Col. 0914B] praefiguravere casus Christicolarum atque omnia quae tunc illis acciderunt, scripta sunt ad correptionem nostram, itaque quicunque se existimat stare, id est, statutum rectitudinis habere, videat, id est sollicitus sit ne cadat, id est ne labatur in culpam gravem, quia justus septies cadit in levem et resurgit (Prov. XXIV) . Videat ne cadat, dum se stare putat. Hoc maxime ad eos ex Corinthiis dictum est, qui praesumentes de sua scientia, qua licitum esse noverant omnia edere, infirmis fratribus scandalo erant; et putabant se aliquid profecisse ex doctrina pseudoapostolorum, unde facti erant deteriores, atque judicabant Apostolum, cum ipsi essent rei. Superbiam igitur eorum amputat, ne per hanc in varias culpas sicut Judaei, corruant, quia et Apostolo [Col. 0914C] superbe detrahentes, Christum tentabant. Multos etiam alios qui futuri erant, reprimit ab elatione perniciosa, dum hortatur ut stans observet ne cadat, id est ne peccato consentiat, vel ne alium peccare faciat (Osee. XIII) . Voluntate enim sua cadit qui cadit, sed voluntate Dei stat qui stat, aut resurgit.
«Tentatio vos non apprehendat nisi humana. Fidelis autem Deus est qui non patietur vos tentari supra id quod potestis, sed faciet etiam cum tentatione proventum, ut possitis sustinere.»
Stans videat ne cadat. Non quod penitus sine casu perseverare possit. Sed hoc saltem videte ut tentatio, id est peccati delectatio, vos non apprehendat, [Col. 0914D] id est rationem vestram in consensum non trahat, nisi humana, id est nisi de his levibus peccatis, sine quibus humana vita non potest duci, vel non daemoniaca, sed humana tentatio vos apprehendat. Nam humanum quidem est, in corde tentationem perpeti; daemoniacum vero est tentationis certamine et in operatione superari. Item aliud sapere quam se res habet, humana tentatio est. Hujus autem vel illius vel suam ipsius amando sententiam, vel invidendo melioribus usque ad praecidendae communionis et condendi schismatis aut haeresis sacrilegium pervenire, diabolica praesumptio est. In nullo autem aliter sapere quam se res habet, angelica perfectio est. Quia igitur homines sumus, sed aequales angelis in resurrectione futuri sumus (Matth. XXII; Marc. XII; Luc. XX) , quandiu non habemus angelicam perfectionem, caveamus diabolicam praesumptionem. Humanum quippe est de occultis aliorum non vera sentire, ut homo credat bonum quem nescit malum; et iterum opinione non certa credat malum, quem non probavit malum, et ante tempus judicet quod nescit. Sunt etiam humanae tentationes, cum bono quisque animo, secundum humanam tamen fragilitatem in aliquo consilio labitur; aut irritatur in fratre studio corrigendi, paulo tamen amplius quam christiana tranquillitas postulat. In his et talibus est humana tentatio, non daemoniaca. Daemonis est enim scienter et voluntarie peccare, cum nulla ad hoc fragilitate trahatur; hominis autem est per ignorantiam [Col. 0915B] vel per infirmitatem peccare, et quia necesse est vos tentationibus probari, non dico vel oro ut non tentemini, sed ut tentatio nulla vos apprehendat nisi humana, id est ut sicut homines, non sicut daemones tentemini, scilicet ut per tentationes proficiatis, non succumbatis. Ego quidem hoc dico, sed Deus adimplebit quod dico, quia ipse est fideliter adimplens quod promisit, cum diceret: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) .» Fidelis est Deus, id est verax in hac promissione, ut sit semper vobiscum in omni tentatione, et non sinat vos ultra vires tentari, sed tentationem leviget ut vincatis. Aliter de aliquo dicimus, non mihi habuit fidem; aliter, non mihi [Col. 0915C] servavit fidem. Nam illud est, non credidit quod dixi: illud non fecit quod dixit. Secundum hanc fidem qua credimus, fideles sumus Deo; secundum illam vero, qua fit quod promittitur, etiam Deus ipse fidelis est nobis. Fidelis est Deus in eo quod se suis promisit auxiliaturum et coronam gloriae post tentationes daturum (Jac. I) , et ideo non patietur vos tentari supra id quod potestis ferre, id est non permittet ultra mensuram vestrarum virium excrescere pondus alicujus tentationis. Nisi enim misericors Deus cum viribus tentamenta modificet, nullus profecto est, qui malignorum spirituum tentationes [ al. insidias] non corruens portet. Quia si mensuram judex tentationibus non [Col. 0915D] praebet, eo ipso protinus stantem dejicit, quo ultra vires onera imponit; et idcirco pia dispensatione hostem nostrum permittit et retinet, relaxat et refrenat, ut et tentemur ad profectum nostrum, et non superemur ad hostis desiderium. Fidelis enim est, et ideo facit ut aut cito cesset tentatio, aut si prolixa fuerit, det ipse tolerandi virtutem. Non patietur vos tentari supra vires, sed cum ipsa tentatione faciet etiam proventum tolerantiae, ut possitis sustinere pondus tentationis. Subvenit enim ut impleat quod promisit, quia fidelis est: et illud facit provenire, quod potest humana fragilitas sustinere. Novit enim quando procellam tentationis exsurgere sinat, quando exsurgentem reprimat. Novit pro custodia nostra restringere, quod contra [Col. 0916A] nos egredi pro nostra exercitatione permittit, ut saeviens nos diluat procella, non mergat. Proventum ergo facit in tentatione, quia et tentationem prout expedire novit, facit provenire, et citius opus consolationis occurrere facit, atque surgentes tentationis stimulos mitigat, impugnantesque se cogitationum motus interna pace tranquillat. Moxque anima immensam de spe coelesti laetitiam percipit dum devictum respicit malum quod toleravit.
«Propter quod charissimi mihi, fugite ab idolorum cultura.»
Dixi quod omnia contingebant Israelitis in figura, qui post coeleste pabulum conversi sunt ad idola, multisque modis offenderunt, et quod vos [Col. 0916B] Deum fidelem habetis adjutorem in omni tentatione. Propter quod, o charissimi, quibus ego propter magnam charitatem consulo, fugite, id est cito vos elongate, non solum animo, sed et corpore ab idolorum cultura, ne sicut Judaei fiatis iterum idololatrae. Qui enim assiduus est in idolio, aliquid sperat de eo; et de eo sperare, de Deo dubitare est. Sic enim Saul ad idololatriam quam exterminaverat rediit, sperans aliquid de ea (I Reg. XXVIII) . Fugite ergo ab idolorum cultura, ne per hanc vobis nascatur in Deum tentatio. Fugite quasi pestem, quasi venenum, quasi mortem, quia nisi cito fugeritis, non evadetis. Fugite de idolio, ut non comedatis ibi cum offendiculo simplicium fratrum, quia jam in eorum infirma conscientia facti estis [Col. 0916C] idololatrae, dum vos aestimant ob honorem idolorum ibi comedere.
«Ut prudentibus loquor, vos ipsi judicate quod dico. Calix benedictionis cui benedicimus, nonne communicatio sanguinis Christi est? et panis quem frangimus, nonne participatio corporis Domini est? Quoniam unus panis et unum corpus multi sumus, omnesque de uno pane participamus.»
Fugite ab idololatria, et ut inde fugiatis, loquor vobis altum aliquid, non quasi rudibus, sed quasi prudentibus et rationis capacibus. Ideoque vos ipsi velut prudentes judicate quod dico, id est an propter hanc rationem quam subjungo, debeatis fugere [Col. 0916D] procul ab idolis, et abstinere prorsus ab illorum sacrificiis. Calix benedictionis, etc. Ideo prius de calice loquitur, quia de pane postea plus erat locuturus. Calix benedictionis cui benedicimus, id est calix cui Christus in coena benedixit, et cui nos sacerdotes in missa benedicimus, vel calix benedictionis, id est cujus haustu benedictio credentibus infunditur, cui nos sacerdotes in sacramentorum confectione benedicimus, nonne est communicatio sanguinis Christi? id est nonne facit eos qui digne bibunt illum, esse participes vitae Christi quae per sanguinem designatur, quoniam anima carnis, ut Moyses dixit (Levit. XVII) , in sanguine est. Hoc est, nonne facit nos esse illius beatitudinis et gloriae participes, in qua cum anima ipsius [Col. 0917A] anima vestra unum quid fiat per ejusdem gloriae consortium? Ubi innuitur, quia similiter calix maledictus idolorum, potantes se facit participes mortis daemoniorum, et panis quem nos sacerdotes in altari frangimus, et quem unum in multas partes dividimus ad designandam unionem charitatis accipientium, nonne participatio corporis Domini est? id est nonne hoc operatur in nobis, ut tandem corpora nostra recipiant participationem immortalitatis et gloriae corporis nostri? Hoc est dicere: Participatio calicis et panis Dominici, facit ut anima nostra et corpus tandem conformetur animae et corpori Christi secundum receptionem ejusdem beatitudinis. Tunc autem hoc erit si quod in sacramento visibiliter sumitur, in ipsa [Col. 0917B] veritate spiritualiter manducetur, spiritualiter bibatur. Sicut enim ut sit species visibilis panis, multa grana in unum consperguntur, tanquam illud fiat quod de fidelibus, ait Scriptura, erat illis cor unum et anima una (Act. IV) , et sicut in confectione vini liquor granorum in unitatem confunditur, ita Dominus Jesus nos ad se pertinere per unitatem charitatis significavit, ac mysterium pacis et unitatis nostrae in sua mensa consecravit; et ideo qui accipit mysterium unitatis, et non tenet vinculum pacis, non mysterium accipit, pro se, sed testimonium contra se. Panis quem frangimus, est participatio corporis Domini, quia ipse panis quem multis dividimus, est verum corpus Domini: et qui de illo accipiunt de corpore Domini [Col. 0917C] accipiunt, atque fiunt etiam ipsi quod accipiunt. Quoniam nos multi sumus unus panis et unum corpus. Nam, sicut unus panis ex multis granis, et unum corpus ex multis membris componitur, sic Ecclesia Christi ex multis fidelibus charitate copulante connectitur. Unus ergo panis sumus. Nam jejuniis et exorcismis coepimus moli, deinde in baptismo conspersi sumus, et per acceptionem sancti Spiritus sumus decocti, et ita panis Dominicus effecti, si unum esse perseveravimus. Nam ideo Dominus, sicut dictum est (Matth. XXVI, Marc. XIV, Luc. XXII) , corpus et sanguinem suum in eis rebus commendavit, quae ad unum aliquid rediguntur e multis, quoniam aliud in unum ex [Col. 0917D] multis granis conficitur, aliud in unum ex multis acinis confluit. Et ob hoc, communicatio corporis et sanguinis Christi societatem aeternam sanctorum designat et facit, ubi pax erit et unitas plena atque perfecta. Propter quae omnia recte dicimur omnes unus panis et unum corpus, quia et omnes de uno pane corporis Christi participamus. Quod enim quisque suam partem ex hoc pane percipit, significat quia unusquisque juxta mensuram suam particeps fit hujus gratiae. Si autem unus panis Dominici sacramenti unum corpus Christi efficit in ecclesia, sic panis idololatriae daemonum participatio est; et sicut omnes qui de uno pane ac de uno calice Domini sumimus, unum corpus efficimur; ita si cum idololatris [Col. 0918A] de sacrificio eorum comedimus et bibimus, unum profecto cum illis corpus efficimur. Qui enim comedit idolothytum, unum cum daemone fit; sicut qui comedit corpus Christi, fit unum cum Christo.
«Videte Israel secundum carnem. Nonne qui edunt hostias, participes sunt altaris?»
Dixi quia qui edunt carnem Christi, et bibunt sanguinem ejus, participes sunt Christi, et hoc vobis per similitudinem ostendo. Nam videte id est considerate eum Israel, qui non secundum spiritum ut nos, sed secundum solam carnem est Israel, id est populum Judaeorum, qui sola carne sunt filii Jacob, et carnaliter intelligunt et servant legis praecepta. Nonne illi qui apud eos [Col. 0918B] edunt hostias, carnaliter immolatas, sunt participes altaris? id est de sacrificio altaris partem in esum accipiunt. Ita est. Pars enim cremabatur in altari, et pars comedebatur: et sicut Judaei participes fiebant altaris per esum hostiarum, sic nos efficimur participes Christi per esum carnis ejus. Quoniam vera carnis substantia quae in Christo est in nos transit, quoniam sacrificium illud idem quod erat in altari, transibat in eos qui comedebant de illo. Similiter et qui idolothyta sacrificia manducant, fiunt socii daemonum, quomodo carnalis Israel socius erat altaris in templo, qui de sacrificiis manducabat.
«Quid ergo? Dico quod idolis immolatum sit [Col. 0918C] aliquid? aut quod idolum sit aliquid? Sed quae immolant gentes, daemoniis immolant, et non Deo (Deut. XXXII) . Nolo autem socios vos fieri daemoniorum. Non potestis calicem Domini bibere et calicem daemoniorum. Non potestis mensae Domini participes esse et mensae daemoniorum.»
Quoniam monebat Apostolus ut fugerent ab idolorum cultura, ne cibis talibus contaminarentur, sensit motum cordis eorum, et ideo praevenit ne quis illi diceret: Ergo dicis vim aliquam habere idolum vel posse polluere. Non, inquit, idolum insensibile polluit, sed daemones qui templis praesident, ad homines depravandos et suo servitio mancipandos, non quod offerebatur culpans, [Col. 0918D] sed quia illis offerebatur. Quasi diceret: Quoniam dixi, fugite ab idolorum cultura, ergo ne quis ex hoc moveatur, interrogo, quid, dico in illis verbis praemissis? An intendo dicere, quod immolatum idolis sit aliquid, id est immutetur in aliquam dignitatem? Aut intelligo, quod idolum sit aliquid, id est valeat in aliquo prodesse vel obesse? Non hoc dico, sed potius istud assero, quia sacrificia quae immolant gentes, non idolis, sed daemoniis (quae latent in idolis) immolant, et non Deo. Daemoniis enim magis dediti sunt, quod est periculosius. Nam si tantum idola colerent, sicut eos nihil adjuvarent, ita nihil eis nocerent. Nam simulacrum vere nihil est, sed sub tegmine simulacri diabolus colitur. Gentes [Col. 0919A] immolant daemoniis. Sed ego vos qui Christo concorporati estis, nolo fieri socios daemoniorum per sacrificia gentium. Non enim hoc totum quod videtur, est in idolo, sed sub tegmine idoli est occultum iniquitatis mysterium. Ideo abstinendum est ab esu talium sacrificiorum. Dominus tamen dicit, quia «quod intrat in os, non coinquinat hominem (Matth. XV; Marc. VII) .» Ubi sciendum quia ipsi quidem cibi, et Dei creatura omnis quidem per se munda est (I Tim. IV) , sed idolorum ac daemonum invocatio ea facit immunda. Ideo debetis idolorum sacrificia respuere, quia non potestis calicem Domini, in quo sanguis est ejus, bibere et calicem daemoniorum, in quo vinum est sacrilegae superstitionis, nec potestis mensae, id est altaris [Col. 0919B] Domini in quo corpus ejus est, participes esse et mensae, id est altaris daemoniorum, et tam magnum sustinebitis incommodum, ut a corpore et sanguine Domini, sine quo vitam habere non potestis, separemini, quoniam sacrificium Christi et sacrificium diaboli nemo potest comedere (Joan. VI) . «Quae enim conventio Christi ad Belial? Aut quae pars fideli cum infideli? Vel quis consensus templo Dei cum idolis? (II Cor. VI.) » Nulla his adinvicem societas, quoniam mors et vita simul non conveniunt. Sequitur:
«An aemulamur Dominum? Nunquid fortiores illo sumus.»
Non debemus ad subversionem fratrum manducare [Col. 0919C] sacrificia idolorum. Quia an aemulamur Dominum? id est an invidemus Domino, ut regnum ejus minuamus, comedendo idolothyta ad perditionem fratrum? non oportet ut aemulemur eum, conantes ei auferre membra sua. Quia nunquid fortiores sumus illo, ut possimus contra eum praevalere, et eos ad perniciem trahere, quos ipse vult ad vitam servare, vel nos ipsos ab ejus percussione defendere? Malo nostro utimur, si contra Christum agimus. Vel ita: An aemulamur Dominum, id est an imitamur Christum comedentem cum publicanis et peccatoribus (Matth. IX; Marc. II; Luc. V) , dum cum idololatris manducamus? Nequaquam illum imitamur in hoc facto, quia ipse non cum idololatris cibum sumpsit, sed cum his qui unum Deum colebant, [Col. 0919D] et tamen peccatores erant, ut eos dulcedine familiaritatis suae traheret ad poenitentiam. An imitamur Dominum? Minime. Et nunquid sumus fortiores illo? id est nunquid agimus fortiora quam ipse, per scientiam qua novimus idolum nihil esse, sumentes idolothyta quod ipse non fecit? Hoc est enim fortiores illo esse, quod tamen non est fortitudo sed debilitas, ea facere quae ille non fecit.
«Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt (Ezech. XXXVII; supra VI) . Omnia mihi licent, sed non omnia aedificant. Nemo quod suum est quaerat, sed quod alterius.»
Abstinendum est ab immolatis, et omnia quidem ciborum genera mihi licent, qui possum ea sumere mundo corde, sed non omnia expediunt mihi, id est [Col. 0920A] quaedam eorum non adjuvant, sed implicant cursum meum. Secundum legem naturae licent, quoniam munda sunt omnia naturaliter, et ideo licent, id est nullo praecepto mihi prohibentur. Omnia quidem ciborum genera mihi licent, et lege naturae et potestate liberi arbitrii, sed non omnia aedificant proximos, quoniam quae idolis oblata sunt, destruunt illos, et a fide subvertunt; et ideo a licitis etiam abstinendum est, ne fratres scandalizentur. Nemo enim quaerat quod suum est, id est suum proprium commodum, sed commodum alterius. Nam qui veraciter intelligit idolum nihil esse, et omnem Dei creaturam bonam esse (I Tim. IV) , atque sic comedit idolorum sacrificia, non verens scandalizare fratres propter suam escam, iste quod suum est quaerit, [Col. 0920B] non quod aliorum. Qui vero ne fratribus noceat, a licitis abstinet, ille non quod suum est quaerit, sed quod aliorum, quia charitate compulsus, etiam per sua damna quaerit aliorum commoda. Quod de esca diximus, hoc de omni re sentiendum est, quia qui suas utilitates negligit pro utilitatibus proximorum, ille justus est.
«Omne quod in macello venit, manducate, nihil interrogantes propter conscientiam. Domini est terra et plenitudo ejus (Psal. XXIII) .»
Quoniam licita sunt haec, et tamen non est utendum eis semper, determinat quomodo et qua ratione possint manducari, scilicet si venalia fuerint in foro reperta. Omne, inquit, quod in macello venit, [Col. 0920C] id est quod venditur in loco ubi carnes venduntur, manducate, nihil interrogantes, id est non quaerentes an sit immolatum vel non immolatum, et hoc facite propter conscientiam, id est ut libera sit conscientia vestra, quia licet aliquid sit oblatum idolo, tamen si hoc nescierit qui emit, nullum patitur scrupulum, et apud Deum immunis est. Vel propter conscientiam vendentis conservandam, quia si manducaretis postquam diceret immolatum esse, ille si infidelis esset, confirmaretur in infidelitate; vel si fidelis, revocaretur a fide. Nihil interrogate, quia si interrogaveritis infideles, qui vos sciunt esse Christianos, propter irrisionem vobis respondebunt omnia esse immolata. Dixi ut manducetis sine interrogatione, quia Domini est terra, quae cuncta nutrit [Col. 0920D] et sustinet, et plenitudo ejus, id est omnia quibus impletur terra. Nec potest immundum esse quod Domini est. Si ergo idolis immolatum aliquid, vel non est, vel nescitur, sine ullo conscientiae scrupulo in usum necessitatis assumitur. Si vero certum est immolatum esse, melius Christiana virtute respuitur.
«Si quis vocat vos infidelium ad coenam et vultis ire, omne quod vobis apponitur manducate, nihil interrogantes propter conscientiam. Si quis aut dixerit, hoc immolatum est idolis, nolite manducare, propter illum qui indicavit, et proter conscientiam. Conscientiam autem dico, non tuam, sed alterius, ut quid enim libertas mea judicatur ab aliena conscientia? Si ego cum gratia [Col. 0921A] participo, quid blasphemor pro eo quod gratias ago? Sive ergo manducatis, sive bibitis, vel aliud quid facitis, omnia in gloriam Dei facite.»
Dixi qualiter manducandum sit quod emitis, dicam et gratis datum qualiter edi possit (Coloss. III) . Ita scilicet: Si quis infidelium vocat vos ad coenam, etc. Coena a communione vescentium appellatur; κοινόν quippe commune Graeci dicunt. Unde et communicantes, quod communiter, id est pariter conveniant. Apud veteres enim solitum erat in propatulo vesci, et communiter epulari, ne singularitas luxuriam gigneret. Si vos ad coenam quis infidelium vocarit, non praecipio ut eatis, sed in vestra voluntate pono. Tunc autem Christianus ad coenam infidelis ire debet, si aliquem fructum ibi habet, [Col. 0921B] id est si scit se illum lucrari: sicut Christus ideo cum peccatoribus edebat, ut eos ad poenitentiam converteret (Matth. IX) . Si vultis ad talem coenam ire, omne quod vobis apponitur, manducate, simpliciter, non interrogantes unde sit, propter conscientiam simul discumbentium, ne confirmetis infideles in errore suo, si scienter manducaveritis coram eis cibos idololatriae. Hoc tamen perfectis dicitur, qui possunt contemnentes idolum quia nihil est, manducare de sacrificio, certi quia quod sub Dei Creatoris nomine editur non potest polluere. Nihil interrogantes edite quod apponitur. Sed si quis dixerit de eo quod apponitur, hoc immolatum est idolis, nolite jam manducare propter illum qui indicavit, ne putet vos illud comedere sub idolorum veneratione, et [Col. 0921C] propter conscientiam aliorum. Qui enim idolis servit, gloriabitur, si vos edere de sacrificiis viderit, et in errore confirmabitur, malumque fratribus dabitis exemplum. Patet quia caro per se non est immunda. Nam si natura ipsa immolatitiae carnis esset immunda, utique et nescientem contaminaret. Neque enim eo minus ipsa esset, quo a nesciente sumeretur. Sed propter conscientiam, ne daemonibus communicasse videaris. Conscientiam autem dico non tuam, quae firma est in cognitione veritatis, sed alterius, qui adhuc infirmus est in fide, vel necdum venit ad fidem. Apud conscientiam enim suam laetabitur infidelis quisque, si viderit te libenter appetere quod idolis immolatum est, et dicet: Quomodo [Col. 0921D] Christiani vetant nos immolare quasi sit malum, et ipsi illa manducant quasi sancta et munda? Et idcirco abstinendum est, ne mala de nobis opinio generetur in aliorum mentibus, quia ut quid judicatur mea libertas, ab aliena conscientia, id est cum ab idoli veneratione sit libera conscientia mea, quid opus est ut malam de me dans opinionem, faciam aestimari quia venerationis causa manducem idolis immolata? Judicarer enim non distare ab idololatris, si non abhorrerem, quod oblatum est idolis, et si ego cum gratia participo, id est si ego gratiae Dei communico, quia in ipsius nomine edo, quid blasphemor pro eo quod gratias ago? id est quid opus est me cadere in blasphemiam imperitorum? quid necesse est ut faciam aestimari quia ego devotus [Col. 0922A] sum idolo, dum quae illi sunt oblata non horreo? Blasphemor enim inde ac vituperor, quia magnum aliquid de idolo sentire videor, et infideles gaudent in idololatria, dum me putant participem habentes occasionem permanendi in errore, et fidelibus malum datur exemplum. Et quia haec mala inde contingerent, ergo cavete idolis oblata, ut possitis ad laudem Dei comedere. Quamvis enim per puritatem conscientiae vestrae licitum sit vobis ista sumere, inimicum tamen Deo est ea scienter edere, quoniam ad opprobrium unius Dei haec diabolo dedicantur. Ergo ne faciatis cibo vestro vel actu Deum blasphemari, sed sive manducatis, sive bibitis, vel aliud quid facitis, omnia facite in gloriam Dei, id est sic facite omnia, ut ex his glorificetur et laudetur [Col. 0922B] Deus. Modeste et frugaliter et temperanter manducando et bibendo, glorifica Deum. Si enim quod manducas et bibis, ad refectionem corporis sumis reparationemque membrorum, gratias agens ei qui tibi praebuit mortali et fragili ista supplementorum solatia, et cibus tuus et potus tuus laudat Deum. Si vero modum naturae debitum immoderatione voracitatis excedas, et vinolentia te ingurgites, manducans et bibens Deum blasphemas. Si post cibum et potum requiescis ut dormias, et in lecto nihil turpiter egeris, nec excesseris ultra concessam licentiam in lege Dei, laudas eum; et cum dormis, si mala conscientia non te excitat a quiete, innocentia somni tui laudat Deum; et cum vigilas et bene agis, atque Deus laudatur de bono opere tuo, opere tuo [Col. 0922C] Deum laudas. Sic ad laudem ejus omnia sunt agenda.
«Sine offensione estote Judaeis et gentibus et Ecclesiae Dei, sicut et ego per omnia omnibus placeo, non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant.»
Ita vestram conversationem modificate, ut nullus scandalum ex ea patiatur. Estote scilicet sine offensione Judaeis et gentibus et Ecclesiae Dei. Offensio enim Judaeis fit, si Christianum qui se dicit legem et prophetas recipere, viderint idola quae illi abominantur non horrere. Gentilibus vero haec est offensio, si in eo in quo sunt, non solum non arguantur, sed et promptiores fiant, dum non vitantur vota [Col. 0922D] idolorum suorum. Ecclesiae autem Dei fit offensio, dum quosdam ex numero suo videt his quae inimica Deo sunt, adhaerere. Cavete igitur uno cibo vestro sic omnes offendere, sicut et ego non solum non offendo quemquam, sed etiam placeo omnibus per omnia quae facio. Non quidem ita placebat Apostolus omnibus, ut placeret etiam tam multis persecutoribus suis, sed placebat omni generi hominum, quod Christi congregabat Ecclesia, sive jam intus positis, sive introducendis in eam. Oportet enim ut rectores boni placere hominibus appetant, sed idcirco ut suae aestimationis dulcedine proximos in affectum veritatis trahant, non ut se amari desiderent, sed ut dilectionem suam quasi quamdam viam faciant, per quam corda audientiam [Col. 0923A] ad amorem Conditoris introducant. Difficile quippe est, ut quamlibet recta denuntians praedicator, qui non diligitur libenter audiatur. Debet ergo qui praeest, studere se diligi, quatenus possit audiri; et tamen amorem suum pro semetipso non quaerere, ne inveniatur ei cui servire per officium cernitur, occulta cogitationis tyrannide resultare. Recte igitur Apostolus nunc dicit, quia ego per omnia omnibus placeo, quamvis alibi se deneget hominibus placere (Galat. I) . Addit enim, non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis ut salvi fiant. Nulli autem utile est ad salutem, si homo ei propter seipsum placuit, quia non recte placet aliter, nisi cum propter Deum placet, id est ut Deus placeat et glorificetur, cum dona ejus attenduntur in homine, [Col. 0923B] aut per ministerium hominis accipiuntur. Cum autem homo sic placet, non jam homo, sed Deus placet. Placet ergo Paulus et non placet, quia in eo quod placere appetit, non se, sed per se placere hominibus veritatem quaerit.
«Imitatores mei estote, sicut et ego Christi.»
Ego, inquit, omnibus placeo, quarens omnibus prodesse, et vos estote imitatores mei, ut nullum offendatis, sed tali intentione per laudabilem vitam hominibus placere quaeratis. Imitatores mei estote sicut et ego sum imitator Christi, quoniam ita per me imitabimini Christum qui nullum offendit, sed omnes salvare venit. Imitatores mei estote sicut et [Col. 0923C] ego Christi. In ecclesia iste ordo est, alii praecedunt, alii sequuntur et qui praecedunt, exemplo se praebent sequentibus: et qui sequuntur, imitantur praecedentes (I Tim. II) . Sed et illi qui se exemplo praebent sequentibus, sequuntur ipsum Christum. Nam quia omnes superaverunt proficiendo, nec jam remansit homo quem imitentur, ipse Christus eis remanet, quem usque in finem sequantur.
«Laudo autem vos, fratres, quod per omnia mei memores estis, et sicut tradidi vobis, praecepta mea tenetis. Volo autem vos scire quod omnis viri caput Christus est: caput autem mulieris vir (Ephes. V) ; caput vero Christi, Deus. Omnis vir orans aut prophetans velato capite, deturpat caput suum; omnis autem mulier orans aut prophetans [Col. 0923D] non velato capite, deturpat caput suum. Unum enim est ac si decalvetur. Nam si non velatur mulier, tondeatur. Si vero turpe est mulieri tonderi aut decalvari, velet caput suum.»
Postquam mores et conversationem eorum arguit, nunc traditiones vult corrigere. Ideo non confirmando, sed per ironiam incipit loqui. Praecepi, inquit, ut me imitemini, et non possum reprehendere vos de inobedientia, sed laudo vos quod per omnia estis memores mei, et praecepta quae vobis tradidi, tenetis. His verbis plus illos tangit, quam si manifeste increparet eos. Quia cum esset apostolus eorum, immemores erant traditionum ejus; neque quod adhuc non didicerant ex aliarum Ecclesiarum traditione sequebantur; et ideo quasi noviter tradidit [Col. 0924A] illis, dicens: Volo autem vos scire, etc. Quasi diceret: vos obliti estis mei, et traditiones meas non tenetis, sed volo ut ista quae subjungo, sciatis. Volo vos scire quod Christus est omnis viri caput, quoniam vir a Deo quidem, sed per Christum factus est (Gen. II) , sed vir est caput mulieris; quia, quamvis et mulier per Christum, de viro tamen facta est, ac per hoc subjicitur viro. Et sicut vir Christum, ita mulier debet sequi virum, et exemplo illius agere bona. Sicque secundario per virum subjicitur Christo. Vir enim nulli subjectus est nisi Christo, mulier autem et viro et Christo debet esse subjecta. Christus est caput viri, qui regitur a sapientia; sed vir caput mulieris, quae regitur a viro. Designatur autem per virum spiritus rationalis et per mulierem anima. [Col. 0924B] Est enim animae quasi maritus quodammodo spiritus hominis, quia animalem affectionem tanquam conjugem regit. Christus ergo caput viri est, id est sapientia Dei gubernatrix est illius spiritus qui est in homine, quo potest homo intelligere spiritualia, si ipse spiritus pie se subjicit Deo, nihil enim altius illo spiritu, nisi sapientia quae Deus est. Sed vir est caput mulieris quia spiritus regit animam. Aliud est enim in homine rationale quod regit, aliud animale quod regitur, ut scilicet caro non concupiscat adversus spiritum (Galat. V) , sed spiritui subjugetur, id est concupiscentia carnalis non adversetur rationi, sed potius obtemperando desinat esse carnalis, ut appetitum animae per quem [Col. 0924C] voluptates corporis operamur, habeat mens interior tanquam virilis ratio subjugatum. Ita est caput viri Christus, et caput mulieris vir. Caput vero Christi, Deus est, secundum quod Pater major est illo (Joan. XIII) , ut hunc ipsum Deum esse, quod illi cum Patre unum est, caput sit hominis mediatoris. Quod ipse solus est. Si enim mentem recte dicimus principale hominis, id est tanquam caput humanae substantiae, cum ipse homo cum mente sit homo, cur non multo congruentius, imo multo magis verbum cum Patre simul sit Deus, caput Christi, quamvis Christus homo nisi cum verbo quod caro factum est (Joan. I) , intelligi non possit? Omnis vir orans, etc. Venit ad causam, quia et viri quidem apud Corinthios nutriebant comam, et mulieres nudato capite procedebant in [Col. 0924D] ecclesiam, gloriantes in crinibus. Quod non solum inhonestum erat, sed etiam concupiscentiae fomitem praestabat, et quoniam Christus est caput viri, ideo omnis vir tam dives quam pauper, in ecclesia Deum orans aut caeteris prophetans, id est futura et occulta, pronuntians velato capite corporeo, deturpat, id est dehonestat spirituale caput suum Christum, vel etiam corporale caput. Sed econtra omnis mulier, quia inferior et subjecta viro, si fuerit orans in ecclesia aut prophetans, non velato capite, deturpat et inhonestum reddit caput suum, quod ita nudum omnibus ostendit. Quoniam Christus cui servire est summa libertas, caput est viri, ideo non est justum ut in ecclesia oret vel doceat velato capite, quoniam inter eum et Christum non est aliquid medium. [Col. 0925A] Et propterea non debet ostendere signum servitutis in se, sed libertatis. Nam quia sine alio mediante Christus est caput ejus, et per Christum Deus, et ideo in signum libertatis non habet velum, quod est subjectionis signum. Deturparet enim caput suum, si oraret vel prophetaret cooperto capite, quia videretur reputare dedecorosum sub Christo esse, tanquam sub suo capite, et quod ignominia esset illi, quod summa libertas et gloria debet videri. Sed mulier in ecclesia stans non velato capite, id est sine signo subjectionis quam debet viro, deturpat caput suum, id est dehonestat virum, quasi non habeat eum medium inter se et Christum, vel caput suum carnale dehonestat, dum denudat illud, quia unum est ac si decalvetur, id est tantumdem est ad [Col. 0925B] turpitudinem, ac si decalvaretur. Vere idem valet. Nam si non velatur mulier, etiam tondeatur. Debet enim tonderi, si non est velata. Sed si turpe est mulieri tonderi aut decalvari, velet caput suum. Nam dum stat in ecclesia retortis crinibus in tergo et nuda fronte, hoc est adeo turpe, ac si capilli per decalvationem vel detonsionem essent ablati. Nunc spiritualem intelligentiam breviter attingamus. In viro enim, ut supra dictum est, rationalis sensus accipitur, in muliere autem anima hominis intelligitur, quae a rationali sensu, velut mulier a viro, regitur. Ipsa quoque anima hominis, quae utrumque unum fit, si quando ea quae Dei sunt cogitat, quasi vir est. A qua contemplatione spirituali per velamen, [Col. 0925C] id est carnalibus cogitationibus se cohibere non debet, sed revelata facie, id est mundo corde ad contemplanda coelestia et spiritualia se extendere. Si quando vero ea quae mundi sunt cogitat, quasi mulier est. Sed ne supra quam necesse est, se in terrenis actibus occupet, oportet ut discretionis velamine restringatur, ne forte dum licita et necessaria vult procurare, ad illicita et superflua cogitanda illiciatur. Et hoc est spiritualiter quod vir caput velare non debet, sed mulier. Vir enim, id est virilis sensus rationis; orans, id est desiderans superna, aut prophetans, id est futura praemeditans; velato capite, id est obumbrato nebulis terrenarum cogitationum suo acumine: deturpat caput suum, id est turpitudine cogitationum suarum obscurat [Col. 0925D] sibi pulchritudinem supernae sapientiae. Sed mulier, id est inferior pars mentis intenta temporalibus; orans, id est appetens quae corpori sunt necessaria; vel prophetans, id est futura quae sibi sunt agenda praevidens; non velato capite, id est non per discretionis temperantiam restricto suo acumine: deturpat suum caput, id est turpitudine interiorum desideriorum foedat superiorem mentis aciem, quae debuit solis coelestibus inhiare Tantumdem enim valet, quod sine velo modestae cohibitionis se relaxat in appetitum temporalium rerum; ac si decalvetur, id est ac si detegatur et appareat omnibus prava intentio ejus, de qua debet erubescere. Haec enim per frontem, quae pudoris sedes est et praeeminet, designatur. Nam mulier, id est pars rationis intenta rerum [Col. 0926A] temporalium administrationi, si non velatur, id est si non modeste restringitur a superfluis cogitandis, etiam tondeatur, id est auferat a se universas cogitationes mundanarum curarum. Melius est enim ut omnes mundi curas abjiciat, quam ut in omnia mundi desideria spargatur, dum necessaria procurat. Si vero turpe est mulieri tonderi vel decalvari, id est si haec inferior pars animae, quae parum ad aliud valet, incongruum deputat abscindere velut capillos a se omnes mundi curas, vel detegere cunctis impudentiam suae intentionis erga temporalia, velet caput suum, id est modeste cohibeat a superfluis cogitationibus acumen suum.
«Vir quidem non debet velare caput suum quia imago et gloria Dei est. Mulier autem gloria viri [Col. 0926B] est. Non enim vir ex muliere est, sed mulier ex viro (Gen. II) . Etenim non est creatus vir propter mulierem, sed mulier propter virum. Ideo debet mulier velamen habere super caput suum, et propter angelos. Verumtamen neque vir sine muliere, neque mulier sine viro in Domino. Nam sicut mulier de viro, ita et vir per mulierem. Omnia autem ex Deo.»
Vir quidem non debet velare caput suum, id est non debet habere signum servitutis vel potestatis super se, sed libertatis, quia non habet aliquid super se nisi Deum. Quoniam imago et gloria est Dei. Imago, id est similitudinis impressio, et gloria Dei cernitur in viro, quia unus Deus unum fecit hominem, [Col. 0926C] ut sicut ab uno Deo sunt omnia, ita essent ab uno homine omnes homines, ut unius Dei invisibilis unus homo visibilis imaginem haberet in terris, ut unus Deus in uno homine videretur auctoritatem unius principii conservare ad confusionem diaboli, qui sibi neglecto uno Deo, dominium et deitatem voluit usurpare. Homo igitur imago et gloria Dei est, ut sicut Deus praeest omnibus per omnipotentiam, sic homo terrenis per intelligentiam. Mulier autem gloria est viri, quoniam facta est illi in adjutorium, ut haberet vir gloriam de ea cum ei praeiret ad Deum, et se ei daret imitandum in sanctitate, sicut ipse esset gloria Dei, cum ejus sapientiam sequeretur. Gloria viri est mulier, dum ille regit, haec obtemperat; ille a sapientia regitur, [Col. 0926D] haec a viro. Gloria viri est, quoniam ex eo est et ei subjecta est. Non enim vir ex muliere est, sed mulier ex viro, id est Adam non ex Eva, sed Eva ex Adam. Et adhuc alia ratione demonstro, cur mulier sit gloria viri. Quia non creatus est vir propter mulierem, sed mulier propter virum, id est non est creatus Adam in auxilium Evae, sed Eva in adjutorium Adae. Hoc confirmat illud, quod diximus unum Deum unum hominem fecisse, quoniam vir et mulier unum sunt in natura, quia origo mulieris vir est. Ideo mulier, ut ostendatur esse subjecta, debet habere velamen super caput suum, id est potestatem, ad designandam potestatem viri super se. Non habeat caput liberum in ecclesia, sed velamine tectum, et propter angelos, id est propter sacerdotes divinae [Col. 0927A] voluntatis nuntios, ne in ejus faciem irritentur ad libidinem; et quia sacerdos personam habet Christi, idcirco mulier quasi ante judicem, sic ante sacerdotem qui vicarius ejus est, propter reatus originem subjecta debet videri. Vel propter angelos, qui nobis sunt ad custodiam deputati, ne displiceat eis lasciva mulieris denudatio, si viderint fomitem peccati per eam excitari. Dixi quia mulier est gloria viri, et propter virum, et ex viro creata in principio. Sed tamen in subsequenti generatione non est ita, quia neque vir sine muliere, neque mulier sine viro creatur in Domino, id est in operatione Domini, qui ex uno fecit primitus ambos et unum. Una enim caro et unum corpus in Domino, id est secundum Deum, qui creavit. Vel ita: Licet mulier [Col. 0927B] propter reatus originem portet signum subjectionis, non tamen exclusa est a salute, quia neque vir sine muliere, id est exclusa muliere, neque mulier sine viro, id est excluso viro est in Domino, id est in gratia Domini et salute aeterna. Neuter enim excluditur, sed uterque admittitur, et cur hoc? Quia sicut mulier de viro prius facta est, ita et vir per mulierem postea nascitur. Mulier est ex viro, vir per mulierem. Sed omnia sunt ex Deo. Quae omnia, nisi de quibus nunc sermo est? id est et ille vir ex quo mulier, et illa mulier quae est ex viro, et ille vir qui per mulierem. Postquam Apostolus singula gradatim exposuit, ut omnia Deo subjiceret, unum servans principium ait: Omnia ex Deo, ut [Col. 0927C] neque mulier de subjectione doleret, neque vir quasi de exaltatione superbiret. Sed congruum est ut ad spiritalem intelligentiam revertamur; vir enim non debet velare caput suum, quia imago et gloria Dei est. Genesis docet virum et mulierem factos ad imaginem Dei. Fecit, inquit, Deus hominem, ad imaginem Dei fecit eum, masculum et feminam fecit eos (Gen. II) . Ad imaginem quippe Dei naturam ipsam humanam factam dicit, quae sexu utroque completur, nec ab intelligenda imagine Dei separat feminam. Quomodo igitur dicit Apostolus virum esse imaginem Dei unde caput velare prohibetur, mulierem autem non, et ideo caput velare jubetur, nisi in natura humanae mentis intelligamus mulierem cum viro suo esse imaginem Dei, ut una imago [Col. 0927D] sit tota illa substantia? Cum autem ad adjutorium distribuitur, quod ad eam solam attinet, non est imago Dei. Quod autem ad virum solum attinet, imago Dei est tam plena atque integra, quam in unum conjuncta muliere. Vir enim principaliter creatus est ad imaginem Dei, in quo naturaliter amplius viget ratio, quasi ipse sit ratio, quae est gloria Dei. Mulier autem est ipsa sensualitas, quae subserviendo gloria est rationis, quia haec in femina naturaliter praevalet. Et ideo natura mentis humanae non est imago Dei, nisi ex qua parte aeternis rationibus considerandis adhaerescit. Quia, etsi tota contempletur veritatem, imago Dei est; et cum ex ea distribuitur aliquid et quadam intentione derivatur ad actionem rerum temporalium, nihilominus [Col. 0928A] ex qua parte conspectam consulit veritatem, imago Dei est; ex qua vero intenditur in agenda inferiora, non est imago Dei, et quia quantumcunque se extenderit in id quod aeternum est tanto magis inde formatur ad imaginem Dei, et propterea non est cohibenda ut se inde contineat ac contemneret, ideo vir non debet velare caput suum. Quia vero illi rationabili actioni, quae in rebus temporalibus corporalibusque versatur, periculosa est nimia in inferiora progressio, debet habere potestatem super caput, quod indicat velamentum quo significatur esse cohibenda. Vir non est ex muliere, sed mulier ex viro, id est aeternae contemplationis veritas non ex administratione temporalium rerum, ut ab ea regatur, neque ratio ex sensualitate, sed [Col. 0928B] econverso, quia non est creatus vir propter mulierem, id est rationalis sensus subserviat sensualitati, nec aeternornm contemplatio ut subjiciatur temporalium actioni, sed econtrario, et idcirco mulier, id est sensualitas et pars illa rationis, quae ad temporalia gubernanda deflectitur, habeat potestatem, id est jugum superioris moderaminis super caput, ut per disciplinam prematur a noxia libertate vagarum cogitationum propter angelos Dei, qui nos semper aspiciunt, ne dissoluta lascivia cogitationum nostrarum offendantur. Sed tamen neque vir sine muliere, id est rationalis sensus sine sensualitate vel temporalium procuratione; neque mulier sine viro, id est neque sensualitas vel temporalis [Col. 0928C] actio sine superiori sensu; in Domino, id est in Domini operatione, sed potius et illud quod regendi habet potestatem in homine, et illud inferius quod regendum est, Dominus fecit. Nam sicut mulier de viro, id est sicut actio bona ex cognitione veritatis habet originem, ita ut vir per mulierem, id est similiter et cognitio veritatis post exacuitur per bonam actionem. Omnia autem sunt ex Deo, id est et contemplatio veritatis et bona operatio, vel superior et inferior pars animae. Aliter: Per virum spirituales rectores plebis ecclesiasticae designantur, in quibus velamen ignorantiae non debet esse. Per mulierem vero figurantur animae infirmae, quae nihil spirituale, nihil de invisibilibus capere possunt. Quibus tamen ignorantiae velamen non [Col. 0928D] officit, si de his quae non intelligunt, nihil de proprio sensu praesumunt, sed sacerdotibus suis velut angelis honorem dantes, inquirunt ab illis quae nesciunt. Caeterum si quaelibet infirma, quae adhuc carnaliter sapit, spiritualibus viris se conferre praesumpserit, deturpat caput suum, id est inhonorat sacerdotes ecclesiae. Sed haec omittentes, videamus sequentia, nam subditur:
«Vosipsi judicate Decet mulierem non velatam orare Deum? Nec ipsa natura docet vos, quod vir quidem si comam nutriat, ignominia est illi: mulier vero si comam nutriat, gloria est illi, quoniam capili pro velamine dati sunt ei?»
Dixi quia mulier in ecclesia debet habere velatum caput, et vosipsi judicate, si hoc rationabiliter [Col. 0929A] dixi. Judicate si decet mulierem non velatam orare Deum. Non decet, quia nec ipsa natura docet vos hoc esse decens, quae capillos mulieris ita multiplicat. Cum haec esset apostolicae traditionis ratio, ut velatae mulieres essent in ecclesia, illi econtra revelatas eas in ecclesia patiebantur (Ezech. XLIX) . Ideo non jam per auctoritatem traditionis quam neglexerant, sed per ipsam naturam suadere illis nititur veritatem. Nec ipsa, inquit, natura docet vos hoc docere. Et hoc docet natura, quod vir quidem si comum nutriat, cum et lex hoc prohibeat, ignominia, id est grande opprobrium est illi; sed si mulier comam nutriat, gloria est illi, quod coma ipsius tam longa et tam decora crescit ac multiplicatur, ut summa gloria et pulchritudo videatur. Ideo gloria [Col. 0929B] est illi, quoniam capilli a naturali institutione dati sunt ei pro velamine habendo, id est dati sunt ei ut aliud velamen apponatur, quod per productionem capillorum innuitur. Coma enim indicium velaminis est, ut naturae voluntas addatur. Et ideo vir non est naturaliter comatus, quia non est velandus. Sed et juxta superiorem tractatum spiritualis intelligentiae non docet ipsa natura mulierem sine velamine Deum orare, quoniam erectus hominis status indicat quod illa pars rationis ejus, quae temporalia procurat, non sine velo discretionis ea debet a Domino petere, ne sicut Dei animalia totam se dejiciat in appetitum terrenarum rerum. Velo enim debet cohiberi a nimio cogitatu et appetitu inferiorum. [Col. 0929C] Vir quidem, id est superior mentis sensus, qui coelestia serenus debet cogitare, si nutriat comam, id est dens tatem superfluarum cogitationum, ignominia est illi. Mulier autem, id est pars illa mentis quae temporalia dispensat, si nutriat comam, id est multitudinem utilium cogitationum, per quas sapienter expleat necessariam rerum corporalium administrationem, gloria est illi, quoniam apud Deum habet inde mercedem. Quoniam capilli dati sunt ei pro velamine, id est multiplex cogitatus de necessariis rebus est illi datus, ut sub hoc tegatur et abscondatur a dissoluta vagatione inutilium et noxiarum cogitationum.
«Si quis autem videtur contentiosus esse nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia [Col. 0929D] Dei. Hoc autem praecipicio, non laudans, quod non in melius, sed in deterius convenitis.»
Dixi viros non debere comatos esse, sed mulieres oportere comam nutrire et caput velare, multasque rationes inde monstravi. Sed si quis videtur contentiosus esse, ut adhuc de hac re velit contendere, saltem auctoritati debet acquiescere, quia nos Judaei, a quorum instructione processit habitus religionis ecclesiae, et qui sumus semper populus Dei, non habemus talem consuetudinem, ut viri sint comati, et mulieres nudent capita, neque etiam Ecclesia Dei ex Judaeis et gentibus constituta. Post rationes ponit auctoritatem, ut contentiosos vincat, quia neque Judaismus hoc habuit, nec Ecclesia Dei, [Col. 0930A] ostendens quia neque Moyses, neque Salvator sic tradidit. Deinde jam amplius disputare non vult de virorum tonsione vel mulierum velatione, sed praeceptum inde tribuit dicens: Hoc autem praecipio, scilicet ut disserentis solertia non requiratur, sed praecipientis auctoritas attendatur. Quasi dicat: Forsitan aliquis vult adhuc contendere non sic faciendum esse, sed ego praecipio hoc ita fieri, et auctoritate mea constituo: ego dico, non laudans, sed potius improbans, quod convenitis in ecclesia ad accipiendum corpus et sanguinem Domini, non in melius, ut deceret, sed in deterius, id est quia conventus vester ad Dominicam coenam non fit in meliorationem vestri, sed in deteriorationem, quoniam multipliciter peccatis ibi.
[Col. 0930B] «Primum quidem convenientibus vobis in ecclesiam, audio scissuras esse inter vos, et ex parte credo. Nam oportet et haereses esse, ut et qui probati sunt, manifesti fiant in vobis.»
Primum quidem, id est maximum omnium malorum est apud vos, quod in conventu vestro fiunt schismata. Nam in melius ideo non convenitis, sed in deterius, quia convenientibus in ecclesiam vobis, ubi vinculum charitatis esse deberet, unaque voluntas et summa concordia, ad quod unus locus vos invitat et admonet, audio scissuras, id est discordias esse inter vos et ex parte, id est in quibusdam vestrum credo illas esse. Scissurae in eis erant, quia illi qui superiora dona spiritus habebant, contemnebant caeteros, [Col. 0930C] qui tanta dona non perceperant, et scindebant se ab illis. Ipsi quoque minores, per quamdam desperationem removebant se ab illis, dum tantam spiritualium charismatum excellentiam, quam assequi non poterant, mirarentur in eis. Ego scissuras divisionum inter vos esse credo. Nec mirum, quia oportet, id est utile est fidelibus, et haereses esse contra eos ad exercitationem eorum, ut per has boni et qui jam Deo probati et noti sunt, manifesti fiant hominibus in vobis, id est inter vos. Ex istis erant nonnulli haeretici, ut illi qui resurrectionem ne gabant (Matth. XXII; Act. XXIII) . Sed per eos manifestati sunt caeteris illi, qui fidem apostolicam firmiter tenuerunt, dicentes: «Ego sum Christi, cum [Col. 0930D] alii dicerent, ego sum Pauli, ego autem Apollo (supra I) ,» et semper prosunt haereses fidelibus. Ex his enim hominibus haeretici fiunt, qui etiam si essent in Ecclesia, nihilominus errarent. Cum autem foris sunt, plurimum prosunt non verum docendo quod nesciunt, sed ad verum quaerendum carnales, et ad verum aperiendum spirituales catholicos excitando. Sunt enim innumerabiles in sancta Ecclesia Deo probati viri, sed manifesti non fiunt inter nos, quandiu imperitiae nostrae tenebris delectati, dormire malumus quam lucem veritatis intueri. Quapropter multi ut veritatem Dei videant et gaudeant, per haereticos de somno excitantur. Utamur ergo haereticis, non ut eorum approbemus errores, sed ut catholicam disciplinam adversus eorum [Col. 0931A] insidias asserentes, vigilantiores et cautiores simus, etiam si eos ad salutem revocare non possumus. Oportet igitur et haereses esse, ut qui probati sunt manifesti fiant in nobis. Hi enim probati sunt Deo, qui bene possunt docere. Sed manifesti hominibus esse non possunt, nisi cum docent. Docere autem nolunt nisi eos qui doceri quaerunt. Sed multi ad quaerendum pigri sunt, nisi per molest as et insultationes haereticorum quasi de somno excitentur, et in imperitia sua erubescant sibi, ac de illa periclitari se sentiant. Ideo providentia divina multos diversi erroris haereticos esse permittit ut cum insultant nobis et interrogant nos ea quae nescimus, vel sic discutiamus pigritiam, et divinas Scripturas nosse cupiamus. Haereticus autem est, qui alicujus [Col. 0931B] temporalis commodi, et maxime gloriae principatusque sui gratia, falsas opiniones ac novas vel gignit vel sequitur.
«Convenientibus ergo vobis in unum, jam non est Dominicam coenam manducare, unusquisque enim suam coenam praesumit ad manducandum. Et alius quidem esurit, alius autem ebrius est. Nunquid domos non habetis ad manducandum et bibendum? aut Ecclesiam Dei contemnitis, et confunditis eos qui non habent? Quid dicam vobis? Laudo vos? in hoc non laudo.»
Quando quidem scissurae sunt inter vos, ergo vobis convenientibus in unum, jam non est manducare Dominicam coenam, id est illud manducare quod ibi facitis, quia discordanter hoc facitis, jam non est [Col. 0931C] manducare Dominicam coenam. Quia unusquisque vestrum praesumit in ecclesia manducare seorsum coenam suam, id est oblationem suam, cum Dominica coena communis esse debeat omnibus Christianis, sicut Christus cum suis discipulis communiter coenavit. Tangit eorum consuetudinem, quia frequenter in anno certis diebus solebant omnes ad ecclesiam convenire, ut corpus et sanguinem Domini perciperent, et in ecclesia convivium agerent ex oblationibus suis, ad exemplum coenae quam Dominus cum discipulis suis fecit. Sed hanc consuetudinem plurimi eorum perverterant; et secundum quod alius alio prior veniebat afferens cibos suos, manducabat et inebriebatur, non exspectans pauperem [Col. 0931D] fratrem; et postea corpus Domini sumebat, vel cibis suae mensae miscebat, non judicans illud ab aliis cibis differre. Nam munera sua offerentes advenientibus presbyteris, quia adhuc rectores ecclesiis non omnibus locis fuerant constituti, totum sibi quod obtulerant vendicabant schismatis causa. Nam pseudoapostoli dissensiones inter eos seminaverant, ita ut oblationes suas zelarentur, cum una atque eadem prece omnium oblationes benedicerentur, ut hi qui (ut assolet fieri) nihil obtulerant, vel unde offerrent non habebant, pudore correpti confunderentur, non sumentes partem. Et tam cito illud agebant, ut supervenientes non invenirent quod ederent. Ideoque Apostolus illos increpat. Si sic, inquit, convenitis, ut unusquisque cibum suum sumat, domi haec [Col. 0932A] agenda sunt, non in ecclesia, ubi unitatis et mysterii causa convenitur, non dissensionis et ventris. Munus enim oblatum, totius populi fit, quia in uno pane omnes significantur. Per id enim quod omnes unum sunt, de uno pane omnes sumere oportet. Itaque dicitur: Convenientibus vobis in unum, jam non est Dominicam coenam manducare, id est jam non potestis sacramenta Redemptoris accipere, nec jam ad similitudinem coenae Domini facitis ibi convivium. Quare? Quia unusquisque vestrum coenam suam, id est quod secum attulit, praesumit, id est ante Dominicam coenam, et antequam caeteri conveniant, sumit, ad manducandum, non ad erogandum pauperibus. Et alius quidem qui non attulit quod ederet, vel sero venit, esurit; alius autem, qui cibos [Col. 0932B] suos edere praeoccupavit, ebrius est. Et ita jam non estis idonei Dominicam coenam manducare, id est sacram eucharistiam percipere quae a jejunis et concordantibus est percipienda, quamvis apostoli primo non jejuni eam perceperint. Placuit enim Spiritui sancto, ut in honorem tanti sacramenti in os Christiani prius Dominicum corpus intraret quam caeteri cibi. Nam ideo per universum orbem mos iste servatur. Neque post cibos illud dedit Dominus, propterea pransi vel coenati fratres ad illud percipiendum convenire debent, aut sicut faciebant quos nunc Apostolus arguit et emendat, mensis suis hoc miscere. Namque Salvator quo vehementius commendaret myterii illius altitudinem, ultimum hoc voluit infigere cordibus et memoriae discipulorum, [Col. 0932C] a quibus ad passionem mox digressurus erat; et ideo non praecepit quo deinceps ordine sumeretur, ut apostolis per quos Ecclesiam dispositurus erat, servaret hunc locum. Vos inquit, ita comeditis, quisque suas oblationes, nec facitis eas ut deberetis omnibus communes. Sed cur ad talem comestionem venitis in ecclesiam. Nunquid non habetis domos ad manducandum et bibendum, ut ibi convivia hujusmodi celebretis? Aut Ecclesiam Dei, id est, domum orationis (Isa. LVI; Matth. XXI) qua consecrata est ad exorandum in ea Deum, et ad percipienda illius sacramenta, contemnitis? Utique contemnitis eam, dum irreverenter in ea carnales cibos sumitis. Et etiam confunditis eos qui non habent [Col. 0932D] quod ibi comedant, cum vos in conspectu eorum deliciis affluatis, et ipsi vel jejuni remaneant vel solum panem suum comedant. In hoc etiam confunditis pauperes qui non habent quod edant, quia vos antequam ipsi veniant manducatis, et nihil illis relinquitis, atque ita cum ipsi veniunt, quod manducent non inveniunt et erubescunt. Sic enim confunditis et eos qui praesentes sunt et nihil accipiunt, sive juxta superfluas opes vestras suam tenuitatem comedunt, et illos qui post venientes nihil inveniunt, et quid dicam vobis qui talia facitis: Non invenio quid dignum pro commissione talium operum vobis dicam. Laudo ego vos? in hoc quod ista tam male agitis, non laudo, sed multum reprehendo. Vel laudo [Col. 0933A] vos in nonnullis aliis, sed in hoc nihil laudabile invenio.
«Ego enim accepi a Domino, quod et tradidi vobis, quoniam Dominus Jesus in qua nocte tradebatur, accepit panem: et gratias agens, fregit et dixit: Accipite et manducate, hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur. Hoc facite in meam commemorationem. Similiter et calicem, postquam coenavit, dicens: Hic calix Novum Testamentum est in meo sanguine. Hoc facite quotiescunque bibetis, in meam commemorationem (Matth. XXVI; Marc. XIV; Luc. XXII) .»
Jure vos non laudo, sed vitupero in hoc quod ita perverse et irreverenter ad Dominicam coenam convenitis, quia traditionem meam super hac re non bene [Col. 0933B] servastis. Quam tamen diligenter servare debuissetis, quia ego non a meipso inveni eam, nec a Petro vel Andrea didici, sed accepi a Domino, quod et vobis de tanta re tradidi, et ideo reverenter atque inviolabiliter debetis retinere, quod mihi Dominus tradidit et ego vobis. Hoc vobis tradidi, quoniam Dominus Jesus, etc. Ostendit Apostolus mysterium eucharistiae inter coenam celebratum, non coenam esse. Medicina enim spiritualis est, quae cum reverentia degustata, purificat sibi devotum; et memoria redemptionis nostrae est, ut Redemptoris memores, majora ab eo consequi mereamur. In nocte autem traditus est ad passionem, sed venit inde ad resurrectionis lucem. Dominus Jesus, id est Salvator [Col. 0933C] credentium, in qua nocte tradebatur, jam imminente suae passionis articulo, accepit panem, et gratias agens, fregit. Accepit panem, ut significaret se accepisse corpus quo nos pasceret. Et gratias agit Patri de reparatione hominum futura per passionem ejus, ac per sacramentum corporis et sanguinis ejus. Et fregit panem, ut ostenderet corporis sui fractionem, id est passionem non absque sua sponte ac procuratione venturam, sed se facturum illam, sicut ait: «Quia ego pono animam meam, ut iterum sumam eam: et nemo tollet eam a me, sed ego pono eam a me ipso (Joan. X) .» Fregit panem, ut omnibus suis ex eo daret et unum omnes illos faceret, et dixit eis. Accipite hanc spiritalem escam et manducate hoc sacramentum, id est et mente accipite [Col. 0933D] et ore comedite, scilicet ut carnem meam non edatis tantum in sacramento, sicut et multi mali alii faciunt, sed usque ad participationem spiritus manducetis, ut in meo corpore tanquam membra maneatis, et meo spiritu vegetemini. «Quia qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, in me manet et ego in illo (Joan. VI) .» Signum enim quia manducavit et bibit, hoc est, si manet et manetur, si inhabitat et inhabitatur, si haeret, ut non deseratur. Sic do vobis ad edendum carnem meam, scilicet ut hanc edentes non relinquatis unitatem meam. Manducate quod tribuo, quia hoc est corpus meum. Sensibus quidem exterioribus videtur esse panis, sed sensibus cognoscite mentis, quia hoc est corpus meum, non aliud, sed illud idem substantialiter, [Col. 0934A] quod pro vobis redimendis tradetur ad mortem et crucifigetur. Hoc quod dixit: Facite, id est corpus meum accipite et manducate per successionem temporis usque in finem saeculi, in meam commemorationem, id est in memoriam passionis meae, ut pertractetis et consideretis, quam dignam et sanctam et humanae salutis efficacem medecinam accipitis, quatenus ex consideratione tantae sanctitatis cum majori veneratione sacram eucharistiam percipiatis, et imitari passionem meam desideretis, ut si opus fuerit, pro salute fratrum mori parati sitis. Accipientes enim corpus meum, memores mei esse debetis, ut diligenter recogitetis quis ego sim, et quae inter homines conversans operatus sim vel quae pertulerim, ut sicut praecessi sequamini. [Col. 0934B] Vel vos sacerdotes hoc facite, id est ex pane corpus meum per mystica verba consecrate, in memoriam passionis meae, ut recogitetis eam dum sacrificium istud obtuleritis. Similiter ut acceperat panem et fecerat ex eo vinum et verum corpus suum, accepit et calicem, et fecit ex vino sanguinem suum, postquam coenavit, id est jam et finito veteri pascha quod cum discipulis tunc manducaverat. Transiit enim a veteri ad novum Pascha, quod tradebat celebrandum Ecclesiae, ut pro carne et sanguine legalis agni, sacramentum sui corporis et sanguinis substitueret. Ob hoc etiam post finem coenae, ut illud quod cum eis ultimum ageret, arctius eorum mentibus imprimeret. Quoniam illud quod eorum saluti magis erat utile debuit eis ad ultimum [Col. 0934C] reservare, et maxime cordibus eorum commendare. Accepit calicem et dixit: Hic calix, id est hic potus est Novum Testamentum, id est nova promissio coelestis haereditatis in sanguine meo, quo plenus est idem calix. Hoc est, potus hujus calicis est sanguis meus, qui non vetera, sed nova, id est non terrena, sed coelestia bona promittit (Hebr. IX) . Nam calix Moysi Vetus Testamentum fuit, quia terrenam haereditatem promisit in sanguine vitulorum et hircorum, de quo idem Moyses ait: «Hic sanguis testamenti quod mandavit ad vos Deus (Exod. XIV) .» Per testamentum enim datur haereditas, et in sanguine Christi accepimus Novum Testamentum, id est novam legem quae obedientibus sibi dat haereditatem [Col. 0934D] regni coelorum. Testamentum Novum in Christi sanguine consecuti sumus, per quod ad novam haereditatem perveniamus, quia beneficii divini sanguis testis est. Unde et ad tuitionem corporis et animae nostrae sacramenta ejus percipimus, quia caro ejus pro salute nostri corporis est oblata; sanguis vero pro anima nostra effusus est, ut utraque nostri substantia haereditatem vitae perennis accipere posset. Nec mirum, quod de pane et vino carnem et sanguinem suum fecit. Nam et in quolibet homine carnem et sanguinem de pane et vino facit, quia panis comestus mutatur in carnem, et vinum potatum vertitur in sanguinem per Creatoris operationem. Calix Christi quem in mysterio bibimus, propterea etiam dicitur testamentum in sanguine [Col. 0935A] ejus, quem semel in cruce fudit pro nobis, quia munit et defendit nos adversus calumnias hostis antiqui, ne coelestem nobis haereditatem possit auferre, sicut litterae illae quae vocantur testamentum, haeredem muniunt adversus calumniatorem, ne tollat ei haereditatem. Hoc, inquit, facite, id est calicem hunc bibite in meam commemorationem, quotiescunque bibetis illum ut scilicet nunquam sine memoria passionis meae bibatis eum, sed in mente habeatis, quia ego mortem pertuli pro vobis. Aut certe vos qui sacerdotes estis, hoc facite quod ego nunc feci, id est calicem vini consecrate, ut fiat sanguis meus, hoc facite in meam commemorationem, ut in hoc facto sitis memores mei et eorum quae pro vobis passus sum. Hoc ita dixit Dominus, velut si quis [Col. 0935B] moriens relinquat ei quem diligit aliquod pignus; quod dum ille post mortem ejus aspicit, lacrymas continere non potest, si eum perfecte dilexit.
«Quotiescunque enim manducabitis panem hunc et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis donec veniat.»
Exponit in quam commemorationem Christi debeamus celebrare vel accipere sacramentum corporis et sanguinis ejus, scilicet in commemorationem mortis ejus. Ideo, inquit, dixit Dominus in suam commemorationem hoc debere fieri, quia quotiescunque manducabitis hunc vitae panem et hunc aeternae salutis calicem bibetis, mortem Domini pro nobis factam annuntiabitis, id est repraesentabitis donec ipse veniat ad judicium, quia hoc sacramentum non [Col. 0935C] mutabitur sicut sacramenta Judaeorum. Significat finem saeculi, quando erit sanctorum requies non adhuc in sacramento spei, quo in hoc tempore consociatur Ecclesia, quandiu bibitur quod de Christi latere manavit, sed jam in ipsa perfectione salutis aeternae, cum tradetur regnum Deo et Patri (infra, XV) , ut in illa perspicua contemplatione incommutabilis veritatis, nullis mysteriis corporalibus egeamus.
«Itaque quicunque manducaverit panem hunc et biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini. Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat et de calice bibat. Qui enim manducat et bibit indigne, judicium [Col. 0935D] sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini.»
Quandoquidem auctoritate Domini Jesu probavimus panem illum esse corpus ejus, et vinum sanguinem ejus, atque celebrandum vel accipiendum esse mysterium illud in commemorationem mortis ipsius, itaque quicunque homo, sive dives, sive mediocris, sive pauper, sive clericus, sive laicus, manducaverit panem Domini hunc et biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini. Indigne manducat et bibit, qui hoc mysterium aliter celebrat vel accipit, quam a Christo traditum. deo fit reus corporis et sanguinis Domini, id est dabit poenas mortis Domini. Occisus enim pro his qui beneficium ejus in irritum ducunt. Indigne manducat [Col. 0936A] et bibit, qui sine debita reverentia sacram eucharistiam percipit. Indigne manducat et bibit, qui non prius per poenitentiam purgatus, ad hoc sacramentum accedit. Hoc est enim indigne accipere, si eo tempore accipiat quo debet poenitentiam agere. Fit igitur reus corporis et sanguinis Domini, id est non purgationem, sed maculam culpae pro qua pereat, trahit ex eo quod male accipit bonum sacramentum corporis et sanguinis Domini. Nec sibi si indignus accesserit applaudat, quia continuo damnatus non fuerit, quoniam multoties peccatoris supplicium differtur, sed perendinatur occultum judicium. Nemo praesumat accedere indignus, sed homo, id est rationabiliter agens, probet, id est discutiat et examinet prius seipsum, qui etiam ex eo [Col. 0936B] quod homo est, sine peccato non est. Probet antea seipsum, id est vitam suam inspiciat et consideret, an digne possit accedere vel non. Raro enim potest inveniri quisquam ita magnus et justus, ut in eo per discussionem non inveniatur aliquid, quod debeat eum a corpore et sanguine Domini retardare, nisi confessus fuerit illud, et per poenitentiam deleverit. Probet se, et sic, id est postquam se probaverit, edat de pane illo et bibat de calice, quia tunc ei proderit. Ideo prius se discutiat et purget, quia qui manducat et bibit indigne, id est sine sui examinatione, judicium sibi manducat et bibit. Indigne manducat et bibit, qui vel aliquod grave peccatum, vel multa levia commisit, et non confitetur ea priusquam ad communionem accedat. Duobus etiam modis [Col. 0936C] manducare et bibere debemus hoc sacramentum, id est ore cordis et ore corporis. Nam qui solo ore corporis manducat, indigne manducat. Qui autem et ore corporis et ore cordis accipit, ille digne comedit. Qui indigne manducat judicium sibi manducat; id est damnationem extremam, quae nunc appellatione judicii signatur, sicut et cum Dominus ait: «Qui vero mala egerunt, in resurrectionem judicii (Joan. V) .» Judicium sibi manducat, non alii, quia communio malorum non maculat aliquem participatione sacramentorum, sed confessione factorum. Nam si in factis malis non eis quisque consentiat, portat malus causam suam et personam suam, et ideo boni debent tolerare malos. Judicium [Col. 0936D] sibi manducat, non quia mala res sit quam accipit, sed quia ille malus male accipiendo ad judicium accipit bonum quod accipit. Sicut enim Judas cui buccellam tradidit Dominus (Joan. XIII) , non malum accipiendo, sed male accipiendo, locum in se diabolo praebuit; sic indigne quisque sumens Dominicum sacramentum, non efficit ut quia ipse malus est, malum sit, aut quia ad salutem non accipit, nihil acceperit. Corpus enim Domini et sanguis Domini nihilominus est, sed ille accipit hoc non ad vitam, sed ad judicium, quia non dijudicat corpus Domini, id est non discernit quam sit dignius omnibus creaturis hoc corpus, quod videtur esse panis. Si enim cogitaret hoc corpus esse, verbo Dei personaliter unitum, et vitam ac salutem eorum esse [Col. 0937A] qui hoc digne accipiunt, non praesumeret indignus accipere, sed dignum se praeparet. Devoto enim animo et cum timore accedendum est ad illum, ut sciat mens se ei reverentiam debere ad cujus corpus sumendum accedit, et dijudicet apud se cujus dignitatis sit illud corpus. Inde enim Apostolus nunc indigne dicit acceptum a Corinthiis, quia hoc non discernebant a caeteris cibis veneratione singulariter debita. Continuo quippe cum dixisset, judicium sibi manducat et bibit, addidit, non dijudicans corpus Domini. Non enim dijudicabant illud, sed velut quemlibet alium cibum indiscrete negligenterque sumebant. Sequitur:
«Ideo inter vos multi infirmi et imbecilles, et dormiunt multi.»
[Col. 0937B] Quia indigne manducatis hoc corpus et sanguinem bibitis, ideo sunt inter vos multi infirmi, qui gravi morbo languent, et imbecilles, qui diuturna invaletudine torpent, et dormiunt etiam multi, id est somno mortis sunt occupati. Ut verum probaret quia examen futurum est accipientium corpus Domini, jam hic imaginem judicii ostendit in nonnullis, qui inconsiderate corpus illud acceperant, dum aegrotationibus et longis invaletudinibus tenerentur, et multi morerentur, ut in his caeteri discerent se non impune corpus Domini negligenter accipere, et paucorum exemplo caeteri territi emendarentur, scientes quia graviores poenas in futuro saeculo propter hanc culpam ipsi forent passuri, si non corrigerentur. Nam et adhuc propter hujusmodi causam [Col. 0937C] multi homines post pascha variis infirmitatibus corripiuntur, quia corpus Redemptoris indigne perceperunt.
«Quod si nosmetipsos dijudicaremus, non utique dijudicaremur. Dum judicamur autem a Domino, corripimur, ut non cum hoc mundo damnemur.»
Haec mala divino judicio patimur ob contemptum Dominici corporis. Sed si dijudicaremus nosmetipsos, id est si in diversas partes actionum et cogitationum nostrarum oculos mentis circumduceremus, et de singulis quae nos male fecimus aut cogitavimus, nosipsos districte poenitendo judicaremus, non utique a Domino judicaremur. Ascendat itaque homo [Col. 0937D] adversum se tribunal mentis suae, constituat se ante faciem suam. Atque ita constituto in corde judicio, adsit accusatrix cogitatio, testis conscientia, carnifex timor. Inde quidam sanguis animi confitentis profluat per lacrymas. Postremo ab ipsa mente sententia talis proferatur, ut se indignum homo judicet participatione corporis et sanguinis Domini, si tales culpas in se repererit. Versetur ante oculos ejus imago futuri judicii; et quidquid in se viderit quod a judice venturo reprehendi possit et puniri, ipse nunc in seipso reprehendat et puniat. Peccata enim, sive parva, sive magna, impunita esse non possunt, quia aut homine puniente, aut Deo judicante plectuntur. Cessat autem vindicta divina, si conversio praecurrat humana. Quia [Col. 0938A] si nosmetipsos dijudicaremus, non utique a domino judicaremur, id est puniremur, vel in futuro saeculo, vel in isto. Sed dum in praesenti vita judicamur a Domino, id est plectimur infirmitate vel adversitate vel corporis morte pro peccatis nostris, corripimur ab eo clementer et emendamur, ut in futura vita non damnemur aeternaliter cum hoc mundo, id est cum infidelibus et amatoribus hujus mundi. Idcirco enim nobis modo non parcit, ut in perpetuum parcat. Illis autem nunc parcit, quos in aeternum puniri disposuit.
«Itaque, fratres mei, cum convenitis ad manducandum, invicem exspectate. Si quis esurit, domi manducet, ut non in judicium conveniatis. Caetera autem, cum venero, disponam.»
[Col. 0938B] Quandoquidem quisquis indigne corpus Domini percipit, judicium sibi percipit, et multi etiam in praesenti saeculo propter hanc offensionem variis languoribus aut mortibus plectuntur, itaque, o fratres mei, cavete jam indigne illud sumere, cavete non schismate ad illud convenire, sed cum convenitis ad manducandum illud, per fraternam dilectionem exspectate invicem alii alios, ut multorum oblatio simul celebretur, et omnibus ministretur. Sed si quis esurit, et propter acriorem famem non potest exspectare donec omnes conveniant, domi manducet suum corporalem cibum, et post veniens ad Ecclesiam, non accipiat eucharistiam. Ita vos invicem propter has causas exspectate, ut non in judicium conveniatis, id est ut non reprehensibiliter et cum [Col. 0938C] offensione sacrum mysterium agatis, ne judicium damnationis inde conquiratis. Haec interim observate. Sed caetera quae sunt agenda, disponam vobis cum venero. Prius ostendit quomodo vir et quomodo femina caput agere debeat, deinde qualiter ab utroque sexu in ecclesiam convenire oporteat; in quibus rebus si error fuerit, non leve peccatum est. Caetera vero quae ad aedificationem ecclesiae pertinent, praesentia sua ordinaturum se promisit, quia multum erat ut in epistola sua totum illis agendi ordinem insinuaret, quem universa per orbem servat Ecclesia.
«De spiritualibus autem nolo vos ignorare, fratres; scitis autem quoniam cum gentes essetis, ad simulacra muta, prout ducebamini, euntes. Ideo notum vobis facio, quod nemo in Spiritu Dei loquens, dicit anathema Jesu, et nemo potest dicere Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto (Marc. IX) .»
Crescente fide, gratia linguarum minuebatur, quam propter infideles acceperant. Hinc ergo plurimi contristati, coeperunt adhuc habentibus gratiam hanc invidere, putantes hoc majus aliis omnibus charismatibus. Unde nunc Apostolus eos corrigit, quia quasi per quamdam unitatem plus appetebant linguarum scientiam, et ostendit quae maxime forent appetenda. Caetera, inquit, permitto vos ignorare donec veniam. Sed de spiritualibus, id est de donis [Col. 0939A] sancti Spiritus, propter quae majores superbiunt, et minores invident vel desperant, nolo vos ignorare quid veritas habeat, ut non sit schisma inter vos, sed pax et concordia. Quod ostendo per simile. Nam scitis quoniam cum essetis gentes, id est gentiles diversis erroribus dediti, eratis euntes ad simulacra muta, prout ab uno spiritu maligno ducebamini; et si tunc unus diabolicus spiritus vos ducebat, alios ad alia simulacra, alios ad alia, cur non modo vos unus divinus ducat, alios ad alia bona opera, et alios ad alia, vel aliis alia dona tribuat, et aliis alia. Unus enim spiritus bonus est nunc in omnibus vobis, licet diversis diversa dona praestiterit; sicut tunc unus spiritus malus erat in omnibus vobis, licet ad diversos errores simulacrorum vos duceret. Quae [Col. 0939B] simulacra erant muta, licet vos ab illis responsa peteretis. Dicturus Apostolus quod omnia bona sint a Spiritu sancto, similitudinem praemittit a contrario, scilicet quod omnia mala sint a spiritu malo. Ostendit enim a simili, ut dictum est, quod omnes eumdem spiritum Dei habeant, reprehendens illos qui ex eo quod majora charismata perceperant, abrumpebant se ab inferioribus minora charismata habentibus, quia cum essent in infidelitate idololatriae, uno spiritu maligno participant omnes communiter et majores et minores. Tunc ipsi erant multae gentes, sed modo sunt una gens, quia una fides, quia una spes, quia una charitas, quia una exspectatio, quia una patria coelestis. Scitis, inquit, ut experti, quia cum essetis diversae gentes, id est gentiliter in variis [Col. 0939C] erroribus viventes, eratis euntes quasi assidui ad simulacra muta et ratione carentia, prout a deceptorio spiritu ad haec ducebamini. Ideo quia scitis quod malus spiritus vos retractos a bono duxit ad tam irrationabile malum, id est ad idololatriam, per hoc facile vobis notum facio, quod per Spiritum Dei abstinetur a malo, et fit bonum, et hoc est, nemo in Spiritu Dei loquens cogitando, loquendo, operando, dicit similiter tribus modis anathema Jesu, id est alienationem a Christo: hoc est, quodlibet peccatum per quod alienus fiat a Salvatore, quia per Spiritum sanctum abstinetur a malo, et nemo quantuscunque sit, potest dicere corde, lingua et opere, quia Jesus est Dominus, cui omnia servire [Col. 0939D] debent, nisi in Spiritu sancto, a quo est omne verum, hoc est per Spiritum sanctum fit bonum. Vel nemo in Spiritu Dei loquens, id est nemo cujus mentem et os moveat Spiritus Dei, dicit anathema Jesu, id est dicit alienationem Salvatori, ut dicat ei quod ipse sit alienus a substantia Patris, sicut dicebat Arius, qui in spiritu diaboli loquebatur. Et nemo potest dicere, id est hanc veritatis confessionem proferre, ut dicat quia Jesus est Dominus, nisi in Spiritu sancto loquens. Non enim adulatione hominum appellatur Dominus, sicut idola quae ab hominibus dii vocantur, cum non sint. Non ergo favor est hominum, quod Jesus Dominus dicitur, sed donum Dei, qui mysterium suum hominibus declaravit. Nec qui hoc dicit, praestat beneficium religioni, [Col. 0940A] sed accipit, sicut gentiles qui gratia principum vel antistitum idola dicunt deos, cum non sint Sed quomodo nemo dicit, Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto, cum ipse Jesus asserat, quia non omnis qui dicit mihi: «Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum (Matth. VII) .» Sed hoc ipsum dicere quod Apostolus posuit, non sermone, sed affectu cordis est ponderandum, quia proprie posuit verbum quod est, dicit, ut significaret voluntatem atque intellectum dicentis. Dominus vero generaliter posuit solum oris sermonem. Videtur enim dicere etiam ille, qui nec vult nec intelligit quod dicit. Sed ille proprie dicit, qui voluntatem atque mentem suam sono vocis annuntiat; et ille Dominum Jesum dicit, qui eum diligit, si eo modo dicit, [Col. 0940B] quo intelligi Apostolus voluit. Multi enim voce dicunt, corde autem et factis negant. Item nemo in spiritu Dei loquens dicit anathema Jesu, id est alienationem a Salvatore, hoc est aliquod verbum per quod ipse vel alius a Salvatore fiat alienus. Nam sicut malus spiritus qui praesidet simulacris, nihil in aliquo loquitur unde quis a simulacris separetur, ita Spiritus Dei qui praesidet Ecclesiae, nihil in quoquam loquitur unde quis a Christo vel a membris Christi separetur. Sunt enim nonnulli, qui se in Spiritu Dei existimant loqui, id est recta se putant dicere, dum loquuntur ea quae vel ipsos vel caeteros qui audiunt separant a Christo, sicut minores Corinthiorum, qui stulta humilitate se scindebant ab unione majorum, et a societate membrorum Christi [Col. 0940C] se faciebant alienos, quia non erant majoribus similes in charismatibus. Sed et detractores et quicunque discordias inter fratres seminant sub specie rectae locutionis, aut qui corrumpunt fidem audientium, seu bonos mores suis alloquiis aliquo sanctitatis fuco coloratis (I Cor. XV) , quasi in Spiritu Dei loquentes videntur, dum dicunt anathema Jesu, quia sub imagine veritatis et rectitudinis loquuntur ea; per quae suos auditores a Salvatore faciunt alienos. Sed hujusmodi verba nunquam Spiritus sanctus docuit. Et nemo potest dicere, Dominus est Jesus, id est nemo devote potest gloriam Domini Jesu Christi praedicare, ut annuntiet vel confiteatur quia ipse est Dominus, cui debet universitas servire, nisi in [Col. 0940D] Spiritu sancto, id est nisi mentem ejus illuminaverit Spiritus sanctus, et amore veritatis accenderit. Nam sicut ille spiritus nihil docet loqui, unde quis a Christo separetur; ita iste omne verbum loqui docet, per quod ad Christum trahuntur homines, et ideo quisquis gloriam Dei praedicat ut auditores ad eum trahat, non sibi hoc tribuat, quia non habet hoc a seipso, sed a Spiritu sancto, qui ubi vult spirat (Joan. III) . Majores enim Corinthiorum arroganter de bonis spiritualibus gloriabantur, quasi a seipsis haec haberent, et caeteros despiciebant qui haec habere non poterant, quasi Spiritus sanctus non et illis quos spernebant, posset ipsa dona dedisse, et eis non dedisse, ideoque non recte de beneficiis Dei super alios extollebantur, cum utique [Col. 0941A] humiliores inde fieri deberent, et gratias Deo reddere.
«Divisiones vero gratiarum sunt, idem autem spiritus; et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus; et divisiones operationum sunt, idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus.»
Commune est omnibus electis ut sint participes Spiritus sancti, sed gratiae quas ab eo suscipiunt, sunt variae. Quia sunt divisiones gratiarum, id est donorum quae Spiritus sanctus gratis dat, sed unus atque idem est spiritus, qui easdem gratias dividit hominibus; divisiones gratiarum sunt officiis ecclesiae, non humanis meritis deputatae. Sicut enim qui dicit Dominus Jesus, in Spiritu sancto dicit, quilibet sit, ita et in loco ordinis officii ecclesiastici positus [Col. 0941B] gratiam habet quisquis sit, non utique propriam, sed ordinis per efficientiam spiritus, et divisiones sunt ministrationum, per quas variis modis fideles ministrant Deo, dum pro ejus amore famulis ejus subserviunt et necessaria tribuunt, sed idem est et non varius Dominus Jesus, cui variis modis ministratur, et qui varia tribuit ministeria, et divisiones operationum sunt, quas agunt electi, sed idem est Deus Pater, qui operatur omnia bona in omnibus fidelibus. Non in uno omnia operatur, ne unus superbiat; sed in omnibus, ut quod non habet quis in se, habeat in alio, ut sic maneat charitas. Quoniam Ariani qui gradus in trinitate facere volunt, calumniantur quod Pater primum nominetur, secundo Filius, tertio Spiritus sanctus: idcirco [Col. 0941C] Apostolus mutavit hunc ordinem, ut primum spiritum, deinde Dominum, id est Filium; tertio Deum, id est Patrem poneret. Et dum dicit, idem Spiritus, idem Dominus, idem Deus, eamdem prorsus substantiam trium personarum ostendit. Vel contra Macedonium et caeteros haereticos qui Spiritum sanctum negaverunt esse Deum, potest de solo spiritu intelligi totum, ut et Dominus et Deus ab Apostolo nominetur. Qui non dividitur, cum dona sua dividit; et quod ipse operatur, tota trinitas operatur. Deus enim natura incorporea, quia immutabiliter una aeterna stabilitate in seipso manens totus adesse rebus omnibus potest, et singulis totus, quamvis in quibus habitat, habeant eum pro suae capacitatis immensitate et diversitate, alii amplius, alii minus, [Col. 0941D] quos ipse sibi dilectissimum templum gratia suae bonitatis aedificat. Et gratiarum quidem divisiones sunt tanquam per partes membra unius hominis, ubi et simul omnes unum templum et singula templa sumus, quia non est Deus in omnibus quam in singulis major, et fit plerumque ut plures eum minus capiant, et unus amplius. Sic enim et apud Corinthios erat, quia pauci spirituales magis eum capiebant, et multitudo carnalium minus. Sic diversa dona varie sunt membris Christi distributa, ut omnia membra sibi quadam necessitate cohaereant, et se invicem diligant, ac sibi invicem serviant. Nam oculus solus videt in corpore. Sed nunquid sibi soli videt? Et manui videt, et pedi videt et caeteris membris [Col. 0942A] videt. Rursum sola manus operatur in corpore. Sed nunquid sibi soli operatur? Sic pes ambulando omnibus membris militat. Membra caetera tacent, et lingua pro omnibus loquitur. Atque ita diversis officiis concorditer distributa sunt membra. Sic et de membris Christi Spiritus sanctus agit, ut omnia necessario comparentur et sibi cohaereant. Si enim amas unitatem, etiam tibi habet, quisquis in illa aliquid habet. Tolle invidiam, et tuum est quod habet. Tolle invidiam, et meum est quod habes. Livor separat, unitas jungit. Ideo tenenda est unitas, quia quantum quisque diligit membra Christi, tantum habet Spiritum sanctum; et tantum habet in eis, quod in seipso habere non valet.
«Unicuique autem datur manifestatio Spiritus [Col. 0942B] ad utilitatem. Alii quidem per spiritum datur sermo sapientiae, alii autem sermo scientiae secundum eumdem spiritum: alteri fides in eodem spiritu, alii gratia sanitatum in uno spiritu, alii operatio virtutum, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum. Haec autem omnia operatur unus atque idem spiritus, dividens singulis prout vult (Rom. XII; Ephes. IV) .»
In omnibus Christi membris est Spiritus sanctus, sed unicuique eorum tam majori quam minori datur manifestatio ejusdem spiritus, id est donum gratiae, per quod aliis manifestetur Spiritus sanctus qui in eo est, et manifestetur ad utilitatem ejus et aliorum, quia et sibi et aliis ex accepto dono prodest, [Col. 0942C] dum vitam suam bene gubernans exemplum bonae conversationis ostendit, vel etiam voce praedicat; et quod variis modis unicuique detur manifestatio Spiritus, ostendit per partes. Nam alii quidem non per humanum ingenium, nec per studium litterarum, sed per Spiritum sanctum datur non solum sapientia, sed etiam sermo sapientiae, ut loqui possit aliis ipsam sapientiam quam intelligit; alii autem datur secundum eumdem Spiritum non tantum scientia, sed etiam sermo scientiae, per quem alios doceat. Ipse spiritus qui dat alii sermonem sapientiae, dat huic sermonem scientiae: nec tamen est in se diversus, sed idem permanet. Sapientia est in contemplatione aeternorum, scientiaque in actione temporalium. Sermo sapientiae per Spiritum datur, ut [Col. 0942D] quis de aeterno et incommutabili bono, ac de perennibus gaudiis loquens, alios ad amorem patriae coelestis erigat; sermo autem scientiae tribuitur, ut loquendo quis alios docet de his, quae in tempore facta sunt historialiter; et de his quae facienda vel quae cavenda sunt moraliter, id est de virtutibus et vitiis. Vel aliter: Sunt enim quidam qui per donum gratiae et ipsa intelligunt, quae exponi a doctoribus non audierunt: hi videlicet sermonem sapientiae perceperunt. Et sunt quidam qui audita per semet intelligere nequeunt, sed ea quae in expositoribus legerint retinent, atque scienter proferunt quae lecta didicerint; et hi sermone scientiae pleni sunt. Quamvis hoc intelligi etiam aliter possit, quia sapientia [Col. 0943A] ad vitam, scientia vero pertinet ad doctrinam. Qui bene igitur vivit et prudenter praedicat, sapientiam et scientiam divinitus accepit, alteri datur fides, id est constantia fidei in eodem spiritu Sancto, ut quamvis alios praedicando nesciat instruere, tamen recte et firmiter credat, nulloque metu vel pudore fidem suam ore confiteri omittat, alteri datur gratia sanitatum, ut infirmos sanet, in uno spiritu, id est in uno Spiritu sancto, qui est unus, id est incommutabilis et indivisus in seipso, alii per eumdem spiritum datur operatio virtutum, id est ut operari virtutes miraculorum contra naturam possit; sicut est suscitatio mortuorum aut virtutes in expulsione daemonum, alii datur prophetia, ut Spiritu repletus pronuntiet futura, alii discretio [Col. 0943B] spirituum, ut sciat discernere spiritus malos a bonis, dum audit eos loquentes. Discretio enim difficillima est, cum et spiritus malignus quasi tranquillus agit, ac sine vexatione aliqua corporis assumpto humano spiritu dicit quod potest, quando etiam vera dicit et utilia praedicat ad hoc, ut cum illi in manifestis bonis creditum fuerit, seducat ad sua. Iste quippe discerni non potest nisi dono Spiritus sancti. Non enim magnum est tunc eum dignoscere, cum ad aliqua devenerit vel perduxerit, quae sunt contra bonos mores vel regulam fidei. Tunc enim a multis discernitur. Dono autem Spiritus sancti in ipso primordio, quo multis adhuc bonus apparet, continuo dijudicatur an malus sit. Sed et spiritus hominum, id est voluntates hoc dono [Col. 0943C] discernuntur bonae a malis. Alii dantur genera linguarum, ut multis loquantur linguis, sicut Graeca et Latina et Hebraea. Alii datur interpretatio sermonum, ut in una lingua sciat obscuros sermones Scripturarum interpretari, et ita datur unicuique manifestatio spiritus ad utilitatem dum unusquisque proprium donum accipit a Deo, per quod prosit aliis qui hoc non habent. Potest enim in uno eodemque spiritu fieri, ut iste verbo sapientiae polleat, nec tamen sermone scientiae, id est doctrina fulciatur, quia sentire atque invenire sufficit, etiam quod per discendi studium non apprehendit; ille per sermonem scientiae fulgeat, nec tamen verbo sapientiae convalescat, quia et sufficit explere quantum didicit, et ad sentiendum ex semetipso subtile aliquid [Col. 0943D] non assurgit. Iste per fidem et elementis imperat, nec tamen per sanitatum gratiam infirmitates corporum curat. Ille per orationis opem morbos subtrahit, nec tamen arenti terrae verbo pluvias reddit. Iste per operationem virtutum ad praesentem vitam etiam mortuos revocat, et tamen prophetiae gratiam non habens, quae sibi ventura sunt ignorat. Ille ventura quaeque velut praesentia attendit, et tamen in nulla signorum operatione se exerit; iste per discretionem spirituum in factis subtiliter mentes conspicit, et tamen diversi generis linguas nescit. Ille diversi generis linguas examinat, sed tamen viribus similibus dissimilia corda non pensat. Alius in una lingua quam novit, sermonum pondera interpretando [Col. 0944A] prudenter discutit, et tamen reliquis bonis quae non habet, patienter caret. Sic itaque Creator noster ac dispositor cuncta moderatur, ut qui extolli poterat ex dono quod habet, humilietur ex virtute quam non habet. Sic cuncta moderatur, ut cum per impensam gratiam unumquemque sublevat, etiam per disparem alteri alterum subdat, et meliorem quisque dono alio eum qui sibi subjicitur attendat, ac licet se praeire ex aliis sentiat, eidem tamen quem superat, se in aliis postponat. Sic cuncta moderatur, ut dum singula quaeque sunt omnium, interposita quadam charitatis necessitudine fiant omnia singulorum, quatenus unusquisque sic quod non accipit, in altero possideat, ut ipse alteri possidendum quod accepit, humiliter [Col. 0944B] impendat. Et ideo pulcherrima varietate distributa sunt electis spiritualia dona. Sed haec omnia operatur unus atque idem spiritus. Superius dictum de Patre intelleximus, quia idem Deus qui operatur omnia in omnibus, et nunc legimus spiritum omnia operari, ut inseparabilis intelligatur operatio trinitatis, ita ut cum operatio Patris dicitur, non eam sine Filio et Spiritu sancto intelligamus operari; et cum operatio Filii, non sine Patre et Spiritu sancto; et cum operatio Spiritus sancti, non sine Patre et Filio. Quod ergo dicitur de Spiritu quia omnia haec operatur, non ideo dicitur, quia non ei cooperantur Pater et Filius: sed idcirco dicitur, quia unus atque idem Spiritus haec operatur, quoniam in his operibus non sunt multi spiritus, sed unus, et in diversis [Col. 0944C] suis operationibus non est a seipso diversus. Haec omnia operatur Spiritus utique sicut Deus. Quis enim haec operari potest nisi Deus? Omnia haec operatur, dividens ea singulis non ipse divisus, et haec omnia facit ac dividit prout vult, id est sicut Dominus omnium, sicut Deus, sicut nulli subjectus. Non enim missus, sed voluntarius operatur, quia solius Dei est facere voluntatem suam. Dona sua distribuit, non prout volunt homines, sed prout ipse vult, qui solus novit quid velle debeat, et quid unicuique expediat. Unde nec huic dolendum est, nec illi superbiendum, cum enim contristaris quod minorem gratiam acceperis, aemularis alium, quasi majorem partem invaserit, cum hoc non in nostra, sed in donantis sit positum potestate. Invidebant [Col. 0944D] enim, ut supra dictum est, minores Corinthiorum majoribus quasi majora sibi charismata vindicantibus, non intelligentes haec solius Dei voluntate dispensari.
«Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum corpus sunt, ita et Christus. Etenim in uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus, sive Judaei, sive gentiles, sive servi, sive liberi: et omnes uno Spiritu potati sumus.»
Ideo Spiritus sanctus diversis diversa dona tribuit, quia sicut corpus unum est hominis et membra habet multa, quae sunt variis officiis dedita, sed omnia membra corporis quamvis sint multa, unum tamen corpus sunt, ita et Christus unum corpus habet [Col. 0945A] ex variis membris. Unum est enim corpus Christi, quod est Ecclesia constans ex diversitate membrorum, id est ex varietate personarum, diversa officia, diversasque gratias habentium. Et idcirco decuit ut unus Christus Spiritus per diversa membra unius corporis Christi varias actiones expleret, quia et unus spiritus hominis aliter operatur in oculis, aliter in auribus, aliter in naribus, et aliter in manibus. Sic et Spiritus Christi varie operatur in membris Christi. Nam si charismata non essent diversa singulis concessa, sed eadem, tunc essent diversa membra idem donum habentia, neque multa fierent unum per charitatem, quoniam alter alterius officio non indigeret propter ejusdem doni participationem. Humani corporis utitur comparatione, ut [Col. 0945B] ostendat officia diversa esse, non naturam membrorum: et neminem debere quaeri cujus officii sit, dum omnes uno spiritu animentur, et in uno corpore coaptentur. Per hoc etiam docet nullius personam quasi despecti contemnendam, et nullius quasi perfecti praeferendam, nec gloriam quae soli Deo debetur, hominibus esse tribuendam, quando in omnibus unus atque idem Deus sit gloriosus. Loquens enim de membris Christi, id est fidelibus ejus, non ait, ita et membra Christi, sed totum hoc Christum appellavit. Ergo simul omnes fideles cum capite suo sunt Christus, et propterea caput de coelo clamavit: «Saule, Saule, quid me persequeris? (Act. IX.) » Christus enim caput et corpus, idemque [Col. 0945C] Christus verbum Dei, unigenitus aequalis Patri. Et inde videmus quanta gratia pertineamus ad Deum, ut ipse voluerit esse nobiscum unus, qui est cum Patre unum. «Ego, inquit, et Pater unum sumus (Joan. X) .» Nobiscum vero est unus, quia non dicit, et seminibus, quasi in multis, sed «quasi in uno, et semini tuo, qui est Christus (Galat. III) .» Vere nos omnes cum capite nostro simul sumus Christus, quia in uno Spiritu, id est in gratia et operatione sancti Spiritus, qui unus atque idem semper est, nos omnes, sive Judaei, sive gentiles, sive servi, sive liberi, id est qui prius et natione et conditione diversi et impares eramus, baptizati sumus in unum corpus, id est baptismatis ablutione per fidem deducti sumus in unum Christi corpus, ut amodo sumus omnes [Col. 0945D] unum, sicut illi, quorum erat cor unum et anima una (Act. IV) , et omnes potati sumus uno Spiritu, id est pro capacitate uniuscujusque percepimus omnes Spiritum sanctum, quo debriaremur, et qui cum sit unus, diversis modis operaretur in nobis, sicut una hominis anima videt in oculo, audit in aure, loquitur in ore, ambulat in pede, et in caeteris membris caetera facit.
«Nam et corpus non unum est membrum, sed multa. Si dixerit pes, quoniam non sum manus, non sum de corpore, num ideo non est de corpore? Et si dixerit auris, quoniam non sum oculus, non sum de corpore, num ideo non est de corpore? Si totum corpus oculus, ubi auditus? Si totum auditus, ubi odoratus? Nunc [Col. 0946A] autem posuit Deus membra, unum quodque eorum in corpore sicut voluit Quod si essent omnia unum membrum, ubi corpus? Nunc autem multa quidem membra, unum autem corpus.»
Et bene nos omnes unum dicimur: nam et corpus humanum, cui Ecclesia similis est, non est unum membrum, sed multa. Sic et nos ex quibus constat Ecclesia, non omnes unum officium vel donum habemus, sed multa. Ideoque minori non est dolendum quia minus habet, neque majori superbiendum ex eo quod majus donum vel officium sortitus est. Vere multa sunt in Christi corpore membra. Nam si pes, id est aliquis fidelis qui inferius donum habet, et per terrenas actiones incedit, dixerit quoniam [Col. 0946B] non sum manus, quoniam non habeo superiorem et mundam spiritualium operationem non sum de corpore Christi, num ideo non est de corpore? id est num ideo consequens est ut non sit de corpore Christi, quia potest aliud esse quam manus, et tamen in hoc corpore manere? Et eodem modo si auris, id est ille qui doctrinam audit a magistris dixerit, quoniam non sum oculus, id est quoniam non intueor praeclarum lumen sapientiae, ut mihi et aliis providere queam, non sum de corpore Christi, num ideo non est de corpore, id est num ideo consequens est ut non sit de hoc corpore, quia multa sunt in eo membra praeter oculos? Hoc dicitur propter minores Corinthiorum, qui desperantes dicebant [Col. 0946C] se non pertinere ad corpus Christi, quoniam habere non poterant illa magna charismata, quae in spiritualibus viris cernebant. Propter eosdem pusillos dictum est superius, quia nemo in Spiritu Dei loquens dicit anathema Jesu. Dicebant enim anathema Jesu, quod interpretatur a Salvatore alienatio, dum se alienos a corpore Salvatoris dicerent, quia non erant ex superioribus membris. Sed necesse est ut sint in corpore diversa membra. Nam si totum corpus oculus esset, id est si tota Ecclesia solum officium aspiciendi spiritualia haberet, ubi esset auditus, id est ubi essent discipuli, qui vocem praedicationis a doctoribus audirent? Vel si totum corpus esset auditus, id est tota Ecclesia esset populus subjectorum, obedienter audiens praecepta [Col. 0946D] magistrorum, ubi esset odoratus? id est illi qui bonum odorem virtutum et malum odorem vitiorum quasi nares subtiliter discernunt et a longe praesentiunt? Ac si dicatur: Si omnes essent unius officii vel operis quomodo impleretur reliqua necessitas corporis, cum constet multis officiis opus esse ad gubernationem corporis? Nam Ecclesia superni capitis corpus est. In qua alius alta videndo, oculus; alius recta operando, manus; alius ad injuncta discurrendo, pes; alius praeceptorum vocem intelligendo, auris; alius malorum fetorem, bonorumque fragrantiam discernendo, naris est. Qui corporalium more membrorum dum vicissim sibi accepta officia impendunt, unum de semetipsis omnibus corpus reddunt; et cum diversa in charitate [Col. 0947A] peragunt, diversum esse prohibent ubi continentur. Si autem unum quid cuncti agerent, corpus utique quod ex multis continetur membris, non essent. Quia videlicet multipliciter compactum non existeret, si hoc concors membrorum diversitas non teneret. Sed nunc propter vitanda haec incovenientia, posuit Deus membra in corpore Christi unum quodque eorum, id est majus et minus, sicut ipse voluit. Et ideo nec major debet superbire, minoremque despicere, nec minor dolore vel majori invidere. Deus enim sic disposuit eos, cujus dispositio non est ab homine mutanda; et sic voluit eos esse, cujus voluntas nunquam est injusta. Quod si essent omnia unum membrum, id est si omnes fideles essent unius officii, ubi esset corpus Ecclesiae, [Col. 0947B] quod non nisi variis membrorum officiis gubernatur? Si enim omnes unius dignitatis essent, jam deperisset honesta compositio variarum partium. Sed nunc, id est ne corpus pereat, quod non nisi ex diversis membris constare potest, multa quidem sunt membra, sed unum corpus ex illis omnibus. Quoniam multa cum invicem sui egeant, non discrepant in unitate naturae, quamvis diversa sint, quia diversitas haec in unum concurrit, ut corporis utilitas expleatur.
«Non potest autem dicere oculus manui: Opera tua non indigeo; aut iterum caput pedibus: Non estis mihi necessarii. Sed multo magis quae videntur membra corporis infirmiora esse, necessaria sunt; et quae putamus ignobiliora membra [Col. 0947C] esse corporis, his honorem abundantiorem circumdamus; et quae inhonesta sunt nostra, abundantiorem honestatem habent. Honesta autem nostra nullius egent.»
Membra quidem sunt multa, sed nullum ex his superfluum, imo omnia sibi invicem sunt necessaria, quoniam oculus, id est ille qui caeteris viam rectae operationis praevidet, non potest dicere manui, id est operatori, non indigeo opera tua, id est studio tuae operationis. Nam sicut manus indiget oculo ut operari valeat, id est discipulus provisione doctoris ut bonum opus expleat, ita oculus indiget operatione manus, id est doctor qui per seipsum agere non potest quod agendum praevidet, [Col. 0947D] necessarium habet discipulum, per quem fiat quod necessarium praevidet. Inaniter enim praevideret, si non esset qui consequenter faceret, aut iterum caput, id est ille qui in summa dignitate positus est, non potest dicere pedibus, id est novissimis Ecclesiae membris, non estis mihi necessarii. Omnino necessarii sunt ei subjecti, quia potest humilis quod non potest sublimis, quia et ferrum potest quod aurum non potest; et quamvis aliquis dignitate sublimis sit, tamen si subjectus defuerit qui obsequiis illum faciat gloriosum, ipsa dignitas contemptibilis erit. Hoc praecipue nunc dicitur propter eos, qui summis charismatibus inter Corinthios praeeminebant, et minores quasi superfluos et inutiles despiciebant et abjiciebant. Sed talia Ecclesiae [Col. 0948A] membra licet sint inferiora, non tamen sunt inutilia. Sed multo magis ea membra corporis Ecclesiae quae videntur esse infirmiora, id est spirituali charitate magis carentia, sunt necessariora, quia minores qui sunt in Ecclesia, quamvis infirmi et contemptibiles appareant, plus tamen utiles sunt aliquoties; et quae putamus esse ignobiliora membra corporis Ecclesiae, id est per ignobilitatem morum degenerare, his circumdamus abundantiorem honorem, id est nonnunquam circumtegimus verbis nostris degeneres eorum mores. Despectis enim exhortatio bonae locutionis est necessaria, per quam addatur illis aliquis honor ut fiant utiles; alioqui ipso contemptu negligentiores circa se et deteriores fient, et membra nostra quae per aliquod peccatum [Col. 0948B] sunt inhonesta, id est carnales filii Ecclesiae, abundantiorem honestatem habent a nobis celantibus foeditatem eorum. Sed honesta nostra, id est Ecclesiae membra quae satis habent honoris per decorem suae sanctitatis, nullius egent honestationis per tegimen obscoenitatis. Quod melius ostendimus, si ipsa quae plerumque accidunt proferamus. Nam quilibet potens et protervus, cum aliquid inique perpetrasse cognoscitur, tempus quaeritur ut de malo quod fecit increpetur. Nisi enim praedicator sustineat quando ferre congrue correptionem possit, augetur in eo malum quod insequitur. Saepe enim contingit ut talis sit, qui nulla increpationis verba sustineat. Quid itaque in hujus culpa praedicatori agendum est, nisi in sermone admonitionis quam pro communi [Col. 0948C] salute omnium auditorum facit, tales culpas ad medium deducat, quales eum perpetrasse considerat? Qui et praesto est, et de se solo adhuc argui non potest, ne deterior fiat; et cum generaliter contra culpam invectio intenditur, correptionis verbum libenter ad mentem reducitur, quia potens pravus ignorat quod sibi hoc specialiter dicatur. Unde fit plerumque ut eo vehementius perpetratam culpam lugeat, quo reatum suum, et cum percussum sentit, nesciri putat. Magna itaque arte praedicationis agendum est, ut qui ex aperta correptione deteriores fiunt, quodam correptionis temperamento ad salutem redeant. Unde nunc aperte dicitur: Quae putamus ignobiliora esse membra corporis, his honorem [Col. 0948D] abundantiorem circumdamus; et qua inhonesta sunt nostra, abundantiorem honestatem habent. Honesta autem nostra nullius egent. Sicut enim inhonesta membra in corpore, ita quidam intra sanctam Ecclesiam potentes et pravi. Qui dum aperta invectione feriri non queunt, quasi honore tegminis velantur. Sed haec de occultis potentum delictis loquimur. Nam quando et aliis cognoscentibus peccant, aliis etiam cognoscentibus increpandi sunt, ne si praedicator tacet, culpam approbasse videatur, atque haec crescens in exemplum veniat, quam pastoris lingua non secat. Vel si de corporalibus membris uniuscujusque nostrum haec intelligantur, manifestum est, quia pudenda nostra, quae turpia videntur dum aspectus publicos vitant, [Col. 0949A] honestate se tegunt, ne per irreventiam horreant. Absit enim ut aliqua turpitudo in membris sanctorum etiam genitalibus esse dicatur vel credatur. Dicuntur quidem inhonesta, quia non habent illam speciem decoris, quam membra quae in promptu locata sunt. Vel certe (quod probabilius dici potest), propter legem in membris repugnantem legi mentis, quae de peccato accidit, non de prima nostrae institutione naturae. Illicitus itaque et temperantiae legibus non subjectus membrorum illorum usus, est turpis, non ipsa membra.
«Si Deus temperavit corpus, ei cui deerat, abundantiorem tribuendo honorem, ut non sit schisma in corpore, sed in idipsum pro invicem sollicita sint membra, et si quid patitur unum membrum, [Col. 0949B] compatiuntur omnia membra; sive gloriatur unum membrum, congaudent omnia membra (Hebr. VI; Rom. I, 8) .
Ea quae videntur inhonesto in membris Ecclesiae, non sunt inhonesta. Sed Deus temperavit ipsum corpus varietate membrorum, officia diversa in unitatis compage servantium, tribuendo per digna membra abundantiorem honorem ei membro cui deerat in se, sicut ostendimus de protervo potente. Vel tribuendo abundantiorem honorem per bonam vitam ei membro, cui deerat per scientiam praedicandi. Vel ei qui despicabilis apparebat hominibus, tribuit Deus largiorem honorem per immensam miraculorum vel aliorum charismatum gratiam. [Col. 0949C] Ita temperavit Deus Ecclesiae corpus, ut nullum ex membris ejus sit superfluum, sed omnia sint necessaria, ideo ut non sit schisma in corpore Ecclesiae, ubi debet esse unitas et concordia, id est ne alter alterum abjiciat quasi inutilem aut superfluum; sed membra sint sollicita pro se invicem, id est majora pro minoribus, et minora pro majoribus, quoniam alia sine aliis non possunt; membra dico, tendentia in idipsum, id est in unitatem, ut omnia studeant habere cor unum et animam unam, ut dum sic agunt, si quid adversi patitur unum membrum, compatiuntur ei omnia membra, quasi adversitas illa sit omnium, sive gloriatur de bono unum membrum, congaudent ei omnia membra, quasi bonum illud sit omnium. Nam et in membris humani corporis, ex [Col. 0949D] quorum unitate atque compage charitas nunc suadetur membris Ecclesiae, videmus haec omnia, dum unumquodque eorum non sibi soli, sed et caeteris propriis agit officium. Oculus enim videt, et non audit; auris audit, et non videt, manus operatur, nec audit, nec videt; pes ambulat, nec audit, nec videt, nec facit quod manus. Sed in uno corpore si sit sanitas, et non adversus se litigent membra, et auris videt in oculo, et oculus audit in aure. Nec objici potest auri quia non videt, ut dicatur ei: Nihil es, minor es. Nunquid videre et discernere colores potes, quod facit oculus? Respondet enim auris de pace corporis, et dicit: Ibi sum ubi est oculus, in eo corpore sum. In me non video in illo cum quo sum, video. Ita cum auris dicit: Oculus mihi [Col. 0950A] videt, oculus dicit, auris mihi audit, oculi et aures dicunt, manus nobis operantur: manus dicunt, pedes nobis ambulant: omnia in uno corpore cum operantur, si sit ibi sanitas et concordent membra, gaudent et congaudent sibi; et si aliquid molestiae est in aliquo membro, non se deserunt, sed compatiuntur sibi. Sic et filii Ecclesiae, id est membra Christi, omnino debent agere. Nec putent se ad Deum non pertinere, si miracula non fecerint. Sed quisquis in corpore non potest resuscitare mortuum, non illud quaerat, ne discordet in corpore, quomodo si auris quaerat videre, discordare potest, nam quod non accepit, non potest facere. Si autem ei objectum fuerit et dictum: Si justus esses, resuscitares mortuum quomodo fecit Petrus, respondeat: Petrus [Col. 0950B] et mihi fecit, quia in eo corpore sum, in quo Petrus fecit. In illo quo potest possum, a quo divisus non sum. Quod minus possum, compatitur mihi; et quod plus potest, congaudeo illi. Si ergo unusquisque quod potest, juste egerit, ac de bono quod accepit, aliis prodesse studuerit, et in eo quod alius plus potest, non inviderit, sed congratulatus fuerit tanquam in uno corpore cum eo constitutus, custodietur in membris Christi, quod custodiunt invicem corporea membra cujuslibet hominis.
«Vos autem estis corpus Christi, et membra de membro. Et quosdam quidam posuit Deus in Ecclesia, primum apostolos, secundo prophetas, tertio doctores, deinde virtutes, exinde gratias curationum, opitulationes, gubernationes, genera [Col. 0950C] linguarum, interpretationes sermonum (Ephes. IV) . Nunquid omnes apostoli? nunquid omnes prophetae? nunquid omnes doctores? nunquid omnes virtutes? nunquid omnes habent gratiam curationum? nunquid omnes linguis loquuntur? nunquid omnes interpretantur?»
Ostendit Apostolus nostram se causam per membrorum carnalium rationem tractasse, quia non omnes eadem possumus, sed singuli pro qualitate fidei et gratia quam accepimus. Haec, inquit, concordia varie operandi et congaudendi vel compatiendi est in membris humani corporis. Sed vos estis corpus Christi, id est conjuncti et uniti estis in Christiana fide et veritate, et estis etiam membra [Col. 0950D] Christi, ut invicem vobis per charitatem serviatis unusquisque de dono vel officio quod habet. Membra estis pendentia de membro, id est de me qui sum majus membrum Christi, et vos mihi sicut digitos manui adhaerere in ejus corpore feci. Nam aliud quidem est membrum corporis, aliud membrum membri. Membrum quippe corporis, pars ad totum est; membrum vero membri, particula ad partem. Membrum namque membri est digitus ad manum, manus ad brachium; membrum vero corporis est totum hoc simul ad corpus universum. Sic ergo in spirituali dominico corpore membra de membro dicuntur, qui in ejus Ecclesia ab aliis reguntur. Hinc Apostolus exponit diversitatem in fidelibus, quam dixerat in membris, et determinat de donis Dei [Col. 0951A] quae sint altiora et quae inferiora; qui de his putabant Corinthii quod minus esset, majus; et quod majus minus. Vos, inquit, estis membra Christi, et cum sitis membra, non estis aequalia, quoniam Deus posuit in Ecclesia quosdam diversorum graduum fideles, scilicet primum dignitate et tempore apostolos vice Christi praedicantes; secundo dignitatis loco prophetas futura praedicentes, qui post adventum Domini fuerunt, sicut Agabus, et beatus Benedictus (Act. XI, 12) ; tertio gradu dignitatis posuit doctores, id est praedicatores, qui doctrina veritatis Ecclesiam instruerent; deinde virtutes, id est eos qui fortia miracula faciunt, ut in expulsione daemonum et mutatione elementorum sicut aeris serenitatem in pluviam convertendo, vel super [Col. 0951B] aquam siccis pedibus ambulando, exinde posuit gratias curationum, id est eos qui per orationem curant infirmos, et opitulationes, id est eos qui opitulantur majoribus, ut Titus Apostolo vel archidiaconus episcopo et gubernationes, id est minorum personarum praelationes ut sunt presbyteri, et genera linguarum, id est scientiam loquendi linguis variis per donum gratiae ei. Quia Corinthii donum istud magis appetebant, aestimantes hoc esse maximum, ideo novissimum hoc posuit Apostolus, innuens esse inferius et indignius caeteris praemissis. Talia dona fidelibus suis Deus varie distribuit, secundum mensuram donationis suae dans unicuique gratiam. Aliud enim habet ille, aliud iste; et quod habet ille, non habet iste. Mensura est divisio quaedam donorum. [Col. 0951C] Non enim omnes sunt apostoli, sed illi soli quos Christus misit; nec omnes habent spiritum prophetiae, sed quibus haec gratia divinitus est concessa; nec omnes habent scientiam docendi alios, neque omnes operantur virtutes miraculorum, neque omnes habent gratiam curandi infirmitates, nec omnes diversis linguis loquuntur, nec omnes interpretantur Scripturas aut linguas. Nam si omnes haberent haec omnia, jam non essent quibus haec officia servirent. Ideo pulchrum et necessarium est, ut alii habeant quod non habent alii, et alii rursum alia, quatenus unusquisque quod ipse habet, caeteris ministret qui non habent.
«Aemulamini autem charismata meliora. Et [Col. 0951D] «adhuc excellentiorem vobis viam demonstro.»
Hucusque revocavit illos a schismate ad concordiam et unionem, ut nullus glorietur de charismate superiori, nullusque doleat de inferiori. Hinc eos ad charitatem innuit, ostendens sine ea nihil caetera valere. Deus, inquit, varia dona consuevit fidelibus suis impendere. Sed vos aemulamini charismata meliora, id est de his quae supra demonstravi, desiderate utiliora, non linguas, ut solebatis. Et adhuc praeter haec in praedictis ostensa, demonstro vobis excellentiorem viam, id est charitatem, quae supereminentissimum locum inter caeteras virtutes obtinet, et est via per quam illi gradiuntur qui tendunt ad regnum coelorum. Nam per caeterarum virtutum vias ambulare possunt et illi, qui ad inferiora descendunt. [Col. 0952A] Quicunque autem viam charitatis sectantur, ad supernam patriam tendunt. Quomodo enim oleum nullo humore premitur, sed disruptis omnibus exsilit et supereminet, sic est charitas. Non potest premi in ima, sed necesse est ut ad superna emicet; et ideo qui vult ad superna coelorum regna pervenire, studeat per viam charitatis incedere. Nam quare charitatem apostolus excellentiorem viam appellaverit, declarat ipse, cum protinus subjungit:
«Si linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans aut cymbalum tinniens. Et si habuero omnem prophetiam, et noverim mysteria omnia et omnem scientiam, et si habuero omnem fidem [Col. 0952B] ita ut montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil sum, et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et si tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (Matth. XXI; Marc. XI) .»
Quoniam loqui diversis linguis praecipue desiderabant Corinthii, propterea donum hoc in primis ostendit Apostolus sine charitate non prodesse. Si ego, inquit, loquar linguis omnium hominum et angelorum, id est si mihi per gratiam datum sit ut sciam loqui sicut omnes homines qui sunt in terra, et sicut angeli, qui sunt in coelo sed charitatem non habeam, qua carere potest omnibus linguis loquens, factus sum similis aeri sonanti vel cymbalo tinnienti. [Col. 0952C] Nam variis linguis loqui vel similia facere non semper ad meritum datur, sed ad gloriam Dei gentibus ostendendam, nec per haec vitam aeternam consequi valent illi qui ea faciunt. Charitas vero et meritum semper auget, et vitam aeternam praebet. Habent autem et angeli suas linguas, quibus majores intimant minoribus, quod de Dei voluntate senserunt, vel quibus ad homines missi utuntur. Nam primi angelorum suscipiunt ab ipso Deo illuminationes scientiarum, ac deinde tradunt eas subjectis spirititibus. Linguae vero quibus sic alii loquuntur aliis, intelliguntur aliqui nutus vel interiores motus, per quos intimant sibi vicissim quod voluerint. Neque enim minores sciunt omnia quae majoribus sunt [Col. 0952D] nota, sed ea tantum, quae sibi fuerint a superioribus intimata. Sed si data, inquit, fuerit mihi tanta linguarum scientia, ut loquar linguis et angelorum et hominum, nec charitatem habuero, factus sum velut aes sonans aut cymbalum tinniens. Nam sicut aes aut cymbalum non per se, sed impulsu aliquo resonat; sic loquens linguis, non per se qui nescit, sed per impulsum Spiritus profert ea quibus audientes mulceat. Aere quippe vel cymbalo insensibiles ac mortuae hominum mentes, quae vitam charitatis non habent, designantur. Nam sicut corpus sine spiritu, id est si fuerit sine anima mortuum est, sic anima si sine sancto Spiritu, id est sine charitate fuerit, mortua deputabitur. In sonitu aeris vel cymbali delectantur audientes, sive percipiunt aliquam utilitatem; sibi vero [Col. 0953A] nihil hoc prodest, sed potius in suo detrimento commodum aliorum operatur. Sic et praedicator qui sensum charitatis non habet in eo quod loquitur, alios delectat nesciens, et ipse detrimentum inde percipit, unde audientibus proficit. Nam sicut quod aes sonat, dulce est aliis sed sibi labori et diminutioni, sic et quod loquitur praedicator charitate vacuus. Nec solum de praedicatore potest hoc intelligi. Apte enim et quorumlibet insensibilium hominum corda per aes et cymbalum designantur, qui saepe et supernos ictus accipiunt, et tamen nulla disciplinae percussione mollescunt. Aes vero cum percutitur, canorus valde sonitus ex ejus percussione formatur. Et quidem metallo aeris in nullo discrepantes, cum flagella supernae percussionis accipiunt, piae confessionis sonitus [Col. 0953B] emittunt; sed quia humilitatis voces ex corde non proferunt, ad statum salutis reducti, nesciunt quod promiserunt. In nullo igitur aeris imitationem fugiunt, qui in percussione positi, bona quae non sentiunt, loquuntur. Quisquis enim bona loquitur, sed per amorem eadem bona non sequitur, velut aes aut cymbalum sonitum reddit, quia ipse non sentit verba quae ipse facit. Et si habuero, inquit, prophetiam, ut per Spiritum Dei quae futura sunt praenuntiem, sicut Balaam (Num. XXII, XXIII, XXIV) et Caiphas (Joan. XI) . Et noverim mysteria omnia, id est occulta Veteris et Novi Testamenti sicut Salomon, et noverim omnem scientiam de his quae fuerint, et quae sunt, et quae futura sunt, vel de divinis et humanis, sicut idem Salomon, et si habuero fidem omnem, [Col. 0953C] id est de omni re unde est habenda, ita perfectam, ut ejus virtute montes de loco ad locum transferam, sed omnia haec habens, charitatem non habuero, nihil sum, etsi haec magna sint. Salvator dixerat fidem quae fuerat sicut granum sinapis, montes posse transferre (Matth. XVII) ; et nunc Apostolus dicit omnem fidem esse quae montes transferat. Unde intelligitur perfectam esse fidem quae grano sinapis comparatur, et hoc non propter exiguitatem, sed propter integritatem dictum esse. Sed fides sine charitate nil valet ad salutem (Jacob. II) , quia et daemones habent hujusmodi fidem. Et si distribuero, inquit, facultates meas, id est omnia quae possum habere divisero, ut pluribus prosim, dans [Col. 0953D] omnia in cibos non divitum qui reddant, sed pauperum qui non habent unde reddere possint (Luc. XIV) ; et quod est majus, si tempore persecutionis tradidero pro fide corpus meum saevissimis cruciatibus, ita ut ardeam, sed charitatem non habuero, id est non charitate, sed jactatione hoc fecero, vel odium in corde meo adversus aliquem retinuero, nihil mihi totum hoc prodest. Magna itaque et mirabilis est charitas, sine qua nec locutio diversarum linguarum aliquid prodest, nec prophetia, nec mysteriorum et scientiarum notitia, nec fides, nec facultatum distributio, nec martyrii passio; et cum haec quae majora sunt, nihil sine charitate prosint, manifestum est quia nec caetera bona prodesse valent sine hac charitate. Alia enim bona et reprobi habere possunt, sed charitatem [Col. 0954A] non nisi soli possident electi. Cujus membra et species Apostolus consequenter describit, dicens:
«Charitas patiens est, benigna est. Charitas non aemulatur, non agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt (Philip. II) , non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitate, congaudet autem veritati. Omnia suffert, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet. Charitas nunquam excidit.»
Omnia bona sine charitate vilia sunt et inutilia, sed cum charitate chara sunt et utilia. Quae charitas habet in se virtutes, quae nunc enumerantur. Est enim patiens, id est patientiam servans. Patientiam vero servare, est aliena mala aequanimiter perpeti; contra eum quoque qui mala irrogat, nullo dolore [Col. 0954B] morderi. Nam qui sic proximi mala portat, ut tamen tacitus doleat, et tempus dignae retributionis quaerat, patientiam non servat, sed simulat. Sed charitas est patiens, quoniam aliena mala aequo animo tolerat, et est benigna, quia ipsos etiam a quibus mala patitur, amat. Patiens, quia illata a proximis mala aequanimiter portat; benigna vero, quia pro malis bona largiter administrat. Patiens est, quia tranquillam mentem in adversis servat; benigna vero, quoniam misericorditer sua bona proximis indigentibus impendit. Patiens est, quia contra tentationes saeculi vel procellas in Deum fixa, persistit immobilis; benigna vero, quia proximorum delectatur profectibus. Charitas non oemulatur, id est non invidet, quia ubi est invidia, ibi fraternus amor esse non [Col. 0954C] potest. Non aemulatur, quia per hoc quod in praesenti modo nil appetit, invidere terrenis successibus nescit. Non aemulatur, quoniam alterius bonum diligit ut suum, non agit perperam, id est perverse, quia quo se in solum Dei ac proximi amorem dilatat quidquid a rectitudine discrepat ignorat; non inflatur, id est non intumescit de temporali felicitate, vel carnis generositate, vel scientiae vel merito, seu qualibet alia re, quia cum praemium internae retributionis anxia desiderat, de bonis se exterioribus aut transitoriis non exaltat, non ambitiosa, id est cupiens honores saeculi, quia major aliis esse non ambit, et super caeteros dominari, vel ea sibi vindicare quae sunt alieni juris; non est igitur ambitiosa, quia quo ardenter [Col. 0954D] intus ad sua fatigat, foris nullatenus aliena concupiscit, non quaerit ea quae sua sunt, quia cuncta quae hic transitorie possidet, velut aliena negligit, cum nihil sibi esse proprium nisi quod secum permaneat, agnoscit. Non quaerit quae sua sunt, quia propter aliorum commoda suas utilitates deserit; nec se, sed alios exaltare studet; non irritatur, id est non provocatur ad iram, quia et injuriis lacessita ad nullos se ultionis suae motus excitat, dum pro magnis laboribus majora post praemia exspectat; non cogitat malum, id est non cogitat quomodo ei qui sibi facit injuriam, vicem reddat. Non cogitat malum, quia in amore munditiae mentem solidans, dum omne odium eruit, versari in animo quod inquinat, nescit. Non gaudet super iniquitate, quia sola dilectione erga omnes [Col. 0955A] inhiat, nec de perditione adversantium exsultat. Sunt enim nonnulli qui nec faciunt malum, nec facere cogitant eis a quibus adversa perferunt; sed tamen si factum illis ab aliis fuerit, laetantur; et ideo nunc postquam dictum est, quia charitas non irritatur, nec cogitat malum, additur quia non gaudet super iniquitate, id est non ei placet si quid inique passus fuerit vel ipse qui ei adversatur. Sed congaudens veritati, delectatur verbis veritatis, vel operibus verae sanctitatis, quia caeteros ut se diligens, per hoc quod rectum in aliis conspicit, quasi de augmento proprii profectus hilarescit. Omnia suffert, quia pro spe quietis aeternae nihil adversitatis pati recusat. Supradictum fuerat quia patiens est, id est non murmurans in adversis, sed corde tacito cuncta perferens; [Col. 0955B] et nunc dicitur quod omnia suffert et in actu sustinet quidquid adversitatis acciderit. Ibi enim laudata est tranquillitas cordis, hic fortitudo passionis, et ideo suffert omnia in praesenti vita, quia credit omnia de futura vita. Et sustinet omnia quae hic gravia immittuntur, quia sperat omnia quae sibi dulcia promittuntur; et propterea nunquam excidit, id est nunquam cadit, sed sine casu persistit. Nec quod dictum est, omnia credit, sic accipiamus, ut charitati cujusquam derogemus si malum quod de fratre audierit, non statim crediderit (I Joan. IV) . Quia ipsa charitas, quae omnia credit, non omni spiritui credit. Ac per hoc omnia quidem credit, sed Deo, quia non dictum est, omnibus credit. Omnia [Col. 0955C] ergo quae sanctis credenda sunt, credit; et omnia [Col. 0955C] quae sibi divinitus promissa sunt, sperat; et omnia sustinet, id est exspectat per patientiam longanimiter eadem bona quae sperat, vel interim sustinet adversa pro spe bonorum ipsorum. Habet etiam hoc charitas praeter caeteras virtutes, in quo rursum dignior illis est, quia nunquam excidit, id est nunquam ex toto cadit. Licet enim opera ejus cadant, hoc est deficiant et cessent in futuro saeculo, ipsa tamen nunquam a suo statu decidet, sed validior stabit, ac perseverabit in alio saeculo quam in isto. Si enim dum credit et sperat ac praestolatur, diligit quod nondum videtur, quanto magis diliget cum videbit et tenebit?
«Sive prophetiae evacuabuntur, sive linguae cessabunt, [Col. 0955D] sive scientia destruetur. Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus. Cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est.»
Charitas quidem nunquam excidit, id est nec nunc, nec in alia vita a suo statu decidit, ut minuatur aut deficiat, sed caetera charismata decidunt et deficiunt. Quia sive prophetiae accipiantur quae nunc necessariae sunt in tempore caecitatis nostrae, in luce futuri saeculi evacuabuntur, id est ab omni utilitate fient vacuae, et ideo cessabunt. Nam ubi erunt omnia praesentia, quomodo praediceretur aliquid futurum? sive linguae accipiantur, id est variarum linguarum locutiones, in illo saeculo cessabunt. Ubi erunt enim manifesta omnia, cur alicui diceretur [Col. 0956A] aliquid? Poterunt quidem loqui ad invicem sancti si voluerint, sed non necesse erit, ubi scientia vocem praeveniet. Et si quid inter se locuti tunc fuerint, non eo modo id facient quo nos nunc loquimur; sed eo potius, quo in supernis angelici spiritus adinvicem loquuntur, sive scientia nunc habeatur, per quam de Deo et secretis ejus aliquid sciatur, in futuro saeculo destruetur, quia si quam nunc de Deo cognitionem habemus, hanc non in natura divinitatis ipsius, sed per similitudinem et naturas exteriores habemus. Nam quantalibet mens humana se intentione tetenderit, etiam si jam phantasias imaginum corporalium a cogitatione compescat, si jam omnes circumscriptos spiritus ob oculis cordis amoveat, adhuc tamen in carne posita mortali, videre vel cognoscere [Col. 0956B] gloriam Dei non praevalet quidquid est; et de illa sicut est, quod in mente resplendent, similitudo, et non ipsa est. Et idcirco talis nostra scientia destruetur, quando veritas ipsa pure manifestabitur. Scientia haec et prophetia vel locutio destruentur, quae capere vel narrare non possunt plenitudinem veritatis, quia ex parte sunt. Nam ex parte cognoscimus veritatem, non ex toto, id est imperfecte scimus quidquid adhuc de Deo novimus; et ex parte prophetamus de futuris, quia quaedam futura per prophetiam praenuntiamus, sed plurima ignoramus. Sed omne quod ex parte est, destruetur. Quia cum venerit quod perfectum est, id est quando dabitur Dei notitia, quae non ex parte, sed ex perfectione fit, quoniam [Col. 0956C] videbimus eum sicuti est (Joan. XIII) , tunc evacuabitur quod ex parte est, id est omnis imperfectio ad nihilum veniet. Nostra imperfectio destruetur, non id quod verum est, evacuabitur. Destructio imperfectionis erit quando id quod perfectum est, implebitur perfectione veritatis. Deinde Apostolus ut aliqua similitudine ostenderet quantum ab illa quae futura est, distet haec vita, non qualiumcunque hominum, sed etiam illorum qui praecipua sic sanctitate sunt praediti, subjecit:
«Cum essem parvulus, loquebar ut parvulus, sapiebam ut parvulus, cogitabam ut parvulus. Quando autem factus sum vir, evacuavi quae erant parvuli.»
Ad illa enim ineffabilia qualecunque adhibens de notis rebus exemplum, parvulam aetatem virili [Col. 0956D] comparavit aetati. In hac ergo vita mirabilium, hominum prophetia vel scientia ita comparanda est illi vitae, quasi scientia parvuli ad virum. Quia sicut vita haec imperfecta est, sic et scientia. Tunc autem pertingemus ad virilem perfectionem, cum forti sensu pervenerimus ad angelorum aequalitatem. Quasi dicatur: Prophetia et scientia quae sunt ex parte, sic evacuabuntur cum venerit illa veritatis perfecta cognitio sicut sensus et locutio parvuli evacuatur, cum ille ad perfectam scientiam pervenerit. Cur enim hoc Apostolus dixerit, insinuat subdendo.
«Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum.»
[Col. 0957A] Inde potest videri quoniam cum perfectio venerit, evacuabitur imperfectio, quia nunc, id est caligine praesentis vitae videmus per speculum, id est cognoscimus Deum per imaginem suam; sed tunc, id est in futuro saeculo, manifeste videbimus: in speculo enim cernitur imago. Et nos qui sumus imago Dei, conamur utcunque videre eum per hanc imaginem suam tanquam per speculum. Speculum est anima rationalis, in cujus consideratione aliquo modo videmus Deum, sed obscure. Videmus enim per speculum in aenigmate. Aenigma autem est, non omnis, sed obscura allegoria. Nam sicut omnis equus animal est, non autem omne animal equus, ita omne aenigma allegoria est, non autem omnis allegoria aenigma. Allegoria vero est, cum aliud ex alio significatur, [Col. 0957B] id est aliud dicitur, et aliud intelligitur; sicut est: «Non alligabis os bovi trituranti (Deut. XXV; supra IX) ,» id est non prohibebis praedicatorem vivere de praedicatione. Sed ibi solummodo allegoria est aenigma, ubi difficile patet intellectus. Ubi autem facile intelligitur, non est aenigma. Cum ergo dicitur, videmus nunc per speculum in aenigmate, sicut in nomine speculi imago designatur, ita nomine aenigmatis similitudo obscura, et ad dispertiendum difficilis. Nemo itaque miretur etiam in hoc videndi modo, qui concessus est huic vitae per speculum, scilicet in aenigmate laborare nos, ut quomodocunque videamus. Nomen quippe hic non sonaret aenigmatis, si esset facilitas visionis. [Col. 0957C] Nunc videmus per speculum in aenigmate, sed tunc cum venerit illa perfectio, videbimus facie ad faciem, id est manifeste ad similitudinem duorum, qui se invicem directo vultu sine aliqua re interposita aspiciunt. Facies autem Dei, manifestatio ejus intelligenda est. Facies vero nostra intentio cordis nostri. Videbimus ergo facie ad faciem, id est manifestatione Dei posita ad nostrae mentis intentionem, ut nihil inter nos et ipsum intersit. In nullo enim membro tam bene cognoscitur quisque, sicut in facie. Et cum facies unius directa est in faciem alterius, tunc sine aliqua ambiguitate se cognoscunt. Sic videbimus eum in seipso manifeste. Modo enim non videmus eum in facie, sed in extranea et multum ab eo diversa creaturarum similitudine. Et ego [Col. 0957D] etiam ipse qui tanta scientia prae caeteris donatus sum, nunc cognosco, Deum ex parte, sed tunc cognoscam eum ita sicut ab eo cognitus sum. Magna enim est interpositio cordis nostri ad contemplandam sublimitatem Dei, ipsa infirmitas nostra. Sed tunc ad purum intuebimur eum, a quo nunc subtiliter intuemur, cum, hac infirmitate deposita, ad contemplationis internae gratiam venerimus. Tunc cognoscam eum sicut ab eo sum ego cognitus, id est pure cognoscam eum sicut et ipse me novit, quia tunc non per aliud videbimus eum, sed manifeste contemplabimur in illo ipso hoc quod ipse est, sicut ipse hoc quod nos sumus, perfecte cognoscit. Vel tunc cognoscam eum ita sine ambiguitate in manifesta [Col. 0958A] visione, sicut olim antequam essem, cognitus sum ab eo in praedestinatione.
«Nunc autem manent, fides, spes, charitas: tria haec. Major autem horum est charitas.»
Ad tantam Dei cognitionem perventuri sumus. Sed ut pertingere ad hanc valeamus, nunc interim manent in peregrinatione hac nobiscum fides, spes, atque charitas, quae nos praeparant illi visioni. Fides, qua credimus quidquid Scripturae sanctae nobis credendum intimant; et spes, qua speramus promissa nobis divinitus praemia; et charitas, qua Deum ac proximum diligimus, et ipsa praemia. Et ita sibi tres istae virtutes copulantur in hujus vitae tempore, ut nulla earum sine duabus reliquis proficiat. Nunc manet in sanctis, fides, spes et charitas, [Col. 0958B] tria haec, pauca quidem, sed multum utilia, quoniam sine his nemo fit dignus ad illam visionem ascendere. Et magna quidem sunt haec tria bona, sed horum major est charitas, id est charitas quae horum trium est una, ipsa est major, id est majus meritum habet quam fides et spes. Sciendum quia quando comparatio fit ad plura ejusdem generis, ut nunc charitatis ad fidem et spem, quae similiter sunt virtutes, potest et debet fieri per genitivum. Ethorum, ponitur propter tria, quod praecesserat, major est charitas, cui fides et spes non possunt deesse, sed fides et spes sine charitate possunt esse. Vel ideo major, quia fides cessabit, dum futura quae creduntur advenerint; et spes finem habebit, dum beatitudinem [Col. 0958C] quam quisque praestolatur, acceperit; sola vero charitas in aeternum perseverabit, et de visione Conditoris ac beatitudine sanctorum sine fine gaudebit.
«Sectamini charitatem, aemulamini spiritalia, magis autem ut prophetetis. Qui enim loquitur lingua, non hominibus loquitur, sed Deo. Nemo enim audit. Spiritus autem loquitur mysteria. Nam qui prophetat, hominibus loquitur ad aedificationem et exhortationem et consolationem.»
Quoniam tanta est charitas, et sola est quae perducit ad vitam, atque permanet in aeternum, ideo sectamini toto desiderio charitatem: aemulamini etiam spiritalia, id est desiderate etiam illa spiritus [Col. 0958D] dona, ut sunt genera linguarum, etc. sed magis, post charitatem desiderate ut prophetetis, quam ut linguis loquamini, vel virtutes miraculorum operemini. Post charitatem, prophetandi studium magis habendum hortatur, quia quamvis magni sint spiritualium donorum gradus, quos superius enumeravit, hic tamen major est, quoniam ad utilitatem Ecclesiae proficit. In quod enim quis animum dederit, in eo ipso donum accipit. Ideo gratia prophetandi est desideranda, ut prae desiderio accipiatur ob multorum aedificationem potius quam linguarum varietas, quae non proficit auditoribus. Nam qui loquitur lingua incognita, non loquitur hominibus, id est intelligentiae hominum, sed Deo, cujus laudes dicit, et qui novit ea quae ille dicit. Homines enim nesciunt, [Col. 0959A] ideoque nullus est eis ex hac locutione profectus. Nemo enim audit, id est intelligit ea quae ille loquitur. Sed tamen Spiritu sancto loquitur ipse mysteria, id est secreta Dei, quamvis homines ignorent quod dicit. Vel Spiritus sanctus per eum loquitur mysteria secretorum Dei, non ipse. Ideo magis aemulari prophetare debetis, quia qui prophetat, id est qui ventura vel occulta manifestat, iste loquitur hominibus ad aedificationem eorum in mente, quae aedificatur ut sit templum Dei, et ad exhortationem eorum ad bene agendum in operatione et ad consolationem eorum ne desperent de peccatorum praeteritorum magnitudine, vel ad consolationem tristitiae praesentium tribulationum per promissionem futurarum remunerationum. Possunt et doctores, qui Scripturas [Col. 0959B] aliis exponunt, nomine prophetarum designari, juxta illud Sapientis: «Adhuc doctrinam quasi prophetiam effundam (Eccli. XXIV.) » Sicut enim propheta praedicit futura quae nesciuntur, ita et doctor dum Scripturarum sensum, qui multis occultus est, manifestat, dicitur prophetare. Et iste ad multorum utilitatem sic prophetat, nec ab homine, sed a Spiritu sancto est sensus dictorum ejus.
«Qui loquitur lingua, semetipsum aedificat; qui autem prophetat, Ecclesiam Dei aedificat. Volo autem omnes vos loqui linguis, magis autem prophetare. Nam major est qui prophetat, quam qui loquitur linguis, nisi forte interpretatur ut Ecclesia aedificationem accipiat.»
[Col. 0959C] Item magis prophetiam quam linguam ideo debetis optare, quia qui loquitur lingua peregrina mysterium aliquod et non interpretatur quod dicit, semetipsum solum aedificat per id quod solus fortasse scit quod loquitur; sed qui prophetat, id est qui futura caeteris praenuntiat, vel bona quae in abditis Scripturarum intelligit, fratribus ex charitate revelat, Ecclesiam Dei aedificat, quia omnes intelligunt quod loquitur. Qui lingua ignota loquitur, aedificat se, non alios. Sed ego volo, id est voluntas mea est, nec mihi displicet, vos omnes loqui linguis, id est si omnes donum loquendi linguis variis haberetis, quia alter adversus alterum non haberet materiam gloriandi vel invidendi, quoniam omnes in hoc essetis aequales. Non prohibeo vos omnes, si poteritis [Col. 0959D] loqui diversis linguis, quia donum est Spiritus sancti, sed magis volo vos prophetare, quia utilius est. Nam major est qui prophetat, id est majoris dignitatis est in Ecclesia qui futura praedicit, vel Scripturas aperit, quam qui loquitur linguis, id est qui incognitis locutionibus mysteria profert, quia sibi soli proficit. Hoc enim majus est quod pluribus prodest. Qui linguis loquitur, minor est, nisi forte in terpretetur, id est exponat aliis quod ipse Deo loquitur. Si enim interpretari dicta sua poterit, ut Ecclesia aedificationem inde accipiat, non erit minor. Forte, dicit, ut innuat quoniam raro solet contingere ut utrumque uni concedatur?
«Nunc autem, fratres, si venero ad vos linguis loquens, quid vobis prodero, nisi vobis loquar aut [Col. 0960A] in revelatione, aut in scientia, aut in prophetia, aut in doctrina.»
Dixi qui prophetat, major est, propter aedificationem quam praebet Ecclesiae, quam qui lingua loquens, se solum aedificat. Sed hoc potestis etiam in meipso videre, quia si venero ad vos, o fratres, loquens incognitis linguis, quid vobis prodero, cum nesciatis quid dixero? Nihil prodero, nisi loquar vobis aut in revelatione, id est in expositione revelationis, in qua mihi per quasdam figuras ostensa fuerint mysteria Christi, sicut et Joanni ostensa leguntur in sua revelatione; aut nisi loquar vobis, in scientia, quam studio et disciplina mea conquisivi, ut vos scire faciam qualiter his temporalibus uti debeatis, et quid de his sentire; aut in prophetia, ut [Col. 0960B] vobis praenuntiem futura, vel manifestem occulta; aut in doctrina, ut doceam vos de fide et moribus. Et cum nunc vobis, quando jam fratres, id est Christiani estis, non prodessem si linguis incognitis loquerer: patet quia multo minus tunc prodessem, cum adhuc essetis infideles. Cumque ego qui tantus sum apostolus, loquendo linguis non possem vobis prodesse, constat vos multo minus tali locutione audientibus prodesse. Lingua intelligitur in hoc loco, obscuras dicere et mysticas significationes, a quibus si intellectus mentis removeatur, nemo aedificatur audiendo quod non intelligit. Unde et supra dixit: «Qui loquitur lingua, non hominibus loquitur, sed Deo. Nemo enim audit. Spiritus [Col. 0960C] autem loquitur mysteria.» Ibi enim satis indicavit eam se linguam appellare, ubi sunt significationes velut imagines rerum ac similitudines, quae ut intelligantur, indigent mentis obtutu. Cum autem non intelliguntur, in spiritu eas dicit esse, non in mente. Qui loquitur lingua, id est spiritu nondum intelligens significationes quas lingua spiritus voluit, plus semetipsum aedificat. Contingebat enim ut qui sic loquebantur mysteria Dei, quamvis profunditatem non intelligerent, tamen ex ipsa locutione ad compunctionem cordis, et multoties ad bonum opus incitarentur. Quia ergo etiam lingua, id est membro corporis quod movemus in ore, cum loquimur, signa utique rerum dantur, non res ipsae proferuntur, propterea translato verbo linguam appellavit Apostolus [Col. 0960D] quamlibet signorum prolationem, priusquam intelligantur. Quo cum intellectus accesserit, qui mentis est proprius, fit revelatio, vel scientia, vel prophetia, vel doctrina. Proinde ait: Si venero ad vos linguis loquens, quid vobis prodero, nisi loquar vobis in revelatione, aut in scientia, aut in prophetia, aut in doctrina? id est nisi signis, hoc est linguae accesserit intellectus, ut non spiritu tantum, sed etiam mente agatur quod agitur. Proinde cui signa per aliquas rerum corporalium similitudines demonstrabantur in spiritu, nisi accessisset mentis officium ut etiam intelligerentur, nondum erat propheta: Magis propheta erat, qui interpretabatur quod alius vidisset, quam ipse qui vidisset. Unde apparet magis ad mentem pertinere prophetiam, [Col. 0961A] quam ad istum spiritum, qui modo quodam proprio vocatur spiritus, vis animae quaedam mente inferior, ubi corporalium rerum similitudines exprimuntur. Sic olim magis Joseph propheta fuit, qui intellexit quid significarent septem spicae et septem boves, quam Pharao qui eas vidit in somnis (Gen. XLI) ; illius enim spiritus informatus est ut videret, hujus mens illuminata ut intelligeret. Ac per hoc in illo erat lingua, in isto prophetia, quia in illo rerum imaginatio, in isto imaginationum interpretatio. Minus ergo propheta est, qui rerum quae significantur, sola ipsa signa in spiritu per rerum corporalium imagines videt; et magis propheta, qui solo earum intellectu praeditus est. Sed maxime propheta, qui utroque praecellit, ut et videat in spiritu corporalium [Col. 0961B] rerum significativas similitudines, et eas vivacitate mentis intelligat, sicut Danielis excellentia tentata est et probata, qui regi somnium quod viderat dixit, et quid significaret aperuit (Dan. II) . Et ipsae quippe imagines corporales in spiritu ejus expressae sunt, et earum intellectus revelatus in mente. Sed ad epistolae sequentia transeamus.
«Tamen quae sine anima sunt vocem dantia, sive tibia, sive cithara, nisi distinctionem sonituum dederint, quomodo scietur id quod canitur, aut quod citharizatur? Etenim si incertam vocem det tuba, quis parabit se ad bellum? Ita et vos per linguam nisi manifestum sermonem dederitis, quomodo scietur id quod dicitur? Eritis [Col. 0961C] enim in aera loquentes. Tam multa ut puta genera linguarum sunt in hoc mundo, et nihil sine voce est.»
Linguas non prodesse sine interprete, superius ostendi per me qui sum rationalis, et tamen per inanimata idem patet. Nam ea quae sunt sine anima dantia vocem, sive hoc sit tibia, sive cithara, nisi dederint distinctionem sonituum, id est distinctos intelligibiles sonos, quomodo scietur id quod canitur, aut quod citharizatur, id est cithara resonatur? Sic et locutio vestra, cujus spiritualis suavitas non aures debet mulcere, sed mentem, inanis erit si intellecta non fuerit. De tibia et cithara nescietur, quia nec de tuba. Alia similitudo est de eadem re. Etenim si tuba det vocem incertam, id est quae bellum aperte non [Col. 0961D] significet, quis parabit se ad bellum? Judaeis erat usus tubae in festis et bellis, diversis sonis; et hoc est quod dicitur, quia si vox tubae incerta fuerit, nemo discernet utrum solemnitatis an belli sit, nemoque se ad bellum armabit. Ita et vos, qui quasi tuba exaltare vocem vestram debetis (Isa. LVIII) , ut Christi milites ad spirituale bellum contra daemones praeparetis, per linguam alienam loquentes, nisi interpretando dederitis manifestum sermonem, qui palam audientes retineat, quomodo scietur ab aliis id quod a vobis in lingua aliena dicitur? Nescietur ab auditoribus vestrae locutionis sensus. Nam eritis loquentes in aera, id est ea quae nulli proficient, sed in aera solventur, dum non invenientia locum receptaculi in audientium auribus ut intelligantur, diffundentur [Col. 0962A] in aera, quia nec auscultare talia dignabuntur homines. Non ad corda hominum loquemini, sed in aera, id est non utilia erunt verba vestra, sed otiosa et inania eritis loquentes. Tam multa utputa sunt genera linguarum, id est etiam si tam multa loquamini ut sunt genera linguarum in toto hoc mundo, quid proderit haec vestra locutio, cum nullus intelligat? Multa sunt genera linguarum, et nihil sine voce est, quia nulla res est sine sua voce et appellatione in unaquaque lingua. Cum sint enim plurima linguarum genera, habent tamen vocum significationes proprias ut intelligantur, nec potest aliquid inveniri quod non habeat vocem significativam sui. Et idcirco inanis est locutio quae non intelligitur.
«Si ergo nesciero virtutem vocis, ero ei cui loquar, [Col. 0962B] barbarus: et qui loquitur, mihi barbarus. Sic et vos, quoniam aemulatores estis spirituum, ad aedificationem Ecclesiae quaerite ut abundetis. Et ideo qui loquitur lingua, oret ut interpretetur. Nam si orem lingua, spiritus meus orat, mens autem mea sine fructu est. Quid est ergo? Orabo spiritu, orabo et mente: psallam spiritu, psallam et mente.»
Quandoquidem alii sine interprete non intelligent, vel quando quidem tot linguae sunt, et unaquaeque propriam distinctionem habet, ergo si nesciero virtutem vocis, id est si ignoravero vim propriam vocis quam profero, ut illi qui tantum dona linguarum habent, ero non intellectus, sed barbarus ei cui loquor, [Col. 0962C] quem instruere debeo, quia non potero illi sensum dictorum meorum interpretari; et ille vicissim qui mihi loquitur, erit mihi barbarus, cum ignoret sententias vocum quas profert, nec valeat exponere mihi. Sic et vos eritis ad invicem barbari, si per incognitam linguam alter alteri locutus fuerit, et ita erit dissensio inter vos. Propterea non dissonantiam ignotarum linguarum, per quas discordia generetur, debetis appetere, sed unitatem intellectus, per quem communi laetitia gloriemini. Et quoniam estis aemulatores spirituum, id est desideratores spiritualium donorum, quaerite ut his abundetis ad aedificationem Ecclesiae, id est ut non solum linguis loquamini, sed etiam interpretemini ut aedificationem sumat Ecclesia, quoniam aemulatores [Col. 0962D] estis spiritualium charismatum. Et ideo, id est ut Ecclesia aedificetur, qui loquitur lingua, oret ut interpretetur, id est oret ut accipiat donum interpretandi, ut proficiat caeteris studium ejus. Oret non labiis tantum, sed affectu cordis, ut exaudiri mereatur. Nam si etiam ego qui tantus sum, orem lingua, id est voce sola, spiritus meus, id est flatus oris mei orat dum loquor in oratione; sed mens mea est sine fructu, id est non capit fructum ex ipsa oratione, ad quam non est intenta. Hoc saepe nobis accidit, dum psalmum vel orationem labiis proferimus, et mente quod os profert, non cogitamus. Et quando quidem mens quae intus pio affectu non orat, quod os loquendo foris precatur, fructum orationis non habet, ergo quid est mihi faciendum? Quid est mihi utile? [Col. 0963A] Hoc scilicet, Orabo spiritu per os prolato, id est orabo sermone orans, orabo et mente, id est affectu mentis, psallam, id est psalmos dicam; spiritu, id est prolatione oris; psallam et mente, id est mentis attentione. Vel ita: Qui loquitur lingua, sic oret, id est sic loquatur ut interpretetur quod dicit. Nam me ipsum do vobis exemplum, quia si orem, id est si loquar lingua, spiritus meus orat, sed mens mea est sine fructu, id est sine intelligentia eorum quae dico. Si enim dicam lingua quod non intelligo, velut afflatus spiritu in ecclesia loquor, et mens est sine fructu. Ignorat enim animus si lingua loquatur quam nescit, sicut solent Latini homines Graece cantare, oblectati sono verborum, nescientes tamen quid dicant. Ut supradictum est spiritus vocatur vis animae [Col. 0963B] quaedam mente inferior, ubi corporalium rerum similitudines exprimuntur. Mens autem est illa superior pars animae, ubi intellectus et ratio proprie sedem habent. Lingua quoque sicut et superius dictum est, designare potest quamlibet signorum prolationem priusquam intelligantur. Itaque dicitur: Si orem lingua, id est si loquar prolatione signorum adhuc non intellectorum, spiritus meus orat, id est illa pars animae meae tantum loquitur, in qua corporalium rerum imagines exprimuntur; sed mens, id est superior animae meae subtilitas, est sine fructu, quia nullam ibi refectionem intelligentiae habet. Cum enim spiritus et inferior animae natura loquitur proferendo signa quae non intelligit, mens ad quam pertinet intellectus, nullum fructum inde reportat. [Col. 0963C] Quid ergo est agendum? Hoc scilicet, quod me acturum dico. Quia orabo spiritu, orabo et mente, id est loquar spiritu et mente, ut signa rerum mihi formentur in spiritu, et eorum refulgeat intellectus in mente, sicut et Daniel in spiritu vidit somnium regis (Dan. II, 4) , et mente interpretationem ejus intellexit. Ita enim et ego faciam, quia et spiritu signa loquar, et mente sensum eorum intelligam. Spiritu dictiones loquar, mente sententias, et similiter psallam spiritu, id est consonantiam vocum psalmodiae in spiritu resonabo, psallam et mente, id est consonantiam sententiarum attentione mentis modulabor, delectans me intelligentia spiritualium sensuum. Vel psallam spiritu, et psallam [Col. 0963D] mente, id est concordiam in membris ecclesiae componam, ut concordent et mente, ac de sua consonantia dulcem melodiam pulchre variatam exprimant. Sic et vos spiritu et mente loqui debetis, ut et signa videatis, et sensum intelligatis, et caeteris exponatis; atque id est psallere spiritu et mente, ut psalmorum sensus in corde vestro resonet, quos ore canetis.
«Caeterum si benedixeris spiritu, quis supplet locum idiotae? Quomodo dicet: Amen super tuam benedictionem? Quoniam quid dicas nescit. Nam tu quidem bene gratias agis, sed alter non aedificatur.»
Ocare debetis mente et spiritu, ut et verba historiae vel litteraturae proferatis, et mysticum sensum [Col. 0964A] exponatis ad instructionem audientium. Caeterum, id est sed si benedixeris spiritu, id est si aliqua dixeris, si Dei laudes dixeris, vel si benedictionem aliquam protuleris ignota lingua, quam non possis audientibus interpretari: quis supplet locum idiotae? In spiritu, non in mente benedicit, qui bona quae loquitur non intelligit, quoniam signa rerum cum non intelliguntur, et in spiritu sunt, non in mente. Idiota vero est ineruditus, qui nihil scit nisi quod ei proprietas naturae dedit, quoniam ἶδίωμα Graece, proprietas dicitur Latine. Locus autem idiotae est, ut in novissimo benedictionis dicat, Amen, quod interpretatur verum, per hoc enim et consensum suum indicat, et benedictionem confirmat. Sed si benedixeris spiritu, id est si benedictionem [Col. 0964B] dederis ignota lingua, ut nec tu sensum dictorum tuorum intelligas, nec aliis exponas, quis supplet locum idiotae? id est quis loco idiotae respondet Amen in fine sermonis? Nec sapiens hoc facere novit, nedum idiota. Quomodo enim dicet Amen super tuam benedictionem, cum nesciat quid dicas? Imperitus enim et absque litteris, audiens quod non intelligit, nescit finem orationis, et non respondet Amen, id est verum, ut confirmetur benedictio. Per hoc enim completur confirmatio precis, qui respondet Amen, ut omnia dicta veritatis testimonio in audientium mentibus confirmentur. Non poterit idiota respondere benedictioni tuae quam non intelligit, nam tu quidem bene gratias agis Deo [Col. 0964C] in illa benedictione, et bonum est quod loqueris, sed alter non aedificatur ex verbis tuis, quae non intelligit. Ideo cum ad ecclesiam propter aedificationem conveniatis, ea debent in Ecclesia dici, quae intelligantur ab hominibus et praestent aedificationem audientibus. Propterea qui loquitur ignota lingua, debet in ecclesia tacere, ut hi loquantur qui prosint audientibus.
«Gratias ago Deo meo, quod omnium vestrum lingua loquor. Sed in ecclesia volo quinque verba sensu meo loqui, ut et alios instruam, quam decem millia verborum in lingua.»
Proponit se exemplum, quod publice non debeant loqui linguis, in quibus accipientium non sit aedificatio, sicut ipse in ecclesia linguis non utitur, cum [Col. 0964D] omnes eorum linguas noverit. Non vitupero, inquit, in vobis locutionem linguarum, eo quod hanc habere nequeam, sicut est consuetudinis quibusdam, ut invideant quod ipsi non valent assequi. Nam omnium vestrum lingua loquor ego, id est nullus vestrum aliqua loquitur lingua qua et ego non loquar quoties volo. Et inde gratias ago Deo meo, qui mihi per donum gratiae suae concessit ut loqui possim linguis, quas inter vos omnes habetis. Sed quamvis tanta linguarum notitia divinitus sit mihi data in Ecclesia tamen cui debeo prodesse, volo quinque, id est pauca verba loqui meo sensu, id est quae intelligam et exponam, ut et alios instruam quam decem millia, id est valde nimiam multitudinem, verborum in lingua, id est ut neque intelligam, neque alios doceam [Col. 0965A] Quod ait, quinque verba et decem millia, vulgari consuetudine locutus est. Vel sicut nonnullis visum est per quinque verba, quinque libros Mosi designavit. Volo, inquit, in ecclesia loqui meo sensu, id est spirituali intelligentia quinque verba, id est quinque legis volumina, quam decem millia verborum, id est quam legis perfectionem in lingua, id est in prolatione signorum non intellectorum. Denarius enim propter Decalogum significat legem, millenarius perfectionem. Posuit autem Apostolus quam sine magis, ut notaret istam partem, cum qua jungitur quam, nullo modo esse amplectandam. Nam ubi sic ponitur quam, ostendit alteram partem posse stare, alteram vero minime.
«Fratres, nolite pueri effici sensibus, sed malitia [Col. 0965B] parvuli estote, sensibus autem perfecti estote. In lege enim scriptum est, quoniam in aliis linguis et in labiis aliis loquar populo huic (Isa. XXVIII) , et nec sic audient me, dicit Dominus. Itaque linguae in signum sunt non fidelibus, sed infidelibus, prophetiae autem non infidelibus, sed fidelibus.»
Ideo etiam non debetis appetere loqui linguis tantum, quia hoc modo haberetis puerorum sensum, qui non attendunt quid sit aliis utile, sed quid seipsos pueriliter delectet. Sed vos nolite effici pueri sensibus, ut pueriles sensus habeatis in appetitione linguarum, quibus tanquam puerorum ludis intendatis, non cogitantes quid prosit utilitatibus proximorum. Nolite esse pueri sensibus, sed estote viri. [Col. 0965C] Qui enim non perdurant occurrere in virum perfectum, vel infirmitate virium, vel mentis levitate, mulieribus et parvulis comparandi sunt. Nolite sensibus esse pueri, id est nolite esse insipientes. Sed quia Dominus ait: «Nisi conversi fueritis et effecti sicut parvuli, non intrabitis in regnum coelorum (Matth. XVIII) ,» malitia pueri estote: si vos delectat imitari pueros, non delectet imperitia, sed innocentia et humilitas. Malitia estote parvuli. Qua malitia maxime, nisi superbiae? Ipsa enim de vana granditate praesumens, non sinit hominem ambulare per arctam viam et intrare per angustam portam; puer autem facile intrat per angustam. Et ideo nemo nisi ut puer, intrat in regnum coelorum. Estote ergo parvuli malitia, id est deponite omnem granditatem [Col. 0965D] quam malitia superbiae facit, ut sitis remoti ab omni malitia sicut pueri, studentes his quae faciant ad utilitatem fratrum, quod est perfectio sensus. Itaque nolite pueri effici sensibus per imperitiam, ut sicut pueri non intelligatis quod dicitis; sed malitia parvuli estote, ut sitis immunes ab omni malitia velut pueri; sensibus autem profecti estote, ut intelligatis plene quod dicitis, et quid ad instructionem Ecclesiae sit necessarium sciatis. Nec debetis pueriliter appetere loqui linguis quas non intelligitis, quia linguae in signum infidelibus dantur, quod vos jam non estis; et non ad aedificationem, quae necessaria vobis est jam fidelibus, et hoc est: Nolite quaerere linguas, quia in lege, id est in libro Isaiae, scriptum est (Isa. XXVIII) , quoniam in aliis linguis, [Col. 0966A] id est diversis generibus linguarum, et in aliis labiis, id est verbis spiritualibus, loquar per apostolos huic populo Judaeorum, et nec sic exaudient me, qui per legem et prophetas nunquam me voluerunt exaudire, dicit Dominus. Vel in aliis linguis loquar, id est Novum Testamentum praedicabo; et in aliis labiis, id est Vetus Testamentum spiritualiter exponam, quod illi carnaliter exponebant. Hoc est enim aliter eis loqui, quam se legis veteris habent verba, dum audiunt Sabbatum solvi, neomenias evacuari, circumcisionem cessare, sacrificia immutari, escas dudum prohibitas licere edere, Christum de Deo Deum praedicari. Hoc est aliis linguis et aliis labiis loqui, propter illam varietatem linguarum, quae per apostolos in die Pentecostes sonuit (Act. II) . Sed [Col. 0966B] nec sic infideles Judaei voluerunt exaudire Deum, ut ei per fidem et devotam conversationem obedirent. Videte ergo ne et vobis loquatur Deus in variis linguis, et vos non exaudiatis verba praeceptorum ejus faciendo. Et quandoquidem illis, qui non exaudierunt ut ad finem converterentur, locutus est Dominus in aliis linguis, itaque linguae sunt in signum non fidelibus, qui credunt Deum omnia posse; sed infidelibus qui hoc non credunt. Nam idcirco fiunt exteriora miracula, ut mentes hominum ad interiora perducant, quatenus per hoc quod mirum visibiliter ostenditur, ea quae invisibilia sunt, mirabiliora credantur. Linguae igitur datae sunt in signum, id est ut sint signum invisibilis praesentiae Dei, quia infideles per miraculum linguarum potentiam [Col. 0966C] Dei, qui eis praedicatur, adesse praesentem intelligunt. Sed prophetiae non sunt signum infidelibus, quia infideles non credunt futura, quae necdum videre possunt, si eis per prophetiam praenuntientur. Et idcirco prophetiae non infidelibus datae sunt, qui prophetis ventura praedicentibus credere nolunt, sed fidelibus, qui futurorum praenuntiationi prudenter acquiescunt; et ideo fideles non linguas appetere debent, sed prophetias. Vel nomine prophetiarum interpretationes Scripturarum designari possunt. Prophetiae ergo non sunt signum infidelibus, sed fidelibus, quia infideles per expositionem Scripturarum quibus nullam fidem adhibent, nequaquam Deum cognoscunt, fideles autem secreta ejus ibi [Col. 0966D] mysteria intelligunt. Major autem et utilior est prophetia, id est prophetarum interpretatio, quae fidelibus prodest et semper est opus, quam linguarum locutio, quae propter infideles ad tempus data est.
«Si ergo conveniat universa Ecclesia in unum, et omnes linguis loquantur, intrent autem idiotae aut infideles, nonne dicent quod insanitis? Si autem omnes prophetent, intret autem quis infidelis aut idiota, convincitur ab omnibus, dijudicantur ab omnibus. Occulta enim cordis ejus manifesta fiunt, et ita cadens in faciem adorabit Deum, pronuntians quod vere Deus in vobis sit.»
Alia ratio cur non debeatis loqui linguis, sed potius prophetare. Quia linguae in signum sunt infidelibus, non in aedificationem fidelibus, prophetiae [Col. 0967A] vero fideles semper aedificant, ergo si conveniat in unum universa Ecclesia, id est si coadunetur in unum universa fidelium congregatio, et omnes ibi sine interprete loquantur linguis, sed intrent idiotae vel imperiti vel infideles, nonne dicent quod insanitis quasi arreptitii, cum alter alterum non intelligat? Dicent utique vos insanire, cum videant locutionem vestram nemini prodesse, sed tumultum quemdam incognitum fieri, velut phrenesim sustinentium. Et sic praebetis vos illis derisui, quos exemplo vestro debetis convertere. Sed si omnes in Ecclesia prophetent, id est ventura vel occulta per prophetiam manifestent, intret autem ad eos aliquis infidelis vel idiota, convincitur ab omnibus de suo errore quem non valet negare contra eos qui cor ejus per spiritum [Col. 0967B] prophetiae intuentur, et dijudicatur ab omnibus, id est damnabilis ostenditur, dum unusquisque dicit de eo quam reus sit, et occulta cordis ejus fiunt manifesta, vel cogitationes ejus deteguntur a prophetantibus, et ita cum viderit arcana suae mentis per Spiritum sanctum, qui in vobis loquitur, esse denudata cadens in faciem, id est humilians se, conversus ad poenitentiam tam manifesta Dei praesentia superatus, adorabit Deum, id est Spiritum sanctum, qui cordis ejus occulta sicut Deus per vos patefacere potuit, pronuntians oris confessione quod intelligit corde, scilicet vere Deum in vobis esse, qui cordium alienorum secreta per vos rimatur. Notandum quia proprie idcirco dicatur prophetia, quoniam [Col. 0967C] praedicit futura. Sunt tamen tria prophetiae tempora, praeteritum, praesens et futurum. Prophetia enim de praeterito, ubi de casu primi angeli dicitur: «Quomodo cecidisti de coelo Lucifer, qui mane oriebaris? (Isa. XIV.) » Prophetia de futuro est: Dominus ad judicium veniet cum senioribus populi sui (Isa. III) .» Prophetia vero de praesenti est, quae in praesentibus Apostoli verbis ostenditur. Cum enim dicitur: Occulta cordis ejus manifesta fiunt, profecto monstratur quia per hunc modum prophetiae spiritus non praedicit quod futurum est, sed ostendit quod est. Quo autem pacto dicitur prophetiae spiritus, qui nihil futurum indicat, sed praesens narrat? Sed recte prophetia dicitur, non quia praedicit ventura, sed quia prodit occulta. Rem quippe [Col. 0967D] quamlibet sicut ab oculis nostris subtrahunt tempora in futuro, ita ab oculis nostris in praesenti subtrahit causa. Ventura enim res occultatur in futuro tempore, praesens autem cogitatio absconditur in latenti corde.
«Quid est ergo, fratres? Cum convenitis, unusquisque vestrum psalmum habet, doctrinam habet, apocalypsim habet, linguam habet, interpretationem habet. Omnia ad aedificationem fiant.»
Jam incipit determinare, quomodo linguis sit utendum; quandoquidem haec quae diximus, eveniunt de locutione linguarum, ergo quid est agendum, o fratres? Ad aedificationem exercendae sunt ut caetera. Nam cum convenitis in Ecclesia, ubi aedificationem audientium operari debetis, unusquisque vestrum [Col. 0968A] habet unde possit aliis proficere. Ideo nullus se excuset. Alius enim habet psalmum, id est laudem Dei per canticum; alius habet doctrinam, id est sensuum expositionem per spiritualem prudentiam, qua se et alios de moribus instruere valeat; alius habet apocalypsim, id est revelationem occultorum quae sibi Spiritus sanctus ostendit; alius habet linguam. Hoc idcirco dixit, ut eos qui linguis loqui poterant, non contristaret. Permisit enim eos loqui linguis, ita tamen, ut interpretatio sequeretur. Et ideo subjecit, interpretationem habet. Quod propterea dixit, ut si interpres adesset, daretur locus loquenti linguis. Non dixit quod unusquisque haberet haec omnia, sed ostendit quia non erat quisquam in eis, qui horum aliquid non haberet. Talis enim locutionis [Col. 0968B] hujus est sensus, ut qui intelligit psalmum, loquatur de psalmo, qui habet scientiam docendi, doceat: qui habet apocalypsim, id est revelationem aliquam mysteriorum, dicat quae sibi revelata sunt; et caetera similiter, ut nihil sit in eis quod non alterutrum aedificet. Omnia, inquit, ad aedificationem fiant. Conclusio haec est, ut nihil incassum in Ecclesia geratur, sed magis laboretur, ut et imperiti proficiant. Et idcirco omnes paratos vult convenire diversis donis spiritualibus, ut ipsa aviditate mentis vigilantes, invicem se exhortari, meliora bona aemulentur ad illuminationem fratrum.
«Sive lingua quis loquitur, secundum duos aut (ut multum) tres; et per partes, et unus interpretetur. [Col. 0968C] Si autem non fuerit interpres, taceat in Ecclesia, sibi autem loquatur et Deo.»
Incipit ostendere quomodo haec omnia fiant ad aedificationem. Omnia, inquit, fiant ad profectum, sive linguarum locutio sive caetera, et hoc est. Sive quis lingua loquitur, secundum duos fiat locutio, aut ut multum, dicam, secundum tres fiat, id est duo vel tres loquantur linguis, et non plus, ne occupent diem, et non sit locus loquendi prophetis, qui maxime sunt utiles. Et per partes loquantur, id est non simul omnes, ne insanire videantur, sed singuli, id est unus post alium, sive in diversis ecclesiae locis; et unus interpretetur, hoc est aliquis exponat populo verba illius loquentis. Consuetudo tunc erat, ut [Col. 0968D] quando conveniebant in Ecclesia, vel in aliquo loco propter doctrinam, illi qui scientiam linguarum acceperant, loquerentur et alii exponerent, et hoc fiebat in Ecclesia per catervas. In una parte Ecclesiae erat quaedam collectio, et in altera parte alia; et unaquaeque pars suum babebat loquentem, et suum interpretem: et hoc est quod Apostolus dixit, ut in una ecclesia non loquantur nisi duo vel tres; et per partes, ut ubi unus loquitur, non loquatur alter; vel unus post alterum loquatur, et unus interpretetur unicuique. Sed si non fuerit interpres, id est qui interpretetur, taceat linguis loquens in Ecclesia, ubi non debet audiri locutio nisi quae aedificet; sed sibi loquatur, id est intra se tacite oret, et loquatur Deo, qui audit muta omnia. Sibi loquitur, qui ex his [Col. 0969A] quae dicit, compungitur: et Deo loquitur, quia Deum orat vel laudat.
«Prophetae autem duo aut tres dicant, et caeteri dijudicent. Quod si alii revelatum fuerit sedenti, prior taceat. Potestis enim omnes per singulos prophetare, ut omnes discant et omnes exhortentur, et spiritus prophetarum prophetis subjectus est. Non enim dissensionis est Deus, sed pacis, sicut et in omnibus Ecclesiis sanctorum doceo.»
Sicut de his qui lingua loquuntur dixi, ita et de prophetis dico, ut duo aut tres prophetae dicant, id est loquantur ad populum in diversis Ecclesiae partibus. Duo vel tres loquantur, quia sufficit sermo tot hominum, et in ore duorum vel trium stat omne [Col. 0969B] verbum; caeteri vero prophetae dijudicent verba eorum, discernentes a bonis meliora et a melioribus optima (Deut. XVIII; Matth. XVII; Joan. VIII; II Cor. XIII) . Sed si interim per Spiritum sanctum fuerit revelatum aliquid melius alii sedenti qui audiebat, prior qui loquebatur, taceat, ut et iste loquatur quod sibi divinitus est revelatum. Saepe enim juniori revelat Dominus quod melius est; et ideo permittat eum prior loqui. Nec sibi putet injuriam fieri, si tacuerit ut inferior loquatur, quia plerumque datur inferiori quod non est concessum superiori. Ideo loqui debet ille cui revelatum est, quia potestis omnes prophetare, tam ille qui prius accepit revelationem, quam ille qui prior coeperat loqui. Omnes [Col. 0969C] inquam, potestis prophetare, non quidem simul, ne conturbatio fiat, sed per singulos, alius post alium; ut omnes etiam majores discant quae ignorant, et omnes exhortentur, id est moneantur in his quae, cum intelligunt, negligunt. Et debet loquens cedere sedenti ut loquatur, quia et spiritus prophetarum est subjectus prophetis, id est in hoc facit voluntatem prophetarum, ut quando vult propheta, permittat eum tacere; et rursum quando vult, permittat eum loqui. Ne quis diceret se non posse tacere, quoniam spiritus ministrans sibi cogeret eum, dicitur quia spiritus prophetarum prophetis subjectus est, ut in sua habeant potestate quando taceant et quando loquantur. Subjectus est spiritus prophetis, ut quando volunt, tacere possint; et quando volunt, loqui; [Col. 0969D] nec cogit eos ut Pythonicus aliqua clamare vel subtacere. Unde si prior propheta non cedit alii, videtur non esse in eo Spiritus Dei. Vere subjectus est eis spiritus ut pro voluntate sua possint ratione tacere vel loqui, quia non est Deus dissensionis, sed pacis, id est Spiritus sanctus qui Deus est et prophetas replet, non est auctor dissensionis et discordiae, sed pacis et concordiae. Esset enim auctor dissensionis, non pacis, si et eum qui prior coeperat loqui, non sineret tacere; et hunc qui interim repentina revelatione impletus est cogeret loqui. Inde enim discordia et dissensio nasceretur. Sed iste spiritus pacem generat, non discordiam, ut alter propheta rationabiliter cedat alteri, non simul ambo loquantur. Deus, inquam, est pacis, non discordiae, ut quicunque Deo [Col. 0970A] adhaerere cupiunt, pacem sequantur, dissensionem fugiant, sicut ego doceo in omnibus ecclesiis sanctorum. Et ideo si vultis sanctorum ecclesiis quae sunt per orbem, communicare, pacem in Deo vicissim servate sicut illae. Vel qui linguarum notitiam acceperunt, qui prophetiae gratiam habent, ita loquantur in ecclesia sicut nunc docui, et sicut in omnibus ecclesiis sanctorum doceo. Ac si dicatur: Non est singulare vel novum quod nunc dixi, ideo firmiter tenete quod omnes tenent ecclesiae.
«Mulieres in ecclesiis taceant. Non enim permittitur eis loqui, sed subditas esse, sicut et lex dicit (Gen. III) . Si quid autem volunt discere, domi viros suos interrogent. Turpe est enim mulieri loqui in ecclesia. An a vobis verbum Dei processit? [Col. 0970B] an in vos solos pervenit?»
Quamvis dixerim quia potestis omnes prophetare, mulieres tamen in ecclesiis taceant. Nunc redit Apostolus ad id quod supra praetermiserat. Superius enim velari mulieres in ecclesia praecepit, modo ut quietae sint et verecundae ostendit, quia contra ordinem est naturae vel legis, ut in conventu virorum feminae loquantur. Non enim ab aliqua auctoritate permittitur eis in ecclesia loqui, sed praecipitur eas subditas esse, sicut lex in Genesi dicit: «Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui (Gen. III) .» Lex ista specialis est mulieribus imposita, et ob hoc Sara subjecta erat Abrahae, dominum eum vocans (Gen. XVIII; I Petr. III) . Duabus de causis jubetur [Col. 0970C] mulier esse subjecta, quia ex viro est, et per ipsam intravit peccatum (Gen. II) . Jure enim tacet inter viros, quae cum loqueretur viro suo, suasit peccatum (II Cor. II; Gen. III) . Non loquantur in ecclesia; sed si quid volunt discere, interrogent domi viros suos cum disciplina et subjectione. Nam turpe est mulieri in ecclesia loqui. Turpe est, quia contra disciplinam est, ut in domo Dei, qui eas viris subjectas esse praecepit, de lege loqui praesumant, cum sciant illic viros habere primatum et sibi magis competere ut in domo Dei precibus vacent, et retinentes linguam, aures aperiant, ut audiant quomodo misericordia Dei mortem vicit per Christum, quae per eas regnavit. Nam si audeant in ecclesia loqui, dedecus est, quia idcirco velantur ut in humilitate appareant. Si [Col. 0970D] autem inverencunde se ostendunt, opprobrium est viris, quia in mulierum insolentia etiam mariti notantur. Haec quae vobis trado, tenere debetis, non vestra instituta meis traditionibus praeferre, et caeteris fidelibus quasi fontem religionis velle tradere. Quia an processit a vobis verbum praedicationis Dei? Non utique, sed a nobis ad vos venit, quoniam a nobis qui de circumcisione sumus, coepit evangelica praedicatio, non a vobis; nec beneficium vos dedistis, sed accepistis. Nec quasi singulariter electi debetis gloriari, aut de singulari scientia extolli. Quia nunquid in vos solos pervenit verbum Dei? Non utique, sed in alios per orbem similiter pervenit, et ideo nolite velle fieri magistri, constituendo novatraditiones [Col. 0971A] vestras, sed tenete quod ubique tenent aliae gentium Ecclesiae.
«Si quis videtur propheta esse aut spiritualis, cognoscat quae scribo vobis, quia Domini sunt mandata. Si quis autem ignorat, ignorabitur.»
Ego quidem talia vobis scribo. Et si quis inter vos est, qui videtur esse propheta, id est praesciens futurorum, aut spiritualis, id est, spiritualiter vivens, quamvis non habeat notitiam futurorum, cognoscat ista quae scribo vobis quia non sunt a me, sed sunt mandata Domini. Hoc dixit Apostolus, aliter ista quae scribebat a parvulis, et aliter a capacioribus posse intelligi sciens. Solidam enim voluit esse scientiam spiritalium, ubi non solo accommodaretur fides, sed certa cognitio teneretur. Ac per [Col. 0971B] hoc parvuli ea credebant, quae spirituales insuper cognoscebant. Coercet etiam his verbis et ad pacificum ordinem revocat inquietos, tanto ad seditionem faciliores, quanto sibi videbantur spiritu excellere, cum superbiendo cuncta turbarent. Si quis, inquit, videtur propheta esse aut spiritualis, cognoscat quae scribo vobis, quia Domini sunt mandata. Si quis videtur esse, utique non est. Nam qui est, sine dubitatione cognoscit. Nec admonitione, nec coercitione opus habet, quia omnia judicat, et a nemine judicatur. Illi ergo seditiones, et perturbationes in Ecclesia faciebant, quia videbantur esse quod non erant. Et hos docet cognoscere Domini mandata esse quae scribit. Praecipue tamen pseudoapostolos, a [Col. 0971C] quibus fuerant depravati, in hac sententia tangit, qui pro desideriis hominum non divina, sed terrena docebant, ideo hic nihil suum tradere se dicit, sed Domini, ut quibus suadet, Deo acquisiti, non hominibus videantur. Cognoscat, inquit, ea quae scribo vobis de linguis, prophetis ac mulieribus, et de caeteris spiritualibus, quia sunt Domini mandata. Sed si quis haec ignorat, ignorabitur a Domino, id est improbabitur cum illis quibus dicetur: «Non novi vos (Matth. VII) ,» id est non novi esse meos, vel non novi inter praedestinatos. Nam hoc dicitur contra pusillos, qui in cruce Christi gloriantur, et tamen ignorant ea quae de divinis mysteriis subtilissime disseruntur. Non enim perit unus de pusillis (Matth. X; Luc. XII) , pro quibus mortuus Christus. [Col. 0971D] Sed sicut praecedentia et subsequentia declarant, de his quae fidem et mores multorum aedificarent, dixit Apostolus, quod ignorans ea ignorabitur, id est ut linguis prophetia praeponeretur, ut non perturbate illa gererentur, quasi prophetiae spiritus etiam invitos loqui cogeret, ut mulieres in Ecclesia tacerent, ut omnia honeste et secundum ordinem fierent. Haec et his similia qui ignorat, ignorabitur, non illa secreta mysteria, quae vix ad paucorum intelligentiam pertinent.
«Itaque, fratres, aemulamini prophetare, et loqui linguis nolite prohibere. Omnia autem honeste et secundum ordinem fiant in vobis.»
Quandoquidem prophetia tam utilis est, ut supra demonstraverimus, itaque, o fratres! aemulamini, id [Col. 0972A] est desiderate prophetare ad multorum aedificationem; et quamvis linguae parum prosint, nolite tamen prohibere loqui linguis ne fiat dissensio. Sed omnia tam haec quam alia, fiant in vobis honeste, id est cum pace et disciplina, et secundum ordinem, ut alia prius et alia posterius agantur, et prophetia linguis praeferatur (Galat. I) .
«Notum autem facio vobis Evangelium, fratres quod praedicavi vobis, quod et accepistis, in quo et statis, per quod et salvamini, qua ratione praedicaverim vobis si tenetis, nisi frustra credidistis.»
Hic ingreditur Apostolus reprehendere Corinthios, qui, seducti a falsis apostolis, dubitabant de resurrectione [Col. 0972B] communi, existimantes neminem resurrecturum, cum viderent corpora mortuorum sepeliri et putrefieri. Hunc errorem destruit apostolus, probans mortuos in fine saeculi resurrecturos, et hoc facit per resurrectionem Christi, de qua certissimum erat illis. Hactenus, inquit, de spiritualibus donis disserui. Sed modo notum facio vobis Evangelium, id est bonum nuntium, quo justi nuntiantur resurrecturi ad gloriam, quod non est novum, sed olim vobis a me praedicatum: quod et vos accepistis, id est dignum acceptione judicastis, et devote illud suscepistis, in quo etiam et statis, id est firmiter perduratis. Quod enim dicit, in quo et statis, illis dicit, qui erant firmi in fide resurrectionis. Promiscuis enim loquitur, ut et hi qui in fide sunt, gaudeant; et qui nutant, [Col. 0972C] corripi se doleant et corrigantur. Statis, inquit, in Evangelio resurrectionis vos, qui in fide constantes estis per quod et salvamini, id est ad salutem aeternam pertingitis, cum de hac vita migratis, vel salvamini jam ex certitudine spei per illud. Salvamini, dico, si memoria et fide retinetis qua ratione praedicaverim vobis, id est quomodo ea ratione qua Christus resurrexisse creditur, docuerim resurrectionem mortuorum. Hoc retinetis sive tenetis, nisi frustra credidistis. Id est, aut tenetis resurrectionem mortuorum aut incassum fidem suscepistis, quae non suscipitur nisi spe resurrectionis. Omnis enim spes credentium in hoc est, quia mortui resurgent. Quod qui non sperat, frustra etiam caeteras [Col. 0972D] partes fidei suscepit.
«Tradidi enim vobis in primis quod et accepi, quoniam Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas (Isa. LIII) , et quia sepultus est, et quia resurrexit tertia die secundum Scripturas (Joan. II; Ose. VI) .»
Nunc primo ponit hoc quod erat certissimum, per quod consequenter et illud probet, quod habebatur dubium. Vere, inquit, notifico vobis Evangelium de resurrectione, quod dudum praedicavi vobis, et ostendo qua ratione illud praedicaverim. Nam tradidi in primis, id est inter maxima fidei sacramenta vel in primis, id est in exordiis fidei, quod et ego ab ipso Domino occulta inspiratione accepi, non per me inveni, quoniam Christus mortuus est non pro sua [Col. 0973A] necessitate, sed pro peccatis nostris, et hoc secundum Scripturas propheticas, quae id praenuntiabant, et tradidi vobis quia post mortem sepultus est, ut Scripturae praedixerant; et quia resurrexit tertia die, id est tam cito ut ea potestate credatur posse non suscitare. Pro peccatis nostris mortuus est et sepultus, sicut per Isaiam dicit de illo Pater: «Propter scelus populi mei percussi eum, et dabit impios pro sepultura, et divitem pro morte sua (Isa. LIII) . Qui et resurrexit die tertia sicut Osee praedixerat: Vivificabit nos post duos dies, in die tertia suscitabit nos (Ose. VI) .» Nam in ejus resurrectione vivificati sumus, et suscitati, sicut alibi dicit Apostolus iste: «Convivificavit nos Christo, et conresuscitavit, et consedere fecit in coelestibus (Ephes. II) .» Si ergo mortuus [Col. 0973B] et sepultus resurrexit, eadem ratione debemus credere mortuos et sepultos resurgere.
«Et quia visus est Cephae, et post hoc undecim. Deinde visus est plus quam quingentis fratribus simul, ex quibus multi manent usque adhuc, quidam autem dormierunt. Deinde visus est Jacobo, deinde apostolis omnibus (Joan. XX; Luc. XXIV) .»
Tradidi vobis, secundum testimonia prophetarum, veraciter surrexisse Christum. Et etiam in argumentum certioris fidei tradidi vobis quia visus est Cephae, id est Petro, priusquam aliis viris in die resurrectionis appareret, et post hoc undecim apostolis ad vesperum, qui se metu Judaeorum clauserant. Sed cum Judas mortuus esset, et juxta Joannem Thoma deesset, [Col. 0973C] et quomodo tunc Dominus undecim visus est, nisi per synecdochen accipiatur? Ubi enim pars major est aut potior, solet ejus nomine etiam illud comprehendi quod ad ipsum nomen non pertinet. Quanto magis ergo Thomas, qui unus erat ex illis undecim, potuit in undenario eorum numero comprehendi, quamvis defuisset quando Dominus venit? Deinde visus est plus quam quingentis fratribus simul positis, de quibus evangelium tacet, ex quibus multi manent, qui testes sunt quaerentibus, usque adhuc Jesu testimonio permanentes, quidam autem eorum in somno mortis dormierunt, quia rursum evigilaturi sunt. Deinde visus est Jacobo fratri Domini, propria manifestatione singulariter. Et de hac re tacent quatuor evangelistae. Sed in Evangelio quod appellatur [Col. 0973D] secundum Hebraeos, quod et in auctoritate fuit apud antiquos, narratur per resurrectionem quia Dominus venit ad Jacobum Justum et apparuit ei. Juraverat enim Jacobus se non comesturum panem ab illa hora qua biberat calicem Domini, donec videret eum resurgentem a mortuis. Rursumque post paululum: «Afferte, ait Dominus, mensam et panem.» Statimque additur: «Tulit, panem et benedixit ac fregit, et dedit Jacobo Justo, et dixit ei: Frater mi, comede panem tuum, quia surrexit Filius hominis a dormientibus (Luc. XXIV; Act. I) .» Deinde visus est apostolis omnibus in monte Galileae, vel in loco ascensionis.
«Novissime autem omnium, tanquam abortivo visus est et mihi (Act. IX) . Ego enim sum minimus [Col. 0974A] apostolorum, qui non sum dignus vocari Apostolus, quoniam persecutus sum Ecclesiam Dei. Gratia autem Dei sum id quod sum, et gratia ejus in me vacua non fuit, sed abundantius illis omnibus laboravi (Ephes. III) . Non ego autem, sed gratia Dei mecum. Sive enim ego, sive illi, sic praedicavimus, et sic credidistis.»
Ita ut dixi, visus est caeteris. Sed novissime omnium visus est et mihi de coelo vocans me post ascensionem suam, vel dum orarem in templo. Mihi dico, tanquam abortivo, id est abortivo simili, quia sicut abortivus quadam naturae violentia ante tempus compellitur nasci, ita ego per terribilem Domini visionem et luminis oculorum amissionem coactus sum, antequam vellem, exire de caeco synagogae utero, [Col. 0974B] et ad lucem fidei atque libertatem prodire. Novissime post omnes mihi visus est, ut recentiorem intelligatis meam visionem, et habeatis inde majorem certitudinem. Nec mirum si novissime visus est mihi. Nam ego sum minimus apostolorum. Minimus tempore, non dignitate. Minimus humilitate, non operatione. Minimus in me, magnus in Domino, qui non dignus sum vocari apostolus, quia ex praecedenti vita mea nihil boni habeo, sed multa mala me fecisse reminiscor, pro quibus eram dignus poena, non apostolica gratia, quoniam persecutus sum Ecclesiam Dei. Apostolus iste, cum caeterorum sanctorum sollicitudinem in praedicatione robustius laborando transcenderet, ut ab elatione se premeret, et vires [Col. 0974C] suas in humilitatis gremio nutriret, antiquae crudelitatis suae non immemor, aliorum apostolorum innocentiam contemplatus: Ego, inquit, sum minimus apostolorum, quia non sum dignus vocari apostolus, quia persecutus sum Ecclesiam Dei. Consideravit enim apostolorum, ut diximus, innocentiam, et propter praecedentem malitiam vilis in eis oculis facta est omnis, quam exhibebat in Ecclesia, sollicitudo sua. Et quam multos ex accepto intellectu praecederet, non attendit, quia illorum innocentiam pensans, persecutorum aliquando fuisse se doluit. In cujus verbis quid aliud quam duritia nostrae mentis accusatur? Quia ipse plangebat quod ante baptismum commiserat, nos vero et post baptismum multa commisimus, et tamen flere recusamus. Non sum, [Col. 0974D] inquit, dignus vocari apostolus, sed gratia Dei sum id quod sum. Quod est dicere: Per merita mea nihil boni consecutus sum, sed potius gratia, id est gratuito Dei munere datum est mihi hoc esse quod sum et in sanctitate et in scientia et in apostolatu. Et haec gratia ejus postquam mihi data est, non fuit in me vacua, id est otiosa, sed bonis operibus plena, quia in praedicatione laboravi abundantius omnibus illis apostolis qui me praecesserunt. Illi enim praedicaverunt Judaeis, qui per legem et prophetas erant instructi, et auctoritate Scripturarum convincebantur ut ad novam gratiam converterentur; ego autem graviori labore gentibus quae nihil de Deo audierant, nullisque divinorum librorum auctoritatibus acquiescebant, ad fidem converti. Illi stipendium ab illis [Col. 0975A] quibus praedicabant, acceperunt; ego autem nihil ab auditoribus meis accepi, sed ex labore manuum mearum vixi. Postremo nullus eorum in tot locis praedicavit, neque tot epistolas omnes illi scripserunt. Abundantius itaque in apostolatu laboravi ego quam illi. Sed non ex me ego hoc feci, sed potius gratia Dei mecum operando hoc egit. Notandum quod superna pietas prius agit aliquid in nobis, sine nobis, ut, subsequente quoque nostro libero arbitrio, bonum quod jam appetimus, agat nobiscum. Quod tamen per impensam gratiam in extremo judicio ita remunerat in nobis, ac si solis processisset ex nobis. Quia enim divina nos bonitas, ut innocentes faciat, praevenit, apte nunc Apostolus ait: Gratia Dei sum id quod sum. Et quia eadem gratia nostrum liberum [Col. 0975B] arbitrium sequitur, adjungit: Et gratia ejus in me vacua non fuit, sed abundantius illis omnibus laboravi. Qui dum se de nihil esse conspiceret, ait: Non autem ego. Et tamen quia se esse aliquid cum gratia invenit, adjunxit: Sed gratia Dei mecum. Non enim diceret, mecum, si cum praeveniente gratia subsequens liberum arbitrium non haberet. Ut ergo se sine gratia nihil esse ostendat, ait: Non ergo. Ut vero se cum gratia operatum esse per liberum arbitrium demonstraret, adjungit: Sed gratia Dei mecum. Bona itaque nostra, et Dei sunt et nostra. Quia ipse nos praevenit ut velimus, aspirando, qui adjuvando subsequitur ne inaniter velimus, sed possimus implere quod volumus. Praeveniente ergo gratia et bona voluntate subsequente, hoc quod Dei [Col. 0975C] donum est, fit meritum nostrum. Quod bene nunc Apostolus explicat, dicens: Abundantius illis omnibus laboravi. Qui ne videretur suae virtuti tribuisse quod fecerat, adjunxit: Non autem ego, sed gratia Dei mecum. Quia enim coelesti dono praeventus est, quasi alienum se a bono suo opere agnovit, dicens: Non autem ego. Sed quia praeveniens gratia liberum in eo arbitrium fecerat in bono, quo libero arbitrio eamdem gratiam subsecutus est in opere, adjecit: Sed gratia Dei mecum. Ac si diceret: In bono opere laboravi, non ego, sed et ego. In eo enim quod solo Dei dono praeventus sum, non ego; in eo autem quod donum voluntate subsecutus sum, et ego. Laboravi, inquit, plus illis omnibus. Unde apparet et [Col. 0975D] me et illos in praedicatione laborasse. Nam sive ego, sive illi, sic praedicavimus ut supra memini, id est Christum pro peccatis nostris mortuum, tertia die resurrexisse, et frequenter apparuisse multis. Sic praedicavimus Christi mortem, et resurrectionem secundum testimonia prophetarum, sive ego, sive illi, quia concorditer eamdem rem praedicamus ego et illi, nec est in nostra praedicatione discordia, sed pax consensionis et societas charitatis. Sive igitur ego, sive illi, sic praedicavimus Christum resurrexisse, et vos sic credidistis. Unde magis apparet quantum desipiatis, quia cum manifesta sit credulitas haec apud omnes ecclesias, quam et vos suscepistis, nunc ab ea propter falsos apostolos recessistis.
[Col. 0976A] «Si autem Christus praedicatur quod resurrexit a mortuis, quomodo quidam dicunt in vobis quoniam resurrectio mortuorum non est? Si autem resurrectio mortuorum non est, neque Christus resurrexit. Si autem Christus non resurrexit, inanis est praedicatio nostra, inanis est et fides vestra.»
Modo venit ad rem, propter quam locutus est de Domini resurrectione. Postquam enim multis rationibus probavit Christum resurrexisse, ingreditur per ejus resurrectionem probare caeterorum mortuorum resurrectionem. Ego, inquit, et caeteri apostoli praedicamus Christum resurrexisse, et vos pro certo sic credidistis. Sed si Christus praedicatur quod resurrexit a mortuis, quomodo, id est qua ratione [Col. 0976B] quidam in vobis, id est apud vos, dicunt quoniam resurrectio mortuorum non est futura? Si enim Christus resurrexit, concedendum est necessario quia resurgent et mortui. Sed hoc illi negabant, qui per falsos propbetas depravati erant. Nam et prudentes saeculi stultum judicant, cum audiunt resurrectionem mortuorum. Ideoque nonnulli Corinthiorum, ne stulti judicarentur ab illis, dicebant resurrectionem mortuorum futuram non esse. Sed si resurrectio mortuorum non est futura, neque Christus resurrexit. Nam et ipse veraciter mortuus fuit, utpote verus homo. Et si caeteri non resurgent, nec ipse resurrexit. Nam ejus resurrectio resurrectionem caeterorum facit. Sicut enim gratis mori non potuit, [Col. 0976C] ita nec gratis surrexit, quia sicut mortuus est ut mortem nostram destrueret, ita resurrexit ut nos resuscitaret. Cum igitur incassum resurgere non potuerit, si nos non resuscitat, nec ipse resurrexit. Si ergo generalis mortuorum resurrectio non est, neque Christus resurrexit. Quisquis itaque mortuos negat resurrecturos, Christum quoque negat resurrexisse. Si Christus non resurrexit, ergo audite quanta inde sequantur inconvenientia. Si enim ipse non resurrexit, ergo inanis, id est inutilis et absque veritatis pondere est praedicatio nostra, qui praedicamus eum resurrexisse; et inanis est fides vestra, qui nobis praedicantibus credidistis eum resurrexisse, ut et membra ejus in fine resurgant. Hoc Corinthii [Col. 0976D] crediderant, Apostolo docente, quia sicut Christus resurrexit, ita et mortui resurgent, et hac spe attracti fuerant ad fidem. Quod utique nunc ad detrimentum illorum proficere asserit, si crediderint quod futurum non est. Et pudoris est, ut aliquis profiteatur hoc se credidisse quod falsum est. Et verecundiam ergo illis incutit, et labores eorum dicit infructuosos, si quod a falsis apostolis audierunt verum, est quia mortui non resurgent, quod utique nemo patitur audire, ut videntes hoc contra se esse, reverterentur ad primam fidem. Inanis, inquit, non solum praedicatio nostra est. sed et fides vestra, id est in vanum et sine fructu remunerationis et nos praedicavimus resurrectionem, et vos credidistis, si mortui non resurgunt, quos necesse est resurgere, [Col. 0977A] si Christus resurrexit: non enim resurrexit, si et illi non resurgent.
«Invenimur autem et falsi testes Dei, quoniam testimonium diximus adversus Deum quod suscitaverit Christum, quem non suscitavit, si mortui non resurgunt. Nam si mortui non resurgunt, neque Christus resurrexit. Quod si Christus non resurrexit, vana est fides vestra. Adhuc enim estis in peccatis vestris. Ergo et qui dormierunt in Christo, perierunt. Si in hac vita tantum in Christo sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus.»
Non solum praedicatio nostra et fides vestra est inanis, id est cassa et falsa et infructuosa, si Christus non resurrexit, ut per eum caeteri resurgerent; [Col. 0977B] sed etiam nos apostoli, quibus omnes credunt, invenimur falsi testes Dei super hac re. Et utique non minori, sed fortassis etiam majori scelere in Deo laudatur falsitas, quam vituperatur veritas. Falsi testes, si hoc est, comprobamur, quoniam diximus testimonium adversus Deum, id est contrarium Deo cui omnis falsitas est contraria, asserentes quod suscitaverit Christum, quod nequaquam verum est, si mortui non resurgunt. Et sic erit nobis ad damnationem hoc mendacium (Prov. XIX) , quia falsus testis non erit impunitus. Sed et vos qui hoc credidistis participes eritis damnationis. Quisquis asserit quod Deus Christum suscitavit, falsus est testis, si non est factum. Virtutem tamen Dei praedicat non ut inimicus, qui tam admirabile factum virtuti ejus [Col. 0977C] ascribit. Nec tamen poenas evadet. Quod si verum est quia Deus Christum suscitavit, quid illi patientur, qui et testes contra Deum facti sunt, et opus ejus stultitiam asserunt? Jure dixi, quia falsum est Christum a Patre suscitatum si mortui non resurgunt. Nam si illi non resurgunt, neque ipse resurrexit. Sed si Christus non resurrexit, tunc fides vestra est vana, id est falsa, qua credebatis per Christi mortem et resurrectionem vos a peccatis liberatos. Nam adhuc, post baptismum, estis in peccatis vestris, quae remissa credebatis, si Christus non resurrexit. Terret illos Apostolus ut doleant se hoc per seductores coepisse credere, quod contra ipsos est. Quis enim peccata sibi non remissa velit audire? Sunt [Col. 0977D] autem verae istae connexiones ratiocinationis apostolicae, falsas habentes sententias, quae consequuntur errorem illorum contra quos agitur, quae tamen ad hoc inferuntur ab Apostolo, ut in his erubescentes illi, quorum errorem consequuntur, eumdem relinquant errorem, quia si in eodem manere voluerint, necesse est ut etiam illa quae ipsi damnant, tenere cogantur. Non enim vera infert, cum dicit, neque Christus resurrexit, et cum dicit, inanis est praedicatio nostra, inanis est et fides vestra, et caetera quae omnino falsa sunt, quia et Christus resurrexit, et non erat inanis praedicatio eorum qui hoc annuntiabant, nec fides eorum qui hoc crediderant. Sed ista falsa verissime connectuntur illi errantium sententiae, qua dicebatur, non esse resurrectionem [Col. 0978A] mortuorum. Istis autem falsis repudiatis, consequens erit resurrectio mortuorum. Sed ad ordinem dilectionis revertamur. Adhuc, inquit, estis in peccatis vestris, si Christus non resurrexit. Et quia vos adhuc manetis in peccatis, ergo et illi qui dormierunt in Christo, id est mortui sunt in fide Christi, fuerunt similiter in peccatis, et ideo perierunt. Hoc addit illis ad terrorem, cum utique charorum suorum excessum nolint aestimare perditionem. Qui enim sub hac spe de saeculo exierunt, sive occidi non timuerunt, quia resurgere exemplo Christi crediderunt, si non est verum, perierunt. Hoc illis dicit, quod amore suorum defunctorum nolunt audire, ut illis amputet quod prius per errorem male coeperant credere. Addit et aliud inconveniens: [Col. 0978B] Quia si tantum in hac vita sperantes sumus in Christo, id est si nihil boni post mortem speramus a Christo nos consecuturos, sed tantum propter vitae praesentis bona colimus eum, tunc miserabiliores sumus omnibus aliis hominibus, qui tot adversa semper sustinemus. Infideles enim vel praesenti mundo fruuntur. Nos vero continentia et jejuniis atque vigiliis et afflictionibus variis in hac vita fatigamur. Et si pro his nullam in futuro saeculo mercedem exspectamus, omnium stultissimi sumus. Sed manifestum est quia et in praesenti vita et in futura speramus in Christo, qui et nunc dat suis gratiam et in futuro sempiternam gloriam.
«Nunc autem Christus resurrexit a mortuis, primitiae dormientium (Coloss. I) , quoniam quidem [Col. 0978C] per hominem mors, et per hominem resurrectio mortuorum (I Thess. IV) Et sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur. Unusquisque autem in suo ordine.»
Dictum est superius quia si mortui non resurgunt, consequens est nec Christum resurrexisse. Et si concedatur quod Christus non resurrexit, sequuntur inde (sicut disputatum est, inconvenientia multa et gravia. Sed nunc, id est ne sequantur praedicta inconvenientia, manifestum est quod Christus resurrexit. Nunc, id est ex his inconvenientibus et supra memoratis prophetarum Scripturis ac visionibus, quae factae sunt discipulis, patet quia Christus resurrexit a mortuis, ipse dico primitiae dormientium id est primus resurgens a mortuis, et causa resuscitans [Col. 0978D] mortuos, qui tam facile integri resurgent, sicut evigilant dormientes. Ipse est primitiae dormientium, id est tempore et dignitate primus evigilans ex dormientibus, ut et multitudinem eorum a somno mortis excitet, sicut primitiae cujuslibet rei quae offeruntur Deo, totam subsequentem massam consecrant, ut quia peccato primi hominis mors omnium inventa est, Christi justitia resurrectionem mortuorum meruerit. Et bene per hominem Christum potuerunt resurgere, quoniam per hominem quidem multo minorem, id est per Adam, venit mors, et ideo per hominem Christum apte veniet resurrectio mortuorum. Sicut per Adam mors intravit, quia ipse primus est mortuus; ita et per [Col. 0979A] Christum resurrectio, quia primus ipse resurrexit. Sicut ille forma morientium, sic iste est forma resurgentium. Et sicut in Adam omnes moriuntur, quia sunt ejus filii, sic et in Christo omnes vivificabuntur, quia sunt ejus filii. Nemo enim venit ad mortem nisi per Adam, nemo ad vitam aeternam nisi per Christum. Hoc quippe est, omnes et omnes. Quia sicut omnes homines per primam, id est per carnalem generationem pertinent ad Adam; sic omnes homines per secundam, id est per spiritualem regenerationem ad Christum veniunt, quicunque ad eum perveniunt. Ideo ergo dictum est hic omnes, et ibi omnes, quia sicut omnes qui moriuntur, non nisi in Adam moriuntur, ita omnes qui vivificabuntur, non nisi Christo vivificabuntur. [Col. 0979B] Haec enim vivificatio proprie ad electos pertinet. Generalem tamen faciet Christus resurrectionem, ut, sicut in Adam omnes, sive justi, sive injusti, moriuntur, ita et in Christo omnes, sive credentes sive diffidentes, resurgant. Non tamen infideles ita vivificabuntur in Christo, ut sint in membris Christi, quia nec justi sic moriuntur in Adam, ut sint in massa pereuntium per Adam. Sed ita potius vivificabuntur infideles in Christo, id est in potentia vel jussu Christi, ut sine fine vivant ad poenam. Electi autem vivificabuntur in Christo, id est in Christi justitia, quam servaverunt, ut in Christi corpore quod est ecclesia, perenniter vivant. Quia sicut in regno mortis nemo sine Adam, ita in regno Christi nemo sine Christo. Omnes, inquit, [Col. 0979C] vivificabuntur, et hoc erit omnibus commune, sed different inter se tamen, quia unusquisque resurget in suo ordine, id est martyr in ordine martyrum, virgo in ordine virginum, conjugatus in ordine conjugatorum, sacerdos in ordine sacerdotum. Vel in suo ordine, id est in suorum meritorum dignitate, ut etiam plerisque martyribus praeferatur egregius Vincentius, et plerisque sacerdotibus magnificus Martinus.
«Primitiae Christus. Deinde hi qui sunt Christi, qui in adventu ejus crediderunt. Deinde finis, cum tradiderit regnum Deo et Patri, cum evacuaverit omnem principatum et potestatem et virtutem.»
[Col. 0979D] Omnes resurgent, quia Christus est primitiae eorum, qui primus resurrexit, ut fieret causa et forma et signum futurae resurrectionis omnium: sicut manipuli qui primo colliguntur et primitiae vocantur, significant totam massam fore colligendam. Ipse quidem jam resurrexit, quemadmodum primitiae primo colliguntur et offeruntur, sed deinde, sicut multitudo segetis colligitur, resurgent hi qui sunt Christi, non quidem modo sed in adventu ejus novissimo. Nam si caput resurrexit, necesse est ut et membra sequantur. Ipse enim, ut diximus, primitiae Christus est, id est primus et maximus et praecedens et consecrans caeteros; et deinde, id est post eum sunt caeteri ut minus digni, hi qui sunt membra Christi, qui in adventu ejus crediderunt, et [Col. 0980A] ipsi evigilabunt in adventu ejus ut occurrant ei. Deinde erit finis, id est consummatio et omnimoda perfectio secundum sufficientiam bonorum corporis et animae, cum tradiderit regnum Deo et Patri, id est cum perduxerit justos, in quibus nunc regnat ex fide viventibus, Dei mediator et hominum, homo Christus Jesus, ad contemplationem Dei, qui eum secundum humanitatem creavit; et Patris, qui eum secundum divinitatem generavit. Regnum quippe ejus hoc loco vocatur Ecclesia fidelium. Aliter enim dicitur regnum ejus secundum potestatem divinitatis, quia ei omnis creatura subjecta est; et aliter regnum ejus dicitur Ecclesia secundum proprietatem fidei, quae in illo est. Nec sic arbitremur eum traditurum hoc regnum Deo et Patri, ut adimat sibi, [Col. 0980B] quia ipse simul cum Patre unus est Deus. Tradet itaque regnum Deo et Patri, non se inde separato, nec Spiritu sancto, quoniam perducet credentes ad regnum et contemplationem Dei. Ubi est finis omnium bonorum, et requies sempiterna, et gaudium quod non auferetur. Neque enim quaeremus aliud, cum ad illius contemplationem pervenerimus, quia nec erit quod amplius requiratur. Aliter enim dicitur finis, qui pertinet ad consummationem, aliter qui pertinet ad consumptionem. Aliter namque tela finitur texendo, aliter cibus comedendo. Finis ergo pertinens ad perfectissimam bonorum omnium consummationem, erit cum Christus regnum tradiderit Patri. Non quia et nunc non teneat regnum Pater, sed ideo dicitur regnum traditurus Patri, [Col. 0980C] quia Patrem regnare monstrabit, ut per speciem manifestationemque clarescat, quod nunc a fidelibus creditur et ab infidelibus non putatur. Nunc enim Christi regnum pertinet ad humanitatem ejus proprie, quia modo regnat in nobis dispensatione sacramenti sui per incarnationem atque passionem. Nam secundum id quod verbum Dei est ipse, tam sine fine quam sine vitio et sine intermissione regnum ejus est, sicut et Patris. Secundum id autem quod Verbum caro factum est (Joan. I) , coepit regnare in credentibus per fidem incarnationis suae. Sed tradet regnum Patri, id est nutritos fide incarnationis suae perducet ad speciem, quia aequalis est Patri. Regnum tradet Patri, cum per id regnabit in contemplantibus [Col. 0980D] veritatem quo aequalis est Patri, et per se unigenitum per speciem faciet videre Patrem. Tradet, inquam, regnum Patri a fide incarnationis suae ad speciem deitatis perducens eos qui nunc sibi credunt, non ut ipse amittat, sed ut uterque se unum ad fruendum contemplantibus praebeat. Tradet regnum Patri, cum evacuerit omnem principatum et potestatem et virtutem. Unde evacuabit, nisi humilitate et patientia et infirmitate? Quis enim principatus non evacuatur, cum Filius Dei propterea regnat, quia eum principes saeculi judicaverunt? Quae potestas non evacuatur, cum ille per quem facta sunt omnia, propterea regnat in credentibus, quia ita subjectus fuit potestatibus, ut diceret homini: «Non haberes in me potestatem, nisi datum tibi [Col. 0981A] esset desuper (Joan. XIX) .» Quae virtus non evacuatur, cum ipse per quem coeli solidati sunt, ideo regnat in credentibus, quia usque ad crucem mortemque infirmatus est (Philip. II) . Ita, regnante Christo per fidem in his qui credunt, evacuatur omnis principatus et potestas et virtus creaturarum. Quod cum plene factum fuerit, tunc tradet ipse, quemadmodum diximus, regnum Patri, id est promovebit fideles ad visionem Patris, ut per speciem qua aequalis est Patri, cum Patre regnet in eis. Vel tunc evacuabit omnem principatum et potestatem et virtutem, manifestando utique regnum Patris, ut omnibus notum sit nullum principum, nullamque potestatum et virtutum, sive coelestium, sive terrestrium, per se habuisse aliquid principatus vel potestatis [Col. 0981B] aut virtutis, sed ab illo, a quo sunt omnia non solum ut sint, sed etiam ut ordinata sint. In illa manifestatione nulli spes aliqua remanebit in quoquam principe, vel in quoquam homine. Quod etiam Propheta canit: «Bonum est sperare in Domino quam sperare in principibus (Psal. CXVII) ,» ut ista meditatione anima jam in regno Patris assurgat, nec cujusquam potestatem praeter illum magnificans, nec de sua sibiipsi perniciosissime blandiens. Evacuabit ergo omnem principatum et omnem potestatem atque virtutem, ut nulli Patrem intuenti per Filium opus sit, aut libeat in cujusquam creaturae vel in sua conquiescere potestate. Quandiu ergo praesentis vitae conversatio tenetur, necessarios [Col. 0981C] hactenus angelicos principatus et potestates et virtutes habemus, per quorum dispensationem gubernemur, et bona operari et mala superare possimus, ac virtutibus illustremur. Sed et homines necesse est ut nobis praesint, sicut pontifices et presbyteri ac diacones, et sicut reges et consules, aliique principes. Sed in futuro saeculo evacuabuntur omnes hujusmodi praelationes, ubi jam nulla earum nobis erit necessaria.
«Oportet autem illum regnare, donec ponat inimicos omnes sub pedibus ejus (Psal. CIX) . Novissime autem inimica destruetur mors. Omnia enim subjecit sub pedibus ejus. Cum autem dicat, omnia subjecta sunt ei, sine dubio praeter eum qui subjecit ei omnia (Psal. VIII) . Cum autem subjecta [Col. 0981D] fuerint illi omnia, tunc et ipse Filius subjectus erit illi qui subjecit sibi omnia, ut sit Deus omnia in omnibus (Hebr. II) .»
Dixi quia tradet regnum Patri, id est perducet credentes ad suam et Patris visionem manifestam. Sed interim oportet illum regnare per fidem in suis, donec ponat omnes inimicos suos sub pedibus ejus. Quod est dicere. Tandiu opus est ut omnibus valentibus aequalitatem Patris ac Filii perspicua mentis luce contueri, per hoc regnet Christus, quod tales capere possunt, et quod pro eis proprie suscepit, id est incarnationis humilitatem donec ponat inimicos suos sub pedibus suis, id est donec omnis superbia saecularis incarnationis ejus humilitati subdatur. Quod quotidie fit, et in fine saeculi prorsus completum [Col. 0982A] erit, et tunc tradet ipse regnum Patri, sicut supra exposuimus. Vel ita: Ipse quidem tradet regnum Patri, et tunc patebit omnibus eum perenniter regnare cum Patre. Sed interim oportet eum regnare, donec ponat omnes inimicos suos sub pedibus suis, id est oportet regnum ejus in tantum manifestari, donec omnes inimici ejus ipsum regnare fateantur. Hoc enim intelligitur: sub pedibus ejus futuros inimicos. Quod si de justis acceperimus, ideo dictum est, inimicos, quia ex injustis justificantur, et ei credendo subduntur. De injustis autem qui ad justorum beatitudinem futuram non pertinent, sic accipiendum est, quoniam et ipsi eum regnare, ipsa regni ejus manifestatione confusi, fatebuntur. Ergo oportet eum regnare, donec ponat omnes inimicos [Col. 0982B] suos sub pedibus suis, non ita dictum est, quasi cum posuerit, non sit postea regnaturus; sed oportet eum, inquit, ad tantam evidentiam suum regnum perducere, donec inimici ejus nullo modo audeant negare quod regnet. Donec pro eo positum est, ut non amplius intelligas. Quo enim amplius, id est ad quem majorem manifestationem manifestari poterit regnum ejus, nisi quousque omnes inimici eum regnare fateantur? Quando enim manifestius erit regnum ejus, quam cum claruerit omnibus inimicis; et inde permanebit in aeternum (Psal. LX) . Omnes inimici ponentur sub pedibus. Sed novissime inimica destruetur mors per resurrectionem mortuorum. Novissime, id est post omnia destruetur [Col. 0982C] mors, ut qui resurrexerint, amplius non dissolvantur: «Non enim erit aliquid quod destruatur, posteaquam mortale hoc induerit immortalitatem. Tunc destruetur mors, quae est nobis inimica, quia vitam nobis invidet, Vere inimici ponentur sub pedibus Christi et mors ab eo destruetur, quoniam, sicut Scriptura loquitur, omnia Pater subjecit sub pedibus ejus (Psal. III) , id est ut etiam mortem destruat. Inter alia enim quae illi subjecta sunt, constat quod potestatem super mortuos habeat. Omnia quaecunque sunt in universitate totius creaturae, subjecit Pater sub pedibus ejus, id est sub humilitate humanitatis ejus. Quod nondum ex toto completum esse cernimus, quoniam infideles adhuc dedignantur subjici pedibus ejus, sed in fine, velint nolint, subjicientur. [Col. 0982D] Sed praeteritum pro futuro ad majorem certitudinem posuit tam Apostolus quam et propheta. Sed cum dicat propheticus sermo, quod omnia subjecta sunt ei, sine dubio dicit non solum bonos sibi esse subjectos, sed et malos, atque universa praeter eum Patrem qui subjecit ei omnia. Tam late enim intelligenda est haec sententia, ut nihil sit quod non intelligatur ei subjectum, praeter eum qui ei universa subjecit. Solus enim Deus excipitur ab hac subjectione. Deus enim non ei subjectus est, sed ipse Deo, secundum quod est homo. Quia cum subjecta ei fuerint omnia, secundum quod haec psalmi Scriptura praedixit, tunc etiam ipse Filius in ipsa praelatione erit subjectus ei qui sibi subjecit omnia. Subjectus erit secundum humanitatem, ne quis putaret [Col. 0983A] humanam naturam quam assumpsit, in naturam divinitatis commutandam, ut fieret aequalis Patri, non subjecta. Non autem absurde sic intelligimus, quod et ipse subjectus erit illi qui ei subjecit omnia, ut eum non solum caput Ecclesiae, sed omnes cum eo sanctos intelligamus qui sunt unum in Christo, unum semen Abrahae, scilicet universa Ecclesia quae est corpus Christi et plenitudo ejus. Ac per hoc cum omnia Christo subjecta fuerint, et capiti et corpori, erunt sine dubio subjecta. Nam secundum id quod sine tempore Deus natus est, nihil unquam potuit ei non esse subjectum. Intelligimus ergo, sicut dictum est, caput cum corpore futurum Deo subjectum; subjectum autem secundum contemplationem sempiternae veritatis ad obtinendam [Col. 0983B] beatitudinem, nullo motu animi, nulla parte corporis resistente, ut in illa vita nemine amante propriam potestatem, sit Deus omnia in omnibus. Nunc autem quibusdam membris adhuc repugnantibus, videtur caput quoque non esse subjectum. Cum autem omnia membra Deo fuerint tam carne quam spiritu devote subjecta et cohaerentia, tunc ipse Filius qui caput eorum est, manifeste cognoscetur in omnibus Deo subjectus. Et tunc erit Deus omnia in omnibus, id est quaecunque ab hominibus honeste desiderantur: et vita, et salus, et victus, et copia, et gloria, et honor, et pax, et omnia bona. Ipse finis erit desideriorum nostrorum, quia tunc nihil deerit satietati justorum desideriorum. Hic enim finem supra commemoravit Apostolus, cum totum breviter primo [Col. 0983C] vellet concludere, deinde quasi membratim explicare et exponere. Et venit ad hoc ut in ultimo diceret, quia Deus erit omnia in omnibus. Nihil enim amplius quaeremus, postquam ad hanc bonorum omnium plenitudinem perveniemus. Ad hunc fidem debemus tendere per omnia quae nunc agimus. Sequitur:
«Alioquin quid facient qui baptizantur pro mortuis, si omnino mortui non resurgunt? Utquid et baptizantur pro illis?»
Supra dictum est quia resurget unusquisque in suo ordine. Alioquin, id est si non resurrexerint, quid facient, id est quid proficient illi qui baptizantur pro mortuis amicis suis, si omnino mortui non resurgunt? id est quam utilitatem per baptismum [Col. 0983D] conferent eis, si nullatenus sunt resurrecturi? Utquid et baptizantur pro illis, si non resurrexerint, cum peccata baptismo non remittantur nisi causa futurae resurrectionis? Fuerunt quidam imperiti, qui pro amicis suis qui sine baptismo defuncti fuerant, baptizabantur, putantes illis prodesse. Nec factum illorum probat Apostolus, sed fixam fidem in resurrectione ostendit. In tantum enim ratam et stabilem vult ostendere resurrectionem, ut exemplum det eorum, qui tam securi erant de illa, ut etiam pro mortuis baptizarentur, si quem forte mors praevenisset, timentes ne aut male resurgeret, aut omnino non resurgeret, qui baptizatus non fuerat, et unius nomine mortui tingebatur, aestimans illi [Col. 0984A] remissionem peccatorum per hoc conferri, ut in sorte justorum resurgeret. Ac si dicat Apostolus: Si stulti adeo certi sunt de resurrectione, non debetis vos dubitare.
«Utquid et nos periclitamur omni hora? Quotidie morior propter [ al. per] vestram gloriam, fratres, quam habeo in Christo Jesu Domino nostro. Si secundum hominem ad bestias pugnavi Ephesi (Act. XIX) , quid mihi prodest si mortui non resurgunt? Manducemus et bibamus, cras enim moriemur. Nolite seduci. Corrumpunt mores bonos colloquia mala. Evigilate, justi, et nolite peccare. Ignorantiam enim Dei quidam habent. Ad reverentiam vobis loquor.»
Insipientes, ut dictum est, baptizantur pro mortuis [Col. 0984B] spe resurrectionis. Cur enim hoc facerent, nisi resurrecturos sperarent? Et utquid, id est quare, etiam nos qui sapientes videmur, periclitamur, id est pericula propter evangelicam praedicationem incurrimus, omni hora id est semper, nisi quia speramus futuram resurrectionem? Dicendo, utquid et nos periclitamur, discernit se a praedictis, ostendens non catholicos esse qui pro mortuis baptizantur. Dixi quia nos praedicatores omni hora periclitamur. Et ego non solum pericula patior, sed etiam morior quotidie, id est tam duras [ al. diras] afflictiones sustineo, ac si spiritum exhalarem, et hoc juro propter vestram gloriam, fratres, quam habeo in Christo Jesu Domino nostro, id est per gloriam remunerationis, quam apud Deum habeo pro labore in vobis [Col. 0984C] expenso. Quod enim dicitur propter vestram gloriam, juratio est. Propter vestram gloriam quam habeo in Christo, id est per gloriam quam acquisitione vestrae salutis ita sum certus in Christo me habiturum, ac si jam tenerem illam. Propter hanc gloriam juro me quotidie mori spe resurrectionis; ne mihi credere dubitetis. Amplius quidem hoc est quam «Est est, Non non (Matth. V; Jacob. V) ;» et ideo a malo est, sed infirmitatis et incredulitatis vestrae, qui non aliter movemini ad fidem. Et iterum dico, quia si secundum hominem, id est rationabiliter pugnavi ad bestias Ephesi (Act. XIX) , id est contra Demetrium et caeteros bestiales, qui cum eo movebant adversum me seditionem populi propter [Col. 0984D] idolum Dianae, cujus culturam destruebam, quid mihi prodest sic pugnasse, si mortui non resurgunt? Nam propter spem resurrectionis pugnavi contra eos, id est expugnavi errores eorum, offerens me bestiali eorum furori sine metu mortis. Ipsi enim erant bestiae, id est bestiales, quia bruto sensu dediti erant ventri, et in terrena proni, nullam aliam vitam credentes fore post istam, et bestiali rabie saevientes contra me pro idoli defensione. Sed ego viriliter pugnavi ut miles Christi, destruens errores illorum; et hoc feci secundum hominem, id est loquens et agens ut homo, id est ut creatura rationalis, dum ostenderem non esse rationabile ut, contempto Creatore, coleretur creatura, vel, contempta perenni vita, diligeretur temporalis vita. Sic pugnavi [Col. 0985A] secundum hominem, id est disputavi, et bestialiter frementibus me obtuli secundum rationem. Et quid mihi valet ita periculis pugnasse, si non resurrexero, ut in carne gaudeam in qua pro Deo molestias pertuli? Si ergo mortui non resurgunt, quid ultra carnem affligeremus in praesenti vita? Non amplius jam studeamus abstinentiae, sed luxuriae et ventri tantum simus dediti velut bruta animalia, dicentes: Manducemus et bibamus (Isa. XXII) , id est carnem deliciis nutriamus, quia cras, id est cito moriemur, et in nihilum redigemur. Talia suadebant Corinthiis pseudoapostoli, ut scilicet per diffidentiam resurrectionis attraherent eos ad satisfaciendum carni, quatenus et ipsi licenter satisfacerent sibi cum illis. Ideo volebant ut putarent hanc [Col. 0985B] solam esse vitam, quam cum pecoribus habemus communem, post mortem vero finiri totum hominem, nec esse ullam spem vitae ulterius melioris. Unde subjungit Apostolus: Nolite seduci, id est nolite verbis stultorum a recto tramite semoveri, qui desperatione resurrectionis cupiunt vos carnis voluptatibus mancipari. Et ideo vitate colloquia eorum, quoniam colloquia mala corrumpunt bonos mores. Assiduitas enim pravi colloquii vitiat mentem, et idcirco vitanda est, maxime ab infirmis. Sic enim verba proximorum audiendo quotidie sumimus in mente, sicut flando et respirando aerem trahimus corpore. Et sicut malus aer assiduo flatu tractus inficit corpus, sic perversa locutio assidue audita infirmantium inficit animum, ut tabescat delectatione [Col. 0985C] pravi operis, et assiduitate iniqui sermonis. Ita corrumpebant falsi apostoli suis confabulationibus mentes infirmantium Corinthiorum, dum dicerent ut jumenta morituros homines, nec ulterius surrecturos; ideoque suaderent manducare et bibere, ac voluptates carnis explere. Dum enim negarent aliam esse vitam, negabant et malis poenam et bonis gloriam fore tribuendam. Et dum supplicia malorum gaudiaque bonorum negarent, impellebant ad quaecunque vitia quae sunt huic vitae delectabilia, et omne bonum propositum mentis evertebant. Talibus et innumeris aliis modis corrumpunt mores bonos colloquia mala. Idcirco ab infirmis vitari societas malorum debet, ne dum corrigi non valent, ad imitationem trahant, et cum ipsi a sua malitia [Col. 0985D] non mutant, eos qui sibi conjuncti fuerint, pervertant. Notandum quia de Menandri comoedia versum hunc iambicum Apostolus sumpsit:
Corrumpunt mores bonos colloquia mala,
Nolite, inquit, seduci ab his qui bonos mores suis confabulationibus corrumpere student, sed potius evigilate, id est torporis et negligentiae somnum excutite, et mentis oculos ad aspectum veri luminis aperite, ut mente vigiles sitis, ne circumventione pravi sensus capti, et a fide abducti, depravemini non credendo resurrectionem. Evigilate contra seductores, qui vobis insidiantur. Evigilate, justi, id est qui fide justificati estis, et in ea parumper obdormistis, dum de resurrectione dubitare coepistis, [Col. 0986A] resumite fidei constantiam et vigilantiam, ne penitus amittatis justitiam. Vos, justi, evigilate, ne a peccatoribus seducamini. Evigilate in fide resurrectionis et cautela providae circumspectionis, et nolite peccare, id est nolite ventri et voluptatibus, more jumentorum, servire, quasi post hanc vitam non speretis aliam, ut corruptores mentium suadent, dicentes: Manducemus et bibamus, cras enim moriemur. Et debetis evigilare, ne verbis stultorum illiciamini ad peccandum. Nam quidam habent ignorantiam Dei, id est ignorant propositum Dei de resurrectione mortuorum, et ideo suadent vobis, ut in praesenti vita porcorum more vivatis, nihil ultra sperantes. Et hoc, quod ipsi Deum ac propositum ejus ignorant, loquor vobis ad reverentiam, id est ad [Col. 0986B] verecundiam vobis incutiendam, qui tam imprudentes estis, ut crederetis eis qui, per ignorantiam Dei, stulta docent. Ad reverentiam loquor hoc vobis, ut amodo vereamini acquiescere illis, et pudeat credere ignaris.
«Sed dicet aliquis: Quomodo resurgent mortui? Quali autem corpore venient? Insipiens tu, quod seminas, non vivificatur, nisi prius momatur. Et quod seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum, utputa tritici aut alicujus caeterorum. Deus autem dat illi corpus sicut vult, et unicuique seminum proprium corpus.»
Hactenus resurrectionem Apostolus per rationes probavit, modo per ipsam rerum naturam posse fieri [Col. 0986C] ostendit. Quasi dicat: Certum est ex supra dictis rationibus, quia resurrectio mortuorum erit. Sed tamen dicet mihi forsitan aliquis: Quomodo resurgent mortui? Quasi fieri per naturam non possit. Quomodo resurgent, id est quomodo potest fieri ut resurgant. Vel quomodo resurgent, id est quis erit modus resurgentium? Sed si hoc erit ut resurgant, quali corpore venient ad vitam, id est ponderoso an levi; mortali, an immortali? Quasi dicat: Non poterit aliud esse quam nunc, id est passibile et mortale. Huic quaestioni respondens Apostolus, adhibet documenta seminum, et dicit: O tu insipiens, qui sapientiam mysterii hujus ignoras, illud quod tu in agro seminas non vivificatur, id est vegetatur, nisi [Col. 0986D] prius moriatur, id est putrescat. Vivunt enim herbae et arbores, non per animam, sed per viriditatem. Cum animali homine non legis auctoritate disputat, quam si reciperet, non erraret; sed physica ratione, de qua sibi blanditur, ut non credat resurgere resoluta et emortua corpora. Ostendit enim mortua rursum ad vitam reparari multiplicius, ut confundatur error humanus. Tu, inquit, qui te sapientem putas, dum per mundi sapientiam asseris, mortuos non posse resurgere, audi ex rebus mundi, unde tua sapientia probetur insipientia. Nam semen quod in agri cultura seminas, non vivificatur nisi prius moriatur. Sic et humanum corpus non fit immortaliter vivens, nisi prius moriatur et in terram revertatur, ut semen quod seritur. Si enim granum se [Col. 0987A] minatum prius necessario putrescit et solvitur in terram, ut postea vivificetur et crescat, tunc corpus humanum postquam fuerit mortuum et putrefactum, simili ratione vivificabitur. Ecce habes quomodo resurgent mortui, et nunc audi quali corpore venient. Quia quod tu seminas, non seminas corpus quod futurum est, id est non seminas herbam vel stipulam et multiplicia in paleis tegumenta granorum, sed nudum granum, quod postea cum culmo et foliis nascitur, et spicam profert cum multis granis virentibus. Nudum palea granum seminas, ut puta tritici aut alicujus caeterorum seminum. Sed Deus dat illi grano postea corpus sicut ipse vult, id est traducit illud in spicam magnam, et in grana multa non nuda, sed vestita paleis et aristis. Et non [Col. 0987B] omnibus granis dat idem corpus sed unicuique seminum dat proprium, ut tritico tritici et milio milii. Si ergo Deus potest adducere quod non erat in nudo semine, multo magis potest reparare quod in hominis erat corpore. Si enim nudum granum seminatur, et Dei nutu quodammodo elementorum ministerio vestitum resurgit, multa secum habens incrementa utilitatis humanae, cur non credibile sit Dei virtute mortuum hominem posse resurgere meliorata substantia, non numero multiplicatum? Nam sicut grano uniuscujusque seminis dat Deus proprium et novum corpus sic unicuique reddet homini proprium corpus, renovatum. Tali ergo corpore resurgentes venient, id est ejusdem substantiae, sed melioratae et innovatae corpus suum recipiet [Col. 0987C] unusquisque. Jam vero quod Apostolus subjungit, ad differentiam pertinet resurgentium, propter diversas glorias fidelium atque sanctorum.
«Non omnis caro, eadem caro; sed alia hominum, alia pecorum, alia volucrum, alia autem piscium. Et corpora coelestia, et corpora terrestria. Sed alia quidem coelestium gloria, alia autem terrestrium. Alia claritas solis, alia claritas lunae, et alia claritas stellarum. Stella enim a stella differt in claritate, sic et resurrectio mortuorum.»
In omnibus his iste sensus est: Sed genera carnis, cum cuncta sint mortalia, differunt tamen inter se pro diversitatibus animantium; et si corpora, cum omnia visibilia sint, differunt tamen pro diversitatibus [Col. 0987D] locorum: unde alia coelestium gloria est, alia terrestrium; et si in locis sublimibus cum sint cuncta coelestia, differunt in se claritates luminum, non mirum est quod in resurrectione mortuorum distabit gloria meritorum. Quemadmodum ergo ex una impensa diversorum animantium una caro est, ita et unius carnis homines diversi erunt ex dignitate, cum resurrexerint, ut talis unusquisque appareat, qualis meriti fuerit. Nec solum caro diversorum animantium differt inter se, sed etiam corpora terrestria differunt a coelestibus siderum corporibus. Et qui tam lucida fecit corpora elementorum, cur non praeclara faciat corpora justorum? Per significationem autem coelestia sunt corpora resurgentium, terrestria vero priusquam moriantur [Col. 0988A] aut resurgant, et quia Christus coelestis est, ex eo coelestia corpora dicuntur; ex Adam vero, quia terrestris est, terrestria corpora nuncupantur. Sicut autem sol et luna vel stella, cum sint unius naturae, differunt tamen in claritate, ita et homines, cum sint unius generis, merito dissimiles erunt in gloria. Nunc enim de solis electis sermo est, quos virtutes, non peccata facient esse diversos. Aliter enim ibi lucebit virginitas, aliter ibi lucebit castitas conjugalis, aliter ibi lucebit sancta viduitas. Diversae lucebunt, sed omnes ibi erunt. Splendor dispar, coelum commune. Etsi alius electorum est alio fortior, alius alio sapientior, alius alio justior, alius alio sanctior, in domo Patris mei mansiones multae sunt, unusquisque mansionem pro suo accepturus est [Col. 0988B] merito (Joan. XIV) . Tanquam stellae enim sancti diversas mansiones diversae claritatis tanquam in coelo sortiuntur in regno, sed propter unum denarium nullus separatur a regno. Atque ita Deus erit omnia in omnibus, ut quoniam Deus charitas est, per charitatem fiat ut quod habent singuli, commune sit omnibus. Sic enim quisque etiam ipse habet, cum amat in altero quod ipse non habet. Non erit itaque aliqua invidia imparis claritatis, quoniam regnabit in omnibus unitas charitatis. Hinc jam venit Apostolus ad illud quod communiter habet omnis caro quae ad vitam resurgit aeternam, et dicit:
«Seminatur in corruptione, surget in incorruptione; seminatur in ignobilitate, surget in gloria; [Col. 0988C] seminatur in infirmitate, surget in virtute; seminatur corpus animale, surget corpus spirituale.»
Seminare est sepelire, quia sicut triticum tegitur in agro ut resurgat innovatum, sic corpus defuncti in sepulcro ponitur ut inde resurgat melioratum. Seminatur ergo in corruptione, id est sepelitur corpus hominis corruptibile; sed surget in incorruptione, id est surget incorruptibile, quia jam corrumpi non poterit. Vel in creatione potest seminatio haec intelligi. Seminatur in corruptione, surget in incorruptione, id est quamvis homo ex quo concipitur, usque ad dissolutionem sit in corruptione, tamen surget in incorruptione, seminatur in ignobilitate, [Col. 0988D] id est sepelitur in vilitate et abjectione, ut foeteat et vermibus scateat; sed surget in gloria, id est gloriosum et lucidum. Quid enim ignobilius carne mortua? Vel quid interim est gloriosius ea resurgente, et incorruptelam percipiente? seminatur in infirmitate, id est sicut granum seminis commendatur terrae imbecillum et debile, sed surget in virtute fortitudinis angelicae. Et quid per singula describerem seminatur corpus animale, id est quod cibis sustentatur, et ad ultimum ab anima dissolvitur, ut corpora caeterorum animalium, sed surget corpus spirituale, id est nullis alimentis indigens, ab anima separari jam non valens. Resurgent ergo sanctorum corpora sine ullo vitio, sine ulla deformitate, sine ulla corruptione, onere, difficultate. In quibus tanta [Col. 0989A] facilitas, quanta felicitas erit. Propter quod et spiritalia dicta sunt, cum procul dubio corpora sint futura, non spiritus. Sed sicut nunc corpus animale dicitur, quod tamen non animal est, ita tunc corpus spiritale erit, corpus tamen non spiritus erit. Ob hoc enim dicitur, quia seminatur corpus animale, surget autem corpus spiritale, quoniam tanta erit concordia tunc carnis et spiritus, vivificante spiritu sine sustentaculi alicujus indigentia subditam carnem, ut nihil nobis repugnet ex nobis; sed sicut foris neminem, ita nec intus nosipsos patiamur inimicos. Sicut enim spiritus carni serviens, non incongrue carnalis; ita caro spiritui serviens, recte appellatur spiritalis. Non quia in spiritu convertetur, sed quia spiritui summa et mirabili obtemperandi [Col. 0989B] facilitate subdetur, usque ad implendam immortalitatis indissolubilis securissimam voluntatem, omni molestiae sensu atque omni corruptibilitate et tarditate detracta, omni fragilitate ac labe terrena in coelestem puritatem ac stabilitatem mutata atque conversa, ut coelesti habitationi conveniat.
«Si est corpus animale, est et spirituale, sicut scriptum est: Factus est primus homo Adam in animam viventem, novissimus Adam in spiritum vivificantem (Gen. II) . Sed non prius quod spirituale est, sed quod animale est, deinde quod spirituale. Primus homo de terra, terrenus; secundus homo de coelo, coelestis. Qualis terrenus, tales et terreni: et qualis coelestis, tales et coelestes. Igitur sicut portavimus imaginem terreni, portemus [Col. 0989C] et imaginem coelestis. Hoc autem dico, fratres, quia caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt, neque corruptio incorruptelam possidebit.»
Vere, inquit, surget corpus spiritale, quia si modo corpus est animale, est et spiritale, id est constat esse quandoque spiritale, sicut enim animales sumus, quia pater noster carnalis Adam factus est in animam viventem; sic erimus in resurrectione spiritales, quia Pater noster spiritalis Christus, factus est in resurrectione sua in spiritum vivificantem. Quod sic exponit, sicut scriptum est in Genesi, scilicet nos esse animales, ab animali patre descendentes. Factus est primus homo Adam in animam viventem, id est, in animam [Col. 0989D] potentem vivere tantum per sustentamenta ciborum, non vivificantem. His Moysi verbis addit Apostolus: Novissimus Adam factus est in spiritum vivificantem, id est Christus in spiritum qui ita vivificaret corpus, ut ultra non egeret aliqua ciborum sustentatione, nec esset solubile. Vel quasi a relativis probat esse corpus spiritale. Si est, inquit, corpus animale, est et spirituale. Cum enim dicitur corpus, frustra additur animale, nisi sit et aliud spirituale, ad cujus discrepantiam dicatur animale. Et quia sit animale, probat per Genesim, quoniam factus est primus homo in animam viventem. Dictum est etiam de animalibus: «Producat terra animam viventem (Gen. I) .» Intelligitur ergo corpus animale dici simile caeteris animalibus propter mortis dissolutionem [Col. 0990A] et corruptionem, quae quotidie cibo reficitur et postea separata animantis compago dissolvitur, spiritale autem corpus, quod jam cum spiritu immortale est. Factus est primus Adam in animam viventem, novissimus Adam in spiritum vivificantem. Sive intelligatur primus Adam, qui de pulvere ante formatus est; novissimus autem Adam, qui de virgine procreatus est, sive in unoquoque homine utrumque compleatur, ut primus Adam sit homo in corpore mortali, novissimus Adam idem ipse in corpore immortali; tamen inter animam viventem et spiritum vivificantem hoc interesse voluit, ut illic sit corpus animale, hic spiritale. Anima quippe in corpore animali vivit quidem, sed non vivificat usque ad auferendam corruptionem; in corpore vero spiritali, [Col. 0990B] quoniam perfecte adhaerens Domino unus spiritus est, sic vivificat, ut spiritale corpus efficiat, absumens omnem corruptionem, nullam metuens separationem. Proinde sequitur: Sed non prius quod spirituale est, sed quod animale, deinde quod spirituale. Prius enim est animale corpus, quale habuit primus Adam, quamvis non moriturum, si non peccasset; quale nunc habemus nos hactenus ejus mutata vitiataque natura, quale in illo posteaquam peccavit, effectum est; unde habet jam moriendi necessitatem, quale pro nobis etiam Christus primitus habere dignatus est, non necessitate, sed potestate. Postea vero est spiritale corpus quale jam praecessit in Christo tanquam in capite nostro, secuturum est autem in membris ejus ultima resurrectione [Col. 0990C] mortuorum. Nam primus homo de terra terrenus, etc. Sed merito quaeritur cur Christus dicatur homo secundus post tot homines, aut cur Adam novissimus, tam multis post ipsum generationibus succedentibus, cum et secundus non possit esse post multos, et novissimus dici non debeat post quem multi. Ratio hic non carnis, sed operationis est intuenda. Quam Apostolus non humanis sensibus explicat, dum et Adam veterem et Dominum Christum ad primitias rerum bonarum malarumque revocat ac reducit, duas formas vitales collocans in duobus, ut primus Adam habeatur, quisquis per vestigia ejus erroris incesserit; postremus autem ille, qui Dominum fuerit imitatus. Interim novissimus de [Col. 0990D] primo ex eo dicitur Dominus, quod usque ad ipsum mors ab illo primo inventa descendit, quod usque ad crucem Domini pristini hominis potestatem tenuit, quam postremus Dominus dum per mortem expungit, obliterat. Et ideo morti novissimus, non saluti, qui solus chirographum quod ex protoplasto per omnes generationes haereditario jure veniebat, ut moriendo solvit, sic moriendo delevit. Primus homo factus de terra, id est de limo terrae, fuit terrenus. Qui tamen non propter carnem, sed propter peccatum dicitur terrenus, quia cum jam reus esset factus, et mortis supplicio destinatus, audivit: «Terra es, et in terram ibis (Gen. III) ,» secundus homo de coelo, coelestis, quia Filius Dei venit ad carnem, qua suscepta, et homo exterius fieret, et Deus [Col. 0991A] interius permaneret. Non enim cecidit propter se, sed descendit propter nos; et sine peccato carnem assumpsit, in qua resurrectionem ostenderet nostrae carnis. Nam qualis terrenus, tales et terreni; et qualis coelestis, tales et coelestes. Quid est: Qualis terrenus, tales et terreni, nisi mortales ex mortali? Et quid est, qualis coelestis, tales et coelestes, nisi immortales per immortalem? Illud per Adam, hoc per Christum. Dominus enim ad hoc terrenus factus est, cum esset coelestis, ut eos qui terreni erant, faceret coelestes. Hoc est, ideo ex immortali mortalis factus est assumendo servi formam, non Domini mutando naturam, impertiendo Dominicam gratiam, non perpetiendo servilem injuriam. Qualis terrenus, tales et terreni, id est omnes morituri. Et qualis [Col. 0991B] coelestis, tales et coelestes, id est omnes resurrecturi. Jam enim coelestis resurrexit. Et quandoquidem terreni sunt similes terreno, et coelestes coelesti, igitur sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem coelestis, id est sicut imitati sumus terrenum, imitemur coelestem. Imaginem terreni hominis induimus propagatione praevaricationis et mortis, quam nobis intulit generatio; imaginem vero coelestis hominis induimus gratia indulgentiae vitaeque perpetuae, quam nobis per Christum praestat regeneratio. Unus enim generat in mortem, alius in salutem. Per Christum, inquam, renovamur, qui homo coelestis appellatur, quia de coelo venit in terram, ut terrenae mortalitatis corpore vestiretur, quod coelesti immortalitate vestiret. Alii vero propterea dicuntur [Col. 0991C] coelestes, quia fiunt per gratiam membra ejus, ut cum illis sit unus Christus velut caput et corpus. Portemus ergo imaginem hujus coelestis hominis interim corde et moribus atque digna operatione, postea vero in resurrectione mortuorum etiam corpore. Quod non frustra moneo, sed ideo dico hoc, o fratres! scilicet ut portemus imaginem coelestis, quia caro et sanguis, id est corruptio vitiorum et mortalitatis, regnum Dei possidere non possunt. Caro et sanguis regnum Dei non possidebunt, quia non erit ibi corruptio et mortalitas carnis et sanguinis. Secundum has enim qualitates, hoc loco nuncupantur caro et sanguis. Nam caro secundum substantiam de qua dictum est: «Spiritus carnem et ossa [Col. 0991D] non habet, sicut me videtis habere (Luc. XXIV) ,» possidebit regnum Dei; caro autem secundum corruptionem cum intelligitur, non possidebit. Hoc enim declaratur, cum protinus additur, neque corruptio incorruptelam possidebit. Haec enim repetitio praedictorum verborum est expositio, ut quod dictum est caro et sanguis, intelligamus corruptionem, non substantiam carnis; et quod dictum est regnum Dei, intelligamus incorruptelam patriae coelestis: atque ita nihil aliud dictum putemus, caro et sanguis regnum Dei non possidebunt; quam si diceretur, corruptio incorruptelam non possidebit, id est corruptio carnis et sanguinis in illius regni incorruptela non erit, propter immutationem scilicet incorruptionis. Et ideo non carnis resurrectioni contradicit [Col. 0992A] in eo quod ait: Caro et sanguis regnum Dei non possidebunt, quia per carnem et sanguinem ventrem et libidinem, id est opera carnis, quae ibi omnino non erunt, significat. Nolebat enim ad eos hoc aedificari, ut arbitrarentur se talia facturos in regno coelorum, qualia fiunt in hac vita in corruptionibus manducandi et bibendi, uxores ducendi, filios generandi. Non autem ipsam carnem dixit abolendam, quia corporis resurrectione facta a cunctis passionibus liberati, aeterna vita cum ineffabili claritate atque stabilitate sine corruptione fruemur. In illa itaque coelestis regni gloria caro secundum naturam erit, sed secundum passionis desideria non erit, quia, devicto mortis aculeo, in aeterna incorruptione regnabit. Et ideo quisquis ad hanc desiderat [Col. 0992B] incorruptionis gloriam pervenire, festinet nunc opera corruptionis deponere, et coelestis hominis imaginem sancte vivendo portare.
«Ecce mysterium vobis dico: Omnes quidem resurgemus, sed non omnes immutabimur, in momento, in ictu oculi, in novissima tuba. Canet enim tuba, et mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur. Oportet enim corruptibile hoc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem.»
Dixi, quia caro et sanguis regnum Dei non possidebunt, cum tamen praedicem carnis resurrectionem. Et ecce dico vobis inde mysterium, id est arcanum quoddam, quod multis est occultum, in quo [Col. 0992C] possitis intelligere quomodo caro non erit, et caro erit, quae regnum Dei possidebit. Μυστήριον enim Graece dicitur, eo quod secretam et reconditam habeat repositionem. Mysterium est quod dico, id est obscurum et latens, quia infideles hoc ignorant. Hoc scilicet mysterium dico, quia omnes quidem tam boni quam mali resurgemus, vel (sicut in Graecis codicibus legitur) dormiemus, id est moriemur; sed non omnes immutabimur ad gloriam, quia soli boni immutabimur. Et ideo natura nostrae carnis tunc idonea fiet ut possideat regnum Dei, quia a tempore illius immutationis angelicae, non jam caro erit et sanguis, sed solummodo corpus lucidum et spiritale. Omnes dormiemus in somno mortis, et resurgemus. Resurgere enim proprie dicitur, qui [Col. 0992D] prius dormiendo cecidit. Sed quomodo omnes dormiemus vel resurgemus, si tam multi quos in corpore inventurus est Christus, non dormient nec resurgent? Si ergo sanctos qui reperientur Christo veniente viventes, eique obviam rapientur, crediderimus in eodem raptu de mortalibus corporibus exituros, et ad eadem mox immortalia redituros, nullas in his verbis patiemur angustias, ubi nunc dicitur, omnes resurgemus vel omnes dormiemus, sive ubi dictum est, tu quod seminas, non vivificatur nisi prius moriatur, quia nec illi per immortalitatem vivificabuntur, nisi quamlibet paululum tamen ante moriantur. Ac per hoc et a resurrectione non erunt alieni, quia dormitione praecedent quamvis brevissima, non tamen ulla. Omnes ergo resurgemus, [Col. 0993A] quicunque naturam in nobis humanam habemus; sed tamen non omnes immutabimur, quia resurrectio quidem communis est omnium, sed immutatio ad gloriam et impassibilitatem proprie justorum est. Resurgemus omnes, et hoc fiet in momento sive in atomo, id est in puncto temporis quod dividi non potest, in ictu oculi, id est in summa celeritate, in novissima tuba, id est in novissimo signo quod dabitur ut ista compleantur. Ad ostendendam Dei omnipotentiam hoc dicitur contra illos, quibus impossibile videbatur, ut mortuorum corpora ex antiquis cineribus repararentur et reviviscerent. Tanta enim celeritate fiet resurrectio, ut vivi quos in corporibus suis consummationis tempus invenerit, mortuos de pulvere resurgentes praevenire non [Col. 0993B] valeant; nec alii primi et alii novissimi resurgent, sed omnes simul in momento, ut mirabilior sit resurrectio. Et quia in momento est aliqua morula quamvis brevissima, ideo additur, in ictu oculi, quia scilicet tanta velocitate transcurrit, ut pene sensum videntis effugiat. Ictus enim oculi est, non quo palpebram moventes claudimus oculum vel aperimus, sed emissio radiorum ad aliquid videndum. Qui dicitur ictus, quia cito icit visa. Mox enim ut aperueris oculum, emittitur radius tuus, non dico ad parietem proximum, sed ad montem longe distantem: nec dico ad montem, qui ideo proximus videtur quoniam in terra est, sed ad solem, ad lunam, ad sidera, quae tam magno intervallo distant a terra. Si enim clausis oculis faciem contra solem ponas, [Col. 0993C] nonne mox ut eos aperueris, ibi potius aciem tuam te invenisse, quam illuc eam perduxisse putabis, ita ut nec ipsi oculi prius aperti fuisse videantur, quam illo quo intenderant, pervenisse? Ut ergo radius oculorum tuorum non citius pervenit ad propinquiora, et tardius ad longinquiora, sed utraque intervalla parili celeritate conjungit, ita cum in ictu oculi fit resurrectio mortuorum. Omnipotentiae Dei et ineffabili nutui tam facile est quaeque recentia, quam diuturno tempore dilapsa, cadavera, suscitare. Tubae autem nomine aliquod evidentissimum et praeclarissimum signum vult Apostolus intelligi, quam vocem archangeli et tubam Dei alio loco dicit (I Thess. IV) , quae et vox Filii Dei in Evangelio dicitur [Col. 0993D] (Joan. V) , quam audient omnes qui in monumentis sunt, et procedent; itaque clangor tubae aut vocis indicat magnitudinem, juxta quod scriptum est: «Quasi tuba exalta vocem tuam (Isa. LVIII) ,» aut apertam omnium resurrectionem, secundum quod dicitur: «Cum facis eleemosynam, noli tuba canere ante te (Matth. VI) ,» id est abscondite fac misericordiam et in secreto, ne videaris de alterius miseria gloriari. Sed quaerendum cur ad novissimam tubam mortui dicantur surrecturi. Neque enim novissima diceretur, nisi aliarum praecedentium respectu. In Apocalypsi Joannis (Apoc. VIII, IX, X, XI) septem angeli describuntur cum tubis, et clangente primo eorum ac secundo et tertio quartoque et quinto atque sexto, quid per singulos actum sit, indicatur; [Col. 0994A] novissimo autem, id est septimo angelo tuba canente, mortui suscitantur. Quos scilicet angelos plurimi doctorum senserunt esse praedicatores in septem statibus ecclesiae, et novissimum angelum eos praedicatores, qui in carne reperientur veniente Domino; et ob hoc in voce eorum mortuos suscitari, quae intelligitur novissima tuba, quia post illam non audietur vox praedicantium. Vere in novissima tuba fiet resurrectio. Canet enim tuba, et mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur. Mortui resurgent, id est omnes defuncti. Vel nomine mortuorum intelliguntur peccatores, et nos qui ad gloriam pertinemus, immutabimur. Quando dicit: Nos, alium se et eos qui secum sunt, praeter mortuos esse significat. Mortui resurgent [Col. 0994B] incorrupti, et Paulus ac consortes ejus immutabuntur. Reprobi enim non commutabuntur in illam incorruptelam, quae nec doloris incorruptionem pati potest. Illa namque fidelium est atque sanctorum. Isti «vero perpetua corruptione cruciabuntur, quia ignis eorum non exstinguetur, et vermis eorum non morietur (Isa. LXVI; Marc. IX) .» Quid sibi ergo vult ista distinctio: Mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur, nisi quia omnes incorrupti resurgent, sed ex his justi etiam immutabuntur in illam incorruptelam, cui omnino nulla possit nocere corruptio? Ac per hoc quod in eam commutabuntur, incorrupti quidem resurgent integritate membrorum, sed tamen corrumpendi dolore poenarum. Habebunt quippe incorruptionem carnis, in qua [Col. 0994C] doleant, non in qua moriantur. Alioquin et illi dolores finirentur. Ad hoc enim resurgent incorrupti, ut possint aeterna sustinere supplicia. Incorruptio itaque propterea communis est omnium, quia in ea miserabiliores erunt peccatores ut ad tormenta perpetui sint, et immortali atque incorruptibili corpore solvantur. De illa vero commutatione justorum cum dixisset: et nos immutabimur, tanquam quaereremus quomodo istud fiat, vel qualis illa commutatio futura sit, adjungit: Oportet enim corruptibile hoc, etc. Ubi manifeste docet idipsum corpus quidem resurgere quod sepultum est, sed mutare gloriam, non naturam. Quando enim dicit hoc, videtur quodammodo duobus digitulis comprehensum corpus ostendere. [Col. 0994D] Hoc in quo nascimur; hoc, in quo morimur; hoc, quod timent recipere qui puniendi sunt. Nos, inquit, immutabimur; quia oportet, id est necesse est, hoc fieri, quia bene servivimus et quia Deus promisit, oportet hoc corruptibile corpus induere velut ornamentum incorruptionem, ut ultra non esuriat vel aliquatenus laedatur; et mortale hoc induere immortalitatem, ut ultra non dissolvatur. Vel ad id quod dixerat: Mortui resurgent incorrupti, intulit: Oportet corruptibile hoc induere incorruptionem; ad id vero quod subdiderat, et nos immutabimur adjecit: Et mortale hoc oportet induere immortalitatem. Aliud est enim immortalitas, aliud incorruptio, sicut et aliud mortale, et aliud corruptibile. Quidquid enim mortale est, corruptibile est; sed [Col. 0995A] non quod corruptibile, statim et mortale est. Corruptibilia quippe sunt corpora quae carent anima, et tamen non sunt mortalia, quia nunquam habuere vitam, quae proprie animantium est. Unde nunc signanter Apostolus corruptioni incorruptionem, et mortalitati immortalitatem opposuit. Omnes ergo, justi et injusti, erunt incorruptibiles, justi vero etiam immortales fient, ut mortem gehennalium poenarum nullatenus sentire possint.
«Cum autem mortale hoc induerit immortalitatem, tunc fiet sermo qui scriptus est: «Absorpta est mors in victoria. Ubi est, mors, victoria tua? Ubi est, mors, stimulus tuus (Ose. XIII) ? Stimulus autem mortis peccatum est: virtus vero peccati, lex. Deo autem gratias, qui dedit nobis victoriam [Col. 0995B] per Dominum nostrum Jesum Christum (Hebr. II) .»
Pro eo quod nos secundum Hieronymum in Osee legimus: «Ero mors tua, o mors! Morsus tuus ero, inferne,» Septuaginta transtulerunt: «Ubi est causa, mors, tua? ubi est stimulus tuus, inferne?» Pro quo nunc Apostolus posuit: Absorpta est mors in victoria! Ubi est, mors, victoria tua? Ubi est, mors, stimulus tuus? Hoc mortale corpus nostrum induet, ut diximus, immortalitatem. Sed cum id fuerit, tunc fiet, id est, implebitur sermo Scripturae, qui nunquam aliter impleretur: Absorpta est mors, id est, nusquam comparet, sicut aqua cum fuerit absorpta. Quando mortale hoc induerit immortalitatem, tunc absorbebitur, id est, in nihilum redigetur mors [Col. 0995C] corporis in victoria resurgentium. Et tunc ei insultabitur atque dicetur: Ubi est, mors, victoria tua? Ubi est, mors, stimulus tuus? Morti corporis hoc dicetur. Hanc enim absorbebit victoriosa immortalitas, cum mortale hoc immortalitatem induerit. Morti, inquam, corporis hoc dicetur: Ubi est victoria tua, qua omnes sic viceras, ut etiam Dei Filius tecum confligeret, teque non vitando, sed suscipiendo superaret? Vicisti in morientibus, victa es in resurgentibus. Victoria tua qua absorbueras corpora morientium, temporalis fuit; victoria nostra qua absorpta es in corporibus resurgentium, aeterna constabit. Ubi est aculeus tuus, id est peccatum quo puncti et venenati sumus, ut etiam in corporibus [Col. 0995D] nostris fieres, et ea tam longo tempore possideres? Morti dicetur: Ubi est aculeus tuus? Sed aculeus vel stimulus mortis, peccatum est. Aculeus autem mortis dicitur, quo mors facta est, non quem mors fecit. Peccato enim morimur, non morte peccamus. Aculeus mortis, est peccatum originale, per cujus vulnus mors intravit. Peccatum quod nos pupugit et mortificavit, est aculeus mortis; sed virtus et robur peccati est lex Moysi. Peccavimus enim in uno omnes, ut moreremur in uno omnes. Accepimus legem, non ut emendatione finiremus peccatum, sed ut transgressione angeremus. Lex enim virtus peccati, quia prohibitio auget desiderium operis illiciti, quando justitia non sic diligitur, ut peccandi cupiditas ejus delectatione vincatur; et [Col. 0996A] multo sceleratius ac flagitiosius committuntur ea quae lex prohibet, quam si nulla lege prohiberentur. Dico quia aculeus mortis est peccatum, et virtus peccati lex. Sed Deo gratias agimus, qui dedit nobis victoriam de morte et aculeo ejus, ut vinceremus mortem per immortalem resurrectionem, et aculeum ejus peccatum per gratuitam justificationem. Nam et victoria qua peccatum vincitur, nihil est aliud quam Dei donum in isto certamine nos adjuvantis. Victoriam dedit, et hoc non per legem, nec per vires nostras, sed per Jesum Christum Dominum nostrum, per quem mediatorem omnia bona quae habemus dantur nobis a Patre. Si vero secundum alios codices legerimus: Absorpta est mors in contentione. Ubi est, mors, contentio tua? Ubi est, mors, [Col. 0996B] aculeus tuus? Mortem intelligemus carnalem consuetudinem, quae resistit bonae voluntati delectationem temporalium fruendorum. Nam dum sumus in hac vita, contendit mors ista contra nos, et nos contra eam, quia caro concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem (Galat. V) . Sed resurgentibus nobis absorpta erit mors in contentione, id est annullata in conflictu, quem contra nos habuit, quia caro prorsus concordabit spiritui, nullaque peccati delectatio erit quae resistat bonae voluntati, et quia bellum tunc erit finitum, atque pax victoriam tenebit, insultabimus ipsi morti, id est concupiscentiae et consuetudini temporalium delectationum, dicentes: «Ubi est, mors, contentio tua?» Victa es, nec amplius contendere vales. [Col. 0996C] Notandum quoque in eo quod Septuaginta transtulerunt: «De morte redimam illos. Ubi causa tua, mors? Ubi est, stimulus tuus, inferne, quia causa mortis et stimulus inferni, peccatum est.» Sed in resurrectione eorum quos Christus redemit, non invenietur, ideoque morti et inferno insultabunt. Praecipue tamen Salvator cum pro redemptione humani generis sanguinem suum fudisset, et peccatum mundi delevisset, pro quo moriebamur, et ad infernum ducebamur, insultavit morti et inferno, dicens: «Ubi est causa tua, mors? ubi est stimulus tuus, inferne?» Qui et secundum novam translationem dixit: «De morte redimam eos. Ero mors tua, o mors! Ero morsus tuus (id est mordens [Col. 0996D] te), inferne. Id namque quod occidimus, agimus ut penitus non sit. Ex eo autem quod mordemus, partem abstrahimus, partemque relinquimus. Quia ergo Dominus in electis suis funditus occidit mortem, mors morti exstitit. Qui vero ex inferno partem abstulit et partem reliquit, non occidit funditus, sed momordit infernum. Neque enim infideles quosque et pro suis criminibus aeternis supliciis deditos ab inferno traxit, sed eos solummodo, quos fide et actibus recognovit. Sequitur:
«Itaque, fratres mei dilecti, stabiles estote et immobiles, abundantes in opere Domini semper, scientes quod labor vester non est inanis in Domino.»
[Col. 0997A] Quandoquidem certos vos feci de resurrectione futura, et de caeteris vos diligenter instruxi, itaque, o fratres mei dilecti! id est quos multum diligo, estote stabiles, in fide resurrectionis vel in proposito vestro bono, et immobiles, ut nemo vos de statu spei futurae ultra movere possit, vos dico, semper abundantes in opere mandatorum Domini, scientes pro certo quod labor vester non est inanis, id est cassus in Domino, id est in Domini servitio, quoniam et in ipsa carne vestra quae nunc laborat, gaudebitis. Omnibus quae ad doctrinam ecclesiasticam ordinandam necessaria sunt, hactenus expositis, et quae vitanda vel quae sequenda sunt, demonstratis, fixos esse jam illos hortatur in bono; et in operibus, quae fructum apud Deum faciunt, semper esse promptos [Col. 0997B] et copiosos, quia per haec quae exposita sunt, certi sunt de caetero accepturos se boni operis mercedem a Domino, ne pravis colloquiis possint perverti.
«De collectis autem quae fiunt in sanctos, sicut ordinavi ecclesiis Galatiae ita et vos facite. Per unam Sabbati unusquisque vestrum apud se reponat, recondens quod ei bene placuerit, ut non cum venero, tunc collectae fiant.» Cum autem «praesens fuero quos probaveritis per epistolas, hos mittam perferre gratiam vestram in Jerusalem. Quod si dignum fuerit ut ego eam, mecum ibunt.»
De aliis, inquit, hucusque monui. Sed nunc de [Col. 0997C] collectis moneo, quae fiunt in sanctos, id est de sumptibus qui per singulas ecclesias colliguntur ut Jerusalem sanctis mittantur, qui in magna indigentia sunt apud infideles Judaeos, quasi desertores paternarum legum, et credentes in hominem crucifixum. Moneo ut (sicut ecclesiis Galatarum disposui) per unam Sabbati, quae est Dominica dies unusquisque vestrum reponat apud se, quod eis mittat. Apud se reponat, ne suspicetur fraudem si apud alium reposuerit. Ipse dico, recondens illud, ne iterum sibi sumat, et recondat quod ei bene placuerit, id est quod devoto corde offerre voluerit, non quod animum ejus gravet. Quod idcirco praemoneo, ut non tunc fiant collectae, cum venero, quia graviter, si totum subito simul fieret, et ego majoribus studiis [Col. 0997D] sum deditus. Per Dominicam diem colligite, unde refrigerium habeant sancti pauperes, ut qua die Christus surrexit, vos ad opera misericordiae surgatis. Colligite, inquam, quia quod paulatim a multis colligitur, nec est grave, et invenitur multum. Interim colligite et quasi in thesauro reponite apud vos unusquisque quod voluerit. Sed cum fuero praesens, mittam in Jerusalem perferre gratiam, id est gratuitam dationem vestram eos quos probaveritis, id est probos judicaveritis, et mittam eos per epistolas, quia epistolae testimonium praebent missis, ut cum gratia excipiantur. Utrumque pono in vestro arbitrio, ut et quod vobis placuerit, tribuatis, et quos ad portandum mittam, eligatis. Sed si dignum [Col. 0998A] fuerit ut etiam ego eam, id est pergere debeam, id est si copiosa fuerit sumptuum collectio, tunc mecum ibunt, id est pergent mecum.
«Veniam autem ad vos, cum Macedoniam pertransiero. Nam Macedoniam pertransibo. Apud vos autem forsitan manebo, vel etiam hiemabo, ut vos me deducatis quocunque iero. Nolo enim vos modo in transitu videre. Spero enim me aliquantulum temporis manere apud vos, si Dominus permiserit. Permanebo autem Ephesi usque ad Pentecosten. Ostium enim mihi apertum est magnum et evidens, et adversarii multi.»
Post omnem instructionem ut laetos illos faciat, adventum suum illis promittit. Per quod etiam omnes [Col. 0998B] admonitiones suas quibus illos corrigit, magis firmat, quia qui audit venturum eum a quo legem accepit, sollicitior fit, ne, adveniente illo, erubescat. Parate, inquit, collectas antequam veniam; veniam autem ad vos, cum pertransiero Macedoniam, visitando singulas quasque ecclesias quae ibi sunt, et confirmando animos fratrum. Nam Macedoniam pertransibo, quia non est opus ibi diu morari, quoniam pauca sunt in illis emendanda. Sed apud vos forsitan manebo, vel etiam hiemabo, id est hiemis tempore toto morabor, quoniam multa sunt in vobis corrigenda. Sed apud Ephesios cum quibus maneo dum hanc epistolam scribo, permanebo usque ad Pentecosten. Nec mirum si tanto tempore ibi volo manere, nam ostium mihi apertum est ibi magnum [Col. 0998C] et evidens, id est manifestum praedicationi meae, per quod possim praedicando ad corda audientium intrare, et fidem Christianam introducere, et adversarii multi obsistunt mihi, qui conantur opus meum impedire; et ideo me necesse est cum illis adhuc confligere. Quinquagenarius enim numerus semper ad poenitentiam referri solet vel ad remissionem, et multa continet sacramenta. Unde nunc Apostolus apud Ephesios, quibus mystica quaeque dissolverat, dicit se permansurum usque ad Pentecosten, id est usque ad quinquagesimam, donec perfecte ad Deum convertantur, et adventu sancti Spiritus digni efficiantur. Invenerat enim illic pectora Dei gratiam sitientia, quibus prompte infunderet mysterium [Col. 0998D] Christi; invenerat et adversarios multos. Quanto enim idonei inveniebantur ad fidem, tanto magis insurgebant qui zelarentur, contradicentes et repugnantes doctrinae Domini. Nam in eo quod ait: Ostium mihi apertum est magnum et evidens, et adversarii multi, quid aliud intelligi potest, nisi primitus praedicato ibi per eum Evangelio, credidisse multos, et multos ejusdem fidei adversarios exstitisse secundum illam Domini sententiam: «Vobis datum est nosse mysterium regni coelorum, illis autem non est datum (Matth. XIII; Marc. IV; Luc. VIII) .» Ostium ergo apertum est in eis quibus datum est, adversarii autem ex eis quibus non est datum. Ostium magnum apertum est, id est multa corda ad audiendum aperta.
[Col. 0999A] «Si autem venerit Timotheus, videte ut sine timore sit apud vos. Opus enim Domini operatur sicut et ego. Ne quis ergo illum spernat. Deducite autem illum in pace, ut veniat ad me. Exspecto enim illum cum fratribus.»
Quamvis ea praedicaret Timotheus quae ab Apostolo acceperat, tamen quia non erat auctoritatis ejusdem, commendat illum Apostolus, ne forte ab his qui dissentiebant in plebe, non ut erat dignus reciperetur, et perstrepentibus eis, nasceretur illi timor, nihilque proficeret adventus illius saluti eorum. Possent enim et gentiles excitari ad seditionem discordia plebis, accepta occasione irruendi in Timotheum. Ideo ne spernat eum aliquis, inquit, quoniam opus Dei operatur sicut et ego, ut scilicet [Col. 0999B] in ea auctoritate accipiatur qua et apostolus, erat enim et ipse episcopus. Quem tanti meriti esse declarat, ut non solum inter eos honorandum illum praecipiat, sed etiam cum proficisci pararet, deducendum cum obsequio ut apostolum Domini. Tam enim necessarium eum ostendit, ut etiam ipse illum exspectaret cum fratribus propter evangelium Christi.
«De Apollo autem fratre vobis notum facio, quoniam multum rogavi eum ut veniret ad vos cum fratribus; et utique non fuit voluntas ejus ut nunc veniret, veniet autem cum ei vacuum fuerit.»
Hic Apollo ex Judaeis erat, Alexandrinus natione, doctus in lege et eloquentissimus, atque Corinthiorum [Col. 0999C] episcopus (Act. XVIII) ; sed propter dissensiones eorum recesserat a Corintho. Quem dicit Apostolus redire noluisse, significans in hoc culpam eorum, ut, hoc audientes, respuerent falsos apostolos, et paci studerent, quatenus mererentur ut ad eos suus antistes reverteretur. Ideoque de Timotheo dixerat: Videte ut sine timore sit apud vos, quia aliqui missi non bene fuerant suscepti; ac per hoc non venturum Apollo, nisi concordes fierent. Non fuit, inquit, ejus voluntas vel Dei ut nunc veniret dum tales estis; sed veniet cum ei tempus vacuum fuerit, id est quando vos a pseudoapostolis et dissensionibus sic vacuos invenerit, ut audiendae praedicationi ejus vacare velitis, vel quando ab his quae nunc facit, exoccupatus fuerit.
[Col. 0999D] «Vigilate et state in fide, viriliter agite et confortamini. Omnia enim vestra in charitate fiant.»
Ut Apollo gratanter ad vos veniat, vigilate, id est mentis oculos ad diaboli astutias praecavendas aperite, ne vel ab immundis spiritibus, vel a falsis praedicatoribus decipiamini. State in fide, id est ne cedatis vel pseudomagistris vel gentilibus, qui fidem vestram impugnare satagunt, et vos ab ejus arce pellere. Viriliter [al. viritim] agite, id est nolite dissolvi, nolite vigorem perdere, nolite effeminari, sed viriliter bona facite, et mala tolerate, et confortamini, id est semper robustiores efficiamini ut sit in vestra virtute profectus. Et omnia vestra fiant non in dissensione vel ira vel cupiditate saecularis [Col. 1000A] gloriae, sed in charitate. Nam quidquid sine charitate agitur, nihil est, quamvis esse bonum valde videatur. Cum dicit omnia, satis ostendit etiam ipsas correptiones, quas asperas et amaras sentiunt qui corripiuntur, cum charitate esse faciendas.
«Obsecro autem vos, fratres, nostis domum Stephanae et Fortunati et Achaici, quoniam sunt primitiae Achaiae, et in ministerium sanctorum ordinaverunt seipsos, ut et vos subditi sitis ejusmodi et omni cooperanti et laboranti. Gaudeo autem in praesentia Stephanae et Fortunati et Achaici, quoniam id quod vobis deerat, ipsi suppleverunt. Refecerunt enim et meum spiritum et vestrum. Cognoscite ergo qui ejusmodi [Col. 1000B] sunt.»
Monui ut omnia vestra opera in charitate fiant. Sed nunc obsecro ut subditi sitis eis qui sunt tales, qualis est domus Stephanae et Fortunati. Nostis enim domum Stephanae et Fortunati et Achaici, quia sunt primitiae Achaiae, id est primi crediderunt ex his qui sunt in Achaia, nam et Corinthii sunt Achaici, et ordinaverunt seipsos in ministerium sanctorum, id est ut calcata avaritia, sanctis de laboribus suis ministrarent necessaria, et maxime praedicatoribus. Obsecro vos ut subditi sitis operariis ejusmodi, et omni cooperanti, id est cum talibus operanti, et laboranti. Vos talibus estote subditi. Sed ego in praesentia Stephanae et Fortunati et Achaici gaudeo, [Col. 1000C] vel quia praesentes sunt apud vos, et in illis potestis magnum habere profectum, vel quia mihi venerunt pro vobis ministrare. Quoniam id quod ex vobis deerat, ipsi suppleverunt, id est ministraverunt mihi quod vos non fecistis. Refecerunt enim et meum spiritum mihi ministrando necessaria, et vestrum quibus apostolum servaverunt. Refecerunt spiritum meum, pro mea laetitia; refecerunt vestrum, pro charitate pro vobis exhibita. Ergo cognoscite, id est diligite et honorate eos qui ejusmodi sunt.
«Salutant vos omnes ecclesiae Asiae. Salutant vos in Domino multum Aquila et Prisca cum domestica ecclesia, apud quos et hospitor. Salutant vos omnes fratres. Salutate invicem in osculo sancto. Salutatio mea manu Pauli.»
[Col. 1000D] Salutant, inquit, vos omnes ecclesiae Asiae. Ac si dicat: Quod ego scribo, omnes desiderant. Per hoc etiam commonet eos, ut studeant illis fieri similes a quibus salutantur. Aquila et Prisca sunt maritus et uxor, qui in Actibus apostolorum leguntur (Act. VIII) . Domesticu eorum ecclesia, congregatio fraternitatis apud eos manens. Erant enim hospitales. Osculum vero sanctum, signum pacis est. In quo ut invicem sibi adhaereant, sublata discordia, monet ut casta et pacifica sint oscula, quae in ecclesiis dantur, et simulata non sint. Dehinc se in hac epistola subscripsisse ostendit, dicens: Salutatio mea manu Pauli, ut indubitanter sciant epistolam ejus esse. Sequitur:
[Col. 1001A] «Si quis non amat Dominum nostrum Jesum Christum, sit anathema maranatha.»
Amatores, inquit, Christi saluto. Sed si quis non amat Dominum nostrum Jesum Christum, sit anathema, id est alienatus a Deo. Anathema quippe alienatio vel alienatus interpretatur. Secundum Augustinum, anathema dicitur condemnatus, maranatha, id est donec Dominus redeat. Excommunicat ergo Apostolus eum, qui non amat Christum, usque ad diem judicii, quo ipse reddet unicuique quod justum fuerit reddere (Matth. XVI; Rom. II) , ut tunc si Christo placuerit, communionem qui anathematizatus fuerat recipiat. Hieronymus autem sic ait: Maranatha magis Syrum est quam Hebraeum, tametsi ex confinio utrarumque linguarum aliquid et Hebraeum sonet; et interpretatur, Dominus noster [Col. 1001B] venit. Ut sit sensus: Si quis non amat Dominum nostrum Jesum Christum, sit anathema. Et illo completo, deinceps inferatur Dominus noster venit. Quod superfluum sit adversus eum odiis pertinacibus velle contendere, quem venisse jam constet. Si quis non amat, etc., ac si dicatur: Si quis non diligit Dominum Jesum, non sit ei utilis adventus ejus qui jam [Col. 1002A] completus est; et sic ad damnationem sit ei secundus, qui adhuc futurus est.
«Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum. Charitas mea cum omnibus vobis in Christo Jesu. Amen.»
Sit vobiscum semper gratia Christi, sine cujus auxilio subsistere non potestis, nec aliquid boni facere (Joan. XV) . Propter illos qui dissensioni studentes Christum non amabant, dictum est: Si quis non amat Dominum nostrum Jesum Christum, sit anathema. Qui enim dicebant, ego sum Pauli, ego autem Apollo, ego vero Cephe, non amabant Christum, quia non Christo, sed hominibus gloriam dabant. Quia ergo non in hominibus, sed in Christo spes omnis ponenda est. Gratia, inquit, Domini nostri Jesu Christi sit vobiscum. Et addit: Charitas [Col. 1002B] mea cum omnibus vobis in Christo, id est ea charitate vos invicem in Christo diligite, qua ego vos diligo. In Christo Jesu vos diligite exemplo mei, non in amore saeculi. Deinde subjungit, Amen, quod interpretatur, vere ac fideliter dicta esse confirmentur. Amen quippe omnium confirmatio est praecedentium.
Sciens Apostolus epistolam profecisse, quam Corinthiis miserat, aliam eis iterum scribit ad exhortandam obeditionem eorum, et tangit contumaciam nonnullorum qui emendari noluerant. In hoc tamen animo revelatus, quod ea quae ad ecclesiasticam ordinationem pertinent, audierat esse correcta, certus deinceps quia et vitia eorum paulatim corrigerentur, praeterea quia ex parte magna esse coeperant obedientes. Qui enim ea quae ad fidem et ad ecclesiasticum ordinem pertinent emendaverant, certam spem de se dabant, quia et mores atque conversationem essent emendaturi. Propter quod et festinanter scripsit eis Apostolus, ut contristati ex correptione prioris epistolae, in hac consolationem acciperent, [Col. 1001D] et cresceret in eis fructus poenitentiae, quatenus videntes jam placere se ei cui displicuerant, promptiores fierent circa bonos actus. Et haec principalis hujus epistolae causa est. Quidam tamen eorum, ut dictum est, noluerant corrigi, sed delectatione peccatorum irretiti, et a falsis apostolis depravati, postposito veritatis Apostolo, ipsis falsis apostolis obediebant. Unde magister egregius ut eos a consectatu eorumdem pseudopraedicatorum revocet, multis modis ostendit errorem et deceptionem fallaciae eorum, ut nullam amplius in eis fiduciam habeant, nec dolosis praedicationibus fidem adhibeant, quos vident ad perniciem animarum tendere. Propter quod et seipsum multifarie commendat, [Col. 1002C] ut cognoscentes cujus auctoritatis atque dignitatis ipse sit, libenter ejus doctrinam suscipiant, et sic ad salutem animarum suarum perveniant. Praecipit quoque fornicatorem correptum recipi. Notat etiam eos in eleemosynis parcos. Quia vero pro quorumdam peccatis in epistola superiori doctores eorum praecipue corripuerat, et multum fuerant contristati, nunc eos consolatur, suum eis proponens exemplum, et docens non debere impatienter ferre, quod pro aliorum salute sunt correpti, cum ipse pro aliena salute periculis et morti quotidie subjaceret. Sed et de tribulationibus quas patiebantur, consolatur eos exemplo suarum tribulationum, quas multo graviores sustinebat. Semper etiam vel principaliter vel secundario videtur intendere [Col. 1002D] revocare a pseudoapostolis illam partem plebis, quae adhuc illos sequebatur.
«Paulus Apostolus Jesu Christi per voluntatem Dei, et Timotheus frater Ecclesiae Dei, quae est Corinthi, cum omnibus sanctis qui sunt in universa Achaia. Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo.»
Quasi dicatur: Vos Corinthii mihi debetis obedire, et falsos apostolos respuere, quia sum Paulus apostolus Jesu Christi, id est mirabilis legatus Salvatoris Regis. Ille Rex qui solus in aeternum salvat, misit me, ut vos ad eum ducerem, ut regnaret in vobis, et vos salvaret. Ideoque libenter mihi debetis [Col. 1003A] obtemperare. Apostolus Christi sum, non usurpative, sed per voluntatem Dei Patris, id est a Christo constitutus sum apostolus per voluntatem Patris, sicut ipse Christus ait: «Quoniam quae placita sunt ei, facio semper (Joan. VIII) .» Dei autem voluntatem justam et rationabilem manifestum est esse. Ac per hoc rationabiliter et juste dicor apostolus, quem per voluntatem Patris ad vos misit Filius. Pseudo autem apostoli, nec a Christo sunt missi, nec per Dei voluntatem venerunt, nec salutem audientium quaerunt. Ideoque respuendi sunt. Paulus vos alloquitur, et Timotheus frater, qui primam illam ad vos epistolam portavit, et correptionem vestram vobis renuntiavit. Notandum quod non ait, Paulus et Timotheus; sed, Paulus et Timotheus [Col. 1003B] frater, quia non ambo apostoli. Ad Philippenses tamen, ubi non erat tanta auctoritas necessaria, servi ambo ponuntur, quia ambo sunt servi, non ambo apostoli. Paulus et Timotheus scribunt Ecclesiae Dei, quae est Corinthi, cum omnibus sanctis qui sunt in universa Achaia. Corinthus enim metropolis est Achaiae; et ideo quod Corinthiis scribitur, omnibus fidelibus Achaiae provinciae scribitur. Vobis ad quos scribimus, sit gratia per quam peccata vestra remittantur; et pax, per quam Deo reconciliemini. Gratia et pax sit vobis a Deo Patre nostro, qui vos adoptavit in filios; et a Domino Jesu Christo, qui vos suo dominio benigne mancipavit. Ideo ponit a Patre et Filio tantum, quoniam eo tempore nullus errabat de Spiritu sancto, sed vel de Patre vel de [Col. 1003C] Filio errabat, quicunque in fide Trinitatis errabat. Namque Spiritus sanctus de quo nunc tacet manifestabatur satis per opera sua, id est varias linguas, per prophetias, per sermonem sapientiae vel scientiae, etc.
«Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, Pater misericordiarum et Deus totius consolationis, qui consolatur nos in omni tribulatione nostra, ut possimus et ipsi consolari eos, qui in omni pressura sunt per exhortationem, qua exhortamur et ipsi a Deo. Quoniam sicut abundant passiones Christi in nobis, ita et per Christum abundat consolatio nostra. Sive autem tribulamur, pro vestra exhortatione et salute; sive consolamur, pro vestra consolatione; sive exhortamur, [Col. 1003D] pro vestra exhortatione et salute, quae operatur tolerantiam earumdem passionum quas et nos patimur, ut spes nostra firma sit pro vobis, scientes quoniam sicut socii passionum estis, sic eritis et consolationis.»
Primum perfectis loquitur de tribulatione, proponens se exemplum patientiae et consolationis a Deo acceptae. Et inde se ostendit commendabilem, unde pseudoapostoli et sequaces eorum reputabant eum vilem ac contemptibilem, qui ab omnibus apud quos praedicabat, tam ignominiose tractabatur, et sic omnibus erat invisus, ut semper contumeliis et tribulationibus afficeretur. Haec de eo dicebant derogatores ejus volentes gloriam ejus minuere; sed [Col. 1004A] ipse in his omnibus gloriatur, et inde benedicit Deum, quia haec pro Christo patitur, et in his nunquam sine consolatione deseritur. Sit, inquit, benedictus Deus, qui Christum secundum humanitatem creavit, et secundum divinitatem genuit, atque ita est Deus et Pater ejus. Sit benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesus Christi pro tot et tantis in nos beneficiis suis. Ipse dico: Pater misericordiarum, quia ex visceribus ejus proveniunt in nos misericordiae ejus, per quas et multitudinem peccatorum nostrorum relaxat, et ut aurum nos in igne tribulationum examinat, et Deus totius, id est, integrae consolationis, quia perfectam dat consolationem his, qui pro nomine ejus adversa patiuntur, vel qui in luctu poenitentiae affliguntur. Hoc et propter Corinthios [Col. 1004B] dicitur, qui correptionis causa fuerant contristati. Multum enim refrigerii dat, quod audiunt Deum esse Patrem misericordiarum quia intelligunt se ad hoc correctos, ut ad pium patrem converterentur, qui per multas misericordias multa peccata eorum deleret, et gratiam eis virtutum daret. Cur enim Pater misericordiarum vocatur, nisi quia per paternarum misericordiarum viscera recipit filios poenitentiae, et in antiquam gratiam reducit, ut non sola sit venia, sed et pristini status restauratio? Et ipse est Deus totius consolationis, qui contristatis in poenitentia dat perfectam consolationem, tribuendo spem non solum evadendi tormenta, sed et consequendi praemia. Qui nos Christi praedicatores consolatur in omni nostra tribulatione, tam [Col. 1004C] corporis quam animae. Non in quadam, sed in omni tribulatione nos consolatur, ne deficiamus. Consolatur nos vel per se nobis apparens, vel per angelum admonens, vel per Scripturas, vel per alios sanctos, vel per occultam inspirationem, vel per tribulationis alleviationem, sive per nostram de tribulatione liberationem. Ita consolatur nos, ut et nosipsi possimus consolari eos, qui in omni pressura sunt tribulationum pro nomine Christi, vel qui sunt in omni pressura peccatorum, id est quos premit sarcina criminum. His enim consolationem exhibemus, dum eis spem veniae poenitentibus damus. Consolatur nos Deus, ut et nos consolemur alios, atque ita neminem suorum relinquit desolatum, et [Col. 1004D] multo magis in futuro remunerat, quos etiam in praesenti non deserit. Eos qui sunt in adversitatum pressura, possumus consolari exhortando ad poenitentiam et tolerantiam per exhortationem qua etiam nos ipsi a Deo intus exhortamur ad constantiam passionum. Vere consolationem et exhortationem a Deo percipimus, ut et nos aliis solatia ministremus. Quoniam sicut passiones Christi, quas ipse prior pertulit, et nobis perferendas dereliquit, abundant in nobis, qui sumus membra ejus, ita, id est non minus abundat etiam consolatio nostra, quam Deus nobis intus per Christum exhibet. Nam sicut Christus est causa passionum, sic idem ipse est causa et consolationum; et ideo non viliores, sed gloriosiores aestimaudi sumus, ex eo quod passionibus [Col. 1005A] Christi communicamus, quos Deus in omnibus adversis semper ita consolatur, ut et alios consolari possimus. Nos quidem a pravis hominibus passiones sustinemus, et a Deo consolationes vel exhortationes accipimus: sed haec omnia pro vobis fiunt, quia sive tribulamur, id est igne tribulationis examinamur, hoc fit pro vestra exhortatione et pro vestra salute, quia nostro exemplo vos hortatur Deus ad tolerantiam tribulationum, per quas ad aeternam salutem pervenietis: sive consolamur intus a Deo, pro vestra, id fit consolatione, id est ut vos inde potissimum consolemini, sive exhortamur a Deo, finitis malis, vel data virtute nobis ad graviora perferenda, hoc iterum fit pro vestra exhortatione et salute, quia et vos Deus sic exhortatur permanere in fide, et pro [Col. 1005B] ea pati majora quam pertulistis, quae scilicet exhortatio operatur, id est intendit operari in vobis tolerantiam earumdem passionum, quas et nos patimur. Vel operatur tolerantiam, id est operatur in hoc, ut servetis tolerantiam earumdem passionum. Sive pro una parte legamus intolerantiam, id est gravem tolerantiam. Nam sicut nonnunquam impotens dicitur valde potens, ita nunc intolerantia potest dici magna tolerantia. Exhortatio igitur quam a Deo per nos accipitis, operatur in vobis intolerantiam, id est fortem tolerantiam earumdem passionum, quas et nos patimur, et ideo hoc fit, ut spes nostra quae est pro vobis, id est qua speramus vestram salutem, firma sit et rata. Nos patimur adversa et de vobis spem bonam habemus, scientes [Col. 1005C] pro certo quoniam sicut nobis estis socii passionum, sic eritis in futuro saeculo socii etiam consolationis aeternae, quam percepturi sumus. His verbis multum eos animat Apostolus ad tolerantiam adversitatum pro Christo. Qui et subjunxit:
«Non enim volumus ignorare vos, fratres, de tribulatione nostra, quae facta est in Asia, quoniam supra modum gravati sumus supra virtutem, ita ut taederet nos etiam vivere. Sed ipsi in nobismetipsis responsum mortis habuimus, ut non simus fidentes in nobis, sed in Deo, qui suscitat mortuos, qui de tantis periculis nos eripuit et eruit, in quem speramus quoniam et adhuc eripiet, adjuvantibus et vobis in oratione pro nobis, ut ex multarum personis facierum, ejus [Col. 1005D] quae in nobis est donationis, per multos gratiae agantur pro nobis.»
Majores exponit adversitates, quas pro Christo et aliorum salute passus est, ut cum ipse passus sit tantas, discipuli et alii minores non recusent pati quaslibet tribulationes, et comparatione magistri erubescant discipuli suam dolere injuriam, cum magistrum multo majora pertulisse cognoverint. Dixi quia nos tribulationes patimur, ut et vos imitemini. Et vere patimur. Non enim volumus ignorare vos, fratres, id est ut ignoretis de tribulatione nostra, ne forte doleatis de vestra. Vobis enim proficit eam nosse, quia tunc cognoscetis vos parva pati. Pseudoapostoli suas narrant glorias, nos autem passiones [Col. 1006A] nostras. Nolumus ut ignoretis de tribulatione nostra, quae facta est nobis in Asia minore, quae est pars majoris Asiae, quoniam supra modum, id est supra quantitatem omnium praecedentium tribulationum, gravati sumus pondere tribulationis illius supra virtutem humanam. Nulla enim virtus humana tantum pondus afflictionis sustinere posset cum vita, nisi humanae fragilitati vires tribuisset gratia divina. Et ita magnitudine tribulationum sumus oppressi, ut taederet nos non solum sustinere, sed etiam vivere. Nec solum taedebat nos vivere, sed ipsi etiam responsum mortis habuimus, id est cum quidam de vita nostra ab aliis quaererent, nihil responsum est illis de vita, sed solummodo de morte, quia nullus nobis vitam promisit. Responsum, inquam, mortis [Col. 1006B] habuimus non tantum in aliis, sed etiam in nobismetipsis, id est quando rationem nostram consuluimus, nullum nobis remedium nisi mortem promisit. Responsum, id est certitudinem mortis in nobisipsis habuimus, quoniam intima nostra responderunt nobis mortem adesse. Vel responsum mortis habuimus, id est mors ipsa respondit nobis et docuit nos omne humanum auxilium defecisse; et ab illo solo sperandum esse remedium, cui etiam mortuos suscitare possibile est, ut non simus fidentes in nobis, sed in Deo, qui suscitat mortuos, qui de tantis periculis eripuit nos. Tanta insolentia iniquitatis contra fidei praedicatores insurrexit, ut mortuos ante oculos haberent. Denique erepti de tanta pressura, resuscitatos se dicunt. Sic enim afflicti fuerant, ut [Col. 1006C] desperarent de praesenti vita. Sed quia Deus praesidia sua non negat in necessitate positis, maxime suis, erupuit illos desperantes de semetipsis, fidentes autem de Deo. Nimia enim pressura deficere se profitebantur, nisi Deus adesset, et hoc est, ut non simus fidentes in nobis, sed in Deo, qui suscitat mortuos, et velut a morte nos suscitavit a pressura tribulationis, qui nos de tantis periculis eripuit, et quotidie nos eruit ab adversis. In quem speramus, quoniam et adhuc nos eripiet, adjuvantibus et vobis ereptionem nostram in oratione facta pro nobis, id est non solum caeteri fideles nos adjuvabunt apud Deum ut a malis eripiamur, sed etiam vos orantes pro nobis. Ideo nos eripiet orantibus vobis et aliis, ut ex personis multarum facierum, ad Deum per praedicationem [Col. 1006D] nostram conversis, agantur per multos fideles gratiae Deo pro nobis; gratiae, dico, ejus donationis, id est liberationis a periculis quae in nobis est. Quoniam gratia Dei eripit nos causa multorum, pro quibus et patimur, ideo multi pro nobis gratias Deo referant cum eripimur, vel orent cum patimur. Personae multarum facierum sunt homines multarum aetatum et qualitatum diversarum, id est pueri, adolescentes, juvenes ac senes ac veterani utriusque sexus. Et hae personae sunt ejus donationis quae in nobis est, id est per doctrinam nostram factae sunt participes ejus fidei, quam Deus nobis donavit. Ideo ex his personis ad Deum per nos conversis, et ejus donationis, id est fidei quae in nobis est, [Col. 1007A] participibus effectis, agantur per multos credentes gratiae Deo pro nobis ab adversitate ereptis. Vel personae vocantur sancti, qui sunt apud Deum honorabiles et acceptabiles. Et hi sunt multarum facierum, quia in interiori homine suo habet unusquisque eorum suam faciem, per quam a Deo cognoscitur, id est intentionem bene agendi, quoniam alius intendit ad hoc, ut alios praedicando instruat, alius ut eleemosynas tribuat, alius ut frequenter oret, alius ut orantibus subsidia corporis ministret. Et ita suam faciem, id est suam bonam intentionem habet unusquisque, et hae multarum facierum personae sunt ejus donationis, id est ejus gratiae nobis divinitus datae, quae in nobis est; et idcirco ex his agantur gratiae Deo per multos pro nobis, [Col. 1007B] qui eos fecimus participes donationis nostrae.
«Nam gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae, quod in simplicitate cordis et sinceritate Dei et non in sapientia carnali, sed in gratia Dei conversati sumus in hoc mundo, abundantius autem ad vos. Non enim alia scribimus vobis, quam quae legistis et cognovistis. Spero autem quod usque in finem cognoscetis, sicut et cognovistis nos ex parte, quia gloria vestra sumus, sicut et vos nostra in die Domini nostri Jesu Christi.»
Ideo, inquit, non diffidimus de auxilio Dei, sed speramus quia nos eripiet, quoniam pura est conscientia nostra, et inde gloriamur in oculis ejus. Nam gloria nostra haec est testimonium scilicet bonum quod perhibet nobis conscientia nostra, quae testatur [Col. 1007C] nos bono ac simplici animo fecisse quidquid fecimus. Sicut magna poena est impiorum conscientia, sic magnum gaudium est piorum conscientia. Nam, etsi diabolus vel homo perversus falsas eis criminationes impingere quaerat, ipsi tamen coram Deo intus gloriantur ex bonae conscientiae testimonio. Unde nunc gloriam suam Apostolus testimonium conscientiae suae memorat, quia favores oris alieni non appetens, vitae suae gaudia extra semetipsum ponere ignorat. Ac si dicat: Ideo glorior in tribulationibus, quia conscientia mea me non reprehendit praedicasse causa lucri vel gloriae temporalis, sed testis est mihi, me pio studio vestram salutem quaesisse. Nam gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae, quod scilicet in simplicitate cordis et sinceritate [Col. 1007D] Dei conversati sumus in hoc mundo. Haec est gloria conscientiae nostrae, simplicitas et sinceritas. Simplicitas, quia nihil per duplicitatem fecimus, ut aliud haberemus in corde, aliud in ore, sed totum per simplicem puritatem. Sinceritas [Col. 1007D] Etymologia haec a doctis non recipitur. , quia sine carie, id est sine corruptione conscientiam habuimus integram. Et haec sinceritas et simplicitas fuit Dei, quia sinceriter et simpliciter Deo placere studuimus in cunctis quae gessimus, et in eo simplices ac sinceri fuimus. Pseudo autem apostoli non simpliciter, sed dupliciter ambulant, quia per hypocrisim faciunt quidquid boni facere videntur, et evangelicae [Col. 1008A] gratiae miscent carnales observantias legis. Nec sinceriter, id est sine carie terebratae et corruptae conscientiae quidquam faciunt. Nos vero conversati sumus in simplicitate cordis et sinceritate Dei, et non in sapientia carnali, quae est voluptates diligere et labores vitare, ac corporis commoda quaerere, et hominibus placere, vel secundum naturas rerum et non contra praedicare, sed in gratia Dei, id est in gratia evangelicae praedicationis et sanctitatis, conversati sumus in hoc mundo, ubi tot mala fiunt, sed abundantius ad vos hoc fecimus, quia nihil unquam a vobis accepimus, cum possemus stipendia sumere de bonis nostris. Pseudoapostoli autem et juxta mundi sapientiam praedicebant, ne offenderent homines, et quaestus causa praedicabant. Unde Apostolus [Col. 1008B] nunquam a Corinthiis voluit sumptus accipere, ne his occasionem daret accipiendi, et hoc est quod abundantius ad eos (id est apud eos), in gratia Dei conversatum se dicit, quia cum ab aliis interdum acceperit, ab his nunquam aliquid sumere voluit, ne sibi auctoritatem arguendi eos minueret. Vere apud vos abundantius quam apud alios conversati sumus in gratia, id est gratis omnia vobis ministravimus, quia modo non alia scribimus vobis quam ea quae legistis in epistola priore, et quae cognovistis in experientia operum nostrorum, id est nec modo per hanc epistolam a vobis aliquid exigimus, nec per praemissam epistolam aliquid exegimus, nec cum praesentes essemus, quidquam a vobis suscepimus sicut recognoscitis. Et non solum nunc istud recognoscitis, [Col. 1008C] sed etiam spero quod usque in finem vitae nostrae cognoscetis idem de nobis, id est nos in eodem permanere, ut nihil a vobis sumamus sicut et cognovistis nos ex parte, non ex toto, quia et scitis quod abstinuimus, non tamen scitis quanta dilectione id fecimus. Ideo cognoscetis nos in hoc perseverare, quia nos sumus gloria vestra, sicut et vos nostra, id est per nos gloriam aeternam consequi debetis, et nos per vos bene instructos. Quod non esset, si cum offendiculo a vobis acciperemus. Et haec gloria nobis est futura non in nocte praesentis saeculi, sed in die et clarificatione Domini nostri Jesu Christi, quia ipse manifestabit omnia, et ejus voluntati nemo resistet. Tunc et vos glorificabimini, quia bene nobis obedistis; et nos, quia vos bene docuimus. [Col. 1008D] Ideo perseverare debetis in bonis quae coepistis, et semper meliorari.
«Et hac confidentia volui prius venire ad vos, ut secundum gratiam haberetis, et per vos transire in Macedoniam, et iterum a Macedonia venire ad vos, et a vobis deduci in Judaeam. Cum ergo hoc voluissem, nunquid levitate usus sum? aut quae cogito, secundum carnem cogito, ut sit apud me, Est et Non?»
Postquam se commendabilem ostendit de tribulationibus suis, unde vilis et abjectus apud quosdam poterat aestimari, purgat se etiam de quadam re, de [Col. 1009A] qua mendax et levis poterat reputari a quibusdam. In priore enim epistola promiserat se venturum ad eos, cum Macedoniam pertransiret, et apud eos aliquandiu moraturum, et tamen non venit. Et inde, quantum ad reputationem quorumdam simpliciter intelligentium, videri poterat mendax, et instabilis; sicque jam apud eos amittebat firmitatem auctoritatis. Unde se excusat, et multis rationibus ostendit, quia non ideo mendax aestimari debet quoniam non venit ad eos, quia non absolute dixit se hoc facturum, sed ait: «Si Dominus permiserit (I Cor. XVI) .» Nec est judicandus mendax, qui dicit falsum quod putat verum, quia quantum in se est, non fallit, sed fallitur; et econtra mentitur, qui dicit verum quod putat falsum; nec est liber a mendacio, [Col. 1009B] qui ore nesciens vera loquitur, sciens autem, voluntate mentitur. Vestra, inquit, gloria sumus, et vos nostra. Et hac confidentia, quia confido quod sumus invicem alii gloria aliorum, id est quia jam emendata est vita vestra, ut sit digna nos glorificare, volui priusquam irem in Macedoniam, venire ad vos, ut ex adventu meo haberetis secundam gratiam qui dudum habuistis primam, quando vos ad fidem converti, id est ut haberetis confirmationem, quae est post fidem. Non est igitur otiosum quia volui venire et non veni. Intelligere enim debetis, esse aliquos inter vos, quorum causa voluntatem meam non implevi, qui se prius debent corrigere, ut me possint laeti suscipere. Volui ad vos venire, quos emendatos desiderabam videre, et per vos, id est vestro ductu [Col. 1009C] transire in Macedoniam, quia licet compendiosius per aliam viam illuc ire possem, vestro tamen amore per vos transire disposui; et iterum a Macedonia venire ad vos, ut multipliciter vos confirmarem, et a vobis deduci in Judaeam, ut ferrem eleemosynam. Et quia hoc volui nec implevi, ergo cum hoc voluissem, nunquid levitate usus sum, ut confirma ratione, sed mentis levitate hoc vellem, et eadem levitate dimitterem? Nequaquam hoc est putandum. Nam levitatis vitio non succumbo, et idcirco mutabilitatis aura non moveor. Quia non levitate, sed consilio feci, ut non implerem quod disposueram, nec aliud feci, quam quod faciendum erat, quia utilitas anteponenda est voluntati, non [Col. 1009D] voluntas utilitati, aut, ea quae cogito secundum carnem cogito, id est more carnalium hominum, qui pro terreno commodo facile mutant voluntatem suam. Nunquid carnaliter cogito ut pro carnali commodo venire disposuerim, et quia non erat, dimiserim? Non. Qui enim secundum carnem cogitat, tunc non implet quod disposuit, quando aut amplioribus personis differt, aut certe lucris aut apparatibus vincitur. Spiritualis autem tunc dispositum non implet, quando providentius aliquid pro salute animae meditatur. Sic et ego idcirco non implevi quod volueram, ut vos per hoc ipsum efficeremini meliores, scientes me propterea distulisse, quia quidam adhuc inter vos non se purificaverant a peccatis. Nunquid secundum carnem cogito, ut per hoc sit apud [Col. 1010A] me, Est et Non? id est affirmatio et negatio de eadem re per inconstantiam animi, scilicet ut sit in me duplicitas, et in verbis meis contrarietas. Nequaquam.
«Fidelis autem Deus, quia sermo noster qui fuit apud vos, non est in illo, Est et Non, sed Est, in illo est. Dei enim Filius Jesus Christus, qui in vobis per nos praedicatus est, per me et Silvanum et Timotheum, non fuit in illo Est et Non, sed Est in illo fuit. Quotquot enim promissiones Dei sunt, in illo Est. Ideo et per ipsum dicimus: Amen Deo ad gloriam nostram.»
Non est in sermone meo contrarietas, ut quod affirmavi, negem, dicendo Est et Non. Sed Deus est fidelis, id est verax, qui per os meum loquitur, quia sermo noster qui fuit apud vos, id est quem loquimur [Col. 1010B] ad vos; vel qui fuit apud vos, id est quem locuti sumus vobis in conversione vestra, dum moraremur apud vos, non est fluctuans et mendaciis permistus, sed stabilis et verus, quia non est in illo Est et Non, id est ambiguitas et variatio, sed Est in illo est, id est certa purae veritatis assertio. Nam quod dixi me venturum ad vos, idcirco distuli, quia nondum estis bene correcti, ut in adventu meo possitis laetari; et ideo non in me, sed in vobis remansit quod non veni; sed semper habui voluntatem veniendi, et nunquam fuit in me velle et non velle, sed est semper in me velle. Et ita non variatur sermo meus, sed in affirmatione sua permanet. Non est in sermone meo Est et Non. Nam Dei Filius Jesus Christus, qui in vobis per nos praedicatus est, per [Col. 1010C] me et Silvanum et Timotheum, id est quem vobis praedicavimus ego et Silvanus (id est Silas), et Timotheus, non habet in praedicatione sua Est et Non, id est duplicitatem, ut aliquid ibi nunc affirmetur, et nunc negetur; nec fuit unquam in illo Est et Non, sed Est in illo fuit, id est certa affirmatio consummatae veritatis. Quod si mendaces essemus, tunc ipse mendax esset, quia hoc tantum praedicamus quod ille docuit. Sed ille non docuit de eadem re dicere: Est et Non est, quia non fuit in illo: Est et non est, ac per hoc nec in nobis. Non est in illo Est et Non, id est duplicitas vel falsitas; sed Est in illo fuit, id est veritas et immutabilitas, sicut Moysi dixit: «Ego sum qui sum (Exod. III) .» Ille enim [Col. 1010D] vere est, qui semper idem ipse est, et immutabilis permanet. Vel in illo Est fuit, id est, rata assertio eorum quae temporaliter in homine gessit. Non fuit in illo Est et Non, sed Est in illo fuit, quia nunquam aliud voluit, quam hoc quod est utile. Semper enim voluntas ejus cum utilitate est, nec immutatus est ut faceret invitus sicut homo quod est utile, aut ut ambigeret de aliquibus et mutaret voluntatem. Vere non est in eo ista varietas, sed immutabilis firmitas, quia quotquot promissiones Dei sunt, id est quotquot promissiones per legem et prophetas Deus Pater fecit, in illo Est sunt, id est essentiam habent in illo, quia omnes adimpletae sunt, vel adimplentur in illo. Omnes promissiones Dei in illo firmatae sunt et exhibitae, quia in illo completum est quidquid [Col. 1011A] pro salute nostra prophetatum est. Et ideo patet quia in sermonibus suis vel per se vel per alios mendax non fuit, per quem Pater verax apparuit. Et quia Dei promissiones habent in illo esse, id est consistunt in illo atque completae sunt, ideo per ipsum est Amen, id est veritas Deo Patri, quia per ipsum verax esse probatur, ad gloriam nostram per quos hoc manifestatur. Manifestum est quia semper in Deo veritas est, hoc est: Amen, manifestata per Christum, et post per apostolos praedicata, signorum virtutibus testimonium perhibentibus vera esse per Christum quae promisit Deus, et est sensus: Omnis veritas promissionum in Christo est, quae per nos annuntiatur. Unde et nos gloriam habemus, quoniam vera dicere comprobamur. Gloria enim apostolorum [Col. 1011B] fuit, magistrum veracem in quo promissiones Dei completae essent, praedicare, et miraculis sua dicta firmare.
«Qui autem confirmat nos vobiscum in Christo, et qui unxit nos, Deus, et qui signavit nos, et dedit pignus Spiritus in cordibus nostris. Ego autem testem Deum invoco in animam meam, quod parcens vobis non veni ultra Corinthum. Non quia dominamur fidei vestrae, sed adjutores sumus gaudii vestri. Nam fide statis.»
Gloriam vestram dixi, non tamen nobis tribuo, sed qui confirmat nos, Deus est. Vel ita: Nos per Christum dicimus Amen Deo, id est veracem laudamus eum; sed qui nos in Christo confirmat, Deus [Col. 1011C] est. Et ideo totum ab illo est. Sed et nos veraciores inde sumus, quia ipse nos in veritate quae Christus est, confirmat. Deus est, qui nos confirmat in Christo, id est in vera praedicatione Christi, ut simus in eo stabiles et firmi, ne unquam ad verbum falsitatis declinemus. Confirmat nos, et hoc vobiscum. Hoc per ironiam dici videtur. Ac si dicatur: Si vobis constat de confirmatione vestra, tunc etiam constet de nostra, qui non minus quam vos, sumus in Christi veritate confirmati. Magis enim constat de confirmatione doctorum, quam de discipulorum, qui per doctores sunt confirmati. Vel confirmat nos vobiscum, id est Judaeos cum gentibus solidat in fide Christi, et qui unxit nos, id est Christos fecit unctione sancti Spiritus in baptismo. Unxit nos in reges [Col. 1011D] et sacerdotes, quia reges et sacerdotes ungebantur dum constituerentur, et qui signavit nos, id est discrevit nos ab infidelibus signo crucis, quod nostris frontibus imposuit, et dedit in cordibus nostris pignus spiritus, quando per impositionem manuum accepimus Spiritum sanctum in pignus futurae beatitudinis. Qui enim mortalibus adhuc spiritum suum dedit, dubium non est quin immortalibus addat gloriam. Ad hoc enim pignus accipimus, ut de promissione quae nobis fit, certitudinem teneamus. Donum ergo sancti Spiritus pignus dicitur, quia per hoc anima nostra ad interioris spei certitudinem roboratur. Donum autem sancti Spiritus habet quisquis igne charitatis ardet; et ideo se ad aeternam beatitudinem perventurum, si perseveraverit, non dubitet. [Col. 1012A] Qui vero necdum gustavit quoniam dulcis est Dominus (Psal. XXXIII) , et amorem charitatis non sensit adhuc sine pignore est, nullam futurae beatitudinis [ al. salutis] certitudinem habet. Dixi quia Deus nos in Christo qui veritas est, confirmat, ut in veritate firmiter maneamus, nec in ejus doctrina quidquam mentiamur. Sed ego quod ultra non veni Corinthum, non feci mentiens, sed potius vobis parcens, id est nolens vos ferire, qui nondum estis correcti. Et inde testem invoco Deum in animam meam, ut ipse inspiciat si verum dico, et sit mihi testis; si autem mentior, puniat. Nunc manifestat qua causa, cum voluisset ire ad illos, distulit, scilicet ut tunc iret, quando jam prope omnes emendatos inveniret. Illis enim nunc loquitur, qui videbantur velle se [Col. 1012B] corrigere, sed operam non dabant ut hoc implerent. Quia ergo corrigere illos necesse erat, iter suum ab illis avertit, ne contristaret multos, vel in seditionem verteret aliquos; et ita pepercit illis, ut ipsi sua sponte corrigerentur antequam veniret. Quod ut mentibus eorum commendet, Deum testem dat, ne putent se contemptos ab illo. Quo comperto, ut praesentiam ejus mereantur, emendent se. Et hoc est: Parcens, inquit, vobis non veni ultra Corinthum post primam vicem, id est ultra primam vicem non veni ad vos, ne compellerer vos ferire. Et ne indignarentur quasi de dominio, addidit Dixi parcens; non quia dominamur vestrae fidei, sed quia sumus adjutores gaudii vestri. Fide enim statis. Ac si [Col. 1012C] diceret: Ideo non dominamur fidei vestrae, quia fide statis. Non enim praelati, sed aequales vobis sumus, in quo vos stare cognoscimus. Hoc loco se praelatum ignorat Apostolus. Sed superius cum gravem fornicatoris culpam agnovisset, illico magistrum se esse recoluit dicens: «Quid vultis? In virga veniam ad vos? (I Cor. IV.) » Summus enim locus bene regitur, cum is qui praeest, vitiis potius quam fratribus dominatur. Quia ergo fides non necessitatis, sed voluntatis res est, non dominamur, inquit, fidei vestrae. Dominatus enim, necessitatis causa est. Non dominamur vestrae fidei, quae coactionem pati non potest; sed sumus adjutores gaudii, quod in emendatione estis habituri, quia vobis emendare volentibus admonitionem ministramus, ut quod coepistis [Col. 1012D] velle, possitis implere; et bene correcti cum venero, gaudium habeatis, atque tandem in regno coelesti gaudeatis. Ideo non dominamur vestrae fidei, quia fide statis, quae per dilectionem operatur (Galat. V) , non per dominium cogitur.
«Statui autem hoc ipsum apud me, ne iterum in tristitia venirem ad vos. Si enim ego contristo vos, et quis est qui me laetificet, nisi qui contristatur ex me? et hoc ipsum scripsi vobis, ut non cum venero, tristitiam super tristitiam habeam, de quibus oportuerat me gaudere, confidens in omnibus vobis, quia meum gaudium omnium vestrum est. Nam ex multa tribulatione et angustia cordis scripsi vobis per multas lacrymas, non [Col. 1013A] ut contristemini, sed ut sciatis quam charitatem habeam abundantius in vobis.»
Dixi, quia peperci vobis in eo quod non veni, ne opus esset ut vos aspere tractarem. Nec solum retardavi iter meum parcendo vobis, sed statui hoc ipsum apud me, id est decrevi in corde meo, ut non venirem ad vos iterum in tristitia, id est ut adventum meum differrem donec essetis correcti, ne veniens contristarer iterum de incorrectione vestra, qui nunc contristor de peccatis vestris. Vel qui semel ad vos veni, quando vos ad fidem converti, statui ne iterum venirem ad vos in tristitia, id est ne vos contristarem corripiendo quosdam cum iterum venirem. Ideo statui non venire, ne iterum tristitiam haberem, vel ne iterato adventu meo vos contristarem, [Col. 1013B] quia si ego nunc per epistolam vos contristo, quasi et vos me per peccata contristatis, quis est qui me cum venero laetificet, nisi qui nunc contristatur ad poenitentiam ex me contristato, id est ex eo quod me suis peccatis contristavit, vel ex me, id est ex meis verbis. Si ergo nunc in absentia mea vos ad tristitiam et lacrymas poenitentiae commoveo, certus sum quia cum venero, gaudebo. Quis enim est qui me tunc laetificet, nisi qui modo ad poenitentiae tristitiam convertitur ex me quem contristavit? Contristari enim debetis, non solum quia peccastis et Deum offendistis, sed etiam quia me magistrum vestrum peccando contristastis. Et hoc ipsum, quod nemo me laetificat nisi qui contristatur ex me, scripsi vobis nunc, ut hoc scientes defleatis modo peccata [Col. 1013C] vestra, ne cum venero, tristitiam super tristitiam habeam, id est contrister iterum de vobis, sed gaudeam. Sive hoc ipsum, quod parco vobis non veniens, et quod statui non venire, in tristitia scripsi vobis, ut interim cito convertamini ad luctum poenitentiae, ne cum venero, tristitiam habeam de incorrectione vestra, super tristitiam quam habeo de peccatis vestris. Non addatur mihi tristitia de vobis, de quibus oportuerat me gaudere, non solum nunc, sed olim quando me contristastis, et sic graviter peccastis Scripsi vobis, et hoc feci confidens in omnibus vobis, quod ultra non habeam tristitiam de vobis, et videte ne frustra confisus sim, quia gaudium meum est omnium vestrum, id est, gaudium [Col. 1013D] meum est purificatio vestra, et profectus vester vos ipsos laetificans in Domino. Dixi ne tristitiam de vobis habeam super tristitiam pristinam. Nam gravem passus sum tristitiam ex deformitate vestra, quam peccando contraxistis, quia primam epistolam scripsi vobis ex multa tribulatione et angustia cordis mei, id est ex multo dolore multaque sollicitudine mentis pro vestro casu, scripsi per multas lacrymas, quae foris ostendebant internum animi dolorem. Et scripsi aspere vos reprehendens, non ut contristemini ex verbis meis, sed ut sciatis quam charitatem habeam abundantius in vobis, id est quam magno dilectionis affectu vestram salutem quaeram, cupiens vos a peccatis eripere et Christo reddere. Quisquis aliquem hoc affectu corripit, ut plus illo [Col. 1014A] doleat peccatum ejus, non utique ut illum contristet, corripit, sed ut ostendat illi quo amore diligat eum. Qui autem non hoc affectu corripit, contristat fratrem. Insultat enim, qui non condolet fratri.
«Si quis autem contristavit me, non me contristavit, sed ex parte, ut non onerem omnes vos. Sufficit illi qui ejusmodi est, objurgatio haec quae sit a pluribus, ita ut econtrario magis donetis et consolemini, ne forte abundantiori tristitia absorbeatur qui ejusmodi est. Propter quod obsecro vos (Joan. IV) , ut confirmetis in illum charitatem. Ideo enim et scripsi vobis, ut cognoscam experimentum vestrum, an in omnibus obedientes sitis. Cui autem aliquid donatis, et ego. Nam et ego quod donavi, si quid donavi, propter [Col. 1014B] vos in persona Christi, ut non circumveniamur a Satana. Non enim ignoramus cogitationes ejus.»
Ego tristitiam habui. Sed si quis peccans contristavit me, non me solum contristavit, sed et vos ipsos ex parte, id est quosdam ex vobis, hoc est bonos et correctos, qui de peccato fratris doluerunt. Ideo dico vos ex parte contristatos, ut non onerem omnes vos; id est, ut onus tristitiae non omnibus vobis imponam, quia non omnes sincere justitiam diligitis, ut pro peccato contristari velitis. Hic reprehendit illos, qui de gravissima morte animae fratris non doluerunt. Potest et ita intelligi: Non me contristavit ex toto, sed ex parte, ut non onerem omnes vos magnitudine tristitiae meae, si ex toto contristatum me dixero. Ipse me contristavit, et tamen [Col. 1014C] parcite illi. Sufficit enim illi qui est ejusmodi, id est qui tam graviter deliquit, objurgatio haec quae fit a pluribus. Magnum enim dolorem patitur, qui delictum suum videt a pluribus horreri et argui. Et quia talis facile desperaret, sufficit illi objurgatio multorum, id est sufficiens medicina est ad evacuationem culpae illius sola objurgatio qua illum objurgastis. Et ita sufficit, ut non amplius eum exasperetis, sed magis, id est potius econtrario condonetis ei, quia quanto a pluribus est objurgatus, tanto magis est illi condonandum. Nunc revocat eum quem Satanae tradiderat, et ecclesiae membris associat (I Cor. V) . Quod utique non faceret, nisi processu temporis dignos in eo poenitentiae fructus praevidisset, et nisi [Col. 1014D] caro illius jam praescriptum interitum pertulisset, peccato scilicet et vitiis mortua, ut sic Deo viveret. Condonate illi, consolamini illum, id est, ita nunc estote prompti ad ignoscendum et consolandum, sicut tunc fuistis ad objurgandum et ejiciendum, ne forte qui ejusmodi est, id est qui sic objurgatus et abjectus est, absorbeatur abundantiori tristitia, id est mergatur fluctibus immoderatae tristitiae, si se diutius viderit a cunctis abjici, et desperans de se, det animum ad mundum fruendum, quasi qui locum apud Deum jam non habeat. Hoc est enim absorberi majori tristitia, desperantem de se converti ad admittenda peccata, quibus gravatus absorbeatur a morte secunda. Ideo consolamini illum post objurgationem, quoniam poenitentia si de vero animo [Col. 1015A] est, id est si ille qui corripitur, statim animo doleat, protinus habet fructum. Et vera poenitentia est, jam cessare a peccato. Sic enim probat se respicere, et dolore, si de caetero desinat. Propter quod, id est ne per nimis asperam correctionem absorbeatur fluctu vehementioris tristitiae, et cadat in barathrum desperationis, ego qui jubere possem, obsecro vos, ut recipientes eum in communionem, confirmetis charitatem vestram in illum, ut firma fiat charitas, qua illum diligitis, et affectus vestrae dilectionis firmiter in eum transire probetur per dulcedinem piae consolationis. Vel in illo confirmate charitatem ejus vestris exhortationibus, quae nunc propter hanc moestitudinem infirma et vacillans est. Et debetis hoc agere. Nam ideo et scripsi vobis, [Col. 1015B] id est scripto persuadere id studui, ut in hoc cognoscam experimentum vestrum, id est cognoscam quale fuit illud quod expertus sum, vos obedisse mihi in ejus excommunicatione; hoc probem et sciam utrum bono an malo animo expulsistis eum. Expertus sum enim vos fuisse obedientes in ejus abjectione, sed illud experimentum cognoscere volens, scripsi vobis de confirmatione charitatis, quia si nunc in reconciliatione apparueritis charitativi in eum, tunc cognoscam quod non odio, sed charitate libenter eum abjecistis. Experimentum vestri volui cognoscere, probans an in omnibus sitis obedientes, id est an ita nunc obedieritis in recipiendo et consolando, sicut obedistis in ejiciendo et objurgando, vel etiam sicut obedistis emendando illa quae ad ecclesiasticum ordinem [Col. 1015C] pertinent. Moneo vos clementes in eum fieri, sed vos jam in cordibus vestris condonastis ei, quoniam vidistis eum asperam egisse poenitentiam, et cui vos aliquid donastis, et ego illi condonavi. Et vere hoc feci sicut et vos. Nam et ego quod illi donavi, id est condonavi, si quid ei donavi, hoc feci propter vos, quos super eum pie commotos agnovi. Quod tamen de sanctioribus viris intelligitur, non de multitudine carnalium, qui viscera pietatis adhuc non habebant et ideo moventur ad misericordiam. Propter vos qui spirituales estis, pie condoluistis ei, et ego condonavi illi. Et ne irrita videatur hujusmodi condonatio, quae propter amicos facta est, ego in persona Christi hanc feci, id est ac si ipse Christus [Col. 1015D] illi condonaret. Et hoc feci ut non circumveniamur a Satana, id est ne decipiamur ab adversario, ut per unius asperam poenitentiam quam illi imposuimus, faciat eum desperare. Et debemus artes inimici praecavere, quia non ignoramus ejus astutias, quibus nos et illum cogitat perdere. Nam consolatio debet subsequi fratrem delictum flentem, ne diu contristatus et contemptus a charitate Ecclesiae, incipiat desperare de se; et videns qui semper in insidiis est, subtilis diabolus mentem ejus vilem effectum, accedat et suggerat ei, ut vel praesentibus fruatur qui de spe futuri praemii dejectus est, et pereat possessus a diabolo, cui ad hoc poenitentia data erat, ut conversus reformaret se. Notandum quam studiose unitatem cum discipulis servet [Col. 1016A] Apostolus. Dum enim cognovisset eos super hunc fratrem jam misericorditer motos, quia bene egerat poenitentiam, ait: Cui aliquid donatis et ego; ac si diceret: A bono vestro non dissentio, meum, quidquid ipsi fecistis. Atque mox subdidit, Et ego si quid donavi, propter vos. Ac si diceret Vestris actibus bonum addidi, quidquid propter vos misericorditer feci. Vestra ergo est utilitas bonitas mea, mea est utilitas bonitas vestra. Qui ipsam mox compagem cordium, in qua sic tenetur, adjungens, subdidit: In persona Christi. Cui velut si dicere praesumamus, quare te ita caute discipulis copulas, quare vel te illorum, vel illos tuis actionibus tam sollicita mente conformas, illico subjunxit: Ut non circumveniamur a Satana. Ideo enim [Col. 1016B] tanta humilitate voluntati eorum in parcendo se sociat, quia sollicito Providentiae oculo attendit, quod plerumque dum alter donat, alter irascitur, et quale est jam misericordiae sacrificium, quod cum discordia proximi offertur? Unde recte dicitur: Ut non circumveniamur a Satana, non enim ignoramus cogitationes ejus. Quia videlicet inde in alterius corde rixae malum solet immittere, unde in alterum conspicit pietatis negotium fecisse. Imperfectum enim bonum est quod sic agitur ut quid ex alio latere malum subrepat, non attendatur, nisi forte hoc quod sine cujuspiam scandalo fieri non potest, culpa sit non fecisse. Jure ergo malum discordiae in bona actione sua praecavens Apostolus, ut non circumveniamur, inquit, a Satana. Qui scilicet solet de bonis [Col. 1016C] mala generare, et hoc quod per charitatem agitur, ad discordiam trahere. Potest hoc et de alio sic intelligi. Dixi ut in praedicto poenitentiae confirmetis charitatem, sed hoc libenter debetis propter me facere, quia ego propter vos similia feci. Quia si alicui reo donastis, id est condonastis aliquid culpae, et ego pro vobis similiter feci. Ideoque justum est ut et vos huic pro me ignoscatis. Nam et ego quod donavi si cui aliquod peccatum donavi, propter vos hoc feci, id est precibus vestris annuens. Hoc dicto gravat illos. Quia si magister petentibus donavit discipulis cui voluerunt peccatum, quanto magis obedire debent discipuli magistro, ut ei donent cui rogat ipse? Et ut ratum [Col. 1016D] ei cui donavit, ostenderet apud Deum, ait in persona Christi se donasse quod donavit, id est vice Christi qui ait: «Quorum remiseritis peccata remittuntur eis (Joan. XX) .» Si ergo huic pro quo petierunt Apostolum, ipse pro Christo ignovit, quanto magis illi ignoscendum erat, cui ut donent, et ipse hortatur? Donate, inquit, sicut ego donavi, ne per discordiam circumveniamur a Satana, quoniam si causa vestri non donarem, et vos causa mei, jam inter nos discordia fieret, et mutua charitas deperiret, et sic noster adversarius victor exsultaret. Non enim ignoramus, quam callide mala contra nos incessanter exquirat.
«Cum venissem autem Troadem propter Evangelium Christi, et ostium mihi apertum esset in [Col. 1017A] Domino, non abui requiem spiritui meo, eo quod non invenerim Titum fratrem meum, sed vale faciens eis, profectus sum in Macedoniam. Deo autem gratias, qui semper triumphat nos in Christo Jesu, et odorem notitiae suae manifestat per nos in omni loco, quia Christi bonus odor sumus Deo in his qui salvi fiunt, et in his qui pereunt; aliis quidem odor mortis in mortem, aliis autem odor vitae in vitam. Et ad haec quis tam idoneus? Non enim sumus, sicut plurimi, adulterantes verbum Dei, sed ex sinceritate, sicut ex Deo, coram Deo in Christo loquimur.»
Narrat nunc Corinthiis quae passus sit, et quomodo in cunctis Deo gratias agat, ut sub exemplo sui illos provocet ad certandum. In Asia, inquit, [Col. 1017B] passus sum gravissimam, ut supra dixi, tribulationem. Sed et cum venissem Troadem non quievi. Vel ita: Non solum propter praedictas causas non veni, scilicet ut non veniendo parcerem vobis, et ne tristitiam super tristitiam haberem, sed etiam ideo, quia Titum quem miseram ad vos, ut renuntiaret mihi si essetis correcti, cum Troadem venissem non invem, sicut illic disposueram ideoque nihil sciens de correctione vestra, non potui ad vos venire. Sed et aliis grave damnum incorrectio vestra fecit, quoniam Troadensibus parum proficere sine Tito potui, quem vestra incorrectio detinebat. Sicut enim vestra culpa fuit quod non veni Corinthum; sic quod non profeci in Troade, dum apud vos impeditus moraretur Titus, sine quo non poteram ibi proficere. Et [Col. 1017C] hoc est: Veni, inquit, Troadem, quae prius Troia vocabatur, ut Evangelium Christi in Asia praedicarem. Cumque mihi ostium apertum esset in Domino, id est plurimi credidissent, sive per signa atque virtutes, quae in me operabatur Deus, spes esset fidei nascentis, et in Domino succrescentis, non habui requiem spiritui meo, id est speratam consolationem invenire non potui eo quod Titum non invenerim, sicut ante condixeramus. Ostium enim appellatur aditus vel opportunitas praedicandi, sive quia Deus aperuit corda eorum quibus ille praedicabat; et ut beatus Hieronymus loquitur, cum Apostolus haberet sanctarum scientiam Scripturarum, et sermonis diversarumque linguarum gratiam possideret, divinorum [Col. 1017D] sensuum majestatem non poterat Graeci eloquii digno explicare sermone [Col. 1017D] Locus obscurus. . Habebat ergo Titum interpretem, sicut beatus Petrus Marcum. Et ideo contristatus est, quia praedicationis suae fistulam organumque, per quod Christo caneret, in praesenti non invenerat. Est et alia fortasse probabilior causa, cur Titum abesse doluerit, quia solus non poterat et fideles instruere, et perstrepentibus incredulis repugnare. Quamvis enim quidam eorum aperuissent corda sua, ad suscipiendum Dei verbum, impudentia tamen infidelium non minima exsurgebat in Apostolum zelo credentium. Et haec ab uno impleri non poterant, ut et credentes instrueret, et [Col. 1018A] infidelibus resisteret; ideoque labor erat intolerabilis, cum deesset solatium Titi. Et idcirco recessit inde, valefaciens eis qui crediderant, in quorum scilicet cordibus evangelizanti apertum est ostium. Et hoc est, non habui requiem spiritui meo, id est non potui satisfacere voluntati meae, quia ibi sicut sperabam non inveni Titum, qui ibi necessarius erat, quoniam ipse lingua eorum fortassis expressius uti poterat: sed valefaciens eis qui erant conversi, profectus sum in Macedoniam, si forte vel ibi Titum invenirem, ut haberem interpretationis Evangeliique solatium. Ergo illuc perrexi, et ibi quoque multa pertuli. Sed Deo gratias ago, qui non sinit nos deficere, sed semper triumphat nos in Christo, id est triumphare nos facit. Vel triumphat de nobis, sive [Col. 1018B] triumphum suum per nos agit, et odorem, id est bonam famam notitiae suae per nos ubique spargit. Apostolus multa perpessus adversa, gratias agit Deo in Christo Jesu, quem gentibus praedicabat quod dignum se elegerit triumpho Filii sui. Triumphus Dei est passio martyrum, pro Christi nomine cruoris effusio, et inter tormenta laetitia. Cum enim quis viderit tanta perseverantia stare martyres atque torqueri, et in suis cruciatibus gloriari, odor notitiae Dei disseminatur in gentes, et sibi tacita loquitur cogitatio, quod nisi verum esset Evangelium, nunquam sanguine defenderetur. Hoc etiam est Deum apostolos triumphare in Christo, victores illos facere in fide Christi, ut calcata perfidia, trophaeum habeat fides, dum ex perfidis fiunt fideles, et [Col. 1018C] malevoli non proficiunt in persequendo fideles. Odor autem notitiae Dei per signa et prodigia manifestatur, dum vera esse praedicatio Dei virtutis testimonio comprobatur. Quae scilicet praedicatio per odorem designatur, quia cum Deus non videatur per haec quae visibiliter operatur, in apostolis esse intelligitur, ut veritas doctrinae manifestetur. Sicut enim quaedam res cum non videantur, per odorem tamen agnoscuntur, ita et Deus qui invisibilis est, per evangelicam praedicationem voluit agnosci, quae invisibiliter ad aures, sicut odor ad nares, pervenit. Et notandum quia hucusque locutus est de suis tribulationibus, et cur Corinthum non venerit. Hinc vero incipit se commendare et pseudoapostolos deprimere. [Col. 1018D] Et quidquid nunc dicit de se, totum ab illis est removendum. Odorem, inquit, id est suavem famam notitiae suae manifestat per nos in omni loco, id est ubicunque praedicamus, quia sumus odor Christi bonus et suavis Deo, etsi non ita vobis odor Christi, id est puritas nostrae conversationis Christum redolet, et praedicationis nostrae longe lateque spirat fragrantia. Et sumus odor bonus in his qui salvi fiunt, et in his qui pereunt. Nam quia homines suo arbitrio derelicti sunt, neque enim bonum necessitate faciunt, sed voluntate, ut credentes coronam accipiant, et increduli suppliciis mancipentur; ideo noster odor, qui per se bonus est, virtute eorum [Col. 1019A] et vitio qui suscipiunt, sive non suscipiunt, in vitam transit aut mortem; ut qui crediderint, salvi fiant; et qui non crediderint, pereant. Nec mirum, cum et solis radios tam munda loca excipiant quam immunda, et sic in floribus ut in stercore luceant, nec tamen polluantur inde radii solis. Ita et Christi bonus odor, qui nunquam mutari potest nec suam naturam amittere, credentibus vita est, incredulis mors. Bonus Christi odor, praedicatio veritatis est. Quem odorem in vitam capit, qui Evangelio moribus bonis servit et congruit. Mortem incurrit, cujus ab his quae bene loquitur, vita dissentit. Quae conditio etiam auditores astringit, cum recta praedicatio ab aliis per incredulitatem auditur in mortem, ab aliis per fidem suscipitur in salutem. Bonus, inquit, odor [Col. 1019B] sumus, et horum respectu qui inde salvantur, et horum qui contemnentes pereunt, quia bona intentione facimus. Sive enim consideraveris salvatos praedicatione nostra, sive perditos contemptu ejus, nos tamen Deo semper videmur bonus odor, quoniam ipse videt intentionem nostram, id est quid intendamus dum loquimur, scilicet quia intendimus ut omnes auditores salvi fiant, non ut aliqui ex illis pereant; et idcirco sumus Deo bonus odor. Sed hominibus aliis quidem videmur odor mortis, quia praedicamus crucem, id est ministri mortis aestimamur; aliis autem odor vitae credimur, id est odor spirans vitam per Salvatoris praedicationem. Et utrique fit juxta quod aestimant. Nam quibus aestimamur [Col. 1019C] odor mortis, aestimatio haec vertitur eis in aeternam mortem; et quibus videmur odor vitae, fides eorum ducit eos in vitam aeternam. Haec ita Deus per nos operatur. Et ad haec quis est tam idoneus, ut intelligat quomodo facit Deus miris modis, ut bono odore et boni vivant, et mali moriantur? Paulum apostolum bene agentem, bene viventem, justitiam verbo praedicantem, opere demonstrantem, doctorem mirabilem, fidelem dispensatorem, fama usquequaque disseminabat. Quidam diligebant, quidam invidebant. Illi qui diligebant, bono odore vivebant; illi qui invidebant, bono odore peribant. Ideo percuntibus non malus odor, sed bonus erat. Inde enim magis invidebant, quia tam bona gratia praevalebat. Nemo enim invidet misero. Erat enim gloriosus in [Col. 1019D] praedicatione verbi Dei, et vivens secundum regulam praeceptorum Dei. Et diligebant eum, qui in illo diligebant bonum (quem sequebantur) odorem. Alii autem quanto magis ei invidebant in gloria praedicationis et in vita inculpabili, tanto magis invidia torquebantur et occidebantur bono odore. Quisquis enim invidet gloriosae famae Christi vel alicujus sancti, bono odore moritur; qui autem diligit eam, bono odore vivit. Quia ergo difficile est intelligere, qua ratione quis bono odore pereat, vel quia occultis Dei judiciis, quae in hac vita ab hominibus comprehendi non possunt, agitur ut eodem bono odore alii vivant et alii moriantur, recte dicitur: Et ad haec quis tam idoneus? ac si dicatur: Idonei quidem sumus ad haec consideranda quia fiant, sed idonei [Col. 1020A] non sumus ad haec investiganda cur fiant. Quis est tam idoneus ad haec discutienda, ut inveniat cur ita fiant? Vel quis est tam idoneus ad haec intelligenda, ut cognoscat quomodo bonus odor alios vegetat, et alios necat? Id est quis est idoneus intelligere quam juste fiat quod Dominus ait: «Ego veni ut qui non vident videant, et qui vident caeci fiant?» (Joan. IX.) Ipsa est enim altitudo divitiarum sapientiae Dei, qua facit ex eadem massa, aliud vas in honorem, aliud in contumeliam (Rom. IX) . Vere, inquit, bonus odor sumus Deo, quia non sumus adulterantes verbum Dei, id est falsa illi admiscentes, et pro voluptate, non pro gignenda prole semen verbi fundentes. Vel contra falsos apostolos et contra mercenarios dicit, et ad haec quis tam idoneus? Id est ad [Col. 1020B] haec quae per vos Deus agit, quis est tam idoneus ut vos? Difficile enim dignus praeco virtutum Christi inveniri potest, qui in annuntiandis illis non suam, sed ejus gloriam quaerat; nec sua lucra, sed Dominica cogitet. Et vere nullus praeter nos est ad haec tam idoneus. Non enim sumus adulterantes verbum Dei, sicut plurimi, id est sicut pseudoapostoli et mercenarii, qui vel corrumpunt admistione falsitatis sensum divinae praedicationis, vel ex ea quaerunt voluptatem lucri carnalis, sed ex sinceritate, id est ex sincera intentione, non pro quaestu loquimur, et sicut ex Deo habentes quidquid dicimus, coram Deo loquimur, id est illi soli, et non hominibus placere ex nostra locutione quaerimus; et loquimur in Christo, nunquam excedentes, ut pseudo, qui de [Col. 1020C] legali observantia et saeculi philosophia cum Evangelio Christi loquebantur. Adulter in carnali coitu, non prolem, sed voluptatem quaerit. Et perversus quisque ac vanae gloriae serviens, recte adulterare verbum Dei dicitur, quia per sacrum eloquium non Deo filios gignere, sed suam scientiam desiderat ostentare. Quem enim libido gloriae ad loquendum trahit, voluptati magis quam generationi operam impendit. Adulterare namque verbum Dei, est aut aliter de illo sentire quam est, aut ex eo non spiritales fructus, sed adulterinos foetus quaerere laudis humanae. Ex sinceritate vero loqui, est nihil in eloquio extra quod oportet quaerere. Sicut ex Deo autem loquitur, qui scit non se a se habere, sed ex [Col. 1020D] Deo accepisse quod dicit. Coram Deo vero loquitur, qui in omni quod dicit, non humanos favores appetit, sed omnipotentis Dei praesentiae intendit; nec suam, sed auctoris gloriam requirit. Et in Christo loquitur, cujus sermo totus in Christi veritate persistit ut nec mendax sit, nec aliud quam Christum praedicet. Qui autem scit quidem ex Deo se accepisse quod dicit, et tamen dicendo propriam gloriam quaerit, sicut ex Deo loquitur, sed non coram Deo, quia eum quem cordi suo non proponit, cum praedicat, quasi absentem putat. Sed sancti viri et ex Deo loquuntur, et coram Deo, quia ab eo se sciunt habere, quod dicunt, et ipsum suis sermonibus adesse judicem auditoremque considerant. [Col. 1021A] Potest et mysterium Trinitatis in hujus capituli fine monstrari. Ex Deo, id est ex Spiritu sancto, coram Deo Patre in Christo loquimur.
«Incipimus iterum nosmetipsos commendare? aut nunquid egemus (sicut quidam) commendatitiis epistolis ad vos, aut ex vobis? Epistola nostra vos estis, scripta in cordibus nostris, quae scitur et legitur ab omnibus hominibus, manifestati quoniam epistola estis Christi, ministrata a nobis et scripta non atramento, sed Spiritu Dei vivi, non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus.»
Quia sciebat sinistre accipere eos suam commendationem etiam in prima epistola, quasi suam gloriam quaereret, incipit contra opinionem eorum loqui. [Col. 1021B] Nam pseudoapostoli hoc in eo reprehendebant, quod se commendabat, et quod bona quae Deus in eo posuerat, aliis annuntiabat, atque inde superbum et inani gloriae studentem asserebant. Et propterea nunc ipse demonstrat, quod commendatio sua non ad se commendandum spectet, sed ad illum solum, cujus est minister idoneus, et hoc est quod increpative per interrogationem, vel per ironiam dicit: Incipimus iterum sicut in prima epistola commendare nosmetipsos, non Deum? Incipimus quasi semper in hoc novi, nosipsos rursum commendare, dum dicimus quia Christi bonus odor sumus, etc. Quasi dicat: Commendamus quidem nos et in hac epistola sicut in prima, sed non nosmetipsos, quia in nostra commendatione illum maxime commendamus, [Col. 1021C] ad cujus gloriam cuncta referimus. Non ergo carnaliter, sed spiritualiter nos commendamus ad profectum vestrae salutis, ut hoc de nobis credatis quod est, quia qui de bono male sentit, peccat. Et vobis expedit ut nos cognoscatis, quia tunc dicta nostra libenter suscipietis, et sic ad salutem pervenietis. Ac propterea commendatio vobis potius proficit. Non enim nos propter nos commendamus, sicut pseudoapostoli, qui propriam gloriam et propria lucra quaerentes, seipsos commendant. Aut nunquid egemus commendatitiis epistolis, missis ab aliis fidelibus ad vos, aut ex vobis ad alios sicut quidam, id est sicut pseudo, quos nulla propria virtus aut sapientia commendat? Ipsi enim indigent ut per epistolas [Col. 1021D] commendentur, dum proprii honoris et quaestus causa circueunt ecclesias, non ad tribuendam, sed ad auferendam salutem. Nos vero, quos Deus virtute mirabilium operum et luce sapientiae, quocunque pergamus commendat, non opus habemus ut per epistolas hominum alicubi commendemur. Nam vos estis epistola et commendatio nostra apud homines, hoc est, vestra fides et charitas et omne bonum quod in vobis est, nos reddit commendabiles, quia inde laudamur, quod per nos Deus vobis haec omnia dedit. Epistola enim salutis indicium est. Epistola nostra vos estis, in quibus scientia et vita nostra repraesentatur aliis. Epistola nostra, dico, scripta in cordibus nostris, id est in memoria nostrae mentis posita, quia vos semper in nostro corde [Col. 1022A] retinemus, et sollicitudinem de salute vestra semper habemus, dum peccatorum vestrorum correctionem desideramus, et processum in melius ac perseverantiam in bono vobis semper optamus, quae scilicet epistola scitur et legitur ab omnibus hominibus. Scitur ab omnibus hominibus, id est omnes sciunt quod per nos estis instituti; et legitur, id est in vobis discunt nos imitari. Sicque fit ut scientia et lectione hujus epistolae, id est notitia et consideratione bonae conversationis vestrae, nos efficiamur commendabiles omnibus. Dixi, quia estis epistola nostra, vos dico, manifestati omnibus quoniam epitola Christi estis, ministrata a nobis. Omnibus enim manifestum est, vos Christo per ministerium nostrum credidisse confirmanti doctrinam nostram [Col. 1022B] per virtutes. Et ita principaliter estis epistola Christi, secundario nostra, quia ipse principaliter vos scripsit, nos secundario, id est per ministerium nostrum ipse scripsit in vobis fidem, spem et charitatem ac reliqua bona. Vos estis epistola scripta non atramento, sed spiritu Dei vivi, id est quod estis repraesentatio Christi et nostra, firmiter scriptum est in cordibus nostris, non delebiliter, ut quod atramento scribitur. Non atramento scriptum est, id est non ita ut possit deleri, sicut ea quae atramento scribuntur; sed Spiritu Dei vivi, id est ut aeternaliter et vivaciter in cordibus nostris aut vestris permaneat, sicut ille qui scripsit, vivit et aeternus est. Quoniam aeterna sunt quae nobis promissa sunt, idcirco Dei spiritu qui semper est, dicitur scripta [Col. 1022C] haec epistola. Temporalia autem atramento scribuntur, et quod obliteratur et perdit memoriam. Vel non atramento, id est non tetris notis est scripta, sicut pseudo scribunt, qui haereses interserunt, sed luce Spiritus sancti, non in tabulis lapideis, ut antiqua lex, sed in tabulis cordis carnalibus. Ibi enim in tabulis lapideis digitus Dei (Exod. VIII; Exod. XXXI) , id est Spiritus sanctus, operatus est hic in cordibus hominum. Ibi lex extrinsecus posita est, qua injusti terrerentur; hic intrinsecus data est, qua justificarentur. Illud enim extra hominem scribitur, ut eum forinsecus terrificet, hoc in ipso homine est cum in trinsecus justificet. Carnales vero tabulas cordis dixi, non carnalis prudentiae, sed tanquam viventis, [Col. 1022D] sensumque habentis, in comparatione lapidis qui sine sensu est. Respexit enim ad illud quod Deus per prophetam promiserat: «Auferam cor lapideum de carne vestra, et dabo cor carneum (Ezech. XI) .» Cor namque carneum a corde lapideo voluit vita sentiente discerni, et per vitam sentientem significavit intelligentem. Non ergo propterea dictum est, in tabulis cordis carnalibus ut carnaliter vivatis, qui debetis spiritaliter vivere. Sed quia lapis sine sensu est, cui comparatum est cor durum, cui nisi carni sentienti cor intelligens debuit comparari? quandoquidem ipsum cor lapideum, non significat nisi durissimam voluntatem et adversus Deum omnino inflexibilem. Judaei enim in lapideis tabulis legem acceperunt, ad significandam duritiam cordis eorum [Col. 1023A] erga dilectionem Dei et intelligentiam, quia neque Deum erant amaturi, neque legem ipsam intellecturi. Per lapideas enim tabulas dura et insensibilia corda eorum designata sunt. Per tabulas vero cordis, mentes dilatatae charitatis latitudine. Unde et carnales dicuntur, id est molles et sentientes, et affectum dilectionis vel bene agendi habentes. Caro enim animata sentit, et affectum habet circa illud quod tangit, ut per cor habeamus intellectum, et per carnem dilectionis affectum. Itaque Spiritus sanctus scripsit epistolam nostram in tabulis cordis carnalibus, id est sic in vobis praecepta sua posuit, ut daret vobis facultatem ad intelligendum, et affectum dilectionis ad complendum.
«Fiduciam autem talem habemus per Christum [Col. 1023B] ad Deum (Hebr. IV) , non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est.»
Postquam ostendit quare non eget commendatitiis epistolis, respondet ad illud quod praemiserat, scilicet quia non commendat seipsum, sed Deum a quo habet omnia. Quasi dicat: Diximus quia Deus per nos semper triumphat, et odorem notitiae suae per nos ubique manifestat, et quia Christi bonus odor sumus Deo. Et quod tam fiducialiter haec et his similia loquimur, non ad commendationem nostram facimus, quasi de nostris viribus gloriantes, et ad nos ista referentes, sed talem ac tantam fiduciam habemus, id est referimus ad Deum, a quo nobis bis est datum quidquid boni habemus. Vel ita continuatur [Col. 1023C] ad proximum, Epistola Christi et nostra estis. Sed fiduciam dicendi talia, non ad nos, sed ad Deum referimus. Nam ex puritate conscientiae habemus talem fiduciam ad Deum, id est confidimus quod ei placet quia sic loquimur; et habemus eam per Christum mediatorem, per quem nobis haec potestas est data. Sed nihil viribus nostris ascribimus. Habemus enim apud Deum mediatore Christo magnam fiduciam, sed non ita quod simus sufficientes saltem cogitare aliquid boni quod sit a nobis, id est a nostra parte veniens, quasi ex nobis initium habens, sed potius omnis sufficientia nostra ad bene cogitandum et agendum ex Deo nobis est. Et hinc cognoscimus quia nihil sumus, nisi misericordia et [Col. 1023D] gratia Dei regamur. Attendant haec verba, qui putant ex nobis esse fidei coeptum, et ex Deo esse fidei supplementum. Quis enim non videat prius esse cogitare quam credere? Nullus quippe credit aliquid, nisi prius cogitaverit esse credendum. Si ergo non sufficimus cogitare boni aliquid ex nobis, profecto nec credere sufficimus, quod sine cogitatione non possumus; sed sufficientia nostra, qua et credere jucipiamus, ex Deo est. Cogitantes credimus, cogitantes loquimur, cogitantes agimus quidquid agimus. Quod autem attinet et ad pietatis viam et verum Dei cultum non sufficimus vel cogitare aliquid a nobis quasi ex nobisipsis, sed sufficientia nostra ex Deo. Non enim est ex potestate nostra cor nostrum et cogitationes nostrae. Haec idcirco loquitur [Col. 1024A] Apostolus, ut ostendat se suosque socios nihil sua virtute vel prudentia facere, cum utique tam pauci homines et idiotae nunquam sine Dei gratia cooperante totum mundum ad fidem convertere potuissent. Ob hoc etiam ista praemisit, ne quid sibi arrogare videretur, ubi dicturus erat tanto majus se ministerium suscepisse quam Moyses, quanto majus est Novum Testamentum quam Vetus. Nam subjungit:
«Qui et idoneos nos fecit ministros Novi Testamenti, non littera, sed spiritu. Littera enim occidit, spiritus autem vivificat.»
Et incipit se nunc alio modo quam superius commendare, ut et pseudoapostolos deformet, innuens eos esse ministros Veteris Testamenti, dum ostendit se ministrum esse Novi. Sufficientia nostra [Col. 1024B] ex Deo est. Qui et intantum nos sublimavit, ut idoneos ministros Novi Testamenti nos faceret, id est ut per nos scientiae et vitae perfectione decoros ministraret aliis Novum Testamentum. Novus enim liquor in vasa nova mittendus erat (Matth. IX; Marc. II; Luc. V) , unde sine acredine propinaretur. Testamenti dico, existentis non in littera tantum docente; sed in spiritu adjuvante, qui per nos a Deo tribuitur. Non alia nunc intelligitur littera, quam ipse decalogus in illis duabus tabulis scriptus. Spiritus autem intelligi potest lex fidei, quae non scribitur, sed animo continetur. Ideo non in littera, sed in spiritu per nos ministratur Novum Testamentum, quia littera occidit, spiritus autem vivificat. Littera occidit, dum facit scienter peccare, et addit praevaricationem [Col. 1024C] et magis incitat; sed spiritus vivificat, dum facit implere quae jussa sunt. Littera enim prohibens peccatum, non vivificat hominem, sed potius occidit augendo concupiscentiam, et iniquitatem praevaricatione cumulando, nisi liberet gratia per legem fidei, quae est in Christo Jesu, cum diffunditur charitas in corde per Spiritum sanctum. Nam lex quando non adjuvat gratia, praevaricatores facit, et tantummodo in littera est. Accedat ergo ad litteram spiritus, non occidit littera quam vivificat spiritus. Non igitur putemus damnatam vel reprehensam esse litteram, quia dictum est: Littera occidit. Hoc est enim: Littera reos facit. Nam et hac locutione dictum est: «Scientia inflat (I Cor. VIII) .» Quid est, scientia inflat? Scientia damnata est? Absit. Sed quoniam adjunxit: «Charitas vero aedificat (ibid) .» quomodo et nunc adjunxit: Spiritus autem vivificat, dedit intelligi, littera sine spiritu occidit, spiritus vivificat et impleri litteram facit. Si scientia sine charitate inflat, charitas vero cum scientia aedificat. Itaque littera sola prohibens malum et imperans bonum occidit animas eorum, qui praevaricantur illam. Spiritus autem qui per Novi Testamenti gratiam est in cordibus fidelium, vivificat in praesenti animas eorum, justificando illas, et in futuro corpora quoque cum animabus perpetualiter vivere faciet. Vel littera carnaliter intellecta occidit animam. Cavendum est enim, ne figurata locutio ad litteram accipiatur. Cum enim [Col. 1025A] figurate dictum sic accipitur, tanquam proprie dictum sit, carnalitur sapitur. Neque ulla mors animae congruentius appellatur, quam cum id etiam quod in ea bestiis antecellit, hoc est, intelligentia, carni subjicitur sequendo litteram. Qui enim sequitur litteram, translata verba sicut propria tenet; neque illud quod proprio verbo significatur refert ad significationem; sed cum sabbatum audierit, verbi gratia, non intelligit nisi unum diem de septem, qui continuo volumine repetuntur; et cum audierit sacrificium non excedit cogitatione illud, quod fieri de victimis pecorum vel terrenis fructibus solet. Ea demum est miserabilis animae servitus, signa pro rebus accipere, et supra creaturam corpoream oculum mentis ad hauriendum aeternum [Col. 1025B] lumen levare non posse. Spiritus autem vivificat et liberat qui intus docet animam, qualiter ea quae audit, intelligere debeat.
«Quod si ministratio mortis litteris deformata in lapidibus, fuit in gloria, ita ut non possunt intendere filii Israel in faciem Moysi propter gloriam vultus ejus (Exod. XXXIV) , quae evacuatur, quomodo non magis ministratio spiritus erit in gloria? Nam si ministratio damnationis in gloria est, multo magis abundat ministerium justitiae in gloria.»
Nos, inquit, sumus ministri Novi Testamenti, et haec ministratio erit in gloria perenni. Atque hoc probat per minus, id est per Vetus Testamentum quod olim fuit in gloria. Quasi dicat: Nos in [Col. 1025C] spiritu, non littera novum ministramus, ubi per spiritum vivificantur cultores. Quod, id est sed si ministratio mortis, id est lex cujus littera occidit, fuit in gloria Moysi ministro suo, quomodo ministratio spiritus, id est Novum Testamentum quod in spiritu ministratur, et in quo spiritus datur, non multo magis erit vobis in gloria? «Lex quidem sancta et mandatum justum et sanctum et bonum (Rom. VII) .» Et tamen quia de ipso bono interficitur inobediens anima, ubi non adjuvat Dei gratia, ministratio mortis facta est lex in Veteri Testamento propter occidentem litteram, et ministratio vitae facta est gratia in Novo, propter vivificantem spiritum. Distinguitur ergo lex a gratia, eo quod [Col. 1025D] sub illa elidantur elati, sub ista erigantur elisi; et quod illa in tantum bona sit ut bona jubeat, haec in tantum ut bona conferat: illa justitiae faciat auditorem, ista factorem. Et ideo sub illa peccator, insuper etiam praevaricator, amissa excusatione ignorantiae convictus jacet; sub ista vero et parcente, et opitulante, nec qui mala est operatus, exstinguitur; et ut bona operetur, accenditur. Quid ergo mirum est si illa dicta est ministratio mortis, ubi littera occidit, malum prohibendo quod fit, et bonum imperando quod non fit; ista vero dicta est ministratio spiritus, utique vivificantis, nisi ut a praevaricationis morte surgamus, et justitiam non rei legamus in tabulis, sed liberi in cordibus et in moribus habeamus? Ad Judaeos enim dicta [Col. 1026A] est lex ministratio mortis, ad quos et in lapidibus scripta est ad eorum duritiam figurandam, non ad eos qui legem per charitatem implent. Fuit enim litteris deformata, id est evidenter descripta, ut bene posset legi in lapidibus duarum tabularum, ut et patenter agnosceretur, et duritiam cordis eorum convinceret. Et haec ministratio licet esset mortis, id est per Moysen ministrata, quamvis praevaricatoribus esset causa mortis, tamen ita ministro Moysi fuit in gloria, ut filii Israel non possent aciem visus sui intendere in faciem ejus propter gloriam vultus ejus, quam acceperat ex colloquio Domini. Non poterant aspicere splendorem vultus ejus cum descendisset de monte, portans legem in tabulis quas a Domino susceperat, quia et reatus vituli [Col. 1026B] retundebat visum eorum, ne gloriosam justi faciem manifeste conspicerent (Exod. XXXIV.) Ubi et significatum est, quia spiritalem sensum legis non erant visuri. Facies enim Moysi splendida, figuram habebat veritatis, quae figura evacuatur per manifestationem veritatis, id est visibilis gloria legis evacuatur per gloriam Evangelii. Ita enim evacuatur, ut proficiat, sicut infantia evacuatur in juventute, et semen in fructu. Evacuatur ergo Moysi gloria, quoniam omnes umbrae significantes evacuantur, cum res quae significatur, advenerit. Quemadmodum enim scientia quae nunc est, evacuabitur, cum venerit illa quae erit facie ad faciem (I Cor. XIII) ; sic et ista quae umbris tradita erant Judaeis in Veteri Testamento, necesse fuit evacuari revelatione [Col. 1026C] Novi Testamenti. Gloria quam Moyses habuit, evacuatur nunc in ministris illius legis, ne pseudoapostoli qui carnales ejus observantias adhuc praedicant, gloriae Moysi participes fiant. Quandiu enim carnales istae observationes statum habuerunt, ministri earum quamdam gloriam et reverentiam inde habuerunt. At postquam carnali spiritalis observantia successit, gloria ministrorum carnalium evanuit. Sed et in ipso Moyse non semper haec gloria permansit. Itaque si ministratio mortis fuit Moysi in tanta gloria, quomodo non multo magis erit nobis in gloria ministratio spiritus, id est Testamentum novum quod ministramus, in quo fides impetrat spiritum vivificatorem? Erit utique nobis in gloria multo [Col. 1026D] magis quam Vetus fuit Moysi. Splendor enim in facie Moysi tanquam in facie carnali et mortali diuturnus aut aeternus esse non potuit, quia vel morte ablatus est. Splendor autem gloriae Domini nostri Jesu Christi, cujus participes erimus, sempiternus. Nam sicut promissiones Testamenti Veteris fuerunt temporales, id est temporalia bona pollicentes, ita et Moysi gloria temporalis. Et sicut promissiones Testamenti Novi quod per nos ministratur, sunt aeternae, sic et gloriam quam pro ministerio hoc sumus percepturi in Christo, est aeterna. Vere ministratio spiritus erit nobis in maxima et permanenti gloria. Nam si ministratio damnationis, id est lex quae damnat praevaricatores ut statim perimantur, non reservans eos ad poenitentiam, est Moysi in [Col. 1027A] gloria, tunc ministerium justitiae, id est Novum Testamentum quod per nos ministratur, in quo per fidem et Spiritum sanctum datur vera justitia, multo magis abundat in gloria, id est multo abundantiorem gloriam dat nobis ministris suis. Illa enim gloria sicut diximus, temporalis est, haec autem aeterna; illa terrena, haec coelestis. Vel in se ipso habet Novum Testamentum majorem gloriam quam Vetus, quia major gloria est peccatorem justificare quam damnare. Quamvis enim juste damnet, tamen ad laudem magis proficit, si indulgeat ut possit se reus corrigere et ad justitiam resurgere.
«Nam nec glorificatum est, quod claruit in hac parte, propter excellentem gloriam. Si enim quod evacuatur, per gloriam est, multo magis quod [Col. 1027B] manet, in gloria est.»
Vere Novum Testamentum habet majorem gloriam. Nam in ejus comparatione gloria Moysi nec gloria est. Et hoc est: Nam quod claruit, id est facies Moysi quae radium claritatis emisit ut cornuta videretur, nec glorificatum est in hac parte, id est nec gloriam habuit in hac consideratione Novi Testamenti, propter excellentem gloriam quae ibi est. Non est glorificatum, quia non habuit fructum gloriae. Quando enim gloria vultus ejus nulli profuit, sed magis obfuit, licet non suo, sed peccantium vitio, tamen in hac parte gloria non est. Illa autem magis est gloria, quae abundat in gratia, ut purificati homines dono Dei, abstersa mentis caligine, possint videre gloriam Christi. Excellentior enim [Col. 1027C] est Novi Testamenti gloria, in quo gratia supereminet et misericordia. Et ad comparationem gloriae Evangelii obumbratur gloria legis ut nec esse videatur, sicut ortu solis caecatur lumen lucernae, quod antea videbatur magnum habere fulgorem. Vere supereminet gloria Novi. Quia si Vetus Testamentum quod secundum carnales observantias evacuatur, est per gloriam vultus Moysi ministratum et receptum, sine qua non commendaretur; multo magis Novum quod manet, id est cui non succedit aliud, est in gloria. Per gloriam enim Moysi est illud, id est existit suo tempore authenticum. Sed tamen evacuatur secundum figuras in adventu permanentis veritatis. Ideo major est gloria Novi [Col. 1027D] quam Veteris, quia quantum interest inter figuram et veritatem, tantum distat inter gloriam vultus Moysi et gloriam Christi. Sicut enim in vespere stellae gloriosae sunt, oriente autem sole evacuatur earum claritas; ita et Moysi gloria quae prius radiabat, evacuatur apparente gloria Christi. Vel ad ministros referenda est gloria Novi Testamenti. Vere nobis abundat in gloria. Nam quod claruit, id est facies Moysi quae in legislatione claruit, nec glorificatum est, id est nec etiam habuisse gloriam videtur in hac parte, id est respectu hujus nostrae partis, propter excellentem gloriam quam de Novo Testamento habemus et habituri sumus. Sive quod claruit in hac parte praedicta, id est Moyses, qui clarus et gloriosus apparuit in facie, nec glorificatum [Col. 1028A] est quantum ad nos, propter excellentem gloriam quae nobis dabitur. Non hoc de futura Moysi gloria dicitur, sed de illa, quam visus est habere cum descenderet de monte (Exod. XXXIV) . Vere excellentem gloriam ex hoc ministerio consequemur, quia manens est et sine immutatione perduraturum. Nam si illud quod evacuatur, id est quod secundum umbras carnalis intelligentiae vel observationis cessat, est in suo tempore per gloriam Moysi, vel sicut in antiquis codicibus invenitur in gloria fuit, multo magis hoc Novi Testamenti ministerium, quod sine immutatione manet, est in gloria ministris suis.
«Habentes igitur talem spem, multa fiducia utimur: et non sicut Moyses ponebat velamen super [Col. 1028B] faciem suam, ut non intenderent filii Israel in faciem ejus, quod evacuatur (ibid.) . Sed obtusi sunt sensus eorum. Usque in hodiernum enim diem idipsum velamen in lectione Veteris Testamenti manet non revelatum, quoniam in Christo evacuatur. Sed usque in hodiernum diem, cum legitur Moyses, velamen est positum super cor eorum. Cum autem conversus fuerit ad Dominum, auferetur velamen. Dominus autem Spiritus est (Joan. IV) . Ubi autem Spiritus Domini, ibi libertas.»
Quandoquidem ministerium Novi Testamenti erit nobis in permanenti gloria, igitur nos habentes talem spem, id est sperantes quia ex praedicatione nostra percipiemus aeternam et immensam gloriam, multa [Col. 1028C] fiducia utimur in praedicatione, id est tam constanter praedicamus, ut neque minis neque verberibus, nec ullis tormentorum cruciatibus ab annuntiatione veritatis taceamus, et non ita praedicamus, sicut Moyses quando ponebat velamen suum super faciem suam, id est non celamus sensum nostrum sicut Moyses, sed aperte dicimus, quia non praedicamus carnales observantias, sed potius ipsam veritatem et Veteris Testamenti significationem. Qui enim carnales observantias praedicat, velamen ponit super faciem suam, et velamine litterae sensum interiorem operit. Nos vero faciem non velamus, quia vobis aspectum splendoris interioris non negamus, sicut Moyses ponebat velamen carnalium figurarum super [Col. 1028D] faciem suam, id est super claram dictorum suorum spiritalium intelligentiam, ideo ut filii Israel non intenderent in faciem ejus, id est non inspicerent spiritalem sensum ejus, quia non possent sufferre propter suam imbecillitatem et irreligiositatem. Claritas enim vultus Moysi, veritatem novae legis quae per carnales observantias designata est, significavit. Et sicut Judaei tantam illam claritatem non potuerunt pati, nisi mitigaretur eis per oppositionem alicujus velaminis, eodem modo perfectionem vitae vel intelligentiae, quae fuit ibi significata, non sufferret imbecillitas mentis eorum, si eis ipsa veritas Novi Testamenti nudata monstraretur. Ideo per velamen carnalium observationum et promissionum obumbrata est facies veritatis, quae tempore gratiae fuerat [Col. 1029A] revelanda. Si enim dicta Moysi spiritaliter intellexissent, infirmitas eorum ad tantam perfectionem non ascendisset, nec lippiens eorum oculus tantam sapientiae claritatem sustinuisset. Et si ipsa veritas sine velamine fuisset illis ostensa, tanto damnabiliores essent, quanto majorem justitiae perfectionem cognovissent, cum nihil perfectionis in actione tenuissent. Propterea velamine litterae texit illis Moyses faciem spiritalis intelligentiae, ne ad hunc splendorem vultus ejus intenderent, quod velamen evacuatur nunc tempore gratiae, ut interna pulchritudo veritatis quae latuerat, manifestetur. Sed pseudoapostoli qui carnales observantias adhuc praedicant, nolunt ut velamen evacuetur, sed ut veritas semper figuris adumbretur, nec unquam manifestetur. Ideoque [Col. 1029B] suos auditores in umbram ducunt, non veritatis lucem illis ostendunt. Velamen quidem modo per nostras expositiones evacuatur et removetur, sed sensus Judaeorum sunt obtusi, id est hebetati, nec possunt oculis cordis aspicere fulgorem nudae veritatis. Quae obtusio causa infidelitatis accidit. Ideo conversis ad fidem acuitur acies mentis, ut videant splendorem divini luminis. Hebetati sunt oculi sensuum illorum, ne lucem spiritalem videant. Nam usque in hodiernum diem, cum jam manifestata veritas ubique refulget idipsum velamen carnalis intelligentiae manet in lectione Veteris Testamenti, quia cum audiunt legi Scripturam illam, non intelligunt, nisi quod littera foris carnaliter sonat, et ita celatur eis sensus interiorum. Unde et Moyses cum [Col. 1029C] ad eos loqueretur, faciem velabat, significans quia populus ille verba quidem legis cognosceret, sed ejusdem legis claritatem omnino non videret. Facies enim Moysi splendida, sicut dictum est, figuram habebat veritatis, facies Moysi Christum designabat. Sonabat vox Moysi per velum, et facies Moysi non apparebat. Sic et modo Judaeis sonat vox Christi per vocem Scripturarum veterum. Vocem loquentis audiunt, et faciem ejus non vident. Personam ejus gerebat Moyses, et ideo velum ante se ponebat quando loquebatur populo. Idipsum ergo velamen usque hodie manet in lectione Veteris Testamenti, quia quandiu in lege carnalia gaudia et voluptates et terrena bona promitti intelligunt, velamen est positum [Col. 1029D] contra faciem cordis eorum, ne videant in Scripturis Christum. Idipsum velamen quod Moyses posuit, manet adhuc in illa lectione, quia et nunc sicut ante Salvatoris adventum, abscondit eis sensum spiritalem superficies litterae carnaliter intellecta. Velamen dico, non revelatum eis esse velamen quia neque hoc sciunt quod sit velamen, id est neque vel hoc animadvertunt, quod illa litteralis superficies sit velamentum alicujus occulti sensus quem velet intra se. Nihi enim ibi putant debere intelligi, nisi quod littera carnaliter sonat. Nec mirum si velamen adhuc eis manet, ita ut nec intelligant hoc esse velamen absconditae pulchritudinis, quoniam in Christo, id est in fide Christi solummodo evacuatur. Evacuatur namque in Christo non Vetus [Col. 1030A] Testamentum, sed velamen ejus, ut per Christum intelligatur et quasi denudetur, quod sine Christo obscurum atque adopertum est. His quidem qui sunt in Christo, evacuatur velamen. Sed super cor eorum qui in infidelitate perdurant, est usque hodie velamen positum, id est caecitas deprimens rationem eorum, cum legitur Moyses, quia totum carnaliter intelligunt, nec ad spiritalem sensum propter nebulam caecitatis, quam in corde portant, aspicere possunt. Et ita duo illis obsunt ne intelligant, id est velamen lectionis et velamen cordis. Sed cum aliquis eorum fuerit ad Dominum Jesum conversus, mox auferetur ei velamen. Velamen enim aufertur, quando similitudinis et allegoriae cooperimento ablato, veritas nudatur [Col. 1030B] ut possit videri. Velamen quippe auferri, est carnalem scientiam legis evacuari. Conversi namque intentio mutatur de Vetere ad Novum Testamentum ut non jam intendat accipere carnalem, sed spiritalem felicitatem, id est ab intentione qua exspectabatur in regno terreno beatitudo umbratilis et carnalis, ad intentionem qua exspectatur in regno coelesti beatitudo verissima et spiritalis. Et sic aufertur velamen, quo tegebantur utilia legis arcana, dum ab eo qui venit ad Christum, tollitur insipientia et ignorantiae nebula. Sed quid mirum? Dominus enim est spiritus (Joan. IV) , id est Spiritus sanctus Dominus, hoc est suae potestatis, valens perficere quod vult. Ac per hoc quos vult, illuminat; et quos vult, in tenebris ignorantiae deserit. Tanquam proprie videtur [Col. 1030C] Filius vocari Dominus. Sed et Spiritus sanctus hoc loco Dominus vocatur, cum dicit Apostolus: Dominus autem spiritus est. Ne enim quisquam arbitraretur Filium significatum, et propter incorpoream substantiam dictum Spiritum, secutus contexuit: Ubi autem Spiritus Domini, ibi libertas. Dominus ergo est, id est nihil servitutis habens, sed imperiali potentia omnibus dominans Spiritus sanctus. Et ideo sicut Dominus aufert velamen antiquae servitutis ab his qui convertuntur, ipse Spiritus est Dominus. Sed ubicunque est Spiritus Domini, id est idem Spiritus sanctus qui est Spiritus Filii, ibi est mentis libertas, ut remoto servili velamine, possit libere mens veritatem inspicere. Nam quia iste Spiritus [Col. 1030D] est Dominus, et est Spiritus Domini, ideo per hunc Dominus Jesus dedit libertatis legem, non litteris utique scriptam, sed per fidem animis intimatam, non quae visibilia doceat, sed quae invisibilia credi suadeat, quae animus spiritualiter colligat, non quae oculus corporaliter cernat. Sicque per hunc spiritum aufertur velamen carnalis intelligentiae quod est servitutis, et dono spiritalis intelligentiae, tribuitur gratia libertatis. Sed et in actione semper est libertas, ubicunque spiritus iste habitat, quia facit bonum operari non timore poenae, sed amore justitiae. Ignorat enim mens gratiam libertatis, quam ligat servitus timoris. Nam qui idcirco bona facit, quia tormentorum mala metuit, vult non esse quod metuat, ut audenter illicita committat. [Col. 1031A] Sed cum iste spiritus charitatem ubicunque manserit infundat, charitas vero servilem timorem foris mittat, patet quia in quacunque mente spiritus vitae fuerit, ibi mox libertas regnum obtinebit. Origenes, quia nunc sermo Apostoli ad subtiliorem et spiritalem intelligentiam provocat auditores, et vult eos nihil carnale in lege sentire; dicit: Qui vult auferri velamen de corde suo, convertatur ad Dominum, non quasi ad carnem Dominum; est enim et hoc quia verbum caro factum est, sed ad Spiritum Dominum. Si enim quasi ad Spiritum Dominum convertatur, de carnalibus ad spiritalia veniet, et ad libertatem de servitute transibit, ubi enim Spiritus Domini, ibi libertas. His ergo qui de carnali ad spiritalem intelligentiam provocantur, dicitur: [Col. 1031B] Dominus autem Spiritus est, ubi autem Spiritus Domini, ibi libertas. Potest et sic intelligi: Cum quis eorum fuerit conversus ad Dominum, qui est Pater et Filius et Spiritus sanctus, auferetur ei velamen carnalis intelligentiae. Ipse convertetur de carnalitate ad Dominum, qui est ut diximus, individua trinitas. Sed Dominus ad quem convertetur, est Spiritus, id est incorporeus, sicut in Evangelio dicitur de tota hac trinitate: «Spiritus est Deus (Joan. IV) ,» et eos qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adorare. Similiter et hic dicitur quia Dominus est Spiritus, ut animadvertamus quia quisquis ad eum intentionem animi convertit, ut intelligat eum, in spiritu et veritate oportet intelligere, non in carne et umbra, sicut volunt facere qui tenentur [Col. 1031C] sub lege. Dominus est Spiritus, et spiritaliter debet intelligi, atque spiritalem dat intelligentiam. Sed ubi fuerit Spiritus Domini, id est spiritalis gratia charitatis, ibi libertas est et recte intelligendi et recte faciendi.
«Nos vero omnes revelata facie gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transformamur a claritate in claritatem tanquam a Domini Spiritu.»
Illi quidem, quia non conversi sunt ad Dominum, qui Spiritus est, habent velamen super cor. Sed nos omnes, qui libertatem consecuti sumus per Spiritum Domini, revelata facie cordis nostri, id est ab omni velamento erroris detecta mentis intentione, gloriam Domini sumus speculantes, id est [Col. 1031D] per speculum intuentes. Speculantes, enim dictum est per speculum videntes, non de specula prospicientes. Quod in Graeca lingua non est ambiguum. In speculo autem non nisi imago cernitur. Et nos qui sumus imago Dei, speculamur, id est per speculum, hoc est per hanc imaginem suam videmus gloriam Domini. Dum enim diligenter nos ipsos acumine rationis consideramus, ad visionem gloriae ejus cujus imago sumus, quodammodo penetramus, et in eamdem imaginem Dei, per quam speculamur, transformamur, id est transmutamur ad hoc, ut perfecte simus imago Dei. Transformamur, id est de forma in formam mutamur, atque transimus de forma obscura in formam lucidam. Quia et ipsa [Col. 1032A] obscura imago Dei est. Cum enim natura humana a Creatore suo cujus est imago, ab impietate justificatur, a deformi forma, formosam transformatur in formam. Et transformatur a claritate creationis in claritatem justificationis. Atque transformamur tanquam a Spiritu Domini, id est tanquam illi quos Spiritus Domini transformat, et per gratiam suam in melius transmutat. Cum ergo hac transformatione ad perfectum fuerit haec imago renovata, similes Deo erimus, quoniam videbimus eum non per speculum, sed sicuti est (I Joan. III) . Vel quia speculatio solet dici contemplatio, possumus et ita intelligere: Nos omnes revelata cordis facie a legis velamine, quod est umbra futurorum (Hebr. X) , gloriam Domini speculantes, [Col. 1032B] id est per fidem contemplantes, transformamur, id est quotidiano profectu transmutamur, in eamdem imaginem, id est in eamdem similitudinem gloriae Domini, quam contemplamur, ut post mortalitatis hujus tenebras, ad plenum inveniamur similes gloriae ejus. «Scimus enim quia cum apparuerit, similes ei erimus (I Joan. III) .» Transformamur autem a claritate in claritatem, id est euntes ab una clara cognitione in aliam. A claritate fidei in claritatem speciei; a claritate qua filii Dei sumus, in claritatem qua similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (ibid.) . Et ita ducimur a claritate in claritatem tanquam a Domini Spiritu, quia tanta nobis claritas datur, quae sublimitati congruat dantis. Tantum enim claritatis vel gloriae nobis dabitur, [Col. 1032C] quantum dignum est dare Dominum per Spiritum suum.
«Ideo habentes hanc administrationem, juxta quod misericordiam consecuti sumus, non deficimus, sed abdicamus occulta dedecoris, non ambulantes in astutia, neque adulterantes verbum Dei, sed in manifestatione veritatis, commendantes nosmetipsos ad omnem conscientiam hominum coram Deo.»
Hinc ergo conjicere debemus, quanto majora nobis, quam Judaeis superna clementia gratiae suae dona contulerit. Judaei enim cum minor esset gloria vultus Moysi, eam speculari non poterant; nos vero non Moysi gloriam quae inferior est, sed excellentem [Col. 1032D] Salvatoris gloriam visuros nos credimus. Judaei gloriam servi non meruerunt videre, nos autem omnium Domini gloriam sumus visuri. Et ideo nos habentes hanc Domini administrationem, quae nos ad tantam promovet gloriam, et habentes eam juxta quod misericordiam consecuti sumus, id est habentes eam non ex meritis, sed ex Dei misericordia, quae nos abluit et justificavit et ministros suos fecit, non deficimus in pressuris propter spem gloriae quam exspectamus, nec minoratur in nobis animi fortitudo, sed inter adversa constanter adimplemus officium nostrae ministrationis. Non deficimus pro aliquibus adversis, sed abdicamus, id est abnegamus, et procul a nobis removemus occulta dedecoris, [Col. 1033A] id est occultos actus nequitiae, qui dedecus et opprobrium generant, et idcirco fiunt in absconso, ne in publico dedecus suis operariis inferant. «Omnis enim qui male agit, odit lucem (Joan. II) .» Et: «Quae in occulto fiunt ab ipsis, turpe est et dicere (Ephes. V) .» Haec sunt occulta dedecoris, quae prorsus abdicamus. Vel occulta dedecoris sunt, cogitationes alicujus turpis actionis, sive ea quae pravo sensu quis meditatur ad praedicandum, ut auditores fallat. Ad dedecus enim et deformationem ejus proficit, qui subdola mente confingit doctrinam ad decipiendum corda simplicium. Haec contra pseudoapostolos dicuntur, qui non habebant revelatam faciem, nec Testamenti Novi ministrationem; et si tribulatio illis accidisset, mox deficiebant. Et licet [Col. 1033B] exterius faciem religionis ostenderent, interius tamen occulta dedecoris non abdicabant, sed turpia in suis cogitationibus volvebant, et in secretis locis perpetrabant. Nec sumus, inquit, ambulantes in astutia, id est hypocrisi, sicut praedicti pseudoapostoli, qui videntur humiles et religiosi coram hominibus. In astutia enim ambulant, dum occulta sua non detegunt; sed imaginem sanctitatis ostendunt, dum nihil accipiunt, sed famulis suis totum dari permittunt, per quos ad usum suum omnia reditura sciunt, neque sumus adulterantes verbum Dei, sicut illi, id est non praedicamus propter delectationem humanae laudis, vel terreni lucri, nec admistione falsitatis veritatem corrumpimus. Haec perversa non agimus, sed sumus commendantes nosmetipsos in [Col. 1033C] manifestatione veritatis, quia manifestamus veritatem, quae fuerat operta velamine Moysi, et ita commendabiles reddimus nosmetipsos sine comparatione adversariorum. Hoc est dicere: Veritas, quam manifestamus, nos ipsos efficit commendabiles. Et hoc ad omnem conscientiam hominum, ut conscientia eorum qui rationabiliter intelligunt noverit nos libenter a cunctis debere suscipi, qui tam evidenter sperimus veritatem. Et commendatio ista fit coram Deo ad laudem et placitum ejus, qui ad hoc nos commendamus hominibus, ut videant opera nostra bona, et glorificent non nos, sed Patrem nostrum, qui in coelis est (Matth. V) . Vel coram Deo id agimus, quia ipse testis est nos manifestare puram veritatem, [Col. 1033D] cujus oculos nihil latet.
«Quod si etiam opertum est Evangelium nostrum, in his qui pereunt, est opertum in quibus Deus hujus saeculi excaecavit mentes infidelium, ut non fulgeat illuminatio Evangelii gloriae Christi, qui est imago Dei.»
Nos quidem revelata facie praedicamus et veritatem manifestamus. Quod, id est sed si etiam opertum est Evangelium nostrum in his qui pereunt, est opertum, non in his qui salvi fiunt. Infideles enim vel pseudoapostoli praedicationem nostram non intelligunt, fideles autem Deo revelante cognoscunt et intelligunt. Increduli vero, qui in perditionem tendunt, ea quae dicimus videre non possunt, quia velamen erroris et ignorantiae est super cor eorum. In [Col. 1034A] his qui pereunt, id est in corde eorum est opertum velamine caecitatis ipsorum Evangelium nostrae praedicationis. In quibus pereuntibus Deus excaecavit mentes infidelium hujus saeculi. Deus excaecavit mentes infidelium, qui et Filium suum misit dicentem: «In judicium veni, ut, qui non vident, videant, et qui vident, caeci fiant (Joan. IX) .» Excaecavit autem non malitia, sed astutia. Non enim est iniquitas apud eum, cui dicitur: «Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Psal. C) .» Illuminat ergo misericordia, excaecat judicio utique aequissimo, etsi occultissimo. Praecedit enim aliquid occultum in occultis, ubi ipse agat justissimum examen judicii sui, ut quorumdam mentes excaecentur, et quorumdam illuminentur, cui verissime dictum est: «Judicia [Col. 1034B] tua abyssus multa (Psal. XXXV) .» Deus itaque justus mentes infidelium hujus saeculi excaecavit, id est ex toto caecas fecit. Erant enim in Adam quodammodo caecatae, sed non ita quin, si vellent, Creatorem suum intueri possent. Quia vero noluerunt, excaecavit eas Deus, quando lucem Spiritus sancti praesentem subtraxit eis, et splendorem suae visionis occultavit. Sic excaecavit mentes eorum propter infidelitatem. Ac si diceret eis: «Nisi credideritis, non intelligetis (Isa. IX, sec. LXX) .» Et erant hujus saeculi, id est non pertinebant ad aliud saeculum, ubi est perpetua lux et felicitas. Vel Deus hujus saeculi excaecavit mentes infidelium. Idcirco enim Deus quem praedicant apostoli, dicitur Deus hujus saeculi, ne in hoc saeculo, ubi tot mala fiunt, putaretur aliquis [Col. 1034C] alius Deus esse. Non solum enim invisibiles creaturas, sed etiam hoc visibile saeculum regit Deus noster, nullusque Deus est praeter eum, qui et pravorum malitia bene utitur. Qui ad hoc excaecavit mentes infidelium, ut non fulgeat eis illuminatio Evangelii, id est ut non videant fulgorem Evangelii, quod illuminat mentes credentium, nec appareat eis quod Evangelium sit lux, qua fideles illustrantur. Evangelii dico gloriae Christi, quia ibi praedicatur excellentia divinitatis, et gloria resurrectionis ejus, quam nolunt infideles audire. Nam praedicationem contumeliae passionis ejus libenter audiunt. Praedicationem vero gloriae resurrectionis et divinitatis ejus veram esse non credunt. Et hoc est quod non [Col. 1034D] fulget eis illuminatio Evangelii gloriae Christi. Qui est imago Dei, id est omnino per omnia simillimus Patri, sicut ipse dicit: «Qui videt me, videt et Patrem (Joan. XIV) .» Nam qualis est iste, talis est ille. Quantus est ille, tantus et iste. Sicut ille caret initio, sic et iste. Sicut ille est aeternus et incommutabilis, sic et iste. Sicut ille Deus, sic et iste. Sicut ille Creator, sic et iste. Sicut ille scit omnia et potest, sic et iste. Et quod est ille, hoc et iste. Quia ergo iste de illo est, et consubstantialis atque coaeternus et coaequalis est illi ac per omnia similis, recte vocatur ejus imago. Et hanc illius gloriam praedicat Evangelium, cujus illuminatio fulget mentibus credentium incredulis autem justo Dei judicio [Col. 1035A] absconditur. Qui enim oculos ad lucem claudunt, justum est ut eis lux occultetur.
«Non enim nosmetipsos praedicamus, sed Jesum Christum Dominum nostrum, nos autem servos vestros per Jesum. Quoniam Deus, qui dixit de tenebris lucem splendescere (Gen. I) , qui illuxit in cordibus nostris ad illuminationem scientiae claritatis Dei in facie Christi Jesu. Habemus autem thesaurum istum in vasis fictilibus, ut sublimitas sit virtutis Dei, et non ex nobis.»
Neque Evangelium adulteramus, neque nosipsos commendamus in manifestatione veritatis. Quia non praedicamus nosmetipsos, sed Jesum Christum, id est praedicatio nostra non tendit ad gloriam nostram vel lucra, sed ad Christi gloriam, qui est Salvator [Col. 1035B] et Rex suorum, et cujus dominio libenter subjicimur. Non gloriam nostram, sicut pseudoapostoli consueverunt, denuntiamus, ne quis nos dicat propter nosipsos evangelizare, ut gloriosi appareamus, et quaestum nobis de rebus vestris faciamus. Qui enim propria commoda quaerit, non Christum praedicat, sed se, sicut illi qui suo ventri deserviunt. Jesum praedicamus Dominum nostrum esse. Sed nos esse dicimus servos, id est ministros vestros per Jesum, qui nobis praecepit ut vobis serviremus in ministerio praedicationis. Cum simus ministri, dicimus nos propter humilitatem servos, ut appareat quia non ad gloriam nostram praedicamus Evangelium, sed ad claritatem Christi; cui obedimus, dum vobis in [Col. 1035C] ministerio verbi servimus, non propter vestrum meritum, sed propter Domini praeceptum. Nos, inquam, per Jesum hoc facimus, ut vobis in ministerio praedicationis serviamus, quia et Deus per cum majora fecit nobis. Quoniam Deus qui in mundi constitutione dixit, id est verbo suo (quod est fili ejus) fecit de tenebris lucem splendescere, quando dixit: «Fiat lux, et facta est lux (ibid.) ,» ipse est qui illuxit in cordibus nostris. Et qui tunc per verbum suum in mundo corporalem fecit lucem, ipse nunc per idem verbum in nobis spiritalem dedit lucem. Non sine initio semper fuerunt tenebrae, sed coeperunt esse, ex quo confusa moles coeli esse coepit ac terrae, antequam lux ista esset facta, quae illuminaretur, quod sine luce fuerat tenebrosum. Quid autem inconveniens, [Col. 1035D] si mundanae materiae fuerant tenebrosa primordia, ut accedente luce, melius, quod factum est, videretur, et tanquam proficientis, quod postea futurum erat, hoc modo significaretur affectio? Nam sicut suum de tenebris lux visibilis initium sumpsit, ita post tunc lux invisibilis, cui dictum est: «Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. V) .» Et quis hoc fecit, nisi ille qui cum tenebrae essent super abyssum, dixit: «Fiat lux, et facta est lux? (Gen. I.) » Deus ergo est qui in separatione elementorum dixit, id est verbo suo fecit de tenebris lucem splendescere, qui illuxit, id est lumen quod ipse est lucere fecit in cordibus nostris, ad illuminationem scientiae claritatis Dei, id est ad hoc, ut illuminemus alios per [Col. 1036A] scientiam quam habemus de claritate Dei. Haec est enim scientia claritatis ejus, qua scimus ipsum esse lumen quo tenebrae nostrae illuminantur, ut qui aliquando fuimus increduli in ignorantia, id est in tenebris, nunc exhibeamus lumen aliis. Quod enim de tenebris lucem fecit, hoc significavit, quia eos qui in regione dissimilitudinis per ignorantiam abierant, et in tenebris positi erant, illos illuminaret, illis verbum praedicationis committeret. et ita de tenebris lucem splendescere faceret. Illuxit ergo in cordibus nostris, ut et nos luceamus vobis, ad hoc ut percipiatis illuminationem scientiae claritatis Dei in facie, id est in cognitione Christi Jesu, quia per faciem unusquisque cognoscitur. Ipse nostris mentibus illuxit. Sed hunc thesaurum divitiarum aeternae [Col. 1036B] sapientiae habemus in vasis fictilibus, id est in corporibus terrenis et fragilibus. Thesaurus iste est sacramentum Dei in Christo, quod fidelibus erogatur, incredulis autem absconditur. Hunc thesaurum quo alios ditamus, et quo signa frequenter operamur, habemus in vasis fictilibus, id est in terrenis corporibus, per quae ipsi nos infirmamur, qui sanitatem aliis saepe conferimus, ut sublimitas mirabilium operum nostrorum et praedicationis sit virtutis Dei, et non ex nobis, id est appareat esse ex Dei virtute, et non ex nostris viribus. Quod non ita patesceret, si thesaurus iste angelis ad erogandum commissus fuisset. Et idcirco infirmis hominibus est commissus ad dispensandum aliis, ut hujus thesauri sublimitas, [Col. 1036C] id est tanta sapientia, tanta eloquentia, tanta miraculorum ostensio, tanta in tribulationibus constantia, intelligatur esse virtutis Dei, et non ex nobis. Fictilia vasa significant naturae humanae infirmitatem, quae nihil potest, nisi a Deo acceperit virtutem, ut ad laudem suam Deus, per infirma vasa se praedicet, ut gloria illi detur, non homini, qui ex luto fictus est (Gen. II) .
«In omnibus tribulationem patimur, sed non angustiamur. Aporiamur, sed non destituimur. Persecutionem patimur, sed non derelinquimur. Humiliamur, sed non confundimur. Dejicimur, sed non perimus.»
Inde probatur nos esse idoneos ad illuminationem aliorum, et ad erogationem divini thesauri, quia in [Col. 1036D] omnibus locis, vel in omnibus modis tribulationem patimur, sed non in animo angustiamur, id est non tantum opprimimur, ut pusillanimes effecti cedamus. In omnibus tribulationum modis affligimur, quoniam vincula, carceres et verbera et caetera tribulationum genera in corporibus nostris sustinemus. Sed non angustiamur, imo dilatamur ampliori latitudine cordis, ut intus regnet charitas, et spatietur animae libertas, apud se habens thesauri coelestis divitias, quibus et aliorum ditet inopiam. Aporiamur, id est inopiam patimur. Quia πορία Graece dicitur facultas, abundantia, ἀ vero privativum est. Aporiamur, id est sine lucro efficimur; aporia namque est spoliatio omnium bonorum. Aporiamur ergo, id est bonis corporalibus privamur, sed non [Col. 1037A] destituimur, Deo necessaria nobis ministrante. Vel aporiamur, id est laborando sudamus. Nam poros vocamus foramina per quae sudor exit. Et inde aporiatus, id est sudans appellatur. Aporiamur ergo, id est in labore tribulationum desudamus, sed non destituimur a Deo, qui nos confortat ne deficiamus. Sive aporiamur, id est quasi sine poris efficimur, hoc est sine sudore, dum velut frigore constringimur egestatis necessitate. Sed non destituimur a thesauro coelesti, quem habemus in vasis fictilibus. Persecutionem patimur, id est de loco ad locum fugamur, sed non derelinquimur in manus inimicorum, ne satisfaciant sibi de nobis [Col. 1037D] Hic videtur aliquid deesse. . Dejicimur, id est verberibus prosternimur, sed non perimus, id est non mortificamur. Vel non perimus, id est a [Col. 1037B] confessione veritatis et praedicatione non cessamus. Tunc enim fieret nostrum perire, si sicut habent dominium in carne, dominarentur et praedicationi nostrae.
«Semper mortificationem Jesu Christi in corpore nostro circumferentes, ut et vita Jesu manifestetur in corporibus nostris. Semper enim nos qui vivimus, in mortem tradimur propter Jesum, ut et vita Jesu manifestetur in carne nostra mortali. Ergo mors in nobis operatur, vita autem in vobis.»
Quid per singula numeraremus ea quae patimur? Quia semper sumus circumferentes, id est exterius et in aperto ferentes, et ad exemplum aliis ostendentes in corpore nostro mortificationem Jesu, id est [Col. 1037C] quam Jesus pro nobis sustinuit, et nobis sustinendam reliquit. Hanc in nostro corpore semper circumferimus, quoniam ad ejus imitationem assidue carnem mortificamus, ut et aliis exemplum abstinentiae praebeamus. Quod ideo facimus, ut et vita Jesu, sicut nunc mortificatio, id est ut gloriosa immortalitas resurrectionis manifestetur omnibus etiam inimicis in corporibus nostris. Ecce quomodo circumferimus mortificationem Jesu. Quia videlicet nos qui per observationem justitiae intus vivimus, semper tradimur in mortem, id est in pericula mortis propter Jesum, quem praedicamus, vel nos qui vivimus, semper tradimur in mortem, id est cum praesentem vitam habeamus et vivere possimus, nunquam recusamus in mortem tradi propter Dominum [Col. 1037D] nostrum Jesum. Et hoc ideo, ut et vita Jesu, id est quam ipse jam habet ex quo resurrexit, manifestetur cunctis in nostra carne, quae nunc est mortalis. Et quia mortificationem in nostro exteriori homine circumferimus, nec in mortem propter nomen ejus tradi recusamus, ut et vitae ejus participes simus, ergo mors qua quotidie pro Salvatore morimur, non est inutilis, sed operatur magnum quid in nobis, id est vitam perpetuae felicitatis. Sed econtrario vita qua delectamini in terrenis, operatur in nobis, mortem aeternam. Increpative hoc dicitur. Nos huic mundo quotidie morimur, ut Deo vivamus; vos mundo vivitis, ut Deo moriamini. Mors operatur, id [Col. 1038A] est dominium exercet in nobis, vos ad voluptates vitae tenditis.
«Habentes autem eumdem spiritum fidei, sicut scriptum est: Credidi, propter quod locutus sum (Psal. CXV) ; et nos credimus, propter quod et loquimur, scientes quoniam qui suscitavit Jesum, et nos cum Jesu suscitabit, et constituet vobiscum. Omnia enim propter vos, ut gratia abundans per multos in gratiarum actione abundet in gloriam Dei.»
Semper quidem mors in nobis operatur, sed nos fidem Christi propter quam morimur, loqui non cessamus. Et hoc est, nos habentes eumdem spiritum fidei, quem habuerunt prophetae, sicut scriptum est, dicente David: Credidi, propter quod locutus sum; et nos similiter credimus, propter quod et loquimur, [Col. 1038B] id est oris confessione fidem nostram proferimus. Eumdem spiritum fidei habemus. Non ait, scientiam fidei, sed spiritum fidei. Quod propterea dixit, ut intelligeremus quia fides etiam non petita conceditur, ut ei petenti alia concedantur: «Quomodo enim invocabunt in quem non crediderunt? (Rom. X) .» Ergo spiritus gratiae facit ut habeamus fidem, ut per fidem impetremus orando, ut possimus facere quod jubemur. Ipsa vero fides tenuit corda praecedentium, quae replevit corda sequentium. Spiritales quippe illi patres omnipotentem Deum trinitatem ita esse crediderunt, sicut eamdem trinitatem novi patres aperte locuti sunt. Sed et eadem fides incarnationis Christi salvavit eos, qua et nos salvamur, quia sicut nos credimus eum venisse, passum esse, [Col. 1038C] resurrexisse, ita et illi crediderunt venturum, passurum, resurrecturum. Tempora variata sunt, non fides. Habemus enim eumdem spiritum fidei, quem habuerunt illi, sicut scriptum est in eorum libris: Credidi, propter quod locutus sum, id est perfecte credidi. Non enim perfecte credunt qui, quod credunt, loqui nolunt. Ad ipsam enim fidem pertinet etiam illud credere quod dictum est: «Qui me confessus fuerit coram hominibus, confitebor et ego eum coram Patre meo; qui autem me negaverit coram hominibus, negabo eum coram angelis Dei (Matth. X) .» Jure ergo non ait: Credidi et locutus sum; sed propter hoc dicit se locutum, quia credidit. Simul enim credidit, et quod primum loquendo speraret, et quia poenam tacendo timere non deberet. [Col. 1038D] Illi crediderunt, et propterea locuti sunt. Et nos credimus, propter quod et loquimur. Haec vox praecipue martyrum est. Si enim tantummodo credidissent, et non loquerentur, non peterentur. Credendo apprehenderunt vitam, et loquendo invenerunt mortem. Sed mortem, in qua corpus corruptibile seminaretur et incorruptio meteretur. Nullo metu suppliciorum omittimus loqui ea quae credimus, scientes, pro certo, quoniam qui suscitavit Jesum, ipse etiam nos propter confessionem ejus fidei mortuos suscitabit cum Jesu, ponens in eadem gloria, et constituet nos in illa regione viventium, ut ultra non moriamur. Atque vobiscum nos ibi constituet, [Col. 1039A] ut qui unam fidem habemus, in uno regno simus. Nos vobiscum, non vos nobiscum, ut non interiores, sed pares nobis sitis, si volueritis. Et recte de vobis hoc asserimus. Nam omnia propter vos instruendos facimus, id est quidquid loquimur et quidquid patimur, pro salute vestra totum agimus, ut exemplo nostro vos ad similia provocemus, et ad coenam Dei perducamus. Et ita spectant ad vos omnia quae tacimus, ut gratia Dei abundans in nobis abundet per multos, id est per vos, et per alios longe lateque cumuletur, in actione gratiarum, ut semper in adversis et prosperis Deo gratias agatis, vel de nobis illi gratias referatis, qui per nos vobis gratiam suam infundit. Et abundet haec gratia in gloriam Dei, ut ipse glorificetur ab omnibus. Ideo [Col. 1039B] cuncta facimus, ut abundans, id est copiosum Dei munus, quod ipse paratus est omnibus dare, sed non omnes digni sunt accipere, non minuatur per paucos, sed abundet per multos in actione gratiarum in gloriam Dei. Gloria enim Dei est, ut multi referant illi gratias pro multitudine larginui doni gratiae ejus.
«Propter quod non deficimus. Sed licet is, qui foris est noster homo corrumpatur, tamen is qui intus est renovatur de die in diem. Id enim quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis, non contemplantibus nobis quae videntur, sed quae non videntur. Quae enim videntur, temporalia sunt; quae [Col. 1039C] autem non videntur, aeterna sunt.»
Spem beatae resurrectionis habemus, et abundantem gratiam Dei per multos spargere ad gloriam ipsius studemus. Propter quod non deficimus in adversis, sed officium nostrum constanter implemus. Non deficimus, quamvis gravia patiamur. Sed licet is homo noster qui foris est expositus malis, id est corpus, corrumpatur pressuris, plagis, fame, siti, frigore, nuditate, tamen is qui intus est, id est anima munita, ad quam non accedit humanus furor, renovatur in agnitione Dei de die in diem, id est assidue purior efficitur per ignem tribulationis. Vel de die in diem, id est de claritate in claritatem proficiens. Interior homo pro spiritu mentis positus est, [Col. 1039D] exterior autem pro corpore atque mortali vita. Non tamen utrumque horum simul duos homines Apostolus unquam legitur appellasse, sed unum quem Deus totum fecerit, id est et id quod interius est, et id quod exterius. Sed totus iste homo, id est interiore et exteriore sui parte, inveteravit propter peccatum, et poenae mortalitatis addictus est. Renovatur autem nunc secundum interiorem hominem, ubi secundum sui Creatoris imaginem reformatur. In resurrectione vero etiam exterior percipiet coelestis habitudinis dignitatem. Renovatio interioris inchoatur a fide, bonisque moribus augetur, et roboratur de die in diem. Non enim momento uno fit ipsius conversationis renovatio, sicut momento uno fit in baptismo peccatorum remissio. Neque enim vel unum quantulumcunque [Col. 1040A] remanet, quod non remittatur. Sed quemadmodum aliud est carere febribus, aliud ab infirmitate quae feb ibus facta est, revalescere; itemque aliud est infixum telum de corpore demere, aliud vulnus quod eo factum est, secunda curatione sanare: ita prima curatio est causam removere languoris, quod per omnium fit indulgentiam peccatorum; secunda, ipsum sanare languorem, quod fit paulatim proficiendo in renovatione hujus imaginis. Quae duo demonstrantur in psalmo, ubi canitur: «Qui propitiatur omnibus iniquitatibus tuis (Psal. CII) ,» quod fit in baptismo. Et additur: «Qui sanat omnes infirmitates tuas (ibid.) ,» quod fit quotidianis profectibus, cum haec imago magis ac magis renovatur. Nondum enim ex integro est renovata. Renovatur [Col. 1040B] autem quotidie proficiens in sanctitate. dum transfert amorem a temporalibus ad aeterna, a visibilibus ad intelligibilia, a carnalibus ad spiritualia, et ab istis cupiditatem frenare vel munire, atque illorum se charitate alligare diligenter insistit. Corpus vero tanquam homo exterior, quanto est in hac vita diuturnius, magis magisque corrumpitur vel aetate, vel morbo, vel variis afflictionibus, donec veniat ad ultimam, quae ab omnibus mors vocatur. Quia ergo sancti quo exterius deficiunt, eo interius proficiunt, et quo magis exterius adversa tolerant, eo verius lumine interius coruscant, recte dicunt, quia licet is qui foris est noster homo corrumpatur, tamen is qui intus est, de die in diem renovatur. Et ideo, inquiunt, non deficimus in pressuris, quia id tribulationis [Col. 1040C] nostrae, id est exiguum tribulationis quod nunc patimur, quod est in praesenti, id est in hujus vitae tempore, ubi nemo sine afflictionibus est, et est momentaneum, id est parum durans et ad tolerandum leve, operatur in nobis, id est in exteriori nostro sempiternam gloriam, et hoc supra modum, id est supra quantitatem universae tribulationis. Parvis enim laboribus magna merces acquiritur, ut pro humiliatione levis tribulationis supra modum sublimitas aeternae gloriae rependatur. Et ad comparationem aeternitatis, omne quod in praesenti vita patimur, momentaneum est, licet diuturnum esse videatur. Ideo supra modum tribulationis est magnitudo remunerationis, quia si recte censeamus, [Col. 1040D] aeterna requies aeterno labore fuerat emenda, sed Deus misericorditer pro brevissimo labore dat aeter nam requiem, pro brevi despectione sempiternam gloriam. Ideo supra modum. Vel supra modum, id est supra mensuram et comprehensionem humanae rationis, «quia dabitur quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (Isa. LXIV; I Cor. II) .» Operatur nobis in sublimitatem, id est ut sublimemur usque ad angelorum celsitudinem, vel in sublimitate, id est in coelorum altitudine. Et contra momentaneum ac leve tribulationis operatur aeternum pondus pro tribulatione pondus gloriae, ut pro momentaneo aeternum, pro levi pondus, pro tribulatione gloriam accipiamus. Sine fine erit haec gloria, sine fine erit requies [Col. 1041A] ista, sine fine erit haec laetitia, sine fine erit haec remuneratio et incorruptio. Ideoque pro nihilo reputamus quidquid molestiarum in praesenti saeculo toleramus, non contemplantibus, id est non appetentibus vel attendentibus nobis ea quae videntur, id est quae corporeis oculis sunt subjecta, sed ea quae videri corporaliter nequeunt. Nam haec visibilia cito transeunt cum tempore, invisibilia vero permanent sine fine. Sic enim visibilia haec sunt ad invisibilia, quomodo figura ad veritatem. Figura deperit, veritas permanet. Et ideo justi gaudent exire de hoc saeculo.
«Scimus enim quoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, quod aedificationem [Col. 1041B] ex Deo habemus, domum non manufactam, sed aeternam in coelis. Nam et in hoc ingemiscimus, habitationem nostram quae de coelo est, superindui cupientes, si tamen vestiti et non nudi inveniamur. Nam et qui sumus in hoc tabernaculo, ingemiscimus gravati eo quod nolumus exspoliari, sed supervestiri ut absorbeatur quod mortale est a vita. Qui autem efficit nos in hoc ipsum, Deus, qui dedit nobis pignus spiritus.»
Non deficimus in momentaneis et levibus tribulationibus, propter aeternum gloriae pondus quod exspectamus. Nam scimus quoniam si terrestris domus nostra, id est caro quae de terra est, et proclivis ad terrena, et domicilium animae hujus habitationis, [Col. 1041C] in qua habitamus quandiu vivimus, dissolvatur, id est destruatur pro Christo, scimus quod aedificationem, id est beatam mansionem habemus statim ex Deo, scilicet domum aeternam in coelis, non manu fabricatam. sed a Deo praeparatam, vel de temporali et terrena domo expulsi, in aeternam et coelestem recipiamur domum. Praedicatores enim Ecclesiae postquam de corporibus transeunt, nequaquam per morarum spatia, sicut antiqui patres, coelestis patriae perceptione differuntur, sed mox, ut a carnis colligatione exeunt, in coelesti sede requiescunt, sicut in hac sententia demonstratur. Non enim dicitur, habebimus domum aeternam in coelis, sed habemus, quia videlicet protinus habetur [Col. 1041D] illa domus, ex quo ista dissolvitur. Prius autem quam Redemptor noster morte sua humani generis poenam solveret, eos etiam qui coelestis patriae vias sectati sunt, post egressum carnis in ferni claustra tenuerunt, non ut poena quasi peccatores plecteret, sed ut eos in locis remotioribus quiescentes, quia necdum intercessio mediatoris advenerat, ab ingressu regni reatus primae culpae prohiberet. Nunc autem perfecti quique mox in regnum suscipiuntur. Domus aeterna, mansio coelestis est inter angelos, ubi vices temporum non inveniuntur. Supergreditur enim distinctionem et omne spatium aetatis volubile, cui semper inhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII) . Quae domus vocatur aedificatio, quia nunc operibus nostris bonis aedificatur, [Col. 1042A] ut in fine parata inveniatur. Vel domum hanc aeternam in coelis, immortale corpus accipe, in quo resurgentes semper manebimus, cujus forma jam in coelis est in Domini corpore declarata. Domum dico non manu factam, quia corpus animale fit operatione viri et feminae, sed corpus spiritale fiet per spiritum sine humana operatione. Non enim coitu parentum indigebimus ad resurgendum, sicut indiguimus ad nascendum. Aedificabitur autem domus ista divinitus, quando fiet quod Ezechieh praemonstratum est: «Accesserunt, inquit, ossa ad ossa, unumquodque ad juncturam suam, et super ea nervi et carnes accesserunt, et extenta est in eis cutis desuper (Ezech. XXXVII) . Sic aedificabitur absque manu domus animae nostrae, quando corpus nostrum [Col. 1042B] nutu divino in integrum restituetur ex pulvere. Et habebimus domum aeternam in coelis. Nam in hoc ut habeamus eam, ingemiscimus, id est intus recentem semper gemitum habemus, videlicet illam desiderantes, suspiramus et in precibus gemimus ex dilatione tantae quietis et gloriae. Nos dico, cupientes superindui habitationem nostram, quae est in coelo, id est immortalitatis gloriam. Mors enim de terra est, resurrectio de coelis. Tamen hac conditione cupimus eam superindui si vestiti recepto corpore, non inveniamur nudi, id est alieni a promissa gloria. Opus enim est ut anima corpore induta, superinduatur et gloria, quae est immutatio in claritatem. In hoc, id est in consideratione tantae gloriae et desiderio ingemiscimus prae dilatione, et precibus insistimus, [Col. 1042C] quia cupimus super innovationem animae quam jam accepimus, indui nos habitationem nostram, id est dari nobis animae vestem non de terra, id est non corruptibilem, sed de coelo, id est incorruptibilem et impassibilem ad instar coelestium; si tamen in illa resurrectione vestiti corpore, non inveniamur nudi Christo, sed Christum induti. Illis enim solis proderit immortalitas qui, cum fuerint induti corpore, vestiti Christum invenientur, hoc est indumento justitiae circumdati. Nec mirum si idcirco gemimus, quia nondum ad beatitudinem quam desideramus pervenire possumus. Nam etiam de hac minori re gemitum habemus, quia corpore exui mur, ut illuc pervenire queamus. Et hoc est nam [Col. 1042D] qui sumus in hoc tabernaculo, id est in hoc corpore quod est tabernaculum animae, ut in eo militet ad tempus Deo in via praesentis vitae, ingemiscimus gravati sarcina carnis, et ingemiscimus eo quod nolumus exspoliari corpore, sed supervestiri stola immortalitatis, ut absorbeatur quod mortale est a vita, id est ut ab infirmitate ad immortalitatem etiam ipsum corpus sine morte transferatur. Si fieri posset, ita vellemus fieri immortales, ut jam veniret ipsa immortalitas, et modo sicut sumus mutaret nos, ut mortale hoc nostrum a vita absorberetur, non per mortem corpus poneretur, ut in fine iterum sumeretur. Quamvis ergo a malis ad bona transeamus, tamen ipse transitus aliquantulum amarus est propter consortium quoddam animae et [Col. 1043A] corporis, et quamdam in his duobus familiaritatem conglutinationis atque compaginis. Et ideo mortis diem differre conantur etiam illi qui post mortem se beatius credunt esse victuros. Tantam vim habet carnis et animae dulce consortium. «Nemo enim unquam carnem suam odio habuit (Ephes. V) .» Et propterea non vult anima, vel ad tempus ab ejus infirmitate discedere, quamvis eam se sine infirmitate in aeternum recepturam esse confidat. Et aggravamur ergo corruptibili corpore, et ipsius aggravationis causam, non naturam, substantiamque corporis, sed ejus corruptionem scientes, nolumus corpore spoliari, sed ejus immortalitate vestiri, quod et ipsum tunc erit. Sed quia corruptibile non erit, non gravabit. Sub terrena tunica gemimus, ad [Col. 1043B] coelestem festinamus, illam volumus accipere, istam nolumus ponere. Ergo fiet haec injuria tanto illi vestimento coelesti, ut veniat nobis super hos pannos mortalitatis, et corruptionis, ut hoc sit inferius, illud superius; hoc interius, illud exterius? Absit! Non ita volumus supervestiri, ut sub incorruptione maneat corruptio, sed ut absorbeatur mortale a vita, id est ut sine aliqua laesione vita destruat in nobis mortalitatem, ut nusquam sit in nobis aliquid mortale, non infra, non supra; non intra, sed extra. Nos ingemiscimus nolentes spoliari corpore, sed immortale corpus habere. Sed qui efficit, id est qui ex toto facit et format nos in hoc ipsum ut ingemiscamus desiderio incorruptibilis corporis, non [Col. 1043C] homo est, sed Deus qui dedit nobis hujus rei implendae pignus, id est donum sancti Spiritus. Dedit nobis pignus spiritus, id est dedit nobis Spiritum sanctum, qui est nobis pignus et certitudo immortalitatis futurae. Per Spiritum enim quem dedit nobis, facit nos suspirare desiderio incorruptibilis vitae; et certos reddit quod hanc consequemur, cujus jam pignus tenemus.
«Audentes igitur semper, et scientes quoniam, dum sumus in hoc corpore, peregrinamur a Domino. Per fidem enim ambulamus, et non per speciem. Audemus autem et bonam voluntatem, habemus magis peregrinari a corpore, et praesentes esse ad Dominum. Et ideo contendimus, sive absentes, sive praesentes, placere illi.»
[Col. 1043D] Quandoquidem Deus facit nos ingemiscere desiderio immortalium corporum, et dedit nobis pignus hujus rei Spiritum sanctum, igitur semper sumus audentes, id est semper audemus velle corpus deponere, ut ad supernam gloriam perveniamus. Ideo voluntas deponendi corpus vocatur audacia, quoniam res est difficilis et omnibus reformidanda. Propterea sumus audentes ad exuendum corpus, quia sumus scientes quod quandiu sumus in corpore mortali, peregrinamur, id est remoti sumus a Domino, quia non videmus eum, licet ipse sit ubique. Per hoc enim exsules et peregrini sumus ab eo, quia longe projecti a facie contemplationis ejus caecitatis nostrae tenebras in hac valle lacrymarum patimur. Adhuc enim nos antiqua nox gravat, et corruptibilis [Col. 1044A] hujus carnis oculos, quos hostis callidus ad concupiscentiam aperuit, judex justus a contuitu interni sui fulgoris premit. Quisquis enim arbitratur homini vitam istam mortalem adhuc gerenti posse contingere, ut dimoto atque discusso omni nubile phantasiarum corporalium atque carnalium, serenissima incommutabilis luce veritatis potiatur, et mente penitus et consuetudine vitae hujus alienas, illi constanter et indeclinabiliter haereat, nequaquam quid quaerat intelligit. Jure ergo sumus audentes in depositione corporis, ut veniamus ad manifestam visionem sempiterni luminis, quia scimus quod dum sumus in hoc corruptibili corpore, peregrinamur a Domino, id est extranei sumus ab illa patria beatorum, in qua semper Deus sicuti est videtur. [Col. 1044B] Nam per fidem invisibilium ambulamus, id est tendimus ad patriam viventium, in qua Deus apparet et non per speciem, id est non per manifestam divi nitatis ejus contemplationem. Contemplatio quippe merces est fidei, cui mercedi, per fidem corda mundantur, sicut scriptum est: «Fide mundans corda eorum (Act. XV) .» Credenti colligitur meritum, videnti redditur praemium. Qui ergo peregrinatur et per fidem ambulat, nondum est in patria, sed jam est in via. Qui autem non credit, nec in patria est, nec in via. Per fidem enim ambulamus, et non per speciem. Incipitur a fide, ut perveniatur ad speciem. In corpore nunc peregrinamur a Domino et a patria nostra. Sed cum hoc perpendamus audemus, [Col. 1044C] id est cum audacia istud magis eligimus, ut separemur a corpore et praesentemur Domino, ut eum in specie divinitatis suae videamus, et apud eum maneamus. Nollemus enim, si fieri posset, exspoliari, sed immortales fieri, et Domino praesentari, sed cum sine exspoliatione id fieri non possit, audemus optare exspoliari, ut ad Dominum perveniamus, et bonam voluntatem habemus, id est non murmuramus de hoc, sed desideramus id bona voluntate. Audemus, inquam, et bono animo volumus peregrinari, id est removeri a corpore magis quam hic morari, ut et praesentes simus ad Deum, et inhaereamus illi. Non enim satiat animam nisi incorruptibilis gaudii vera et certa aeternitas. Et quia Domino cupimus assistere, ideo contendimus, id est omnibus [Col. 1044D] modis quibus possumus, corde, verbo et opere conamur illi placere, sive nunc absentes, id est in hac vita peregrinantes, sive praesentes, id est in patria manentes. Hoc est, illa nitimur operari, per quae nunc et in futuro illi placeamus. Modo contendimus, quia est pugna. Sed cum absorpta fuerit mors in victoria (I Cor. XV) nulla jam erit pugna, nullusque lapsus, quia nulla corruptio. Et ideo jam non contendemus placere, sed omnino placebimus Domino in regione vivorum.
«Omnes enim nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut referat unusquisque propria corporis, prout gessit, sive bonum, sive malum.»
Et recte dixi praesentes, quia omnes praesentabimur [Col. 1045A] Christo judici, vel merito contendimus ut illi semper placeamus, ne in judicio displicentes damnemur. Nam omnes nos, cujuscunque sexus vel aetatis aut conditionis sumus, oportet, id est necesse est manifestari uniuscujusque cogitationes et verba et opera. Ibi videbitur quis sit unusquisque, modo enim parum dignoscitur. Omnia nostra patebunt ante tribunal, id est ante judiciariam sedem Christi, quando coram Deo judice astabimus. Pro magnitudine potestatis et judicis, magnitudo tribunalis et judicii aestimanda est. Quanto enim major potestas judicis, tanto major terror judicii sit necesse est. Omnes omnino manifestabuntur ante tribunal tanti judicis, ut unusquisque sive justus, sive injustus, ad similitudinem messorum referat, id est reportet [Col. 1045B] illuc propria gesta corporis, prout gessit, id est sicut ipse unumquodque opus fecit, sive bonum, sive malum. Eodem modo et eadem quantitate, qua gessit unusquisque quodlibet opus, recitabit illud judicandum ante tribunal aeterni judicis. Unusquisque referet, propria corporis, id est quae gessit vel cogitavit dum in corpore fuit. Neque enim si quis maligna mente atque impia cogitatione blasphemet, et id nullis membris corporis operetur, ideo non erit reus, quia id non motu corporis gessit, cum hoc per illud tempus gesserit, quo gessit et corpus. Prout gessit mente, lingua vel manu dum esset in corpore, referet unusquisque, etiam parvuli, qui non per seipsos, sed per alios gesserunt. Nam si in illa parva aetate moriuntur, utique judicantur secundum propria [Col. 1045C] gesta corporis, id est secundum ea quae gesserunt dum essent in corpore, quando per corda et ora gestantium crediderunt, vel non crediderunt, quando baptizati vel non baptizati sunt, quando carnem Christi manducaverunt vel non manducaverunt, quando ejus sanguinem biberunt, vel non biberunt. Secundum haec ergo quae in corpore gesserunt, judicantur, non secundum ea quae gesturi erant si diu hic viverent. Neque huic apostolicae sententiae adversantur beneficia, quae pro defunctis commendandis agimus, quia etiam meritum hoc sibi quisque, dum in corpore viveret, comparavit, ut ei possint ista prodesse. Non enim omnibus prosunt. Et quare non prosunt omnibus, nisi propter differentiam [Col. 1045D] vitae quam quisque gessit in corpore? Quibus autem prosunt, aut ad hoc prosunt, ut sit plena remissio, aut certe ut tolerabilior fiat ipsa damnatio.
«Scientes ergo timorem Domini, hominibus suademus, Deo autem manifesti sumus. Spero autem et in conscientiis vestris manifestos nos esse. Non iterum commendamus nos vobis, sed occasionem damus vobis gloriandi pro nobis, ut habeatis ad eos qui in facie gloriantur, et non in corde.»
Et quia coram Christo judice necesse est nos omnes manifestari, ut recipiat unusquisque prout gessit, ergo scientes hoc suademus hominibus timorem Domini, id est suademus illis ut per singula [Col. 1046A] quae nunc faciunt timeant futurum Domini judicium, et desistant a pravis operibus, ne tunc incipiant timere, cum jam non poterunt damnationem evitare. Vel quia necesse est omnes manifestari ante tribunal Christi judicis, ergo scientes timorem Domini, id est scientes quam timendus sit Dominus in suo judicio, qui tamen subtiliter examinaturus est opera et cogitationes singulorum, suademus hominibus ut timeant et provideant sibi, ne in judicium damnationis incurrant. Hominibus quidem hoc suademus, sed manifesti sumus Deo, si aliter agimus quam docemus, id est Deus novit si est in nobis quod aliis suademus, et qua intentione facimus istam suasionem. Deo quidem scimus nos esse manifestos, qui videt occulta nostra; sed spero [Col. 1046B] etiam in conscientiis vestris manifestos non esse. Manifesta erat puritas eorum Corinthiis, quia neque aliquando in adulatione fuerant deprehensi, neque praedicatio eorum displicuerat sanctis, nec ab aliquo illorum quidquam, ut assolet, occulte elicere tentaverant, ut foris simplices turbis apparerent, intus vero dolosi essent. Ideo conscientias eorum pulsat, ut sibimet testes essent de veritate. Ac si aperte verbis aliis dicat: Licet vobis male de nobis locuti sint pestiferi homines, puto tamen quod non recipiat vestra conscientia de nobis aliter suspicari quam novit, nec potestis magis aliis fidem accommodare quam vobismetipsis. Et quia modo se laudare videbatur, subjungit: Non iterum nos commendamus vobis, id est sicut nec in prima epistola nosipsos [Col. 1046C] vobis commendavimus, ut putastis, sic nec in ista nunc nos commendamus, quia per haec quae dicimus, laudem nostram a vobis non quaerimus; sed propter utilitatem vestram damus vobis per haec verba occasionem, id est materiam gloriandi pro nobis contra pseudoapostolos, ut gloriemini quia integram purae veritatis doctrinam a nobis suscepistis, et fallacem praedicationem pseudoapostolorum respuistis. Vel pro nobis, quos Deo placere nostis, gloriemini, ut habeatis occasionem gloriandi ad eos qui in facie gloriantur, et non in corde, id est contra pseudoapostolos, qui per hypocrisim gloriantur de specie pietatis, et non de puritate cordis. Vel in facie, id est in exterioribus, hoc est in carnalibus observantiis gloriantur; et non in corde, id est in [Col. 1046D] spiritualibus, quae fiunt in interiori homine. Pseudoapostoli animos Corinthiorum commovere videbantur in odium Apostoli ut ab eorum cordibus fides apostolica facilius laberetur; et multi jactabant se ab aliis apostolis didicisse qui semper cum Domino fuerant. Ideoque nunc dicit se his dare occasionem, id est rationem, per quam ipsi gloriarentur adversus eos, quoniam apostolus erat, a quo et isti didicerant, sicut et a quibus illi gloriabantur se doctos fuisse. Talis enim gloriatio in facie erat, non in corde, quia de personis gloriabantur, non de veritate.
«Sive enim mente excedimus, Deo; sive sobril sumus, vobis. Charitas enim Christi urget nos, [Col. 1047A] aestimantes hoc, quoniam si unus pro omnibus mortuus est, ergo omnes mortui sunt. Et pro omnibus mortuus est Christus, ut, et qui vivunt, jam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis mortuus est et resurrexit.»
De nobis, inquit, potestis gloriari, quia quidquid agimus, vel honor est Dei, vel utilitas proximi. Sive enim mente excedimus omnia temporalia ut contemplemur aeterna, Deo id facimus, sive sobrii sumus, id est ab illa mentis ebrietate ad communem sensum eximus, hoc vobis fit, id est pro utilitate vestra. Excessus mentis est intentio ad superna, ita ut quodammodo de memoria labantur infima. In hoc mentis excessu fuerunt omnes sancti, quibus arcana Dei mundum istum excedentia revelata sunt. De hoc [Col. 1047B] excessu nunc dicitur: Sive mente excedimus, Deo. Quod enim Apostolus mente excedebat, Deo excedebat. Excedens enim mente omnem humanam fragilitatem, omnem saeculi temporalitatem, omnia quaecunque nascendo et occidendo vanescunt transeuntia, habitabat corde in quadam ineffabili contemplatione quantum poterat, de qua dicit, quod audivit ineffabilia verba quae non licet homini loqui ( infra XII). Itaque si semper manere vellet in eo quod viderat, et loqui non poterat, non levaret alios ut et ipsi videre hoc possent. Descendit ergo pro eorum sublevatione. Et hoc est quod additur: Sive sobrii sumus, vobis. Quid est, sobrii sumus? Sic loquimur, ut capere possitis. Haec agebat [Col. 1047C] Apostolus, et boni rectores agere debent, quia tunc ad alta charitas mirabiliter surgit, cum ad se ima proximorum misericorditer attrahit. et quo benignius descendit ad infima, eo valentius recurrit ad summa. Sobrii, inquit, sumus vobis. Charitas enim Christi urget nos sic agere. Nam charitas Christi, quae sanctorum mentes ad superna sublevat, eas pio moderamine pro fraterna dilectione etiam ad humilitatem condescensionis format. Itaque dicitur: Sive mente excedimus, Deo; sive sobrii sumus vobis. Charitas enim Christi urget nos. Hoc est: Si ea tantum agere vellemus, et ea tantum contemplari, quae mentis excessu intuemur, vobiscum non essemus, sed in supernis tanquam contemptis vobis. Et quando vos ad illa superiora et interiora infirmo [Col. 1047D] passu sequeremini, nisi rursus urgente nos charitate Christi «qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens (Philip. II) » consideraremus nos esse servos, et non ingrati ei a quo accepimus altiora, propter eos qui infirmi sunt, non contemneremus inferiora, et temperaremus nos eis qui non possunt nobiscum videre sublimia? Hoc ergo est, sive mente excedimus, Deo. Ille enim videt quod videmus in mentis excessu, ille solus revelat secreta sua. Vobis autem proficit quando sobrii sumus, id est quando ab illo mentis excessu qui mentem ipsam debriat et a sensu temporalium immutat, ad communem sensum descendimus, ut a vobis intelligi possimus. Charitas [Col. 1048A] Christi nos urget ad vos inclinari, aestimantes hoc, quoniam si unus Christus mortuus est pro omnibus ad vitam praedestinatis, ergo omnes participatione mortis ejus mortui sunt in hoc quod prius erant, id est secundum hoc quod veteris hominis membra fuerunt. Ideo libenter ad eos debemus inclinari, qui jam per baptismum Christo sunt commortui. Vel si unus Christus mortuus est pro omnibus, id est ut omnes vivant, ergo necesse est fieri quia omnes mortui sunt in anima per peccatum, quorum vivificatio quaesita est morte unius qui peccato solus carebat, nec mortis animae particeps esse poterat. Et idcirco nos debemus ad eos instruendos humiliari, pro quibus vivificandis Salvator usque ad mortem dignatus est inclinari. Omnes itaque mortui [Col. 1048B] sunt in peccatis, nemine prorsus excepto, dempta matre Dei, sive originalibus, sive etiam voluntate additis, vel ignorando, vel sciendo, nec faciendo quod justum est. Et pro omnibus mortuis mortuus, est unus Christus, id est nullum habens omnino peccatum, qui solus hostia sufficiens fuit pro peccatis omnium ut qui, per remissionem peccatorum vivunt, jam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis omnibus mortuus est propter peccata nostra, et resurrexit, propter justificationem nostram, ut credentes in eum qui justificat impium (Rom. IV) , ex impietate justificati, tanquam ex morte vivificati, ad primam resurrectionem quae nunc est, pertinere possimus. Non ergo sibi vivat quisque, sed Christo, faciens [Col. 1048C] non suam, sed ipsius voluntatem, ut possit dicere: Vivo autem jam non ego, vivit vero in me Christus, et anima mea illi vivet. Illi utique, non sibi. Debet enim vita humana in se deficere, in Christo proficere, qui mortuus est, ut nos moreremur peccatis; et resurrexit, ut resurgeremus ad opera justitiae. Et quid est aliud non sibi, sed illi vivant, nisi ut non secundum carnem vivant in spe terrenorum et corruptibilium bonorum, sed secundum spiritum in spe resurrectionis, quae jam ex ipsis in Christo facta est? (Galat. II; Psal. XXI.)
«Itaque nos ex hoc neminem novimus secundum carnem. Et si cognovimus secundum carnem Christum, sed nunc jam non novimus.»
Suo more vitam nostram futuram, quae jam in [Col. 1048D] Christo capite nostro resurgente completa est, ita spe certa meditatur Apostolus, tanquam jam adsit praesensque teneatur. Quae utique vita non erit secundum carnem, sicut Christi non est secundum carnem. Carnem hoc loco non ipsam corporis nostri substantiam, sed corruptionem mortalitatemque carnis vult intelligi, quae tunc non erit in nobis sicut jam in Christo non est. Quia, inquit, resurrectio Christi nos resurgere fecit, itaque ex hoc tempore resurrectionis neminem eorum pro quibus Christus mortuus est et resurrexit, et qui jam non sibi vivunt, sed illi, novimus secundum carnem, id est secundum carnis corruptionem propter spem futurae immortalitatis, in cujus exspectatione vivunt, quae in Christo jam non spes, sed res est. Et si cognovimus [Col. 1049A] Christum secundum carnem, id est secundum carnis mortalitatem, cum adhuc moriturus esset, sed, id est tamen jam non novimus, quia illud eis mortale jam induit immortalitatem. Noveramus ergo Christum secundum carnem, id est secundum carnis mortalitatem antequam resurgeret, sed nunc jam non novimus, quia «resurgens a mortuis jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI) .» Nam si Christus secundum haereticos ideo non habuit carnem, quia dixit Apostolus nunc jam non nosse Christum secundum carnem, nec illi habuerunt carnem, de quibus praemisit; itaque nos amodo neminem novimus secundum carnem. Sed quia illorum secum vitam futuram, ut diximus, tanquam praesentem meditabatur, qui resurgentes [Col. 1049B] commutabuntur, amodo, inquit, neminem novimus secundum carnem, id est tam certam spem tenemus futurae nostrae incorruptionis et immortalitatis, ut amodo jam in ipsa notitia gaudeamus.
«Si qua ergo in Christo nova creatura, vetera transierunt, ecce facta sunt omnia nova (Apoc. XXI) . Omnia autem ex Deo, qui nos reconciliavit sibi per Christum, et dedit nobis ministerium reconciliationis. Quoniam quidem Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi, non reputans illis delicta ipsorum, et posuit in nobis verbum reconciliationis. Pro Christo ergo legatione fungimur, tanquam Deo exhortante per nos. Obsecramus pro Christo reconciliamini Deo. Eum, qui non noverat peccatum, pro nobis peccatum fecit, ut nos [Col. 1049C] efficeremur justitia Dei in ipso.»
Et quia Christus jam non est secundum carnem, nec aliquis eorum qui ei vivit, ergo si qua nova creatura, noc est si quis innovatur, esse potest in Christo, nunc patet quod vetera corruptionis transierunt, et ecce facta sunt omnia nova immortalitatis. Quoniam omnes in Christo, etsi nondum re, jam tamen spe immortales sumus, vetera transierunt, et facta sunt omnia nova. Omnis ergo nova creatura, id est populus innovatus per fidem, ut habeat interim in re, quod in spe postea perficiatur, in Christo habet jam quod in se sperat; itaque nunc vetera transierunt secundum spem, quia modo jam non est tempus Veteris Testamenti, quo temporale [Col. 1049D] atque carnale regnum exspectetur a Deo; et facta sunt omnia nova secundum eamdem spem, ut regnum coelorum, ubi nulla erit mors atque corruptio, promissum teneamus. In resurrectione autem mortuorum non jam secundum spem, sed secundum rem; et vetera transibunt, cum inimica novissima destruetur mors; et fient omnia nova, cum corruptibile hoc induerit incorruptionem, et mortale hoc, immortalitatem. Quod jam in Christo factum est, quem secundum rem jam noverat Apostolus, non secundum carnem. Eorum vero pro quibus mortuus est et resurrexit, nondum secundum rem, sed secundum spem neminem noverat secundum carnem. Sed et moraliter vetera, id est veteris hominis vitia transierunt, et facta sunt omnia nova, id est novi [Col. 1050A] hominis opera. Ad veterem quippe hominem pertinet, praesentem mundum quaerere, transitoria ex concupiscentia amare, mentem in superbiam erigere, patientiam non habere, ex dolore malitiae de proximi laesione cogitare, sua indigentibus non dare, ad multiplicandum aliena quaerere, nullum pure propter Deum diligere, inimicitias inimicis reddere, de afflictione proximi gaudere. Cuncta haec vetusti sunt hominis, quae videlicet trahimus de radice corruptionis. Sed qui jam ista exsuperat, et ad praecepta Dominica mentem in benignitate commutat de hoc recte dicitur, quia vetera transierunt, et ecce facta sunt omnia nova. Tunc enim in nostris mentibus nova fiunt, cum a nobis vetusti hominis vitia transierunt. Dixi quia in Christo nova creatura [Col. 1050B] et facta sint omnia nova. Sed tamen ex Deo Patre sunt omnia haec nova, quae vel in moribus, vel in spe, vel in re consistunt. Ex Patre sunt omnia, quae per Christum vel in Christo habemus, quia et ipse Christus ex Patre est. Nihil novitatis est nobis, sed omnia sunt ex Deo, qui ex antiquis inimicis reconciliavit nos sibi per Christum mediatorem. Quia enim creatura humana peccaverat in Deum, nec poenitebat ut reverteretur ad eum, Deus opus suum nolens perire, misit Filium suum, per quem praedicata remissione peccatorum, reconciliaret sibi per ipsum, per quem eos creaverat. Per Christum nos reconciliavit sibi, et dedit nobis ministerium reconciliationis, id est injunxit nobis legationem, ut per orbem discurrentes, ministraremus ubique doctrinam Evangelii, [Col. 1050C] per cujus observantiam omnes Deo reconciliarentur, et in amicitiam revocarentur. Vere per ipsum et per nos dedit hominibus reconciliationem. Quoniam in Christo quidem erat ipse Deus reconcilians sibi mundum, et in nobis posuit verbum reconciliationis. Deus erat in Christo, qui ait: «Pater in me manens, ipse facit opera (Joan. XIV) .» Pater enim est in Filio, quia una est eorum substantia. Deus ergo erat in Christo conversante inter homines reconcilians sibi mundum, id est homines de mundo, pro quibus ipse Christus ait: «Ut mundus credat quia tu me misisti (Joan. XVII) .» Mundus enim in hoc loco non ille intelligitur, qui totus in maligno positus est, sed ille pro quo misit Deus Filium [Col. 1050D] suum (I Joan. V) , ut salvetur mundus per ipsum (Joan. III) , id est Ecclesia per mundi latitudinem fundata. Hunc mundum sibi Deus reconciliavit hoc modo videlicet non reputans illis delicta ipsorum, ut pro his puniret illos, sed tam origii alia quam actualia dimisit omnia in baptismo. In Christo quidem erat per naturam, sed in nobis per gratiam, quia posuit in nobis, id est in interiori nostro verbum, id est praedicationem reconciliationis. Hoc est, per Spiritum sanctum illuminavit corda nostra, et docuit quibus rationibus ei possemus homines reconciliare, convertendo eos ad fidem et poenitentiam et ad bonam operationem. Et quandoquidem post Christum posuit nos reconciliatores, ergo pro Christo, id est vice Christi fungimur legatione Dei. Christus [Col. 1051A] enim proprie fuit legatus Patris, sed nos pro eo fungimur legatione, ut vice ejus praedicemus reconciliationem gentibus. Legatione Dei ad vos fungimur, tanquam Deo vos ad reconciliationem exhortante per nos. Ipse enim in nobis loquitur, et verba ejus sunt ea quae ex ore nostro processerunt, ideoque libenter nobis obtemperare debetis. Et quia vice Christi sumus directi, obsecramus pro Christo, id est tanquam vos Christus obsecret, reconciliamini Deo. Obsecramus vos, id est per omnia sacra adjuramus, ut reconciliemini Deo per poenitentiam, cui per peccatum estis inimici. Nemo enim reconciliatur nisi ex inimicitiis, et nihil inter Deum et homines facit inimicitias nisi peccatum. Plerumque autem homo qui alteri homini [Col. 1051B] irascitur, discordanti sibi reconciliari appetit, sed ire ad satisfaciendum prior erubescit. Pensemus facta veritatis, ut videamus quo jaceat nostrae pravitas actionis. Ecce inter nos et Deum discordiam peccando fecimus, et tamen ad nos Deus suos legatos prior misit, ut nos ipsi, qui peccavimus, ad pacem Dei rogati veniamus. Erubescat ergo humana superbia. Confundatur quisque si non satisfaciat proximo, quando post culpam nostram, ut ei reconciliari debeamus, et ipse qui offensus est, legatis intervenientibus, obsecrat Deus. Quomodo autem ei reconciliaremur, nisi deleretur peccatum, quod inter nos et ipsum erat, et nos ab eo separabat? Proinde cum dixisset Apostolus, obsecramus pro Christo, reconciliamini [Col. 1051C] Deo, quasi diceremus quomodo poterimus reconciliari Deo, subjunxit: Eum, qui non noverat peccatum, id est Christum qui non noverat peccatum per experientiam, licet nosset illud per sapientiam, fecit pro nobis Deus Pater peccatum, id est sacrificium pro peccato. Bene ergo possumus ei reconciliari, qui sanguine Christi sui delet omne peccatum nostrum, si nos illud poenitendo damnemus. Qui videlicet Christus peccatum non novit, quia nunquam peccati delectationem sensit. Sed per sapientiam qua ipse peccatum damnat, novit ipse peccatum, id est novit hoc esse malum, non ergo fecit ipse peccatum, sed eum Deus pro nobis peccatum fecit, hoc est, ut dixi, sacrificium pro peccato. In lege enim peccata vocabantur, [Col. 1051D] sacrificia quae pro peccatis offerebantur. Et eodem modo locutionis appellatur nunc Christus peccatum, quia pro peccato est oblatus. Similitudo etiam carnis peccati, in qua venit, dicta est peccatum. «Misit, inquit, Deus Filium suum in similitudine carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne (Rom. VIII) ,» id est de similitudine carnis peccati, quae ipsius erat, damnavit peccatum in carne peccati, quae nostra est. Eum itaque qui non noverat peccatum, id est Christum, pro nobis peccatum fecit Deus, cui reconciliandi sumus, id est sacrificium pro peccatis, per quod reconciliari valeremus. Ideo fecit eum peccatum, ut nos efficeremur justitia Dei in ipso. Ipse [Col. 1052A] ergo peccatum, ut nos justitia, nec nostra, sed Dei; nec in nobis, sed in ipso, sicut ipse peccatum non suum, sed nostrum; nec in se, sed in nobis constitutum similitudine carnis peccati, in qua crucifixus est. Haec est illa justitia Dei, non qua ipse justus est, sed qua nos ab eo justificati sumus. Ut efficeremur, inquit, non solum justi, sed etiam justitia, id est ut per nos alii fiant justi. Efficeremur justitia Dei in ipso, id est in ejus corpore, quod est Ecclesia, cui ipse est caput (Colos. I) .
«Adjuvantes autem exhortamur ne in vacuum gratiam Dei recipiatis. Ait enim: Tempore accepto exaudivi te, et in die salutis adjuvi te [Col. 1052B] (Isa. XLIX) . Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis.»
Deus per Christum pro peccatis nostris immolatum reconciliat vos sibi. Sed nos adjuvamus opus reconciliationis hujus. Dei enim sumus adjutores. Nos ministerio praedicationis nostrae adjuvantes beneficium divinae operationis, exhortamur vos ne in vacuum gratiam Dei recipiatis, quam vobis offert. Gratia Dei est remissio peccatorum. Quam in vacuum recipit, quisquis in bonis operibus se postea non exercet. Gratia Dei est facultas bene concessa divinitus homini, de qua dicitur: «Sine me nihil potestis facere (Joan. XV) .» Quam in vacuum recipit, qui cum Dei gratia non laborat, nec adjungit studium suum, ut possit Dei [Col. 1052C] praecepta ipso adjutore implere. In vacuum, id est in hoc ut sit eis res vacua, recipit hanc gratiam, qui bonis operibus eam implere non satagit. Sed nos bene cum auxilio gratiae agendum vos exhortamur ne per desidiam vestram in vacuum eam recepisse inveniamini. Et hoc facimus, ut dictum est, adjuvantes opus coelestis gratiae et reconciliationis, vel adjuvantes vosipsos nostris meritis et orationibus atque sermonibus. Sive ita: Nos praedictis causis et rationibus vos adjuvantes, id est ad reconciliationem provocantes, exhortamur ne in vacuum gratiam Dei recipiatis, id est ne falsis apostolis credentes, ita recipiatis et intelligatis baptismum et fidem, quam suscepistis, ut eat in vacuum, id est transeat vobis in rem [Col. 1052D] vacuam et omni plenitudine utilitatis privatam. Illi enim qui putant solam fidem Christi sine carnali observantia legis non sufficere ad justitiam et salutem aeternam, gratiam Dei, id est fidem ipsam intelligunt quasi rem vacuam, id est non refertam innocentia et omnium virtutum perfectione. Et sicut hanc fidei gratiam putant vacuam, sic fit eis vacua, quia per eam nec remissionem peccatorum, nec aliquam gratiam consequuntur. Sed vos eam nolite recipere sic, nolite sic de ea sentire, ut vobis eat in vacuum, id est ut fiat omni commodo vestro vacua. Vere non debetis eam putare vacuam nec vobis facere vacuam, quia non est vacua, sed bonis operibus referta. Nam ipse Deus qui gratiam [Col. 1053A] istam humano generi offert, ait in Isaia (cap. XLIX) : Tempore accepto, id est tempore quod est mihi vel hominibus acceptum, exaudivi te orantem pro peccatis tuis. Non est ergo vacua haec gratia, in cujus tempore Deus orantes exaudit. Quod tempus est hominibus gratum, et cum omni amplexu cordis acceptum. Plus enim est acceptum quam acceptabile, quoniam acceptabile dicitur, quod est habile ut recipiatur; acceptum vero, quod jam mentis devotione receptum est. Et postquam hoc tempus tibi fuerit acceptum, id est postquam hoc susceperis, exaudit Deus preces tuas, quas tempore legis non exaudiebat. Tempore, inquit, accepto, id est tempore gratiae, quod accepisti veniens ad fidem, exaudivi te deprecantem pro remissione [Col. 1053B] culparum tuarum, et in die salutis, id est in hoc eodem tempore gratiae, quo vera salus de coelo ad homines venit, et lux fidei, atque justitiae tenebras infidelitatis atque peccatorum effugavit, adjuvi te de assecutione virtutum. Lex autem non adjuvabat, sed tantum praecipiebat. Sub gratia vero Deus nos, inquit, adjuvat, ut bona quae praecipit facere valeamus. Nam ideo adjuvi te, quia ipse liberum in nobis arbitrium restituit, et ex libero arbitrio nostro laboramus, et divina gratia adjuvante potentes efficimur, sine qua nihil facere possemus. Hoc Deus Ecclesiae de gentibus per prophetam dixit: Tempore accepto exaudivi te, et in die salutis adjuvi te, hoc eidem Ecclesiae [Col. 1053C] de gentibus conversae replicat nunc Apostolus, et exponendo subjungit: Ecce, id est non ultra differtur illud tempus, sed nunc praesentialiter est tempus acceptabile, quod omnes gratanter accipere debent, ut et ipsi fiant Deo acceptabiles; et ecce nunc praesentialiter est dies salutis, id est lucidum tempus gratiae, in quo per bona opera possint homines aeternam promereri salutem. Ex quo enim Salvator in carne apparuit, semper est acceptabile tempus, et dies salutis usque ad finem saeculi. Unicuique tamen finitur hoc tempus in hora obitus sui. Dies enim salutis per Christi gratiam est vita praesens, quoniam apta est ad bene operandum; et concludentur nocte judicii, in qua nemo poterit operari. Et ideo adesse tempus dicit Apostolus, [Col. 1053D] quo possint ad indulgentiam proficere peccatores; diem adesse dicit, quo morbis mortalibus animarum possit adhiberi medicina salutis. Sequitur:
«Nemini dantes ullam offensionem, ut non vituperetur ministerium nostrum (I Cor. IV) . Sed in omnibus exhibeamus nosmetipsos sicut Dei ministros, in multa patientia, in tribulationibus, in necessitatibus, in angustiis, in plagis, in carceribus, in seditionibus, in laboribus, in vigiliis, in jejuniis, in castitate, in scientia, in longanimitate, in suavitate, in Spiritu sancto, in charitate non ficta, in verbo veritatis, in virtute Dei.»
Exhortati sumus vos ne in vacuum gratiam Dei [Col. 1054A] recipiatis, et exhortamur ut nemini sitis dantes ullam offensionem. Cavete ne malo exemplo vestro seu verbo pravo detis alicui fratrum ullam offensionem, id est ne faciatis eum offendere, ut cadat per vos in peccatum; ne sitis ei offendiculum, ut exemplo pravitatis vestrae offendat corruens in nequitiam, vel ne offendatis eum, id est ne conturbetis et irasci faciatis eum. Idcirco videte ne male vivendo vel loquendo praeparetis offensionem ulli proximorum, ne propter vos vituperetur ministerium nostrae praedicationis, qui vos docuimus qualiter agere debeatis. Qui enim vos male agere viderint, putabunt nos ita docuisse, et incipient nostram doctrinam vituperare. Non detis, inquam, ulli offensionem, sed potius exhibeamus nosmetipsos in [Col. 1054B] omnibus et vos sicut Dei ministros. Ut melius exhortetur eos, conjungit se illis, ac velut seipsum admonet, quia infirmitatem illorum quasi suam aestimat; et si profecerint, profectus illorum ipsius erit. Exhibeamus, inquit, id est offeramus Deo, nosmetipsos, id est me et vos. Ut ergo unusquisque seipsum exhibeat, exhibeamus, id est offeramus et demonstremus nos in omnibus sicut Dei ministros. Ac si dicat: Non vos admoneo ut omnes sitis apostoli, vel ministerium praedicationis assumatis, sed ut sitis sicut ministri Dei, id est in omnibus ministros divinae praedicationis imitemini, ut similitudo religiosae conversationis eorum exprimatur in vobis. Et si non omnes sumus ministri, omnes tamen sicut ministros Dei nosipsos [Col. 1054C] exhibeamus, ut, sicut illi vivunt, ita et nos vivamus. Et hoc faciamus in patientia, quae sit multa, id est sustinens multa, et neque murmurans contra Deum, neque indignans contra hominem qui mala intulerit. Haec ita generaliter omnibus dicuntur Christianis. Specialiter vero ministris evangelicae praedicationis hoc modo possunt dici: Nos qui alios exhortamur ne in vacuum gratiam Dei recipiant, ita conversationem nostram cauta circumspectione custodiamus, ut nemini simus dantes ullam offensionem, id est nosipsi faciamus quae aliis facienda suademus; non faciamus quae prohibemus, ne si aliter docere et aliter facere visi fuerimus, exemplo nostro caeteros [Col. 1054D] offendere faciamus. Infirmus enim quisque plus attendit facta praelati sui quam verba, et putat sibi licere quidquid illum viderit agere. Et ita praelatus qui male vivit, licet bene doceat, offensionem subditis parat. Nemini ergo simus dantes ullam offensionem, ut non vituperetur ministerium nostrum. Vituperabitur enim, et linguis obtrectantium lacerabitur, non si fecerimus mala solum quae improbamus, sed etiam si non fecerimus bona quae docemus. Neminem offendamus, sed in omnibus verbis et actibus nostris exhibeamus nosmetipsos sicut decet Dei ministros, id est ut ex operibus nostris homines Deum glorificent, et nos intus Deo placeamus. Et id faciamus in multa patientia, per quam et indisciplinatos mores fratrum [Col. 1055A] tolerando paulatim corrigamus, et infidelium persecutiones fortiter sustineamus. Nam subsequenter ostenditur per partes, quam multa debeat esse ista patientia. Nec solum ministris, id est praelatis Ecclesiae jubentur ista, sed et subjectis, ut praemisimus, qui similes in moribus debent esse bonis ministris. Multam, inquit, patientiam habeamus in tribulationibus, id est in pressuris et vexationibus, quae nobis inferentur a pravis hominibus, in necessitatibus, id est in egestatibus cibi vel potus vel indumenti; in angustiis, id est in sollicitudinibus et curis animi, atque timore poenarum, unde mens angustiatur; in plagis, id est in verberibus sicut est virgarum caesio; in carceribus, id est in tenebrosis et fetentibus locis reclusi; in seditionibus, id est in [Col. 1055B] commotionibus populi contra nos. Si populus contra nos insurgat, et cum quodam tumultu conetur nos a bono opere revocare, nos patienter feramus, et a bono non separemur. Sed et in laboribus habeamus patientiam, id est si pravi homines longis itineribus aut gravibus operibus nos laborare cogunt, vel si labore manuum nostrarum nobis victum quaesierimus. Et in vigiliis, id est si necesse fuerit nos vigilare, ut per noctem operemur unde vivamus, vel in vigiliis ad psallendum et orandum. Atque in jejuniis, quae vel sponte facimus, vel indigentia facere coegerit, aut quaelibet necessitas. In his omnibus patientiam teneamus, et nos ut Dei ministros exhibeamus. Ministri enim sunt, quicunque bene operantur, quia Deo ministrant, id est deserviunt. [Col. 1055C] Excepto igitur praedicationis officio et altaris ministerio, omnes agnoscamus nos esse Dei ministros, ut tanti Domini famulos, exhibeamus nos idoneos in castitate mentis et corporis, et in scientia, ne, fatuis virginibus similes, amittamus per imprudentiam meritum castitatis (Matth. XXV) . Habeamus ergo scientiam Scripturarum, vel scientiam qua prudenter agere bona sciamus et mala respuere. Et ut ministros Dei nos exhibeamus in longanimitate, id est in longa animi exspectatione, qua patienter usque in finem perseveremus, adversa praesentis vitae ferendo et gaudia sequentis vitae sperando. Et in suavitate, ne per rancorem animi efficiamur illis asperi, a quibus longanimiter mala [Col. 1055D] toleramus, sed per dulcedinem mentis simus illis suaves et blandi, ut nec verbo nec opere nostro illis vel aliis generemus asperitatem amaritudinis. Et in Spiritu sancto, ut omnia benigne et sincere faciamus, sicut Spiritus sanctus docet. Et in charitate non ficta ut affectum dilectionis non tantum in vultu et verbo, sed etiam in corde habeamus, ne simus de illis, «Qui loquuntur pacem cum proximo suo, mala autem in cordibus eorum (Psal. XXVII) .» Atque in verbo veritatis praedicando vel loquendo, ut habeat puram veritatem sine falsitatis admistione vel praedicatio nostra vel locutio. Et in virtute Dei ut non nostris viribus, sed dono virtutis divinae credamus non posse quidquid boni poterimus agere. Omnia haec in Apostolo maxime praefulgebant, et in talibus [Col. 1056A] ducebatur ejus conversatio, qui nunc secum hortatur ministros Evangelii et omnes Christi servos, ut taliter vivere studeant. Fervens enim Dei amor facile tolerat omnes adversitates, et assequitur omnes virtutes. Adhuc autem subjungit Apostolus in admonitione:
«Per arma justitiae a dextris et a sinistris, per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam, ut seductores, et veraces: sicut qui ignoti et cogniti; quasi morientes, et ecce vivimus: ut castigati, et non mortificati; quasi tristes, semper autem gaudentes; sicut egentes, multos autem locupletantes; tanquam nihil habentes, et omnia possidentes.»
Exhibeamus, inquit, nosipsos ut Dei ministros per arma justitiae, quibus regnum peccati debellemus, id est per virtutes vitiis contrarias, ut humilitas [Col. 1056B] dejiciat superbiam, largitas exstirpet avaritiam, benevolentia invidiam, et sic caeterae virtutes destruant opposita sibi vitia. Virtutes enim sunt arma justitiae, quibus muniri debemus a dextris et a sinistris, id est a parte prosperorum et a parte adversorum, ut, contra prospera et adversa virtutum armis semper muniti, nec prosperis elevemur, nec adversis perturbemur, nec blandis ad voluptatem demulceamur, nec asperis ad desperationem premamur. Et audite quae sint dextra et sinistra, id est prospera et adversa. Per gloriam et ignobilitatem, etc., usque, Tanquam nihil habentes, et omnia possidentes. Dextra enim justorum sunt gloria, bona fama, et quod veraces sunt, quod cognoscuntur, quod vivunt, [Col. 1056C] quod non mortificantur, quod gaudent, quod multos ditant, quod omnia possident. Sinistra vero, quod ignobiles et infames habentur, quod seductores putantur, quod ignorantur, quod moriuntur, quod castigantur, quod contristantur, quod egent, quod nihil habere videntur. Sed milites Christi per arma justitiae a dextris et a sinistris muniti debent incedere, ut, hinc et inde diabolum expugnantes, et in prosperis timeant, et in adversis confidant. Exhibeamus ergo nos ut Dei ministros per gloriam et ignobilitatem, id est quando in gloria et veneratione apud homines erimus, non inde extollamur; et quando nos judicabunt esse ignobiles atque contemptibiles, non inde frangamur. Eodem modo agamus per infamiam et bonam famam, id est si falso [Col. 1056D] infamamur de aliquo crimine, vel si bonam famam habemus de religiosa conversatione, utrumque per patientiam aequanimiter ducamus, ut nos nec detrahentes dejiciant, nec laudantes extollant, quia contingit nonnunquam utrosque mentiri Item exhibeamus nos ut seductores et veraces, id est ad viam veritatis adducamus eos qui errant, ut caeteri qui in errore perseverant, judicent nos esse seductores, cum simus veraces. Si enim seducere, aliunde aliquem ad aliud persuadendo ducere est, quaerendum est unde et quo. Si a malo ad bonum, bonus seductor est, unde et Jeremias ait: «Seduxisti me, Domine, et seductus sum (Jer. XX) . Si autem quis aliquem seducendo ducat a bono ad malum, malus seductor est. In hanc ergo partem, qua seducuntur [Col. 1057A] homines a malo ad bonum utinam omnes seductores et vocemur et simus. Sed infideles aut quilibet errantes vocabunt nos malos seductores, si quos poterimus, ex sociis eorum ad fidem et religiosam conversationem attraxerimus. Erimus enim veraces et vera docentes, sed illi putabunt nos esse fallaces, et falsitate alios seducentes. Nos dico apud alios habiti sicut qui sunt a Deo ignoti, id est reprobati, et apud alios a Deo cogniti, id est approbati. Vel ita sumus sicut illi qui sunt ignoti, quia infideles et superbi non dignantur nos aspicere et agnoscere, vel agnitos abjiciunt, et tamen fideles et religiosi nos agnoscunt. Et tormentis sumus quasi morientes, quia tandiu torquemur ab impiis donec credamur esse mortui, et ecce Deo liberante vivimus, quoniam eripimur [Col. 1057B] a morte et restituimur vitae. Sumus enim ut castigati quia infideles putant se nos duris verberibus ac minis castigasse, ne ulterius novam religionem praedicemus; et non sumus mortificati, quia nec corporis nec animae necem ab illis pertulimus. Corpus enim nostrum adhuc vivit, anima quoque vitam non amisit, quia infidelibus non cessit, ut a praedicatione vel confessione veritatis sileret. Etsi multi martyres occiduntur, Ecclesia tamen non moritur. Atque electi Dei dum super se exterius rapti in altum animum figunt, quaeque in hac vita patiuntur, quasi longe infra labentia a se aliena aspiciunt, et (ut ita dixerim) dum mente extra carnem fieri decertant, pene ipsa quae tolerant, ignorant. Haec autem de se suique similibus ita loquitur Apostolus, [Col. 1057C] ut omnes fideles ad ea toleranda vel agenda exhortetur. Ac si discipulis dicat: Nos qui magistri sumus, ita vivimus; vos autem qui nos imitari debetis, exemplum nostrae conversationis insequimini. Qui et adjungit: quasi tristes, subaudi, foris apparemus, propter molestias tribulationum quas patimur, sed semper sumus gaudentes intus propter spem futurae remunerationis. Non solum enim non contristamur in adversis, sed etiam gaudemus, et hoc semper. Et sumus sicut egentes, quia nihil in praesenti saeculo videmur habere, sed tamen multos sumus locupletantes, quia spiritales divitias largimur credentibus. Sumus enim tanquam penitus nihil habentes, quia nihil proprium carnaliter habemus, etiam omnia [Col. 1057D] possidemus, id est non solum pecunias, sed etiam ipsos pecuniarum dominos, qui se nobis tradunt, et res suas ad pedes nostros ponunt. Similiter et vos, licet in adversis quasi tristes appareatis, semper tamen per spem intus gaudete. Et si habetis divitias, estote quasi egentes, quamvis non sitis egentes, id est in spiritu pauperes estote, sed multos eleemosynarum vestrarum beneficiis locupletare curate. Estote tanquam nihil habentes, id est mentis despectu cuncta quae habetis pro nihilo ducentes, et tali cogitatione sitis omnia vestra possidentes quia tunc mens vestra per haec non tenebitur in imis. Sed et quilibet sancti pauperes omnia possident, etiam temporalia, quoniam nihil deest timentibus Deum. Apostoli vero cum nihil habere viderentur, in hoc [Col. 1058A] erant omnia possidentes, quod cum essent principes Ecclesiarum, habebant potestatem sumendi ex rebus subjectorum quaecunque sibi forent necessaria (Matth. X; Marc. VI; Luc. IX) . Notandum autem quia in his quae sunt adversa, dictum est, quasi, ut, sicut, tanquam; in his vero quae sunt prospera, non est dictum. Ait enim: Quasi tristes, semper autem gaudentes, etc. Tristitia nostra habet, quasi; gaudium autem nostrum non habet quasi; quia spes qua gaudemus, certa est. Tristitia vero nostra quasi, habet, quia in somniis transit. Qui somnium judicat, addit quasi. Quasi sedebam, quasi loquebar, quasi prandebam, quasi equitabam, quasi disputabam. Totum quasi, quia cum evigilaverit, non invenit quod videbat. Quasi thesaurum inveneram, [Col. 1058B] dicit mendicus. Si quasi non esset, mendicus non esset. Sed quia quasi erat, mendicus est. Itaque qui nunc ad laetitias saeculares oculos aperiunt, et corda claudunt, transit quasi eorum, et venit verum ipsorum, quasi ipsorum, felicitas est saeculi; verum ipsorum poena est. Nostrum autem quasi tristitia est, gaudium non est quasi. Non enim ait Apostolus, quasi gaudentes, semper autem tristantes; aut quasi tristes, et quasi gaudentes; sed ait, quasi tristes, semper autem gaudentes, et item: Sicut egentes et ibi est sicut vel quasi. Multos autem ditantes, hic non est quasi vel sicut. Nihil habebat Apostolus, omnia sua dimiserat, divitias nullas possidebat, tamen addidit: Tanquam nihil habentes, et ipsum enim nihil habere Apostoli, quasi nihil [Col. 1058C] habere erat. Et omnia possidentes, ibi non dixit quasi. Quia quasi egebat, non autem quasi, sed vere multos ditabat. Nam et sanctis qui erant in Jerusalem, victum ministrabat. Quasi nihil habebat; non autem quasi, sed omnia possidebat. Itaque in his quae existimantur adversa, quae superius per ignobilitatem et infamiam praesignavit, quaeque a sinistris esse descripsit, addidit quasi, vel sicut, aut tanquam. In his vero quae prospera reputantur, et dextrae partes appellantur, quaeque vocabulo gratiae et bonae famae praemonstravit, non apposuit quasi vel aliquid tale. In prosperis enim vel dextris est veritas, in adversis autem et sinistris umbra vel similitudo, non ipsa res. Quae autem a dextris descripsit, sunt arma dextra justorum. Illa etiam quae [Col. 1058D] a sinistris denotavit, sinistra sunt arma eorum. Efficiuntur enim viro perfecto arma justitiae, si haec illata sibi magnanimiter sustinuerit, quia per haec dimicans, et istis ipsis quibus impugnari putatur adversis, tanquam armis utendo, eisque velut arcu et gladio, scutoque validissimo contra illos qui haec ingerunt, munitus, profectum suae patientiae et virtutis acquiret, et gloriosum constantiae triumphum, nec adversis dejectus, nec prosperis elatus, nec ad laevam tristibus impulsus, nec ad dexteram laetis motus, sed in medio per viam rectam indeclinabiliter gradiens.
«Os nostrum patet ad vos, o Corinthii, cor nostrum dilatatum est. Non angustiamini in nobis, [Col. 1059A] angustiamini autem in visceribus vestris. Eamdem autem habentes remunerationem, tanquam filiis dico, dilatamini et vos. Nolite ducere jugum cum infidelibus. Quae enim participatio justitiae cum iniquitate? aut quae societas luci ad tenebras? Quae autem conventio Christi ad Belial? aut quae pars fideli cum infideli? Qui autem consensus templo Dei cum idolis?»
Solent plerumque etiam justi laudare bona quae dicunt, non quo ipsi suis laudibus inhient, sed quo auditores suos ad audiendi sollicitudinem accendant, ut dum eorum voce praeferuntur, ab eorum cordibus ardentiori affectu rapiantur. Unde nunc Apostolus cum mira Corinthiis et multa dixisset, adjunxit: Os nostrum patet ad vos, o Corinthii, cor [Col. 1059B] nostrum dilatatum est. Et hoc etiam causa libertatis dixit ac purae conscientiae. Male enim sibi conscia mens loqui trepidat, sensum perdit, in verbis errat. Et est sensus: Ita provocati sumus profectu vestro, ut tacere non possimus. Profectus enim discipulorum aperit os magistri. Os nostrum patet ad vos, quoniam multa diximus ac dicimus ad vos corrigendos et instruendos, quae gratanter accipere cuncta debetis. Et ideo patet ad vos os nostrum, quia charitate dilatatum est cor nostrum. Lata dilectio cordis nostri, quae vos omnes complectitur, non sinit ut taceamus ea quae prosunt vobis. Ex abundantia enim cordis os loquitur; et ubi charitas est, non sunt angustiae (Matth. XII) . Cor nostrum dilatatum est. Cordis dilatatio, justitiae est delectatio. [Col. 1059C] Hoc munus est Dei, ut in praeceptis ejus non timore poenae angustemur, sed dilectione et delectatione justitiae dilatemur. Cor nostrum dilatatum est. Licet enim caro nostra sit tribulationibus et pressuris angusta, cor tamen intus latitudini liberum gaudet exterioribus poenis. Charitas enim non angustatur. Si quis vult non angustari in terra, in latitudine charitatis habitet. Quidquid enim fecerit ei homo, non eum angustat, quia illud diligit quod non nocet. Et quia nostrum cor ita dilatatum est, atque nostrum os patens, ideo non angustiamini in nobis, id est nolite putare, quod habeatis in nostro magisterio vel nostrae conversationis exemplo ullam scientiae vel boni operis stricturam et inopiam. Nos [Col. 1059D] enim dicimus et facimus quidquid erga vos dicere et facere debemus, sed potius angustiamini in visceribus vestris, id est intelligite quod angustia et parvitas scientiae et boni operis quam habetis, est in cordibus vestris, quae dura sunt ad intelligendum et faciendum. Qui enim nobis pseudo praefertis apostolos, putatis quod angustia et parvitas intelligentiae vestrae vel sanctitatis, sit in nobis, id est in nostra culpa, cum ipsa sit potius in cordibus vestris, id est in culpa duritiae mentium vestrarum, quia non sunt dilatatae sicut cor nostrum. Sed nunc dico vobis tanquam filiis, id est tanquam illis qui exemplum meum cum sim pater vester, sequi debetis, dilatamini et vos, sicut ego dilatatus sum, id est per intellectum dilatamini auxilio gratiae Dei, ut [Col. 1060A] majora ipsius dona capiatis. Dilatamini per amorem justitiae, ut copiam virtutum capiatis in latitudine mentis vestrae. Vos dico habentes in futuro eamdem remunerationem quam ego, si nunc ita dilatati fueritis ut ego, dilatemini amplitudine charitatis, ut omnes homines pie diligatis, et non per timoris angustiam, sed per amoris latitudinem bona faciatis, dilatamini et vos in bonis operibus per libertatem amoris, et nolite jugum antiquae servitutis quae in lege est, ducere cum infidelibus, id est cum pseudoapostolis, qui fidem Christi conantur enervare, et carnales observantias legis statuere. Ipsi enim cum sint sub jugo servitutis, ubi omnia per timorem fiunt, student vobis suadere, ut, abjecta lege libertatis, id est libertate charitatis, subjiciatis [Col. 1060B] colla vestra cum eis jugo legis. Sed vos nolite participes fieri servitutis eorum, quia vos estis justi per fidem, illi vero iniqui per legis transgressionem. Et quae participatio est justitiae cum iniquitate? Nulla. Quoniam mox annullatur justitia, si participationem habuerit cum iniquitate; et ideo ne pareat justitia vestra, caveat habere participationem cum iniquitate illorum. Nulla communio vel in cibo vel in potu, vel in aliquo sacramento vos eis conjungat, cum sint ob iniquitatem perfidiae ab Ecclesia separati. Aut quae societas luci ad tenebras? id est in quo possunt habere communionem illi qui sunt lux sufficiens ad aliorum illuminationem, cum illis qui sunt tenebrae, id est caeci et caecantes alios? Nulla societas est lucis et tenebrarum, quia lux hujus mundi [Col. 1060C] obscuratur, si se sociaverit tenebris. His non est societas. Sed Christi ad Belial, id est ad diabolum quae conventio potest fieri? Id est illi in quibus habitat Christus, et qui sunt membra Christi, in que convenire possunt cum illis, in quibus habitat diabolus, et qui sunt membra diaboli? In nullo. Quia mox deserit eos Christus, si se membris Satanae conjunxerint. Belial interpretatur absque jugo (Judic. XIX) , et significat illum angelum, qui nec Deo subjectus esse voluit. Cujus membra sunt omnes, qui praeceptis Dei nolunt subjici. Aut quae pars fideli, id est Christiano cum infideli? id est cum pseudoapostolo fidem Catholicam destruente. Nulla est his pars communis. Sed templo Dei, id est illis [Col. 1060D] in quibus habitat Deus, quis consensus potest esse cum idolis? id est cum sacrificiis carnalium observantiarum, quae non jam Deo, sed diabolo offerunt, et idololatriae deputantur. Nullus eis consensus ad invicem. Tot modis ostensum est, communionem pseudoapostolorum esse vitandam. Possunt et aliter forsitan haec verba tractari. Nolite jugum ducere iniquitatis cum infidelibus, id est cum gentibus, ut subditi sitis jugo peccati sicut illi, cum debeatis in libertate charitatis servire justitiae. Quae enim participatio est justitiae cum iniquitate? aut quae societas luci ad tenebras? nulla participatio est justitiae et iniquitati, non solum quae foris, sed etiam quae intus in Ecclesia est. «Novit enim Dominus qui sunt ejus, et recedat ab iniquitate omnis qui invocat nomen [Col. 1061A] Domini (II Tim. II) .» Nulla etiam societas est luci et tenebris, non solum quae foris, sed etiam quae intus sunt. «Quoniam Deus lux est, et tenebrae in eo non sunt ullae (I Joan. I) .»—«Qui autem odit fratrem suum in tenebris est, et in tenebris ambulat (I Joan. II) .» Si dixerimus quod societatem habemus cum Deo, et in tenebris ambulamus, mentimur (I Joan. I) . Non est ergo societas luci et tenebris. Quid igitur faciemus? Societas cum Deo habenda est. Alia spes vitae aeternae nulla est. «Deus vero lux est, et tenebrae in eo non sunt ullae (ibid.) .» Iniquitates autem et peccata sunt tenebrae. Iniquitatibus et peccatis premimur, ne societatem cum Deo habere possimus. Quae ergo spes est? Si confiteamur peccata nostra, fidelis et justus est, ut remittat [Col. 1061B] nobis peccata nostra, et emundet nos ab omni iniquitate. Quo facto societatem habebimus cum illo, quia lux erimus in ipso. Quae autem conventio Christi ad Belial? Belial, ut diximus, interpretatur absque jugo (Judic. IX) . Quicunque ergo non Dei, sed suam voluntatem sequuntur, hoc vocabulo possunt designari, quia sunt absque jugo timoris Dei, absque jugo disciplinae spiritalis. Et saepe tales dicunt se Christianos. Sed quae conventio Christi ad Belial? Christus humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem (Philip. II) ;» isti autem extollunt semetipsos, nolentes obedientiae jugo subjici. Quae igitur conventio istis et Christo? Non sit itaque sine Dei jugo, quicunque vult convenire Christo. Aut quae pars fideli cum infideli? [Col. 1061C] Vel quis consensus templo Dei cum idolis? Hoc recte dictum est illis Corinthiorum, qui cum infidelibus manducabant sacrificia idolorum. Potest et aliter intelligi: «Fidelis enim Dominus in omnibus verbis suis (Psal. CXLIV) ,» quoniam fideliter adimplet vel adimplebit quaecunque locutus est. Ille autem est infidelis, qui verba sua negligit adimplere, ut faciat bona quae se facturum promisit. Quae igitur pars est fideli Deo cum infideli homine? Qui enim mandata Dei adimplere noluerit fideliter, quam partem cum Deo habere poterit? Quis autem consensus templo Dei cum idolis? «Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III) ,» et avaritia est idolorum servitus (Colos. III) . Cur ergo [Col. 1061D] illi qui sunt vel debent esse templum Dei, consentiunt avaris, nec redarguunt eos? Cur non timent ne per hunc consensum Deus, qui in eis habitare solet, deserat eos, et fiant etiam ipsi habitaculum Satanae?
«Vos enim estis templum Dei vivi (I Cor. III, VI) , sicut dicit Deus: Quoniam inhabitabo in illis, et inambulabo inter eos; et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus (Levit. XXVI) . Propter quod exite de medio eorum, et separamini, dicit Dominus, et immundum ne tetigeritis; et ego recipiam vos, et ego ero vobis in patrem, et vos eritis mihi in filios et filias, dicit Dominus omnipotens (Jer. XXXI; Isa. LII) .»
Recte dixi quia templum Dei consensum non habet [Col. 1062A] cum idolis. Vos enim estis ipsum templum non deorum mortuorum, sed Dei vivi, id est vos estis in quorum cordibus habitat, et praesidet Deus qui in se vivens est, et vitam suis dat aeternam; sicut econtrario idola sunt mortua suis cultoribus, quia eis sunt causa mortis aeternae. Ita estis templum Dei, sicut ipse Deus per scripturam Testamenti Veteris dixit: Quoniam inhabitabo in illis (Lev. XXVI) , id est in mentibus illorum. Cum Deus ubique sit, in illis tamen habitat, qui ejus sentiunt beneficium, et faciunt voluntatem. Inhabitabo, inquit, in illis et inambulabo inter eos, id est promovebo illos in provectu virtutum. Inambulat enim Deus in nobis praesentia suae majestatis, si latitudinem invenerit charitatis. Quam enim latum est ubi deambulat [Col. 1062B] Deus; et ero inquit illorum Deus, id est illi me solum colent Deum, quia non erunt de illis, quorum deus venter est (Philip. V) , vel qui vitium quodlibet pro Deo colunt, et ego protegam illos ab incursu vitiorum, atque dabo illis successum virtutum, et ipsi erunt mihi populus, id est ita mihi erunt dovoti et dediti in unitate concordiae, ut non sint de hoc mundo. Propter quod, id est quia promitto me in vobis habitare et inambulare, exite de medio eorum, id est de medio pseudoapostolorum, et separamini ab eis. Quandiu enim patimini eos morari inter vos, et sustinetis praedicationem eorum, tandiu estis in medio eorum, id est intra consortium eorum, et irretiti errore ipsorum. Exite de medio eorum, ne sitis in medio communionis eorum, conclusi in eodem [Col. 1062C] reatu. Et ita exite, ut separemini, id est ut seorsum parati sitis ad bene agendum, sequestrati a communione eorum. Et hoc dicit ac praecipit Dominus, non ego. Et ne tetigeritis immundum, id est carnales observantias, quas illi suadent vobis, quae jam post Domini resurrectionem non valent ad emundationem, sed ad contaminationem eorum qui tangunt, id est custodiunt eas, et si ita vos a communione perversitatis eorum separaveritis, ut sancte et juste vivatis, ego recipiam vos in coeleste regnum, quos a paradiso ejeceram. Vel exite de medio perversorum qui sunt in Ecclesia, exite non corporaliter, sed spiritaliter, id est facite quod pertinet ad correptionem eorum, quantum pro uniuscujusque [Col. 1062D] gradu atque persona salva pace fieri potest. Qui enim sic agit, liber exit de medio nequitiae et damnationis eorum. Objurgando enim criminosos, exit de medio eorum liber in conspectu Dei, cui neque Deus sua peccata imputat, quia non fecit; neque aliena, quia non approbavit; neque per negligentiam, quia non tacuit; neque per superbiam, quia in unitate permansit. Sic ergo spiritaliter exite de medio eorum, non scindentes unitatem Ecclesiae, sed increpantes perversitatem nequitiae, ne majus malum committatis in separatione bonorum, quam fugitis in conjunctione malorum, et separamini non corporaliter ab eis, sed spiritualiter a consortio pravitatis eorum. Et immundum ne tetigeritis, id est peccato eorum ne consenseritis. Tolerandi sunt [Col. 1063A] enim ubique proximi, quia Abel fieri non valet, quem Cain malitia non exercet. Unum vero est, pro quo vitari malorum societas debeat, ne si fortasse corrigi non valent, ad imitationem trahant; et cum ipsi a sua nequitia non mutentur, eos qui sibi conjuncti fuerint, pervertunt. «Corrumpunt enim mores bonos colloquia mala (I Cor. XV) .» Sicut ergo perfecti viri perversos proximos non debent fugere, quia et eos saepe ad rectitudinem trahunt, et ipsi ad perversitatem nunquam trahuntur; ita infirmi quicunque societatem declinare debent pravorum, ne mala quae frequenter aspiciunt et corrigere non valent, delectentur imitari. Unde nunc eis apte dicitur: Exite de medio eorum et separamini. Hoc enim agendum est, non more schismaticorum, sed more eorum [Col. 1063B] qui causa religionis petunt eremum vel remotiorem locum. Et ne tetigeritis immundum, id est immunditiam coinquinationis eorum, cum ipsi tangere participando nolunt munditiam vestrae sanctitatis. Et ego, sicut dictum est, vos olim abjectos nunc recipiam in coelestem gloriam. Et vobis in illa regni gloria receptis ero in Patrem, id est ero Pater, et ita vos diligens ut Pater, quia meipsum vobis perpetualiter dabo, et vos eritis mihi in filios et filias, id est eritis mihi filii et filiae hoc est eritis mihi similes, ut scriptum est: «Similes ei erimus quoniam videbimus eum sicuti est (I Joan. III) .» Non solum enim in filios critis mihi, id est gloriam meam, sed et in filias. Quod vel propter utrumque [Col. 1063C] sexum, vel propter fortes et infirmos dicitur, vel quia major diligentia cultus et custodiae filiabus adhiberi solet, quam filiis. Et ideo per filias voluit fortassis ostendere, quia sic se habebit erga fideles animas, sicut pater erga filias, ornando veste jucunditatis, et removendo voluntatem totius turpitudinis, ut sponso coelesti semper placeant in ornatu decoris et amore puritatis. Et inde nolite, inquit, dubitare, quia haec dicit Dominus omnipotens, id est ille promittit vobis ista, qui omnia potest facere. Notandum quod Apostolus haec vel juxta sensum, vel juxta litteram ex diversis Scripturarum locis posuit. Nam quod ait: Inhabitabo in illis, et inambulabo inter eos, et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus, sic legimus apud Ezechielem: «Dabo [Col. 1063D] sanctificationem meam in medio eorum in perpetuum, et erit tabernaculum meum in eis, et ero eis Deus, et ipsi erunt mihi populus (Ezech. XXXVII) .» Nam pro eo quod dictum est: «Dabo sanctificationem meam in medio eorum,» Apostolus posuit, inhabitabo in illis. Et pro eo quod dictum est: «Erit tabernaculum meum in eis,» Apostolus subjecit, inambulambo in illis. Tabernaculum enim est in itinere. Sed et in Levitico reperitur haec sententia, praeter quod ibi est secunda persona. Sic enim dictum est: «Ponam tabernaculum meum in medio vestri, ambulabo inter vos, et ero vester Deus, vosque eritis mihi populus (Levit. XXVI) .» Quod autem subjunxit Apostolus: Propter quod exite de medio eorum, et separamini, dicit Dominus; et immundum [Col. 1064A] ne tetigeritis, et ego recipiam vos, ita legitur in Isaia: «Recedite, recedite, exite inde, pollutum nolite tangere, exite de medio ejus, mundamini, et congregabit vos Deus Israel (Isa. LII) .» Illud vero quod sequitur, et ego ero vobis in Patrem, et vos eritis mihi in filios et filias, non facile, sicut reor, in nostris codicibus apparet unde sumptum sit, nisi forte ex eo quod per Jeremiam dixit, «et factus sum Israeli Pater (Jer. XXXI) ;» et per Isaiam: «Affer filios meos de longinquo, et filias meas ab extremis terrae (Isa. XLIII) ,» vel ex aliquo simili loco. Sequitur:
«Has ergo habentes promissiones, charissimi, mundemus nos ab omni inquinamento carnis et [Col. 1064B] spiritus perficientes sanctificationem in timore Dei.»
Quoniam Dominus praecepit ut exeamus de medio coinquinationis peccantium, et tanta nobis inde bona promisit, ergo, charissimi. nos qui tales habemus promissiones, id est quibus promissa sunt talia, si nos separaverimus a contaminatione malorum, mundemus nos ab omni inquinamento carnis, et spiritus, et perficiamus sanctificationem utriusque. Inquinamentum carnis est, quod per carnem committitur, sicut luxuria, homicidum et similia. Inquinamentum spiritus, quando sola cogitatione peccatur, sicut mentis elatione vel invidia sive odio. Emundemus ergo nos non tantum ab inquinamento, sed prorsus [Col. 1064C] ab omni inquinamento carnis, ut omnia vitia carnalia fugiamus. Et ab omni inquinamento spiritus, ut consensum peccati, et caetera omnia quae spiritum inquinant, expellamus a cordibus nostris. Tunc vero perficimus sanctificationem carnis et spiritus, si utraque munda servamus, et bonis actibus insudamus. Haec enim sanctificatio utriusque facta est divinitus in baptismo. Sed nos perficimus eam si per membra corporis insistimus bonis operibus, et mentem intus magis ac magis adornamus sacris virtutibus. Quae perficienda est in timore Domini, ut semper vereamur Dominum offendere, sine cujus gratia nihil boni possumus agere. Qui enim sine timore Domini vult bonum aliquod facere, superbus est, et perdit quidquid facit. Vel mundemus nos ab [Col. 1064D] omni inquinamento carnis, id est ab omni contaminatione carnalis observantiae, et simus perficientes sanctificationem spiritus, id est spiritalis observantiae quam coepimus facere, ut spiritaliter legem impleamus, non carnaliter, et hoc in timore Domini, qui legem dedit, non ut carnaliter observaretur semper, sed tantum usque ad tempus correctionis.
«Capite nos. Neminem laesimus, neminem corrupimus, neminem circumvenimus. Non ad condemnationem vestram dico. Praediximus enim quod in cordibus nostris estis ad commoriendum et ad convivendum.»
Nos ita vos admonemus. Et vos capite nos, id est accipite quod dicimus, accipite spiritualem cibum [Col. 1065A] quem vobis offerimus. Vel capite nos, non pseudoapostolos, id est nostrum exemplum, non illorum accipite in omnibus imitandum. Aut capite nos, id est considerate quales sumus. Et debetis nos capere, quia neminem vestrum laesimus improperando ei praeterita crimina, sicut pseudo, qui vobis veterem improperant idololatriam; et neminem vestrum corrupimus, id est nullius animae integritatem violavimus, sicut pseudo, qui multos ex vobis corruperunt, vitiando castitatem fidei et integritatem innocentiae. Neminem vestrum circumvenimus, id est nullum astuta circumventione fraudulenter decepimus, ut ei per nos aut per subditos nostros bona sua subtraheremus, sicut pseudo qui vos adulatione callida blande circumveniunt, et res vestras artificiose subtrahunt. [Col. 1065B] Non ad condemnationem vestram dico, id est non vos abjicio, sed ut corrigamini moneo. Qui enim aliquem condemnat, non illi dimittit. Et est sensus apertior: Non me excusando vos condemno, quasi tales sitis. Non propterea haec commemoro, ut callide dicam vos fecisse, quod me fecisse nego. Non enim possum ita de vobis sentire, quos tantum diligo, sicut dixi superius, eo quod dilectio vestra tantam me faciat habere fiduciam. Praedixi enim quod in cordibus nostris estis epistola. Praediximus quod in cordibus nostris estis, id est cura et sollicitudo vestrae salutis manet in cordibus nostris ad commoriendum et ad convivendum, id est ad hoc ut vos nobiscum pro Christo, si necesse fuerit, moriamini, et nobiscum in regno Christi perpetualiter vivatis. [Col. 1065C] Ex praedictis vult illos cognoscere quo animo nunc loquatur ad eos. Quos enim participes vult habere et ad praesentes passiones pro Christo et ad futuram vitam, non utique illos abjicit, sed ut participatione dignos faciat exhortatur. Vel in cordibus nostris estis ad commoriendum et ad convivendum, id est ad hoc, ut nos vobiscum moriamur et vivamus; hoc est, si vos sustinetis mortem peccati in anima, nos aestimemus illam mortem esse nostram; et si vos in observatione justitiae vivitis, nos credamus tunc nosipsos vivere. Perfecta enim charitas profectum vel detrimentum aliorum credit esse suum.
«Multa mihi fiducia est apud vos, multa mihi [Col. 1065D] gloriatio pro vobis. Repletus consolatione, superabundo gaudio in omni tribulatione nostra.»
Ideo estis in cordibus nostris, quoniam multa fiducia est mihi apud vos, id est multum confido de vestra correctione et salute, dum considero ea quae apud vos sunt, et multa gloriatio est mihi pro vobis, id est multum glorior apud alios pro vestra religione. Videte ne frustra confidam de vobis, videte ne in vacuum glorier pro vobis. Repletus etiam sum consolatione cum audissem vestram correctionem, et superabundo gaudio in omni tribulatione nostra, id est gaudium quod de vestra emendatione habeo, superat omnem moerorem tribulationum nostrarum, quas in animo partim sustinemus pro peccatis vestris. Multa, inquit, fiducia mihi est apud vos. Fiducia [Col. 1066A] haec de primae epistolae correctione est, quam quia non aspere susceperunt, fiduciam dederunt admonendi se. Visi sunt enim velle corrigere se. Unde gloriatur pro eis, animumque suum ex hac parte consolatum pronuntiat, in tantum ut in omni pressura superabundare se gaudio dicat. Videns enim esse spem in his, pro quibus angustias patitur, gaudet cum tribulatur, certus se mercedem a Deo recepturum acquisitae salutis eorum.
«Nam et cum venissemus in Macedoniam, nullam requiem habuit caro nostra, sed omnem tribulationem passi sumus. Foris pugnae, intus timores.»
Memorat quae patiebatur causa credentium, ut eos provocet ad charitatem et compassionem, dixi; quia [Col. 1066B] superabundo gaudio in tribulatione nostra. Nam tribulationem passi sumus non solum in Asia, sed et cum venissemus ad Macedones, ut eis vitae viam monstraremus, nullam requiem habuit caro nostra, sed incessanter vexata est assiduis tribulationibus. Caro non habuit requiem. Ac si aperte dicatur: Quia spiritus requiem habuit, dum per profectum animae persecutionum supplicia caro toleravit. Spiritus enim requievit in spe futurae retributionis, dum caro laboraret in dolore praesentis afflictionis. Non permissi sumus respirare, sed omnem tribulationem pertulimus, quia et in corpore flagellati sumus, et animo timebamus pro his, quos ad fidem converteramus. Foris enim, id est in corpore nostro erant pugnae suppliciorum, intus, id est in [Col. 1066C] corde nostro timores, ne hi qui nuper erant conversi, deficerent.
Nunc intelligeremus Apostolum memorare seditionem et plagas et carcerem, quae legitur in Philippis cum Syla pertulisse, et iterum seditiones ac persecutiones in Thessalonica et Berroea (Act. XVI, XVII) , nisi sciremus Apostolum nequaquam adhuc venisse Corinthum, quando illa pertulit. Haec autem quae nunc memorat, post conversionem Corinthiorum passus est, quando vice secunda perrexit in Macedoniam, nec referuntur in Actibus apostolorum. Foris erant pugnae corpori dum caederentur, et intus animo timores. Illic enim est timor, ubi et intellectus est. Sed timor iste erat, [Col. 1066D] sicut dictum est, propter eos qui crediderant, ne passione ejus scandalizarentur. Nam sibi quid jam timeret qui patiebatur? Vel foris erant illis pugnae, quia impugnabantur ab infidelibus qui sunt extra ecclesiam; intus, id est in ecclesia timores, quia timebant ne diabolus ibi aliquid operaretur. Foris pugnae ab apertis inimicis, intus timores a falsis fratribus. Sic et Ecclesia semper habet inimicos, et quos ferat foris, et quos gemat intus. Foris facilius evitabiles, intus difficilius tolerabiles. Sunt enim falsi fratres, sunt mali filii, et tamen filii, qui non contra nos blasphemant Christum sed nobiscum adorant Christum, et in nobis persequuntur Christum, sicut Absalon patrem suum (II Reg. XV) . De his est timor in Ecclesia, ne caeteros ad imitationem [Col. 1067A] sui pertrahant. Valde enim periculosum est infirmis, habitare cum talibus.
«Sed qui consolatur humiles, consolatus est nos Deus in adventu Titi. Non solum autem in adventu ejus, sed etiam in consolatione qua consolatus est in vobis, referens nobis vestrum desiderium, vestrum fletum, vestram aemulationem pro me, ita ut magis gauderem.»
Nos gravem tribulationem passi sumus. Sed Deus qui consclatur humiles, id est humiliatos passionibus pro suo nomine, consolatus est nos in adventu Titi revertentis a vobis, ut nobis esset solatio. Nam quia Deus suorum non est immemor, sed semper dat eis in adversitate solatium, acceleravit adventum Titi, ut refrigerio nobis esset positis in fervore [Col. 1067B] tribulationis. Magna enim consolatio est patientis, si secum habeat condolentem. Et magna nobis consolatio fuit dum nostrae praedicationis adesse videremus adjutorem. Sed non solum in adventu ejus consolatus est nos Deus, sed etiam in consolatione qua ipse Titus, qui dolorem habebat de inobedientia vestra, consolatus est in vobis, id est consolationem accepit de poenitentia vestra. Nam quia vidi Titum consolatum in vobis, et ego consolatus sum in vestra emendatione. Ipse enim consolatus est in vestra voluntate ad conversionem prompta referens nobis vestrum desiderium de emendatione, vestrum fletum de commissis, vestram aemulationem, id est indignationem contra pseudoapostolos pro me, id est pro mea defensione, ita ut magis gauderem de vestra correctione, [Col. 1067C] quam dolebam de nostra tribulatione. Nuntiavit Titus illos habere desiderium emendandi se, et flere pro his quae male egerant, et aemulationem habere pro Apostolo. Addiscentes enim quae promissa sunt bene viventibus, incitati sunt desiderio bene agendi, ut aeterna praemia mererentur adipisci. Et correpti non nitebantur excusare, sed flebant dolentes quia peccaverant. Intelligentes charitatem apostoli erga se, coeperunt illum contra adversarios defendere. Unde ipse magis gavisus est, quia non solum se correxerant, sed etiam amplius profecerant. Profectus enim illorum augmentavit ejus gaudium. Vel desiderium habebant videndi Apostolum et flebant prae desiderio ejus, et alter [Col. 1067D] aemulabatur alterius desiderium pro Apostolo videndo.
«Quoniam, etsi contristavi vos in epistola, non me poenitet. Etsi poeniteret, videns quod epistola illa (etsi ad horam) vos contristavit, nunc gaudeo, non quia contristati estis, sed quia contristati estis ad poenitentiam. Contristati enim estis secundum Deum, ut in nullo detrimentum patiamini ex nobis (I Petr. II) . Quae enim secundum Deum tristitia est, poenitentiam in salutem stabilem operatur. Saeculi autem tristitia mortem operatur.»
Vere magnum percepi gaudium, referente Tito quae in vobis gesta sunt. Quia etsi contristavi vos, id est si errores vestros severius corripui in prima [Col. 1068A] epistola, non me poenitet aspere scripsisse, quia hoc causa poscebat, et bonus effectus est secutus. Non me modo poenitet, quod vos durius increpans contristavi, quia vester profectus facit me non poenitere. Etsi me poeniteret propter charitatem quia vos contristavi, nunc gaudeo, quia profuit quod vos contristavi. Gaudeo videns quod epistola illa tam aspera vos contristavit, etsi ad horam, id est quamvis parvo tempore. Perpendo enim utilitatem, quae processit ex illa tam brevi tristitia. Gaudeo enim, non ideo quia contristati estis, sed ideo quia ad poenitentiam estis contristati, id est non mihi gaudium facit vestra tristitia, sed vestra poenitentia, quae non potuit esse sine tristitia. Gaudeo quia cum pudore estis constristati, non cum ira. Qui enim reprehensus [Col. 1068B] pudorem patitur, corrigere se promittit. Qui autem irascitur, pejorem se futurum ostendit. De hac tristitia gaudeo, quia contristati estis secundum Deum, id est secundum voluntatem et inspirationem Dei, ut in nullo, id est nec in contristatione vestra patiamini detrimentum ex nobis sed ad profectum omnia proveniant. Detrimentum enim auditor ex praedicatione doctoris patitur, quando praeceptis ejus inobediens existit, et priori peccato peccatum inobedientiae adjungit. Quia secundum Deum contristati estis, idcirco detrimentum non patiemini, sed commodum assequemini. Nam tristitia quae est secundum Deum, id est qua quis dolet se fecisse quod Deus odit, operatur poenitentiam ducentem in salutem non transitoriam, sed stabilem et aeternam. [Col. 1068C] Qui enim inde tristis est, quia hoc ei in seipso displicet quod Deo displicet, elaborat illud poenitendo delere et Deo satisfacere, ut possit ad salutem quam peccando amiserat, pervenire. Agit enim poenitentiam, et sperat Dei misericordiam. Sed e contrario tristitia saeculi, id est qua peccator qui se non vult corrigere, tristis est et dolet, atque erubescit se detectum esse in hoc saeculo, ubi nil verecundiae de suis nequitiis vult habere, operatur aeternam mortem. Et ideo cavete tristitiam illam. Tristitia enim saeculi est aut de verecundia reprehensae culpae aut de amissis rebus praesentibus, aut de alienis non invasis, aut de aliena felicitate, vel de aliqua hujusmodi retorqueri. Dum ergo tali quis tristitia [Col. 1068D] tenetur, cor ejus a principe mortis diabolo possidetur, et mortem in eo tristitia haec operatur. Tristitia vere secundum Deum est, aut sua, aut aliena peccata lugere. Et ideo poenitentiam operatur, quae ducit ad salutem.
«Ecce enim hoc ipsum secundum Deum contristari vos, quantum in vobis operatur sollicitudinem, sed defensionem, sed indignationem, sed timorem, sed desiderium, sed aemulationem, sed vindictam.»
Vere tristitia quae secundum Deum cor afficit, operatur poenitentiam in salutem. Nam operatur ea quae conducunt. Ecce enim in vobisipsis hoc apparet, in vobis ipsis hoc experti estis. Quia hoc ipsum contristari vos secundum Deum, id est hoc ipsum [Col. 1069A] quod contristati estis secundum Deum, licet parvum videatur esse, quantam, id est quam magnam, operatur in vobis sollicitudinem emendandi quod deliquistis, vel ne amplius delinquatis. Nec solum sollicitudinem ne denuo peccetis sed et defensionem adversus impugnationes daemonum, quia non jam sinitis vos ab eis vinci, sed strenue vosipsos defenditis. Et non solum defensionem adversum inimicos sed indignationem contra vosipsos pro malis quae fecistis. Nec tantum indignationem, sed et timorem ne damnemini pro peccatis quae commisistis, vel ne deinceps in culpas cadatis, quoniam «beatus homo qui semper est pavidus (Prov. XXVIII) .» Neque solum timorem, sed et desiderium, quo desideratis in melius provehi. Et non solum desiderium, sed et [Col. 1069B] aemulationem, id est zelum atque fervorem imitandi me vel alios bonos. Neque tantummodo aemulationem bene agendi ad exemplum sanctorum, sed et vindictam, quia punitis in vobis ipsis mala quae fecistis. Haec omnia operatur in vobis hoc, quod secundum Deum contristati estis; et ideo patet quod tristitia quae secundum Deum est operatur poenitentiam in salutem, quia generat omnes has virtutes, quae ducunt ad aeternam salutem. Vel sollicitudinem, id est mentis vigilantiam adversus deceptiones pseudoapostolorum; et defensionem, ut me seu vos ipsos defendatis contra illos; et indignationem, ut illis vel caeteris male agentibus indignemini; et timorem gehennalis poenae, atque desiderium coelestis [Col. 1069C] gloriae; vel timorem, id est suspicionem vestrae fragilitatis, ne per eam vobis contingat ut cadatis; et desiderium recte semper vivendi; et aemulationem, ut zelus domus Dei vos comedat (Psal. LXVIII) , et ardeatis intrinsecus fervore corrigendi ea quae male fiunt in Ecclesia, id est in plebe Christiana; et vindictam, ut eodem zelo Dei puniatis peccantes (Joan. II) , sicut Ecclesiae disciplina exigit. Omnia haec bona prodeunt ex tristitia quae est secundum Deum, idcirco supra dixi quia non me poenitet quod vos ita contristavi.
«In omnibus exhibuistis vos incontaminatos esse negotio. Igitur, etsi scripsi vobis, non propter eum qui fecit injuriam, nec propter eum qui passus est, sed ad manifestandam sollicitudinem [Col. 1069D] nostram quam habemus pro vobis coram Deo. Ideo quoque consolati sumus.»
Ut universaliter dicam, quid vobis tristitia quae secundum Deum est, contulerit in omnibus exhibuistis vos esse incontaminatos negotio, id est ut sitis incontaminati Christiano negotio agendo, ut libere possitis aliorum peccata punire, contaminatus enim auctoritatem non habet in alios vindicare. Vel exhibuistis vos esse incontaminatos, id est probastis vos esse immunes a negotio, id est a peccato illius qui patris uxorem habuit. Quia secundum disciplinam vindicastis in eum, ostendistis vos non jam esse contaminatos negotio iniquitatis illius, cui antea consentiendo inquinati eratis. Et quia incontaminati estis, igitur apparet quia non propter [Col. 1070A] illos principaliter scripsi, sed magis propter ecclesiam. Et hoc est: igitur etsi scripsi vobis de illis, non scripsi propter eum qui fecit injuriam patri, tollens uxorem ejus, nec propter eum qui passus est, id est propter patrem cui uxor ablata est, nam et ipse graviter peccavit, negligens uxoris suae salutem, vel filii, et scienter ferens et silenter tantum flagitium, sed potius scripsi pro omnibus vobis ad manifestandam sollicitudinem nostram quam habemus pro vobis, id est ut manifestaremus vobis quam solliciti et studiosi simus de vestra salute coram Deo qui videt occulta intentionis vestrae. Hanc vobis manifestare voluimus, ut et vos eam sciretis, quam in divinis obtutibus habemus. Nam injustos emendando, et pollutos sanctificando, et ecclesiae reconciliando [Col. 1070B] totius populi sollicitudinem me habere demonstro. Quia in uno male agente multi confunduntur, et in uno contumeliam patiente multi indignantur, et quia pro salute et emendatione omnium vestrum scripsi de illis, et evenit quod intendebam, ideo consolati sumus dum vos audiremus esse correctos. Vel exhibuistis vos esse incontaminatos a negotio saeculari, quo prius eratis contaminati, cum dicerem vobis: «Audet aliquis vestrum habens negotium adversus alterum, judicari apud iniquos, et non apud sanctos?» (I Cor. VI.) Contaminati enim eratis hoc negotio dum dicerem: «Omnino delictum est in vobis, quod judicia habetis inter vos (ibid.) » Et quia nunc vos exhibuistis ab eo esse incontaminatos, [Col. 1070C] igitur etsi scripsi vobis, non scripsi principaliter propter eum qui fecit injuriam vel qui passus est, id est propter quemlibet eorum qui injurias et fraudes fratribus faciebant, vel patiebantur a fratribus, sed magis pro omnibus vobis, ut omnes talia facere caveretis. Et scripsi ad hoc, ut manifestarem vobis me pro vobis coram Deo sollicitum esse. Et quia nunc estis a tali negotio incontaminati, ideo consolationem habemus in vobis
«In consolatione autem nostra abundantius magis gavisi sumus, super gaudio Titi, quia refectus est spiritus ejus ab omnibus vobis. Et si quid apud illum de vobis gloriatus sum, non sum confusus. Sed sicut omnia vobis in veritate locuti sumus, ita et gloriatio nostra quae fuit ad Titum, [Col. 1070D] veritas facta est. Et viscera ejus abundantius in vobis sunt, reminiscentis omnium vestrum obedientiam, quomodo cum timore et tremore excepistis illum. Gaudeo quod in omnibus confido in vobis.»
Nos in hoc quidem consolati sumus, quod incontaminatos vos exhibuistis negotio, sed amplius de gaudio Titi quod habet in vobis. Cum audisset Apostolus eos per primam epistolam increpatos velle se corrigere, consolationem accepit. A Tito etiam discens quia dolorem paterentur erroris sui, auctus est in consolatione et repletus gaudio, quia voluntas eorum in opere coeperat probari, Tito id cum laetitia referente. Et hoc est quod dicit: Nos consolati sumus de vestra melioratione. Sed in consolatione [Col. 1071A] nostra abundantius magis gravisi sumus super, id est de gaudio Titi. De utroque enim, id est de correctione vestra et de gaudio Titi abundantius gavisi sumus, quam tristaremur de tribulatione nostra, sed magis de gaudio Titi, quia spiritus ejus qui moerore pro vestra subversione defecerat, refectus est ab omnibus vobis, non quia jam omnes sitis correcti, sed quia jam quiddam sperat de reliquis. Spiritus ejus, qui fame bonorum operum vestrorum defecerat, refectus est a vobis illo cibo, de quo Dominus ait: «Meus cibus est ut faciam voluntatem ejus qui misit me (Joan. IV.) » Et si gloriatus sum apud illum de vobis quid, id est aliquid boni de vobis asserens, non sum confusus, id est non erubui de hac gloriatione. Antequam pergeret Titus ad [Col. 1071B] eos, audivit ab Apostolo quia erant bonae voluntatis in emendandis vitiis. Ac per hoc regresso illo et idem referente, non erubuit Apostolus, sed alacer factus est, quia non aliter invenerat Titus quam audierat ab eo. Non sum, inquit, confusus pro vobis, sed sicut omnia quae audistis a nobis, locuti sumus vobis in veritate sine aliqua falsitatis admistione, ita et gloriatio nostra quae fuit de vobis ad Titum, facta est, non solum vera, sed, ut plus dicam, ipsa, veritas, id est apparuit ei veritas, dum videret ita esse ut dixeram. Efficientia enim vestrae correctionis tam vera facta est, quam et praedicatio nostra. Veritas enim arguentis apparet, si hi qui arguuntur, incipiunt se emendare, quia dum correcti immutantur, testimonium perhibent arguenti. Vos, inquam, spiritum [Col. 1071C] ejus refecistis, et me vera de vobis illi dixisse probastis. Et ideo viscera ejus, id est affectiones dilectionis ejus abundantius sunt in vobis quam in aliis, quia vidit profectum vestrum. Sancti enim animus in omni bono est. Viscera cordis ejus sunt in vobis, reminiscentis omnium vestrum obedientiam, quomodo, id est quam accurate excepistis eum cum omni timore cordis et tremore corporis. Scientes Corinthii ab Apostolo missum esse Titum, et se in multis vitiis ab Apostolo fuisse reprehensos, territi sunt in adventu ejus. Et quia vitam suam coeperant emendare, solliciti erant obedire praeceptis ejus, ut regressus Apostoli animum mitigaret eis. Quamobrem Titus eos laudavit, quia in eo reveriti sunt [Col. 1071D] Apostolum. Ideo subjungit. Gaudeo vos ita profecisse, quod in omnibus, rebus, confido in vobis, id est confido quod in omnibus amodo bene agetis. Non solum enim in bona voluntate eorum laetatus est, sed et in operibus bonis, quibus ea quae peccaverant, emendabant. Et ideo sicut sapiens medicus jam pene sanata vulnera lenissimis medicamentis curabat, ut prioris increpationis ustura sanaretur.
«Notam autem facimus vobis, fratres, gratiam Dei, quae data est in ecclesiis Macedoniae, et quod in multo experimento tribulationis abundantia gaudii ipsorum fuit, et altissima paupertas eorum abundavit in divitias simplicitatis eorum, quia secundum virtutem, testimonium illis reddo, et [Col. 1072A] supra virtutem voluntarii fuerunt, cum multa exhortatione obsecrantes nos gratiam et communicationem ministerii, quod fit in sanctos, et non sicut speravimus, sed semetipsos dederunt primum Domino, deinde nobis per voluntatem Dei, ita ut rogaremus Titum ut, quemadmodum coepit, ita et perficiat in vobis etiam gratiam istam.»
Postquam correcti sunt, hortatur eos ad bene agendum, et exemplo ecclesiarum Macedoniae ad misericordiam illos provocat, ut non putent grave quod viderint Philippenses vel alios jam fecisse. Et quia supra dixerat: «cum venissemus in Macedoniam, nullam requiem habuit caro nostra (supra VII) ,» ne quis putaret quod nullum ibi fructum fecisset, sed solummodo poenas sustinuisset, quod non multum [Col. 1072B] ad commendationem valeret, ostendit multos ibi fuisse conversos, et ad culmen perfectionis subito perductos. Quasi dicat: Hucusque notam fecimus vobis consolationem, quam de vestra correctione habuimus in tribulatione, quam apud Macedones pertulimus. Sed nunc notificamus, vobis gratiam Dei, id est gratuitam largitionem spiritualium bonorum, quae data est divinitus in ecclesiis Macedoniae. Nos enim non defecimus in tribulatione, sed perstitimus fortiter, donec ibi multae construerentur ecclesiae. Et data est illis tanta gratia, quod in multo experimento tribulationis, id est cum multas experirentur tribulationes, abundantia gaudii ipsorum semper abundavit. Quia devoto animo perceperunt verbum Dei, idcirco divinitus eis data est gratia, [Col. 1072C] ut in tribulatione Pauli et Sylae quam supra memoravi, non scandalizarentur, sed de spe promissa gauderent, et se passionibus eorum probatos ostenderent. Et hoc est in multo experimento nostrae vel etiam suae tribulationis, abundantia gaudii interni ipsorum quod de spe coelestium praemiorum conceperant, non minorata est, sed abundavit. Et altissima paupertas eorum abundavit in divitias. Quasi dicat. In tribulationibus quas patiendo experti sunt et etiam de bonis suis pauperibus Christi copiose largiti sunt. Quia et altissima, id est profundissima et humillima; vel altissima, id est nobilissima et praeconiis extollenda paupertas eorum abundavit in divitias, id est major facta est dum tenderet divitias [Col. 1072D] dare. Vel abundavit in divitias dandas, id est cum esset magna illis paupertas, abundanter tamen erogaverunt sanctis divitias. Quia cum tenues essent substantia facultatum, animus ipsorum dives inventus est in ministerio sanctorum. Divitias dico, simplicitatis eorum, quia simplici intentione ex eo quod habebant, erogaverunt, non ut hominibus, sed ut soli Deo placerent. Non enim duplici, sed simplici corde dederunt, qui non inde quaesierunt remunerationem ab hominibus et a Deo, sed tantum a Deo. Vere paupertas eorum abundavit in divitias, quia secundum virtutem, rerum suarum, reddo illis, inde testimonium, id est assero quia secundum quod vires eorum sufferre poterant erogaverunt et etiam supra virtutem fuerunt ad dandum voluntarii, quoniam [Col. 1073A] amplius volebant dare, quam eorum vires admittebant. Non enim coacti, sed voluntarii in hoc fuerunt etiam supra virtutem facultatum suarum, quia etiam de suis rebus necessariis, quibus vita illorum carere non poterat, obtulerunt nemine cogente. Ipsi dico obsecrantes nos, id est cum adjuratione sacrorum deprecantes ut de suis rebus facerent gratiam, id est gratuitam donationem et communicationem, id est ut sua bona non quasi propria sibi retinerent, sed quasi communia sanctis impenderent, quae conmunicatio esset ministerii quod fit in sanctos, id est in hoc fierent bona eorum communia, ut ex his ministraretur in sustentationem sanctorum qui erant in Jerusalem. Tam simpliciter et devote obtulerunt quod ultra vires eorum erat, ut cum lacrymis deprecantes [Col. 1073B] offerrent, ut vel sic cogerent accipi a se quod accipiendum non videbatur, quia plus erat quam poterat eorum substantia, ne forte eis postea egestas poenitentiam boni operis suaderet. Sed quia tales se ostenderunt, ut puro animo jam praesentia postponentes futuris promissionibus, confidentia Dei se confirmarent, accipi ab eis visum est, ne boni cordis gratia fructum amitteret. Et non egerunt, sicut speravimus, ut quasi pro redimendis culpis suis hoc darent, ut parceremus vitiis eorum, sed dederunt Domino, non solum res suas, sed et semetipsos quasi sacrificium immaculatum. Primum Domino, ut ei soli servirent, se devoverunt; deinde et nobis se dederunt, ut essent parati nobis in omnibus obedire; [Col. 1073C] et hoc per voluntatem Dei, qui vult homines subdi vicariis suis, ut ipsi a nobis admoniti, operarentur singula mandata Domini juxta modum nostrae jussionis. Et idcirco ab his accipere debuimus quod offerebant, quia prius emendantes errores pristinos et vitae ac morum vitia, ultra quam sperabamus Deo se voverunt. Visum est enim simpliciter illos hoc agere, ut non timeret cui offerebatur accipere, quia non utique hoc animo offerebant, ut redimentes praepositos suos muneribus sibi mulcerent, ut vitia eorum non arguerent, quia munera excaecant oculos sapientium, et pervertunt verba justorum. Dantes ergo se primum Deo dum emendant vitia, deinde nobis dum sanctis offerunt sumptus, contristari non debuerunt, qui pene antequam inciperent perfecti [Col. 1073D] esse voluerunt. Horum igitur exemplo, libenter ea quae coepistis in ministerio sanctorum vos Corinthii debetis perficere. Ita enim institerunt, et ita provocati sumus largitate eorum, ut rogaremus Titum, ut ad simile opus vos animaret, ut quemadmodum coepit vos, postquam correcti estis, ad bene agendum informare, ita perficiat in vobis etiam gratiam istam, ut incitet vos ad dandum. Quoniam Titi affectum sincerum noverat Apostolus circa istos, necnon et hos obedientes ei, idcirco per ipsum etiam ad hoc opus exhortari illos facilius posse significat ut quomodo in caeteris rebus exhortationis suae fructum in eis habuit, haberet etiam in hac gratia, ut ad ministerium sanctorum promptos eos faceret, ut quia [Col. 1074A] jam vitia emendabant, hujus largitatis fructum facerent.
«Sed sicut in omnibus abundatis fide, et sermone et scientia et omni sollicitudine, insuper et charitate vestra in nos, ut et in hac gratia abundetis; non quasi imperans dico, sed per aliorum sollicitudinem etiam vestrae charitatis ingenium bonum comprobans. Scitis enim gratiam Domini nostri Jesu Christi, quoniam propter vos egenus factus est, cum esset dives, ut illius inopia vos divites essetis. Et consilium in hoc do. Hoc enim vobis utile est, qui non solum facere, sed et velle coepistis ab anno priore. Nunc vero et facto perficite, ut quemadmodum promptus est animus voluntatis, ita sit et perficiendi ex eo quod habetis. [Col. 1074B] Si enim voluntas prompta est secundum id quod habet, accepta est, non secundum id quod non habet.»
Rogavimus Titum ut vos moneat ad gratiam largitatis. Sed et ego vos ad hanc moneo, ut in hac abundetis sicut in omnibus rebus abundatis fide, quia in omnibus recta fides jam vobis abundat; et sermone, id est gratia loquendi vel in una lingua vel in pluribus abundatis; et scientia Scripturarum, vel peritia quarumlibet rerum divinitus concessa. Sunt enim nonnulli qui satis abundant in sermone, sed tamen parum habent scientiae: et sunt alii qui scientia abundant, sed eloquentiam sermonis non habent. Vobis autem concessit Deus abundanter [Col. 1074C] utrumque, et sermonem scilicet et scientiam, et abundatis in omni sollicitudine, quia sufficienter in omnibus estis solliciti, in quibus vos oportet sollicitos esse. Insuper abundatis et charitate in nos, id est vestra charitas transit abundanter in nos, quia copiose nos diligitis. Et sicut jam in his virtutibus abundatis, ita suadeo ut et in hac gratia largitatis abundetis, quatenus de vestris rebus abundanter juxta modum possibilitatis vestrae sanctis impendatis. Non quasi imperans hoc vobis dico ne videar vos ad hoc invitos cogere, quos ad bene agendum spontaneos volo semper esse, et ne vos sitis transgressores imperii mei. Non quasi imperans, sed quasi consulens dico, ut sanctis necessaria mittatis, et comprobans, id est, probatum Deo et hominibus [Col. 1074D] ostendere volens, bonum ingenium vestrae charitatis per sollicitudinem aliorum, id est per hoc quod pro aliis, id est pro sanctis eritis solliciti, relevantes inopiam eorum, ut videamini non didicisse, sed naturaliter possidere misericordiam et largitatem. Ita volo comprobare vestram charitatem esse ingeniosam et prudentem, cum sine imperio meo susceperit pauperum Christi sollicitudinem, mittens eis unde relevent egestatem. Vel per sollicitudinem aliorum, id est Macedonum, quos refero vobis sollicitos esse de sustentatione sanctorum pauperum; volo comprobare etiam bonum ingenium vestrae charitatis, ut ostendam charitatem vestram habere bonum ingenium, cum sine jussu meo coeperit sua sponte facere ea quae audit Macedones fecisse. Et [Col. 1075A] justum est ut in hac gratia abundetis, atque pauperibus temporalia bona largiter ministretis, quia vosipsi scitis quantam gratiam vobis Dei Filius contulit, quam misericorditer erga vos egit, qui pauper pro vobis temporaliter fieri voluit, ut vos permanentium divitiarum participes efficeremini. Hanc ejus gratiam scitis, quia cum esset dives in sua majestate propter vos egenus factus est in mundo, ut vos illius inopia divitiis spiritalibus repleremini. Si ergo ille, qui omnium Creator et Dominus est, pro vobis paupertatem sustinuit, cur vos pro ejus amore partem divitiarum vestrarum ejus membris indigentibus non tribuatis? Dives erat. Unde enim homines sunt divites? Auro, argento, familia, terra. Sed omnia per ipsum facta sunt (Joan. I) . Quid [Col. 1075B] ergo illo ditius, per quem factae sunt divitiae, etiam illae quae non sunt verae divitiae? Per illum enim et illae divitiae, ingenium, memoria, vita, ipsius corporis sanitas, sensus, confirmatioque membrorum. Etenim cum haec salva sunt, et pauperes divites sunt. Per illum et illae majores divitiae, fides, pietas, justitia, charitas, boni mores. Nemo enim et has habet, nisi per eum qui justificat impium. Ecce quam dives. Quis enim dives, qui habet quod vult alio faciente, an qui facit quod vult et alium habentem? Puto quia ditior est, qui fecit quod habes, quia quod ille habet, tu non habes. Dives est, cum sit in forma Dei aequalis omnino Patri. Sed egenus propter nos factus est, quando semetipsum exinanivit formam servi accipiens (Philip. II) . Non autem [Col. 1075C] dictum est, egenus factus est, cum dives fuisset; sed, egenus factus est cum dives esset. Paupertatem enim assumpsit, et divitias non amisit. Intus dives, foris pauper. Latens Deus in divitiis, apparens homo in paupertate. Quia ejus paupertate sumus ditati, quia in sanguine ejus peccatorum nostrorum conscissus est saccus. Per illum sanguinem abjecimus pannos iniquitatis, ut indueremur stolam immortalitatis. Ne ergo divitias expavesceremus, et ad eum accedere cum nostra mendicitate non auderemus, pauperem se exhibuit, id est Deus nasci dignatus est homo, virtutem suae potestatis humilians, ut hominibus divitias suae divinitatis acquireret, et eos consortes divinae naturae faceret. Qui tamen in [Col. 1075D] divinitatis suae divitiis nobis invisibilis permanens, miris nos poterat virtutibus ditare; sed ut ad internas divitias rediret homo, foras apparere dignatus est pauper Deus. Quia videlicet minus nos amasset, nisi et paupertatem nostram susciperet; nec vim nobis suae dilectionis ostenderet, nisi hoc quod a nobis tolleret, ad tempus ipse sustineret. Et hoc est quod nunc Apostolus, ut ad largitatis gratiam viscera nostrae compassionis accenderet, ait: Propter vos egenus factus est cum dives esset. Et his verbis hortatur auditores ut largiendo quasi pauperes fiant, ut prosit paupertas eorum, sicut Christi paupertas nobis profuit. Et in hoc, inquit, id est in consideratione tanti beneficii Dei, do, vobis consilium, ut scilicet ad similitudinem Christi paupertatem [Col. 1076A] subire non recusetis, ut a sanctis paupertatem effugetis.
Hoc enim vobis est utile, ut per imitationem paupertatis Christi tendatis ad divitias ejus. Hoc vobis est utile, quia magis prodest facientibus quam accipientibus. Utile est vobis, qui jam coepistis hoc non solum facere, sed etiam velle ab anno priore, id est praeterito, vel a priore anno vestrae conversationis usque nunc. Facile quippe est in bono opere obedire etiam nolentem, sed haec magna in vobis virtus exstitit, qui hoc bonum quod vobis nunc suadeo, et ante voluistis. Sed nunc etiam id facto perficite quod jam voluntate fecistis, ut non solum velitis in corde, sed etiam compleatis in opere. Ita facto peragite, quod voluntate jamdudum coepistis [Col. 1076B] agere, ut quemadmodum promptus est animus voluntatis, ita promptus sit et animus perficiendi, id est sicut promptus est animus vester ad volendum, ita promptus sit et ad perficiendum ex eo, id est secundum id quod habetis, sive plus, sive minus, ut unusquisque tantum det quantum potest, quoniam voluntas retinens quod dare posset, infructuosa est. Idcirco vobis suadeo dare ex eo quod habetis, quia si voluntas est prompta et parata dare, secundum id quod habet, accepta est Deo secundum illud quod ita tribuit, non secundum id quod non habet. Ac si aperte dicatur: Ne putetis me ab aliquo supra vires exigere, aut tantum a paupere quantum a divite expetere. Omnes enim aequaliter dant, si unusquisque [Col. 1076C] ex tanto dat quantum habet. Quia enim Corinthii ad hoc opus ministerii provocantur, hoc eis indicitur, ut non plus tribuant quam possunt; ne forte plus offerentes, coacti, non voluntarii, viderentur sine mercede facturi, quia qui coactus aliquid facit, mercedem non habet. Et ideo dicitur eis, quia si voluntas est prompta dando secundum id quod habet, accepta est Deo, non secundum id quod non habet. Ille enim dat ex eo quod habet, qui sibi necessaria retinet, et caetera quibus carere potest, largitur pauperibus. Qui vero de his tribuit quae suo usui necessaria sunt, ille dat secundum id quod non habet, id est ultra vires suas, quoniam illa quibus indiget, quasi non habet, quia carere non potest, et idcirco ad dandum illa non habet. Propter [Col. 1076D] quod nunc dicitur Corinthiis qui tenaces sunt, quia voluntas quae sua sponte tribuit secundum id quod habet, ut sibi scilicet necessaria retineat, placens est Deo: non illa quae coacta tribuit secundum id quod non habet, id est quod sine murmuratione ferre non potest. Non enim intelligendum est, non esse Deo acceptum si quis devoto corde obtulerit etiam ultra suum posse, cum Macedones inde multum sint laudati, quoniam supra virtutem fuerunt ad dandum voluntarii. Illi enim non indiguerunt admonitione ut Corinthii, sed ultro obtulerunt cum precibus, ut probarent se tota voluntate hoc facere, ut plus offerrent quam poterant. Ideoque fuit acceptabile. Quanto enim amplius obtulerunt, tanto plus accepturi sunt. Corinthiis vero [Col. 1077A] tanquam adhuc infirmantibus parcitur, unde et subditur:
«Non enim ut aliis sit remissio, vobis autem tribulatio, sed ex aequalitate in praesenti tempore vestra abundantia illorum inopiam suppleat, ut et illorum abundantia vestrae inopiae sit supplementum, ut fiat aequalitas, sicut scriptum est: Qui multum, non abundavit; et qui modicum, non minoravit (Exod. XVI) .»
Jure dixi voluntatem esse acceptam, si prompta fuerit dare secundum id quod habet. Non enim suadeo vobis tantum dare, ut aliis quibus dederitis, sit remissio, id est inopiae allevatio et relaxatio, sed vobis tribulatio, id est inopia nimia. Haec procul dubio Apostolus condescendendo infirmis, ut praemisimus, [Col. 1077B] intulit, quoniam quibusdam inopiam ferre non valentibus tolerabilius est minus tribuere, quam post largitatem suam ex inopiae angustia murmurare; cum enim dantis mens ferre inopiam nescit, si multa sibi subtrahit, occasionem contra se impatientiae exquirit. Prius ergo praeparandus est animus patientiae, et tunc aut multa aut cuncta sunt largienda ne dum minus aequanimiter inopia irruens fertur, et praemissae largitatis merces pereat, et adhuc mentem deterius murmuratio subsequens perdat. Non hoc, inquit, suadeo ut alii otiose vivant de bonis vestris, et tribulatione famis vos cruciemini; sed ut ex aequalitate subveniatis illis in praesenti tempore, id est ut unusquisque quantum habet, ad tempus [Col. 1077C] dividat cum sanctis, quia non plus exigitur quam sibi retinere debet, dicente Scriptura: «Diliges proximum tuum sicut teipsum (Levit. XIX) ,» etc: «Qui habet duas tunicas, det non habenti (Luc. III) .» Vel in praesenti tempore brevis hujus vitae communicate illis vestras divitias, ut et ipsi in aeterna vita communicent vobis suas. Et hoc est quod subditur: vestra abundantia carnalium bonorum suppleat, etsi non ex toto compleat illorum corporalem inopiam, qui omnia mundi deseruerunt, ut illorum spiritalis abundantia, sit supplementum spiritalis vestrae inopiae. Hoc jubet Apostolus. ut quia juxta tempus sancti inopiam patiebantur, deserentes omnia mundi, et se solis divinis operibus mancipantes, ut orationi vel doctrinae insistant ad profectum multorum, caeteri [Col. 1077D] fideles qui negotiis vel artibus insistunt, aut paternas habent facultates, ministrent eorum inopiae, ut iterum sancti illic ubi divites sunt, et isti inopes, id est in spiritualibus et aeternis communicent eis, quasi vicem rependentes ministerio eorum. Nam cum pauci sint qui spiritalia dona percipiunt, et multi qui rebus temporalibus abundant, per hoc se divites virtutibus pauperum inserunt, quod eisdem sanctis pauperibus de suis divitiis solatia ministrent. Vestra, inquit, abundantia illorum inopiam suppleat, ut et illorum abundantia vestrae inopiae sit supplementum, ut videlicet sollicite perpendamus, quia et eos quos nunc inopes cernimus, abundantes quandoque videbimus; et qui abundantes aspicimus, si largiri negligimus, quandoque inopes erimus. [Col. 1078A] Qui itaque nunc in hoc tempore subsidium pauperi tribuit, ab eo postmodum perpetua recepturus, ut ita dicam, quasi ad frugem terram excolit, quae quod acceperit uberius reddit. Restat ergo ut nunquam elatio surgat ex munere, quando videlicet dives, ex eo quod pauperi tribuit, agit ut in perpetuum pauper non sit. Qui enim vivunt in saeculo, non habent merita ad vitam aeternam sufficientia (Matth. V) . Sed quia pauperes Christi, quorum est regnum coelorum per eleemosynas, amicos et debitores sibi fecerunt, per merita eorum consequentur quod per se non merentur, ut tunc fiat utrorumque aequalitas, non quia non differant, sed quia omnes idem regnum habebunt, et unicuique sufficiet quod habebit. Vel aequalitas est ut, quia isti in hoc tempore [Col. 1078B] ministrant sanctis, reddantur eis vices ab eis in futuro, quia debitores illi faciunt sanctos. Aequalitas ipsa est pax nostrae Jerusalem, ut opera misericordiae corporalia jungantur operibus praedicationis spiritalibus, et fiat pax dando et accipiendo. Fiat aequalitas in regno, sicut scriptum est (Exod. XVI) in signo. Qui multum subaudi collegerat de manna, id est amplius quam gomor, non abundavit, id est non plus habuit quam gomor, et qui modicum collegerat, id est minus quam gomor, non minoravit, id est non minus habuit quam gomor. Quando enim ventum est ad epulas, omnes aequaliter habuerunt, hoc significante Deo, quia populus suus, qui per desertum hujus vitae graditur ad terram promissionis aeternae, aequalitatem habiturus in convivio est supernae refectionis, [Col. 1078C] quia omnes Deum videbunt. Et qui multum hic laboravit, atque plurima merita congregavit, non plus quantum ad aeternam vitam pertinet habebit, quam ille qui modicum bonae operationis egit. Unde dicitur in Evangelio quia illi qui diversis horis ad vineae culturam accesserunt, omnes pariter in vespera denarium acceperunt (Matth. XX) . Tunc ergo fiet aequalitas, quia omnes habebunt vitae aeternae aequalitatem. Omnes erunt in aequalitate, quia omnes erunt in aeternitate. Non enim longior erit vita sanctorum pauperum, quam vita electorum saecularium. Tamen sancti pauperes majorem habebunt in carne et anima gloriam et beatitudinem. Idcirco autem aequabuntur ita divites sanctis pauperibus [Col. 1078D] in perceptione denarii vitae perennis, quia nunc aequant sibi illos in divitiis suis non secundum paritatem, sed ut sustententur de rebus eorum sicut ipsi. Rex enim de toto suo regno non plus habet nisi victum et indumentum, quo carere praesens vita non potest. Et idcirco dives pauperem sibi aequat, si ei cibos et vestimenta praebeat, licet ipse plus retineat quam largitur. Qui multum, inquit, habuit non abundavit, quia scilicet quod plus habebat, dedit indigenti; et qui modicum, non minoravit, quia accepit ab illo, qui abundavit. Vult nos omnia communiter possidere, ut perfecti doctrinam non abscondant, et habentes substantiam, eis non denegent victum. Plus etiam in spe futuri saeculi habent sancti, quam hi qui in isto tempore videntur divites; [Col. 1079A] et tamen utrique, sicut dictum est, in illo saeculo aequabuntur, ut sicut istorum beneficio nunc sustentatur inopia sanctorum, ita et hi beneficio sanctorum tunc divites fiant. Non enim totos se dederunt Deo, ut hic pauperes, illis essent divites, ideo videntur illic esse pauperes. Sed ditabuntur sanctorum suffragio, quorum se virtutibus inseruerunt, dum eos ad bene agendum sustentarent, ministrando illis necessaria, quia «qui recipit justum in nomine justi, mercedem justi accipiet (Matth. X) .»
«Gratias autem ago Deo, qui dedit eamdem sollicitudinem pro vobis in corde Titi, quoniam exhortationem quidem suscepit, sed cum sollicitior esset, sua voluntate profectus est ad vos. Misimus etiam cum illo fratrem nostrum, cujus laus est in [Col. 1079B] Evangelio per omnes ecclesias. Non solum autem, sed et ordinatus est ab ecclesiis comes peregrinationis nostrae in hac gratia, quae ministratur a nobis ad Domini gloriam et destinatam voluntatem nostram, devitantes hoc, ne quis nos vituperet in hac plenitudine, quae ministratur a nobis. Providemus enim bona non solum coram Deo, sed etiam coram hominibus (Rom. XII) . Misimus autem cum illis et fratrem nostrum, quem probavimus in multis saepe sollicitum esse, nunc autem multo sollicitiorem, confidentia multa in vos, sive pro Tito, qui est socius meus et in vobis adjutor; sive fratres nostri apostoli ecclesiarum, gloria Christi. Ostensionem ergo quae est charitatis vestrae et nostrae gloriae pro vobis, in illos [Col. 1079C] ostendite in facie ecclesiarum Dei.»
Deus quia justus est, sciens Corinthios velle proficere, Titi affectum accendit erga eos, ut adimpleret exhortatione sua voluntatem illorum in opere bono, qui videns profectum illorum, laetatus est in eis. Et hoc est: Ego quidem, inquit, sollicite vos ad opus misericordiae provoco, sed gratias ago Deo, qui per Spiritum sanctum dedit in corde Titi eamdem sollicitudinem, quam ego habeo pro vobis, ut non deficiatis, sed proficiatis in opere bono, quoniam non repugnavit, sed exhortationem nostram suscepit, qua exhortabamur eum ire ad vos incitandos. Exhortationem quidem nostram suscepit, voluntatem vero non per nos habuit, quia jam habebat. Et voluntate quidem propria sollicitus erat pro [Col. 1079D] vobis, sed exhortatione nostra factus est sollicitior. Et cum ita sollicitior factus esset, profectus est ad vos sua voluntate, quam illi Deus inspiraverat. Vel suscepit exhortationem, id est suscepit hoc onus laboris, ut vos exhortaretur ad largitatem sustentationis sanctorum; sed dum propter vestrum profectum esset factus sollicitior, profectus est ad vos sua voluntate, id est videns vos proficere circa bonos actus, sollicitior factus est erga curam vestrae salutis, ita ut voluntarius proficisceretur ad vos, qui prius etiam rogatus excusabat ire propter vitia vestra. Ipse quidem profectus est sponte. Sed nos misimus etiam cum illo fratrem illum egregium, cujus laus est in Evangelio per omnes ecclesias. Hoc de [Col. 1080A] Luca intelligitur, qui laudem in Evangelio prae caeteris habet, quia ubicunque recitatur Evangelium, laudatur Lucas, qui tam eleganter illud scribere meruit. Sed non solum laudatur ubique de Evangelii descriptione, sed etiam ordinatus est ab Ecclesiis comes peregrinationis nostrae, ut mecum pergat quocunque vado peregrinans ad praedicandum, et sit mihi comes et adjutor ubique in hac gratia, quae ministratur a vobis, id est in hac largitione eleemosynarum facienda, cujus nos ministri sumus ad Domini gloriam, ut Dominus noster Jesus Christus inde glorificetur: et ad voluntatem nostram, qua volumus ut bene detis; voluntatem dico, destinatam ad hujusmodi studium, et debitam ac divinitus praeordinatam. Vel in hac spiritali gratia Novi Testamenti, [Col. 1080B] quae gentibus per Evangelium ministratur a nobis ad gloriam Domini, et ad complendam voluntatem nostram, qua volumus ut gentes salvae fiant, quae voluntas ad hoc destinata est. Lucam commendat Apostolus, quia hunc ignorabant Corinthii, ut scirent in quanta jam essent boni opinione, ad quos tales viri mittebantur, ut congauderent cum eis, augentes eos in fide operationis Dei, ad cujus gloriam sollicite hoc agebant, ut ipse agnosceretur in his. Nonnulli vero senserunt id et de Barnaba posse intelligi, quia et ipse ordinatus est comes peregrinationis Pauli (Act. XIII) , quando cum eo missus est ad gentes, licet cum eo non perseveravit. Lucas autem perseveravit. Et constitutus est comes ejus in hac eleemosynarum gratia, quia hoc [Col. 1080C] decreverunt apostoli, ut ipse et Barnabas praedicarent gentibus (Act. XV) , sed tantum memores essent sanctorum pauperum qui erant in Judaea, ut quandiu fames illa duraret, mitterent eis victualia. Et Barnabae laus erat in Evangelio, quod strenue praedicaverat per omnes Ecclesias, in quibus cum Paulo fuerat. Sed hoc dissonare videtur, ut hunc Paulus fratrem, et non potius apostolum vel socium nominet; et quod hunc cum Tito quasi minorem misisse se dicat, et non potius Titum cum eo; vel quod hunc Corinthiis quasi ignotum commendet, cum in priore epistola declaraverit hunc eis incognitum non esse, dicens: «Aut solus ego et Barnabas non habemus potestatem hoc operandi (I Cor. IX) ?» id [Col. 1080D] est stipendia sumendi. De Luca vero congrua sunt omnia, quia, etsi nunc apud nos Lucas major est Tito, apud animos tamen Corinthiorum minor erat, ideoque convenienter missus esse cum eo dicitur. Excellentiam vero Titi noverant Corinthii, quia ipse Corinthius erat. Misimus, inquit, cum Tito comitem nostrae peregrinationis, qui per omnes Ecclesias in Evangelio laudatur, devitantes hoc, ne quis nos vituperet, id est reprehendat in hac eleemosinarum plenitudine, quae ministratur a nobis, id est quae nostro ministerio fit. Nisi enim testes idoneos et boni testimonii secum Apostolus habuisset, infirmi vel infideles cum tantam largitionem tamque copiosam viderent, aliquid super Apostolo sinistre possent aestimare, ut putarent eum tanquam sibi accipere et [Col. 1081A] in suos convertere ea quae accipiebat ad supplendas necessitates sanctorum, per se offerenda vel distribuenda indigentibus. Sed ut omnem pravam suspicionem a se removeret, multos idoneos adhibuit testes in hac gratia plenarie pauperibus ministranda. Ideo, inquit, devitamus vituperium, quia providemus bona, id est providemus ut ea quae facimus, sint bona non solum coram Deo, sed etiam coram hominibus. Coram Deo sufficit nobis bona conscientia, sed coram hominibus necessaria est bona fama. Propter nos enim conscientia nostra sufficit nobis, sed propter homines fama nostra non pollui, sed pollere debet in eis. Qui enim fidens conscientiae, negligit famam suam, crudelis est, quoniam salutem proximorum spernit. Vel ideo se dixit Apostolus [Col. 1081B] devitare, ne quis eum vituperaret in hac plenitudine doctrinae ac miraculorum, quia negligens circa curam sanctorum judicari posset, si segnius ea quae illis erant necessaria, procuraret, quoniam illi et Barnabae injunxerant priores apostoli, ut memores essent pauperum, sicut jam diximus (Act. XV) . Ne ergo diceretur de eo: Bene quidem praedicat, et religiose vivit, sed non est memor sanctorum pauperum, ut sibi fuerat injunctum, cum ipse in omnibus esset invituperabilis, nec in hac parte indiligens judicari voluit, sed ad faciendam sanctis largitionem, credentes ex gentibus monuit, quatenus et hoc opere completo, in omnibus appareret ejus sollicitudo et providentia. Providemus enim, inquit, bona non solum coram Deo, sed etiam coram [Col. 1081C] hominibus. Providit bona coram Deo, dum quod jubet Deus circa ministerium sanctorum fieri doceret. Providit bona coram hominibus, dum tales ad hoc opus suadendum mitteret, qui non facerent eis scandalum, sed probitate sua provocarent eos, ne bona ejus doctrina per improvidos ministros in vituperationem caderet. Nec solum, inquit, duos istos misimus, sed etiam fratrem alium cum illis, quem quidam dicunt esse Apollo, sed incertum est. Quem saepe probavimus in multis sollicitum esse de vestra salute, sed nunc experti sumus eum multo sollicitiorem pro vobis, cum audisset vos esse correctos, certus quia obedietis ad bene agendum. Sollicitior, inquam, factus est videndi et [Col. 1081D] exhortandi ad ministerium sanctorum pro hac confidentia vestrae immutationis in melius; sive pro Tito, qui de vobis ei multa retulit, qui non mentiretur, qui est socius meus, pergens mecum ubique ad praedicandum; et in vobis est adjutor meus, id est in vestra conversione et correctione. Ipse est adjutor meus in vobis, sive caeteri fratres nostri, quos ad vos direxi, qui sunt apostoli, id est fundatores ecclesiarum, gloria Christi quia in locis illis praedicaverunt Christum, ubi nunquam fuerat; et ad gloriam construxerunt ecclesias ex his, quos ad fidem converterunt. Vel fratres nostri priores apostoli, qui cum Domino in carne fuerunt, sunt adjutores mei in vobis; sive quia nonnunquam per vos transierunt, et vobis aliquid meliorationis contulerunt, sive quia [Col. 1082A] suae praedicationis fama ac vitae vobis profuerunt. Et quandoquidem tales misimus viros ad vos, ergo suscipite eos cum honore et dilectione sicut oportet. Scilicet ostendite nunc in illos ostensionem vestrae charitatis, id est charitatem quam ostendere consuevistis honorifice suscipiendo caeteros fratres, nunc ostendite suscipiendo istos accuratius, ut bona quae de vobis audierunt probent esse vera. Et ostensionem gloriae nostrae pro vobis, id est opera charitatis, quae similiter ostendere soletis in susceptione fratrum, unde et nos gloriamur pro vobis apud alias Ecclesias, nunc ostendite in istos, reverentius et devotius eos suscipiendo. Et hoc facite in facie et in conspectu Ecclesiarum, ut caeterae Ecclesiae cognoscant vera esse bona quae de vobis audierunt, et accipiant [Col. 1082B] a vobis bonum exemplum.
«Nam de ministerio quod fit in sanctos, ex abundanti est mihi scribere vobis. Scio enim promptum animum vestrum, pro quo de vobis glorior apud Macedones. Quoniam et Achaia parata est ab anno praeterito, et vestra aemulatio provocavit plurimos. Misimus autem fratres, ut, ne quod gloriamur de vobis, evacuetur in hac parte, ut, quemadmodum dixi, parati sitis, ne, cum venerint Macedones mecum, et invenerint vos imparatos, erubescamus nos, ut non dicamus vos in hac substantia. Necessarium ergo existimavi rogare fratres ut praeveniant ad vos, et praeparent repromissam benedictionem hanc paratam [Col. 1082C] esse sic quasi benedictionem, non quasi avaritiam.»
De receptione justorum vos admoneo, nam de ministerio quod fit in sanctos, non necesse est ut vos admoneam. De illo enim ministerio est mihi ex abundanti, id est ex superfluo scribere vobis. Superfluum est enim, si commoneas eum, quem scis facturum. Sed tamen ut diligentiam meam ostendam, et vos promptiores faciam, non est otiosum si scribo, ut sciatis magna vos diligentia debere peragere quod frequenter vobis intimatur. Ideo autem videtur superfluum ut vobis de hac re scribam, quia scio animum vestrum ad hanc largitionem faciendam esse promptum, pro quo animo vestro ad hanc gratiam [Col. 1082D] devoto glorior apud Macedonas; videte ne frustra. Solet enim se meliorem praebere ille, de quo bene sentitur ab alio. Idcirco de vobis glorior, quoniam non solum Corinthus, quae est metropolis civitas, sed etiam universa Achaia quae est magna regio, parata est ab anno praeterito dare quod sanctis mittatur, et vestra aemulatio, id est fervor imitandi vos provocavit plurimos ad hoc pietatis opus. Caeterae enim Ecclesiae dum audiunt Corinthios prius multis erroribus fuisse implicatos, postea vero correctos et misericordiae operibus intentos, aemulatione eorum incitatae sunt ad bonum opus, quasi cogitantes apud se et dicentes, quia si hi qui post acceptam fidem male conversati fuerant, hanc coeperunt habere voluntatem, cur non magis illi, in quibus haec vitia [Col. 1083A] non sunt reperta? Ego quidem, inquit, glorior in splendore animi vestri, qui promptus est ad largiendum, sed misimus fratres, non ut vos ad hoc exhortarentur, ad quod ex animo parati estis; sed ut vos faciant memores, ne circa votum et promissionem existatis negligentes. Et hoc est, animus quidem vester promptus est, sed misimus praedictos fratres ad vos, ut sitis parati ad proferendum quod dederitis, ne si imparati fueritis, evacuetur in hac parte totum quod gloriamur de vobis. Misimus, inquam, illos, ut, quemadmodum dixi illis vos esse paratos, sitis parati vel quemadmodum dixi vobis, sitis parati; sive quemadmodum dixi Macedonibus, ne forte, cum venerint mecum Macedones, et invenerint vos imparatos, erubescamus nos in hac substantia, id est [Col. 1083B] in hac re possessa, in hac divitiarum substantia, quae pauperes sustentare debuit. Dixi ne erubescamus nos qui de vobis gloriabamur, ut non dicamus vos erubescere, id est ut vestram erubescentiam taceamus, Vester enim pudor erit maximus in nostra verecundia, si inventa fuerit impraeparatio vestra. Nam si hoc inventum non fuerit, quod testificatus sum de vobis, et ego erubescam in vobis, qui substantiam sanctis promissam non reddidistis; et vos amplius confundemini, qui nec propterea quod testis vobis fui, studuistis agere, ut me dixisse verum de vobis probaretis, ne ergo contingat ut et vos et nos graviter erubescamus, necessarium existimavi rogare praedictos fratres, ut me praeveniant euntes ad vos, et praeparent interim benedictionem, id est largam et [Col. 1083C] charitativam donationem; benedictionem dico, repromissam, quia jam promisistis et repromisistis eam; et praeparando faciant hanc esse paratam in adventu nostro, sic quasi benedictionem, id est quasi opus charitatis, non quasi avaritiam, id est non quasi strictam dationem, de qua doleat qui dederit. Avaritia enim vocatur datio, quae fit tenaci et parco ac tristi animo; benedictio autem, quae fit largo et alacri animo. Tractum est hoc vocabulum a patriarchis, qui benedictione sua filios suos omnium fertilitate bonorum replebant, ut Isaac benedicens Jacob et Esau, et ut Jacob benedicens Ephraim et Manassen (Gen. XXVII, XLVIII) .
«Hoc autem dico: qui parce seminat, parce et [Col. 1083D] metet; et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet.»
Hoc loco ad magna largiendi studia mentes audientium accendit Apostolus, ne qui multa dare potest pauca largiatur. Fratres, inquit, praecesserunt me ut praeparent dationem vestram, sed ego cur large detis praescribo, quia hoc dico vobis, quod qui parce seminat, id est avare tribuit, parce etiam metet, id est parum in futuro saeculo recipiet. Parcus enim est avarus, cui extorquetur quod dat, dum compellitur tribuere vel propter verecundiam, vel propter longam multorum admonitionem. Huic parva messis est, quia parco animo dedit, licet magna videatur dedisse. E contrario vidua quae in gazophylacium misit duo minuta est laudata misisse plus [Col. 1084A] quam omnes divites (Marc. XII; Luc. XXI) , quia largo animo totum quod habebat misit, cum caeteri parco animo mitterent, et multo majora quam mittebant, sibi retinerent. Et ideo parce seminabant, quamvis multa seminare viderentur, quia tantum seminare nolebant, quantum poterant. Dare enim non est amittere, sed seminare; ad tempus carere, ut postmodum multiplicius habeatur. Sed qui parce seminat, id est qui non vult large tribuere cum possit, parce et metet, id est exiguum remunerationis colliget, quia sicut ipse nunc est parcus ad tribuendum, ita et Deus erit parcus ad retribuendum, et qui seminat in benedictionibus, id est qui tribuit voluntate bona sub spe futurae remunerationis, hic metet de benedictionibus, quando cum caeteris eleemosynariis [Col. 1084B] audiet: «Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum, quia esurivi, et dedistis mihi manducare (Matth. XXV) .» Seminat enim in benedictionibus, ubi plus pensatur affectus quam census, id est qui pro posse suo bona large tribuit in benevolis affectionibus, et idcirco de benedictionibus Dei metet fructum vitae perennis.
«Unusquisque prout destinavit in corde suo, non ex tristitia aut ex necessitate. Hilarem enim datorem diligit Deus (Eccli. XXXV) .»
Et quia de benedictionibus supernis metet, qui nunc in benedictionibus bonae voluntatis seminat, id est laeto et largo animo dat, sive parum, sive multum sit illud quod dat, ideo unusquisque det prout destinavit in corde suo, id est sicut deliberavit [Col. 1084C] et praeordinavit in consilio suae rationis et voluntatis, ut quidquid in corde suo disposuit se daturum, det; et eo devotionis affectu quo proposuit det; scilicet non ex tristitia aut ex necessitate, id est non invitus aut coactus. Eleemosyna enim plerumque fit a tristibus et murmurantibus ut careant taedio interpellantis, non ut viscera reficiant indigentis; sed non est acceptabilis Deo talis datio. Et ideo non ex tristitia, sed ex laetitia cordis, est dandum quod datur quia ex his qui tribuunt, hunc eligit Deus, ut ei retribuat, qui devoto animo tribuit, quasi thesaurizans apud Deum. Sunt enim nonnulli qui multum rogati ab aliquibus, taedio precis sibi factae ad dandum compelluntur importunitate postulationis assiduae: [Col. 1084D] et sic dant tristes et inviti, non ex affectu dilectionis aut piae compassionis (Luc. XVIII) . Nonnulli sunt etiam, qui licet non sint tristes vel coactione dolentes, tamen quando largiuntur, faciunt ex necessitate; sive quia omnes alii dant, sive quia multi ut largiantur, admonent; et cum sic honestate sua non possint non dare, quadam necessitate ad dandum coguntur. Sed quisquis dationem suam Deo vult esse gratam, non det ex tristitia vel ex necessitate, sed ex laetitia et ex voluntate, quia hilarem datorem diligit Deus, id est illum qui per charitatem laetus et hilaris ac serenus spe supernae retributionis tribuit.
«Potens est autem Deus omnem gratiam abundare facere in vobis, ut in omnibus semper omnem [Col. 1085A] sufficientiam habentes, abundetis in omne opus bonum, sicut scriptum est: Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi (Psal. CXI) .»
Ego quidem vos admoneo ad hanc largitatis gratiam, sed Deus potens est facere in vobis quod admoneo. Ego enim verba exhortationis edere possum, sed ille mentes vestras in melius promovere potest, quia ego quidem plantare et rigare possum, ille autem dare sufficit incrementum (I Cor. III) . Et ideo potentiam ejus adesse vobis exopto, ut sicut in emendatione vitiorum et veritate doctrinae corda vestra tetigit, ita et in gratia largitatis faveat coeptis vestris. Ipse est enim potens facere ubertim abundare in vobis non solum istam, sed et omnem gratiam, [Col. 1085B] ita ut in omnibus rebus semper habentes omnem sufficientiam, id est non indigentes aliquando his quae ad salutem necessaria sunt, abundetis in omne opus bonum, id est in largitione sicut in caeteris. Si enim solam vobis sufficientiam elegeritis, poteritis in Dei opere abundare, quia illud vobis retinendo quod sufficit, caetera in usus pauperum expendetis, et hoc erit abundare in opere bono. Licet enim exigui hominis parvum sit munus. abundat tamen quia bono animo fit. Exteriora enim nostra Domino quamlibet parva sufficiunt. Cor namque et non substantiam pensat nec perpendit quantum in ejus sacrificio, sed ex quanto proferatur. Qui enim plus habet, plus offerre debet. Ita potest Deum omnem gratiam facere in vobis abundare, [Col. 1085C] ut sine damno vestro aliis beneficia largientes, abundetis tendentes per largitatem in omne opus bonum, sicut scriptum est, id est ut neque si in vobis avaritia, neque prodigalitas, sed bona vestra diffuse et rationabiliter detis cum bona intentione, non pro temporali commodo, sed pro aeterna remuneratione, sicut justum virum fecisse dicit Scriptura (Psal. III) : Dispersit, id est non uni omnia tribuit, sed diverso modo his et illis sparsit, ut pluribus proficeret, et unicuique juxta quod decebat. Per hoc avaritia removetur. Et dedit non indiscrete omnibus, neque divitibus aut histrionibus, sed cum ratione et discretione solis pauperibus, qui in hoc saeculo non possent ei reddere. Per hoc removetur [Col. 1085D] vitium avaritiae contrarium, id est prodigalitas, et etiam appetitio temporalis retributionis. Et ideo justitia ejus, id est justum opus misericordiae ejus manet in saeculum saeculi, id est in aeternum quia ex eo quod temporaliter juste egit, aeternam habet justitiam et vitam. Justus enim est, qui bona mundi communia reputat, qui sciens Deum omnia communiter omnibus dare, quia solem suum oriri facit omnibus et pluit omnibus, et terram dedit omnibus (Matth. V) ; idcirco dividit cum his qui copiam terrae non habent, ne beneficiis Dei privati videantur. Et quia sibi soli non detinet quoddam a Deo scit omnibus datum, sed credit esse justum ut habens det non habenti, idcirco justitia ejus manet in aeternum quia in futuro saeculo hanc secum habebit in perpetuum. [Col. 1086A] Et si hujus, qui pauperibus dedit, justitia manet in aeternum, quanto magis ejus qui ministravit sanctis? Pauperes enim dici possunt, qui publice egeni sunt. Sancti autem discernuntur ab his, quia ipsi sunt servi Dei insistentes orationibus ac jejuniis, et puram vitam ducentes.
«Qui autem administrat semen seminanti, et panem ad manducandum praestabit, et multiplicabit semen vestrum, et augebit incrementa frugum justitiae vestrae, ut in omnibus locupletati, abundetis in omnem simplicitatem, quae operatur per nos gratiarum actionem Deo.»
Vos debetis alacriter ministrare sanctis ob spem supernae retributionis. Sed et in hac vita penuriam non timeatis quia Deus qui administrat semen seminanti, [Col. 1086B] praestabit ei etiam panem ad manducandum interim, donec ex illo semine frugem colligat, et multiplicabit semen vestrum, quod in terram misistis, ut inde copiosa messis exsurgat, unde plures eleemosynas facere possitis. Omnia Dei sunt, et semina et nascentia, et Dei nutu crescunt et multiplicantur ad usus hominum. Deus ergo qui haec dat, et ipse jubet de his dari illis qui indigent. Ac per hoc qui dat juxta voluntatem Dei, augetur ei divinitus, ut habeat unde adhuc amplius largiatur. Vult enim Deus ut fideles qui habent hujus mundi substantiam, ministrent necessitatibus sanctorum, ut nihil illis desit, qui celsiorem sanctitatis gradum in ecclesia tenere voluerunt, ut spei saecularis vincula cuncta praecederent, et animum liberum divinae militiae dedicarent; [Col. 1086C] et quisquis eis bene ministraverit, amplificetur illi semper unde largius ministrare possit. Deus itaque qui administrat semen seminanti, unde in futuro anno vivat et eleemosynas faciat, praestabit interim et panem, id est subsidium vitae praesentis, non ad superfluitatem, sed ad manducandum, id est ad necessarium usum. Et ne sitis solliciti de tempore futuro, quia ipse propter alimenta praesentia quae vobis largietur, non dimittet quin semen vestrum multiplicet, et fruges crescere faciat, ut semper magis ac magis dare sufficiatis, et augebit incrementa frugum justitiae vestrae, id est multo abundatiora incrementa dabit frugibus, quas promeretur justitia vestra. Justitia enim est, ut quia Deus dat retribuat [Col. 1086D] ex eo et homo illi cui deest. Et quia vos hujusmodi justitiam servastis, ut, sicut Deus vobis non habentibus tribuit, ita et vos aliis qui non habent tribuatis, idcirco divinitus augentur incrementa frugum vestrarum, ut in omnibus necessariis locupletati rebus. abundetis in omnem simplicitatem id est in omnem largitionem non duplici, sed simplici animo factam. Qui enim bene et simpliciter sanctis ministrat, amplificatur ei nutu divino, ut habeat unde semper largiri possit, et in praesenti locupletatus, et in futuro saeculo. Semel enim seminans bis metet, id est ex una operatione bona hic et in futuro retributionem percipiet. Ipse tamen non duplici intentione debet operari bonum, ut inde quaerat et in isto et in alio saeculo remunerationem, ne computetur [Col. 1087A] in eis, de quibus dictum est: Receperunt mercedem suam (Matth. V) ; sed simplici corde solam in supernis retributionem appetat, licet Deus illi et in hoc saeculo retribuat. Potest semen intelligi, quidquid pro Deo datur. Et ipse qui administrat semen seminanti, id est qui dat eleemosynario rem quam pauperi tribuat, praestabit etiam panem ad manducandum, id est praebebit unde possit vivere. Et multiplicabit semen vestrum, id est multipliciter abundare faciet rem vestram, quam seminatis dando pauperibus, ut habeatis et quod largius seminetis, et unde vivatis. Et augebit incrementa frugum justitiae vestrae, id est augmentabit eleemosynas vestras, pro quibus frugem aeternae retributionis accipiet justitia vestra. Justitia enim est observatio mandatorum [Col. 1087B] Dei, et inde fruges, id est fructus aeternae remunerationis proveniunt. Incrementa frugis hujus, sunt eleemosynae, pro quarum merito et hic virtutes augentur, et in futuro gloria crescit. Vel incrementa coelestium frugum vestrarum sunt affectiones dandi largius, et subveniendi indigentibus, quia quanto majori affectu piae compassionis subvenit quis indigentiae proximi, tanto majorem sibi frugem acquirit aeternae refectionis. Et Deus sic augebit semen vestrum et frugem, ut locupletati in omnibus corporalibus et spiritalibus rebus, abundetis, id est interius bona voluntate, et exterius bona operatione. Abundetis dico, tendentes in omnem simplicitatem, id est in hoc ut puro et simplici corde faciatis omnia, ut a solo Deo retributionem de omnibus quaeratis, [Col. 1087C] ut neque subjectionem a pauperibus, neque laudem ab hominibus desideretis, nec ullam in hac vita remunerationem, quae simplicitas vestrae intentionis in opere bono operatur per nos gratiarum actionem Deo, id est facit nos agere gratias Deo, qui vobis inspiravit hanc voluntatem, ut ita simplici intentione faciatis in sanctos collationem, et caetera quae pertinent ad animae vestrae salutem. Vel per nos praedicatores et exhortatores operatur gratiarum actionem, id est agit ut illi qui beneficia suscipiunt, gratias agant Deo.
«Quoniam ministerium hujus officii non solum supplet ea quae desunt sanctis, sed etiam abundat per multas gratiarum actiones in Domino, per [Col. 1087D] probationem ministerii hujus, glorificantes Deum in obedientia confessionis vestrae, in Evangelio Christi, et simplicitate communicationis vestrae in illos et in omnes, et in ipsorum obsecratione pro vobis, desiderantium vos propter eminentem gratiam, Dei in vobis. Gratias ago Deo super inenarrabili dono ejus.»
Idcirco pro vestra simplicitate, id est pro largitione simplici animo facta aguntur Deo gratiae, quoniam multa bona continentur in ea. Quoniam ministerium hujus officii, id est ministratio quae per officium nostrum a vobis exhibetur sanctis, non solum supplet ea quae desunt sanctis, id est non solum repellit indigentiam sanctorum, qui non laborant, sed orationibus et divinae contemplationi vacant, [Col. 1088A] sed etiam plus operatur, scilicet abundat gratiarum actione facta per multos in Domino, id est causa et incitamentum est multis ut agant gratias pro vobis in operatione Domini, quae refulget in vobis. Hoc est dicere: Ministratio nostra quae fit per dispensationem officii nostri, non solum necessarios sumptus exhibet sanctis, sed etiam in hoc abundat, ut non hi soli qui beneficio vestro sustentantur, sed et alii multi gratis pro vobis agant Deo, commendantes factum vestrum Domino, ut paucis tribuentes, a multorum obsecrationibus Deo commendemini. Per multos agantur pro vobis gratiae, et hoc per probationem ministerii, id est per hoc quod experiuntur, sive laudant hanc ministrationem vestram. Multos dico glorificantes Deum in obedientia confessionis [Col. 1088B] vestrae, in Evangelio Christi. Probantes enim mentem vestram in hoc opere, glorificant in vobis Deum, cujus spe firmati, obedistis in Evangelio Christi; et quod ore confitemini, actione demonstratis. Inde glorificant Deum, quia vos obedistis facientes opera quae exigit confessio Christianae fidei, et hoc in Evangelio, id est in praeceptis Evangelii Christi, et glorificant illum etiam in simplicitate vestrae communicationis, id est in eo quod non duplici, sed simplici spe facitis vestra bona communia in illos sanctos, qui sunt Hierosolymis, et in omnes alios quos videtis egentes. Glorificant etiam Deum in obsecratione ipsorum pro vobis, id est in eo quod ipsi quos sustentatis, obsecrant pro vobis. Ipsorum dico, desiderantium vos videre in coelesti [Col. 1088C] regno, vel etiam in praesenti saeculo, ut gaudeant ex conspectu vestro. Quis enim non cupiat oculis videre necessitatibus suis propter Dei nomen subjectos? Ipsi vos desiderant videre, et hoc propter gratiam Dei eminentem in vobis, id est propterea quia Deus tam excellenter gratiam suam accumulavit in vobis, ut ita sanctis egentibus communicetis ob affectum piae dilectionis. Et quia tot bona hinc et inde procedunt ex hoc ministerio, idcirco gratias ago Deo super inenarrabili dono ejus, id est de dono charitatis quod in vobis et in sanctis illis posuit, quod quantum sit et quam multiplex, vel quam honestum et quam justum et quam utile, nemo potest manifeste narrare. Tanta pinguedine sanctae laetitiae perfusus [Col. 1088D] est Apostolus dum loqueretur de alterna indigentia, et de alterno supplemento indigentiae provincialium Christi et militum Christi, hinc de rebus carnalibus in illos, inde autem de spiritalibus in istos, ut nunc in fine sermonis exclamaret, et tanquam sanctorum gaudiorum sagina eructaret, dicens: Gratias Deo super inenarrabili dono ejus. Inenarrabile enim donum Dei est, quod incitat homines ad bene agendum, quando bona operantur propter spem eorum quae oculus non vidit, nec auris audivit, neque cor hominis excogitavit (I Cor. II) .
«Ipse autem ego Paulus obsecro vos per mansuetudinem et modestiam Christi, qui in facie quidem humilis sum inter vos, absens autem confido [Col. 1089A] in vobis. Rogo autem vos, ne praesens audeam per eam confidentiam, qua existimor audere in quosdam, qui arbitrantur nos tanquam secundum carnem ambulemus.»
Ad incorrectos loquitur, qui pseudoapostolos sequebantur, et eum ferocem putabant, quia mordaciter in priore epistola vitiosos increpavit. Quasi dicat: Correctos ad eleemosynas invitavi, sed vos alios obsecro ego ipse idem vobis existens qui et illis, cum tamen vos sitis alii. Ego Paulus, id est humilis vel mirabilis, obsecro vos humiliter, ut mores vestros emendetis. Vel praemissi fratres hortati sunt ad ministerium sanctorum eos de vobis, qui correcti fuerant, sed nunc ego Paulus ipse non alius, obsecro vos obnixe qui corrigi debuistis, sed distulistis, ut [Col. 1089B] ultra non differatis. Obsecro vos per mansuetudinem Christi, id est per eam mansuetudinem, qua Christus cum se posset vindicare, sustinuit injuriosos ut corrigeret eos, et per modestiam ejus, qua culpas eorum modesto poenitentiae flagello per baptismum delevit, dicente illis Petro: «Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum (Act. II) , etc.» Mansuetus erga nos fuit Christus, quando sine aliqua ultione per baptismum nobis peccata dimisit. Modestus fuit, quando, et si non absque ultione, non tamen immoderata, sed tolerabili et modesta tribulationum punitione, nos ad vitam perennem revocavit. Mansuetus est Christus. pie parcendo et tolerando; modestus est, moderata ultione puniendo. Et mansuetudo atque modestia Christi, cujus imitator [Col. 1089C] sum, est causa cur non imperans, sed obsecrans vobis loquor, quia et lenis sum exemplo Christi ad parcendum, et modeste ad modificate puniendum severus, qui in facie quidem, id est in praesentia et visione corporis sum inter vos humilis et quasi contemptibilis, sed absens confido in vobis, id est confidenter per epistolam vos reprebendo. Et vos putatis quod tantum absens, id est in epistola confidentiam severitatis habeam, et non praesens facie. Sed rogo vos ne praesens audeam, id est rogo ut vosipsos corrigatis, ne, cum venero, audacter puniam per eam confidentiam, qua tantum putor absens confidere. Apostoli confidentia est fiducia sibi datae potestatis a Christo, cujus vicarius est, ut vindicet eos qui sub nomine Christi agentes, non obaudiunt ut se corrigant, [Col. 1089D] in quibus reprehenduntur. Et nunc absens obsecrat eos, ne praesens audeat in eos vindicare per hanc confidentiam, id est ne cum praesens fuerit, cogatur irasci propter vitia eorum, ut componentes se qui adhuc non emendaverant, molliant sibi rigorem ejus, ut moderatos eos inveniens, pressa severitate, laetetur in eis. Rogo, inquit, ne praesens audeam, id est ne cum praesens adero, propter vitia vos audacter (ut jus ecclesiasticae correctionis exigit) feriam per eam confidentiam velut arrogantiae, qua nonnullis existimor audere in quosdam incorreptos, dum peccantes punio, sicut eum qui fornicatus fuerat. Unde quidam vestrum putant me nimis audacem per fiduciam arrogantiae et dominationis, quia [Col. 1090A] vel tales audeo punire. Qui nos arbitrantur tanquam secundum carnem ambulemus, id est tanquam secundum morem carnalium agamus. Vel arbitrantur nos tanquam secundum carnem ambulemus, non recipiendo spiritalia quae dicimus; sic nos existimant quasi carnalia loquamur, quae recipienda non sint. Ideo enim nos arbitrantur secundum carnem ambulare, id est carnali sensu praedicare, quia qui spernit spiritalia, putat illa esse carnalia.
«In carne enim ambulantes, non secundum carnem militamus. Nam arma militiae nostrae non carnalia sunt, sed potentia Deo ad destructionem munitionum. Consilia destruentes et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum [Col. 1090B] in obsequium Christi, et in promptu habentes ulcisci omnem inobedientiam, cum impleta fuerit vestra obedientia.»
Ipsi nos arbitrantur, ut dixi, tanquam secundum carnem ambulemus. Et merito dixi tanquam, quia non re vera secundum carnem ambulamus, ut illi putant. In carne enim ambulantes, id est in corpore vitam praesentem ducentes, non militamus secundum carnem, id est non exercemus pro carnali commodo militiam a Deo nobis datam; nec carnaliter, sed spiritaliter militamus, licet in carne fragili degamus. Spiritaliter enim militat, qui spiritaliter vivit, quia contra spiritales nequitias pugnat. Secundum carnem vero militat, qui desideriis carnis obtemperat. Potest et ita intelligi, ut hi militare secundum carnem [Col. 1090C] dicantur, qui Vetas Testamentum carnaliter intelligunt; qui vero sequuntur intelligentiam spiritalem, sint quidem in carne, quia eamdem habent litteram quam Judaei, sed non juxta carnem militent, a carne ad spiritum transcendentes. Non secundum carnem militamus. Nam arma militiae nostrae non sunt carnalia, sed spiritalia et potentia Deo regi nostro, cui militamus. Non enim materialem lanceam vel ensem bajulamus, sed potentius hostes nostros verbo dejicimus, quam alii carnalibus armis. Arma enim nostra sunt, sermo praedicationis, sapientia, miracula, charitas, et aliae virtutes. Ideo arma, quia repugnant vitiis, et debellant regnum diaboli. Potentia Deo, ut per haec valenter expugnemus inimicos ejus, et subjiciamus ei orbem universum. [Col. 1090D] Sicut enim terrenus imperator per suos milites vindicat suum regnum, ita et Christus per nos defendit unius Dei professionem et disciplinam. Et arma nostra sunt ei potentia, ad destructionem munitionum, id est saecularium doctrinarum et argumentorum vel astutiarum, quibus perversi homines corda sua muniunt et circumdant, ne sermo veritatis ad ea pertingere valeat, quoniam aries apostolicae praedicationis munitiones hujusmodi valenter penetrat, et evertit virtute gratiae spiritalis. Et nos, ut dictum est, Christo militamus, destruentes consilia, id est praemeditatas impiorum hominum, vel daemonum calliditates. Consilium enim est faciendi vel non faciendi excogitata mentis ratio. Est etiam consilium, [Col. 1091A] quod dat perversus ei quem sub specie consulendi seducit, dum quasi rationabiliter ostendit ei utile esse quod admonet. Unde dicitur, quia «beatus vir qui non abiit in consilio impiorum (Psal. I) .» Sed nos hujusmodi consilia destruimus, dum ad effectum ea pervenire non sinimus. Et destruimus omnem superbam altitudinem cordis, sive tyrannorum, sive sapientium saeculi, extollentem se adversus scientiam Dei, id est contra sensum evangelicae veritatis. Nam et illi qui in sublimitate saecularium dignitatum erant positi, et illi qui celsitudinem mundanae sapientiae erant assecuti, extollebant se superbo fastu, repugnantes adversus humilem scientiam divinae praedicationis, sed jam dejecta est extollentia talium, et scientia veritatis subjecit sibi mundum. [Col. 1091B] Daemones etiam se extollebant, dum in idolis colerentur, adversus scientiam unius Dei; necnon et haeretici adversus scientiam catholicae veritatis, sed destructi sunt apostolicis machinis. Et etiam sumus redigentes in captivitatem omnem intellectum, id est captum nostris rationibus astringimus omnem intellectum perversae doctrinae, et captivum ducimus eum usque in obsequium Christi. Captivat enim intellectum, qui contradicentem ratione vincit, et ad fidem Christi, cui prius repugnaverat, humilem ac mansuetum inducit. Et sumus etiam habentes in promptu, id est in manifesto et veloci effectu, quia nihil nos remordet quo minus audeamus, ulcisci omnem inobedientiam, id est punire culpas eorum, qui nobis obedire noluerunt ut se corrigerent. Quod [Col. 1091C] faciemus, cum impleta fuerit vestra obedientia, id est cum vos reliqui omnes ex dilectione fueritis in omnibus obedientes.
«Quae secundum faciem sunt, videte. Si quis confidit sibi Christe se esse, hoc cogitet iterum apud se, quia sicut ipse Christi est, ita et nos. Nam etsi amplius aliquid gloriatus fuero de potestate nostra, quam dedit nobis Dominus in aedificationem et non in destructionem vestram, non erubescam. Ut autem non existimer tanquam terrere vos per epistolas, quoniam quidem epistolae, inquiunt, graves sunt et fortes, praesentia autem corporis infirma et sermo contemptibilis, hoc cogitet qui ejusmodi est, quia quales sumus verbo [Col. 1091D] per epistolas absentes, tales et praesentes in facto.»
Nunc vult eos quae palam sunt considerare, id est ea quae dicturus est, quae sunt aperta dijudicare, velut si dicat: Si vobis non sufficiunt ea quae dixi, pro quibus me potius quam pseudoapostolos sequi debeatis, quia forsitan ea non satis patenter intellexistis, videte haec quae subjungo, quae sunt secundum faciem ita evidentia, sicut ea quae sunt oculis subjecta. Haec scilicet si quis confidit, etc. Vel ita: Videte ea quae sunt secundum faciem, id est considerate diligenter opera eorum, qui tantummodo coram oculis hominum facere bona student, ne forte vos per haec seducant. Ista videte, id est intelligite, quae nunc subjicio, quia sunt secundum faciem, id [Col. 1092A] est cunctis perspicua, scilicet Si quis confidit sibi se esse Christi, id est si quis merito bonae vitae sibi certus est quod ipse sit Christi, id est de electis Christi, qui sunt ejus possessio, hoc cogitet iterum apud se, id est apud subtilitatem suae rationis, ut vim rationis non excedat, nec propter honorem suum, nec propter odium nostrum, quia sicut ipse Christi est per quaecunque Christi bona, ita et nos per eadem bona sumus Christi. His loquitur, quorum tangit superbiam, qui de seipsis praesumentes inflationem animi, minus quam dignum erat de Apostolo sentiebant, quasi non egerent praeceptis ejus. Quos admonet, ut si de se confiderent quia erant servi Christi, non utique deberent de Apostolo dubitare, sed etiam de eo vel similiter [Col. 1092B] sentire, cum utique magis praeferre sibi deberent magistrum. Sed ipse nunc humilitatem illos in se docet, aequans se illis, cum esset vas electionis et doctor gentium. Hoc ergo vult illos considerare, quod utique clara luce videtur, quia cum de Apostolo nemo credentium non plus aestimaret quam de se, quanto magis nemo minus quam de se debeat aestimare. Hos itaque contestatur ac docet, ne elatione mentis meritum bonae vitae perdant, quia qui scit se aliquid esse, humiliat se ut major fiat. Recte dixi nos esse Christi, ut ille dicitur qui se nobis praefert. Nam etiam excellentius sumus nos Christi per potestatem quam praesumptor ille non habet. Et hoc est: Nam, et si amplius, etc., id est si me potestatem a Deo accepisse dixero, verum me apostolum [Col. 1092C] praedicando, non erubescam, quia verum dicam, non gloria elatus, sed vestrae aedificationis causa compulsus. Pseudo autem usurpatam in destructionem vestram volunt exercere potestatem. Non erubescam si amplius aliquid quam illi gloriatus fuero de potestate nostri apostolatus, quam nobis non illis Dominus dedit in aedificationem, et non in destructionem vestram, id est ut vos in virtutibus aedificemus, non ut tyrannidem exercendo vos destruamus, vel exemplo malo sive prava doctrina subvertamus, ut pseudo faciunt. Haec dicendo, significat quia superius se humiliavit ipsis se comparando, cum si se erexerit non erubescat, quia potestatem praedicandi et absolvendi accepit a Christo, ut salvet, non ut [Col. 1092D] perdat obaudientes; et ut religiosos mores eorum aedificet, non ut destruat. Sic et unusquisque praelatus Ecclesiae potestatem divinitus accepit, ut subjectis prosit, non ut eis noceat. Si ergo iste qui a Domino missus est, inclinat se inferioribus et comparat, quanto magis illi qui nullius erant testimonii comparare se non debebant, non dicam praeferre, majoribus? Nos, inquit, habemus potestatem aedificandi vos et puniendi perversos. Sed ut non existimer tanquam terrere vos per epistolas, dum absens scribo, quia incorrectis non parcam cum praesens fuero, quasi qui non audeam implere quod minatus sum, hoc cogitet, id est hoc sciat, qui ejusmodi est, id est qui ita de me opinatur, quia quales, id est quam aperti sumus in verbo per epistolas dum sumus absentes, tales [Col. 1093A] erimus et praesentes in facto, id est in exhibitione correptionis peccantium. Hoc dicit occasione praemissae sententiae, qua dixerat se habere in promptu ulcisci omnem inobedientiam. Ut, inquit, non existimer, etc. Ille potest videri per epistolas terrere, qui neque auctoritatis alicujus est, neque praesens fiduciam habet arguendi; absens autem ideo audet, quia praesens timet. Ut non existimer tanquam terrere vos per epistolas, quae existimatio inde potest venire, quod quidam inquiunt, quoniam epistolae quidem graves, id est ponderosae ad intelligendum, et fortes ad terrendum, sed praesentia corporis ejus est infirma, non valens exercere severitatem, et sermo ejus contemptibilis, id est incompositus, et rusticanus: quisquis ejusmodi verbis mihi derogat, sciat [Col. 1093B] quia quod per epistolas minamur, per facta complebimus, quoniam a Domino potestatem accepimus, et ideo quod absentes minamur, praesentes implebimus. Cui autem non est data potestas, absens potest audere, praesens autem pudorem patitur et timorem. Sed ego non erubesco nec metuo dum corripio, quoniam fiducia potestatis hoc ago. Sciendum quia linguas detrahentium sicut nostro studio non debemus excitare, ne ipsi pereant; ita per suam malitiam excitatas debemus aequanimiter tolerare, ut nobis meritum crescat. Aliquando autem etiam compescere eas debemus, ne dum de nobis mala disseminant, eorum qui audire nos ad bona poterant, corda innocentium corrumpant. Unde nunc Apostolus [Col. 1093C] derogantes sibi Corinthios rationibus compescit, ne malam de eo famam spargentes, nocerent aliis, qui doctrinam ejus audire poterant. Notandum etiam, quia ex eo quod dicunt, quoniam epistolae graves sunt et fortes, nec dicunt, epistola gravis et fortis, ostendunt se jam duas epistolas ab Apostolo accepisse, praeter istam de qua nunc tractamus, quam nondum viderant. Sequitur:
«Non enim audemus inserere aut comparare nos quibusdam, qui seipsos commendant; sed ipsi in nobis nosmetipsos metientes et comparantes nosmetipsos nobis. Nos autem non in immensum gloriamur, sed secundum mensuram regulae, qua mensus est nobis Deus mensuram pertingendi usque ad vos. Non enim quasi non pertingentes [Col. 1093D] ad vos, superextendimus nos. Usque ad vos enim pervenimus in Evangelio Christi, non in immensum gloriantes in alienis laboribus. Spem autem habentes crescentis fidei vestrae, in vobis magnificari secundum regulam nostram, in abundantia etiam in illa quae ultra vos sunt evangelizare, non in aliena regula, in his quae praeparata sunt gloriari.»
Vere, inquit, tales sumus in facto, quales in verbo, quia non facimus nos similes pseudoapostolis, qui potestatem usurpant et vitia palpant. Et hoc est: Non audemus inserere aut comparare nos quibusdam, qui seipsos commendant, id est non possumus de nobis majora jactare quam sumus, nec audemus ita Deum contemnere, ut similes simus quibusdam, qui [Col. 1094A] se malunt suis laudibus quam Dei gratia commendare. Pseudo enim semetipsos commendabant, qui non accepta potestate dominari volebant, nomini suo vindicantes auctoritatem. Qui autem mittitur, non sibi, sed ei a quo mittitur, vindicat potestatem. Non audemus illis nos inserere qui non missi praedicant, id est non audemus nos in numero eorum ponere, ut gloriam nostram, sicut illi suam, quaeramus, quia ad dominum revertemur a quo missi sumus, ut nihil ultra concessum praesumamus. Quidquid enim contra Deum fit, audacia est. Nec audemus nos illis comparare, id est similes vel pares illis facere, ne sicut illi, pereamus, id est propter timorem Dei non audemus (ut illi) vobis adulari, et vitiis vestris blandiri. Haec non facimus, sed ipsi in [Col. 1094B] nobis non extra, sumus metientes nosmetipsos, non aliud quam injunctum est usurpando; et sumus comparantes nosmetipsos nobis, quia secundum quod officium nostrum exigit facimus, dum nec plus, nec aliud dicimus vel monemus, quam facere possumus aut debemus. Quod illi non faciunt, contra quos nunc agitur, id est pseudo qui seipsos ultra quam oportet magnificare conantur. Sed nos non gloriabimur in immensum, id est non assumemus nobis auctoritatem ultra mensuram, sed secundum mensuram. Tanta se uti dicit potestate, quanta concessa est ab auctore, nec mensuram egredi. Idcirco non superba erit gloria, in qua non egreditur terminum datae potestatis. Gloriam vero pro auctoritate posuit, [Col. 1094C] qua utebatur in correptionibus, ut salvos eos faceret. Nec tamen se gloriari dicit in extollentia potestatis, sed ad aedificationem illorum. Corripiens enim constanter vitiosos, gloriabatur in emendatione illorum; et potestas data proficiebat saluti illorum, non elationi suae. Duobus ergo modis non gloriabatur in immensum, id est et secundum datam sibi potestatem, et quia non ultra quam praedicatio ejus personabat, vindicabat sibi auctoritatem. In his enim auctoritatem debito sibi jure vindicabat, quos ipse per evangelium ad fidem converterat. Caeteris autem non tali fiducia loquebatur, quia erant in aliena regula, id est in parte alius evangelistae. Non gloriabimur, id est potestatem non exercebimus in immensum, id est ultra modum nostrae mensurae, sed secundum [Col. 1094D] mensuram regulae, qua mensus est nobis Deus mensuram pertingendi usque ad vos, id est juxta mensuram regiminis, quod Deus nobis dedit, ut ad vos regendos nostra potestas pertingeret. Nam monente Christo vobis evangelizavimus, et ita nos fecit usque ad vos pertingere. Non enim superextendimus nos quasi non pertingentes usque ad vos, id est non nos extendimus super alterius provinciam, dum in vobis jus potestatis vindicamus, quasi non pertingeret usque ad vos jus nostrae potestatis. Non enim hoc usurpatione facimus, sed praecepto; nec quasi non missi pervenimus ad vos in praedicatione, sed destinati Deo mittente ad vos. Superextendi autem est, ultra extendi quam conceditur, vel super episcopatum altius extendi. Sed non ultra quam oportet, nec [Col. 1095A] super aliorum provincias extendimur, quia super eos quos alii praedicatores ante nos in fide fundaverunt, non nobis jus debitae potestatis arrogamus. Nam usque ad vos pervenimus id est dum ad diversas gentes praedicando tenderemus, pervenimus usque ad vos in Evangelio, id est in praedicatione Christi, et nomen ejus nos primi vobis annuntiavimus, non gloriantes in immensum, id est ultra mensuram in alienis laboribus, id est ubi alius fundamentum fidei posuisset. Ideo enim tam fiducialiter vobis loquimur, quia non labore alterius ad fidem estis adducti. Non ergo extra mensuram gloriamur, qui in labore nostro gloriamur. Sed pseudoapostoli in immensum gloriabantur in alienis laboribus, quia semper ad fideles ibant, qui signa minime requirebant, [Col. 1095B] quae illi facere nequibant. Ideo se superextendebant, id est super eos qui ab aliis ad fidem adducti fuerant, extendebant, et in eis dominium exercere volebant. Quia illam provinciam his Deus concesserat, cum singulas regiones sanctis praedicatoribus distribueret; et propterea vagabundi per omnes discurrebant, super tritici sationem zizania seminantes. Sed nos non gloriamur in immensum, id est ultra quam nobis Deus mensus est, quia non quaerimus gloriam in locis ubi ante nos alii praedicatores laboraverunt; sed habentes spem crescentis fidei vestrae, id est sperantes per fidem vestram crescentem ac proficientem magnificari apud Deum in vobis, quia quanto fides vestra quam per nos didicistis, profecerit in virtutibus, tanto et nos apud Deum majus [Col. 1095C] meritum habemus, sperantes dico, magnificari in vobis secundum regulam nostram, id est secundum normam recte vivendi et credendi, quam vobis tradidimus, parati sumus evangelizare etiam in illa loca quae ultra vos sunt. Non enim sufficit nobis usque ad vos pervenisse, sed cum vestra fides creverit, transicmus in abundantia gratiae Dei et miraculorum etiam ad illas gentes, quae ultra vos sunt, Evangelium praedicare. Profectus enim vestrae fidei nos accondit, ut non simus pigri et alios adhuc ad fidem vocare, qui exemplo vestri possint in ea proficere. Vel etiam apud homines speramus in vobis magnificari, ut, dum vos ita proficere viderint, agnoscant esse veros apostolos, et libenter etiam ipsi doctrinam [Col. 1095D] nostram excipiant. Et speramus ita magnificari secundum regulam, id est regimen nostrum sub quo bene proficitis. Non enim habemus spem gloriandi in aliena regula, id est in his qui sunt sub regula cujuslibet alterius apostoli. In abundantia etiam evangelizandi, non in paucis locis speramus evangelizare, etiam in illa loca transeuntes quae sunt ultra vos. In abundantia, vel quia praedicatio haec abundabit super praedicationem quam ad vos habuimus, vel quia coelestium donorum abundantia erit in ea. Et evangelizabimus ibi, non in aliena regula, id est in alieno regimine, quia nec illi qui ultra vos sunt, de alieno regimine sunt. Speramus, inquam, illuc evangelizare, et non speramus in aliena regula gloriari in his virtutum incrementis, quae praeparata [Col. 1096A] sunt ab aliis praedicatoribus. Manifestum est quia vir prudens non in his confidit, neque gloriam sperat, quae aliorum laboribus constant. Ideo Apostolus non audet in hos qui aliis praedicantibus crediderunt, ne in alienis laboribus gloriari videatur; sed hoc nititur, ut eis praedicet quibus non erat annuntiatum, ut gloriam labore suo acquirat.
«Qui autem gloriatur, in Domino glorietur (I Cor. I; Jer. IX) . Non enim qui seipsum commendat ille probatus est, sed quem Deus commendat.»
Significat Apostolus ipsam evangelizandi confidentiam et gloriam Domino esse dandam, cujus gratia est, ut qui in potestate evangelica confidit, Deo auctore confidat, ut quaestus omnis negotii divini [Col. 1096B] Domini in lucrum veniat. Sed qui non accepit potestatem a Domino, non potest in Domino gloriari, quia suam gloriam quaerit. Ego, inquit, non gloriabor in aliena regula. Similiter autem qui gloriatur, id est vult potestatem exercere, in Domino glorietur, id est in mensura a Domino sibi data. Vel ita Spem habeo gloriandi, non tamen in me, sed in Domino. Nam nullus in se debet gloriari. Sed quicunque de aliquo bono gloriatur, glorietur in Domino, id est omnem gloriam retorqueat et ascribat non sibi, sed Domino. Quidquid enim boni habemus vel agimus, hoc non a nobis, sed tantum a Domino habemus quod agimus. Ideo non in se, sed in Domino quisque debet gloriari, quia qui seipsum commendat, id est qui suam gloriam in praedicatione quaerit, qui [Col. 1096C] extra Dominum gloriatur, ille non est probatus a Deo vel ab hominibus, sed ille quem Deus commendat miraculis et gratia sanctae conversationis. Illum Deus commendat, et ille probatus est, quem habet dignum et mittit ut praedicet donum ejus. Quem vero non mittit, illum non commendat. Ipse autem se commendat, qui non missus praedicat. Ac per hoc idoneus non est, sed praesumptor et reprobus.
«Utinam sustineretis modicum quid insipientiae meae, sed et supportate me. Aemulor enim vos Dei aemulatione. Despondi enim vos uni viro virginem castam exhibere Christo. Timeo autem ne, sicut serpens Evam seduxit astutia sua (Gen. III) , [Col. 1096D] ita corrumpantur sensus vestri, et excidant a simplicitate quae est in Christo Jesu.»
Incipiens vero de semetipso narrare, insipientem se dicit, quia ad laudem ejus videntur pertinere quae dicturus est, et per Dei sapientiam dictum a Salomone fuerat: «Laudet te alienus, et non os tuum: extraneus, et non labia tua (Prov. XXVII) .» Sed hic dolore compellitur in laudem suam erumpere, propter salutem ipsorum qui cum de ejus praeceptis bene sentire deberent, indigne sentiebant. Et hoc non Apostolo, sed ipsis nocebat. Ideoque profectum eorum quaerit, et in eo quod quasi glorianter loqui videtur: Glorior, inquit, de regimine, quod videtur insipientia. Sed utinam sustineretis, id est vellem ut sine indignatione sustineretis modicum quid insipientiae [Col. 1097A] meae, id est parum aliquid gloriationis meae, quae videtur insipientia. Modicum gloriationis meae sustinete, quia multo plus possem gloriari. Opto ut hanc insipientiam meam vel in modico sustineatis, sed et praecipio ac quasi ex debito requiro, ut me supportetis in hac insipientia gloriationis, supportate, inquam, me ut subjecti, quia aemulor vos, id est casto amore inflammor ad custodiendam mentis nostrae castitatem; et hoc facio non mea, sed Dei aemulatione, quia non mihi, sed Deo vos aemulor. Quae locuturus est, amore eorum dicturum se ostendit, ut non magis ad laudem ejus proficiat, sed ad eorum profectum. Ac si dicat: Non stimulo livoris inflammor humani, sed vos tanquam pater aemulatione divina custodio, ut immaculatos possim conjungere [Col. 1097B] coelesti sponso. Despondi enim vos, id est annulo fidei vos desponsavi non multis, sed uni, non adultero, sed viro virginem castam exhibere Christo, id est ut vos omnes unam virginem incontaminatam assignem judici Christo. Omnis enim Ecclesia virgo est in mente. Virginitas enim mentis est integra fides, solida spes, sincera charitas. Ergo et Ecclesia imitans Domini sui matrem, quoniam corpore non potuit, mente tamen et mater et virgo est. Nullo itaque modo virginitatem matris suae nascendo Christus ademit, qui Ecclesiam suam de fornicatione daemonum redimendo virginem fecit. Nunc desponsata est Ecclesia et virgo est, cum se continet a corruptione saeculari; sed tunc nuptura est, quando Sponsus [Col. 1097C] ejus in claritate veniet, et eam secum in regni thalamum perpetuo mansuram introducet. Ego, inquit, vos huic tam digno viro ita desponsavi, ut immaculatos ei vos in die judicii exhibeam. Sed timeo ne virginitas in vobis violetur, et ad amplexum Sponsi non perveniatis. Sicut enim membris corporis violatur in quodam loco, sic seductio linguae violat virginitatem cordis. Timeo ne, sicut antiquus serpens Evam seduxit astutia sua (Gen. III) , ita corrumpantur ab eodem serpente vestri sensus, id est vestrae mentes. Non enim carnis, sed cordis virginitatem serpens ille, id est diabolus corrumpere quaerit. Et sicut adulter homo laetatur nequitia sua cum carnem corrumpit, sic diabolus laetatur quando mentem corrumpit. Revera enim corrumpitur mens et [Col. 1097D] fides eorum qui praeponunt mendacium veritati. Qui ergo mendacium aedificant in hominibus, quid ab eis expellunt nisi veritatem? Immittunt diabolum, excludunt Christum; immittunt adulterum, excludunt Sponsum. Quando enim mentem falsitas possidet, tunc serpens eam possidet. Timeo ne, sicut serpens Evam seduxit astutia sua, id est ne, sicut diabolus in serpente latens et per os ejus loquens, Evam seduxit, ita corrumpantur sensus vestri ab eodem fallaci deceptore in falsis apostolis latente et per os eorum loquente, et excidant a simplicitate quae est in Christo Jesu, id est corruant a paradiso simplicis fidei Christianae, quae nil alienum recipit, sed simplicem veritatem sine admistione falsitatis retinet. Serpens namque Evam mentiendo de Deo seduxit, [Col. 1098A] dicens solo terrore Deum eis comminatum esse mortem, non illaturum si peccassent. Ita et pseudoapostoli dicebant, ideo praecepta Evangelii addita esse, ut vel sic lex custodiretur, et ea sola sufficeret custodita. Sed et nunc serpens similiter seduxit, gehennam propter solum terrorem asserens nominari; eam autem aut non esse omnino aut non aeternam esse confirmans. Adhuc mussitat ille serpens et non tacet. Quaerit pollicitatione quadam scientiae dejicere de paradiso Ecclesiae, quem non permittat redire ad illum paradisum, unde primo ejectus est. Quod gestum est in illo paradiso, hoc geritur in Ecclesia. Nemo seducat nos ab isto paradiso. Sufficiat quod hinc lapsi sumus, vel experti corrigamur. Ipse est serpens qui semper suggerit [Col. 1098B] iniquitatem, ipse aliquando promittit impunitatem, et, sicut ibi promisit, dicens: «Nequaquam morte moriemini (ibid.) .» Ipse talia suggerit, ut modo male vivant Christiani. Nunquid omnes, inquit, perditurus est Deus? Nunquid omnes damnaturus est Deus? Et ita corrumpit sensus multorum, ac peccare facit, ut expellantur a sedibus istorum.
«Nam si is qui venit, alium Christum praedicat quem non praedicavimus, aut alium Spiritum accipitis quem non accepistis, aut aliud Evangelium quod non recepistis, recte pateremini. Existimo enim nihil me minus fecisse a magnis apostolis. Nam, etsi imperitus sermone, sed non scientia. In omnibus autem manifestus sum vobis.»
[Col. 1098C] Ideo dixi me timere ne, sicut serpens Evam seduxit astutia sua, sic et isti vos corrumpant, qui praedicant eamdem fidem quam nos, et per astutiam suam et seductionem veritati miscent venenum falsitatis. Si enim aliam fidem, et omnino aliud praedicarent quam nos praedicamus, non adeo vos decipere possent. Et hoc est: Nam si is praedicator qui venit et a Deo mittitur, praedicat, id est praedicaret vobis alium Christum quem non praedicavimus, id est meliorem; aut per ejus doctrinam accipitis, id est acciperetis, alium Spiritum sanctiorem quem non accepistis per nos, aut aliud Evangelium reciperetis ab eo quod non recepistis a nobis, recte pateremini ejus dominationem; possetis enim dicere, praedicatio hujus melior est quam Pauli. Nunc vero, cum eumdem [Col. 1098D] Christum praedicet, et ex sua parte plura respuenda addat, pati non debetis. Vel ita Vere simplicitas est in Christo, non duplicitas, quia unus est Christus non duo Christi; et unus Spiritus Christi, atque unum Evangelium. Nam si is doctor qui post nos venit ad vos, etc. Hoc de quolibet vero praedicatore nunc est intelligendum. Locutus enim fuerat de pseudoapostolis corruptoribus fidei, et nunc adjungit de veris praedicatoribus, quia plebs Corinthiorum variis erroribus fluctuabat, ut aliqui faverent pseudoapostolis, quidam autem eis a quibus compositis verbis eadem audiebant quae ab Apostolo audierant; alii vero apostolis favebant, qui cum Domino fuerant; et Paulo derogabant, quia in carne Dominum secutus non fuerat. Unde nunc tali sensu loquitur. [Col. 1099A] Si ipse idem Christus ab his praedicatur, quia a nobis annuntiatur, et idem Evangelium, quid causae est ut nos inferiores habeamur, cum nihil amplius ab illis quam a nobis dicatur? Nam etsi praedicator qui venit ad vos, praedicaret vobis excellentiorem Christum quem non praedicavimus, quod fieri non potest; aut per eum acciperetis alium meliorem Spiritum, quem per nos non accepistis; vel aliud Evangelium, quod a nobis non recepistis, id est aliam de humana redemptione praedicationem, quod esse non potest, recte pateremini talem doctorem ad contemptum nostri. Sed quia hoc non est, non recte patimini illum ad depressionem nostri. Cur autem dicit, recte pateremini, si alius vobis Christus praedicatus fuisset, aut si alius Spiritus, vel aliud Evangelium [Col. 1099B] vobis traditum fuisset, cum dicat Galatis: «Si quis vobis evangelizaverit praeter id quod accepistis, anathema sit!» (Gal. I.) Si enim Galatis perversum erat accipere aliud quam ab apostolis erat traditum, quomodo Corinthiis rectum erat, si alius Christus praedicatus illis fuisset? Sed sciens Apostolus nunquam alium Christum, nisi hunc qui crucifixus est, praedicari, idcirco ait quia recte pateremini, si vobis alius potior Christus, ab his qui veniunt praedicatus fuisset. Galatis autem anathema dixit, si aliud audirent quod non utique majus esset, sed contrarium. Quia vero posset dici quod, etsi eadem caeteri praedicaverint quae et iste, melius tamen ea praedicaverint, removet hoc. Non recte, inquit, patimini. [Col. 1099C] Ego enim existimo, id est pro certo scio, sed dubitationem vestram verbo existimationis increpo; ego, inquam, existimo me nihil minus fecisse vobis a magnis apostolis, id est quam fecissent magni apostoli, ne putetis vos minus quam caeterae Ecclesiae aliquid accepisse, quibus praedicaverunt caeteri; et idcirco opera mea illis me coaequant. Non vult gratiam inferiorem in se videri, quia similiter docuit, et eadem fecit quae faciebant apostoli, qui propensiores videbantur, quia priores coeperant docere et fuerant cum Domino, unde majoris auctoritatis esse putabantur, cum hujus apostoli electio cum testimonio sit, et amplius caeteris laboraverit, atque Dominum in via et in templo viderit, et verba ejus audierit. Non minus, inquit, feci. Nam etsi sum imperitus sermone, quia non [Col. 1099D] adorno verba, vel impeditam habeo linguam, sed, id est tamen, non sum imperitus scientia, quoniam scio quidquid est magni. Hoc non ad apostolos pertinet, quia non erant eloquentes, utpote sine litteris, pleni tamen Spiritu sancto (Act. IX) ; sed pseudoapostolos tangit, quos praeferebant Apostolo causa accurati sermonis, cum in religione vis sermonis sit necessaria, non sonus dulcis. Valde tamen se humiliat, qui se imperitum in sermone fatetur; cui, prae magnitudine eloquentiae ac sapientiae Festus ait: «Insanis, Paule, insanis; multae te litterae ad insaniam perducunt (Act. XXVI) .» Hoc ergo dicens, non se loqui nescire voluit intelligi, sed propter eos qui, non per fidem, sed per eloquentiam commendari volebant. Qui tamen in eo se dixit imperitum, quod [Col. 1100A] non habet crimen; in eo autem quod non deest sine culpa, et cum adest acquirit salutem, non se imperitum pronuntiavit. Qui imperitus est in sermone, reus non est apud Deum; quia autem scientiam Dei non habet, reus est ignorantiae, cui non licet ignorare, maxime quod pertinet ad salutem. Ideo Apostolus spreta eloquentia id agebat, ut fides teste virtute acceptabilis esset, ut non fidem eloquentia commendaret, sed virtus, cui cedit eloquentia. Etsi imperitus, inquit, sum in sermone, id est etsi non curo illam saecularem peritiam sermonis, ut adaptem pulchre positarum dictionum consonantiam, tamen non potestis me vocare imperitum in scientia, qui tam bene scio rei veritatem, et tam profunde loqui de Deo, sicut et alii, vel subtilius. In [Col. 1100B] scientia divinorum non sum imperitus. Sed et vos hoc nostis, nam manifestus sum vobis in omnibus, id est in scientia, in miraculis, in sanctitate vel potentia, et his similibus. Et ideo scitis me habere etiam loquendi peritiam. Unde pejus est, quia faventes aliis in sermonis peritia, in qua me non inferiorem esse scitis, postponitis me illis, cum videatis per me non solum impleri praedicationem, sed et signa atque prodigia fieri apostolica.
«Aut nunquid peccatum feci, meipsum humilians ut vos exaltemini, quoniam gratis Evangelium Dei evangelizavi vobis? Alias Ecclesias exspoliavi, accipiens stipendium ad ministerium vestrum. Et cum essem apud vos et egerem, nulli [Col. 1100C] onerosus fui. Nam quod mihi deerat suppleverunt fratres qui venerunt a Macedonia. Et in omnibus sine onere me vobis servavi et servabo. Est veritas Christi in me, quoniam haec gloriatio non infringetur in me in regionibus Achaiae. Quare? Quia non diligo vos? Deus scit. Quod autem facio, et faciam, ut amputem occasionem eorum qui volunt occasionem, ut, in quo gloriantur, inveniantur sicut et nos.»
Non feci, inquit, minus quam alii, sed possem dicere quia plus feci, quoniam gratis praedicavi. Non feci minus. Aut si minus, nunquid in hoc peccavi? Nunquid peccatum feci, meipsum humilians operando manibus meis, unde victum quaererem et haberem, ut vos exaltemini, id est ad virtutum alta proficiatis, [Col. 1100D] abjecto jugo falsorum apostolorum quo deprimini? Vere me humiliavi, quoniam gratis, id est nil exigendo a vobis, Evangelium Dei evangelizavi vobis. Quoniam inflati erant eo quod sumptus ab eis accipere noluit, et propter hoc alios ei praeponebant, idcirco nunquid peccavi, ait, quia me humiliavi, ut me indignum ad accipiendum judicarem, quia inde mihi irascimini, cum hoc non peccati sit, sed gloriae? Seipsum enim humiliavit, quando stipendia sibi debita non exegit. Quae propter duas causas accipere noluit, ne et pseudoapostolis similis inveniretur, qui non ad gloriam Dei, sed ad suam utilitatem praedicabant, ut non occasionem acciperent deprecandi; alio enim non accipiente, non potest alter multum expetere; et ne vigor evangelicae [Col. 1101A] potestatis torpesceret, quoniam qui a peccantibus accipit, arguendi auctoritatem amittit. Sic ergo exaltantur, cum ideo ab illis non accipitur, ut a pseudoapostolis qui eos deprimebant eripiantur, et correpti emendentur, a morte ad vitam, et a vitiis ad virtutes elevati. Vobis, inquit, Evangelium gratis praedicavi, sed ab aliis interim victum habui. Nam alias Ecclesias exspoliavi, id est multa ab his quae in vos impenderem assumpsi, accipiens stipendium ad ministerium vestrum, id est accipiens unde viverem, dum vobis evangelium ministrarem, necesse fuit ut ab aliis panem corporis acciperem, et cum essem apud vos et egerem his quae corpori sunt necessaria, nulli vestrum fui onerosus, accipiendo aliquam corporis sustentationem ab eo. Hoc Apostolus [Col. 1101B] Corinthiis dum inter eos esset, nunquam dicere voluit, ne scilicet quod erga eum ab illis factum ex bona voluntate non fuerat, fieret ex jussione; et cum innotesceret eorum misericordia, remaneret ignota. Postmodum vero longe positus hoc eis scripsit, ne scilicet omnimode incorrepti [ al., incorrecti] remanerent, et quales magistro in tenacia fuerant, aliis fratribus, tales essent. Vere et in hoc magister gentium, sua negligens, aliena curans, implevit quod ait: «Nemo quod suum est quaerat, sed quod alterius (I Cor. X) .» Tantam enim illic inopiam pertulit, ut victus sui gravi necessitate laboraret, et panem coeli praedicavit. Insistebat verbo pro vita audientium, insistebat labori manuum pro vita [Col. 1101C] corporis sui. De terris quoque aliis ei stipendia a discipulis mittebantur, ut Corinthiis praedicare sufficeret. Cum essem, inquit, apud vos, et egerem, nulli vestrum onerosus fui accipiendo aliquid, ne scilicet putaretis me lucri terreni causa Evangelium praedicare. Nam quod mihi deerat post spolia Ecclesiarum et laborem manuum, suppleverunt fratres qui venerunt a Macedonia. A Macedonibus semper accepit, quia subversi a pseudoapostolis non fuerant. Et sicut a Corinthiis accipiendum non erat, ne illis in scandalum proficeret, sic iterum a Macedonibus accipiendum erat, ne bene seminantes fructum amitterent. Non enim idcirco dabant, ut vitia sua palpari vellent. Macedones quod mihi deerat suppleverunt. [Col. 1101D] Et non solum stipendiis, sed etiam in omnibus verbis et factis servavi me vobis sine onere quia non me jactavi de genere contra vos, nec aliquid hujusmodi feci, et adhuc me semper vobis talem servabo, ne dem exemplum rapacitatis vel falsitatis falsis apostolis. Est veritas Christi in me, id est verax Christus in me loquitur, quoniam haec gloriatio, id est haec causa gloriationis quod gratis praedico, quod a licitis abstineo propter salutem vestram, non infringetur, sed integra perseverabit in me in omnibus regionibus Achaiae. Gloria est enim a licitis abstinere, maxime pro aliorum salute. Non infringetur in me gloria haec in regionibus vestris. Et quare putatis me hoc facere? Putatis quod hoc ideo faciam, quia non diligo vos? id est quod odio vestri [Col. 1102A] abstineam a rebus vestris, ut pseudo dicunt. Deus qui occulta cordis novit, ipse scit quia non ideo munera vestra respuo, quod vos non diligam; sed ideo magis quia vos amo, ut hoc ipsum prosit vobis quod nihil a vobis accipio. Non propter odium vestri dona vestra nolo, sed ut auferam peudoapostolis occasionem accipiendi pecunias vestras, quia si non acceperint non diu praedicabunt. Non idcirco hoc facio quia vos non diligam, sed quod in hac re facio, etiam adhuc faciam, id est semper a vestris muneribus abstinebo, ut exemplo meo amputem occasionem sumendi vestra bona; occasionem dico, eorum qui per me volunt invenire occasionem accipiendi res vestras. Ideo illis auferam hujusmodi occasionem, ut, in eo quo gloriantur, inveniantur sicut [Col. 1102B] et nos, id est similes nobis. Gloria pseudoapostolorum in pecuniis erat accipiendis, et ideo Apostolus hoc refutavit, ne illis similis videretur; quia, nisi ab Apostolo fuisset vitatum, major occasio illis data fuisset accipiendi, vel etiam extorquendi, quando in hac re formam ab Apostolo datam ostenderent. Erant etiam quidam pseudo qui, imitantes Apostolum, pro saeculari gloria nihil volebant accipere; acciperent tamen libenter, si prius Apostolum accipere viderent. Unde nunc dicit se ideo nihil velle accipere, ut illis amputet occasionem accipiendi, et permaneant in similitudine sui, in quo multum gloriantur, scilicet ut semper sint non accipientes.
«Nam ejusmodi pseudoapostoli sunt operarii subdoli [Col. 1102C] transfigurantes se in apostolos Christi. Et non mirum. Ipse enim Satanas transfigurat se in angelum lucis. Non est ergo magnum, si ministri ejus transfigurentur velut ministri justitiae. Quorum finis erit secundum opera ipsorum.»
Volo illis auferre occasionem accipiendi res vestras; multum enim desiderant invenire occasionem qua possint eas accipere, licet fingant se nolle quidquam sumere. Nam ejusmodi pseudo, id est falsi apostoli sunt operarii subdoli, id est operantes sub dolo simulationis, quia callide sub specie religionis decipiunt. Subdoli sunt, quia non amore vitae perennis, sed amore pecuniarum praedicant Christum, nomen sibi apostolicum usurpantes, cum nequaquam [Col. 1102D] sint missi. Subdolus enim operarius aliud fingit et aliud agit, sicut et isti sub specie simplicis praedicationis Christi belluinam rapacitatem contegunt. Tales ut placeant et placendo accipiant, necesse est adulentur, et adulando decipiant, illa dicentes quae placeant, non quae expediant audiendi. Sunt itaque operarii subdoli, dum sic operantur, et hujusmodi artibus transfigurant se in apostolos Christi, id est transmutant speciem suae falsitatis, assumendo figuram verorum apostolorum, ut dum malitia callide tegitur, et figura sanctitatis cernitur, possint incautos decipere. Et quia veris apostolis similes volunt apparere, non accipio res vestras, ut me non accipiente, nec ipsi se transfigurent in apostolos veritatis, ut ita decipiant. Et non est mirum [Col. 1103A] de ministris Satanae, si hoc faciant. Nam ipse Satanas cui serviunt, transfigurat se in angelum lucis, id est assumit praeclarum habitum et apparet hominibus ut credatur sanctus angelus, et ita decipiat. Et cum sic se transfigurat, opus est nobis judicare et dignoscere, ne fallendo ad aliqua perniciosa seducat. Nam quando sensus corporis fallit, mentem vero non movet a vera rectaque sententia qua quisque vitam fidelem gerit, nullum est in religione periculum. Vel cum se bonum fingens ea facit vel dicit, quae bonis angelis congruunt, etiam si credatur bonus, non est error Christianae fidei periculosus aut morbidus. Cum vero per haec aliena ad sua incipit ducere, tunc eum dignoscere, nec ire post eum, magna et necessaria vigilantia opus est. Sed nemo [Col. 1103B] potest omnes mortiferos dolos ejus evadere, nisi regat atque tueatur Deus. Et ipsa hujus rei difficultas ad hoc utilis est, ut nemo spem ponat in se vel in alio homine, sed in solo Deo. Et quando quidem Satanas (qui interpretatur adversarius, quia humanae saluti adversatur) ita se transformat, et pollicendo bona humanis aspectibus lucis se angelum simulat, ergo magnum non est, si ministri ejus transfigurentur ut appareant velut ministri justitiae, id est si pseudoapostoli mentiantur se socios apostolorum Christi, ut ita decipiant audientes. Quorum Satanae ministrorum finis erit secundum opera ipsorum, quia in fine judicabuntur secundum simulatas actiones suas, qui non propter Dominum, sed propter suum ventrem praedicaverunt, simulantes se ministros Dei. [Col. 1103C] Finis eorum erit secundum opera ipsorum, quia sicut cura ventris et opera quae pro ventre fiunt, intereunt, sic et ipsi interibunt.
«Iterum dico: Ne quis me putet insipientem esse. Alioquin velut insipientem accipite me, ut et ego modicum quid glorier. Quod loquor, non loquor secundum Deum, sed quasi in insipientia in hac substantia gloriae. Quoniam multi gloriantur secundum carnem, et ego gloriabor.»
Supra jam dixit, utinam sustineretis modicum quid insipientiae meae, et nunc hoc repetit, quoniam semper proponit quod multis postpositis, prosequatur. Quod ergo superius proposuit, modo incipit narrare. Dixi, inquit, ut sustineretis aliquid insipientiae, [Col. 1103D] id est gloriationis meae: et nunc iterum dico, ut nemo putet insipientem me esse in hac gloriatione, quia non glorior ea intentione qua illi, sed pro vestra utilitate. Alioquin, id est si non vultis me insipientem non putare, accipite me non revera insipientem, sed velut insipientem, dum videor me laudare, ut et ego sicut illi modicum quid glorier secundum carnem. Modicum, quia in vobis, non in sensu est gloriatio mea. Non enim vere ad gloriam suam Apostolus haec loquitur, sed dolens, quia se contempto falsos apostolos glorificabant, cogitur invitus bona sua detegere; nec inde reprehensibilis est, sed magis laudabilis. Nam justus quisque, si in humili cogitatione permanens, exigente causa vel dolore bona de se veracia dixerit, in tantum [Col. 1104A] a justitia non recessit, in quantum a veritate nullo modo discrepavit. Apostolus ergo multa de se fortia pro discipulorum aedificatione narrat, sed haec narrando non peccat, quia a veritatis tramite et attestatione certa et humili corde non recedit. Dixi, inquit, me velut insipientem, quia quod loquor in hac substantia gloriae, id est in gloria carnis quam putant substantiam, non loquor secundum Deum, sed quasi in insipientia. Secundum Deum modo non loquitur, quia ad carnis tumorem haec pertinent,2 nec de inflatione carnis apud Dominum surgit gloria, apud quem sola humilitas gloriosa est, sed quasi insipientia. Non plenam dixit insipientiam, sed quasi insipientiam, veritas enim est. Sed quia elatio vitiosa res est, ideo quamvis verum sit quod [Col. 1104B] dicitur, quasi insipientia tamen est, unumquemque laudare se, cum dicat sapientia: «Laudet te alienus, et non os tuum: extraneus, et non labia tua (Prov. XXVII) .» Plena autem insipientia est, si se falsis laudibus quis attollit. Ille enim de vero est superbus, hic de falso stultus. Substantia tantum gloriationis in hac causa carnalis est, quia sicut flos feni (Isa. XL; Jac. I) , ita decedit gloria ista. Velut in insipientia loquor. Nam quia multi gloriantur secundum carnem, id est quoniam pseudoapostoli nobilitatem sibi carnis vindicant, et inde sibi defendunt generis praerogativam, quoniam filii dicuntur Abrahae, et ego gloriabor, quia et ego filius sum Abrahae. Sed nihil apud Dominum prodest filium esse Abrahae, si desit justitia vel fides Abrahae, [Col. 1104C] quia fides est quae salvat, non propago generis Abrahae. Gloriari se dicit secundum carnem, sed hoc insipientiae deputat, ut gloriam hanc exinaniat, et se coactum in laudem carnis erupisse doceat. Ob hoc enim gloriatur, ut ostendat se excellentius habere omnia etiam carnaliter, in quibus pseudoapostoli gloriabantur; et sic ipse potius qui sine falsitate Christum praedicat, suscipiatur, et susceptores ejus salvificentur.
«Libenter enim suffertis insipientes, cum sitis ipsi sapientes. Sustinetis enim si quis vos in servitutem redigit, si quis devorat, si quis accipit, si quis extollitur, si quis in faciem vos caedit. Secundum ignobilitatem dico, quasi nos infirmi [Col. 1104D] fuerimus in hac parte.»
Dixi ut me velut insipientem accipiatis, ut et ego modicum quid glorier secundum carnem. Nam libenter suffertis insipientes, id est non coacti, sed volontarii sustinetis falsos apostolos, qui nobilitate generis et circumcisione carnis gloriantur, atque nosipsos ad insipientiam suam pertrahere conantur. Et quia non bona patientia suffertis illos taliter gloriantes, justum est ut me potius sufferatis gloriantem, quia non pro extollentia mei, sed pro utilitate vestra gloriabor. Illos insipientes, id est secundum carnem gloriantes, et secundum carnem sapientes, suffertis libenter, quod mirum est, cum vos ipsi sitis sapientes, id est coelesti sapientia per doctrinam meam imbuti. Inde enim magis estis reprehensibiles, [Col. 1105A] quia cum sitis evangelica sapientia per me imbuti, nunc libenter suffertis istos deceptores, qui vos ad insipientiam carnalis intelligentiae et observantiae legis inducere volunt. Sustinetis enim si quis eorum vos ex libertate Christi redigit in servitutem legis, quae ex servili timore servatur. Vel insipientes suffertis, cum vos ipsi sitis non quidem omnes, sed quidam in sensu divinorum sapientes. Vel insipientes suffertis, cum sitis sapientes, id est in hoc probatur vos non esse sapientes, quia libenter suffertis insipientes. Amicus enim stultorum efficietur similis, et vere in eo quod eorum perversitatem sufferre vultis, sapientes non estis, quia tam hebetes estis, quod hanc injuriam sustinetis, si quis illorum vos a libertate Evangelii redigit [Col. 1105B] in servitutem legis. Vel per partes ostendo qualiter suffertis insipientes. Nam sustinetis jugum eorum si quis ipsorum vos in servitutem legis redigere velit; et si quis eorum devorat, id est cum magna ingluvie bona vestra comedens consumit; et si quis, id est si aliquis accipit more accipitris res vestras, quas ego vobis parcens accipere nolo; et si quis talium extollitur jactando se de nobilitate generis, illum quoque sustinetis; et si quis eorum caedit vos in faciem, id est contumeliam improperii vobis coram positus ingerit, contemnens vos quia carnaliter circumcisi non estis et idola coluistis, illum etiam suffertis. In faciem namque caeditur, in cujus os injuria irrogatur. In faciem ergo vos caedit, qui conviciorum ictibus vultum vestrum feriens erubescere [Col. 1105C] facit. Secundum ignobilitatem dico vos ita caedi, quam vobis pseudoapostoli objiciunt, quia estis ex genere idololatrarum, quoniam ipsa ignobilitatis objectio, est faciei percussio. Et dum ipsi vobis obtrectant quia estis incircumcisi, ac de se gloriantur quia sunt ex semine Abrahae, se praeferentes et nos humiliantes, vos ita sustinetis eos et nobis praefertis, quasi nos infirmi fuerimus in hac parte, id est impotentes in hac gloriatione carnalis nobilitatis. Hoc est, ita patimini vos caedi ab illis, et non a nobis, quasi non possemus similiter contemptoria verba vobis irrogare, extollendo nos de genere, et vos despiciendo. Non enim infirmi sumus in hac parte gloriae, infirmi namque judicabuntur [Col. 1105D] illi, qui de aliis nationibus applicati fuerant generi Abrahae. Sed nos in hac re firmi sumus, quia de Abrahae stirpe descendimus. Cur ergo falsos apostolos nobis in hac carnis gloria praefertis, in qua non sumus inferiores?
«In quo quis audet, in insipientia dico, audeo et ego. Hebraei sunt? et ego. Israelitae sunt? et ego. Semen Abrahae sunt? et ego. Ministri Christi sunt? et ego.»
Non sumus infirmi in hac parte gloriationis, quia in quocunque audet quis eorum gloriari, audeo similiter et ego, et hoc dico in insipientia, quia temeritas est ut quis se jactet sive laudet, cum dicat, ut praemisimus, Sapientia, «Laudet te alienus, et non os tuum: extraneus, et non labia tua (Prov. XXVII) ;» [Col. 1106A] et idcirco in insipientia dico me audere in eo, in quo audent hi, qui se jactant quod sunt filii Abrahae, ut illos insipientes esse designem, et gloriam ipsorum annihilem. Vere in nullo sum eis inferior. Quia sunt ipsi Hebraei, id est de genere Heber patriarchae, et ego similiter sum Hebraeus genere et lingua. Per interrogationem enim et responsionem legendi sunt isti versiculi, ut interrogetur, sunt Hebraei? et respondeatur, et ego sum Hebraeus; sunt ipsi Israelitae? id est de genere Jacob, qui et Israel divinitus est appellatus, et ego non minus sum Israelita, id est filius ejusdem egregii patris; et sunt ipsi semen Abrahae? id est non proselyti, sed naturales filii Abrahae, et ego similiter sum semen ejusdem patriarchae. Cur ergo in his mihi praeferuntur, [Col. 1106B] in quibus ergo non sum illis impar? et sunt ipsi ministri Christi secundum quod dicunt? et ego veraciter sum Christi minister. Ipsi enim se dicunt esse Christi ministros, ut per hoc decipiant; sed ego sine mendacio sum minister ejus, ut omnes quos potero ad eum pertraham.
«Ut minus sapiens dico, plus ego. In laboribus plurimis, in carceribus abundantius, in plagis supra modum, in mortibus frequenter. A Judaeis quinquies quadragenas una minus accepi. Ter virgis caesus sum, semel lapidatus sum, ter naufragium feci, nocte et die in profundo maris fui.»
Sciendum quia justi atque perfecti aliquando virtutes suas praedicant, et bona quae divinitus acceperunt [Col. 1106C] narrant, non ut ipsi apud homines sua ostensione proficiant, sed ut eos, quibus praedicant, exemplo suo ad vitam trahant. Unde nunc Apostolus quoties fustibus caesus, quoties lapidatus, quoties naufragium pertulit, quanta pro veritate sustinuit, quod ad tertium coelum raptus, quod in paradisum ductus sit, Corinthiis narrat, ut eorum a falsis praedicatoribus sensum avertat, ut dum innotesceret qualis ipse esset, illi eis vilescerent, quos ab eis cognoverat inique venerari. Quod perperfecti cum faciunt, id est cum virtutes proprias loquuntur, in hoc quoque omnipotentis Domini imitatores sunt, qui laudes suas hominibus loquitur ut ab hominibus cognoscatur. Nam cum per [Col. 1106D] Scripturam suam praecipiat, dicens: Laudet te os alienum, et non os tuum, quomodo facit ipse quod prohibet (Prov. XXVII) ? Sed si virtutes suas omnipotens Dominus taceret, eum nullus agnosceret; si nullus agnosceret, nullus amaret; si nullus amaret, nullus ad vitam rediret. Unde per Psalmistam dicitur: «Virtutem operum suorum annuntiabit populo suo, ut det illis haereditatem gentium (Psal. CX) .» Virtutes enim suas annuntiat, non ut laudibus suis ipse proficiat, sed ut hi qui haec ex sua laude cognoverunt, ad perpetuam haereditatem veniant. Justi itaque et perfecti etiam cum virtutes, quas habent, infirmis loquuntur, reprehensibiles non sunt, quia per suam vitam quam referunt, aliorum animas ad vitam quaerunt. Jure ergo Paulus, [Col. 1107A] virtutes proprias Corinthiis narrat, ut cujus meriti sit apud Dominum, illis innotescat, quatenus meritum ejus cognoscentes, doctrinam ejus per quam salventur, libenter suscipiant; et falsos apostolos per quos seducebantur, respuant. Ipsi, inquit, gloriantur se esse ministros Christi, licet in veritate non sint ejus ministri; et ego veraciter sum, quod illi se esse fingunt. Et plus etiam quam ipsi, sum ego minister Christi, vel plusquam caeteri praedicatores Christi. Et hoc dico ut minus sapiens, quia non est hominis laudare seipsum. Vera de se dicens, minus sapientem se pronuntiat, ut intelligatur coactus in laudem suam prorupisse. Nam qui sponte ea refert, quae ad laudem ejus proficiant, non se fatetur insipientem. Ostendit ergo quae sint quae [Col. 1107B] faciunt illum ministrum Christi plus esse quam sunt reliqui praedicatores. Occasione enim inventa, omnium tangit personas, etiam apostolorum, dolens quia gratia Dei minor in illo judicabatur, cum ipse eadem operaretur, quae caeteri apostoli, et pro fide majora toleraret exitia. Plus sum ego minister Christi quam sunt alii praedicatores, comprobatus in laboribus plurimis, quia plus illis omnibus in ministerio praedicationis evangelicae laboravi. Nam et ipsi laboraverunt, sed ego durius et multiplicius, quia et plura adversa pertuli, et pluribus gentibus praedicavi, et plura scripsi, et stipendium non accepi. Et in carceribus sum comprobatus minister Christi abundantius quam illi quos mihi praefertis, quia si [Col. 1107C] ipsi pro ministerio praedicationis fuere in carcere, ego tamen saepius et diutius. Et in plagis supra modum eorum, vel supra modum humanae virtutis, quia si illi caesi sunt, ego tamen atrocius et multiplicius. Et in mortibus frequenter, quia saepe cruciatus sum usque ad mortem. Ego a Judaeis accepi quinquies quadragenas una minus percussiones, id est quinquies flagellatus sum a Judaeis secundum legem Moysi, quasi transgressor legis, quia novam gratiam praedicabam, accipiens singulis vicibus plagas triginta novem (Deut. XXV) . Praeceptum quippe legis erat ut quando judices delinquentem verberarent, ita modum vindictae temperarent, ut plagarum modus quadragenarium numerum non excederet. Unde ipsi unam percussionem quasi pro misericordia [Col. 1107D] mihi condonaverunt in unaquaque ex illis quinque vicibus, quibus me verberaverunt. Ego ter virgis coesus sum a gentibus, sicut in Philippis, ego a Judaeis semel lapidatus sum in Listris (Act. XVI) . Ego ter naufragium feci, id est periculum navis fractae pertuli, dum maria transnavigarem, ut multis gentibus evangelizarem. Possent haec naufragia forsitan intelligi contigisse in illa navigatione, qua Romam venit Apostolus; sed quando rcribebat hanc epistolam, nondum ascenderat Hiesosolymam, ubi captus est a Judaeis, et post a Festo praeside Romam missus (Act. XXVII) . Nam in superioribus Epistolae hujus multa locutus est Corinthiis de praeparatione eleemosynae, quam portaturus erat in Jerusalem. Omnes ergo tribulationes et pericula, [Col. 1108A] quae commemorantur in hac Epistola, prius acciderunt quam iret Hierosolymam. Non autem leguntur omnia in Actibus apostolorum, quia et ibi reperiuntur multa, quae in his Epistolis nequaquam aperte commemorantur. Nam et hoc quod subjungit, nescitur quando factum sit; nocte et die in profundo maris sui. Quod tamen juxta litteram intelligendum est, id est quia Apostolus casu aliquo deveniens in profundum maris, die simul et nocte ibi demoratus sit, ac deinde liber ad terram Deo gubernante redierit; unde et inter caetera divina miracula ascribitur, quod homo tanto tempore sub undis retentus, neque a circumstantibus undis praefocari, neque a belluis maris devorari potuerit. Quid est enim mirabilius, Petrum super aquas ambulasse [Col. 1108B] (Matth. XIV) , an Paulum sub aquis die ac nocte vixisse? Quod si in utriusque apostoli tam dissimili miraculo aliquid mysticum requirimus, Paulus non solum tertio naufragus, sed etiam nocte et die in profundo maris positus, atque ubique protectus et liberatus a Domino, significat justos de omnibus periculis divinitus eruendos: nec tantum de tentationibus extrinsecus ingruentibus salvandos, sed etiamsi mortis ipsius viderentur gurgite depressi, atque ab humanis rebus absconditi, nihilominus virtute sui Conditoris eos esse revocandos ad vitam. Petrus vero super undas vento commotas incedens, sed ubi ob timorem mergi coepit, dextera Christi erectus, significat eosdem justos omnia impiorum tentamenta ac persecutiones diabolico instinctu sibi [Col. 1108C] illatas, fide invicta superare et calcare; nec posse omnino saeculi fluctibus immergi, qui praesentis semper Dei contemplantur auxilium, qui etsi ut homines aliquando titubaverint, mox divinitus erecti confirmentur. Post haec memorat Apostolus alia pericula, variosque labores, ut se terra marique pro Christo vexatum secundum carnem ostendat, et in omnibus locis vel in omnibus afflictionum modis se pro Evangelio laborasse doceat. Ait enim:
«In itineribus saepe, periculis ffuminum, periculis latronum, periculis ex genere, periculis ex gentibus, periculis in civitate, periculis in solitudine, periculis in mari, periculis in falsis fratribus; [Col. 1108D] in labore et aerumna, in vigiliis multis, in fame et siti, in jejuniis multis, in frigore et nuditate. Praeter illa quae extrinsecus sunt instantia mea quotidiana, sollicitudo omnium Ecclesiarum. Quis infirmatur, et ego non infirmor? Quis scandalizatur, et ego non uror?»
Saepe in itineribus probatus sum, inquit minister Christi, periculis fluminum quae pertuli, quia dum semper de loco ad locum pergerem, ut nomen Christi ubique manifestarem, frequenter inveniebam flumina, quae non sine periculo transire poteram. Et periculis latronum quoniam diabolus, invidens itineri meo, latrones mihi excitabat, cum nihil ferrem quod latrones cuperent. Et periculis ex genere meo, id est ex Judaeis, qui mihi plusquam caeteris [Col. 1109A] apostolis invidebant, me semper interficere quaerebant, quia fortius et evidentius caeteris novam gratiam et abolitionem veteris observantiae praedicabam, cum prius fuissem aemulator legis, et persecutor sectatorum gratiae. Et periculis ex gentibus quia et gentiles me quaerebant occidere propter destructionem idololatriae et praedicationem unius Dei. Et periculis in civitate, sicut in Epheso ubi propter defensionem Dianae cum impetu cucurrere unanimiter in theatrum (Act. XIX) , et cum vellem intrare in furentem populum ut paterer martyrium, non permiserunt discipuli. Et periculis in solitudine, quia dum iter facerem, passus sum in deserto periculum vel a bestiis, vel ab hominibus, vel a potus, vel a cibi penuria. Et periculis in mari, quia et ibi vel ab [Col. 1109B] hominibus, vel ab indigentia, vel a tempestatibus pertuli pericula. Nam et cum essem in Graecia, factae sunt mihi insidiae a Judaeis navigaturo in Syriam (Act. XX) . Et periculis in falsis fratribus, id est qui Christianismum susceperant, et Judaismum non reliquerant, sed legem carnaliter observabant, et me persequebantur eo quod praedicato Christo legem jam cessare dicerem. Fuere et alii falsi fratres, sicut Demas et Hermogenes qui dilexere) hoc saeculum (II Tim. IV; II Tim. I) , et nunc talibus plena est Ecclesia. Caetera enim pericula quiescere possunt, pericula vero a falsis fratribus quiescere usque ad finem saeculi non noverunt. Item probatus sum minister Christi plusquam caeteri in labore manuum, quo quaerebam victum, et aerumna, id [Col. 1109C] est molestia doloris vel paupertatis. Et in vigiliis multis, quia non solum diebus, sed et noctibus praedicabam, et causa orationis saepe vigilabam, atque manibus meis opus aliquod, unde victum haberem, nonnunquam per noctem faciebam. Et in fame ac siti, quia dum nihil a discipulis acciperem, necesse erat ut per inopiam famem et sitim tolerarem. Tunc etiam fame ac siti laborabam, quando persecutores meos frequenter de loco ad locum fugiebam. Et in jejuniis multis, quia saepe jejunavi eo quod non haberem quod ederem. Saepe etiam sponte me jejuniis maceravi, castigans corpus meum et servituti subjiciens (I Cor. IX) . In frigore etiam et nuditate laboravi, dum tenuitas ac disruptio vestium mihi esset in hieme. Et haec omnia pro Christo pertuli, [Col. 1109D] cujus sum minister. Sed praeter illa quae extrinsecus sunt, id est praeter illa mala quae exterius in corpore tolero, angit me quotidiana instantia mea, quae nec una hora remittitur. Et quae est illa? sollicitudo simul omnium Ecclesiarum, quia quotidie insto sollicitudini salutis omnium qui sunt in universis Ecclesiis. Vere magnam de his semper gero sollicitudinem. Nam quis fidelium infirmatur in fide, vel in conscientia, vel in actione, et ego non infirmor? id est non compatior illi et condescendo, ut possim infirmitati ejus, quam velut meam doleo, adhibere medicinam? Et quis scandalizatur, id est pedibus actionum offendit, ut cursus boni operis ejus retardetur, vel etiam ipse cadat in culpam, sive aliquo [Col. 1110A] errore turbetur fides ejus, et ego non uror? id est zelo Dei inflammor? Valde enim mens mea cruciatur igne spiritalis zeli, dum infirmos quosque aeterna deserere et rebus temporalibus delectari conspicit. Uror sicut aurum ad purgationem igne pii doloris, quoniam affectus iste magis purgat, quia de charitate venit. Quanto enim major charitas, tanto majores plagae de peccatis alienis. Non enim uror tanquam irascens peccantibus, sed tanquam dolens pro illis. Unde scriptum est: «Qui apponit scientiam apponit dolorem (Eccle. I) .» Enumerat itaque, sicut lectum est, Apostolus bella quae extrinsecus tolerat, dicens: Periculis fluminum, periculis latronum, periculis ex genere, periculis ex gentibus, periculis in civitate, periculis in solitudine, periculis in mari, periculis in [Col. 1110B] falsis fratribus. In hoc autem bello quot contra adversarium spicula intorqueat, adjungit: In labore et aerumna, in vigiliis multis, in fame et siti, in jejuniis multis, in frigore et nuditate. Sed inter tot certamina deprehensus, dicit quanto vigiliarum munimine etiam castra custodiat. Nam post haec exteriora quae narravit, protinus interiora coepit dicere, subjungens: Praeter illa quae extrinsecus sunt, instantia mea quotidiana, sollicitudo omnium Ecclesiarum. Ecce in se bella fortiter suscepit, et tuendis se proximis misericorditer impendit. Narrat mala quae patitur, subjungit bona quae impartitur. Pensemus ergo cujus charitatis sit plus de utilitate proximorum, quam de sua afflictione curare. Pensemus cujus laboris sit uno eodemque tempore foris adversa [Col. 1110C] tolerare, et intus infirma protegere. In se enim contemnit vulnera corporis, et in aliis sanat vulnera cordis. Valde autem minoris laboris est aut docere cum nihil toleras, aut tolerare cum nihil doces. Sed Apostolus ad utrumque se solerter extendit, quia sic exteriora bella suscipit, ut sollicite cogitet ne proximorum interiora lacerentur. Unde non immerito plus omnibus se laborasse fatetur. Quis itaque huic in honore aliquem audeat praeponere, qui cunctis praeest in labore? Qui et subjungit:
«Si gloriari oportet, quae infirmitatis meae sunt gloriabor. Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi scit, qui est benedictus in saecula, quod non mentior. Damasci praepositus gentis Arethae regis, custodiebat civitatem Damascenorum, ut [Col. 1110D] me comprehenderet (Act. IX) . Et per fenestram in sporta demissus sum per murum, et sic effugi manus ejus.»
Si gloriari oportet, non expedit quidem. Si oportet, inquit, gloriari, sicut et oportet pro vobis gloriabor, non in potentia vel genere, sed in his quae sunt infirmitatis meae, id est in passionibus quas pro Christo patior, licet hoc videatur abjectio. Si enim gloriandum est Christiano, in humilitate gloriandum est, de qua crescit apud Deum. Sed pseudoapostoli, quia non habent merita passionum, in quibus gloriari possint, gloriantur in sublimitate generis. Ne autem me putetis aliquid falsi dicere, Deum vobis adhibeo testem veritatis. Deus enim [Col. 1111A] qui novit omnia, ipse scit quia non mentior. Deus, qui secundum humanitatem Christi, Deus ejus est; et secundum divinitatem ejus, est Pater ipsius, ipse qui est benedictus in omnia saecula, scit, id est fert mihi testimonium quod non mentior in omnibus supradictis, vel in hoc quod sujungo. Quia etiam post conversionem meam, dum essem Damasci, praepositus gentis Arethae regis custodiebat ipsam civitatem, id est portas ejus, ut me comprehenderet quatenus inde placeret Judaeis qui mihi insidiabantur, et diligens in officio sibi credito videretur, si eum quem perturbatorem audiret, causa quietis interficeret. Portas custodiebat, quia me in civitate esse noverat, sed invenire non poterat, vel quia intus me comprehendere nolebat, ne violaret jus civitatis. Et [Col. 1111B] interim ego per fenestram in sporta demissus sum a fratribus per murum, et sic effugi manus ejus. Non ita fugit Paulus, sicut fugere solet mercenarius relinquens oves lupo venienti (Joan. X) , quia lupus ille non oves, sed ipsum pastorem quaerebat, et ideo pastor seipsum utilitati eorum fugiendo servavit. Neque eo recedente deserta est Ecclesia, quae ibi erat, necessario ministerio; sed ab aliis fratribus ibidem constitutis, quod oportebat impletum est. Eis quippe volentibus hoc Apostolus fecit, ut seipsum servaret Ecclesiae, quem proprie persecutor ille quaerebat. Quando enim quisque praelatorum Ecclesiae specialiter a persecutoribus quaeritur, tunc debet ille fugere, sic tamen, ut ab aliis [Col. 1111C] qui non ita requiruntur, non deseratur Ecclesia, sed praebeant verbi cibaria conservis suis, quos aliter vivere non posse novere. Cum autem omnibus simul instat commune periculum, tunc aut simul omnes, id est praelati et subditi ad alia loca transeant, aut simul omnes ibidem maneant. Necesse etiam est ut per omne quod agimus, in mentis trutina positum hinc pondus laboris, illinc fructum mercedis pensemus. Cum enim pondus laboris fructum retributionis superat, tunc laborem quisque innoxie declinat, dummodo se in aliis exerceat, in quibus lucro fructuum pondus laboris vincat. Cum vero subsequente quantitate fructuum mensura laboris aut aequatur aut vincitur, tunc labor non sine gravi culpa declinatur. Propterea doctor egregius, [Col. 1111D] cum Damasci valde obstinatas mentes persequentium cerneret, eorum noluit adversitati confligere, quia et semetipsum quem profuturum multis noverat, vidit posse reficere, aut nullis se illic aut paucis prodesse. Secessum ergo a certamine petiit, et pugnaturum felicius ad alia se bella servavit. Non enim loco virtus, sed locus virtuti defuit. Et idcirco fortissimus miles ab obsidionis angustia certaminis campum quaesivit, ubi et mysticum aliquid praesignatum est. Nam hoc effugii genus usque hodie in Ecclesia servatur, quando quis antiqui hostis insidiis, vel hujus saeculi laqueis circumfusus, spei fideique suae munimine salvatur. Murus enim Damasci, quae sanguinem bibens interpretatur, adversitas saeculi est. Praepositus Damasci, persecutor aliquis [Col. 1112A] potens in hoc mundo. Rex Arethas qui interpretatur descensio, diabolus intelligitur. Sporta, quae juncis palmisque solet confici, spei fideique conjunctionem designat. Juncus enim viriditatem fidei, palma vero spem vitae aeternae significat. Quisquis ergo se muro adversitatis cinctum videt, sportam virtutis qua evadat festinus ascendat. Apostolus vero, postquam hanc evasionem suam retulit, protinus addidit:
«Si gloriari oportet, non expedit quidem.»
Si gloriari oportet, id est si ideo gloriandum mihi est, quia evasi, quoniam manus insidiantium a perpetratione homicidii immunes servavi, non expedit quidem gloriari quoniam qui gloriatur mortem se [Col. 1112B] evasisse, quae pro fide infertur, significat inane videri pro Christo pati. Vel si propter pseudoapostolos oportet me gloriari in hac gloriatione mea et in supradictis, non tamen expedit propter superbiam, quia ex humilitate crescimus, et auxilium Dei mitibus proficit, non elatis. Non expedit quidem, sed tamen propter vestram utilitatem necesse est gloriari.
«Veniam autem ad visiones et revelationes Domini. Scio hominem in Christo ante annos quatuordecim (sive in corpore, sive extra corpus nescio, Deus scit) raptum hujuscemodi usque ad tertium coelum. Et scio hujuscemodi hominem (sive in corpore, sive extra corpus, nescio, Deus [Col. 1112C] scit) quoniam raptus est in paradisum, et audivit arcana verba, quae non licet homini loqui.»
Hactenus, inquit, narravi tribulationes et pericula, de quibus me Dominus eripuit, et nunc narrando veniam ad visiones et revelationes Domini, id est ad secreta, quae de Domino vidi et aperte intellexi, non ut Pharao, qui vidit septem spicarum visionem, et non intellexit, quia non est revelatum quid significarent (Gen. XLI) . Ego enim mysticas visiones aspexi, et revelante Domini quid in his sapientiae contineretur, intellexi. Et audite visiones: Scio hominem, etc. Ostendit quo sublevatus est, ut perinde quanta et qualia sint quae illi ostensa et dicta sunt, possint intelligi, ne, sicut quibusdam videbatur, junior caeteris apostolis crederetur. De seipso [Col. 1112D] enim quasi de alio loquitur, ut jactantiam caveat, quia hoc refert, quod ad laudem maximam pertinet. Et quid inde perit veritati, quando et res ipsa dicitur, et modo quodam dicendi jactantia devitatur? Scio, inquit, hominem in Christo existentem ante annos quatuordecim raptum usque ad tertium coelum. Ex quo ita raptus est Apostolus, usque ad tempus quo scripsit hanc epistolam completi sunt anni quatuordecim. Quod ideo adnotavit ut intelligeretur multo majoris meriti esse dum ista scriberet, quam fuerat dum ea vidisset, et quia non jactantia, sed necessitate diceret, quae per tot annos tacuerat. Scio, inquit, hominem raptum, sive in corpore nescio, sive extra corpus; id est scio quia raptus est homo ille, sed nescio utrum cum corpore, an sine [Col. 1113A] corpore. Hoc nescio, Deus scit, id est solito mihi juramento vobis istud confirmo. Juratio enim est quod dicitur: Deus scit. Hujuscemodi hominem scio raptum usque ad tertium coelum. Et scio hujuscemodi hominem raptum in paradisum. Bis enim raptus est homo ille, id est in tertium coelum, et rursus in paradisum, de quo Dominus latroni promisit: «Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII) .» Ignoravit autem utrum quando sic raptus est in corpore fuerit, quo modo est anima in corpore cum corpus vivere dicitur, sive vigilantis, sive dormientis, sive in in exstasi a sensibus corporis alienata, an omnino de corpore exierit, ut mortuum corpus faceret, donec peracta illa demonstratione membris mortuis anima redderetur, et non quasi dormiens evigilaret, [Col. 1113B] aut exstasi alienatus denuo rediret in sensus, sed mortuus omnino revivisceret. De tertio autem coelo multa possunt dici: Novem enim sunt ordines angelorum, qui juxta Dionysium in tres ternas distinctiones distributi sunt. Prima enim triplex eorum dispositio, id est illa quae terris est vicinior, constat ex angelis et archangelis, et principatibus; media vero ex potestatibus et virtutibus et dominationibus; suprema autem ex thronis et cherubim atque seraphim. Prima igitur dispositio primum coelum recte potest accipi; secunda vero secundum coelum, tertia autem tertium coelum. Apostolus itaque raptus in tertium coelum, intelligitur supremis angelorum choris interfuisse, id est inter agmina [Col. 1113C] seraphim sive cherubim secreta Dei vidisse. Qui et in paradisum raptus est, sive terrenum, sive coelestem; et audivit ibi arcana verba, id est intimationem de secreta Dei essentia, quae non licet homini loqui, id est quae non licet ei pandere ulli mortalium, vel quae nullus homo potest in hac vita loqui. Vel per tres coelos tria genera visionum intelligamus; primum corporale, secundum spirituale, tertium intellectuale. Ecce enim in hoc uno praecepto, cum legitur: «Diliges proximum tuum sicut teipsum (Levit. XIX) ,» tria occurrunt genera visionum; unum per oculos, quibus ipsae litterae videntur; alterum per spiritum hominis, quo proximus et absens cogitatur; tertium coelum per concursum mentis, quo ipsa dilectio intellecta conspicitur. Corporali [Col. 1113D] enim visione videtur coelum et terra et omnia corporeis oculis conspicua. Spirituali visione cernuntur in spiritu corporales imagines, sicut saepe per cognitionem voluimus in animo similitudines rerum corporalium. Intellectuali visione cernuntur illae res, quae non habent imagines sui similes, sicut est charitas, gaudium, pax, patientia et caetera hujusmodi. Praestantior autem est visio spiritualis quam corporalis, et rursus praestantior intellectualis. Quod enim non imaginaliter, sed proprie videtur et non per corpus, hoc ea visione videtur, quae omnes caeteras superat. Corporea visione vidit Balthasar digitos manus scribentis in pariete (Dan. V) . Spirituali visione vidit Petrus vas plenum diversis [Col. 1114A] animalibus (Act. X) . Intellectuali visione videtur sapientia, veritas, charitas, et ipse Deus. Quapropter si hoc tertium visionis genus, quod superius est non solum omni corporali, quo per corporis sensus corpora sentiuntur, sed etiam omni illo spirituali genere quo similitudines corporum spiritu, non mente cernuntur, tertium coelum appellavit Apostolus, in hoc videtur claritas Dei non per aliquam corporaliter vel spiritualiter figuratam significationem, tanquam per speculum in aenigmate, sed facie ad faciem, per speciem scilicet, quia Deus quidquid quantulumcunque eum mens quae non est quod ipse etiam ab omni terrena labe mundata [Col. 1113D] Locus obscurus. ab omni corpore et similitudine corporis alienata et obrepta capere potest. Cur autem non credamus [Col. 1114B] quod tanto apostolo, doctori gentium, rapto usque ad istam excellentissimam visionem voluerit Deus demonstrare vitam, in qua post hanc vitam videndus est in aeternum? Et cur non dicatur iste paradisus, excepto illo, in quo corporaliter vixit Adam? Si enim proprie quidam nemorosus locus, translato autem verbo omnis etiam spiritualis quasi regio, ubi animae bene est, merito paradisus dici potest, non solummodo tertium coelum, quidquid illud est, quod profecto magnum sublimiterque praeclarum est, sed etiam in ipso homine laetitia quaedam bonae conscientiae, paradisus est. Si ergo primum coelum recte accipimus generali nomine hoc omne corporeum, quidquid est super aquas et terram, secundum [Col. 1114C] autem in similitudine corporali, quod spiritu cernitur, sicut illud unde animalibus plenus in exstasi Petro discus ille submissus est (ibid.) ; tertium vero quod mente conspicitur, ita et secreta et remota et omnino abrepta a sensibus carnis atque mundata, ut ea quae in illo coelo sunt, et ipsam Dei substantiam, verbumque Domini per quod facta sunt omnia (Psal. XXXII) , in charitate Spiritus sancti ineffabiliter valeat videre et audire, non incongruenter arbitramur et illuc Apostolum esse raptum et ibi fortassis esse paradisum omnibus meliorem, et (si dici oportet) paradisum paradisorum. Nec contrarium est huic intelligentiae illud quod Moysi Dominus ait: «Non videbit me homo et vivet (Exod. XXXIII) ,» quia necesse est abstrahi ab [Col. 1114D] hac vita mentem quando in illius ineffabilitatem visionis assumitur, sicut Apostoli mens divinitus rapta est ex hac vita ad angelicam vitam antequam per istam communem mortem carne solveretur. Et ibi, perfruens Dei allocutione, audivit ineffabilia verba quae non licet homini loqui. Ideo cum praedicaret, dixit quod posset hominibus dici, et tenuit apud se quod non posset dici. Ergo audiatur id quod possumus, mente comprehendere, et id quod non possumus credatur. Si illi diceremus, rogamus te, explica magnitudinem ipsius, nonne forte responderet nobis, non est valde magnus quem vidi, si a me potest explicari?
«Pro hujuscemodi gloriabor, pro me autem nihil [Col. 1115A] nisi in infirmitatibus meis. Nam, etsi voluero gloriari, non ero insipiens. Veritatem enim dicam. Parco autem, ne quis me existimet supra id quod videt in me, aut audit aliquid ex me.»
Pro hujuscemodi homine vel visione gloriabor, id est commendabo me, sed pro me filio Abrahae vel circumciso nihil gloriabor, nisi in infirmitatibus meis, id est in tribulationibus quas patior. Pro hujusmodi homine, id est qui tam dignus est Deo, ut ad hanc visionum excellentiam sublevaretur, gloriari se dicit, et non vult aperte dicere quod de se loquitur, ne laudare se videatur. Et sic pro se non gloriatur, dum non aperte de se profitetur. In infirmitatibus autem gloriatur, quia exponere pressuras passionum et infirmitates angustiarum non videtur [Col. 1115B] gloriosum, sed flebile. Idcirco in his secure se fatetur gloriari, sciens qui ad perfectum perducunt coelestium remunerationum. Quid enim tam gloriosum in futurum Christiano, quam exitia pro Christo illata narrare? Pro isto homine gloriabor non pro me. Nam etiam si voluero pro me gloriari, id est meritum meum quod apud Deum habeo profiteri non ero insipiens in hac gloriatione, licet quibusdam videar esse. Non enim falsa loquar sed veritatem de meipso dicam et ideo non in meipso, sed in ipsa veritate quae superior me est humiliter, et veraciter gloriabor. Et de pluribus quidem adhuc gloriari poteram, sed parco, id est parce refero, ne quis me existimet supra id quod videt in me, id est ne quis me putet excellentioris esse naturae, quam suis oculis comprehendere [Col. 1115C] valeat, et incipiat errare in me, credens me divinam vel angelicam habere naturam, sicut illi qui de me et Barnaba dicebant: «Dii similes facti hominum descenderunt ad nos (Act. XIV) .» Illi enim existimabant nos esse supra id quod videbant in nobis, quia, cum viderent in nobis terrenum et mortale corpus, existimabant nos coelestes et immortales, et propterea parco gloriari, ne si plura retulero, putet quisquam me esse supra id quod videt in me, id est supra naturam humanitatis quam cernit in me; aut supra id quod audit ab aliis aliquid referri ex me. Vel ne quis existimet supra id quod videt in me, sive audit de me, id est ne quis me arbitretur ultra gloriam meam tendere, [Col. 1115D] quam limes meritorum admittit. Omnes sancti non solum gloriam supra modum suum omnino non appetunt, sed etiam hoc ipsum videri refugiunt, quod esse meruere. Unde nunc praedicator egregius contra pseudoapostolos loquens, dum virtutes eximias operationis suae pro discipulorum eruditione narraret, dum tot pericula tolerasse coacervata persecutione describeret, et post haec usque ad tertium coelum, rursumque in paradisum raptum se esse memoraret, ubi tanta agnoscere potuisset, quanta loqui omnino non posset, erat de se adhuc fortasse mirabiliora locuturus, sed ab humana laude alta consideratione se temperans, subdit: Parco autem, ne quis me existimet supra id quod videt in me, aut audit aliquid ex me, id est ne si caetera dixero, [Col. 1116A] putet me aliquis esse supra naturam humanae infirmitatis, cum nonnisi infirmitas in me videatur, vel ab aliis qui vident, audiatur. Habebat ergo adhuc de se dicendum aliquid, quod parcit dicere. Sed egit utrumque doctor egregius, ut et loquendo quae egerat, discipulos instrueret, et tacendo se intra humilitatis limitem custodiret. Nimis itaque esset ingratus, si de se discipulis tanta taceret; et fortasse nimis incautus, si de se omnia discipulis proderet. Sed mirabiliter, ut dictum est, egit utrumque, ut et loquendo erudiret audientium vitam, et tacendo custodiret suam.
«Et ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meae angelus Satanae, ut me colaphizet. Propter quod ter Dominum [Col. 1116B] rogavi ut discederet a me, et dixit mihi: Sufficit tibi gratia mea, nam virtus in infirmitate perficitur. Libenter igitur gloriabor in infirmitatibus meis ut inhabitet in me virtus Christi.»
Ego, inquit, tam magna, tamque sublimia divinitus vidi, et ne magnitudo tam ingentium revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meae. Non me extulit, sed ne me extolleret, providit mihi Deus remedium, quod adversus elationem quae evenire poterat, opponeret. Valde enim timenda est elatio de abundantia gratiarum, ne quis de dono Dei superbiat, sed magis servet humilitatem, et quanto major est, humiliet se in omnibus (Eccli. III) . Apostolus iste, quamvis ex persecutore [Col. 1116C] factus praedicator, abundantiorem gratiam assecutus est in omni labore apostolico, quam caeteri apostoli, ut magis Deus ostenderet suum esse quod dat, non hominis, quomodo solent medici potentiam artis suae in desperatis ostendere. Cum ergo esset magnae gratiae, et magna dona a Deo percepisset, quia ex abundantia gratiae et revelationum poterat ei elatio subrepere, idcirco Deus, qui novit omnia antequam fiant, apposuit ei quemdam monitorem humanae infirmitatis in similitudinem triumphantium, quibus in curru retro comes adhaerebat, per singulas acclamationes civium, dicens: Hominem te memento. Ne extollat, inquit, ex magnitudine revelationum datus est mihi a Deo, id est ad meam utilititatem, ut me in humilitate custodiat, [Col. 1116D] stimulus carnis, id est pungens carnem meam. Et quis est stimulus iste? angelus Satanae, id est angelus malignus, missus a Satana, ut me colaphizet, id est ut me percutiat, reprimens omnem motum superbiae, excitando mihi semper tribulationes, aut corporis infirmitates, vel tentando ut quidem aiunt per libidinem. Tentatio autem cui non consentitur, non est peccatum, sed materia exercendae virtutis. Nam stimulus iste forsitan concupiscentia carnis erat. Quibus malis Apostolus consideratis in corpore mortis suae, in quo bellum intestinum cum invisibili hoste gerebat, remedium salutis suae nullum penitus nisi solam gratiam Dei in Christo Jesu liberantem se, invenisse Romanis loquitur (Rom. VII) . Sed et dolore quodam corporis traditur exagitatus [Col. 1117A] vehementer. Dolores autem corporum plerumque immittuntur ab angelis Satanae, sed hoc non possunt nisi permissi. Nam et Job sic probatus est (Job II) . Permissus est ad eum probandum Satanas, et percussit eum ulcere, ita ut vermibus putresceret. Sic et angelus Satanae quasi libenter missus est colaphizare Apostolum, sed tamen Apostolus curabatur. Hoc ergo remedium divinitus accepit, ut per iniquum angelum semper injuriis et tentationibus pressus, non posset ex revelationibus extolli, quia otiosum pectus ex his quae viderat, intumescere posset. Secreto enim dispensationis ordine, unde saevire permittitur iniquitas diaboli, inde pie perficitur benignitas Dei. Elatos enim in sanctitate viros non amitteret, nisi tentaret. [Col. 1117B] Sancti quippe non essent qui de sanctitatis gloria superbirent; et tanto sub ejus jure caderent, quanto se in suis virtutibus elevarent. Sed miro dispensationis ordine, dum tentantur, humiliantur; dum humiliantur, ejus esse desinunt. Apostolus vero, priusquam morbum elationis incurreret, providente superno medico, accepit medicamentum humilitatis. Et quia illud quod medicus apposuerat, molestum erat ei, rogavit ut auferret. Propter quod, inquit, ter Dominum rogavi qui trinus est Deus, ut discederet a me stimulus ille, et rogavi Dominum ut a me tolleret acre medicamentum quod mihi apposuerat. Et non fecit quod petebam, sed quod mihi expediebat, quia non est magnum exaudiri ad voluntatem, sed magnum exaudiri ad utilitatem. Nam dixit mihi: [Col. 1117C] Sufficit tibi gratia mea, id est hoc tibi satis est ut habeas gratiam meam: et ideo noli superfluam carnis sanitatem quaerere quia non iratus, sed gratiosus te uro. Ego novi quid apposuerim, ego novi unde aegrotes, ego novi unde saneris. Quid enim tibi utile sit, magis ego novi quam tu. Nam virtus in infirmitate perficitur, id est virtus ad perfectionem ducitur per infirmitatem contrariam, cum qua legitime certat, ut postea coronetur. Virtus in infirmitate perficitur, quia infirmitatis actio fit virtutis perfectio, ut praesente infirmitate et tentatione reprimatur virtutis elatio, ut ad ejus perfectionem pertineat etiam ipsius imperfectionis et in veritate cognitio, et in humilitate confessio. Et quia infirmitas [Col. 1117D] ita proficit virtuti, igitur libenter, id est non minus, sed libens gloriabor in infirmitatibus meis ad hoc datis ut inhabitet in me virtus Christi, id est summam gloriam deputabo quod in me sum infirmus, ut fortem me faciat Christi virtus. Tunc gloriatur Apostolus, quando injuriis humiliatur, a Christo autem virtus tolerandi praebetur, ut, quia prius aspere fastidiendae injuriae videbantur, postea libenter susciperentur, ut Christi auxilio lenirentur. Libenter ergo caedi se patitur, dummodo a Christo curetur, postquam cognovit prodesse quod nocere putabat, sciens quia plus addit medicina Dei ad salutem, quam infirmitas detrahit hic sanitati.
«Propter quod placeo mihi in infirmitatibus meis, in contumeliis, in necessitatibus, in persecutionibus, [Col. 1118A] in angustiis pro Christo. Cum enim infirmior, tunc potens sum.»
Virtus, ut dictum est, in infirmitate perficitur Propter quod placeo mihi, id est multum, delector in infirmitatibus meis. Omnes superiores passiones atque inferiores hoc loco infirmitatum nomine definivit Apostolus, eo quod humanae infirmitati ista praevaleant. Ut ergo discipulos instrueret, summa de se retulit, ut vero se in humilitate custodiret, considerationis oculum non in virtutibus suis, sed in infirmitatibus fixit. Placeo, inquit, in infirmitatibus meis, et in contumeliis non in honoribus saeculi, et in necessitatibus non in epulis, vel in otio, sicut pseudoapostoli, qui causa ventris praedicabant; et in persecutionibus (Matth. V; I Petr. III) , non in salutationibus, et susceptione adulationis, et in anqustiis; non in jactantia elationis et superatione divitiarum. Et hoc pro Christo, non pro aliquo crimine, quia beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam. Non enim omnes beati qui persecutionem et adversa patiuntur, sed qui justitiae causa patiuntur. Vel placeo mihi in infirmitatibus carnis, in contumeliis verborum, in necessitatibus, id est in indigentia necessariorum; in persecutionibus de loco ad locum; in angustiis, id est in anxietatibus animi pro Christo illatis. Et jure placeo in talibus, quia quando infirmor in talibus exterius tunc potens sum interius, id est quando aliqua supradictarum tribulationum affligor, tunc a Deo datur mihi potentia superandi. Tunc enim vincit [Col. 1118C] Christianus, cum perire putatur; et tunc perit perfidia, cum se vicisse gratulatur.
«Factus sum insipiens, vos me coegistis, ego enim a vobis debui commendari.»
Post omnem commendationem suam ostendit quia non ad jactantiam suam ista retulit. In his, inquit, quae hactenus ad commendationem meam narravi, factus sum insipiens, secundum quod in exterioribus verbis sonat, quia videor merita mea praedicasse; sed hoc non jactanter, sed necessitate compulsus feci pro vestra utilitate, quia vos me coegistis ita loqui, qui de me non recta sentiebatis et falsos apostolos mihi praeferebatis; et ideo non mea culpa, sed vestra est, quod de me talia sum locutus. [Col. 1118D] Coactum se dicit ut quid esset ostenderet. Et utique non est insipiens qui de se vera locutus est, quia superius ait: «Si voluero gloriari, non ero insipiens, veritatem enim dicam.» Sed nunc inclinat se, et prae nimia humilitate vel cordis dolore se fatetur insipientem, ut declaretur quia non voluntate merita sua manifestavit. Insipientis enim est suos narrare labores, et proprias jactare virtutes. Justus autem nunquam bona sua detegit, nisi eum aut proximorum utilitas, aut certe nimia necessitas cogat, sicut Apostolus, cum virtutes suas enumerasset, coactum se dicit hoc fecisse. Nam, si virtutes suas tacuisset, discipuli non cognovissent eum. Si non cognovissent eum, non omitterent praeferre illi falsos apostolos, et dicta illorum dictis illius [Col. 1119A] Sicque ignorantia dignitatis Apostoli causa esset ut semper in errore permanerent discipuli. Ut ergo eos ab errore revocaret, coactus est monere quis esset. Vos, inquit, me coegistis, quia cum aliis de me satisfacere debuissetis nunc iterum opus habetis ut ego ipse me commendam vobis. Ego enim debui a vobis commendari, id est vos adversus obtrectatores debuistis mihi testimonium ferre, apud quos ego Ecclesiam institui, et signorum prodigio feci, ut vos me tacentem defenderetis, quem in Christo patrem habetis.
«Nihil enim minus fui ab his qui sunt supra modum apostoli. Tametsi nihil sum, signa tamen apostolatus mei facta sunt super vos in omni patientia, in signis et prodigiis et virtutibus. Quid [Col. 1119B] est enim quod minus habuistis prae caeteris Ecclesiis, nisi quod ego ipse non gravavi vos? Donate mihi hanc injuriam.»
Revera debui a vobis commendari caeteris. Nam nihil minus fui vobis vel in praedicatione, vel in miraculis ab his, id est quam illi qui sunt apostoli supra modum meum, sicut quibusdam videtur quia Dominum in carne sunt secuti. Non fui vobis in actione minor, quam Petrus vel Joannes sive Jacobus qui sunt supra modum meum apostoli, non dignitate, sed tempore, cum ego plus illis laboraverim. Nam si de tempore mihi praescribendum putatis, ante coepit Joannes praedicare quam Christus, et non Christus Joannem, sed Joannes Christum baptizavit (Matth. III; Joan. I) . Andreas quoque prior secutus [Col. 1119C] est Christum quam Petrus, nec tamen primatum accepit Andreas, sed Petrus. Quare ergo quibusdam non videor apostolus, cum eadem possim per Dei gratiam, quae et caeteri apostoli? Illis non videbatur apostolus esse, qui ejus praedicationem aemulatione legis respuebant, quasi esset inimicus traditionis Moysi, quia legem cessare dicebat; et caeteris apostolis favebant, prae istum illis humiliantes, quia illi non tam constanter contra legem aliquid asserebant. Ideo dolet minorem se videri, et compulsus ostendit quantae sit dignitatis. Non fui, inquit, vobis in opere minor praecessoribus meis, quia, tametsi nihil sum, signa tamen apostolatus, etc. Sic se humiliat, ut erigat. Patientiam tamen primam memorat, quia diu [Col. 1119D] illos portavit quasi impatientes aegros, ut adhibita medicina signorum, atque virtutum, curaret vulnera erroris illorum. Ego quidem, inquit, nihil sum, quia homo sum; sed apostolatus quem mihi Christus ipse dedit, signa in vobis ostendit, id est potentiam, virtutes atque prodigia. Tametsi, id est quamvis nihil sum, secundum quod homo sum, vel secundum quod quibusdam videretur, qui me nihil esse judicant, tamen ea quae feci, me apostolum designant, quoniam signa apostolatus mei facta sunt super vos, id est quod desuper descendant in vos a Patre luminum per doctrinam meam, ut crederetis, ut converteremini, ac religiose conversaremini, signum et demonstratio est apostolatus mei. Et hoc factum est in omni patientia mea, quoniam patienter omnia sustinui, [Col. 1120A] quae mihi a vobis vel pro vobis illata sunt mala. Nam et contemptum et paupertatem, aliasque molestias apud vos pertuli; et mores vestros, ut paulatim eos corrigerem, longanimiter sustinui. Nec sola patientia vos ad fidem et morum meliorationem adduxi, sed etiam signis et prodigiis et virtutibus. Distat autem inter signum et prodigium atque virtutem, quia signum est genus prodigii, virtus vero genus utriusque. Virtus enim vocari potest omne miraculum; signum autem illud tantum, quod in quocunque tempore aliquid significat; prodigium vero, quod in futuro tantum. Prodigium vero appellatum est quasi porro dictum, quod porro dicat, porro significet, et aliquid futurum esse portendat, sicut sanationes corporum quae per apostolos fiebant, [Col. 1120B] sanationes animarum portendebant. Nihil, inquit, vobis minus feci, quam fecissent priores apostoli, imo amplius. Nam quid est quod minus habuistis prae caeteris Ecclesiis, id est quid minus accepistis per me, quam caeterae Ecclesiae per alios apostolos, nisi quod ego ipse non gravavi vos? id est non accepi stipendium a vobis, sicut caeteri praedicatores a suis accipiunt. Gratis enim Evangelium praedicavi vobis, quod nullis concessum est aliis Ecclesiis. Donate mihi hanc injuriam, id est si tam imprudentes vel malitiosi estis, ut hoc putetis injuriam, ignoscite mihi. Date mihi veniam hujus facti, pro quo laude dignus sum, non reprehensione. Hoc enim non est injuria, sed misericordia et amicitia.
«Ecce tertio hoc paratus sum venire ad vos, et non [Col. 1120C] ero gravis vobis. Non enim quaero quae vestra sunt, sed vos, nec enim debent filii parentibus thesaurizare, sed parentes filiis. Ego autem libentissime impendam et superimpendar ipse pro animabus vestris, licet plus vos diligens minus diligar.»
Ne forte putaretur inter initia stipendii abstinuisse ad commendationem suam, postea vero mercedem evangelicae praedicationis velle accipere, ostendit in ea se voluntate durare, ne sanctum suum postea mutare videretur, et esset quod obtrectatoribus reprehenderetur. Non gravavi, inquit, vos, sed nec gravabo. Quia ecce hoc tertio, id est hac tertia vice, paratus sum venire ad vos, et non ero vobis gravis ut de vestro quidquam accipiam, sicut nec aliquid [Col. 1120D] a vobis sumpsi. Non tertio venit ad eos, sed tertio paratus fuit venire. Non ero gravis vobis, accipiendo munera vestra, quia non quaero ea quae sunt vestra, sed vos ipsos, id est non pecunias vestras, sed vos ipsos lucrari volo ex praedicatione mea, ut vos habeam mecum in aeterno Christi regno. Non quaero vestra; nec enim debent filii parentibus thesaurizare, id est divitias congregare, quod facitis pseudoapostolis; sed parentes filiis debent divitias praeparare, quod pseudo non faciunt vobis. Consueto usu nunc loquitur. Consuetudo enim est, ut carnales parentes filiis suis thesaurizent. Spiritales vero patres dignum est ut a filiis suis accipiant sumptus. Sed Apostolus in tantum probat se nolle accipere, ut transferat causam carnalis patris ad spiritalem, ut non solum [Col. 1121A] non accipiat ab eis, sed, si fieri possit, ipse eis tribuat. Quo dicto tangit eos, ut intelligatur quantus sit, et quid mereantur qui tanti apostoli providentiam negligunt. Parentes, inquit, debent filiis suis thesauros praeparare, sed ego non solum thesauros, sed et meipsum paratus sum impendere. Tanto enim affectu charitatis erga vos ego moveor, quod non invitus, sed libentissime impendam vobis vel carnalia vel spiritualia bona, et post omnia si opus fuerit, ego ipse superimpendar pro animabus vestris, ut moriar pro salute animarum vestrarum, licet plus vos diligens, minus diligar a vobis. Qui enim tantam habet charitatem, ut paratus sit pro fratribus etiam mori, perfecta est in illo charitas (Joan. XV) . Et ego dum pro vobis mortem excipere sum paratus, perfecte [Col. 1121B] vos diligere comprobor. Plus enim vos diligo, non accipiendo res vestras, quam si eas acciperem; vos autem minus quam debetis, vel minus quam pseudoapostolos, diligitis me, quia me plus amare debetis, maxime per quem viam vitae didicistis.
«Sed esto. Ego vos non gravavi, sed cum essem astutus, dolo vos cepi. Nunquid per aliquem eorum quos misi ad vos circumveni vos? Rogavi Titum, et misi cum illo fratrem. Nunquid Titus vos circumvenit? Nonne eodem spiritu ambulavimus? Nonne eisdem vestigiis?»
Nihil eorum quae possent ei ex adverso proponi tacet, ut se per omnia purget. Quia nihil per circumventionem egit apud eos, sed pura virtute sibi simpliciter, et illis dupliciter consuluit, ut ipse nihil [Col. 1121C] praeter futuram supernae beatitudinis retributionem quaereret, et illis apud Dominum provideret, atque censum eorum non acciperet. Forte enim suspicarentur, ideo illum sua dona contempsisse, quia parva erant quae offerebantur, ut magna consequeretur; et circumspiciens merita sua, non pecuniam refutaret, sed numerum indignum sibi aestimans contemneret. Ego, inquit, non accepi vestra, sed paratus sum vobis impendere mea; et inde minus a vobis diligor, quia non intelligitis quam charitativa mente hoc feci. Sed esto, hoc est sit, id est nunc concedamus istud, quia ego non gravavi vos per meipsum, accipiendo res vestras; sed cum essem astutus, dolo vos cepi, id est decepi vos callida arte simulationis, extrahendo vobis per alios bona vestra. Ironice dicit, [Col. 1121D] nam pseudoapostoli affirmabant eum sic agere. Vel inquit: Talia de me suspicamini, sed effectu rei probatur quia falsa sunt quae putatis. Nunquid enim per aliquem eorum quos misi ad vos circumveni et artificiose decepi vos, ut callide vobis per eos extorquerem res vestras? Hoc est quod dicit, quia quos misit, non illis hoc intimaverunt, ut si vellent placatum habere Apostolum, dignam quantitatem personae illius offerent, quoniam ideo noluisset accipere, quia minus quam dignum erat offerebatur. Quod compositum Apostoli astutia intelligerent, ut quod egit, non per contemptum, sed per avaritiam egisse putaretur. Vere, inquit, non circumveni vos per aliquem legatorum meorum, quia per Titum id non feci, per quem facilius hoc possem implere. Nam rogavi Titum ut [Col. 1122A] ad vos pergeret, quia illi facilius obediebatis, et misi cum illo fratrem, cujus laus est in Evangelio, qui intelligitur Lucas. Nunquid Titus, cujus dictis facile acquiescebatis, circumvenit vos, callide vobis suadens ut mihi mitteretis aliquid? Nequaquam. Nonne enim ambulavimus, id est perseveravimus, eodem spiritu, id est eadem voluntate qua coepimus, ut, sicut in principio nihil accipere a vobis voluimus, ita et deinceps? Et nonne eisdem vestigiis quibus coepimus, id est eisdem passibus actionum semper ambulavimus, ut non in accipiendo perseveraremus? Una enim in bono sententia nostra esse probatur, exclusa omni suspicione avaritiae, quando ab his quos misi nihil tale dictum aut factum est, in quo deprehenderetur avaritia. Vel ita: Non circumvenit vos Titus, [Col. 1122B] sicut nec ego circumveneram. Quia nonne eodem spiritu, id est eadem bona voluntate ambulavimus ego et ille? Et nonne eisdem vestigiis ego et ille ambulavimus, id est eisdem operationibus per quas apparet voluntas? «Unaquaeque enim arbor ex fructu suo cognoscitur (Matth. XII) .»
«Olim putatis quod excusemus nos apud vos? Coram Deo in Christo loquimur, omnia autem, charissimi, propter aedificationem vestram.»
Olim putatis, id est dudum aestimatis, quod excusemus nos apud vos, id est quod causam excusationis quasi reus dicam, quia non gravavi vos? Jam diu est, quod de nobis dubitatis, arbitrantes quia non simpliciter agamus vobiscum, quoniam pseudoapostolis creditis, qui dicunt nos tergiversatione quadam dona vestra [Col. 1122C] respuere, ut majora possimus accipere. Et putatis quod hujusmodi fictam conscientiam excusemus apud vos? Sed nos coram Deo in Christo loquimur. Coram Deo, sicut supradictum est loquitur, qui in omni quod dicit, humanos favores non appetit, sed omnipotentis Dei praesentiae intendit; nec suam, sed auctoris gloriam requirit. In Christo autem loquitur, cujus sermo totus in Christi veritate persistit, ut nec mendax sit, nec aliud quam Christum praedicet. Et nos ita coram Deo loquimur in Christo. Sed omnia haec loquimur et facimus propter vestram aedificationem, ut bene de nobis sentiatis, et falsos apostolos repellatis, atque per doctrinam nostram in Christi templum aedificemini. Aedificationi enim vestrae proficit, quidquid de tribulationibus nostris [Col. 1122D] et revelationibus supra diximus, et quod malam de nobis suspicionem a cordibus vestris tollimus, vel quod censum vestrum idcirco non suscepimus, ne auctoritatem nostrae potestatis qua vitiosos arguimus, inclinaremus. Sine dubio enim prodest ei, qui corripitur ut emendet, si praepositus ejus ideo oblata refutet, ut libere arguat.
«Timeo enim ne forte cum venero, non quales volo inveniam vos, et ego inveniar a vobis qualem non vultis, ne forte contentiones, aemulationes, animositates, dissentiones, detractiones, susurrationes, inflationes, seditiones sint inter vos: ne iterum cum venero, humiliet me Deus apud vos, et lugeam multos ex his qui ante peccaverunt, et non egerunt poenitentiam super immunditia et fornicatione [Col. 1123A] et impudicitia quam gesserunt (I Cor. V) .»
Omnia, ut praefatus sum, propter vestram aedificationem vobis loquor aut facio. Nam timeo ne, cum venero, inveniam vos incorrectos, quales non volo vos invenire, quod forte erit, quia ad utrumque se habet, et ex libertate arbitrii vestri potest quodlibet horum contingere. Ideo praeparate vos, ne inveniam vos in vitiis perdurantes, quales invenire nolo; et ego inveniar, id est sentiar a vobis severus et asper, et peccata vestra juste puniens, qualem non vultis invenire. Ille enim invenit aliquem qualem non vult, qui se talem facit, ut discordet ab illo. Et ideo tales vos exhibete, ut non discordetis a mea sanctitate, ut, cum venero, possimus invicem gaudere. Scilicet ne forte sint inter vos contentiones, et caetera quae in [Col. 1123B] priore epistola reprehendi (I Cor. I) , quando personis deferentes, et alterum alteri praeponentes dissidebatis ab invicem. Contentio est, ubi non ratione aliquid sed animi pertinacia defenditur. Aemulatio est hoc loco invidia. Animositas est magna commoti animi adversus alterum pertinacia, qualis erat in illis, qui judicia habebant inter se, quae deferebant ad infideles determinanda, et inde irascebantur ad invicem. Dissensio est, ubi non omnes in una voluntate et in uno sensu concordant, sed diversa volunt, et partes faciunt. Detractio est, quando quis bona alterius deorsum trahit (I Cor. VI) , id est loquendo humiliat et premit, vel de ipsis bonis aliqua trahit, ut pauciora seu minora quam sunt ostendat ea esse. Susurratio, est quando [Col. 1123C] quis murmurat et non in facie loquitur alicui, sed de illo aliis male loquitur. Inflatio est, quando quis tumore cordis turgescit interius. Seditio est commotio civium invicem contra se. Et timeo, inquit, ne vitia haec inter vos reperiantur, cum venero, ne sint inter vos contentiones de meritis praelatorum, ut erant dum diceretis, ego quidem sum Pauli, ego autem Apollo, ego vero Cephae (I Cor. I) . Et aemulationes, id est invidiae, propter meliora charismata per quas minores solent invidere majoribus. Et animositates in repetitione rerum et ultione, propter quas solebatis apud infideles judicio contendere. Et dissensiones, id est mentium diversitates, aut voluntatum divisiones. Et detractiones, per quas alius loquendo detrahit, et aufert quidquid [Col. 1123D] potest ex bene gestis alterius (I Cor. VI) . Atque susurrationes, per quas latenter seminantur discordiae. Et inflationes, per quas nonnulli quasi de excellentioribus meritis intumescunt, et alios despiciunt. Atque seditiones, id est tumultus irascentium atque litigantium in populo usque ad percussiones. Timeo, inquam, ne in vobis talia reperiam, ne, scilicet, cum venero, humiliet me iterum Deus apud vos, id est ne, sicut dolui pro peccatis vestris, ita rursum doleam pro impoenitudine vestra, et lugeam ibi multos ex his qui ante primam epistolam peccaverunt, et adhuc permanentes in sua nequitia, non egerunt poenitentiam. Illis in peccato perdurantibus, se dicit humiliari et lugere, quia ut pius pater incipit [Col. 1124A] culpas filiorum deflere, et se pro his in orationibus et jejuniis affligere. Quis enim pater non gaudeat bene agentibus filiis? Sic iterum necesse est lugeat, si prave conversentur. Ideo admonet ut si qui non egerunt poenitentiam, sicut alios significat egisse, non agant eam, ut veniens sine tristitia sit cum illis. Cum enim dicit, et lugeam multos ex his qui ante peccaverunt, et non egerunt poenitentiam, probat quosdam ex his poenitentiam egisse, quosdam vero non agere. Agenda est autem poenitentia omnibus qui peccaverunt, quia non sufficit mores in melius commutare, et a factis malis recedere, nisi et de his quae facta sunt, satisfaciat Domino per poenitentiae dolorem, per humilitatis gemitum, per contriti cordis sacrificium, cooperantibus eleemosynis. [Col. 1124B] Non egerunt, inquit, poenitentiam super immunditia, id est de immundissima perpetratione libidinis quae fit inter mares, vel ab uno solo: et fornicatione, quae fit cum publicis meretricibus, quae prostant in fornicibus, unde etiam fornicatio dicitur; et impudicitia, quae fit cum feminis suae consanguinitatis, sicut cum sorore vel nepte, sive fratris uxore, et vocatur incestus. Et cum de his tam exsecrandis libidinum perpetrationibus poenitentiam fieri suadeat Apostolus, patet quia non est ulla criminum tam horrenda macula, quae per poenitentiam deleri non possit.
«Ecce tertio hoc venio ad vos. In ore duorum vel trium testium stabit omne verbum (Deut. XVII; Matth. XVIII; Hebr. X; I Joan. VIII) . Praedixi enim et praedico ut praesens vobis et nunc absens, his qui ante peccaverunt, et caeteris omnibus, quoniam si venero iterum, non parcam.»
Timeo, inquit, ne tales vos inveniam quales nolo, et inveniar a vobis durus cum venero. Ideoque ne differatis poenitentiam agere, quia ego non differam venire. Nam ecce certum sit vobis quia in proximo venio ad vos hoc tertio apparatu. Non dixit quod bis venerit, et hac tertia vice venturus sit, sed quod bis se praeparaverit, et venire nequiverit, hoc autem tertio apparatu venturus sit. Tertio, inquit, venio. In ore duorum vel trium testium stabit omne verbum (Deut. XVII) . Hoc in lege dictum est, ut aliquis duobus aut tribus testibus aut purgetur aut condemnetur. [Col. 1124D] Ita et hi secundo vel tertio adventu Apostoli, aut purgati invenientur, aut damnabiles. Vel praesente Apostolo, omne verbum accusationis sive excusationis stabit in ore duorum aut trium testium, id est stabile et ratum erit sub assertione duarum aut trium idonearum personarum. Ubi innuitur quia praelatus Ecclesiae, licet ipse pro certo sciat culpam cujuslibet subjecti sui, non tamen potest eum condemnare, nisi eadem ejus culpa duobus aut tribus testibus fuerit probata. Testibus, inquit, egebit qui se coram me excusare voluerit. Nam praedixi, dum essem apud vos, et adhuc praedico ut tunc praesens, ita et nunc absens his qui ante epistolam peccaverunt, et caeteris omnibus, qui post peccaverunt, [Col. 1125A] quoniam si iterum venero, non parcam eis, sed puniam eos; vel si venero, non parcam eis iterum, sicut olim peperci. Pridem se dixisse significat praesentem ut corrigerent se, ne cum pudore corriperentur; et nunc iterum absentem eadem se dicere contestatur, ut post secundam correptionem, si se non emendaverint, parci eis non debeat.
«An experimentum quaeritis ejus, qui in me loquitur Christus, qui in vobis non infirmatur, sed potens est in vobis? Nam, etsi crucifixus est ex infirmitate, sed vivit ex virtute Dei. Nam et nos infirmi sumus in illo, sed vivemus cum eo ex virtute Dei in vobis.»
Dixi quia non parcam incorreptis, sed puniam eos. Et an quaeritis experimentum ejus qui in me [Col. 1125B] ista loquitur, qui est Christus, id est vultis experiri si Christus audeat punire, ut non dicam si ego audeam, sed Christus qui in me manet et loquitur? Experimentum quaerunt Christi loquentis in Apostolo, dum praeceptis ejus non obediunt, volentes probare si audet vindicare, ut per hoc intelligatur esse firmae auctoritatis, ac de caetero timeatur. Qui enim magistrum contemnit, emendare se non quaerit. Et notandum quod doctrina ejus non hominis, sed Christi esse probatur, quam qui reprehendit, contumax invenitur. Christus enim in eo loquitur intrinsecus omnia quae ipse loquitur extrinsecus; et Christum in eo tentat, qui vult experiri si ipse peccantes ferire audeat. Ideo non de se, sed de illo [Col. 1125C] terrens, an quaeritis, inquit, experimentum, id est probationem ejus qui in me loquitur Christus? Et addit: Qui non infirmatur in vobis, id est inter vos, sed potens est in vos. Non infirmus, sed potens inter eos apparuit, quando per Apostolum signa et prodigia fecit, et diversa charismata gratiarum dedit. Quod experti sciant, quia et in eos puniendos est potens, si eum irritaverint. Vere potens est punire peccantes. Nam, etsi crucifixus est ex infirmitate carnis, qua visus est impotens fuisse contra suos hostes, sed, id est tamen, vivit aeternaliter ex virtute Dei, id est ex eo quod ipse est Deus. Ex nostra enim infirmitate occisus, resurrexit ex virtute sua et Patris. Vere nunc perenniter et in carne vivit, licet prius in ea infirmus fuerit. Nam et nos [Col. 1125D] infirmi sumus in illo, id est nos apostoli in ejus praedicatione plagas infirmitatis sustinemus, dum pro ejus nomine caedimur, et variis injuriis afficimur; sed vivemus cum eo, id est in simili beatitudine resuscitati ad aeternam vitam ex virtute Dei. Virtute enim Dei resurgemus, ut semper cum Christo vivamus. Et hoc in vobis, quia mors martyrum floret in fide populorum. In vobis, id est in cordibus vestris vivemus cum Christo, quia intelligetis nos vivere cum eo. Non est ergo mirum, si Christus ex virtute divinitatis vivit, cum et nos qui multo minores sumus, ex eadem virtute victuri simus.
«Vosmetipsos tentate, si estis in fide, ipsi vos probate. Annon cognoscitis vosmetipsos, quia [Col. 1126A] Christus Jesus in vobis est, nisi forte reprobi estis?»
Dixi quia nos vivemus in vobis. Nam fidem accepistis a nobis. Et ideo tentate, id est discutite et probate vosmetipsos, si estis in fide; et si vos esse in fide videritis, tunc nos in vobis vivere cognoscatis. Dum auditis quia nos pro fide tot tribulationes patimur, tentate, id est probate vosmetipsos; et si estis in fide, ipsi vos probate. Ac si dicatur: Persecutionum certamina ad mentem reducite, et cordis vestri intima atque occulta pensantes, quales inter supplicia valeatis existere, invenite. Annon cognoscitis vosmetipsos, id est non cognoscitis quales sitis intus, scilicet quia per fidem, quam a nobis accepistis, est Christus Jesus in vobis? Qui enim fidei [Col. 1126B] sensum in corde habet, hic scit Christum Jesum in se esse. Et vos ita scitis eum in vobis esse, nisi forte reprobi estis. Hoc est enim reprobum esse, nescire fidem professionis suae. Reprobus enim, id est retro a probitate alienus, qui probitatem fidei et bonae operationis, quam in baptismo accepit, ignorat vel deseruit. Et vos cognoscitis quia per sensum fidei et per affectum dilectionis, ac strenuitatem rectae actionis est Christus in vobis, nisi forte reprobi estis, id est ab eo quod prius coepistis, retro conversi et a Deo rejecti.
«Spero autem quod cognoscetis, quia nos non sumus reprobi. Oramus autem Deum ut nihil mali faciatis, non ut nos probati pareamus, sed ut vos quod bonum est faciatis, nos autem ut [Col. 1126C] reprobi simus. Non enim possumus aliquid adversus veritatem, sed pro veritate. Gaudemus enim quoniam nos infirmi sumus, vos autem potentes estis. Hoc et oramus vestram consummationem. Ideo enim haec absens scribo, ut non praesens durius agam secundum potestatem quam Dominus dedit mihi in aedificationem, et non in destructionem.»
Provocat eos ad scientiam fidei et rectae vitae. Cum enim coeperint scire apostoli sui certam auctoritatem et meritum apud Deum, poterunt et ipsi circa se esse solliciti. In vobis, inquit, habitare Christum cognoscitis, nisi forte reprobi estis. Sed quidquid de vobis sit, de nobis spero quod amodo cognoscetis, quia nos non sumus reprobi, sed electi Dei. Dum [Col. 1126D] enim falsos apostolos nobis praeferretis, illos putabatis divinitus electos esse, nos autem reprobatos. Sed spero quia per hujus epistolae doctrinam cognoscetis, quod non nos, sed illi sunt reprobi; et ideo relictis illis, monita nostra sequemini. Vel qui Christum in nobis tentabatis, volentes experiri si possemus in peccantes vindicare, spero quod cognoscetis quia nos non sumus reprobi, id est per aliquam culpam a nostra potestate privati, cum videritis nos delinquentes apud vos potenter arguere. Sed oramus Deum ut hoc non eveniat, oramus Deum ut nihil mali faciatis, propter quod sit necesse ut a nobis arguamini. Poterat dicere, monemus vos ut nihil mali faciatis. Quod quidem si diceret, certum diceret, [Col. 1127A] quia et voluntas nostra aliquid agit, sed sola non sufficit. Maluit tamen dicere, oramus, ut gratiam commendaret, ut intelligerent quando non faciunt aliquid mali, non sua voluntate sola se vitare malum, sed adjutorio Dei implere quod jussum est. Oramus, inquit, Deum, sine quo nihil valet humanae voluntatis arbitrium, ut nihil mali faciatis, non ut nos probati appareamus, id est non ut in auctoritate videamur vobis peccantibus; sed potius ut vos quod bonum est faciatis, non autem ut quasi reprobi simus, id est quasi sine potestate. Non orat ut ipse sit reprobus, sed ut his bene agentibus, dum non audent corripere, quasi humilientur, et humiliati vel reprobi appareant. Probati enim a Deo videntur, dum judicant peccatores auctoritate concessa. Si ergo [Col. 1127B] quos judicent non sint, cessante in his auctoritate, quasi reprobi videntur. Nam ne putentur et injuste posse damnari, apte subditur: Non enim possumus, etc. Simus, inquit, id est pareamus reprobi, non habentes quid vindicemus. Non enim possumus aliquid adversus veritatem, id est potestas non est nobis data contra veritatem, ut arguamus eos qui in veritate ambulant, id est bene vivunt; sed pro veritate tuenda, ut vindicemus in eos qui inimici sunt legis. Ideoque cessabit potestas, si illi quod bonum est fecerint. Unde Romanis dictum est: «Vos non timere potestatem? Bonum fac, et habebis laudem ex illa (Rom. XIII) .» Qui ergo potestatem non timet, bonum operando, evacuata est apud eum potestas. Hoc est quasi reprobum esse, quia hoc in eo cessat, [Col. 1127C] unde probatur potestas. Ob hoc autem oramus Deum ut nihil mali faciatis, quia gaudemus nos quoniam sumus infirmi, id est quod non est necesse ut nostra virtus appareat puniendo peccantes. Hoc est enim infirmari, potestatem non exercere. Gaudemus, si nos taliter infirmi sumus; sed vos potentes estis, id est si bene agentes vitia vincitis, ut prohibeatis a vobis vindictam aut correptionem. Tunc enim potentes estis, quando vitiis fortiter praevalentes, potestatem nostram non timetis. Hoc etiam oramus agere vestram consummationem, id est rogamus vos ut in eo perficiamini, ne peccetis, consummati in virtute bonae vitae et incorrupta fide. Et quia id volo atque oro, ideo haec quae ad correptionem vestram dixi, scribo vobis absens, ut cum fuero praesens non [Col. 1127D] agam in vobis durius quam volo, ut scilicet correctiores inveniam vos, et non coram hominibus increpem cum pudore, ne qui peccaverunt erubescant in coetu fraterno. Haec scribo, ne durius quam vultis agam secundum potestatem arguendi et puniendi reos, quam Dominus mihi dedit in aedificationem, et non in destructionem, id est ut per hanc subjectos meos aedificem, et non destruam. Si enim peccata illorum reliquero impunita, destruam, et non aedificabo; item, si bene agentes puniero, destruam, et non aedificabo. Sed ita discrete exercenda est haec potestas ad aedificationem, et non ad destructionem, ut bene agentes ad meliora hortemur, et male agentes arguamus, ut correpti aedificentur. Non enim destruuntur, qui arguuntur ut se corrigant, [Col. 1128A] sed potius aedificantur. Sic exercenda est potestas, ut et poenitentes absolvamus, et impoenitentes vinculo anathematis astringamus. Qui aliter agit, perverse utitur hac potestate, et in oculis Dei se privat ab ea.
«De caetero, fratres, gaudete, perfecti estote, exhortamini, idipsum sapite, pacem habete, et Deus pacis et dilectionis erit vobiscum.»
Hucusque vos ad dilectionem et correctionem monui, ut de his quae hactenus male egistis, corrigamini. Sed de caetero, id est de reliquo vitae vestrae spatio, gaudete, id est de conscientia bonorum meritorum gaudium habete, et peccata, de quibus iterum contristari necesse sit, cavete. Et ut gaudere possitis, estote perfecti in bonis operibus. Et ut perfecti [Col. 1128B] sitis, exhortamini alius alium, ut unusquisque magis magisque provehatur in perfectione virtutum. Et in ipsa perfectione idipsum sapite omnes, ut non sit inter vos ulla dissensio, sed unum sentiatis. Vel certe vos perfecti exhortamini minores ad eamdem perfectionem, et vos minores idipsum sapite quod majores, ne ab eis jam dissentiatis. Et omnes tam majores quam minores, habete simul pacem, ne sit amplius in vobis prior discordia, sed sicut unius corporis membra sitis ad invicem omnes concordes. Et si haec feceritis, tunc Deus pacis et dilectionis, id est Christus, erit vobiscum adjutor in omnibus et director. Christus enim est Deus pacis et dilectionis (I Cor. I) , quia dixit suis: «Pacem meam do vobis (Joan. XIV) ,» etc. Hoc est praeceptum meum ut diligatis [Col. 1128C] invicem (Joan. XV) . Cum quibus ipse est, sicut ait: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) .» Sequitur:
«Salutate invicem in osculo sancto. Salutant vos omnes sancti. Gratia Domini nostri Jesu Christi, et charitas Dei, et communicatio sancti Spiritus sit cum omnibus vobis. Amen.»
Ut pax sit inter vos, salutate invicem in osculo non doloso vel libidinoso, sed sancto, id est in Christo, vera pace pleno et casto. Et sic facere libenter debetis, quia ita optant omnes sancti. Salutant enim vos, ut ex voto salutationis eorum proficiatis, et ipsorum sanctitatem imitemini. Illi vos salutant, et ego affectuosius, dicens: Gratia Domini nostri Jesu Christi, [Col. 1128D] quia gratis peccata condonantur, atque salus tribuitur; et charitas Dei Patris, qua nos ita dilexit, ut Unigenitum suum pro nobis in mortem daret (Joan. III) ; et communicatio sancti Spiritus, qui in utraque re, id est in praedicta gratia et charitate communicavit Christo et Deo, communiter et pariter operans cum illis humanam salutem, sit cum omnibus vobis, majoribus atque minoribus seu mediocribus. Trinitas hic complexio est, et unitas potestatis, quae totius nostrae salutis perfectio est. Charitas enim dimisit nobis Salvatorem Jesum, cujus gratia salvati sumus; et ut possideamus hanc gratiam salutis, communicatio facit Spiritus sancti. Haec enim dilectos a Deo et salvatos gratia Christi tuetur, ut trium perfectio, consummatio sit hominis in salute.
Galatia est regio in Asia, cujus incolas Paulus ad fidem convertit, ac bonis moribus informavit. Cumque recessisset ab eis, ut et aliis gentibus more suo praedicaret, venerunt pseudoapostoli et praedicantes eis carnalem legis observationem, in tantum eos subverterunt, ut illorum sententiis assensum verbo et favore (necdum tamen opere) praeberent, ita ut circumcisionem et Sabbatum, neomenias quoque et caetera hujusmodi vellent observare. Nam praedicti seductores multis modis suadebant eis carnales observantias, dicentes fidem Christi non posse sufficere ad plenam justificationem et salutem, nisi ex antiquo more servarentur. Et ideo suadere facilius poterant, quia Petrus et caeteri apostoli, qui cum Domino [Col. 1129B] fuerant, permiserunt ad tempus judaizare primitivam Ecclesiam, ne scandalum Judaeis facerent. Non enim mox potuerunt destruere Judaismum, sed paulatim ad veritatis sinceritatem Judaeos converterunt, quia si in primo aditu omnes ritus illorum inciperent destruere, fidem nostram potius abhorrerent quam susciperent. Paulus vero, quia gentibus nullum ritum Mosaicae legis habentibus praedicabat, discipulos suos nullatenus judaizare sinebat, sed in observantia evangelicae veritatis eos instruebat. Propterea pseudomagistri dicebant circumcisionem esse necessariam, quoniam magni apostoli, qui a Domino Jesu instituti fuerant, hanc praedicabant; quod tamen non faciebant, sed propter scandalum [Col. 1129C] evitandum intentione bona hanc adhuc servari permittebant. Et ideo pessimi deceptores occasione inde accepta, circumcisionem et carnales observantias illos praedicasse dicebant; atque Paulum, quoniam easdem observantias destruebat, in quantum poterant deprimebant, dicentes quia non viderat Christum, et quia aliud quam caeteri apostoli qui Dominum viderant, praedicabat Evangelium, et ita nullo modo illi esse credendum. Intendit itaque nunc Apostolus ab Epheso scribens, redarguere Galatas, quia pseudoapostolos receperant, et praedicationi eorum assensum praebebant, volentes circumcidi et rigorem legis observare. Et prius insistit ac immoratur in auctoritatis suae commendatione, ut postea majus pondus habeant verba sua. Nam facta sui [Col. 1129D] commendatione, ingreditur carnales observantias multis modis et rationibus disputando destruere. Post secundam ad Corinthios haec congrue locata est, quoniam affinitatem quamdam cum illa obtinuit in modo reprehensionis. In utraque enim reprehenduntur, qui pseudoapostolos recipiebant, et eorum praedicationi, postposito veritatis Apostolo, acquiescebant. Et ob hoc etiam, quia in illa Corinthii reprehenduntur [Col. 1130A] non solum ex receptione pseudoapostolorum, sed etiam quia multis et variis vitiis erant irretiti. Galatae non alia de causa redarguuntur in ista, nisi quia pseudoapostolorum falsitati sine aliqua ratione animum implicabant. Ideo et ista sequitur post illam, quia cum in illa niteretur Apostolus in carnalium observantiarum destructionem, in ista fortius ad earum tendit annihilationem in illa multis modis denotat pseudoapostolos, in ista anathematizat illos. Sic autem incipit:
«Paulus apostolus non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum et Deum Patrem, qui suscitavit eum a mortuis, et qui mecum sunt omnes fratres, Ecclesiis Galatiae. Gratia vobis [Col. 1130B] et pax a Deo Patre nostro, et Domino nostro Jesu Christo, qui dedit semetipsum pro peccatis nostris, ut eriperet nos de praesenti saeculo nequam, secundum voluntatem Dei et Patris nostri, cui est gloria in saecula saeculorum. Amen.»
Ut ipsi recognoscant eum qui mittit, praeponit nomen suum, quod est Paulus; et nomen officii sui vel dignitatis subjungit, id est apostolus. Vult enim illos auctoritate sua ad se audiendum dum constringere. Illis namque sicut dictum est, primo praedicaverat, et eorum apostolus erat. Quasi dicat: Vos, Galatae, abjicite mendacium et fictorum falsitatem, ac sub specie veri superinfusam simplicitati vestrae venenositatem, et ad apostolum vestrum [Col. 1130C] qui doctor est veritatis, intendite, quia Paulus, qui interpretatur electus vel mirabilis, scribit vobis et cujus nomen per multas Ecclesias in auctoritatem recipitur, quod non est de pseudoapostolis, quia nec electi sunt divinitus, nec in operatione signorum mirabiles existunt, nec ullius auctoritatis apud fideles sunt. Et apostolus, id est vere missus, scilicet non usurpans officium alterius, quoniam verus existit apostolus. Pseudo autem apostoli invadunt aliorum officia, nec mittuntur, sed impudentur se ingerunt, et innocentium corda sub veritatis specie faliunt. De quibus per Jeremiam Dominus ait: «Non misi eos et non praecepi eis, neque locutus sum ad eos (Jer. XIV) .» Et iterum: «Non mittebam eos, et ipsi currebant; non loquebar ad eos, et ipsi [Col. 1130D] prophetabant (Jer. XIII) .» Ideoque nullatenus est eis acquiescendum. Paulus vero, ut dictum est, apostolus est, id est missus, non ab hominibus, sed a Deo. Quatuor modis fit apostolorum, id est missorum electio: a Deo, et non ab hominibus; a Deo et ab hominibus; ab hominibus et non a Deo; nec ab hominibus, nec a Deo, sed a diabolo vel a seipso. A Deo et non ab hominibus, sicut Moyses et Aaron [Col. 1131A] divinitus missi sunt ad Pharaonem (Exod. IV, X) . A Deo et ab hominibus, sicut Josue et Caleb missi sunt ad explorandam terram (Num. XIII; Deut. I) . Ab hominibus et non a Deo sicut factum est, quando «Pharisaei consilium inierunt ut caperent Jesum in sermone, et miserunt ei discipulos suos cum Herodianis, dicentes: Magister, scimus quia verax es, etc. (Matth. XXII; Marc. XII; Luc. XX) .» Nec ab hominibus, nec a Deo, sed a diabolo vel a seipsis, sicut pseudoapostoli, qui instigante Satana, sine electione se ingerunt, et in aliorum messem mittere falcem praesumunt (I Joan. II) . Paulus itaque in primo genere electionis invenitur, quia non ab hominibus, ut ab apostolis; neque per hominem, ut per Ananiam, qui baptizavit eum, est electus in [Col. 1131B] apostolum (Act. IX) , sed per Jesum Christum, et per Deum Patrem, nec per mortalem Christum, sicut Petrus et Andreas (Joan. I) ; sed per immortalem, quia Pater suscitavit eum a mortuis. Per hoc quod praemittit Christum, et subjungit Patrem, innuit eum esse Patri aequalem; et quod nullus ad Patris gratiam pertingit, nisi per eum, sicut ipse dixit: «Nemo venit ad Patrem nisi per me (Joan. XIV) .» Priores apostoli sunt electi per Christum adhuc ex parte hominem, id est mortalem, Paulus vero novissimus apostolus per Christum jam Deum totum, id est ex omni parte immortalem. Hoc enim ait, non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum et Deum Patrem, quasi Christus Jesus non sit homo. Sequitur enim: Qui suscitavit eum [Col. 1131C] a mortuis, ut hinc appareret cur dixerit, neque per hominem. Proinde propter immortalitatem jam nunc non homo Christus Deus, propter substantiam vero naturae humanae, in qua ascendit in coelum, «et mediator Dei et hominum et homo Christus Jesus (I Tim. II) .» Per quod innuitur, quia cum Paulus differret a primis apostolis ex eo quod Dominum in carne non viderat, nec ei in terra degenti cum caeteris adhaeserat, suppletum est sibi ex ipsius Christi dignitate, quod deerat ex tempore, quia electus est ab immortali et impassibili, ac per hoc adaequatur prioribus apostolis. Illi enim tam longo tempore Christum sequentes, vix potuerunt discere Evangelium; hic autem brevi spatio raptus in tertium [Col. 1131D] coelum et in paradisum, non solum didicit inter angelos quae docturus erat inter homines, sed et audivit arcana verba, quae non licet homini loqui (II Cor. XII) . Hujus enim apostolatus consecratus est in coelo, caeterorum autem in terra. Quia ergo electus est non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum non mortalem sicut praecessores apostoli, sed resuscitatum et per Deum Patrem, acquiescendum est incunctanter dictis ejus, non falsitati pseudoapostolorum. Ac si dicat: Paulus talis et ita electus, scribit Ecclesiis Galatiae, id est conventiculis fidelium, quae sunt localiter in illa provincia quae vocatur Galatia, moraliter vero in transmigratione, quoniam ad servitutem legis ex libertate gratiae coeperunt transmigrare. Galatia namque [Col. 1132A] interpretatur transmigrata, vel transmigratio. Et apte sic interpretatur eorum regio qui ad perfidiam a fide migraverunt, ut et ipsa terra quam inhabitant, nomine suo testetur instabilitatem eorum. Ego Paulus eis scribo, et omnes fratres qui sunt mecum, quos constat esse magnos apud Deum et apud Ecclesias, qui de eorum subversione sunt vehementer contristati. Quod ponit omnes fratres, retrahit multum illos ab errore, quia ostendit non tantum sibi displicere, sed etiam multitudini praedicatorum, quos Galatae sic diligebant, ut eos nollent offendere. De Apostolo enim fortasse parum curarent, quia magnam de eo suspicionem fecerant illis pseudoapostoli, male loquentes de illo. Idcirco ponit omnes qui secum erant, ut vel propter illos Galatae resipiscerent, quia [Col. 1132B] citius resipiscit qui suum errorem multis et maxime amicis displicere intelligit. Facta commendatione, ostendit eis optationem salutis ipsorum, subdens: Gratia et pax sit vobis a Deo Patre nostro, et a Domino Jesu Christo. Ac si dicat: Quod vobis dico vel dicturus sum, non venit ex malevolo animo, sed ex nimia dilectione et vestrae correptionis sollicitudine. Quod ex hoc patet, quia opto ut non ira et discordia, sed gratia et pax sit vobis a Patre et Filio. Meruistis enim iram, quia abjecistis gratiam; et amisistis Dei pacem, quia fecistis discordiam, sed nunc rogo ut finita ira Dei, quae super vos rediit, et discordia qua rebellare coepistis, sit vobis reconciliatis gratia Dei, qua vobis peccata remittantur, et familiaris Dei amor [Col. 1132C] tribuatur; et pax, qua semper ejus voluntati mente et operibus concordetis. Et haec gratia et pax detur vobis non a carnali observantia legis, sed a Deo Patre, et a Christo ejus, qui Christus est noster Dominus, quia dominium super nos acquisivit, ubi nos de manu seductoris eripuit. Nam semetipsum dedit hostiam pro peccatis nostris delendis, nullas legis oblationes quaerens, ut justo sanguine suo principem iniquitatis potenter vinceret, ac nos a jugo ejus liberans, eriperet de praesenti saeculo nequam, ubi tot laqueos adhuc tendit ille deceptor. Nequam dicitur hoc saeculum, tum quia saeculum est invitans nos ut illud sequamur, et generans nequitias ex concupiscentiis suis in cordibus sequentium suorum, tum quia nostris sensibus quinque praesens est, offerens [Col. 1132D] se nobis per illecebras suas ad videndum non videnda, et audiendum non audienda, sicque de caeteris sensibus. Vel dicitur nequam, propter nequissimos homines qui in eo sunt, sicut mala domus quae malos habet habitatores. Dedit, inquam, se Dominus ut nos eriperet, et hoc secundum piam voluntatem Dei et Patris nostri, quia non legalibus sacrificiis, sed oblatione corporis Christi completa est Patris voluntas, qui in hac ereptione nostra, se Deum et Patrem nostrum esse declarat. Nam qui per unigenitum suum nos creaverat, per eumdem post lapsum culpae, ad antiquam vel sublimiorem dignitatem reducit, et affectu paternae dilectionis nos in adoptivos filios assumit. Cui pro hac ereptione nostra est gloria cum eodem Filio et Spiritu [Col. 1133A] sancto perseverans in saecula saeculorum, id est in universitatem aeternitatis. Amen, id est vere.
«Miror quod sic tam cito transferimini ab eo, qui vos vocavit in gratiam Christi, in aliud Evangelium, quod non est aliud, nisi sunt aliqui qui vos conturbant, et volunt convertere Evangelium Christi.»
Qui in aliis epistolis a gratiarum actione et laude solitus est incipere, in hac incipit a redargutione. Mentes enim durae, nisi aperta essent increpatione percussae, nullo modo malum cognoscerent quod egissent. Nam saepe hi qui impudentes sunt, tantum se peccasse sentiunt, quantum de peccatis quae fecerunt, increpantur, ut minores culpas suas aestiment, quas minor invectio castigat; et quas vehementer [Col. 1133B] objurgari viderint, majores esse deprehendant. Unde necesse est ut semper sermo praedicantis cum auditorum debeat qualitate formari, ne aut verecundis aspera, aut impudentibus levia loquatur. Hoc itaque Paulus ostendens, alios leniter inchoat alloqui; Galatas vero, quos a fide discessisse cognoverat, ab ipso epistolae exordio post salutationem invehendo redarguit. Et etiam quia omnes erant subversi, vel jam in ipso motu, de quibus gratias ageret non habebat; ideo velut ex quadam mentis commotione de illorum subversione incipit, ut per hoc citius eos revocet, et quasi ex abrupto inchoat. De re enim magna et insolita mirari consuevimus. Et idcirco ut ostendat eos Deum graviter offendisse, [Col. 1133C] subito velut abruptum ponit initium, dicens: Miror quod vos prius in fide et bonis operibus instituti, nunc transferimini sic, id est ita incaute et temere a nova libertate ad antiquam servitutem; tam cito, id est tam brevi spatio temporis, quia si per longi temporis assiduitatem seduceremini, non esset tam mirum, sed nunc est valde mirandum. Non ait, translati estis; sed transferimini, ostendens eos nondum ad hoc pervenisse, ut Judaicum ritum susciperent, sed in ipso motu perveniendi jam esse. Transferimini, inquit, et hoc non a malo ad bonum, sed a bono ad malum, quoniam ab eo Patre, qui vos gratuita bonitate sua vocavit in gratiam Christi, id est in remissionem peccatorum et justificationem, quae in Christo datur fidelibus, transferimini in [Col. 1133D] aliud Evangelium, id est in aliud dogma quod a pseudoapostolis praedicatur, et videtur vobis esse Evangelium, id est bonum nuntium, quod tamen aliud non est Evangelium, quia non potest aliud esse nisi illud quod praedico. Quod autem pseudoapostoli praedicant, Antichristi praenuntiatio est, non Evangelium Christi. Non est, inquam, aliud Evangelium praeter illud quod praedico (I Joan. II) , nisi sunt aliqui qui vos conturbant, id est nisi quantum ad reputationem illorum, qui more limpidae aquae mentem reddunt vestram turbulentam. Vel quod transferimini non est aliud, nisi hoc quod sunt aliqui qui vos conturbant, id est qui sincerum vestrae fidei sensum admistione falsitatis foetidum ac coenosum faciunt, et volunt, etiam convertere [Col. 1134A] Evangelium Christi, id est cum carnales observantiae convenienter sint versae in Evangelium Christi, hoc est umbra in veritatem, ipsi volunt ordine contrario veritatem ad umbram vertere, ut Evangelium annulletur, et carnales observantiae teneantur. Vel transferimini in aliud Evangelium, in Testamenti Veteris observantiam, quod tamen non est aliud, id est non est diversum a Novo. Si enim spiritualiter intelligatur Vetus, nihil discrepat a Novo. Non est, inquam, aliud nisi sint aliqui qui vos conturbant, id est si desint illi qui carnaliter et perverse illud exponunt, intelligetis Vetus nihil esse aliud in sensu quam Novum. Conturbant enim velut aquam mentem vestram, ne puritatem habeatis aquae illius, quae de Jesu ventre fluit credentibus; et [Col. 1134B] in alium sensum convertere Evangelium, quod fieri non potest (Joan. VII) , cum Joannes dicat: «Vos quod audistis ab initio, maneat in vobis (I Joan. II) .» Unde per Scripturas sanctas Evangelium aeternum et Testamentum aeternum appellatur pro eo quod nunquam mutabitur, sicut Testamentum Vetus est mutatum, sed ut a Christo datum est, permanebit.
«Sed licet nos aut angelus de coelo evangelizet vobis, praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit, sicut praediximus, et nunc iterum dico: Si quis vobis evangelizaverit praeter id quod accepistis anathema sit.»
Ipsi volunt, ut diximus, Evangelium convertere. Sed quicunque illi sint, omnes anathematizentur. [Col. 1134C] Quod non de quibuslibet nunc ita dico, sed etiam de me ac sociis meis, etiam de coelesti angelo, quia si evangelizaremus vobis aliud Evangelium, anathematizandi essemus. Licet enim nos ipsi vellemus ea quae vobis praedicavimus, immutare, non esset nobis credendum; aut licet angelus de coelo visibiliter veniens evangelizet, si fieri queat, praeterquam hoc quod evangelizavimus vobis anathema, id est condemnatus sit. Non se tantummodo, sed etiam angelum posuit, ne si illos seductores posuisset, causa invidiae fecisse videretur. Et per hoc ostendit, quia si ipse vel summus angelus pro annuntiatione falsi dogmatis anathematizandus esset, multo magis pseudoapostoli. Unde sententiam repetit ac validius confirmat, dicens de quolibet, quod de se et angelo dixerat; [Col. 1134D] Sicut praediximus, inquit, ego et omnes qui mecum sunt, ita et nunc iterum repetens dico: Si quis vel homo vel angelus, quicunque ille sit, evangelizaverit vobis praeter id quod accepistis, id est praedicaverit aliud quam quod vobis tradidimus, ut in praedicatione sua excedat regulam fidei quam didicistis, et exorbitet de via veritatis quam a nobis accepistis, anathema sit ille, id est condemnatus vel anathema, id est alienatus ab Ecclesia Dei. Anathema quippe condemnatus interpretatur, sive alienatus vel alienatio. In eo autem quod ait, licet nos aut angelus, etc., videbat posse fieri ut aliqui ex his qui apostolicae perfectionis esse creduntur, adhuc devient ad falsitatis annuntiationem, videbat posse [Col. 1135A] fallacem mediatorem transfigurare se in angelum lucis (II Cor. II) , et aliquid falsum annuntiare.
«Modo enim hominibus suadeo, an Deo? An quaero hominibus placere? Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem.»
Quasi aliquis diceret: Tu Paule, cur sic aspere loqueris? Ideo ponit istud, ac si dicat: Merito sic loquor. Quia suadeo modo hominibus, an Deo? id est fit nunc suasio et exhortatio et praedicatio mea ad hominum voluntatem et honorificentiam, an ad Dei voluntatem et gloriam? Non ad hominum, sed ad Dei gloriam spectat, quod ego nunc vobis suadeo. Olim vero serviebat suasio mea voluntati hominum, cum ob gratiam pontificum traherem Christianos, et [Col. 1135B] suaderem illis ut a Christo recederent. Sed increpando loquitur Apostolus per interrogationem. Unde et adjungit: An quaero hominibus placere, subauditur sicut olim quaerebam placere Judaeis, cum a principe sacerdotum litteras accepissem pergens Damascum (Act. IX) ? Nequaquam illis jam placere quaero, quia si adhuc post baptismum placerem hominibus, praedicando carnales observatias, tunc non essem Christi servus, id est non servassem spiritalia Christi praecepta. In omnibus his contrarius est Paulus pseudoapostolis, quoniam suasio illorum spectabat ad honorem hominum, non ad Dei gloriam, dum suaderent credi, hominem posse justificari ex operibus legis, non ex fide Christi; et ipsi quaerebant hominibus placere, id est perfidis Judaeis, ob quorum [Col. 1135C] gratiam se per mundum disperserant ad subversionem fidelium. Aliter quoque potest intelligi quod Apostolus non quaerebat hominibus placere, quia non hoc in suis operibus intendebat, ut ipse laudaretur ab hominibus, sed ut per ea quae faciebat, glorificaretur Deus. Quisquis enim se apud homines jactat, et ita ventilat bona opera sua, ut finem eorumdem operum in laude hominum ponat, eamdemque laudem hominum quasi mercedem computet operum suorum, necdum Christi servus est. Quisquis vero bona quae facit aut loquitur, idcirco placere cupit hominibus, ut eos ad imitationem bonae conversationis trahat, vel ad Dei laudem corda eorum accendat, non hominibus quaerit placere, sed Deo (I Cor. X) . Hoc etenim modo Paulus placebat [Col. 1135D] hominibus, qui se alibi per omnia omnibus placere testatur. Sed quia hypocritarum more, qui transitorias laudes, non salutem videntium ex suis operibus quaerunt; nolebat hominibus placere, ideo nunc se illis placere denegat.
«Notum enim vobis facio, fratres, Evangelium, quod evangelizatum est a me (I Cor. XV) , quia non est secundum hominem. Neque enim ego ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Jesu Christi.»
Superius dixerat se apostolum esse, non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum; et hoc nunc probat, suamque personam commendat, ut ea quae post dicturus est, accipiant ut [Col. 1136A] authentica. Multum enim per pseudoapostolos imminuta fuerat apud Galatas ejus auctoritas. Non sum, inquit, missus ab homine, sed a Christo; nec suasio mea voluntati hominum famulatur, sed Dei; quia nec doctrinam quam praedico, accepi ab homine, sicut vos putabatis. Nam modo notum facio vobis, o fratres, quod ignorabatis, scilicet quantae auctoritatis sit Evangelium, quod tam vobis quam aliis evangelizatum, id est praedicatum est a me, quia non est secundum auctoritatem alicujus hominis, sed potius secundum auctoritatem ipsius Christi. Neque enim ego ab homine illud accepi, id est non est mihi injunctum ab homine. Quia vero posset non injunctum sibi fuisse ab homine, idcirco addit: neque etiam didici illud ab homine. Non ab [Col. 1136B] homine didici, sed per revelationem Jesu Christi. Ipse me docuit, ipsemet injunxit mihi. Hic ostendit quia sicut antiqui prophetae de futura Christi incarnatione, passione ac resurrectione et ascensione per spiritum prophetiae sunt docti, sic ipse haec omnia de Christo jam praeterita, per eumdem prophetiae spiritum, ipso Christo docente, cognovit. Spiritus enim prophetiae non solum ex futuro tangit animum prophetizantis, sed etiam ex praeterito, sicut nunc declaratur animum Pauli tetigisse. Nam et Moyses de praeteritis prophetavit, dum ea scriberet, quae facta sunt in principio mundi, priusquam homo creatus esset.
«Audistis enim conversationem meam aliquando in Judaismo, quoniam supra modum persequebar [Col. 1136C] Ecclesiam Dei, et expugnabam illam, et proficiebam in Judaismo supra multos coaetaneos meos in genere meo, et abundantius aemulator existens paternarum mearum traditionum.»
Ad commendationem sui, probat apertius quia non didicit Evangelium ab homine. Non didici, inquit, ab homine; nam nec ante conversionem meam, nec post conversionem. Ante conversionem non didici, sed potius persecutus sum Ecclesiam. Hinc enim patet, quia tunc Evangelium non didici, cujus eram inimicus. Audistis enim et vosipsi conversationem meam, quae fuit aliquando in Judaismo, id est in Judaeorum religione, quoniam supra modum caeterorum Judaeorum persequabar Ecclesiam Dei zelo [Col. 1136D] legis accensus, fugando sanctos, et ad poenam trahendo vinctos, et expugnabam illam, id est devastabam, cupiens ipsam prorsus delere. Vel supra modum patientium; id est supra quam quod possent fideles pati, et haec agens proficiebam secundum scientiam et observantiam legis carnalem in Judaismo, id est in ritu Judaico, quia et carnaliter intelligebam Scripturas, magisque ac magis ipsas observabam. Et hoc non supra senes, qualis erat Gamaliel magister meus et caeteri tales, quod videretur mirum (Act. XXII) ; sed supra multos coaetaneos meos, non supra omnes qui erant aetatis meae, et non proselyti, sed in genere meo, id est in filiis Israel. Et quia plus intelligendo et adimplendo proficiebam, ideo et abundantius existebam aemulator paternarum [Col. 1137A] mearum traditionum, id est ferventiori zelo conabar ulcisci in eos, qui ad Evangelium conversi, violabant traditiones seniorum quas a parentibus acceperam. Vel omnia legis mandata carnalia paternae traditiones vocantur, quia prius erant mandata Dei; sed nunc sunt traditiones hominum, postquam veritas apparens umbram repulit.
«Cum autem placuit ei qui me segregavit ex utero matris meae, et vocavit per gratiam suam, ut revelaret Filium suum in me, ut evangelizarem illum in gentibus, continuo non acquievi carni et sanguini; neque veni Hierosolymam ad antecessores meos apostolos, sed abii in Arabiam, et iterum reversus sum Damascum. Deinde post annos tres veni Hierosolymam videre Petrum, et [Col. 1137B] mansi apud eum diebus quindecim. Alium autem apostolorum vidi neminem, nisi Jacobum fratrem Domini. Quae autem scribo vobis, ecce coram Deo, quia non mentior. Deinde veni in partes Syriae et Ciliciae.»
Probavit se ante conversionem Evangelium nequaquam didicisse, et incipit probare quia post conversionem hoc non didicit ab homine. Hoc modo, inquit, me habui ante conversionem, unde patet quia tunc Evangelium non didici; sed postquam placuit Deo ut cor meum illuminaret et converteret, alio more vixi, in quo rursum apparet, quia nec tunc, nec post ab homine didici. Et hoc est. Cum autem placuit ei benigno Patri, etc. Placuit hoc Deo, id est non fuit hoc meritum meum, sed solum [Col. 1137C] Dei placitum; qui me segregavit, id est seorsum a massa perditorum secrevit, ex utero matris meae, id est occulto consilio pietatis suae jam me eligens. Et hic notatur gratuita Dei misericordia (Rom. IX) . Quasi dicat: Antequam aliquid boni egissem, sua gratia me praedestinavit ad vitam, et post vocavit me per gratiam suam. Hic necesse fuit ponere gratiam, quia post nativitatem aliquid potuisset egisse boni, per quod meruisset vocari a Deo. Sed sicut segregatio, ita et vocatio ejus gratis facta est. Vel ex utero meae matris, id est de caecitate Synagogae, ubi clausus tenebar, segregavit me, id est sequestravit a multitudine caeterorum, quos in illa caecitate reliquit. Sicut enim uterus infantem intra se clausum [Col. 1137D] continet, nec eum aliquid videre permittit, nec in ullam partem spatiari, sic caeca destructio disciplinae, quae est in Synagoga, eos quos continet, non sinit lucem veritatis aspicere, nec in libertate charitatis spatiari, sed undique miserabiliter coarctat, ut nec ad lucem, nec ad libertatem procedant. Sed de hoc Synagogae utero me Deus segregavit, quando a plebis caeca consuetudine me separavit, ut libere possem Christi lumen intueri, et in ejus charitate dilatari. Et vocavit me ad hoc, ut in me, id est in corde meo, ubi vera existit cognitio, revelaret Filium, id est detegeret notitiam unigeniti sui, quae mihi erat velata, dum haberem super cor velamen legis. Et ideo mihi revelaret, ut evangelizarem illum in gentibus, id est praedicarem illum inter gentes. [Col. 1138A] Postquam ei placuit ut me sic vocaret, et Filium suum mihi revelaret, continuo non acquievi carni et sanguini, id est assensum mox praebere desii Judaeis et propinquis meis carnalibus, mihi sensu carnali suadentibus, ut in carnali observantia legis permanerem. Illis non acquievi, quia erant caro et sanguis, id est carnaliter sapiebant, et carnaliter docebant; nec etiam ad spiritales magistros, id est ad apostolos qui me in Christo praecesserant, et in Jerusalem manebant, veni ut ab illis doctrinam quaererem; sed exiens de Damasco, profectus sum in Arabiam praedicare ubi nullus apostolorum erat, et inde redii Damascum. Finitisque tribus annis a tempore conversionis meae, quibus in Arabia et Damasco moratus sum, veni in Jerusalem non discere Evangelium, [Col. 1138B] sed videre Petrum ut illi spiritualiter adgauderem. Neque enim ab illo tunc Evangelium didici, quia non mansi apud eum nisi diebus quindecim, infra quod spatium discerem latitudinem tantae scientiae. Sed nec ab aliis apostolis didici, quia ibi praeter Petrum alium apostolorum vidi neminem, nisi Jacobum fratrem Domini, id est cognatum Salvatoris. Maria enim virgo mater Domini, et Maria mater hujus Jacobi, sorores fuerunt; et ideo vocatus est ipse frater Domini, qui et primus episcopus fuit in Jerusalem. Caeteri apostoli jam per orbem erant ad praedicandum dispersi. Unde quia Joannes ibi deerat, credimus matrem Domini jam in coelum tunc assumptam fuisse, cujus sepulcrum ostenditur in valle Josaphat. Ego quidem talia vobis de me et apostolis [Col. 1138C] refero, et fortasse videntur vobis incredibilia, sed haec quae scribo vobis, ecce coram Deo, quia non mentior, et hoc sic esse est coram Deo, id est manifestum est in praesentia divini conspectus, quem nihil latere potest. Hoc loco jurat Apostolus, nec tamen peccat, quia videbat quosdam Galatarum non aliter sibi credere. Non enim a malo jurantis fuit haec juratio, sed a malo illorum, quorum incredulitas compulit eum jurare (Matth. V) . Deinde profectus ad Jerusalem veni in partes Syriae et Ciliciae, ut et ibi praedicarem. Et hanc profectionem suam ideo memorat, ut sciant Galatae quia de loco ad locum saepe transiens, non didicit Evangelium ab homine, et indubitanter acquiescant ejus docrinae.
[Col. 1138D] «Eram autem ignotus facie ecclesiis Judaeae quae erant in Christo. Tantum autem auditum habebant, quoniam qui persequebatur nos aliquando, nunc evangelizat fidem quam aliquando expugnabat, et in me clarificabant Deum.»
Non solum ab apostolis non didici, sed nec a caeteris fidelibus qui erant in Judaea, quippe quibus omnino eram ignotus facie. Nondum enim me post conversionem viderant. Et propterea liquido constat, quia me non docuerunt Evangelium. Nondum me viderant nec cognoverant facie, sed tamen ab aliis Christianis fama currente audierant, quoniam ille qui aliquando nos Christianos persequebatur, nunc pluribus evangelizal fidem Christianitatis, quam aliquando expugnabat. Et in me, id est in consideratione [Col. 1139A] conversionis et conversationis meae clarificabant, id est clarum praedicabant Deum, qui me sic converterat, et de tam crudeli tam pium fecerat. Hoc est, ego illis eram materia Deum glorificandi, qui tam bene conversus eram. Vel in me, id est in consideratione praedicationis meae, clarificabant Deum et ipsi praedicando, quoniam audientes quod ego constanter fidem praedicarem, quam impugnare solebam, et ipsi exemplo meo accensi, provocabantur ad praedicandum Christum.
«Deinde post annos quatuor decim iterum ascendi Hierosolymam cum Barnaba, assumpto et Tito. Ascendi autem secundum revelationem. Et contuli cum illis Evangelium quod praedico in gentibus, [Col. 1139B] seorsum autem his, qui videbantur aliquid esse, ne forte in vacuum currerem aut cucurrissem.»
In Syria et Cilicia praedicaveram. Deinde ascendi rursus in Jerusalem, quae est in montanis, nec potest adiri nisi ascendendo, ascendi, inquam, post annos quatuordecim, ex quo prius veneram Petrum videre. Ideo tempus et numerum annorum computat, id est antea tres et post quatuordecim qui simul sunt decem et septem, ut per hoc sciatur, quia antequam conferret Evangelium, tanto ante tempore praedicavit. Et quando ab apostolis nihil accepit, constat quia a nullo accepit vel didicit. Ascendi in Jerusalem cum Barnaba, quem ad testimonium ducebam, assumpto etiam nobiscum Tito qui erat gentilis [Col. 1139C] et incircumcisus, duxi illum ad testimonium meae praedicationis confirmandae, scilicet ut caeteri gentiles videntes illum incircumcisum credere, crederent et ipsi absque scrupulo. Si vero ipse Titus ibi fuisset circumcisus, pater et omnibus me non recte docuisse, qui non docuissem eum circumcidi, sed incircumcisum duxissem socium. Ascendi et hoc non temere, sed secundum revelationem, id est Spiritu sancto mihi revelante et admonente, ut per praesentiam meam validius annullarentur carnales observantiae. Ascendi et Evangelium quod in gentibus convertendis praedico, cum illis Hierosolymitanis, qui prius dubitaverant de veritate praedicationis meae, contuli, quia ego dixi Evangelium meum, et [Col. 1139D] illi dixerunt suum, nullaque in nostris sententiis reperta est dissonantia. Propter hoc incepit totum, ut per hoc Galatas retrahat a circumcisione et carnalibus caeremoniis, quandoquidem sua praedicatio non dissentit a doctrina ipsorum apostolorum; et Titus qui erat praesens, non fuit circumcisus, quamvis esset gentilis. Tunc enim et isti non debent ulterius dubitare, quandoquidem nec ecclesiae Judaeorum quidquam potuerunt ei conferre. Ideo namque fecit hanc collationem, quia de coelo post ascensionem Domini vocatus, nisi inveniret in carne apostolos, quibus communicando et cum quibus Evangelium conferendo, ejusdem esse societatis appareret, ecclesia illi omnino non crederet. Unde nunc necesse fuit, ut hanc collationem Galatis dubitantibus [Col. 1140A] referret. Contuli cum illis Hierosolymitanis, non cum omnibus, quia in turba non potest bene discuti veritas. Si enim in praesentia omnium dixissem circumcisionem et carnales observantias non esse faciendas, statim contra me vulgus indoctum conclamasset. Et ideo non cum omnibus, sed cum his tantum qui videbantur esse aliquid, id est majoris auctoritatis et scientiae. Et hoc seorsum, id est a turba semotim. Non quod aliqua falsa pluribus dixissem ut seorsum paucioribus vera dicerem; sed quia nonnulla tacueram, quae parvuli portare non poterant; et necesse erat ut sapientiam loquerer inter perfectos, quatenus caeteri apostoli et seniores perfectionem meam cognoscerent. Ideo etiam contulit Apostolus evangelium suum cum Evangelio [Col. 1140B] illorum, ut auferret suspicionem ab ecclesiis Judaeorum, qui putabant illum aliud longe diversum Evangelium praedicasse et adhuc praedicare, quia neque cum Domino fuerat conversatus, a quo esset instructus; nec cum aliquo apostolorum, qui Dominum in carne viderant, ut exemplo doctrinae eorum praedicaret gentibus. Ut ergo ab ecclesiis Hebraeorum, sed et caeterorum per orbem fidelium hanc suspicionem auferret, idcirco sicut et supra dictum est contulit; contulit, inquam, ne modo curreret vel olim cucurrisset in vacuum, id est sine fructu remunerationis. Per hoc enim constaret quia illi quibus praedicabat, aut praedicaverat, mercedem habituri non essent, si nec remunerationem ex sua praedicatione consecuturus esset. Vel quod ait, ne forte in vacuum [Col. 1140C] currerem aut cucurrissem, quasi per interrogationem dictum potest intelligi, ad increpationem eorum qui hoc suspicabantur, ut hinc appareat eum non in vacuum currere vel cucurrisse, quia jam attestatione caeterorum comprobatur nihil ab Evangelii veritate dissentire.
«Sed neque Titus qui mecum erat, cum esset gentilis, compulsus est circumcidi, sed propter subintroductos falsos fratres, qui subintroierunt explorare libertatem nostram, quam habemus in Christo Jesu, ut nos in servitutem redigerent. Quibus neque ad horam cessimus subjectioni, ut veritas Evangelii permaneat apud vos.»
Non solum Evangelio meo nihil addiderunt, sed [Col. 1140D] neque Titum circumcidi fecerunt. Cum enim mecum esset in illa collatione, et esset gentilis, id est sicut natus fuerat, in praeputio manens, non est compulsus circumcidi, id est nulla ratio veritatis potuit ibi a quoquam proferri, ob quam ipse vel alius cogeretur circumcidi. Et ne putetis quod apostoli voluissent illum compellere ut circumcideretur, et ille contra voluntatem eorum permansisset incircumcisus, sciatis quia non propter apostolos vel seniores dixi compulsus, sed propter subintroductos falsos fratres, qui intus quo conferebam Evangelium meum subintroierunt explorare libertatem nostram, qua per Christum ab omni servitute legis sumus absoluti, vel qua ex libero arbitrio voluntarie servimus Deo non timore poenae. Ad hoc, [Col. 1141A] inquam, subintroierunt, ut verbis et disputationibus suis ad carnales observantias coram omnibus qui aderant, nos cogerent, et sic a libertate gratiae in servitutem legis nos redigerent. Quibus neque vel ad horam voluimus cedere, ut subjiceremur servituti legali, sed viriliter illis restitimus, ut veritas Evangelii quae omnem hominem absque legis operibus per fidem et opera charitatis posse salvari docet permaneat apud vos, sicut praedicavi vobis. Insidiabantur Apostolo fratres falsi isti, explorantes si viderent eum in aliquo vel circumcisioni vel caeteris carnalibus observantiis acquiescere, ut redigerent eum in servitutem, id est ut jam in circumcisionem eos revertere etiam ipsius Pauli exemplo vel attestatione, tanquam saluti necessariam praedicarent. [Col. 1141B] Titum ergo circumcidere noluit, ne daret illis occasionem, qui sine ulla circumcisione dicebant credentes non posse salvari, et ad deceptionem gentium hoc etiam et Paulum sentire jactabant. Alibi vero Timothaeum propterea circumcidit (Act. XVI) , ne Judaeis et maxime cognationi ejus maternae, qui ex gentibus in Christum crediderant, viderentur sic detestari circumcisionem, sicut idololatria detestanda est, cum illam Deus fieri praeceperit, hanc Satanas persuaserit. Habebat itaque Apostolus hanc in Christo libertatem, et faciendi circumcisionem et non faciendi, ut ostenderet illa sacramenta nec tanquam sacrilega debere damnari, nec tanquam necessaria debere appeti. Et hanc libertatem subintraverunt explorare praedicti calumniatores, scire [Col. 1141C] volentes an faceret in Tito quod fecerat in Timotheo, ut jam exemplo ejus circumcisionem omnibus necessario faciendam praedicarent.
«Ab his autem qui videbantur esse aliquid quales aliquando fuerint, nihil mea interest. Deus enim personam hominis non accipit (Rom. II; Ephes. VI; Colos. III; Act. X; Jacob. II; Petr. I) . Mihi enim qui videbantur esse aliquid, nihil contulerunt. Sed econtra, cum vidissent quod creditum est mihi evangelium praeputii, sicut Petro circumcisionis (qui enim operatus est Petro in apostolatu circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes) et cum cognovissent gratiam quae data est mihi, Jacobus et Cephas et Joannes, qui videbantur columnae esse, dextras dederunt mihi [Col. 1141D] et Barnabae societatis, ut nos in gentes, ipsi autem in circumcisionem; tantum, ut pauperum memores essemus. Quod etiam sollicitus fui idipsum facere.»
Contuli quidem Evangelium cum apostolis et aliis senioribus qui erant in Jerusalem. Sed tamen illi qui videbantur esse aliquid ab his Hierosolymitanis, id est alicujus magnae dignitatis, nihil mihi contulerunt. Hoc videtur debuisse statim dicere, sed facit interpositionem, velut si quis ei diceret: Tu dicis quia videbantur esse aliquid, imo nihil erant, quia piscatores et idiotae fuerant. Et ad hoc quasi respondet: Revera tunc erant aliquid. Nam quales aliquando priusquam a Christo vocarentur, [Col. 1142A] fuerint, sive piscatores sive telonarii, sive illiterati, nihil interest mea veritate vel mea sententia, quia non loquor secundum illud quod antea fuerant, sed secundum id quod tunc erant. Praemissum erat, ut veritas Evangelii permaneat apud vos; et ad hanc veritatem respicere videtur quod nunc dicitur, nihil mea interest, id est nihil a mea veritate distat, qualescunque illi quondam fuerint. Refert et interest, haec duo verba, solent cum genitivis et possessivorum pronominum ablativis construi. Vel etiam sine interpositione potest legi. Qui ab his videbantur esse aliquid, Petrus scilicet atque Joannes et Jacobus, nihil mea veritate vel mea sententia interest, quales fuerint, id est nihil secundum meam sententiam differt, quales loco et scientia quondam [Col. 1142B] fuerint, sive nobiles, sive ignobiles. Non aliis apostolis derogat, sed quia Galatae alios apostolos ultra modum magnificabant, huic eos praeferentes, atque ideo auctoritatem hujus viliorem habebant, ostendit se aequalem esse, et doctrinam ab eis non accepisse. Nihil interest, quales olim fuerint, quia Deus non accipit personam hominis (Lev. XIX; Deut. I, XVI; II Par. XIX; Job XXXIV; Prov. XXIV; Sap. VI; Eccl. XXXV et XLII) , id est non eligit dignitatem vel nobilitatem alicujus personae. Nam me neque despexit idcirco vel inferiorem judicavit, quia novissimus veni, imo parem illis omnino monstravit. Nam illi priores, qui videbantur esse magnum aliquid, nihil contulerunt mihi de scientia praedicationis; sed econtra fuit, id est ego illis contuli, quia prius fuerant [Col. 1142C] certi se bene predicasse, et carnales observantias debere destrui; sed nunc facti sunt certiores, me non ab ullo mortalium, sed ab ipso Christo doctum, audientes idem praedicare. Nihil mihi contulerunt, sed econtra cum vidissent quod evangelium praeputii creditum est mihi, sicut Petro evangelium circumcisionis, id est quod Dominus evangelicam doctrinam sicut fideli dispensatori credidit, ut praeputiatis gentibus evangelizem, quemadmodum Petro constituerat praedicare populo circumcisionis, dextras societatis mihi dederunt. Et vere mihi est creditum sicut Petro Evangelium, quia qui Petrum fecit apostolum circumcisorum, fecit et me apostolum gentium. Et hoc est: Nam qui operatus est Petro, id est ad honorem et auxilium Petri, sublimando [Col. 1142D] eum in apostolatum circumcisionis, id est Judaici populi, tum per praedicationem, tum per miraculorum ostensionem, operatus est et mihi virtutes miraculorum atque diversas gratias et eloquentiam validae praedicationis inter gentes. Hic ostenduntur isti duo principales apostoli ad salutem duorum populorum fuisse electi, Petrus ad Judaeorum, Paulus ad gentium. Et cum pro certo cognovissent gratiam apostolatus et sapientiae, quae mihi a Christo data est, Jacobus et Petrus et Joannes, qui videbantur esse columnae, id est erecti et fortes ac immobiles, atque roborantes multitudinem aliorum, et continentes, ac sustentantes, dederunt mihi et Barnabae dextras. Jacobus hoc loco ponitur ante Petrum et Joannem, [Col. 1143A] propter primatum suum quem habebat in Jerusalem, ubi erat episcopus. Dexteras nobis dederunt societatis, id est signum socialis amicitiae et dignitatis apostolicae, quod ab his quae ipsi didicerant, in nullo discrepabamus. Sicut enim invicem osculari, signum est pacis ac dilectionis, ita et jungere dexteteras. Societatis dico, ita decretae, ut nos in gentes iremus praedicare, ipsi vero in circumcisionem; et illi essent participes beneficii quod ageremus in conversione gentilium, nosque similiter essemus socii remunerationis ipsorum pro conversione Judaeorum. Licet Paulus dicat Barnabam secum esse receptum in societate apostolorum, non tamen sibi dicit esse aequalem in praedicatione, quia ipse est doctor gentium, qui secundum majorem partem illas [Col. 1143B] convertit a Jerusalem usque in Illyricum, praedicans per circuitum, ac deinde non solum usque Romam, sed etiam usque in Hispaniam (Rom. XV) . Haec omnia valent ad commendationem suae auctoritatis, et etiam ad intentionem, ut eos revocet a circumcisione et legis servitute. Nihil contulerunt, sed etiam arrogaverunt tantum, ut essemus memores pauperum qui erant in Jerusalem. et pretia rerum suarum pro Christo posuerant ad pedes apostolorum. (Act. II) . Quod etiam, id est habere memoriam eorum et mittere eis alimoniam, ego sollicitus fui facere hoc ipsum studiose complens. Recte Paulus ut ab observantia legis Galatas revocaret, praedictam Evangelii sui collationem memoravit: quia idcirco tunc in Jerusalem ascendit, ut audiret quid de legis observantia [Col. 1143C] priores apostoli sentirent. Unde Lucas refert de Paulo et Barnaba, quia morati sunt Antiochiae tempus non modicum cum discipulis (Act. XV) ; et quidam descendentes de Judaea docebant fratres, quia nisi circumcidamini secundum morem Moysi, non potestis salvari. Facta ergo seditione non minima Paulo et Barnabae adversum illos, statuerunt ut descenderent Paulus et Barnabas et quidam alii ex aliis, ad apostolos et presbyteros in Jerusalem super hac quaestione. Cum autem venissent Hierosolymam, suscepti sunt ab ecclesia et apostolis, nuntiantes quanta Deus fecisset cum illis. Surrexerunt autem quidam de haeresi pharisaeorum qui crediderant, dicentes quia oportet circumcidi eos, praecipere [Col. 1143D] quoque servare legem Moysi. Conveneruntque apostoli et seniores videre de verbo hoc, etc. In hoc conventu facta est praedicta Evangelii Pauli collatio.
«Cum autem venisset Cephas Antiochiam, in faciem ei restiti, quia reprehensibilis erat. Prius enim quam venirent quidam a Jacobo, cum gentibus edebat; cum autem venissent, subtrahebat et segregabat se, timens eos qui ex circumcisione erant. Et simulationi ejus consenserunt caeteri Judaei, ita ut et Barnabas duceretur ab eis in illam simulationem.»
Et hoc factum est, postquam Paulus et Barnabas a supradicto concilio cum Juda et Syla reversi sunt Antiochiam, ferentes epistolam apostolorum, in qua [Col. 1144A] decretum erat, ne gentes cogerentur circumcidi vel judaizare (Act. XV) . Tunc enim scriptum est: Paulus autem et Barnabas demorabantur Antiochiae, docentes et evangelizantes cum aliis pluribus verbum Domini (ibid.) Et eo tempore Petrus intelligitur supervenisse, et quod nunc Paulus narrat, fecisse. Nihil, inquit, mihi in Jerusalem contulerunt Petrus et alii, sed cum venisset Cephas, id est Petrus Antiochiam, ego illi contuli. Vel ita: Non solum in Jerusalem ego contuli Petro, sed etiam in Antiochia. Nam restiti ei in faciem, id est non in absentia ejus ego derogavi illi, sed ante eum veniens, aperte contradixi ei, et libere eum reprehendi, quia reprehensibilis erat, id est dignus reprehensione. Nam prius quam venirent quidam Judaeorum a Jacobo de [Col. 1144B] Hierosolymis Antiochiam, edebat cum conversis gentibus absque ulla ciborum discretione, ita ut nec suillas carnes reprobaret; sed postmodum cum venissent Judaei, subtrahebat se a convivio eorum, ne Judaei qui noviter ad fidem venerant, et adhuc legem servabant, scandalizarentur in cibis, quos lex immundos judicavit. Et non ita subtrahebat se a gentilium societate, ut saltem aliquoties cum illis, et aliquoties cum Judaeis esset, sed et omnino segregabat se, id est seorsum a grege gentilium separatus, gregem suum cum Judaeis faciebat. Et sic quadam simulatione dabat intelligi, hanc discretionem ciborum et alias carnales observantias esse necessarias ad justificationem; gentilesque conversos ad Christum, non posse Judaeis credentibus adjungi. [Col. 1144C] Quod quidem pejus erat quam si fratres scandalizaret, quia deterius est veritatem relinquere, quam permittere nasci scandalum. Et ita segregabat se ac sequestrabat a grege et a cibis gentilium, faciens de uno grege duos, cum Christus de duobus unum fecisset, quia timebat non cibos gentilium, sed Judaeos qui erant ex circumcisione, ne recederent a fide et simulationi ejus, qua fingebat se cibos discernere, et gentilium conversationem abhorrere, consenserunt caeteri Judaei, qui prius erant cum eo, ac removerunt se a convivio et gentilium consortio, ita ut Barnabas, qui erat doctor gentium et gentes deberet sinceriter instruere, utpote mecum ad gentes missus, duceretur ab eis in illam simulationem [Col. 1144D] Judaicae comestionis et conversationis. Dixerat tamen Petrus in supradicto apostolorum et seniorum conventu: «Quid tentatis imponere jugum super cervicem discipulorum, quod neque patres nostri, neque nos portare potuimus? Sed per gratiam Domini Jesu credimus salvari, quemadmodum et illi (Act. XV) .» Bene ergo sentiebat de abolitione legis, sed simulavit pro timore Judaeorum, ne occasione gentium a fide recederent, et sic perderet suum gregem. Simulavit autem et Paulus pro simili metu, quando Timotheum circumcidit (Act. XVI) , et comam more Nazaraei nutrivit, quam in Cenchreis rasit (Act. XXI) , vel quando purificatus in templo sacrificium obtulit (Act. XVIII) . Petrus ergo utpote Judaeorum apostolus, saluti Judaeorum providebat [Col. 1145A] in hac simulatione, timens ne si coram Judaeis communes cibos ederet cum gentibus, illi praedicationem ejus respuerent et a fide discederent. Ideoque permittebat adhuc illis ut facerent circumcisionem, caeterosque ritus legis observarent, et ipse cum eis ex parte servabat, ut paulatim eos ad fidem et ad Evangelii puritatem alliceret. Et idcirco si quis gentilium circumcidi vellet, in praesentia Judaeorum non prohiberet. Paulus autem magno fidei ardore succensus, praecepta legis teneri carnaliter noluit; et qui gentium erat apostolus, circumcisionem in gentibus fieri vetuit. Et quia Petrus vel in populo circumcisionis adhuc legis consuetudinem servari volebat, ut gentes conversae Judaeis inaequales judicarentur, in faciem ei restitit, eumque in [Col. 1145B] hac re fuisse reprehensibilem dicit. Et hoc ejus studium non solum culpam, sed (quod majus est) hypocrisim (id est simulationem) nominat. In qua simulatione Petrus, ut dictum est, saluti Judaeorum providebat, sed salutem gentium negligebat. Unde Paulus, gentium apostolus, et de salute gentium sollicitus, in faciem ei restitit. Ipse vero Petrus quod a Paulo fiebat utiliter libertate charitatis sanctae ac benignae, pietate humilitatis accepit. Atque ita rarius et sanctius exemplum posteris tribuit, quo non dedignarentur majores (sicubi forte recti tramitem reliquissent) etiam a posterioribus corripi. Nec solum tunc patienter hanc reprehensionem pertulit, sed etiam post dum secundam scriberet epistolam, laudavit epistolas Pauli, in quibus reprehensionem [Col. 1145C] istam legerat (II Pet. III) . Certe enim nisi legisset Pauli epistolas, non laudasset. Si autem legit, quia illic ipse reprehensibilis diceretur, invenit. Amicus ergo veritatis, laudavit etiam quod reprehensus est, atque ei et hoc ipsum placuit, quia in his non placuerat, quae aliter quam debuerat sensit. Seque etiam minori fratri ad consensum dedit, tunc enim Paulus adhuc erat minor, quamvis nunc sit aequalis, atque in eadem re factus est sequax minoris sui, ut etiam in hoc praeiret, quatenus qui primus erat in apostolatus culmine, esset primus et in humilitate. In hac itaque re est in Paulo laus justae libertatis, in Petro sanctae humilitatis. Sunt vero nonnulli, qui non Petrum apostolorum principem, sed quemdam [Col. 1145D] alium ejusdem nominis, qui a Paulo reprehensus est, accipiunt. Qui si verba Pauli studiosius legissent, ista non dicerent. Dicturus etenim: Cum venisset Petrus Antiochiam, in faciem ei restiti, ut de quo Petro loqueretur ostenderet, in ipsa narratione praemisit, dicens: Qui enim operatus est Petro in apostolatum circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes. Patet ergo de quo Petro Paulus loquitur, quem et apostolum nominat, et praefuisse Evangelio circumcisionis narrat. Et ne quis adhuc inhaerendo litterae dicat hunc, quem Paulus reprehendit, non Petrum, sed Cepham vocari, quamvis idem sit utrumque nomen, revolvat quod ibidem praemissum est, Jacobus et Cephas et Joannes, qui videbantur esse columnae, dextras mihi dederunt. [Col. 1146A] Constat enim hunc Cepham, qui inter Jacobum et Joannem positus est, non mino em Joanne vel Jacobo fuisse. Quod si nullus Cephas praeter apostolum Petrum invenitur, qui Jacobo et Joanni valeat aequari, fatendum necessario est, hunc Cepham esse cui Christus ait: «Tu vocaberis Cephas, quod interpretatur Petrus (Joan. I) .»
«Sed cum vidissem quod non recte ambularent ad veritatem Evangelii, dixi Cephae coram omnibus: Si tu cum Judaeus sis, gentiliter vivis, et non Judaice, quomodo gentes cogis judaizare? Nos natura Judaei, et non ex gentibus peccatores. Scientes autem quod non justificatur homo ex operibus legis, nisi per fidem Jesu Christi; et nos in Christo Jesu credimus, ut justificemur ex [Col. 1146B] fide Christi, et non ex operibus legis. Propter quod ex operibus legis non justificabitur omnis caro (Rom. III) . Quod si quaerentes justificari in Christo, inventi sumus et ipsi peccatores nunquid Christus peccati minister est? Absit! Si enim quae destruxi, iterum haec reaedifico, praevaricatorem me constitue. Ego enim per legem legi mortuus sum, ut Deo vivam. Christo confixus sum cruci. Vivo autem jam non ego, vivit vero in me Christus. Quod autem nunc vivo in carne in fide vivo Filii Dei, qui dilexit me, et tradidit seipsum pro me. Non abjicio gratiam Dei. Si enim per legem justitia, ergo gratis Christus mortuus est.»
Petrus quidem et Barnabas simulabant, sed ego [Col. 1146C] solus sinceritatem servans, increpavi publice fictionem eorum. Vidi enim quod non recte ambularent, id est non utroque pede pariter incederent, quia in uno claudicabant, quantum ad gentes, quarum salutem negligebant; quantum vero ad intentionem bonam de salute Judaeorum recte ambulabant. Quantum ad gentes, non recte ambulabant ad veritatem Evangelii tenendam et praedicandam, quia per hoc peribat veritas, si gentes judaizarent. Veritas quippe Evangelii est, ut homo justificetur sola fide sine operibus legis, et ut omnes cibi naturaliter mundi esse credantur, atque ut doctores Ecclesiae, nec Judaeorum nec gentilium salutem negligant. Ipsi taliter agebant. Sed ego cum vidissem quod non recte, sed flexuose [Col. 1146D] ambularent ad veritatem Evangelii servandam et docendam, succensus divino zelo, dixi Cephae coram omnibus ea quae sequuntur: Si clam soli Petro Paulus ista diceret, Judaeis et gentibus nihil proficeret. Ideo cunctis audientibus dixit, ut cunctis proficeret. Idcirco voluit non timide obtegere, sed fidenter asserere, quod eum pariter sentire jam noverat, sive quia Evangelium cum eo contulerat (Act. XV) , sive quia in Cornelii vocatione etiam divinitus eum de hac re admonitum acceperat (Act. X) , sive quia antequam illi quos timebat venissent Antiochiam, cum gentibus eum discumbentem viderat. Non ergo tunc eum quid in ea re verum esset docebat, sed ejus simulationem qua gentes exemplo suo judaizare cogeret, arguebat. Si tu, inquit, cum sis Judaeus, vivis [Col. 1147A] gentiliter, id est indiscrete cibis omnibus uteris nullumque hominem reputans immundum, et non Judaice, id est non cum ciborum discretione sicut Judaei, quomodo, id est qua ratione, qua utilitate, cogis exemplo tuo gentes judaizare? id est Judaeorum ritum sequi in discretione ciborum et receptione carnalium observantiarum, dum te ab his segregas, eo quo omnem creaturam Dei bonam esse credunt, et sine legis observantia per Evangelium justificari quaerunt? Tu qui naturaliter Judaeus es, reliquisti judaizare, et gentes cogis judaizare? Tu qui Judaeus eras, Judaismum deseruisti, et hi qui nunquam fuerunt Judaei, assument Judaismum? Non vivis Judaice, id est non servas Judaicum morem in tuo victu, quia scis nihil utilitatis ibi esse. Quomodo ergo nunc [Col. 1147B] gentes cogis judaizare, quae omnia quae vident in te, putant saluti necessaria esse? Vere non debent judaizare gentes quia nunquam justificarentur; et vere nunquam justificarentur judaizando, quia nec nos qui naturaliter sumus Judaei, potuimus unquam judaizando justificari, ideoque dimisimus legem, et confugimus ad fidem. Et hoc est: Nos natura sumus Judaei, id est non proselyti, sed genere sumus Judaei, ex semine Abrahae prodeuntes, et legem Dei habentes, et non peccatores ex gentibus, id est non ita peccatores, ut omnes gentes idololatrae et immundae. Peccatorum enim nomen gentibus imposuerant Judaei jam vetusta quadam superbia, tanquam ipsi essent justi, videntes festucam in oculo alieno, et non trabem in suo. Non sumus, inquam, [Col. 1147C] ex gentibus peccatores, a cultura Dei omnino remoti et peccatis dediti, sed naturaliter Judaei, id est sub divina lege nutriti. Sed tamen scientes quod non justificatur ullus unquam homo ex operibus legis, sive Judaeus, sive gentilis, nisi per fidem Christi, quae carnales observantias aufert, et spiritaliter impleri legem facit, ut nos credimus. Opera sunt ex gratia, sed non ex operibus gratia, quia ipsa prima est, ex qua impetrantur caetera. Ideo nullus aliquo modo justificari valet ex operibus, nisi per fidem quae procedit ex gratia. Quod scientes, et nos quoque Judaei sicut gentes, in Christo Jesu positi credimus in ipsum, ut justificemur ex fide Christi, per divinam gratiam, et non ex operibus legis per vires [Col. 1147D] nostras. Propter quod, id est quia nos Judaei nequimus ex legis operibus justificari, qui ex his essemus justificati, si quis inde posset justificari, ex operibus legis carnalibus non justificabitur omnis caro, id est nullus in carne vivens, consequetur per haec justitiam. Dixit superius Judaeos non esse ex gentibus peccatores, et post subjecit quod etiam ipsi justificentur ex fide Christi. Omnis autem qui justificatur, injustus erat, id est peccator. Videtur autem fortassis alicui male intelligenti, quod Christus Judaeis ad se venientibus peccata prius ministraret, ut eos per fidem et gratiam suam post modum justificaret. Et hoc est quod dicitur: Non sumus ex gentibus peccatores. Quod, id est sed si quaerentes justificari in Christo, inventi sumus etiam nos ipsi peccatores, [Col. 1148A] id est si accedentes ad lumen Christi, vidimus in eo tenebras peccatorum nostrorum, quas prius caeci videre non poteramus, et si ad subtilem regulam justitiae Christi propinquantes, ut ad eam dirigamur, animadvertimus deformem tortitudinem injustitiae nostrae, qui nos antea rectos arbitrabamur, nunquid ideo Christus nobis minister est peccati, id est nunquid idcirco consequens est, ut Christus ministret nobis peccatum, qui tollit peccata mundi (Joan. I) . Absit hoc a fidelium cordibus, ut Christum putent alicui ministrare peccatum, qui pro abolitione peccatorum nostrorum semetipsum obtulit sacrificium. Nam et aliquid deforme latet in tenebris, sed in radio solis evidenter apparet, nec tamen sol deformitatem illam operatur. Sic et Judaei [Col. 1148B] qui se justos antea putabant, illustrati lumine Christi viderunt deformitates culparum suarum, quas Christus eis non ministraverat ut facerent, sed ostenderat ut agnoscerent et corrigerent. Vel ita: Ex operibus legis, ut dictum est, nemo justificabitur. Sed si nos Judaei transeuntes ad Christum, et in illo quaerentes justificari, qui in lege nequivimus justitiam adipisci, inventi sumus etiam nos peccatores, sicut et gentiles, quia cognitum est nos semper in corde legem transgressos esse, licet eam servassemus in opere, nunquid Christus qui monuit ut legem relinqueremus, et ad se transiremus, est minister peccati, id est ministrat nobis peccatum in eo, quod jubet ut a rigore legis discedamus, et ad gratiam veniamus? Absit ut ipse nobis peccatum [Col. 1148C] in hoc ministraret. Non est enim peccatum, sic relinquere legem vel destruere; sed peccatum est, rursum ad eam redire vel eam reaedificare. Nam, si quae destruxi, ut carnalia legis opera quae jam in me et in aliis everti, iterum haec reaedifico, id est rursum statuo, vel per simulationem ut Petrus, vel per praedicationem ut pseudoapostoli, praevaricatorem me constituo, id est contra ipsam legem facio, quae se determinandam praenuntiavit. Nam per auctoritatem legis ipsam legem dimisi, quasi ei mortuus, nullum sensum ejus habens. Et hoc est: Ego enim per legem legi mortuus sum, ut Deo vivam. Vere enim destruxi in me opera legis, quia sum mortuus legi, id est non vivo jam in operibus legis, nec in ejus carnali sensu; et ita sum mortuus per [Col. 1148D] legem, quia ut in Christum crederem, lex ipsa mihi praedicavit, et de sua terminatione ac evangelici dogmatis susceptione commonuit, dicens per Moysen; prophetam vobis suscitabit Dominus Deus vester de fratribus vestris, tanquam me, ipsum audietis (Deut. XVIII) . Id est postquam Christus venerit, non ulterius durabit lex, sed novam Christi doctrinam audietis. Vel per legem spiritaliter intellectam mortuus sum legi meae, ne carnaliter in ea vivam, non mihi, id est ut voluntatem Dei, non meam in omni vita mea faciam. Quod jam possum quia Christo confixus sum cruci, id est cum Christo affixus sum cruci, socius passionis Christi; hoc est, crux Christi exstinguit in me ardorem peccati, [Col. 1149A] ne jam in me vigeat; et ligat manus meas, ne ad illicitum opus extendantur; et pedes, ne ad malum gradiantur. Sum quidem cum Christo crucifixus, sed tamen vivo in virtutibus, id est vigorem bene operandi habeo jam non ego ille qui prius peccator eram, sed vivit in me Christus, id est viget et regnat in me Christi novitas. Crucifixus sum, sed vivo, sed jam non ego qualis vixeram. Non ego vivo, sed vivit in me Christus. Quod est dicere: Ego quidem a memetipso exstinctus sum, quia carnaliter non vivo, sed tamen essentialiter exstinctus non sum, quia in Christo spiritaliter vivo. Hoc est dicere: Non est in me justitia mea, quae ex lege est. in qua praevaricator effectus sum, sed justitia Dei, id est quae mihi ex Deo est, non ex me. Sic quippe in me vivit, [Col. 1149B] non ego, sed Christus, «qui factus est nobis sapientia a Deo et justitia et sanctificatio (I Cor. I) .» Ego jam non vivo, sed Christus in me, id est non facio voluntatem meam, sed ejus qui habitat in me, sed tamen quod nunc vivo in carne, id est quod non exstinguor in carnis igne, quod in corpore positus bene possum operari, in fide vivo, id est non per laboriosa opera legis, sed per fidem Filii Dei, cujus fides valere potest. «Justus enim vivit ex fide (Habac. II; Rom. I) ,» quandiu est in corpore. Et per hoc Christi fides efficientiam habet in me, quia ipse dilexit me, et per illam dilectionem tradidit ad mortem pro me redimendo seipsum qui tantus est, non aliud animal. Et propterea non abjicio gratiam Dei, qui me per passionem Filii sui liberavit [Col. 1149C] a peccatis, et dedit veram justitiam, quod lex facere non poterat, id est non quaero per legem justificari, quod esset abjicere gratiam. Nec debeo eam abjicere quia si per legem justitia, ergo Christus gratis, id est frustra sine causa, sine utilitate mortuus est, cum absque morte ejus per legem justificarentur observatores legis. Sed non frustra mortuus est, quia nec per legem, nec per aliam rem haberi poterat justitia quae duceret ad salutem, nisi per Christi mortem. Sequitur:
«O insensati Galatae, quis vos fascinavit non credere veritati, ante quorum oculos Jesus Christus praescriptus est et in vobis crucifixus? Hoc solum [Col. 1149D] a vobis volo discere, ex operibus legis Spiritum accepistis, an ex auditu fidei? Sic stulti estis, ut cum spiritu coeperitis, nunc carne consummemini. Tanta passi estis sine causa, si tamen sine causa. Qui ergo tribuit vobis spiritum et operatur virtutes in vobis, ex operibus legis, an ex auditu fidei, sicut Abraham credidit Deo, et reputatum est ei ad justitiam? (Gen. XV; Rom. IV; Jac. II.) Cognoscite ergo, quia qui ex fide sunt, hi filii sunt Abrahae.»
Finita narratione, in qua docuit se non didicisse Evangelium ab homine, ipsumque Evangelium suum cum apostolis se contulisse, ac deinceps de simulatione judaizandi Petrum reprehendisse vertit se ad increpationem Galatarum, et fortiter arguit dementiam [Col. 1150A] illorum, quia doctrinam ejus quae tantis auctoritatibus fulcitur, deseruerant, et falsitati pseudoapostolorum credebant. Unde subversionem illorum attendens, prorupit subito in exclamationem, ut exagitando magnitudinem reatus illorum, facilius revocare eos possit. Quod quidem more rhetorum videtur facere. O inquit, Galatae insensati, id est omni sensu rationis carentes sicut animalia bruta, quis vos fascinavit, id est livido intuitu laesit, non credere, id est ut non credatis evangelicae veritati? Re enim vera insensati estis, qui mortiferam suasionem accipitis cujuslibet pseudoapostoli, qui nullius nominis et auctoritatis est, qui in populo latet, et cujus etiam vocabulum ignoro; meamque doctrinam postponitis, quam a solo Deo, non ab homine [Col. 1150B] accepi, cui apostoli nihil novi in collatione Evangelii contulere, sed a me certiores facti sunt. Quis vos fascinavit, id est respectu invidiae vos tenellos laesit, dolensque de promotu vestrae perfectionis ac fidei, solo livore nocuit, sicut aliquis qui solo respectu dicitur posse res alterius diminuere; et ita vos liventi aspectu suo tabefecit, non ut credatis veritati meae praedicationis, sed falsitati sui pravi dogmatis? Vel sicut incantatores fascinant et deludunt homines, ut credant verum esse quod falsum est, ita nescio quis fascino suae deceptionis adeo vos incantavit, ac verbis suis immutavit ut falsitatem pro «veritate teneatis. Unde et scriptum est, quia fascinatio nugacitatis obscurat bona (Sap. IV) .» Non creditis veritati sicut insensati, ante quorum [Col. 1150C] interiores oculos Jesus Christus praescriptus est, id est praeostensus et praenotatus a nobis, non in tabulis lapideis sicut lex, sed et in vobis, id est in cordibus vestris, est crucifixus, quia crux et passio ejus qua redempti estis, erat maxime intimanda vobis. Unde magis dementes estis, qui Christum vobis praemonstratum, pro peccatis vestris crucifixum, negastis, non credentes vos ex fide posse justificari, sed ex operibus legis, vel, tales olim fuistis, ut ante oculos vestros praescriptus esset Jesus Christus crucifixus, quia ob compunctionem mentis habendam pingebatis eum crucifixum in locis illis, ubi semper eum videre possetis et memoria retinere. Vel ita estis insensati, quod Jesus Christus proscriptus [Col. 1150D] est, id est exhaeredatus ante oculos vestros, et non advertitis. Illi enim dicebantur proscripti, qui pro facto aliquo in exsilium trusi, haereditate et patria privabantur. Et Galatae cum ad Apostoli praedicationem credidissent se per mortem Christi posse justificari, facti sunt haereditas Christi, quam ipse sua morte de diaboli possessione eripuit. Sed post ab hac fide recedentes, et justificationem in operibus legis quaerentes, quantum in se erat, Christum exhaeredabant, sese illi subtrahendo. Jesus Christus proscriptus est, id est damnatus et exhaeredatus in vobis sibi sublatis; ipse dico, crucifixus, quod cum pondere legendum est, quasi qui tam charo pretio vos acquisivit in haereditatem, patiendo pro vobis crucis asperitatem. Vel dum per legem Christum [Col. 1151A] deseritis, Christus a vobis proscriptus est, id est damnatus sicut a Pilato. Et dum insufficientem creditis, a crucifixoribus non differtis, vel proscriptio damnationis ejus quae a Pilato facta est, ita fuit vobis nota, quasi ante vos fuisset facta, et in vobis, id est in intellectibus vestris crucifixio ejus, ut sciretis qualiter facta fuerit, et quid contulerit. Commoverat illos per praedictam increpationem, et nunc consequenter probat illis, quod lex non est observanda, quia non ex ea, sed ex fide veniunt omnia bona. Quasi dicat: Licet insensati et fascinati sitis, tamen hoc solum quod dicturus sum volo discere a vobis, quia hoc tam evidens est, ut et stulti docere id queant; et si nihil aliud esset, hoc solum sufficeret ad probandum, quod lex tenenda non est. Cum [Col. 1151B] constat quod Spiritum accepistis, docete me utrum accepistis hunc ex operibus legis quae nondum feceratis, an ex fide quam a me audistis. Vel ita: Possem uti pluribus profundis argumentis, sed hoc solum quod planum est, volo discere a vobis, id est volo ut respondeatis mihi, quia vel in hoc solo satis apparebit justificationem non ex lege esse, sed ex fide. Spiritum, id est Spiritus sancti charismata, sicut loqui diversis linguis, prophetare, infirmos sanare, et caetera hujusmodi: accepistis vos divinitus ex operibus legis, an ex auditu fidei, id est utrum accepistis Spiritum ex carnali observantia legis, an ex fide, quam solo auditu praedicationis sumpsistis? Non puto quod dicatis vos haec spiritualia dona ex operibus legis accepisse, cum sciatis adhuc legis [Col. 1151C] opera tunc nulla fecisse. Restat igitur tantum ex fide vos accepisse. Prius ex fide percepistis charismata, et nunc ex lege quaeritis justitiam? Ergo sic, id est tam stulti estis, ut cum Spiritu coeperitis, id est spiritale incoeptum habueritis, dum charismata per fidem acceperitis, nunc carne consummemini, id est carnali conversatione in nihilum redigamini, dum bona spiritualia vestra per legis custodiam annullatis. Cum Spiritu sancto coeperitis vel spiritualiter vivere, vel legem spiritaliter intelligere, nunc carne, id est vel carnali vita, vel lege carnaliter intellecta, consummamini, id est annihilamini, amittendo quidquid habuistis. Et ideo sine causa, id est sine utilitate vestra, passi estis ab adversariis tanta, id est tam magna et tam multa adversa pro fide [Col. 1151D] tuenda, quam nunc sponte relinquitis. Non tamen affirmando haec dico, ne in desperationem cadatis, et adhuc profundius in barathrum perditionis demergamini; sed quia utrumque est in voluntate vestra, dico conditionabiliter, quod tanta adversa pro Christo passi estis sine causa, si tamen sine causa haec passi estis. Sine causa enim passi estis, si in hoc errore perseveretis; non sine causa, si resipiscatis. Et quando quidem ita perdere potestis omnia bona per legis observantiam, ergo Deus qui etiam nunc tribuit vobis Spiritum prophetiae et sapientiae, aliarumque gratiarum, et operatur in vobis virtutes miraculorum, dat vobis hoc ex operibus legis, an ex fide quam audistis? Idem interrogat quod superius, [Col. 1152A] sed secundum praesens tempus, cum supra praeteritum posuerit. Ne enim ipsi ad primam interrogationem, respondere possent. Nos adhuc legis opera non feceramus, quando Spiritum sanctum accepimus, sed si fecissen us illa, tunc majorem ejusdem spiritus gratiam accepissemus per ea; idcirco voluit eos interrogare secundo, quia neque nunc respondere possunt se ex operibus accipere spiritum. Ac si dicat: Nec in principio, nec nunc accepistis ex lege Spiritum sanctum, sed ex fide. Et ita percepistis ex fide Spiritum, sicut per fidem Abraham percepit justitiam, qui credidit Deo promittenti, et reputatum est ei ad justitiam, id est ex fide justificatus, id est absque legis operibus, quia credere est causa sufficiens justificandi. Et quando quidem [Col. 1152B] Abraham ex fide justificatus est, ergo cognoscite, id est scitote quia qui ex fide sunt, id est quorum esse est ex fide, hi sunt filii Abrahae, id est justi ad exemplum Abrahae.
«Providens autem Scriptura, quia ex fide justificat gentes Deus, praenuntiavit Abrahae, quia benedicentur in te omnes gentes (Gen. XXII; Eccle. XLIV) . Igitur qui ex fide sunt, benedicentur cum fideli Abraham. Quicunque enim ex operibus legis sunt, sub maledicto sunt. Scriptum est enim: Maledictus omnis qui non permanseri, in omnibus quae scripta sunt in libro legis, ut faciat ea (Deut. XXVII) . Quoniam autem in lege nemo justificatur apud Deum, manifestum est quia justus ex fide vivit (Habac. II; Rom. I) . Lex [Col. 1152C] autem non est ex fide: sed qui fecerit ea, vivet in illis (Lev. XVIII) .»
Non solum justitia datur ex fide, sed et benedictio, quia Scriptura dixit Abrahae, quod «gentes benedicentur in te,» id est in tuae fidei conformitate. Vel ita: Dixi quia qui ex fide sunt, hi sunt filii Abrahae, et hoc non est novum sed antiquitus in Scriptura notum. Quia Scriptura, id est Spiritus sanctus, vel Moyses Scripturae compositor, providens, id est ostendens esse provisum longe ante quam fieret, quia ex fide non ex legis operibus, justificat gentes Deus, praenuntiavit, id est praenuntiatum esse retulit Abrahae, quia non tantum Judaei, sed et omnes gentes benedicentur in te, id est in tua fide, et in Christo qui nasciturus est ex te. Benedictionem [Col. 1152D] hic intelligimus baptismi consecrationem et in bonis operibus justificationem, ac perennis vitae consecutionem. Et quia hoc Scriptura praenuntiavit, igitur illi qui sunt ex fide, id est qui ex fide coeperunt spiritualiter esse, benedicentur cum fideli Abraham, id est benedictionem consequentur ex fide, sicut Abraham per fidem est benedictus, et cum tanto patriarcha sociabuntur. Et vere qui ex fide sunt, benedicentur, nam qui ex operibus legis sunt maledicentur. Quicunque enim sunt ex operibus legis, id est quaerunt justificari ex carnalibus observantiis, sub maledicto sunt, ut nequeant evadere nisi Christo liberante, id est merito suae transgressionis obnoxii sunt, et praeparati maledictioni sempiternae [Col. 1153A] damnationis. Sic enim scriptum est in Deuteronomio (cap. XXVII) : Maledictus, id est aeterna maledictione damnatus erit, omnis qui non permanserit assidue, non dico, in quibusdam, sed in omnibus quae scripta sunt in libro legis, nec ita dico, ut vel solum intelligat ea et velit agere, sed ut faciat ea, id est opere compleat. Quod nullus adimplere valet. Hoc est enim «jugum, quod, sicut Petrus ait, neque nos, neque patres nostri portare potuimus (Act. XV) .» Ideoque nullus ab hoc maledicto liber est, qui jugo legis collum supposuit, et auxilium gratiae non quaesivit. Nemo enim omnia legis praecepta unquam adimplere potuit. Maledictus erit, qui omnia illa non fecerit; sed tamen si quis ea fecerit, non inde justificabitur. Et hoc est: Quoniam in lege nemo [Col. 1153B] justificatur apud Deum, qui veritatem inspicit, quamvis apud homines qui falluntur, justus videatur, manifestum est ex verbis Habacuc, qui dicit quia ex fide vivit justus (Habac. II) in anima, id est justificatur ex fide, non ex lege. Vita enim animae interim justitia est, donec ad visionem Creatoris perveniat, qua perenniter vivat, et haec justitia ex fide est. Justus vivit ex fide, id est ex eo quod credit ea quae non videt. Sed lex non est ex fide, id est nihil mandat credendum, sed per timorem cogit ad faciendum, dicens quod qui fecerit ea quae ibi scripta sunt, non punietur, quia non est transgressus, sed temporaliter vivet in illis, quae carnaliter est operatus, aliter enim plecteretur.
[Col. 1153C] «Christus nos redemit de maledicto legis, factus pro nobis maledictum, quia scriptum est: Maledictus omnis qui pendet in ligno (Deut. XXI) , ut in gentibus benedictio Abrahae fieret in Christo Jesu, ut pollicitationem Spiritus accipiamus per fidem.»
Superius cum diceret: «Maledictus omnis qui non permanserit in omnibus quae scripta sunt in Libro legis, ut faciat ea,» visus est contra se agere, quia per hoc videbatur circumcisionem et carnales observantias praedicare, ut qui eas servarent, non damnarentur aeterna maledictione. Et quasi respondet nunc istud: Nos Judaei quandiu servivimus legi, fuimus sub maledicto; sed Christus morte sua delens peccata nostra, et nobis dans justificationem, [Col. 1153D] redemit nos de maledicto legis; ideoque non est opus ut in ipsius legis umbra jam maneamus, postquam veritas nobis illuxit. Vel ita: Ex lege est maledictum, non justitia; sed Christus nos Judaeos qui sub maledicto eramus, redemit de maledicto legis. Cur ergo vos ad illud tenditis? Ipse nos a maledicto redemit, factus pro nobis maledictum; id est reputatus non solum maledictus, sed etiam ipsum maledictum. Vel factus in morte sua maledictum, id est hostia pro nostro maledicto, videlicet caro mortalis quae vocatur maledictum, quia male dicto, id est peccato primi parentis facta est mortalis, quia scriptum est in Deuteronomio (cap. XXI) : Maledictus, id est morti addictus est omnis qui pendet in ligno crucis. Omnis prorsus qui pendet in ligno, [Col. 1154A] etiam Filius Dei. Omnis enim dixit, contra haereticos, qui veram Redemptoris nostri mortem erant negaturi, et insipienti honorificent a illum a morte separaturi. Qui enim semper benedictus est in sua justitia, maledictus ad horam fieri dignatus est propter delicta nostra in morte, suscepta ex poena nostra. Maledictus autem non a quocunque, sed a Deo, sicut lex loquitur. Nisi enim Deus odisset peccatum et mortem nostram, non ad eam suscipiendam atque delendam Filium suum mitteret. Quid ergo mirum est, si maledictum est a Deo quod odit Deus? Tanto enim libentius dat nobis immortalitatem, quae futura est Christo veniente, quanto misericordius odit mortem nostram, quae in ligno pependit. Quoniam mors ipsa ex maledictio [Col. 1154B] est, et maledictum est omne peccatum, vel ipsum quo fit ut sequatur supplicium, vel ipsum supplicium, quod et vocatur peccatum, quia fit ex peccato. Suscepit autem Jesus sine reatu supplicium nostrum, ut inde solveret reatum nostrum, et finiret etiam supplicium nostrum. Itaque quia mors ejus vera fuit, eo crucifixo, maledictum nostrum pependit in ligno. Ipse enim maledictum suscepit pro nobis, quia mortuus est pro nobis. Nam poena peccati nostri quam pertulit per divinae sententiae justitiam ex maledictione venit. Ita factus est maledictus pro nobis ut nos a maledicto liberaret, et benedictionem conferret, scilicet ut benedictio promissa Abrahae qua dictum est: «In semine tuo benedicentur omnes [Col. 1154C] gentes (Gen XXII) , compleretur in justificatione gentium per fidem Jesu Christi, qui est semen Abrahae. Ita enim nos Judaeos a maledicto redemit, ut etiam in gentibus quae non erant sub maledicto legis fieret benedictio Abrahae de gentium credulitate in Christo Jesu, ut tandem utrique accipiamus per fidem, et non per legis opera pollicitationem spiritus, id est beatitudinem, quam Spiritus sanctus in arrham datus promittit, vel pollicitationem Spiritus, vel Spiritum sanctum promissum credentibus, sive pollicitationem spiritus, id est munera gratiarum a Spiritu sancto promissa.
«Fratres, secundum hominem dico; tamen hominis confirmatum testamentum nemo spernit aut superordinat (Hebr. XIX) . Abrahae dictae sunt promissiones, [Col. 1154D] et semini ejus (Gen. XII, XXII) . Non dicit, et seminibus, quasi in multis, sed quasi in uno, et semini tuo, qui est Christus.»
Locutus sum superius secundum rationes et secundum Scripturarum auctoritates, quod per fidem, non per legem datur Spiritus sanctus et justitia et beatitudo; et nunc fratres hoc idem dico secundum hominem, id est secundum humanam consuetudinem, in qua licet saepe desit firmitas, tamen firmum est testamentum hominis, id est ab homine factum suis haeredibus. Sic et testamentum divinatum promissionum datum Abrahae, non potest per subsequentem legem infirmari. Quamvis enim secundum hominem loquar, tamen hominis cujusque Testamentum, id est chirographum, in quo constituit, qui [Col. 1155A] post se suam possideant haereditatem, postquam morte ejus fuerit confirmatum (Hebr. IX) . Mors enim testatoris, confirmatio est testamenti, nemo alius ultra spernit illud, ut irritum ducat, volens ex toto destruere, omnes haeredes auferendo et alios ibi ponendo; nec etiam superordinat, ut partim destruat et partim sic dimittat, alios ex haeredibus relinquendo, et alios tollendo, ac pro eis alios ponendo. Et si testamentum hominis jam mortui et in pulverem reversi non mutatur, sed ita permanet, ut ille dum adhuc viveret, constituit, quanto magis Testamentum Dei viventis et aeterni sine immutatione permanet? Nam sicut hominis confirmatum testamentum nemo spernit aut superordinat, sic testamentum Dei factum Abrahae et semini ejus, in quo [Col. 1155B] Deus constituit ut Abraham cum semine suo sit haeres patriae coelestis, non facit irritum lex subsequens, neque vel ex parte immutat. Abrahae namque dictae sunt promissiones, id est frequenter promissa est illi divinitus haereditas et semini ejus, velut dum sub specie terrae Chanaan promitteretur ei terra viventium, dicente Domino: «Omnem terram quam conspicis, tibi dabo et semini tuo (Gen. XII) .» Non dicit et seminibus tui dabo terram hanc, quasi in multis seminibus, id est in multis filiis esset possidenda, sed quasi in uno semine, id est in uno filio sit obtinenda, et semini tuo, inquit, dabo illam, qui est Christus. Ideo posuit qui, et non quod, quia quod relativum nomen, positum inter proprium et appellativum, ad proprium debet respicere, sicut [Col. 1155C] hic ad Christum, licet Christus non sit pure nomen proprium. Abrahae dictae sunt promissiones et semini ejus. Semen Abrahae Christus est, quia de Abraham processit populus Israel; et de populo Israel nata est Virgo Maria quae peperit Christum (Luc. II) . Et quia et nos ad id pertinemus quod est Christus, nobis simul incorporatis et illis pariter capiti cohaerentibus unus est Christus. Nam Christus unum est cum omnibus membris suis, tanquam caput cum corpore suo, quod est Ecclesia. Unum ergo semen posuit Apostolus, ut ostenderet Galatas et alias gentes in fide non esse inferiores Judaeis, nec Judaeos illis superiores, sed omnes semen in fide, quasi unum corpus Christi (Ephes. II) . [Col. 1155D] Quod ne ipsi post perceptionem torperent a bono opere, sed unusquisque fratrem suum in sanctis actionibus studeret praevenire, ut posset illum et in remuneratione praecedere, quoniam «unusquisque propriam mercedem accipiet secundum suum laborem (I Cor. III) ,» et «in domo Patris mansiones multae sunt (Joan. XIV) .» Ideo posuit promissiones pluraliter, ut per merita dignioris vitae festinarent ad praemium majoris gloriae, quia et «stella a stella differt in claritate (I Cor. XV) .» Sed tamen, ut diximus, unum est semen cui factae sunt istae promissiones, quia unum remunerationis denarium omnes accipient (Matth. XX) : et omnes sunt unum in Christo. Non enim dicit Deus Abrahae: Tibi et seminibus tuis dabo haereditatem vel benedictionem, quasi [Col. 1156A] in multis seminibus vel filiis velit hoc intelligi, sed quasi in uno, id est Christo, utpote re vera in uno semine Christo volens intelligi; et semini tuo, inquit, dabo haereditatem sive perpetuam benedictionem, quod semen est Christus cum corpore suo.
«Hoc autem dico, testamentum confirmatum a Deo, quae post quadringentos et triginta annos facta est lex, non irritum facit ad evacuandam promissionem. Nam si ex lege haereditas, jam non ex promissione. Abrahae autem per repromissionem donavit Deus.»
Abrahae dictae sunt promissiones. Lex vero post data, non destruxit illas. Fecit enim Deus Abrahae testamentum promissionum haereditatis, sed ego Paulus dico, quia lex quae facta est in Sina post quadringentos [Col. 1156B] et triginta annos a tempore promissionum, non facit irritum, id est falsum, hoc testamentum divinarum promissionum, confirmatum non ab homine, sed a Deo, non facit hoc irritum ad evacuandam promissionem Dei, quae in eo facta est de aeterna haereditate. Quod faceret, si per eam daretur haereditas regni coelorum. Hoc namque sonant verba istius versiculi, quod lex illa quae data est sancto Moysi, non potest evacuare vel cassare promissiones illas, quas longo ante tempore Deus Abrahae locutus fuerat (Gen. XII, XV, XXII) . Postquam enim Dominus beato Abrahae promissiones illas spondere dignatus est, descenderunt in Aegyptum filii Israel, et habitaverunt ibi quadringentis triginta annis (Gen. XLVI) . Quibus expletis, exierunt [Col. 1156C] inde, et ita Dominus legem etiam dedit Moysi in monte Sina (Exod. XII, XIII, XIV, XIX) . Non ergo decebat ut lex tanto post tempore data, faceret irritum, id est cassum et falsum, hoc sanctum testamentum prius ab omnipotente Deo confirmatum. Volebant enim pseudoapostoli, ut lex faceret illud irritum, dum conarentur asserere justificationem et regni coelestis haereditatem non per gratiam, ut Deus Abrahae promiserat, sed per legis opera dari; et ita evacuaretur divina promissio, et Deus fieret mendax. Sed non facit lex illud irritum, ut promissionem evacuet, dando cultoribus suis haereditatem salutis, quia si ex lege, id est ex legis operibus esset haereditas, id est aeterna beatitudo, jam non esset [Col. 1156D] ex promissione, id est ex dono Dei, et ita fallax esset promissio, hoc est, si ex lege Moysi proveniret coelestis haereditas, promissio quae facta est Abrahae, non esset vera, quoniam ex illa non daretur haereditas. Si est ex lege haereditas, jam non est ex promissione. Sed ex promissione, ergo non est ex lege. Et quod sit ex promissione, Apostolus subjungit, dicens: Abrahae autem per repromissionem donavit Deus, hoc est haereditatem donavit Deus Abrahae non per legem quam non habuit, quae nondum erat, sed per gratiam quam repromisit. Hoc constat omnibus, quia Abraham habet haereditatem, quoniam nullus id negare potest. Et cum habeat, aut per observantiam legis habet, aut per gratiam promissionis; sed per legis observantiam non habet, quia lex nondum [Col. 1157A] erat data, ergo per gratiam divinae promissionis habet illam. Et si beatus Abraham ex gratia supernae promissionis per fidem adeptus est haereditatem, consequens est, ut et nos qui semen ejus sumus, eamdem haereditaten ex gratia divinae promissionis consequamur per fidem. Repromissionem ideo dixit, quia non semel Deus haec Abrahae promisit (Gen. XII, XV, XXII) .
«Quid igitur lex? Propter transgressiones posita est, donec veniret semen cui promiserat, ordinata per angelos in manu mediatoris. Mediator autem unius non est. Deus autem unus est.»
Poterat aliquis interrogare: Si lex haereditatem patriae coelestis dare non potuit, quid igitur data fuit post Abrahae promissiones? Et ideo Apostolus [Col. 1157B] ipse quaestionem sibi proponit, et ipse solvit. Quasi dicat: Quandoquidem ex lege non est justitia neque haereditas, quia nec cultores suos justificavit, nec regnum coelorum illis aperuit. Quid igitur lex utilitatis contulit? Quaerendum est enim cur divinitus data sit, qua utilitate, qua necessitate data sit, quid commodi dederit, cur inter illa duo intervenerit, scilicet inter promissionem et rem promissam. Nunc ostendit quare data sit. Posita est, inquit, inter promissionem et promissam haereditatem, propter illos qui naturalem legem transgrediebantur, ut vel timore cessarent transgredi, et paulatim erudirentur ad hoc, ut bona ex amore facerent. Sed videamus ordinem constructionis. Lex ordinata per angelos in manu mediatoris, posita est in populo Judaeorum [Col. 1157C] propter transgressiones, donec veniret semen cui Deus promiserat. Lex est ordinata per angelos, quia non per seipsum Deus, sed per angelos Moysi loquebatur, et praecepta legis disponebat (Act. VII) . Et quia in ipsis angelis Christus erat, qui est mediator Dei et hominum, ac per eos legem ordinabat ideo dicitur ordinata fuisse per angelos in manu mediatoris. Ordinata est ergo, id est bono ordine posita inter promissionem et promissionis redditionem; ordinata est inter tempus naturalis legis, de qua conjuncti fuerant homines, quod juvare non potuit; et tempus gratiae, ante cujus adventum erant convincendi de lege scripta. Et ideo qui nunc legem post adventum gratiae reducit, contra ordinem qui divinitus per angelos dispositus est, facit. Ordinata [Col. 1157D] est enim ita, ut semper esset in manu mediatoris, id est in potestate Christi, ut quandiu vellet maneret, et quando vellet cessaret. Et tali ordine posita est in populo Judaeorum propter transgressiones illorum coercendas, ut scilicet audientes. Si quis hoc vel illud fecerit, morte moriatur, vel talem poenam patiatur, saltem timore mortis aut poenae desisterent peccare. Nam propter justos et prophetas non fuit posita, qui non timore poenae, sed amore justitiae Deo serviebant; et plenam habentes de Christo fidem, jam ad Novi Testamenti gratiam pertinebant, et in filiorum libertate jam vivebant; sed tamen ipsi propter varias causas ejusdem legis opera carnaliter faciebant, tum quia intelligebant illa esse [Col. 1158A] futurarum rerum signa, tum quia caeteris pro quibus ipsa lex data erat, exemplum dare volebant observandi eam. Si enim qui sapientiores et sanctiores erant, ipsi carnales observantias legis postponere viderentur, jam populus ille minus eruditus putaret legem esse inutilem, nec custodiret eam. Illi autem qui timore poenae legem ipsam carnaliter observabant, et redemptionem humani generis exspectabant, ac de adventu Redemptoris qualemcunque fidem habebant, licet non ita plenam ut prophetae, per eumdem Redemptorem salvati sunt, etsi non habent magnitudinem sublimioris gloriae quam assecuti sunt prophetae. Quia vero ex semine Abrahae Christus erat nasciturus, in quo omnium gentium fuerat benedictio repromissa, et per quem patria [Col. 1158B] coelestis erat danda, et ab Abraham usque ad ipsum Christum multa fuerant saecula transitura, providens Deus ne soboles dilecti sui Abrahae caeteris nationibus misceretur, et paulatim familia ejus fieret incerta, gregem Israeliticum quodam circumcisionis cauterio denotavit, ut viventes inter Aegyptios, Chananaeos, Assyrios, hoc signaculo distinguerentur. Quandiu enim fuerunt in Aegypto, inter idololatras et immundos circumcidebantur, ut se populum Dei dissimilem ab illis semper recognoscerent, nec opera eorum aliquando facerent (Josue V) . Sed postquam in desertum pervenere, circumcisionem dimiserunt, praesente ipso legislatore, quoniam omnes erant Judaei, colentes unum Deum, et gentes cum quibus in idololatria miscerentur non videbant. Statim autem [Col. 1158C] ut Jordanis ripam transgressi sunt, circumcisionem quam intermiserant, repetierunt (ibid.) , propter quod et secunda vocata est illa circumcisio, quia inter gentes conversaturi, timebant ne ad idololatriam exemplo gentium declinarent, et ideo se illis dissimiles ostendere volebant. Unde possumus videre circumcisionem et carnales legis observantias prophetis et caeteris justis ad Novum Testamentum pertinentibus, nullatenus fuisse necessarias, eo quod non timore poenae, sed amore justitiae Deo servirent, et se ab omnibus idololatris dissimiles sine lege recognoscerent. Nunc quoque jam nec signo circumcisionis, per quod Dei populus agnoscatur, opus est, quia modo non una gens est Dei, sed ex omnibus gentibus una congregatio, quia jam venit [Col. 1158D] exspectatio gentium Christus. Itaque non propter justos, ut diximus (Gen. XLIX) , posita est lex, sed propter caeterorum transgressiones refrenandas, quae vel praecesserant, vel voluntatibus eorum instabant. Et posita est donec veniret semen Abrahae, cui Deus promiserat, id est ad hoc posita est, ut duraret donec veniret Christus, cui Pater promiserat supernam haereditatem, ut cum corpore suo quod es. Ecclesia, perenniter eam possideret. Qui ergo legem adhuc vult protelare, aut Christum negat venisse, aut Deum usque ad adventum ejus legem posuisse. Apostolus vero, quia mediatoris mentionem fecerat, vult ostendere de quo dicebat, et quam misericorditer ille mediator curam nostrae salutis [Col. 1159A] semper habeat. Ait enim: Mediator autem unius non est. Lex enim est in manu mediatoris, sed mediator non est unius. Hoc satis notum est, quia mediator non est unius rei, vel unius partis, sed duarum. Quod est dicere: Mediator, id est conciliator vel praelocutor, non est necessarius uni rei vel uni parti, sed duabus. Inter duos enim reconciliandos, necessarius est mediator qui utrique sit amicus, id est inter duos discordantes mediator, id est reconciliator debet currere, qui valeat illos ad pacis concordiam revocare, sicut Christus per humanitatem suam nobis amicus, et per divinitatem suam Patri, sanguine suo pacem inter nos et Deum fecit. Mediator non est unius, sed Deus est unus. Igitur mediator non est Dei solius, sed Dei et hominum. [Col. 1159B] Inter nos enim et Deum Christus mediator est; ac per hoc dum per humanitatem suam nos Deo reconciliat, Patri et sibi sanctoque Spiritui reconciliat, quoniam trinitas unus Deus est. Vel ita: Mediator non est unius, sed duorum, quia duos discordes populos, Judaicum et gentilem, Christus pacificavit, faciens ex utroque unum Christianum populum. Christus est duorum mediator, sed Deus est unus, quia Pater et Filius non sunt duo dii, sed unus Deus. Quamvis enim Pater sit Deus, et Christus Deus, uterque tamen unus est, non duo dii. Sed prior sententia melior est et verior.
«Lex ergo adversus promissa Dei? Absit! Si enim data esset lex, quae posset vivificare, vere ex lege esset justitia. Sed conclusit Scriptura omnia [Col. 1159C] sub peccato (Rom. III) , ut promissio ex fide Jesu Christi daretur credentibus.»
Quia dictum est superius, quod si ex lege est haereditas, jam non est ex promissione, videretur alicui quod lex esset contraria promissioni. Et hoc nunc Apostolus quasi vice adversarii objicit sibiipsi, et refellit. Quandoquidem (inquit, ex promissione non potest haereditas esse, si fuerit ex lege, ergo lex est adversus promissa Dei, id est contraria praecedentibus promissis, quae Deus Abrahae responderat. Absit ut lex Dei adversetur promissis Dei! Non potest hoc esse, ut Deus legem dederit quae adversaretur promissis suis, quia jam in hoc sibi ipsi Deus esset contrarius. Nunquam lex subsequens adversata est praecedentibus promissis, sed ut homines [Col. 1159D] digne se praepararent ad ea accipienda, jugiter admonuit. Vel ita: Quandoquidem lex propter transgressiones posita est, ergo est adversus promissa Dei, ut per eam impleantur aliter quam Deus promisit? Absit hoc! Non est illis contraria, ut in aliquo obsistat vel in aliam partem ea deflectat, quoniam aliter non potest haberi coelestis haereditas, nisi quemadmodum Abrahae promissum est. Lex enim non potest illam haereditatem dare, quia non potest veram justitiam conferre, sine qua nullus ad supernam haereditatem valet pervenire. Et vere non potest justificare, quia nec a morte peccati valet animam vivificare. Si enim data esset lex quae posset vivificare, vere ex lege esset justitia. Si per Moysen data [Col. 1160A] esset lex, quae posset homines ab interna morte, quam praevaricatione protoparentis et sua iniquitate incurrerant, vivificare, tunc sine dubio veram justitiam lex ipsa posset conferre, per quam et regno coelorum homines essent idonei. Sed non est data lex quae posset vivificare, imo quae posset occidere. «Littera enim occidit. spiritus autem vivificat (II Cor. III) .» Littera enim legis prohibens peccatum, non vivificat hominem, sed potius occidit, augendo concupiscentiam et iniquitatem praevaricatione cumulando, nisi liberet gratia per legem fidei, quae, est in Christo Jesu, cum diffunditur charitas in corde per Spiritum sanctum (Rom. V) . Lex ergo Moysi non potuit vivificare, quia hoc servabatur evangelicae gratiae. Quod pulchre figuratum est, [Col. 1160B] quando Giezi praecurrens cum baculo, non potuit mortuum suscitare; sed Elisaeus post veniens, suscitavit eum (IV Reg. IV) . Puer enim mortuus, humanum genus est, jacens in morte peccati. Giezi cum baculo, Moyses cum terrore legis. Elisaeus subsequens, Christus post veniens. Sed Giezi praemissus cum baculo, non suscitavit mortuum, quia Moyses Christum praecedens cum terrore legis, non potuit humanum genus a morte animae suscitare, quoniam juxta Apostolum non est data lex quae posset vivificare. Elisaeus vero post veniens suscitavit puerum, quia Christus in fine legis incarnatus apparens, humanum genus ab interna morte suscitavit. Lex itaque non potuit vivificare, quod si potuisset, tunc et justificare valeret. Unde liquido patet, quia evangelica [Col. 1160C] gratia quae mentem a peccati morte vivificat, veram praebet justitiam quae facit homines idoneos haereditati coelorum. Non est data lex quae posset vivificare, sed potius Scriptura, id est ipsa lex manens et scripta, vel quae non dat Spiritum, sed tantum est Scriptura, conclusit omnia hominum genera sub peccato, id est omnes Judaeos circumsepsit, ac sub peccati dominio detinuit, ut a nulla parte jugum peccati dum in lege tenerentur, possent evadere; vel quia tam difficilis erat, ut cum a nullo posset impleri, omnes faceret praevaricatores et accusabiles redderet, quod enim lex omnia quae continebat sub peccato conclusisset, apte signavit piscina illa in Jerusalem, quinque porticus habens, in quibus [Col. 1160D] jacebat multitudo magna languentium (Joan. V) . Nam aqua piscinae, vel plebem Synagogae, vel doctrinam legis figuravit. Quinque porticus cingentes piscinam, quinque libros legis concludentes Synagogam. In quibus porticibus jacebat multitudo magna languentium, quoniam Scriptura legis, sicut nunc dicitur, conclusit omnia sub peccato, omnesque qui intra legis ambitum claudebantur, jacebant in languore peccati, exspectantes medicum Christum, per quem sanarentur. Ideo autem Scriptura conclusit sic omnia sub peccato, ut homines nota sua et legis infirmitate, properarent ad gratiam, et ita promissio benedictionis et haereditas Abrahae daretur eis credentibus, non ex operibus legis, sed ex fide Jesu Christi.
[Col. 1161A] «Prius autem quam veniret fides, sub lege custodiebamur, conclusi in eam fidem quae revelanda erat. Itaque lex paedagogus noster fuit in Christo, ut ex fide justificemur. At ubi venit fides, jam non sumus sub paedagogo.»
Modo fides nos liberat, et facit consequi promissionem; sed priusquam cum Christo veniret, custodiebamur sub lege. Lex enim conclusit omnia sub peccato, sed tamen fuit utilis, quia custodiebamur sub illa priusquam sponte sua veniret fides, nullis meritis nostris advocati, sub lege custodiebamur conclusi, id est constricti timore velut servi, ut nos ita concluderet onere carnalium observantiarum, ne per insolentiam et lasciviam evagaremur ad idololatriam. Ideo conclusi custodiebamur, ut legis disciplina [Col. 1161B] coerciti, duceremur in eam fidem quae tempore Christi revelanda erat, ubi multa sunt patefacta, quae prius erant clausa et velata. Custodiebamur conclusi quasi in ergastulis servire coacti, ut transiremus in eam fidem quae erat revelanda, id est in manifestissimam et plenariam fidem, quae erat tempore gratiae detegenda, quia in antiquis sanctis erat velata. Et quia lex nos custodivit ad fidem, itaque lex eadem fuit paedagogus noster, id est nos sensu pueros ab illicitis comprimens et ad recta dirigens timore poenarum. Quia enim nos custodivit donec ad fidem uperi veniremus, idcirco paedagogus noster fuit, id est custodia ad tempus, non ut semper maneret, sed sicut paedagogus cessaret. Sicut enim paedagogus flagellat puerum, ut hunc reddat aptum [Col. 1161C] ad regendam domum, et possidendam haereditatem patris in aetate sua virili, ita lex fuit nobis imposita custodia, ut onera legis gravia saltem metu poenae servata nos reprimerent, ut idoneos haeredes summi Patris nos facerent. Lex fuit nobis paedagogus in Christo, id est in exspectatione Christi, ut sic venientes ad fidem quasi pueri ad perfectionem, justificemur nunc ex fide, et justificati consequamur haereditatem. Ante fidem fuimus sub paedagogo, id est sub districtione et onere legis, sed postquam venit fides, jam non sumus sub paedagogo servitutis legis, sed in libertatem charitatis, utpote non jam pueri sensibus, sed adulti.
«Omnes enim filii Dei estis per fidem quae est [Col. 1161D] [Col. 1161D] Anselmus haec duo verbula, quae est, non legit. in Christo Jesu. Quicunque enim in Christo baptizati estis, Christum induistis (Rom. VI) . Non est Judaeus neque Graecus, non est servus neque liber, non est masculus neque femina. Omnes enim vos unum estis in Christo Jesu. Si autem vos Christi, ergo semen Abrahae estis, secundum promissionem haeredes.»
Quasi dicerent Galatae, Judaei legem paedagogum habuerunt quae illos custodivit, et ideo nunc filii possunt esse per gratiam, ut coelestis patriae haereditatem accipiant; sed nos qui non habuimus paedagogum, non sumus filii: ideoque necessarius est nobis paedagogus, id est lex, ut possimus esse filii. Respondere videtur Apostolus: Non est verum. Nam [Col. 1162A] omnes per fidem quam accepistis sine paedagogo, facti estis filii Dei, id est apti haereditatem possidere coelestem. Vel potius ita continuatur: Nos Judaei tempore fidei paedagogum deserimus, quia omnes vos gentiles qui non habuistis paedagogum, estis filii Dei per fidem. Nos qui exemplo vestro paedagogum deserimus, et vos illum accipitis, filii estis per fidem, existentes in Christo Jesu, id est facti membra Christi, et participes innocentiae ac sanctitatis ejus, et ita digni possidere filiorum haereditatem. Et vere estis in Christo per fidem, quam suscepistis in baptismo. Nam quicunque, id est cujuscunque conditionis vel sexus vel aetatis, baptizati estis in Christo, id est in Christi nomine, vel in Christo, id est in Christi baptismo, quem ipse fieri decrevit in aqua [Col. 1162B] et in spiritu ac in nomine Trinitatis (Joan. III; Matth. XXVIII) , Christum induistis, id est Christum pro veste accepistis, ut indumento justitiae illius circumdati (Isa. LXI) , non ostendatis ultra jam ab ulla parte quidquam in operibus et conversatione vestra, nisi sanctitatem Christianitatis. Christum vestem accepistis, quod est vobis honor et contra tentationum aestus protectio. In qua Christi induitione non est Judaeus neque Graecus, id est in illa Christi conformitate nec Judaeus prodest, neque Graecus obest, quia nec Judaeus propter Judaismum suum est ibi superior, neque Graecus propter Graecitatem suam inferior. Sed nec servus est ibi abjectior, quoniam sine discretione nationis ac conditionis ac sexus estis omnes in Christo. Non estis ibi differentes, [Col. 1162C] quia omnes vos sive Judaei, sive Graeci, sive servi, sive liberi, sive mares, sive feminae, unum estis in Christo Jesu per unitatem fidei et charitatis. Et si nos sic vivificat fides, per quam in hac vita recte ambulatur, quanto perfectius atque felicius nos efficiet ipsa species, qua videbimus sicuti est id ad quod tendimus? Omnes enim unum estis in Christo, id est in Christi corpore, et ita ejus membra estis effecti. Sed si vos membra Christi estis, id est Christo uniti, ergo semen Abrahae estis, futuri haeredes regni coelorum non secundum carnem, sed secundum promissionem quam Deus fecit Abrahae. Vos enim facti estis haeredes secundum promissionem Abrahae gratia Dei. Non de carne Abrahae fecit illi cohaeredes [Col. 1162D] Deus. Nam imitando fidem Abrahae, facti estis filii Abrahae.
«Dico autem: Quanto tempore haeres parvulus est, nihil differta servo, cum sit dominus omnium, sed sub tutoribus et actoribus est usque ad praefinitum tempus a patre. Ita et nos cum essemus parvuli, sub elementis mundi eramus servientes. At ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum, factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus.»
Ab eo loco quo dixerat, jam non sumus sub paedagogo, fecit usque nunc interpositionem propter [Col. 1163A] Galatas. Modo autem exponit, qua similitudine vocaverat legem paedagogum, et adaptat similitudinem, atque ostendit quia non debuimus esse sub lege, postquam fides venit. Quasi dicat: Superius dixi manifeste, quia priusquam veniret fides, sub lege quasi sub paedagogo custodiebamur, postquam vero fides venit, jam non sumus sub paedagogo, sed nunc dico idipsum per similitudinem, quia scilicet puer, qui patris sui futurus est haeres, quanto tempore est parvulus, aetate et scientia, nihil differt a servo id est cogitur alterius parere voluntati, et nullam potestatem habet, cum id est, quamvis sit jam secundum naturam dominus omnium quae pater ejus possidet. Non quidem est servus, sed tamen nihil differt a servo, quia non est speciose vestitus, [Col. 1163B] nec est in libera potestate sua, sed sub custode qui illum servat, et ducit quo ducendus est, quoniam παῖς puer dicitur, et ἄγω duco. Non differt a servo. sed est sub tutoribus, qui tuentur illum ab injuriis; et sub actoribus, qui pro illo agant ea quae necdum ipse valet aut scit agere. Vel sub actoribus, id est praeceptoribus et morum informatoribus, quorum auctoritatem et gravitatem sequatur, et qui auctoritate sua pro illo causas ipsius agant, et est sub illis usque ad tempus praefinitum a patre, id est usque ad quinque annos, vel usque ad aliud temporis spatium quod pater ejus praeordinavit, ut deinceps liberae voluntati suae relaxetur. Simili modo sentiendum est et de populo Judaeorum, qui per Christi gratiam futurus erat regni coelorum haeres, quia quandiu fuit [Col. 1163C] scientia et actione parvulus, servili timore compressus sub disciplina legis quasi sub districtione paedagogi, et coactus servire praeceptis divinis, cum tamen futurus esset per Christum dominus omnium bonorum patriae coelestis, id est possessor coelestium divitiarum. Quando erat parvulus cognitione Dei et viribus resistendi peccato, non differebat a servo, quia lex ei dominabatur, et minis eum terrebat ne peccare auderet. Nam erat sub tutoribus et actoribus, id est sub legis sermonibus, qui velut tutores contra malignorum spirituum impugnationes, et contra gentilium ad idololatriam persuasiones defendebant, illum admonendo et increpando atque puniendo, et velut actores informaverunt mores ejus, [Col. 1163D] atque causam ipsius apud Deum egerunt, dum per sacrificia et expiationes Deum ei placaverunt. Et sub his fuit usque ad praefinitum tempus a patre, id est usque ad adventum Christi, in quo Deus constituit ut populus ille perfectus et liber fieret, et haereditatem obtineret. Si vero praedictis tutoribus vel actoribus quandiu parvulus fuit, dedignaretur subjici, non posset idoneus esse opportuno tempore paternam haereditatem adipisci. Nam haec ita debere intelligi declarat ipse Apostolus, dum consequenter similitudinem adaptat, dicens: Ita, id est similiter ut praedictus puer, et nos Judaei cum essemus parvuli non aetate, sed intellectu et discretione ac mentis viribus et operum actione, eramus servientes, id est in servitute legis viventes, sub elementis mundi, id est sub [Col. 1164A] carnalibus observantiis quibus comprimebamur, ne libere lascivire liceret. Sicut enim pueri discunt elementa et conjunctionem elementorum, nec tamen possunt intelligere profunditatem sententiarum quousque sint in libera potestate, postea vero se conferunt ad liberales artes, nec tamen possunt ad harum scientiam venire nisi per elementa, sic Judaei per carnales legis observantias instructi sunt. Ipsae fuerunt illis quasi elementa, id est primordia per quae venerunt ad fidem, et ad majorem Dei cognitionem, scilicet ad spiritualem intelligentiam ipsarum carnalium observantiarum. Quae elementa dicuntur mundi, quia data sunt amatoribus hujus mundi, qui nesciebant appetere aeterna et invisibilia, sed temporalia et visibilia; ideoque terroribus [Col. 1164B] corporalium poenarum et promissionibus temporalium bonorum per legem pueriliter sive serviliter compellendi erant ad Dei cultum. Elementa ergo mundi, lex Moysi et omne Vetus Instrumentum intelligitur, quibus et nos adhuc quasi elementis et religionis exordiis Deum discimus: quomodo elementa appellantur litterae, per quas syllabas ad verba conjungimus, et ad texendam orationem longa meditatione procedimus. Ars quoque musica habet elementa sua, et geometria ab elementis incipit linearum. Sic elementis veteris instrumenti, ut ad evangelicam plenitudinem veniat, sancti viri eruditur infantia. Unde et centesimus nonus decimus psalmus, omnesque alii qui litteris praenotantur, per Ethicam nos ducunt ad theologicam, et ab elementis occidentis [Col. 1164C] litterae quae destruitur, transire faciunt ad spiritum vivificantem. Propter quod et elementa quasi elevamenta dicuntur, quia nos elevant a visibilibus ad invisibilium intelligentiam. Sub quibus elementis, id est sub lege et prophetis carnaliter intellectis serviliter tenebantur Judaei, dum essent parvuli, et nescirent seipsos regere, ideoque indigerent paedagogi districtione et instructione. Ita, inquit, dum essemus sensu parvuli, eramus servientes sub elementis mundi usque ad praefinitum tempus a Patre. Sed postquam venit plenitudo temporis id est postquam impletum omne spatium illud temporis, in quo coelestis Pater praefiniverat nos sub legis quasi sub paedagogi districtione more [Col. 1164D] puerorum manere, et nos in virilis animi robur profecissemus, nec jam paedagogi custodia indigeremus, tunc Deus Pater, ut nos a vinculo pristinae servitutis absolveret, misit non angelum, non archangelum, sed Filium suum unigenitum. Misit eum, id est fecit incarnari, ut hominibus esset visibilis; ipsum dico, secundum carnem factum ex muliere, id est ex femina matre, qui secundum divinitatem non est factus, sed genitus a Patre. Et factum sub lege, id est creatum secundum carnem sub legis observatione, ut susciperet circumcisionem et portaretur ad templum cum hostiis Judaico more, sicut veraciter filius Abrahae cui promissus fuerat. Hunc ergo Deus factum ex muliere, id est maternae carnis substantia, sine virili admistione conceptum, [Col. 1165A] ad humanos aspectus hominem verum protulit, qui in divina virtute ac substantia manens per omnia quod erat, veram naturae mortalis infirmitatem, quam non habebat, induit. Usus namque divinarum Scripturarum, et maxime Hebraicarum, mulieres appellare consuevit, non corruptas, sed feminas, sicut legimus, quia aedificavit Dominus Deus costam, quam tulerat de Adam in mulierem, et adduxit eam ad Adam (Gen. II) . Ut autem Dei Filius nobis necessariam obediendi virtutem praecipuo commendaret exemplo, factus est sub lege, id est subditus est legi; non quia ipse quidquam legi deberet, qui unus est legislator et judex, sed ut eos qui sub lege positi legis onera portare nequiverant, sua compassione juvaret, ac de servili conditione quae sub lege [Col. 1165B] erat, ereptos in adoptionem filiorum quae per gratiam est, sua largitate reduceret. Factus est sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret, id est a legis servitute liberaret, sicut et mortem subire dignatus est, ut eos qui mortis Dominum evadere non poterant, a morte redimeret. Factus est sub lege non ut ab ea expiaretur, sed ut eos qui sub illa erant pressi et rei, liberaret; ita ut nos omnes Judaei, et gentiles reciperemus pariter adoptionem filiorum, quia nostram participavit naturam, et nos adoptavit ad suam. Propterea ergo voluit sub lege fieri et legem implere, ut eos qui erant sub onere legis compressi, a jugo legis redimeret; et nos omnes, tam Judaei quam gentiles, per gratiam novae libertatis reciperemus adoptionem filiorum, quam in Adam perdideramus, [Col. 1165C] id est efficeremur adoptivi filii, ac haereditatem Patris aeterni consequeremur.
«Quoniam autem estis filii Dei, misit Deus spiritum Filii sui in corda nostra, clamantem, Abba Pater. Itaque jam non est servus, sed filius. Quod si filius, et haeres per Deum.»
Modo repetit quod superius dixerat, Galatas esse filios Dei, ut ostendat similiter illos adoptivos filios esse, sicut Judaeos, quasi dicat: Dixi vos esse filios Dei per fidem. Nec fustra hoc estis. Sed quoniam vos Galatae estis adoptivi filii Dei, sicut et nos Hebraei, misit Deus Spiritum naturalis Filii sui in corda nostra, id est Spiritum sanctum, qui et a Patre procedit, et a Filio (Joan. XV) . Nam et missio qua mittitur a Patre, ipsa est processio qua [Col. 1165D] procedit a Patre. Et ideo dicit eum Apostolus mitti a Patre et Filio, ut ostendat eum ab utroque procedere. Misit Deus Pater Spiritum filii sui in corda nostra, id est in corda nostra omnium nostrum qui credimus, tam Judaeorum quam gentilium. Nam propter utrumque populum misit eum clamantem, Abba Pater. Clamat enim in cordibus nostris ad Deum, id est magna piae mentis devotione facit nos intus clamare, o Abba Pater. Abba namque et Pater, idem est. Sed propter Judaeos clamat Abba, et propter gentiles Pater, ut ostendat ambos unum Patrem habere Deum. Abba enim Hebraice, pater dicitur. Effectus ergo probat utrosque Dei filios esse, dum in cordibus utrorumque clamat Spiritus sanctus [Col. 1166A] ad Deum, Abba Pater. Et quid est spiritualis ille clamor, nisi pius affectus electorum erga Deum, et pia mentis postulatio esurientis, et sitientis justitiam? Quia vero superius dixerat haeredem, quandiu parvulus est, nihil a servo differre, quod de populo qui sub legis servitute fuerat, mystice voluit intelligi, et addiderat quomodo idem populus per adventum Filii Dei liberatus sit, facit inde consequenter illationem, quod jam non sit servus. Ac si dicat: Populus ille qui prius erat sensu et actione parvulus, et sub lege serviliter deprimebatur, postmodum per gratiam unigeniti Dei est in libertatem adductus, et in Filium adoptatus. Itaque jam non est servus ut antea sub lege, sed filius, quia filiorum adoptionem recepit dono gratiae. Vel ita: Spiritus [Col. 1166B] Christi clamat in cordibus utriusque populi, Abba Pater. Itaque jam neuter eorum est servus post acceptionem sancti Spiritus, sed est per gratiam filius. Quod, id est sed si jam, filius est, ergo et haeres in futuro erit per Deum, id est per Dei operationem, et per Dei gratiam. Vel per Deum juro ita fore. Haec enim filiatio et haereditas utrique populo concessa est. Sed quia Galatis Apostolus loquitur, ad eos sequentia verba respiciunt, cum dicitur:
«Sed tunc quidem ignorantes Deum, his qui natura non sunt dii, serviebatis. Nunc autem cum cognoveritis Deum, imo cogniti sitis a Deo, quomodo convertimini iterum ad infirma et egena elementa, quibus denuo servire vultis? Dies observatis, et mentes, et tempora, et annos. Timeo [Col. 1166C] vos, ne forte sine causa laboraverim in vobis.»
Modo, inquit, estis filii, sed prius eratis servi, non in carnalium legis caeremoniarum servitute, sicut Judaei, sed idolorum, quia tunc quidem ignorantes Deum, serviebatis his qui non sunt dii natura, sed opinione insensatorum hominum, id est non sunt naturales, sed falsi dii. Hic ostendit non esse serviendum, nisi illi qui natura Deus est. Tunc quidem ignorabatis verum Deum, cui soli serviendum est; et ideo aliquid excusationis habebatis, quod falsis diis serviebatis. Sed nunc cum jam cognoveritis Deum, nulla ulterius vobis superest excusatio, si erraveritis, sed longe deterius quam olim, delinquetis. Nunc non est jam locus errandi, cum aperta sit veritas, cum cognoveritis Deum per fidem, imo, melius [Col. 1166D] possum dicere, cum sitis a Deo cogniti, id est approbati per bonam operationem. Vel Deus cognovisse dicitur, quia fecit ut ab his cognosceretur, a quibus ignorabatur. Neque enim fas est ut credamus quod tunc Galatas Deus primo cognoverit, quos ante mundi constitutionem praecognitos habuit; sed tunc cognovisse dictus est, quod tunc ut cognosceretur effecit. Nam quia tunc ipsi eum illius munere, non suo merito vel facultate cognoverant, maluit typice loqui, ut tunc ab illo cognitos diceret, quando eis cognoscendum se praestitit; et verbum corrigere, quasi hoc minus recte dixerat, quod proprie dixerat, quam sinere ut hoc sibi arrogarent, se potuisse quod eis posse ille donaverat. Cum enim dicitur, quod [Col. 1167A] nos cognoscit Deus, cognitionem suam nobis praestat ut per hoc intelligamus, ne hoc quidem nobis tribuendum, quod nos scimus Deum, sed eam quoque scientiam illius misericordiae tribuamus. Prius quidem, inquit, per ignorantiam Dei serviebatis idolis; sed modo cum jam cognoveritis Deum, imo cogniti sitis a Deo, id est cognitionem ejus perceperitis ab ipso, quomodo, id est qua causa, qua ratione, convertimini iterum (ut ante Dei notitiam) ad servitutem erroris? Quomodo postquam vobis veritas illuxit, convertimini iterum ut antea, dum a Judaeis efficeremini proselyti? Quomodo, inquam, convertimini ad elementa, id est ad carnalia legis mandata, quae sunt divini cultus Judaeis exordia, et sunt infirma, quia per se non valent cultores adjuvare; [Col. 1167B] et egena, quia egent auxilio gratiae? Quomodo ad haec convertimini, quibus denuo, id est iterum vultis servire? sicut quondam eis servierunt Judaei, sed jam ab eorum servitute sunt liberati. Illi desierunt eis servire, et vos qua ratione vultis iterum eis servire? Quae scilicet elementa, id est carnalia legis praecepta, prius fortia et velut quamdam firmitatem dantia steterant, dum Judaeos adhuc comprimerent, et cohortarentur ad justificationem fidei, et ad majorem Dei notitiam paulatim promoverent; et erant ditia, dum locupletarent eos, dando quamdam ipsis apud homines justificationem, ut non punirentur, ut nihil mali paterentur. Haec namque erant illis quaedam divitiae, quae praeparabant illos ad veras [Col. 1167C] divitias, ad fidem scilicet et justificationem, nec non et ad haereditatem in supernis accipiendam. Sed nunc infirma et egena sunt haec elementa, quia priusquam veritas advenit, jam neminem ad ejus susceptionem praeparant, jam neminem ad Dei cultum constringunt, jam nihil praefigurant, nihil cultoribus suis prosunt, nihil boni conferunt. Et his ita destitutis ac inanibus elementis vultis denuo servire, sicut ante veritatis adventum Judaei quondam illis servierunt, cum jam nemo debeat illis servire, sed omnes in libertate quam Christus dedit, permanere: nec jam sub paedagogo vivere, postquam impletum est tempus praefinitum a Patre. Vere vultis denuo his elementis servire, et post expletum infantiae tempus iterum jugo paedagogi colla vestra miserabiliter [Col. 1167D] subdere. Nam observatis, id est observare disponitis dies, sicut Sabbata, et menses, sicut per primum et septimum mensem, vel menses, id est exordia mensium, hoc est neomenias, et tempora, sicut quando ter in anno omnes Judaei ad templum conveniebant, ac solemnitates agebant, et annos, sicut septimum et quinquagesimum annum. Hunc annum Galatae nuper subversi necdum observaverant, et ideo (secundum quod praemisimus) quod ait, dies observatis et menses et tempora et annos, sic accipiendum est, non quod jam observarent, sed quod hoc observare vellent. Non enim tam fecerant quam facere disponebant carnalia legis opera. Et quia talibus, inquit, subjici non respuistis, timeo vos, ne mihi damnum de vobisipsis faciatis, scilicet ne sine [Col. 1168A] causa, id est sine utilitate vestra loboraverim in vobis convertendis et instruendis. Non idcirco timet eos, ut putet quod illi possint ei per apostasiam suam auferre mercedem laboris, quam in eorum instructione pertulit, sed quia metuit ne seipsos a fide subtrahendo, faciant ut non prosit eis labor apostolicus. Non enim suam mercedem, sed illos amittere timet. Quod forte, id est illorum arbitrio potest fieri. Utrumlibet contingere valet, ut vel sine causa quantum ad eos laboraverit in ipsis, si in errore perduraverint; vel non sine causa, si resipuerint. Dicamus quod nonnullis visum est, scilicet quia Galatae partim ex Judaeis, partim ex gentibus ad fidem venerant, sed post discessum Apostoli cogebantur a pseudo praedicatoribus, his qui de Judaeis [Col. 1168B] conversi fuerant, iterum Judaizare; qui vero de gentibus crediderant, rursus elementa observare. Quibus apte congruit quod dicitur: Sed tunc quidem ignorantes Deum, his qui natura non sunt dii, serviebatis. Nunc autem cum cognoveritis Deum, quomodo convertimini iterum, sicut ante quam Deum cognovissetis, ad elementa, id est ad impiam observantiam solis et lunae ac stellarum et coeli ac terrae? Quae quidem sunt infirma, quantum ad vos, quia nequeunt vos adjuvare; et egena, quantum ad se, quia nihil habent nisi ex Dei dispositione, his tamen post nostram conversionem vultis denuo servire sicut antea. Nam dies observatis, dicentes: Non proficiscar hodie, quia posterus dies est, aut quia sic [Col. 1168C] luna fertur; vel: Proficiscar, ut prospera cedant, quia sic se habet positio siderum, et menses observatis, dicendo: Nunc agam hoc mense commercium, quia illa stella mihi agit mensem, vel idcirco agam, quia suscepit mensem. Et tempora praevidentes in auguriis, quale tempus, sive carum, sive calidum aut pestiferum, evenire debeat et annos, ut illi qui dicunt: Non plantabo hoc anno vineam, quia bissextus est. Sive ergo his, sive aliis perversis modis, nonnulli Galatarum observabant dies et menses, atque tempora et annos, et inde culpat eos Apostolus, atque omnes qui talibus observationibus adhuc student, et quam grave sit periculum talia observare demonstrat, dum esse incassum quod illis qui haec observant, laborasse timet. Quis enim aestimaret [Col. 1168D] quam magnum peccatum sit talia observare, sicut observant, ut dictum est, qui certis diebus aut mensibus, sive temporibus, sive annis, volunt, vel nolunt aliquid inchoare, eo quod secundum vanas doctrinas hominum fausta vel infausta aestimant tempora, nisi magnitudinem ex timore Apostoli pensaremus, qui nunc talibus ait: Timeo ne forte sine causa laboraverim in vobis.
«Estote sicut ego, quia et ego sicut vos: Fratres, obsecro vos nihil me laesistis. Scitis autem quia per infirmitatem carnis evangelizavi vobis jam pridem, et tentationem vestram in carne mea non sprevistis, sed sicut angelum Dei excepistis me, sicut Christum Jesum. Ubi est ergo beatitudo vestra? Testimonium enim perhibeo vobis, [Col. 1169A] quia si fieri posset, oculos vestros eruissetis et dedissetis mihi. Ergo inimicus vobis factus sum, verum dicens vobis?»
Ne labor meus in vobis sit inanis, estote sicut ego liberi a servitute elementorum, id est a legis observatione carnali, quia et ego, qui legi subditus fui, et legis observantiam novi, sum modo sicut vos sine lege. Nam quia ego qui legem habui consilio rationis eam deserui, ex quo Christum cognovi, scire potestis, quia nihil utile christicolis in ea esse consideravi, quam sic ex toto reliqui. Si igitur ego qui hanc habebam, dimisi, tunc vos, qui eam non habetis, assumere non debetis. Vel estote sicut ego in fidei charitate, quia et ego sum sicut vos homo correctus de errore. Nam et nunc potestis exemplo [Col. 1169B] meo a legis observantia retrahi, sicut olim ab idolorum estis cultu revocati. Et debetis esse sicut ego, quia obsecro vos, o fratres, ut sitis sicut ego, id est dulcedine fraternae dilectionis rogo. Ideo vos fraterno amore obsecro, ut non inimicus decipere quaero, sicut falsi apostoli de me vobis asserunt, quia dum essem apud vos, nihil me laesistis, sed in magno honore habuistis. Superius aspere correctos nunc demulcet ac revocat blandiendo, obsecrando, et bene gesta eorum memorando. Non me laesistis, sed potius vosipsi scitis quia per infirmitatem carnis, id est eo tempore quo infirmabar in carne mea, praedicavi vobis evangelium Christi jampridem; et tamen non sprevistis, ut me vilem judicaretis, tentationem vestram in carne mea aegrotante. Tanta enim, [Col. 1169C] fuit infirmitas corporis in me, ut vos inde tentari possetis, et putare quod non esset in me virtus aliqua spiritualiter, qui corporaliter sic infirmabar; nec essem apostolus Christi, quem ita doloribus infirmitatis agitari permitteret. Vel haec infirmitas fuit passio diversarum tribulationum. Evangelizavi vobis jampridem per infirmitatem carnis, id est per tolerantiam adversitatum, quibus vehementer affligebatur caro mea; et tentationem vestram in carne mea factam non sprevistis, id est non vilem existimavistis passionem tribulationum mearum, per quam tentabamini, utrum timore me desereretis, an charitate amplecteremini. Et inde vos esse firmos cognovi, quod adversitatibus quae mihi in carne acciderant, non estis a charitate deflexi. Nam dum me [Col. 1169D] propter annuntiationem Evangelii tam contumelioso tractari ab incredulis videretis, vos quoque similiter ab illis male tractandos fore propter ejusdem Evangelii susceptionem credere poteratis; et ideo consideratione tantae persecutionis ac poenae quidam deficiebant a fide, vel metuebant ad eam accedere. Atque ita omnes tentabantur, et alii probati, atque alii reprobi per ignem tribulationis declarabantur. Illam infirmitatem, quae in carne mea fuit vestra tentatio, non sprevistis, ut de me sic abjecto et afflicto non curaretis; nec ex toto respuistis, ut omnino converti propter illam renueretis, sed potius ita me excepistis, ac si nihil paterer, ac si essem immortalis et impassibilis. Cum tanta scilicet [Col. 1170A] reverentia me excepistis, cum quanta Dei angelum venientem de coelo exciperetis; et ut plus dicam, ita me excepistis, sicut ipsum Christum, si descendisset rursus in terram, et venisset vobis praedicare. Tantae enim auctoritatis me habuistis, ac si de sublimibus veniens angelus loqueretur vobis, vel ipse Christus angelorum Dominus. Et quandoquidem in tanto honore me tunc habuistis, nunc autem sine causa spernitis ac respuitis, ergo ubi est beatitudo vestra? id est illa affectio et humilis devotio quam erga me habuistis, quae erat causa futurae beatitudinis vestrae. Bene revocat illos, vocando illam affectionem beatitudinem, quia si causam amittunt, effectum perdent; si amittunt illam devotam affectionem, perdent sine dubio futuram beatitudinem. Vere, inquit, sicut angelum, vel sicut Christum Jesum [Col. 1170B] me excepistis, et inde beatitudinem meruistis, quia si posset juste et cum mea utilitate fieri, illa membra vestra quae chariora sunt in homine, tulissetis a vobis, et dedissetis mihi. Testimonium enim vobis perhibeo, quia si ad utilitatem Ecclesiae fieri posset, si cum justitia vestra et commoditate mea fieri posset, oculos vestros eruissetis, et dedissetis mihi, id est ad utilitatem meae praedicationis. Consueto more loquitur, sicut solemus dicere: De carne mea vellem pro vestro profectu dare, si possem, et propter nimiam erga se charitatem illorum exaggerandam, dicit talia. Sed cum tanta charitas, et tantus honor illi fuisset exhibitus, nunquid propter ipsum honorem sibi exhibitum, ac dilectionem [Col. 1170C] pepercit illis errantibus, ne forte negaretur ei et minus ipse cum argueret eos, laudaretur vel amaretur? Non utique, quia propter honorem sibi impensum non gaudebat, sed propter eorum salutem. Ideoque propter eamdem ipsorum salutem non timuit, et vituperari ab illis, vel odio haberi, dummodo quod verum et utile erat, praedicaret. Unde mox subjicit: Ergo inimicus vobis factus sum, verum dicens vobis? Quia, inquit, tantum me dilexistis, ergo propter veritatem quam annuntiavi, inimicum vobis me factum putatis? Persuadebant enim illis pseudo apostoli, quod ipse causa odii noluisset eos docere circumcisionem, sed aliis illam praedicaret, et inde putaverunt eum sibi inimicum. Propter quod increpando nunc dicit: Ergo inimicus vobis [Col. 1170D] factus sum, verum dicens vobis? Ac si dicat: Non debetis aestimare quod sim vobis inimicus, sed magis amicum me debetis agnoscere ex eo quod puram vobis veritatem praedicavi, scilicet ut absque legis observantia, per solius Evangelii custodiam quaereretis salvari, vel quia nemo vult se argui, reprehendens eos nunc videtur illis inimicus.
«Aemulantur vos non bene, sed excludere vos volunt, ut illos aemulemini. Bonum autem aemulamini in bono semper, et non tantum cum praesens sum apud vos, filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis. Vellem autem esse apud vos modo, et mutare vocem meam, quoniam confundor in vobis.»
[Col. 1171A] Ego qui veritatem dico, videor inimicus; sed si blanditiis vos fallerem, tunc putarer amicus. Ego autem non sum vobis inimicus, sed illi potius, quos putatis amicos. Nam ipsi aemulantur vos non bene, id est non bona voluntate, quia non legitimo sponso vos aemulantur. Sancti viri aemulantur zelo Dei anima fidelium, ne castitatem mentis quam Christo sponso illibatam servare debent, aliqua perfidiae subreptione vel peccati perpetratione violent. Et pseudoapostoli quasi zelo Dei se istos aemulari fingebant, quos quasi per transgressionem legis a castitate spirituali recedere judicabant. Sed non bene id faciebant, quia ex quo sponsus ipse Christus per fidem vos justificari decrevit, non estjam casta anima quae per carnalia legis opera quaerit justificari, quoniam [Col. 1171B] aversa est ab amore sponsi. Et hoc est: Non bene vos aemulantur, id est non bene student in vobis castitatem custodire; sed excludere vos volunt a sponsi thalamo, id est ab Ecclesia catholica, ut illos in fornicatione, id est in haeresi sua foras aemulemini, id est quodam mentis fervore studeatis imitari. Ipsi volunt ut illos aemulemini, id est imitemini, vos autem nolite eos imitari, sed bonum quemlibet virum aemulamini, id est ferventi amore imitari studete; non ad horam, sed semper, et non in illis operibus, quae vel mala sunt, vel nec bona nec mala, sed in bono tantum. Petrus enim bonus erat, et tamen in illa simulatione, qua metu Judaeorum a gentilibus qui crediderant segregabatur, non est imitandus, sed tantum in bono quod egit. Vel [Col. 1171C] malum quod in pseudoapostolis est, nolite aemulari, sed bonum ubicunque repertum fuerit, aemulamini, id est fervida mente imitamini in bono, id est in eo quod ipsum est bonum, non in alia re. Nonnulli enim bonum aemulantur non in bono, quia videntes justos pro bono opere laudari ab hominibus, student et ipsum opus agere, ut humanas laudes recipiant. Ideo tantum in bono, non autem in malo bonum est aemulandum, id est propterea solummodo quia bonum est, debetis illud imitari, ut ipsum bonum vos delectet, et ex amore sequamini illud. Et hoc agite non tantum cum praesens sum apud vos corpore, sed etiam dum absens sum, o filioli mei, quos nunc iterum parturio, donec formetur Christus [Col. 1171D] in vobis. In absentia ejus non aemulati fuerant bonum, sicut fecerant dum ille cum illis esset; et idcirco monet eos, ut non sint similes servo ad oculum servienti, sed bona facere studeant illo absente, sicut et praesente. Quos vocat filiolos, quia diminuto corde fuerant; et rursus adhuc in obscuro matris utero manebant, nondum prolati in lucem per correctionem. Vocat et suos, quantum ad bonam voluntatem suam, et ad spem quam habet de illorum correptione. Qui materno more ex Deo conceperat illos prius per bonam voluntatem ac dilectionem, parturierat per praedicatonem, pepererat per ipsorum conversionem. Sed postea per pseudoapostolos a vita fidei fuerant exstincti. Ideo rursum modo concepit illos per bonam [Col. 1172A] voluntatem, et iterum praedicando laborat, ut eos in lucem pariat. Et tandiu in eorum parturitione dolet et laborat, donec formetur Christus in eis, qui deformatus fuerat in ipsis. Quod gravius est dictum, quam si diceret eos formari in Christo. Donec, inquit, formetur in vobis Christus, id est similitudo Christi exprimatur in vobis, ut non nisi forma novi hominis appareat in fide, et operibus vestris. Parturire se dicit eos, quod matris est, non patris, ut ostendat maternum laborem et affectum, quem pro eis vel erga eos habet, quoniam sola mater dolores parturitionis sentit, et affectuosius quam pater diligit. Nunc, inquit, absens voco vos filiolos, sed modo vellem esse praesens apud vos, et mutare vocem meam, id est negare vos filios. Vellem esse [Col. 1172B] praesens, ut digna vobis dicerem, quae nolo scribere ne permaneant. Dum enim absens sum, blande alloquor, ne si vos exasperarem, malevolo animo fieri putaretis; sed vellem nunc esse vobis praesens, et vocem lenitatis ac mansuetudinis qua absens utor, mutare in vocem asperitatis et severitatis. Quia non ita commovet epistola vel quaelibet Scriptura corda hominum, sicut viva vox praesentialiter loquentis. Motus etiam corporis et habitus ac vultus et modus loquendi, multum commovet audientes. Ideo vos aspere vellem redarguere, quoniam confundor in vobis, id est apud alios erubesco pro vobis ita recedentibus a doctrina mea. Vel aliter: Ego nunc absens multa vobis per similitudines loquor, volens vos corrigere, sed vellem esse modo vobis [Col. 1172C] praesens, ut alio genere loquendi rem profundius et subtilius aperirem, et non parabolice, sed palam veritatem dissererem. Si enim profundiora nunc eis diceret, non haberent qui exponeret. Sed si ipse praesens esset, ubi dubitarent, ipse exponeret. Et praesens esse vellet, ut aliter loquens manifestius et profundius rem exponeret. Vellem esse praesens, quoniam absens confunditur in eis, id est doctrina absentis patitur confusionem in cordibus eorum confuse intelligentium dicta ejus subtilia. Sed prior sententia est verior et melior. Sequitur:
«Dicite mihi qui sub lege vultis esse, legem non legistis? Scriptum est enim, quoniam Abraham duos filios habuit, unum de ancilla, et unum delibera. [Col. 1172D] Sed qui de ancilla, secundum carnem natus est (Gen. XVI) ; qui autem de libera, per repromissionem (Gen. XXI) . Quae sunt per allegoriam dicta. Haec enim sunt duo Testamenta. Unum quidem in monte Sina, in servitutem generans, quae est Agar. Sina enim mons est in Arabia, qui conjunctus est ei, quae nunc est Jerusalem, et servit cum filiis suis.»
Rursus Apostolus incipit ostendere ex ipsa lege quod non sit tenenda. Dicite, inquit, hoc est, respondete, mihi vos qui sub lege carnaliter vultis esse, legem non legistis? Quidquid eligant, probantur stulti. Si non legerunt, non debent recipere, quam nesciunt. Si legerunt, ipsa probat se dimittendam. Quod si non intelligunt, stulti sunt. Transslata [Col. 1173A] in Graecum fuerat lex per Septuaginta interpretes, et idcirco poterat a Galatis legi. Ideo autem quaero an legeritis legem, quia in ea scriptum est, quoniam Abraham duos filios habuit; quod si attenderetis, nunquam ad eam recurreretis, ibi enim innuitur, quia qui sub lege sunt, per gratiam sunt in libertate. Cum enim plures filios ille pater habuerit, de duobus spiritualiter agit Scriptura, innuens aliquid egregium in his praefigurari. Unus ergo pater duos filios habuit, unum de Agar ancilla, et unum de Sara libera. Quamvis enim pater unus esset, non tamen conditio et genitura utriusque fuit similis. Sed ille quidem qui de ancilla est procreatus, secundum carnem, id est secundum carnis naturam vel consuetudinem natus est, quia juvencula, sicut [Col. 1173B] erat Agar, de sene solet concipere. Ille autem qui de libera genitus est, non per carnis usum, sed per Dei repromissionem natus est. Ob hoc enim ex Sara natus est, quia Deus promisit, imo repromisit, non quia caro id potuit. Sara enim erat sterilis et vetula, nec de sene marito si nunquam sterilis fuisset, concipere jam anus poterat (Gen. XVIII) , sed Deus mirabili operatione dedit ex ea filium Abrahae per gratiam repromissionis suae. Quae sunt dicta per allegoriam, id est per aliam locutionem, ut aliud exterius sonet, et aliud interius intelligatur. Quia haec, id est hae duae matres sunt, id est significant duo testamenta. Duo tantum exponit, id est ancillam et liberam, ut per haec intelligamus et caetera. Abraham ergo Deus Pater intelligitur. Duo filii, duo populi, [Col. 1173C] Judaeorum scilicet et Christianorum. Ancilla, carnalis doctrina Veteris Testamenti, quae gignebat sub jugo servitutis, dum timore cogeretur Deo servire. Libera autem, praedicatio sive gratia Novi Testamenti, quae liberos generat, qui per charitatem Deo serviant. In utroque enim Testamento genuit Deus filios qui sibi servirent, sed in Veteri Judaeos servos, qui timore poenae et promissionibus temporalium ei serviliter obedirent, et hoc est secundum carnem, quae et poenas horret, et dulcia amat; in gratia vero Novi Testamenti liberos, qui ex dilectione serviant, non vi carnis, sed opere Dei. Quis enim impossibilia secundum naturam crederet, quae suavia sunt in praesenti contemneret, non visa speraret, nisi Dei virtus hoc in eo operaretur? Duae matres, [Col. 1173D] ut dictum est, sunt duo Testamenta. Unum quidem veniens a monte Sina, vel datum in monte Sina, id est Vetus Testamentum, in servitutem generans Deo filios, qui essent sub districtione formidinis, et ex timore Deo servirent, quae res, id est quod servile Testamentum est Agar, id est significatur per Agar. Hic relinquitur nobis intelligendum, quod Sara libera matrem gratiam vel praedicationem evangelicam significaverit. Dehinc redditur causa, cur per Agar significetur illud Vetus, quod deletum est. Sina enim ubi Testamentum illud datum est, mons est in Arabia, quae est provincia extranearum gentium, non in terra promissionis, quae est haereditas filiorum, ut intelligamus eos qui Testamentum illud [Col. 1174A] carnaliter observant, nequaquam ad haereditatem pertinere filiorum, sed extraneos esse a terra viventium, et alienos a patria sanctorum. Qui mons conjunctus est Jerusalem, quia quod in monte illo carnaliter et serviliter jussum est, in Jerusalem ubi templum erat observatum est. Conjunctus et consociatus est ille mons non futurae Jerusalem, sed ei quae nunc est, id est non coelesti, sed terrestri; et non est libera, sed servit cum filiis suis, qui doctrinam ejus sequuntur, et ex timore cuncta faciunt. Vel quia mons tumorem superbiae designat, et Sina interpretatur mandatum, Judaei habuerunt servile testamentum a monte Sina, id est a superbia mandati, quoniam propterea digni fuerunt talem accipere legem, quae reprimeret eorum cervicositatem, [Col. 1174B] quia de mandato ipsius legis erant supra modum contra caeteras gentes gloriaturi. Quod testamentum generat eos in servitutem legis vel peccati, quia et terrore minarum cogit eos legi carnaliter deservire, et omnes facit praevaricatores, dum non possunt ipsam legem implere. Quae Testamenti servitus est Agar, id est designatur per Agar ancillam, quae interpretatur advena vel alienatio, quoniam peregrina est cum filiis suis, et alienat eos ab haereditate coelesti. Arabia vero interpretatur humilis, significans infirmam et humo repentem conversationem eorum qui legi serviunt, sicut et mons Sina tumorem designat elationis ipsorum, qua de mandato ejusdem legis extolluntur. Sina enim mons est in Arabia, id est mandatum legis tumor elationis est [Col. 1174C] in humili (hoc est, per humum repenti) conversatione Judaeorum, dum se legem Dei habere gloriantes justos se putant, et cunctos homines velut peccatores despiciunt, licet ipsi nunquam vel intelligendo, vel operando subleventur a terra. Qui mons, id est qui superbus tumor, conjunctus est et semper adhaeret ei Jerusalem, quae nunc est, id est ei parti Judaeorum quae in infidelitate persistens, sola temporalia quaerit. Jerusalem namque visio pacis dicitur. Quo nomine plebs illa recte designatur, quae nunc semper videre pacem temporalem desiderat, ut carnis suae voluptatibus sine inquietudine vel metu servire valeat. Et ideo nunc esse dicitur, quasi quae in alio saeculo futura non sit, quia nunc bonis praesentibus quantum potest fruitur, et in [Col. 1174D] amore hujus saeculi habet cor omnino fixum, sed in alia vita bonis omnibus carebit, et suppliciis perpetualiter deficiens velut in nihilum redigetur. Ipsa est nunc sicut disseruimus, et servit adhuc miserabiliter sub jugo legis cum filiis suis, sicut Agar cum Ismaele, quia noluit recipere libertatem quam Christus attulit. Ex quibus omnibus evidenter ostenditur, legem amplius post adventum Christi non esse tenendam, sed servitutem quae sub ea est, a cunctis hominibus fugiendam.
«Illa autem quae sursum est Jerusalem, libera est, quae est mater nostra. Scriptum est enim: Laetare sterilis quae non paris, erumpe et clama quae non parturis, quia multi filii desertae magis [Col. 1175A] quam ejus quae habet virum (Isa. LIV) , Nos autem fratres secundum Isaac promissionis filii sumus.»
Ita quidem terrestris Jerusalem servit cum filiis suis, quoniam ancilla est, et in servitutem generat ut Agar. Sed illa Jerusalem quae est sursum mente cum Deo, libera est ut Sara, et est mater nostra generans nos in libertatem sicut Isaac. Sursum est enim sanctorum civitas, quamvis hic pariat cives, in quibus peregrinatur, donec regni ejus tempus adveniat. Nam et sancti angeli qui in coelis feliciter habitant, cives ejus sunt. Illa Jerusalem cujus conversatio in coelis est, quae sursum cor habet, quae superna appetit, quam Sara figuravit, libera est, id est ex amoris libertate bono animo studet placere Deo, non ex timoris servitute quaerit poenam evadere. [Col. 1175B] Libera per spiritum dilectionis, quem accepit a Christo. «Ubi enim Spiritus Domini, ibi libertas (II Cor. VI) .» Et haec in libertate sua exemplo Sarae genuit nos, ut non quasi servi, sed sicut filii serviamus Patri nostro, qui est in coelis. Vere est mater nostra, licet fuisset diu sterilis ut Sara. Hinc enim scriptum est in Isaia: Laetare sterilis (Isa. LIV) , etc. Isaias namque per spiritum sanctum praenuntians futuram Ecclesiae fecunditatem, ait: Laetare tu, superna Jerusalem, id est Ecclesia post adventum Christi futura, modo quidem, sterilis ut antea Sara, quae nunc tempore prophetarum non paris filios in fide, erumpe in vocem praedicationis, ut quae diu siluisti, vocem cum magno impetu per virtutem sancti Spiritus emittas, et clama, ut a multis audiri [Col. 1175C] valeas, tu quae modo ante adventum sponsi non parturis, id est non conaris parere, non doles ut parias. Idcirco te moneo haec agere, quia tui desertae ac derelictae erunt filii multi magis quam ejus synagogae quae modo virum habet Deum vel legis sermonem. Dum plures filii promittuntur Ecclesiae, non penitus Synagoga excluditur a partu, sed multitudo gentium illi praefertur. Et ipsa enim in apostolis, ac per apostolos primum populum genuit de Judaeis. Sicut autem primo Abraham sibi in conjugium sociaverat Saram, sed propter ejus sterilitatem cognovit ancillam, ut vel ex ea prolem gigneret, et tandem ex Sara per donum gratiae Dei Filium genuit, ita Deus ab initio mundi Ecclesiam in paucis electis sibi conjunxit; sed quia tunc illa per praedicationem [Col. 1175D] filios non generabat, interim Synagoga velut ancilla ad amplexus ejus introducta, semen praedicationis accepit, unde carnalem populum in servitute legis pareret, donec circa finem saeculi per divinam gratiam Ecclesia multis filiis dotaretur, imo populum Christianum velut Isaac pareret. Unde exponendo subdit Apostolus: Nos autem fratres secundum Isaac promissionis filii sumus. Ac si dicat: Judaei quidem secundum formam quae praecessit in Isaac, sumus filii promissionis. Vel ita: Deus promisit Ecclesiae filios, sicut Sarae promiserat Isaac; sed nos, o fratres, secundum formam Isaac sumus filii promissionis. Ubi ostendit priorem promissionem de vocatione gentium in Isaac, id est in filio promissionis. [Col. 1176A] Nam sicut Sara genuit Isaac, quia Deus promiserat, sic Ecclesia gentilem populum in fide peperit, quia Deus hoc per prophetas praedixerat. Quod enim Sara formam Ecclesiae praeferens, sterilis erat, nec spem generandae prolis habebat, significat quod natura generis humani peccato vitiata, ac per hoc jure damnata, nihil verae felicitatis in posterum merebatur. Sed gratuito Dei munere postmodum fecundata, multitudinem liberorum Ecclesia genuit exemplo Sarae, quae per gratiam divinae promissionis genuerat Isaac. Qui scilicet Isaac risus vel gaudium interpretatur, et significat eos, qui in laetitia Deo serviunt, non ex tristitia vel ex necessitate; et gaudent si quid pro justitia protulerunt, vel a doctoribus suis audire digni sunt. Vos estis gloria nostra [Col. 1176B] et gaudium. Itaque ex eis quae nunc usque hac lectione dicit Apostolus, notandum est quod Agar legem et Synagogam designat, Ismael vero filius ejus populum Judaicum et singulos Judaeorum. Et quando Agar legem, tunc Ismael populum significat. Quando vero Agar Synagogam vel plebem figurat, tunc Ismael singulos Judaeorum vel omnes insinuat. Apostolus enim quando dixit unum Testamentum esse a monte Sina, in servitutem generans velut Agar, evidenter ostendit quod legem Agar significaverit, et Ismael populum. Sequenti quoque versu demonstravit Agar significasse Jerusalem, id est Synagogam, et Ismael filios ejus, id est singulos Judaeorum. Similiter Sara novam legem et Ecclesiam designat, Isaac vero populum Christianum [Col. 1176C] et singulos Christianorum. Nam quando Sara novam legem, tunc Isaac novum populum praefigurat. Quando autem Sara Ecclesiam, tunc Isaac filios Ecclesiae. Ubi enim dixit Apostolus duas matres designare duo Testamenta, et Agar figurare Vetus, ibi necessario ostendit intelligendum, quod Sara novam legem expresserat, et Isaac populum Christianorum. Et in sequentibus dicens sub similitudine Sarae: Laetare sterilis, etc. indicat Saram designare Ecclesiam, et Isaac singulos quosque fidelium. Apte enim qui per repromissionem natus est, designat filios gratiae, qui non per carnis generationem, sed per spiritualem regenerationem nascuntur ex Ecclesia.
«Sed quomodo tunc is qui secundum carnem natus fuerat, persequebatur eum qui secundum spiritum, [Col. 1176D] ita et nunc. Sed quid dicit Scriptura? Ejice ancillam et filium ejus (Gen. XII; Rom. IX) . Non enim haeres erit filius ancillae cum filio liberae.»
Nos, ut dictum est, sumus filii promissionis, id est per gratiam geniti, secundum formam quae praecessit in Isaac. Sed quomodo tunc Ismael qui secundum carnem natus fuerat, persequebatur eum qui secundum spiritum genitus fuerat, id est Isaac qui secundum spiritalem operationem divinae gratiae procreatus erat ex anu sterili, ita et tunc fieri cernimus, dum Judaeus quilibet ex ancilla Synagoga secundum carnem natus, Christianum ex libera Ecclesia secundum spiritalem gratiam natum persequitur, vel poenis corporalibus cum afficiendo, vel (quod nunc [Col. 1177A] melius ad rem pertinet) carnales observantias suadendo. Nam qui legem secundum carnem intelligunt, adversantur his qui secundum spiritum sentiunt, et persequuntur eos, vel seducere conantur. Nulla autem persecutio Ismael adversus Isaac mota refertur, nisi quidam ludus infantiae. Ludebat enim Ismael cum puero Isaac (Gen. XXI) , et ludum illum vocat nunc Apostolus persecutionem. Nam et Sarae displicuit ludus ille, quia intellexit ibi seductionis aliquid inesse. Nam lusio illa, illusio erat. Si illusio, seductio et deceptio. Omnis enim ludus puerorum, simulacrum est negotii majoris. Et quando major ludit cum minimo, ad hoc ludit, ut quodammodo seducat eum, sciens se habere negotia alia quae intendit; et simulat quaedam puero, id est infirmo, [Col. 1177B] ludens cum illo. Major erat Ismael, et roboratus in malitia. Sed ludens cum puero Isaac seducebat eum, et quasdam fraudes ludendi cum infirmo faciebat. Animadvertit mater ludum illum persecutionem esse. Sic et Ecclesia nunc per Apostolum intellexit ludum, quo Galatis pseudopraedicatores illudebant et maligna fraude illos seducebant, persecutionem spiritalem esse. Plus enim persequuntur, qui illudendo seducunt. Judaicus ergo populus in Ismaele designatus per pseudoapostolos persequebatur in Galatia populum Christianum in Isaac designatum, quasi superior et dignior fieri volens, velut primogenitus ad possidendam cum illo haereditatem. Sed non ita erit, quid enim dicit Scriptura (ibid.) de eo? Ejice de domo tua ( ancillam ) Synagogam [Col. 1177C] et filium ejus populum Judaicum, ne particeps fiat haereditatis Christianorum. Et necesse est ut ita fiat. Non enim haeres erit filius ancillae cum filio liberae, id est non possidebit haereditatem regni coelorum populus Judaicus ex ancilla Synagoga natus, cum populo Christiano ex libera Ecclesia nato. Hoc ita completum cernimus, videntes ancillam synagogam vel legem carnalem cum filio suo foris ejectam, et ab haereditate superna repulsam. Nam sicut Agar ancilla cum Ismaele filio suo ante nativitatem Isaac mansit in domo Abrahae, sed post nativitatem expulsa est, ita lex secundum carnalem observantiam, vel Synagoga cum populo Judaico mansit apud eum priusquam populus Christianus coepisset ex baptismo nasci; sed post ejecta est de Ecclesia [Col. 1177D] et separata a summi Patris amplexu et familiaritate atque haereditate.
«Itaque, fratres, non sumus ancillae filii, sed liberae, qua libertate Christus nos liberavit.»
Quando quidem nos sumus filii promissionis secundum Isaac, et Judaei filii ancillae persequuntur nos, suadendo carnalem legis observantiam, itaque patet, o fratres, quia non sumus ancillae filii ut serviliter subjiciamur legi, sed sumus filii liberae Ecclesiae vel gratiae, ut libertate charitatis vivamus. Si enim essemus filii ancillae, Judaei filii ejus pacem erga nos servarent. Sed quia nos ex alia matre, id est ex libera genitos vident, libertatem nobis invident et auferre moliuntur. Ne quis autem putaret [Col. 1178A] nos ita liberos esse naturaliter, sicut fuit Isaac, scilicet ut servitus nulla praecessisset, subjungitur quia Christus hac libertate nos liberavit, a jugo videlicet diaboli, sub quo prius tenebamur servi, id est non per liberum arbitrium nostrum, sed per Christum liberatorem a servitute peccati venimus ad libertatem innocentiae, ac sanctitatis et justitiae, secundum quam appellamur filii. Sed in hac lectione possunt adhuc aliqua subtilius inspici. Scriptum est enim quoniam Abraham duos filios habuit, etc. Abraham senex (ut supra dictum est) Deum patrem designat, quem Daniel Antiquum dierum appellat (Dan. VII) . Qui habuit duos filios, id est duos populos: unum terrena diligentem, alterum coelestia quaerentem: et ideo unum ex ancilla natum, alterum [Col. 1178B] ex libera. Nam quicunque etiam nunc in Ecclesia terrenam felicitatem quaerunt a Deo pro bonis quae faciunt, adhuc filii sunt ancillae, id est servitutis antiquae. In Ismael namque sunt omnes, qui carnaliter Deum diligunt, id est pro temporali retributione, ad ipsos enim et Vetus Testamentum pertinet, et ipsi sunt adhuc in servitute. Qui enim propter bona terrena suscipiunt vel servant legem Dei, ipsi sunt haeredes Veteris Testamenti. Similiter quicunque vel in Veteri vel in Novo Testamento pro sola coelesti remuneratione Deo servierunt aut serviunt, per Isaac designantur, et haeredes sunt Novi Testamenti. Nam et antiqui justi, licet Vetus Testamentum pro temporum distributione divinitus datum populo veteri congruenter servaverint, tamen pro Dei [Col. 1178C] gratia filii promissionis effecti sunt, et Novi Testamenti haeredes in occulto Dei consilio, deputati sunt. Etenim illis temporibus fuerunt spiritales viri, quos non occidebat littera jubens, sed vivificabat spiritus juvans; et nunc quoque sunt plurimi carnales, qui vel haereses faciunt non intelligendo Scripturas, ve in ipsa Catholica fide aut adhuc parvuli lacte nutriuntur, aut tanquam palea perseverantes [ al. perseverans] futuris ignibus praeparantur. Itaque ad Vetus Testamentum pertinent, utpote filii ancillae, dilectores temporalium, dilectores hujus saeculi, quocunque tempore sint vel fuerint; et ad Novum Testamentum, utpote filii liberae, dilectores aeternae vitae. Omnes ergo qui per fidem veniunt ad agnitionem Dei, possunt filii Abrahae dici. Sed in his sunt [Col. 1178D] aliqui pro bonis temporalibus Deo servientes, et aliqui pro charitate Deo adhaerentes. Et hi sunt duo filii, unus de ancilla, et alter de libera. Sed qui de ancilla, secundum carnem natus est, id est secundum carnis affectum vel cupiditatem, processit in hanc conversationem, ut honeste vivat pro temporalibus praemiis. Qui autem de libera genitus est, processit ad spiritalem vitam, et ad intentionem supernae remunerationis, per repromissionem, qua Deus Abrahae filios ut stellas, id est praeclaros et coelestes repromisit. «Sina enim mons est in Arabia, qui conjunctus est ei, quae nunc est Jerusalem, et servit cum filiis suis.» Ut supra dictum est, Sina interpretatur mandatum, Arabia humilis, Jerusalem visio pacis. Et [Col. 1179A] Arabia significat humilem, id est humo inhaerentem, nec ad coelestia se erigentem, in tentationem eorum qui tantum terrena quaerunt pro bonis quae faciunt; Jerusalem vero pacem ac prosperitatem, quam se in praesenti videre gaudent, ut sine perturbatione vel metu bonis hujus saeculi fruantur. Sina ergo mons est in Arabia, id est mandatum Dei, tumor elationis est in mente per intentionem humi dejecta, quia quisquis infima de his quae bene videtur agere, quaerit, tumet de observatione divini mandati, et quasi justum se esse gloriatur coram hominibus. Qui tumor arrogantiae conjunctus est ei Jerusalem, id est ei prosperitati quae nunc est, et servit peccatis et voluptatibus vel cupiditatibus cum filiis suis, quia prosperitatem et divitias solet comitari superbia, [Col. 1179B] maxime apud eos, qui tantum praesentia diligunt. Illa autem quae sursum est Jerusalem, libera est, etc. Haec Jerusalem, id est haec visio pacis, haec prosperitas saecularis, haec civitas carnalium quae nunc est, quae nunc ad momentum floret, servit, id est servilia peccati opera, quae lege prohibentur, facit, et servilibus mundi cupiditatibus acquiescit. Sed illa Jerusalem, id est visio pacis, illa prosperitas, illa sanctorum civitas, quae sursum est, libera est ab omni servitute peccati, et ab omni cupiditate saeculi, quia nec peccat, nec saecularia concupiscit. Quae est mater nostra, si et nos exemplo ejus servire peccato contemnimus, et concupiscentias saeculi respuimus. Quae per Saram vetulam designata est, quia et ipsa coepit ab origine mundi. Sterilis autem [Col. 1179C] dicta est, vel quia secundum carnem non parit, vel quia diu filios in terra non genuit. Sed laetari jubetur pro multitudine futurorum filiorum, quia si gaudium erit coram angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. XV) , quanto magis super multis ad justitiam conversis? Quae non parturit, quia dolores non patitur, sed generat spiritaliter sine passione, clamans in laetitia. Quae et deserta fuit hominibus coelestem justitiam vita deserentibus, atque terrena lucra sectantibus. Sed tandem fecundata est innumerabili multitudine filiorum. Sed quomodo tunc qui secundum carnem natus fuerat, persequebatur eum qui secundum spiritum, ita et nunc illi qui secundum carnem nati sunt, persequuntur eos qui secundum spiritum nati sunt. Secundum [Col. 1179D] carnem quippe nati sunt dilectores mundi, amatores saeculi. Sed secundum spiritum nati sunt amatores regni coelorum, dilectores Christi, desiderantes vitam aeternam, gratis colentes Deum. Spiritales ergo patiuntur persecutionem a carnalibus, quia ludus carnalium, persecutio et afflictio est spiritalium. Ludit namque Ismael, et fratrem suum ludendo quaerit seducere, quando carnales dulcibus verbis illicita suadent, vanitates loquuntur, ad delectationes provocant, risum movent, libidinem excitant, malis colloquiis mores bonos corrumpunt (I Cor. XV) . Et talibus ludis gravius persequuntur spiritales, quam si gladiis illos appeterent. In omnibus ergo adversatur caro spiritui. Sive enim [Col. 1180A] populus carnalium hominum adversatur populo spiritalium, sive etiam in unoquoque nostrum caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem, et haec sibi invicem adversantur, atque lex in membris nostris repugnat legi mentis nostrae, et captivos nos ducit in lege peccati. Si ergo caro, cujus personam gerit Ismael, qui secundum carnem natus est, spiritui blandiatur, qui est Isaac, et illecebrosis cum eo deceptionibus agat, si delectationibus illiciat, voluptatibus molliat, hujuscemodi ludis carnis spiritum, Saram maxime, quae est virtus, offendit; et hujusmodi blandimenta acerbissimam persecutionem judicat Paulus. Et tu igitur, quisquis haec audis, non illam describi nunc persecutionem putes, quando furore gentilium ad immolandum [Col. 1180B] idolis cogeris; sed si forte voluptas carnis te illiciat, si tibi libidinis illudat illecebra, haec, si virtutis es filius, tanquam persecutionem maximam fuge, idcirco enim dicitur: «Fugite fornicationem (I Cor. VI) .» Sed et si injustitia blandiatur, ut personam potentis accipias, et gratia ejus flexus non recte judicium feras, intelligere debes quia sub specie ludi blandam persecutionem ab injustitia pateris. Verum et per singulas malitiae species, etiam si molles et delicatae sint et ludo similes, persecutionum species dicito, quia in his omnibus virtus offenditur. Ita ergo filius ancillae ludendo persequitur filium liberae. Sed quid dicit Scriptura? Audi vocem ipsius liberae: «Ejice ancillam et filium ejus, non enim haeres erit filius ancillae cum filio liberae.» [Col. 1180C] Ejice legis servitutem, qua pro temporali retributione servitur Deo, et populum carnalem, licet nomen Christianitatis habentem, non enim filius vetustae servitutis erit regni coelorum haeres cum filio novae libertatis. Quicunque enim mores veteris hominis adhuc retinet, filius est ancillae, id est servitutis antiquae, licet Christianus vocetur, et ideo in fine de Ecclesia justorum ejicietur, ut non sit haeres cum his qui in novitate vitae ambulant. Rursum ejice haeresim, et populum quem ipsa genuit non enim haeres erit filius haeresis cum filio Catholicae veritatis. Nam et haeresim designat ancilla. Itaque, fratres, non sumus filii ancillae, ut serviamus peccato, et concupiscentiis saeculi vel erroribus; sed filii liberae, ut nostram vel Dei voluntatem compleamus in charitatis [Col. 1180D] libertate, exuti mundana cupiditate. Qua scilicet libertate Christus per gratiam suam nos liberavit, ut jam per liberum arbitrium bonae voluntatis nostrae, possimus gratum Deo servitium reddere.
«State, et nolite iterum jugo servitutis contineri. Ecce ego Paulus dico vobis, quoniam si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit (Act. XV) . Testificor autem rursus omni homini circumcidenti se, quoniam debitor est universae legis faciendae.»
Modo per Christum, sicut dixi, vos estis liberi, et ideo state in libertate quam accepistis, id est non recedatis ab ea, sed permanete semper usque ad [Col. 1181A] mortem in illa, et nolite iterum contineri a jugo servitutis. Prius enim vos continuit jugum servitutis idolorum, et nunc iterum vultis colla vestra subdere sub jugo servitutis legalium observantiarum Ex hac admonitione et multis aliis epistolae hujus sententiis apparet, quia nondum se subjecerant per actionem servitutis legis, sed subjicere volebant. Nolite jugo servitutis iterum contineri, nec saltem jugo solius circumcisionis. Nam ecce, id est notum sit vobis, quia ego Paulus, qui notae sum auctoritatis, qui hoc Evangelium non accepi ab homine, sed a Christo, qui et in me loquitur, dico vobis, veraciter, quia si circumcidamini sicut facere vultis, ut in circumcisione spem salutis ullam habeatis, tam ingens damnum incurretis, quod Christus nihil proderit vobis, [Col. 1181B] quoniam circumcisio jam non solum non prodest, sed etiam obest. Tali intentione posset quis circumcidi, quod non magis obesset vel prodesset sibi illius pelliculae abscisio, quam unguium vel capillorum resecatio. Sed istis persuasum erat, quod sine legis operibus salvi esse non possent, ideoque circumcidi volebant, et legis duritiam custodire, quasi per haec justificandi atque salvandi. Quia ergo in hujusmodi legis operibus, et maxime in circumcisione putabant suam spem salutemque contineri, idcirco tanquam a certa pernicie vetantur. Nam si post Salvatoris adventum gentes illa prophetica legis sacramenta servarent, aut Christus adhuc venturus per ea promitti videretur, aut nunquam in eis fuisse promissus. Quisquis itaque adhuc umbram [Col. 1181C] illam custodit, veritatem quae Christus est, venisse contradicit, et propterea nihil proderit. Volebant enim, ut dictum est, ideo circumcidi, quia putabant non aliter in Christo se posse salvari. Qui si hoc animo circumciderentur, Christus eis omnino nihil prodesset. «Si enim per legem justitia, ergo Christus gratis mortuus est (supra II) .» Nec solum, inquit, hoc dico, quia si circumcisi fueritis, nihil commodi ex Christo percipietis, sed etiam rursum testificor omni homini qui se circumcidit, tam Judaeo quam gentili pro adipiscenda justitia, quoniam debitor est faciendae, id est factis implendae universae legis, sicut qui baptismum percepit, debitor est faciendi praecepta Evangelii. Ac si dicat: Non solum hoc damnum ex circumcisione habebitis, quod Christi [Col. 1181D] fides et baptismus nihil vobis proderit, sed etiam necesse erit vos subire laborem tantae servitutis, ut assidue cuncta legis praecepta faciatis. Et ideo magis dimittenda est circumcisio.
«Evacuati estis a Christo. Qui in lege justificamini, a gratia excidistis. Nos enim spiritu ex fide spem justitiae exspectamus. Nam in Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed fides quae per charitatem operatur.»
Circumcisis vobis necesse erit totam servare legem, etiam si nolueritis. Et mox ut illa dura litterae praedicamenta servare coeperitis, evacuati estis a Christo, quo pleni eratis, ut non maneat amplius in vobis. Eratis enim vasa per fidem Christo plena, et [Col. 1182A] Christo in vobis manente, eratis referti innocentia et remissione peccatorum, atque gratia sancti Spiritus et justificatione in bonis operibus et spe futurae gloriae; sed nunc Christo recedente evacuati estis omni illo tam divite thesauro, si legis servitutem subieritis. Et qui in lege justificamini, id est justificari putatis, excidistis, id est ex toto cecidistis, a gratia Evangelii, in qua prius stabatis, dum spiritaliter in Christo vivere studeretis. Ad hoc enim venit gratia, ut cessante legis onere, sola justificet. Et ideo qui legis servitutem reducit, libertatem gratiae perdit. Sic loquitur Apostolus, quasi jam omnia haec fecerint aut pertulerint, ut magis a faciendo deterreat, cum viderint quanta ex his detrimenta sequantur. Possumus etiam intelligere quosdam eorum [Col. 1182B] jam ad opera legis dilapsos fuisse, et ad eos specialiter nunc Apostolum verba dirigere, cum dicit: Evacuati estis a Christo, qui in lege justificamini, a gratia excidistis. Vos, inquit, justificamini, id est justificari creditis in lege, sed erratis, quia nos soli justificabimur, qui justificari ex fide quaerimus. Nos enim spiritu, id est per Spiritum sanctum qui non fallit, quem habemus ex fide, indubitanter exspectamus spem justitiae, id est speratur ipsa justitia. Quamvis enim justificati simus ex fide, speramus tamen in ipsa justitia de die in diem proficere, et mens nostra esuriens sitiensque justitiam, non nisi in futuro saeculo satiabitur plenarie. Et hanc spem exspectamus spiritu gratiae, non ex operibus legis. Ex his enim nemo justificabitur. Vel qui [Col. 1182C] in lege carnaliter justificamini, a gratia futurae beatitudinis in appetitum terrenae felicitatis excidistis, quia nos soli consequemur gratiam illius retributionis pro justitia, quam ex fide credimus provenire. Nos enim spiritu accepto ex fide exspectamus per patientiam spem justitiae, id est spem quam sperat justitia, hoc est gratiam felicitatis aeternae. Fides enim praecessit, et ex ea Spiritum sanctum divinitus accepimus, qui facit nos exspectare gratiam supernae remunerationis pro labore nostro. Gratiam recte dico, quia nemo labore temporali juste sufficit aeternam requiem promereri. Ex fide autem propterea dixi, quia ipsa fides est quae valet apud Deum. Nam circumcisio quam vultis facere, nihil ibi prodest. Nam in Christo Jesu, id est in Christi membris, [Col. 1182D] in Christi religione, neque circumcisio neque praeputium valet aliquid, sed integra fides. Ne dicerent Galatae se velle facere circumcisionem, quam fecit Abraham qui legem non habuit, quia, etsi non inde justificarentur, majoris tamen per hanc dignitatis essent in Christiana religione, dicit Apostolus quia in Christo Jesu, id est in Christi corpore, quod est Ecclesia, non valet aliquid circumcisio, id est nihil utilitatis vel dignitatis confert. Et rursum ne inciperent gloriari de praeputio, existimantes illud alibi aliquid valere, quia circumcisionem dicit inutilem, subjungit quia nec praeputium valet ibi quidquam. Nam sive circumcisus, sive praeputiatus sit quisque, non propter hoc aut dignior aut vilior est in Christiana [Col. 1183A] religione. Sed sola fides est ibi magnae dignitatis, et fides quae per charitatem operatur, id est non mortua, sed viva. Sicut enim corpus sine spiritu mortuum est, ita et fides sine operibus mortua est, nec fides Veteris Testamenti, serviens ex timore, sed fides evangelica faciens ex charitate opera bona, non exspectans temporalem retributionem, sed videndam perpetuo Creatoris faciem. Haec est fides electorum, quae perducit ad salutem. Nam et daemones credunt et contremiscunt, non tamen diligunt nec bene operantur. Et ideo fides quae non habet charitatem et bona opera, fides daemonum est, non Christianorum. Illa ergo sola fides, quae et charitate flagrat, et bonis operibus insudat, valet in Christo Jesu.
[Col. 1183B] «Currebatis bene. Quis vos fascinavit veritati non obedire? Nemini consenseritis. Persuasio haec est non ex eo qui vocat vos. Modicum fermentum totam massam corrumpit (I Cor. V) .»
Praedicta fides via est ad speciem divinae contemplationis. In qua fide vos operando et desiderando currebatis bene ad bravium remunerationis aeternae. Sunt enim nonnulli qui male currunt. Sed vos bene currebatis, dum per opera fidei cum charitate ad coelestem patriam festinaretis. Nunc autem quis vos fascinavit, id est quis vos livido aspectu laesit, non obedire, id est ne obediretis veritati, quae ultro se vobis ingerit? Quis, id est cujus peritiae, et cujus auctoritatis est, qui fascinatione suae locutionis impedivit, ne obediretis veritati quam tradidi vobis, ut scilicet [Col. 1183C] sine legis operibus per observantiam Evangelii curreretis ad vitam? Mirae enim sapientiae et auctoritatis esse debuit, cui vos magis quam mihi credendum fore judicastis. Sed vos nemini talia vobis suadenti consenseritis, imo viriliter illi resistite, quoniam persuasio haec non est ex eo, qui vos ad supernam patriam vocat, sed potius ex diabolo qui vos inde revocat. Nemini illorum qui legis opera vobis suadent, consenseritis, quia modicum fermentum totam massam corrumpit, id est pauci errantes totam Ecclesiae multitudinem plerumque corrumpunt acredine fervoris perversae doctrinae suae. Vel modicum fermentum totam massam corrumpit, id est modica persuasio erroris si ei consentiatur ut in [Col. 1183D] corde recipiatur, acerbam et inutilem reddit totam virtutum omnium multitudinem. Ubicunque enim vel modicum perfidiae admissum fuerit, ibi protinus omne bonum deperit. Sive de sola circumcisione potest hoc intelligi, quoniam de illa multum dubitabant, quam fuisse quondam in parte fidei nostrae videbant. Quamvis, inquit, circumcisio sit modicum, id est modica pars legis, tamen vobis innovatis nullo modo facienda est, quia modicum fermentum, id est modica pars veteris doctrinae, sicut est in circumcisione, corrumpit totam massam, id est totam plebem novellam et dulcem vertit in amaritudinem, et tumorem antiquae plebis Judaicae.
«Ego confido in vobis in Domino, quod nihil [Col. 1184A] aliud sapietis. Qui autem conturbat vos, portabit judicium, quicunque est ille.»
Modicum pravae doctrinae corrumpit totam puritatem veritatis Catholicae. Sed ego confido, id est confidentiam et certitudinem habeo in vobis, quos corrigendos praevideo in Domino salutem vestram operante, quod nihil aliud quam sinceritas Catholicae fidei continet, sapietis. Et ita vos quidem bene per Domini misericordiam evadetis. Sed ille portabit judicium suae damnationis, qui vos conturbat, id est qui purum fontem vestri intellectus ac limpitudinem vestrae fidei coeno suae haeresis immisso turbidum reddit, vel rectum ordinem gressus vestri confundit, quo de servitute venistis ad libertatem. Hunc enim ordinem permutare volunt [Col. 1184B] pseudoapostoli, qui de libertate ad servitutem vos reducere conantur, quod est ordo perversus. Sed quisquis hoc facere nititur, portabit judicium, id est sustinebit pondus suae damnationis, quicunque est ille, id est etiam si sit filius Ahrahae, si sit facundus, si sit potens. Eodem spiritu quo praeviderat Apostolus correctionem Galatarum, praevidit et pertinaciam atque damnationem pseudoapostolorum, qui eos seduxerant. Qui et subjungit:
«Ego autem fratres, si circumcisionem adhuc praedico, quid adhuc persecutionem patior? Ergo evacuatum est scandalum crucis.»
Intelligendum est quia pseudomagistri cum vellent Galatis servitutem legis persuadere, et viderent [Col. 1184C] eos Pauli apostoli auctoritate revocari, dicebant etiam ipsum Paulum id sentire, sed non eis aperire voluisse sententiam suam. Unde opportunissime subjecit: Ego autem, fratres, etc. Nam et ab ipsis patiebatur persecutionem, qui talia persuadere moliebantur, cum jam Evangelium suscepisse viderentur. Quos tangit et alio loco, ubi ait: «Periculis in falsis fratribus (I Cor. XI) .» Nam quia Timotheum propter vitandum scandalum Judaeorum, quos ad fidem quaerebat adducere, circumciderat (Act. XVI) , idcirco dicebant eum circumcisionem apud alios praedicare. Quod ipse nunc removet. Illi, inquit, vos conturbant, suadendo vobis circumcisionem, legisque servitutem, et dicendo [Col. 1184D] me quoque aliis adhuc praedicare circumcisionem. Sed ego, o fratres, si adhuc post fidem ut olim praedico circumcisionem, sicut ipsi dicunt. quid, id est quare, adhuc patior persecutionem ab ipsis et a Judaeis? Inde enim patet me non praedicare circumcisionem, quoniam patior a Judaeis persecutionem, cum non sit alia causa cur me persequantur, nisi quia circumcisioni non acquiesco. Si enim illam praedicarem, nunquam me persequerentur; et si illam, ut asserunt, praedico, ergo evacuatum est scandalum crucis, id est non irascuntur Judaei de cruce Christi, si assero homines circumcisione justificari. Si illam justificationi vel saluti necessariam praedico, evacuatum, id est vacuum ab utilitate factum est Dominicae [Col. 1185A] crucis scandalum, quo Judaei scandalizantur et irascuntur contra me, dum sola cruce et passione Christi assero credentes justificari. Sed utrumque fieri non potest, ut ego justitiam vel salutem esse praedicem et ex circumcisione, et ex cruce. Nam si ex circumcisione praedico salutem, destructa est evangelica praedicatio mea, qua annuntio reparationem humanae salutis ex cruce Domini, unde et Judaei indignantur salutem ex cruce praedicari. Non est ergo causa ut persecutionem patiar, si circumcisionem praedico, quia praedicando illam, praedicationem crucis, quae persecutionis meae causa est, destruo. Sicque evacuatum est, id est supervacuum et inutile factum est scandalum crucis, quod Judaeos conturbat: hoc est, Christus [Col. 1185B] gratis mortuus est, si adhuc oportet circumcisionem et legem carnaliter observare eos, qui justificari quaerunt et salvari.
«Utinam et abscindantur, qui vos conturbant! Vos enim in libertatem vocati estis, fratres, tantum ne libertatem in occasionem detis carnis, sed per charitatem spiritus servite invicem. Omnis enim lex in uno sermone impletur: Diliges proximum tuum sicut teipsum (Matth. XXII; Lev. XIX) . Quod si invicem mordetis et comeditis, videte ne ab invicem consumamini.»
Scandalum crucis est evacuatum, si circumcisionem praedico, sicut pseudoapostoli dicunt me facere. Utinam autem et ipsi qui crucem Christi evacuare volunt nostra salute, evacuentur suo [Col. 1185C] errore. Utinam et ipsi abscindantur, id est castrentur, sunt enim spadones qui seipsos absciderunt propter regnum coelorum (Matth. XIX) . Utinam abscindantur non carnaliter, sed spiritaliter, id est vim generandi perdant, ut neminem corrumpere valeant, ut seminare in vobis et in aliis carnalia desistant, nullamque omnino generandi efficaciam habeant ipsi, qui nunc carnalia semina legalium observantiarum diffundendo conturbant vos, et generant erroris filios. Bonum illis optat Apostolus, ut scilicet spiritali ferro abscindatur ex eis illud, unde fervent spiritaliter ad corruptionem mentium aliorum. Quod si maledicendo intelligitur hoc dixisse, sciendum quia sancti viri cum maledictionis [Col. 1185D] sententiam proferunt, non ad hanc ex voto ultionis, sed ex justitiae examine erumpunt. Intus enim subtile Dei judicium aspiciunt, et foras exsurgentia quo maledicto ferire debeant, cognoscunt; et eo maledicto non peccant, quo ab interno judicio non discordant. Hinc est quod Petrus in offerentem sibi pecuniam Simonem sententiam maledictionis protulit, dicens: «Pecunia tua tecum sit in perditione (Act. VIII) .» Qui enim non ait, est, sed sit, non indicativo, sed optativo modo se haec dixisse signavit. Hinc Elias duobus quinquagenariis ad se venientibus dixit: «Si homo Dei sum, descendat ignis de coelo, et consumat vos (IV Reg. I) .» Quorum utrorumque sententia, quanta veritatis ratione convaluit, terminus causae [Col. 1186A] monstravit. Nam et Simon aeterna perditione interiit, et duos quinquagenarios desuper veniens flamma consumpsit. Virtus ergo subsequens testificatur, qua mente sententia maledictionis promitur. Cum enim et maledicentis innocentia permanet, et tamen eum qui maledicitur, usque ad interitum maledictio absorbet, ex utriusque partis fine colligitur, quia ab imo et intimo judice in reum sententia jaculatur. Igitur et Paulus eodem modo pseudapostolos, quos in errore perseveraturos videbat, maledicere potuit, dicens. Utinam abscindantur qui vos conturbant? Nam si omnis arbor quae non facit fructum bonum excidetur, et in ignem mittetur (Matth. III) , quanto magis quae facit fructum malum? Melius est ergo ut pauci qui perituri [Col. 1186B] sunt pereant, ne alios qui salvari possunt, diutius in errore teneant, quam longo tempore viventes, multos secum in perditionem trahant. Itaque pro multorum salute paucos illos, quos spiritu prophetico perituros praevidebat, optare potuit ab hac vita citius abscindi, ne amplius peccata peccatis superadderent, et graviorem sibi perditionem, acquirerent. Haec quippe maledictio non fuit ex malitia delinquentis, sed ex rectitudine judicis. Qui enim tam recta maledicens intulit, non perturbationis vitio succubuit, sed Dei judicio concordavit. Vel sic intelligatur haec abscissio, sicut Dominus in Evangelio praecepit membra quae nos scandalizaverint, abscindi et projici a nobis (Matth. V) , ut quia isti pseudo scandalum generant inter [Col. 1186C] eos, separentur penitus et alienentur ab eis. Et expedit, inquit, ut abscindantur ex vobis, qui vos conturbant, et rectum ordinem itineris vestri confundunt, revocantes vos a libertate in servitutem, quia vos a servitute peccati vocati estis divinitus in libertatem fidei, o fratres, qui unum Patrem habere coepistis Deum, unamque matrem Ecclesiam. In libertatem vocati estis, ut non timore, sed amore bona faciatis. Quisquis enim vera charitate fervet, adeo liber est, ut ei libeat agere quidquid voluerit, quia non vult nisi quod bonum est. Et ita charitas ac bonae voluntatis affectus ipsa est libertas, ad quam vocati estis. Liberi ergo estis, tantum ne libertate abutamini, faciendo quod vobis [Col. 1186D] carna er placuerit. Tunc enim amitteretis libertatem, si vos ad satisfaciendum carni liberos putaretis, quia qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII) . Cum ergo sitis in libertate gratiae, et non in servitute legis, in libertate bonae voluntatis, et non in servitute peccati, hoc tantum vobis est observandum, ne spiritalem vestram libertatem detis in occasionem carnis, ne scilicet quia liberi estis et metus legis non incumbit, ideo carnis desideria sequamini, quasi liberam potestatem habentes faciendi quod caro voluerit. Non permittatis ut caro ex libertate accipiat occasionem voluptuose vivendi, sed potius per charitatem spiritus quae est virtus mentis, servite invicem. Quia vocaverat eos liberos, nullent [Col. 1187A] jam alicui servire, sed ex libertate propria unus adversus alterum praesumeret. Et hoc iterum removet. Ac si dicat: Non debetis libertatem vestram pervertere, sed potius servire invicem per charitatem Spiritus, id est alter alteri, non timore servili, sed libertate charitatis. Quod fieri non potest, nisi alterius infirmitatem quisque habeat sicut suam, ut eam aequanimiter ferat, donec ab ea liberetur ille, cujus curat salutem. Et hanc liberam servitutem debetis libenter amplecti, quia omnis lex quam vultis implere, in uno sermone, id est in uno mandato impletur quo dicitur: Diliges proximum tuum sicut teipsum (Lev. XIX) . In proximi dilectione potestis omnia legis praecepta, quae ad bonos mores pertinent, implere. Merito [Col. 1187B] enim qui proximum diligit ut se legem dicitur implere, quia quidquid non vult sibi ab alio fieri, studet cavere ne faciat alii; et quidquid jure sibi vult ab alio fieri, quantum potest, ipse facit alii. Sic enim quidquid lex prohibet, vitatur; et quidquid ipsa moraliter jubet, impletur. Nam et Deum necesse est diligat, qui proximum sicut se diligit; quia non se diligit, sed odit, qui Deum non diligit. Qui enim Deum non diligit, iniquitatem diligit; «qui autem diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. X) .» Itaque in proximi perfecta dilectione complentur omnia quae jubentur in lege. Si ergo per charitatem servieritis invicem, tunc fraterna dilectione complebitis universam [Col. 1187C] legem. Quod, id est sed si vos invicem odiose mordetis, tunc omnia legis jura violatis. Si vos invicem mordetis, id est in aliquo alter alteri detrahitis, et comeditis, id est totum quod in vobis est devoratis, videte ne ab invicem consumamini, id est in nihilum redigamini. Occasione charitatis tangit hoc vitium eorum. Si vos invicem canino dente mordetis, clam detrahentes alter alteri, et lacerantes mutuo vitam vestram, ac manifeste verbis contendentes, comeditis vos vicissim, id est devoratis furiose totam ad invicem vestram conversationem litigando criminantes, et omnia bona vestra vicissim carpendo blasphemantes, vel injurias inferentes, videte ne dum more canum vivitis, more canum alternis morsibus consumamini, id est ne omnia virtutum [Col. 1187D] bona quae in vobis erant, devorentur ab invicem. Qui enim virtutibus alterius detrahit, virtutes proprias minuit vel amittit. Et qui bona alterius lacerat, ipse sua bona corrodit et annullat. Et qui injuriam alii facit, justam sibi damnationem acquirit. Qui ergo detractionibus et injuriis, vel criminationibus invicem se mordent et comedunt, invicem bona sua consumunt et perdunt. Consumuntur enim ab invicem, quia ille qui accipit injuriam, consumit eum qui infert, id est causa consumptionis ejus est; et alius similiter dum et ipse ab eo patitur injuriam vel criminationem sive detractionem, consumit eum, id est causa fit consumptionis virtutum ac bonorum ejus.
«Dico autem: Spiritu ambulate, et desideria [Col. 1188A] carnis non perficietis. Caro enim concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem. Haec enim sibi invicem adversantur, ut non quaecunque vultis, illa faciatis. Quod spiritu ducimini, non estis sub lege.»
Superius, inquit, dixeram, ne libertatem detis in occasionem carnis, sed per charitatem serviatis invicem; sed nunc dico, qualiter haec agatis. Scilicet ambulate in spiritu, id est de virtute in virtutem (Psal. LXXXIII) promoveamini in bonis operibus duce Spiritu sancto, quod est per charitatem servire invicem, et non perficietis desideria carnis, id est non complebitis actu vel consensu delectationes quas caro desiderat, quod est, non detis libertatem vestram in occasionem carnis. Ambulandum, id est [Col. 1188B] proficiendum spiritu semper est, ut mente et opere semper ad interiora tendatis, dum estis in via vitae praesentis; et econtra cavendum vobis est, ne desideria carnis quae militant adversus animam perficiatis. Non dico, ne faciatis, id est ne habeatis illa, quoniam in hoc saeculo non habere illa non potestis, sed ne perficiatis ea, id est ne opera eorum consensu voluptatis impleatis. Non enim perficiuntur in malo, quando eis non accedit nostrae voluntatis assensus; sed tamen fiunt in eo ipso quod in nobis sunt, quia non potest esse quin desideremus. Et debetis omnino reluctari, ne carnis desideria, id est carnales concupiscentias perficiatis, quia caro concupiscit adversus Spiritum vestrum, vel adversus Spiritum Dei, qui in vobis est. Nam in malis hominibus [Col. 1188C] non habet contra quem concupiscere. Ibi enim concupiscit adversus spiritum, ubi est spiritus. In malis autem non est Spiritus Dei. Sed et contra spiritum eorum non concupiscit caro, quia non invenit eum rebellem carnalibus concupiscentiis suis, sed secum pariter concupiscentem. In bonis vero, ubi et Spiritus Dei est, et spiritus humanus repugnat desideriis carnis, caro concupiscit adversus spiritum, sed et spiritus adversus carnem. Et hoc est grave et intestinum bellum. Quod nunquam in vobis esset, si natura humana per liberum arbitrium in rectitudine, in qua facta est, perstitisset. Nunc vero quae pacem felix cum Deo habere noluit, secum pugnat infelix. Et cum sit hoc malum miserabile, [Col. 1188D] melius tamen est, quam sine ullo conflictu vitiis servire. Melius est enim bellum cum spe salutis aeternae, quam sine ulla liberationis cogitatione captivitas. Caro itaque concupiscit adversus spiritum, sed et spiritus adversus carnem. Caro nihil nisi per animam concupiscit. Sed concupiscere caro adversus spiritum dicitur, quando anima carnali concupiscentia spiritui reluctatur. Causa vero carnalis concupiscentiae non est in anima sola, sed in anima et carne. Ex utraque enim fit, ex anima scilicet, quod sine illa nulla delectatio sentitur; ex carne autem, quod sine illa carnalis delectatio non sentitur. Caro igitur coucupiscens adversus spiritum, carnalis delectatio est, quam de carne et cum carne spiritus habet, adversus delectationem quam [Col. 1189A] solus habet. Solus quippe habet (nisi fallor) illam delectationem, non cum carnis voluptate vel carnalium rerum cupiditate commistam, de qua dicitur. «Delectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui (Psal. XXXVI) .» Contrariae ergo sunt concupiscentiae carnis concupiscentiis spiritus, concupiscentiae spiritus concupiscentiis carnis. Haec enim duo, id est caro et spiritus, adversantur sibi invicem tantum, ut quaecunque vultis, sive bona sive mala non faciatis, id est non permittamini facere illa. Quae enim vultis, nisi ut omnino nullae concupiscentiae malarum et illicitarum sint delectationum? Quis sanctus non hoc velit? Sed non efficit. Non vos permittunt implere quod vultis. Nolite eas permittere implere quod volunt, et ita nec vos, nec illae facietis [Col. 1189B] quod vultis. Dum enim pugna haec in nobis est, non facimus quod volumus. Quid enim facere volumus, cum perfici volumus fine summi boni, nisi ut caro adversus spiritum non concupiscat, nec sit nobis hoc vitium, contra quod spiritus concupiscat? Quod in hac vita quamvis velimus, quoniam facere non valemus, id saltem in adjutorio Dei facimus, ne carni concupiscenti adversus spiritum succumbentes cedamus, et ad perpetrandum peccatum nostra consensione petrahamur. Nec carnis ergo concupiscentiae perficiuntur, quamvis fiant; nec nostra perficiuntur bona opera, quamvis fiant. Sicut enim tunc perficitur carnis concupiscentia, cum consentit et spiritus ad opera mala, ut non [Col. 1189C] concupiscat adversus illam, sed cum illa; sic et bona opera nostra tunc perficientur, quando spiritui caro consenserit, ut adversus eum etiam ipsa non concupiscat. Hoc enim volumus, cum perfectionem justitiae concupiscimus. Sed haec nostra voluntas non perficitur, quandiu carnis concupiscentiarum quibus non consentimus, permanent motus. Nec in hac dissensione carnis et spiritus alterutrum putare debemus inimicum, sed vitium quo caro concupiscit adversus spiritum. Quod sanatum nec ipsum erit, et substantia salva erit utraque, et inter utramque nulla pugna erit. Postquam autem dixit Apostolus carnem et spiritum invicem adversari, ut ea quae volumus facere nequeamus, ne ab ipsa pugna desides nos faciat, et per hanc sententiam laxamentum [Col. 1189D] peccandi dedisse videatur, adjunxit: Quod si spiritu ducimini, non estis sub lege. Quasi diceret: Cum caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem, his qui ducuntur desideriis carnis, jure dominatur lex, quae terrendo compescat eos. Sed vos si spiritu ducimini, non estis sub lege. Sub lege enim est, qui timore supplicii quod lex minatur, non amore justitiae abstinet ab opere peccati, reus in voluntate, qua mallet non esse quod timeret, ut libere faceret quod occulte desiderat. Ergo nondum habet iste Spiritum sanctum quo ducatur. Quisquis enim Spiritu Dei ducitur in operibus suis, non est sub lege, quae timorem incutit, sed in charitate, quae non per legis litteram, sed per eumdem spiritum diffunditur in cordibus electorum. [Col. 1190A] Hi vero damnabiliter sunt sub lege, quos lex reos facit non implentes legem, dum nescientes gratiae beneficium ad facienda Dei praecepta, quasi de suis viribus praesumunt, quia Spiritum sanctum non habent, quo rectore ducantur et adjuventur. Ab hoc autem loco demonstrare inchoat Apostolus, quia spiritu (sicut monuerat) sit ambulandum, et non perficienda carnis desideria, hinc carnis inhonestates et inutilitates, hinc spiritus honestates et utilitates proponendo. Nam subjungit:
«Manifesta sunt autem opera carnis, quae sunt: Fornicatio, immunditia, impudicitia, luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, irae, rixae, dissensiones, sectae, invidiae, homicidia, ebrietates, comessationes, [Col. 1190B] et his similia, quae praedico vobis sicut praedixi, quoniam qui talia agunt, regnum Dei non consequentur.»
Ambulandum, inquit, est spiritu, quia sicut dictum est, si a Spiritu sancto ducimini, jam istud commodum inde habetis, quod non estis sub onere vel servitute legis; sed in libertate charitatis; et econtrario cavendum est, ne perficiatis desideria carnis, quoniam ex perfectione eorum procedunt opera, quae cunctis apparent mala. Non enim dubia, sed manifesta sunt opera carnis, id est prava et detestanda videntur doctis et indoctis, et ideo sunt fugienda, quae quidem sunt hujusmodi: Fornicatio vulgariter fit cum meretricibus, quae prostituebantur [Col. 1190C] sub arcuatis, et loca illa vocabantur fornices, unde et fornicatio nomen accepit. Fornicatio prima ponitur inter opera carnis, quia nullum peccatum ita redigit animam ad carnalitatem sicut fornicatio, quoniam misera anima nihil aliud cogitare valet, nisi ea quae carnis sunt, quandiu turpissimo fornicationis opere est occupata. Immunditia vero est quam mares inter se perpetrant, vel quam solus quis agit. Impudicitia, ea vero est quam cognati inter se exercent, alio nomine dicta incestus, quemadmodum supra admonuimus. Luxuria autem fit cum mulieribus, quae nec publicae meretrices sunt, nec legitimae uxores. Idolorum quoque servitus inter opera carnis numeratur, quia nonnunquam ob amorem mulierum committitur, sicut a Salomone propter [Col. 1190D] alienigenas uxores (III Reg. XI) , vel a filiis Israel in Sethim, propter filias Madian (Num. XXXI) . Sed et veneficia, id est inherbationes et venenorum confectiones saepe fieri solent ob fornicationem et libidinosum amorem. In his omnibus apparet quam magnum et principale vitium sit fornicatio, de qua tot mortiferae pestes prodeunt. Inimicitiae vero sunt, quando aliqui se invicem odio habent, et molliuntur vicissim malum quod possunt vel faciunt. Quae plerumque ex contentionibus oriuntur, quando prius verbis contenditur, et inde ad inimicitias venitur. Contentio enim pro lite accipitur. Contentio namque est, ubi non ratione, sed animi pertinacia defenditur, et ubi non veritas quaeritur, sed animositas fatigatur. Vel contentio de primatu est, quando alter [Col. 1191A] praeferri alteri vult. Quam apte sequitur aemulatio, quae dicitur esse dolor animi, cum alius pervenit ad honorem, quem duo vel plures appetebant, et caeteri livore torquentur, qui non potuerunt assequi. Ira autem est subita tempestas animi, quae multa mala saepe perpetrare solet, dum nec rationem nec justitiam attendit, sed irrationabiliter irruit ad faciendum quod concitatus animus stimulat. Rixa vero est, ubi duo se invicem percutiunt, vel inter se confligunt. Dissensio est, ubi non omnes in una voluntate vel in uno sensu concordant, sed diversa volunt et partes faciunt. Unde et secta, id est haeresis plerumque generatur. Invidia vero, quae aliena felicitate torquetur, et in duplicem scinditur passionem, cum aut quod ipse est, alium [Col. 1191B] esse non vult; aut alium videns esse meliorem, dolet se non esse consimilem. Homicidium autem est hominis occisio, et recte homicidia subnectuntur invidiis, quia saepe invidia generat homicidium, sicut diabolus per malignitatem invidiae primum hominem occidit, et Cain Abel fratrem suum (Gen. IV) , atque summi sacerdotes Christum. Ebrietas est nimia vini potatio, statum mentis immutans. Haec namque simul cum corpore animam debilem reddit. In ebrietatis enim aegritudine corpus simul et anima corrumpitur, spiritus pariter cum carne vitiatur. Omnia membra fiunt debilia, pedes, manus, lingua resoluta. Oculos tenebrae, mentem velat oblivio, ita ut hominem se nec sciat esse, nec sentiat. Comessationes vero sunt inhonesta et luxuriosa [Col. 1191C] convivia. Haec omnia dicit Apostolus opera carnis esse. Et fornicationes quidem, immunditiae, impudicitiae, luxuriae, ebrietates, ac comessationes ad voluptatem carnis pertinent. Servitus autem idolorum, veneficia, inimicitiae et caetera quae sequuntur, animi potius quam carnis vita sunt, quandoquidem fieri potest, ut propter idololatriam vel haeresim a voluptatibus carnis temperetur. Et tamen etiam tunc homo quamvis carnis libidines cohibere videatur, secundum carnem vivere hac apostolica auctoritate convincitur; et eo quod abstinet a voluptatibus carnis, damnabilia opera carnis demonstratur. Haec enim omnia et his similia doctor gentium opera carnis appellat, quia eo locutionis modo quo totum significatur a parte, ipsum hominem [Col. 1191D] vult nomine carnis intelligi. Qui enim non secundum spiritum, id est secundum Deum vivit, sed secundum carnem, id est secundum hominem, scilicet secundum seipsum, merito vocatur caro. Haec, inquit, et his similia sunt opera carnis, quae nunc per epistolam absens praedico ac praenuntio vobis, sicut et dum praesens essem, praedixi mortifera esse. Praedico et praemonstro nunc vobis, dum licet cavere, dum licet poenitere, ante judicium, ante damnationem, quae sunt factura illa opera, id est ablatura illa regnum coelorum, quia etiam quodlibet eorum tollet illud regnum, quoniam qui talia agunt opera, regnum Dei non consequentur. Non qui adversus talia confligunt, sed qui talia agunt. Aliud [Col. 1192A] enim est prava opera facere; aliud, adversus ea confligere. Et hactenus quidem partim descripta sunt inutilia et exsecranda carnis opera, post haec autem exponuntur et utilia ac sacra spiritus opera, cum dicitur:
«Fructus autem spiritus est charitas, gaudium, pax, patientia, longanimitas, bonitas, benignitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas. Adversus hujusmodi non est lex.»
Opera carnis qualia sunt, dictum est. Sed opera sancti Spiritus habitantis in homine, sunt ista quae subduntur, quae magis sunt appellanda fructus, quoniam ex bona arbore sicut optimi fructus prodeunt, ut refectionem perpetuae saturitatis praebeant electis, ideoque propter seipsa sunt appetenda. [Col. 1192B] Fructus enim a fruendo dicitur, et frui proprie non dicimur, nisi rebus illis in quibus finem laetitiae nostrae ponimus, in aeternis scilicet bonis, quae in Deo possidere quandoque paramus; his ergo fructibus prima est charitas, qua diligitur Dominus et proximus, quia major est omnibus caeteris virtutibus, et ex ejus radice vigent omnes aliae. Nam ex ista oritur gaudium, id est elatio non superba sed benigna mentis de bono exsultantis. Qui enim diligit Dominum, gaudet in Deo pura conscientia; et qui diligit proximum, gaudet de bono ejus. Pacem quoque servat erga Deum, qui diligit eum, quia in quantum potest cavet eum offendere et studet ei placere. Sed et cum proximo pacem custodit, non inquietans eum, si eum diligit. Non tamen violat [Col. 1192C] pacem, si eum errantem pio studio increpat, vel etiam, si ita oportet, verberat. Quia vero multa sunt in conversatione humana, quae pacem turbare possunt, necessario subjungitur patientia, per quam injuriae et adversitates aequo animo sustineantur, ut fraterna pax queat observari. Patientia enim est, mala aequanimiter tolerare, et contra eum quoque qui mala irrogat, nullo dolore morderi. Et quia non ad horam, sed quandiu voluerit Dominus servanda est haec patientia, subnectitur et longanimitas, per quam omnia perseveranter usque in finem sustineantur. Longanimitas enim est longitudo animi patienter adversa tolerantis et aeterna praemia diu exspectantis. Ne quis vero inter eos quos longo tempore [Col. 1192D] patitur, non amare versetur, sequitur bonitas, quae est dulcedo animi et affectio pia, ut non rancorem animi, sed dulcedinem erga eos qui nos tribulant, habeamus, per quam eis et bona quae possumus, impendamus. Ne enim sit inanis haec bonitas, subjungitur alia virtus sibi cognata et consimilis, id est benignitas, quae et ipsa est bona affectio animi, gratis sua tribuentis et hilariter propter Deum quidquid potest largientis. Et quia sunt nonnulli, qui dum bona proximis impendunt, aspere loquuntur eis et austeritatem ostendunt, congrue subnectitur mansuetudo, ut qui benigne tribuit, non intractabilis sit vel asper, sed mansuetus et levis, id est mitis et affabilis et familiaris. Mansuetus enim, quasi manu assuetus dicitur. Fides vero est, qua [Col. 1193A] veraciter credimus id quod non possumus videre. Cujus nomen inde appellatur, quod omnino fiat quod dictum est aut promissum. Fides enim vocatur ab eo quod fit illud quod inter utrosque placitum est, id est inter Deum et hominem, quando et homo facit opere quod dixit ore, et Dominus reddit quod promisit. Et ideo fides sine operibus non est vera fides, quia non facit quod dicit. Propter quod et inter duos homines servatur fides quando illud quod dixerunt et statuerunt invicem, custodiunt veraciter et faciunt. Modestia autem est, quando modus stat, id est tenetur et servatur in dictis et in factis. Continentia vero, ubi ab illicitis actibus carnis temperatur; castitas autem, cum jam caro sedata fuerit. Continentia enim in luctamine est, castitas autem in [Col. 1193B] pace. Non enim castitas, sed continentia dicitur, ubi adhuc ei resistit adversitas voluptatis. Consummatio enim verae castitatis est, quae non impugnat carnalis concupiscentiae motum, sed toto horrore detestatur, ac jugem et inviolabilem sui retinet puritatem, nec potest aliud esse quam sanctitas. Hi sunt itaque fructus spiritus, quos contra carnis opera commendare volens Apostolus, a capite, ut praemissum est, coepit, dicens: Fructus autem spiritus est charitas. Ac deinde caetera tanquam ex isto capite exorta et religata contexuit, quae sunt gaudium, pax, etc. Omnia enim haec ex fonte charitatis manant. Quis enim bene gaudet, nisi qui bonum diligit unde gaudet? Quis pacem veram habere potest, nisi cum illo quem veraciter diligit? Quis vere [Col. 1193C] patiens, nisi dilectionem habuerit? Quis longanimis in bono perseveranter manendo, nisi ferveat diligendo? Quis est bonus, nisi diligendo efficiatur? Quis est benignus, nisi diligat cui opitulatur? Quis utiliter mansuetus, nisi cujus dilectio moderetur? Quis salubriter fidelis, nisi ea fide quae per dilectionem operatur? Quis bene modestus, nisi cui dilectio modum ponit in omnibus? Quis ab eo continet unde turbatur, nisi diligat unde honestatur? Quis sanctimoniam castitatis assequitur, nisi in cujus mente charitas dominatur? Charitas ergo non potest haberi sine caeteris bonis, et caetera bona sine charitate nequeunt prodesse. Adversus hujusmodi spiritales fructus, quos necesse est sequi gratiae spiritum, [Col. 1193D] non est lex, quia in nullo contradicit eis, sed favet in omnibus. Sed adversus praeostensa carnis opera lex posita est.
«Qui autem sunt Christi, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis.»
Ostensa utraque acie, vitiorum scilicet atque virtutum, ostendit qui sunt qui pugnant contra vitia. Non enim omnes vitiis reluctantur, sed soli illi tantum, qui sunt ex parte Christi, qui sunt possessio Christi, qui sunt membra Christi, illi sequentes vestigia passionis ejus, crucifixerunt, id est cruciaverunt carnem suam, configendo, cum vitiis et cum concupiscentiis. Vitia secundum operationem intelligamus, concupiscentias secundum consensum. Quia servi Christi laborant, ut neque opera vitiorum faciant, [Col. 1194A] neque concupiscentiis carnalibus vel in corde consentiant. Et reprimendo carnis voluptates, crucem sibi ipsis faciunt, ac praeceptis justitiae quasi quibusdam clavis se configunt, ut pravam actionem, et perversam voluntatem in seipsis refrenent. Potest et de his qui intentione remunerationis supernae carnem jejuniis affligunt, haec sententia specialiter intelligi. Cum vitiis quippe et cum concupiscentiis carnem crucifigimus, si sic gulam restringimus, ut jam de mundi gloria nihil quaeramus. Nam qui corpus macerat, sed nonoribus anhelat, crucem carni intulit, sed mundo per concupiscentiam pejus vivit.
«Si spiritu vivimus, spiritu et ambulemus. Non efficiamur inanis gloriae cupidi, invicem provocantes, invicem invidentes.»
[Col. 1194B] Quia communiter dixerat eos qui sunt Christi, crucifixisse carnem suam cum vitiis et cum concupiscentiis, retorquet sermonem ad eos quibus scribebat, et se eis connumerat, quasi dicens: Non dico vobis quod ipse non velim. Qui sunt Christi, ita agunt ut dixi; et nos, quia Christi sumus, spiritu ambulemus, quia spiritu ad hanc vitam venimus. Quicunque enim vitiis carne mortificati sumus, jam virtutibus spiritu vivimus. Si spiritu vivimus, id est si per Spiritum Dei spiritaliter vivimus, spiritu etiam duce ambulemus, id est non remaneamus pigri in eo ad quod pervenimus, sed semper ad meliora promoveamur, quia nemo tam sanctus est in hac vita, qui non possit adhuc quotidie proficere. Quia vero nonnulli postquam in virtutibus excreverint, [Col. 1194C] incipiunt velle laudari velut sanctiores, apte subjungitur: Non efficiamur inanis gloriae cupidi, id est si spiritaliter vivimus et spiritaliter de virtute in virtutem proficiendo ambulamus, non inde vanam gloriam transitoriae laudis cupiamus, ne simus fatuis virginibus similes, quae foris lucentes ostenderunt lampadas, et intus oleum in vasis suis recondere neglexerunt; ideoque veniente sponso, lampades eorum defecerunt (Matth. XXV) . Ob hoc etiam caveamus cupiditatem inanis gloriae, quia inde efficeremur invicem alii alios provocantes ad contentionem et iram vel ad deteriora, et invicem alii aliis invidentes meliora. Sicque per appetitum vanae gloriae fieret in nobis tanta subversio, ut qui putabamur [Col. 1194D] caeteris meliores, nunc efficeremur aliis pejores.
«Fratres, etsi praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos qui spirituales estis, instruite hujuscemodi in spiritu lenitatis, considerans teipsum, ne et tu tenteris.»
Hactenus toti Ecclesiae locutus est Apostolus, improbando legem et commendando gratiam, et praelatos nunc alloquitur. Spiritaliter quidem, ut docui, vivendum est omnibus. Et tamen, o fratres mei, qui caeterorum curam sumpsistis, etiam si aliquis homo, id est infirmus ac fragilis ex ipsa humana fragilitate praeoccupatus fuerit, id est subito lapsus in aliquo delicto, tractandus est humane. Delictum [Col. 1195A] est desertio boni. Quid enim sonat aliud delictum, nisi derelictum? Et qui delinquit, quid derelinquit nisi bonum? Graeci etiam duo nomina huic pesti imposuerunt. Nam delictum apud eos et πλημμέλεια dicitur, et παράπτωμα. Et πλημμέλεια simile nomen est negligentiae, quoniam Graece negligentia ἀμὲλεια dicitur, quia curae non est quod negligitur. Hoc autem loco, παράπτωμα est in Graeco. In paraptomate vero, tanquam decidere intelligitur qui delinquit. Unde cadaver quod Latini a cadendo dixerunt, Graece πτῶμα dicitur. Qui ergo peccando malum facit, prius delinquendo a bono cadit. Delictum quippe est, declinare a bono; peccatum vero est, facere malum. Potest etiam illud esse delictum, quod ab ignorante fit; illud autem peccatum, quod a sciente. [Col. 1195B] Indifferenter tamen plerumque dicuntur. Praeoccupatio autem est, in qua delinquitur, dum quid faciendum sit aut ad horam non videtur, aut et quia viderit, vincitur, ut scilicet fiat peccatum, cum vel latet veritas, vel compellit infirmitas. Et cum non malitia, sed sola infirmitate vel ignorantia delinquitur, pro peccato necesse est, ut magno moderamine ipsa delicti correctio temperetur. Hoc est itaque quod nunc praecipitur: Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos praepositi qui spirituales estis, id est spiritaliter vivitis, non despiciatis, sed neque exasperetis hujusmodi hominem non per singula vitia quotidiano usu defluentem, aut sponte mala facientem, sed subito per imprudentiam vel infirmitatem in aliquo lapsum. Non exasperetis eum, [Col. 1195C] sed instruite hujuscemodi rationabiliter ad poenitentiam ut fratrem, in spiritu non nimii fervoris, sed lenitatis et mansuetudinis. Corripe, inquam, eum dulciter, mone ut surgat, tu qui ei praelatus es, considerans teipsum, id est propriam fragilitatem tuam, ne forte et ipse tu ex ea tenteris. Videlicet cum displicet ex aliena infirmitate quod conspicis, pensa quod es, ut increpationis zelo se spiritus temperet, dum sibi quoque quod increpat, timet. Cuncti quippe quousque in hac mortali carne subsistimus, corruptionis nostrae infirmitatibus subjacemus. Ex se ergo debet quisque colligere, qualiter alienae imbecillitati oporteat misereri, ne contra infirmitatem proximi, si ad increpationis vocem ferventius rapitur, oblitus sui esse videatur. Post [Col. 1195D] haec ad generalem instructionem redit Apostolus, dicens:
«Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi. Nam, si quis existimat se aliquid esse, cum nihil sit, ipse se seducit. Opus autem suum probet unusquisque, et sic in semetipso tantum gloriam habebit, et non in altero. Unusquisque enim onus suum portabit (I Cor. III) .
Vos praelati, sicut dictum est, instruite leniter subditum, si deliquerit. Et vos subditi portate alter onera alterius. Verbi gratia: iram fratris tunc portabis, cum adversus eum iratum non irasceris, ut rursum eo tempore quo te ira praeoccupaverit, ille te lenitate et tranquillitate supportet. Ita diversis temporibus eadem [Col. 1196A] infirmitas potest invicem ab utroque portari. Diversum autem infirmitatis genus uno simul tempore portari potest ab ambobus, veluti si quis in se loquacitatem vicerit, et pertinaciam nondum vicerit; alius vero adhuc loquax, sed jam pertinax non sit: debet ille hujus loquacitatem, et iste illius pertinaciam, donec illud in illo et hoc in isto sanetur, charitate portare. Similiter de caeteris infirmitatibus agendum. Et hoc est quod dicitur: Alter alterius onera portate, id est invicem infirmitatum vestrarum pondera sufferte, et sic adimplebitis legem Christi, id est charitatem, de qua ipse dixit: «Haec mando vobis ut diligatis invicem (Joan. XV) . Hujus enim dilectionis officium est, invicem onera vestra portare. Et justum est, ut alter compatiatur alteri, et propter onus infirmitatis [Col. 1196B] ejus. Nam, si quis se supra caeteros extulerit, despiciens illos propter varias morum infirmitates, neque dignans onera illorum compatiendo portare, sed se quasi solum justum apud se magnificans, ipse sibi est inimicus. Si quis in corde suo existimat se aliquid magnum esse comparatione alterius peccantis, cum tamen sit nihil ex se, ipse seducit a veritate se ipsum, dum illud credit quod non potest esse. Qui enim sanctitatem sibi arrogat, nihil dicitur, quoniam comparatione spiritalis hominis, qui scit gratia Dei esse se quod est, quisquis vana praesumit, nihil est. Electus enim quisque non attendit bona quae jam percepit, sed quae necdum percipere valuit; ideoque magis humiliatur considerans inopiam suam, sicque caetera bona meretur accipere. Reprobus vero non [Col. 1196C] attendit ea quae non habet ut humilietur, sed ea quae habet considerans, extollitur. Et se alicujus momenti esse judicans, nihil fit, amittendo quae bona perceperat, quoniam conscientia sua quae suggerit cogitationem superbiae, ut magnum aliquid in virtutibus se esse putet, seducit cum, id est seorsum a via humilitatis ducit, et a charitate proximi quem jacentem despicit. Nihil esse dicitur talis homo, quia omnis creatura, quae non adhaeret ei qui semper habet esse, nihil est. Vel qui laudantibus aliis credens, aestimat hoc esse verum quod ab illis de illo dicitur, cum falsum sit, et ideo se magnum ac sanctum putat, non adulatores seducunt eum, sed ipse seipsum, dum plus aliis credit quam suae conscientiae. Non debet quis inaniter de se magna sentire, [Col. 1196D] nec adulatoribus credere; sed potius probet et examinet unusquisque opus suum, non peccatum alterius, ut pharisaeus qui non re, sed fallaciter justus erat (Luc. XVIII) . Et, cum sic opus suum probaverit esse veraciter bonum, tunc gloriam habebit in semetipso tantum, id est in conscientia sua et non in altero, id est in ore alterius. Gloriam intus habere, et non ex aliena laude pendere, hoc est oleum in vasculo servare cum virginibus illis prudentibus (Matth. XXV) . Sed quam gloriam habet intra se justus, nisi eum cui dicitur: «Gloria mea et exaltans caput meum?» (Psal. III.) Ut, quod saepe dicendum est: «Qui gloriatur, in Domino glorietur (I Cor. I; II Cor. X; Jer. IX) ,» non aestimet quisquam se stantem aliquid [Col. 1197A] esse in comparatione cadentis, sed opus suum probet, et circumspiciat ac diligenter inspiciat unusquisque non lapsum alterius; et sic, id est probando suum opus non alterius, habebit gloriam in seipso, id est in sua actione bona, et non in altero, id est in casu alterius. Hoc est, non extra se quaeret gloriam, ut aliis jacentibus se praeferat; sed remanens in consideratione suimet solius, cum se bene agere probaverit, gloriabitur puro corde in Deo, a quo ut bonum operaretur, accepit. Ideo enim debet nunc unusquisque proprium opus examinare, et non alterius, quia unusquisque in judicio Dei onus suum portabit, id est gravabitur propria sarcina peccatorum suorum. Non est sibi contrarius Apostolus qui supra jussit ut invicem onera nostra portemus, et [Col. 1197B] nunc dicit quia unusquisque onus suum portabit. Alia enim sunt onera participandae infirmitatis, alia reddendae rationis Deo de actibus nostris. Illa cum fratribus sustentanda communicantur, haec propria ab unoquoque portatur. Non enim cum alio portat haec alter, nec projicit in alterum; sed solus cogitur unusquisque sustinere proprium, ut juxta quod magis aut minus peccavit, gravetur in judicio.
«Communicet autem is qui catechizatur verbo, ei qui se catechizat, in omnibus bonis. Nolite errare. Deus non irridetur. Quae enim seminaverit homo, haec et metet. Quoniam qui seminat in carne sua, de carne et metet corruptionem. Qui autem seminat in spiritu, et de spiritu metet vitam aeternam.»
[Col. 1197C] Ea quae dixi, invicem vel apud se unusquisque custodite; sed erga doctores vestros, ut nunc moneo, largi estote. Scilicet is qui catechizatur, id est instruitur verbo sacrae doctrinae ab aliquo, communicet in omnibus bonis suis corporalibus ei qui se instruit, id est omnia terrena bona quae habet, faciat sibi et doctori suo esse communia, ministrans ei ex bonis propriis cibum et indumentum et quaeque necessaria sicut cibi. Et in hoc nolite errare excusando vos avare, et dicendo: parum vel nihil dare possum magistro meo; quia Deus, qui videt quid aut quantum dare possitis, non irridetur, ut aliquis injustus vel fallax ridendo transeat judicium ejus, sed unusquisque recipit ab eo quod meruit. Nam ea quae nunc [Col. 1197D] seminaverit homo, id est opera quae sibi velut semen reposuerit, vel bona, vel mala, sive multa, sive pauca sint, haec eadem, id est fructum eorum metet in Dei judicio. Opera enim vitae praesentis, semen sunt futurae messis. Vel ita: Is qui instruitur verbo doctoris, communicet ei qui se instruit, id est communicatorem et participem ejus se faciat in omnibus bonis, recipiendo doctrinam ejus, et imitando virtutes ac bonos mores ejus. Communicat enim discipulus magistro in omnibus bonis ejus, quando omnium, quae ille bene agit et loquitur, particeps et imitator efficitur. Et in hac communione nolite errare, faciendo eam simulatorie, sed puritatem cordis in hac exhibete; quia Deus non irridetur, id est non fallitur sicut homo, ut ignorare possit aliquid, sed videt [Col. 1198A] intima cordis. Vel etiam sic: Is qui instruitur, etsi in solo verbo, non exemplo praedicatoris, communicet ei non in malis, si ea facit, sed in omnibus bonis quae ille dicit, id est participem se exhibeat, recipiendo verbum ejus et in omnibus implendo. Et nolite errare imitando pravos mores ejus, si ipse male vivit et bene loquitur, quia Deus non irridetur, id est Dei judicium nullus potest irridere, seu magister, seu discipulus, sed ibi recipit unusquisque prout gessit. Quae enim seminaverit, id est operatus fuerit homo, haec et metet, id est horum mercedem recipiet judicante Deo. Et vere quae seminaverit metet, sive bona sive mala: Quoniam ille qui modo seminat in carne sua, id est opera carnis agit in carne, de carne metet etiam corruptionem, ut tormentis [Col. 1198B] incessanter corrumpatur, id est conteratur, et jugem habeat in se fetorem. Sed econtrario ille qui seminat in spiritu, id est spiritalia operatur in Spiritu sancto, de ipso spiritu metet, id est quasi messem capiet in futuro vitam aeternam, quae est contraria praedictae corruptioni. Potest forsitan et hominis spiritus intelligi, in quo seminatur, et ex quo vita metetur, juxta illud Salomonis: «Omni custodia serva cor tuum, quia ex ipso vita procedit (Prov. IV) .» Nam quod Salomon ait ex corde vitam procedere, hoc videtur esse, quod ait Apostolus ex spiritu vitam fore metendam. Qualis enim radix est cordis, talis in conspectu interni arbitrii est omnis fructus actionis. Sed quisquis in futuro saeculo messem vitae sine fine cupit colligere, debet in isto semper quandiu [Col. 1198C] vivit opera bona seminare. Unde subjungitur:
«Bonum autem facientes, non deficiamus, tempore enim suo metemus, non deficientes (II Thes. III) . Ergo, dum tempus habemus, operemur bonum ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei.»
Quae seminaverit homo, haec et metet. Ideo nos malum nullum debemus seminare, id est facere, sed bonum. Et bonum facientes, id est bonum seminantes, nunquam cessemus quandiu tempus est sationis, ne deficiamus aliquo labore fatigati, quia et erit tempus messionis ac quietis. Tempore enim suo, id est huic rei praefinito metemus, id est mercedem operum nostrorum colligemus, non deficientes, id est incessanter et sine fine, quia, sicut non deficimus [Col. 1198D] seminando, sic non deficiemus metendo. Et quia tunc non deficiemus metendo fructum boni operis, id est seminis nostri, ergo, dum tempus seminandi et operandi habemus, quod ignoramus quandiu habituri sumus, operemur nunc assidue bonum, sicut eleemosynas et caetera beneficia, ad omnes quoscunque poterimus, sed maxime ad domesticos fidei, id est ad justos, quia «justus ex fide vivit (Habac. II; Rom. I) .» Domesticus enim fidei est, qui eadem tibi religione conjungitur, quem a consortio fraternitatis peccata non separant. Domesticus quippe quasi in domo stans dicitur. Justis ergo et sanctis praecipue debemus impendere beneficia. Non tamen aliis hominibus etiam peccatoribus misericordiae claudenda sunt viscera, nec si etiam adversus nos hostilem [Col. 1199A] animum gerant, ipso Domino monente. «Diligite inimicos vestros, benefacite his qui vos oderunt (Matth. V; Luc. VI) .»
«Videte qualibus litteris scripsi vobis mea manu.»
Hactenus per epistolam vos revocavi et instruxi. Quam ut sciatis a me missam, videte qualibus eam litteris, id est quam bene formatis scripsi vobis non notarii manu sed mea. Ne suspicarentur hanc epistolam non ab Apostolo, sed ab alio aliquo fallaciter sub ejus nomine sibi missam, et dubitarent obedire monitis ejus, ideo nunc certum dat illis signum cognoscendi eam. Ac si dicat: epistolam istam scripsi ego propria manu. Et hoc recognoscite per formas et qualitates ipsarum litterarum, per quas manum [Col. 1199B] meam poteritis recognoscere. Multum etiam per hoc invitat eos ad audiendum se, quod tantam sibi curam de illis indicat fuisse, ut propria manu scriberet illis. Vel dum dicit, videte qualibus litteris scripsi vobis, monet eos ut considerent et intelligant quam profunda sacramenta, et quam rationabilia vel utilia monita contineantur in litteris hujus epistolae. Litterarum enim nomine frequenter epistola solet appellari: Videte, inquit, qualibus litteris, id est quali epistola, quam spiritali, quam vera, quam rationabili, scripsi vobis correptionem manu propria.
«Quicunque enim volunt placere in carne, hi cogunt vos circumcidi, tantum, ut crucis Christi persecutionem non patiantur. Neque enim qui [Col. 1199C] circumciduntur, legem custodiunt; sed volunt vos circumcidi, ut in carne vestra glorientur.»
Opus fuit ut scriberem vobis, quia pseudopraedicatores instant ut circumcidamini. Quicunque enim talium magistrorum volunt Judaeis infidelibus placere in carne, id est in carnali observatione, hi cogunt improbitate, non ducunt ratione vos circumcidi, non ut legem impleatis, sed tantummodo ut ipsi non patiantur persecutionem crucis Christi, id est quae nobis infertur propter praedicationem crucis Christi. Praeceptum fuerat a Romanis principibus, ut Judaeis sine perturbatione vel impedimento liceret observare suos ritus et legem, ubicunque essent, et si quis gentilium vellet illis consentire, circumcisionem, et [Col. 1199D] legem, atque ritus ipsorum posset assumere, et cum illis viveret in securitate. Sed Christianos Judaei apud principes gentium accusabant, quia legem ac circumcisionem et carnales observantias illorum destruere videbant. Et quia neque gentilem ritum, neque Judaicam legem tenebant, occasionem accusandi illos sumebant. Quod huic Apostolo invidia concitati fere in singulis civitatibus gentilium faciebant. Sed pseudoapostoli ut absque persecutione Christum et crucem praedicarent, circumcisionem quoque et legis observantiam pariter docebant. Christum enim praedicabant, ut quaestum a fidelibus haberent; legem autem, ut Judaeis placerent. Et hoc est quod dicitur, quia quicunque volunt placere in carne, hi praedicando carnaliter legem, cogunt vos [Col. 1200A] circumcidi, propter hoc tantum, ut non patiantur persecutionem pro cruce Christi. Et vere tantum idcirco ut non patiantur adversa, circumcidi vos cogunt, non enim pro lege implenda id faciunt. Neque enim illi qui circumciduntur, custodiunt legem, sed magis praevaricantur, quia nec carnaliter, a circumcisis, sed spiritaliter a baptizatis potest custodiri. Non ut vos legem custodiatis, volunt vos circumcidi, sed potius ut in carne vestra, id est in dolore carnis vestrae circumcisae glorientur apud Judaeos, quatenus placeant eis, ne forte accusent eos apud gentium principes de nova praedicatione, et aliquid adversitatis pati faciant.
«Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus [Col. 1200B] est, et ego mundo.»
Illi gloriantur in circumcisa carne, et timent crucem praedicare; sed mihi absit gloriari in potentia Christi, vel in majestate seu potestate, sed in cruce, de qua sapientes mundi erubescent, et in qua erat omne opprobrium quod Christiani patiebantur, ac persecutio quam sustinebant! Et ideo in cruce gloriabatur, de qua illi ab impiis insultabantur, quia sciebat in morte Christi vitam nostram consistere, in ejus humilitate nostram sublimationem, in ejus infirmitate nostram fortitudinem. Nam in fronte credentium ubi sedes est verecundiae, idcirco crux figitur, ut de nomine ejus non erubescant. Signum Veteris Testamenti, circumcisio est in latenti carne. Signum Novi Testamenti, [Col. 1200C] crux est in libera fronte. Ibi enim est occultatio, hic revelatio. Illud est sub velamine, hoc in facie. Cum quis inde transierit ad Christum, auferetur ei velamen, ut qui habebat in occulto circumcisionem, in fronte portet crucem. Et pseudo quidem apostoli tanquam in tenebris et in umbra remanentes gloriabantur in circumcisione, id est in veteri et operto signo. Paulus autem egressus ad lucem, transtulerat signum ad frontem, et gloriabatur in cruce, id est in signo novitatis, utpote innovatus. Non glorior, inquit, nisi in sola cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus est crucifixus, ut nec minis nec blandimentis, possit in me manus extendere, id est animam meam attingere, [Col. 1200D] ut me revocet a fidei puritate; et ego quoque per Christum mundo sum crucifixus, id est mortificatus, ut nullatenus eum possim appetere. Si enim mihi mundus crucifixus est, scio quia mortuus est. Non diligo eum, scio quia praeterit. Non concupisco eum, scio quia corruptela consumetur. Eumque quasi fetidum vito, quasi lutum caveo, quasi nociturum relinquo. Ego quoque velut mortuus et fetens ab eo contemnor. Mihi mundus crucifixus est, ut me non teneat; et ego mundo, ut eum non teneam, quia nec mundus in me suum aliquid cognoscit, nec ego in mundo aliquid cupio. Plerumque enim contingit, ut jam homo mundum mente non teneat, sed tamen mundus eum occupationibus astringat. Et ipse quidem mundo jam mortuus est, [Col. 1201A] sed ipsi mundus adhuc mortuus non est. Quasi enim vivus adhuc mundus eum conspicit, dum aliis intentum, suis actibus alio rapere contendit. Sed Apostolus cum et ipse saeculum perfecte despiceret, et talem se factum videret, qui jam ab hoc saeculo concupisci omnino non posset, ruptis hujus vitae vinculis, liber dicebat: Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo. Mundus quippe ei crucifixus erat, quia hunc corde suo jam mortuum non amabat. Sed et seipsum mundo crucifixerat, quia talem se exhibere studuerat, ut ab eo quasi mortuus concupisci non posset. Quia ergo nec mundi gloriam quaerebat, nec a mundi gloria ipse quaerebatur, et se mundo et mundum sibi crucifixum esse gloriatur. Nos quoque, in quantum Dei sapientiam, per quam [Col. 1201B] facta sunt omnia, spiritaliter intelligimus, in tantum carnalibus affectibus morimur, ut mortuum nobis hunc mundum deputantes, nos ipsi huic mundo moriamur et dicamus: Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo. Nemo enim faciem, id est manifestationem ipsius divinae sapientiae potest videre et vivere (Exod. XXXIII) . Ipsa enim species quae rapit omnem animam rationalem desiderio sui, tanto ardentiorem, quanto mundiorem; et tanto mundiorem, quanto ad spiritalia resurgentem; tanto autem ad spiritalia resurgentem, quanto a carnalibus morientem.
«In Christo enim Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed nova creatura.»
Idcirco glorior in cruce tantum, et non in circumcisione, [Col. 1201C] quia in Christo Jesu, id est in Christiana religione, neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium prodest quidquam, sed nova creatura, id est innovatio morum. Non enim magni est meriti, si quid foris erga nos agatur; sed magno opere pensandum est quid agatur in mente. Nam praesentem mundum despicere, transitoria non amare, mentem medullitus in humilitate Deo et proximo sternere, contra illatas contumelias patientiam servare, et custodita patientia dolorem malitiae a corde repellere, egenis propria tribuere, aliena non ambire, amicum in Deo diligere, propter Deum et eos, qui inimici sunt amare, de afflictione proximi lugere, de morte inimici non exsultare, haec nova est creatura.
[Col. 1201D] «Et quicunque hanc regulam secuti fuerint, pax super illos et misericordia, et super Israel Dei.»
Ego vos docui quid agendum sit. Et quicunque ex vobis gentilibus hanc regulam, id est rectitudinem doctrinae meae et gloriandi in cruce, secuti fuerint, [Col. 1202A] ut secundum ea quae in hac epistola docui, dirigant suam fidem et opera, pax, id est reconciliatio ad Deum, sit super illos et misericordia, id est propitiatio peccati quod egerunt recedentes a fide, et super Israel Dei, id est super illos Judaeos, qui per fidem et opera sunt possessio Dei.
«De caetero nemo mihi molestus sit, ego enim stigmata Domini Jesu in corpore meo porto. Gratia Domini nostri Jesu Christi cum spiritu vestro, fratres. Amen.»
His rationibus et argumentis ostendi vobis, non esse justificationem vel salutem in vetustate legis. Et de caetero disputationum genere, quo adhuc possem probare, nemo vestrum sit molestus mihi, ut amplius me fatigare velit, quaerens ut aliis profundioribus [Col. 1202B] rationibus hoc idem sibi adhuc probem, cum jam sufficienter probatum sit et ostensum. Vel de caetero vitae spatio nemo vestrum sit mihi molestus, sed amodo fidem et opera sic servate, ut non mihi molestiam ultra faciatis, quoniam satis gravor aliis molestiis; ego enim porto in corpore meo stigmata Domini Jesu, id est ego, quasi servus ex fuga retractus, et per serviles notas cauteriatus, in toto corpore meo cicatrices vulnerum, quae pro Christo passus sum, porto, et variis injuriis affligor. Stigmata enim proprie vocantur serviles notae, quibus inurebantur servi, vel fugae, vel alterius culpae convicti. Vel ita: Nemo vestrum sit mihi molestus ut aliquid amplius quaerat, quia verbis meis indubitanter credendum est. Ego enim porto stigmata Domini [Col. 1202C] Jesu in corpore meo, id est ego sum de familia Christi, ego sum annumeratus in militia Regis aeterni, quod multiplices plagae in corpore meo per cicatrices ostensae designant. Et ideo nullus verba mea leviter accipiat, sed auctoritati dictorum meorum in omnibus acquiescat. Stigmata enim vocabantur signa quaedam quae in manibus militum fiebant, per quae recognoscebantur esse de militia Romani imperatoris. Sic et Paulus non una tantum corporis, sed multis et variis partibus gerebat notas et signa plagarum pro Christo perpessarum, per quas miles fortissimus summi Regis esse declarabatur. Qui in fine ponit: Gratia Domini nostri Jesu Christi, id est quam Dominus dedit, sit cum spiritu vestro, fratres, id est cum rationali sensu vestro, [Col. 1202D] ut omnes cogitationes et actiones bene disponat auxilio gratiae, et non per se quaerat justificari ex lege. Ad confirmationem solidae veritatis omnium quae dicta sunt, subjungitur. Amen, quod interpretatur vere vel fideliter, sive fiat.
Ephesus metropolis civitas est Asiae, in qua Paulus [Col. 1202D] triennio moratus est praedicans Evangelium, ita ut omnes, qui habitabant in Asia, audirent verbum [Col. 1203A] Domini, Judaei et gentiles. Ipse enim primus Ecclesiam ibi fundavit, et Ephesios in fide ac moribus nobiliter instruxit, atque thesauro divinae scientiae mirabiliter ditavit, sed sancto sibi revelante Spiritu, praevidit surrecturos postea quosdam pseudopraedicatores in ipsorum Ecclesia, et promulgaturos impia dogmata, ex quibus fuerunt Ebion et Cerinthus, quos Joannes antichristos appellat (I Joan. II; II Joan. I) . Unde eis novissime dixit: «Vos scitis quomodo vobis nihil subtraxerim utilium, quo minus annuntiarem vobis et docerem publice et per domos (Act. XX) .» Et item: «Quapropter contestor vos hodierna die, quia mundus sum a sanguine omnium. Non enim subterfugi quo minus annuntiarem omne consilium Dei vobis. [Col. 1203B] Ego scio quoniam intrabunt, post discessionem meam, lupi rapaces in vos, non parcentes gregi, et ex vobisipsis exsurgent viri loquentes perversa, ut abducant discipulos post se. Propter quod vigilate, memoria retinentes quoniam per triennium die ac nocte non cessavi, cum lacrymis monens unumquemque vestrum (ibid.) .» Tanto itaque labore et studio, tantoque tempore et tam perfecte beatus Apostolus Ephesios docuit, et tales lupos in medio surrecturos praescivit, volentes scilicet legis caeremonias inducere, et eos tam liberos gratia, carnalibus observantiis serviliter subdere. Et alios quidem eorum Christum simpliciter esse Deum et non hominem affirmaturos, alios autem eum hominem et non Deum dogmatizaturos. Et ideo placuit sibi [Col. 1203C] quadam circumspectione Ephesios hac epistola praemunire, ne haeretici qualibet astutia suasionis ad eos possent introire, vel lupinis dentibus transjugulare. In qua quidem epistola intendit primo confirmare eos in fide, qua Christus a Catholicis creditur Deus omnipotens et homo verus, atque excellentiam gratiae Dei multipliciter commendare, ne libero arbitrio suo quid honorum, sed gratiae ascriberent omnia; dehinc eos non debere suscipere jugum legalis observantiae. Non enim aperte reprehendit eos de aliqua culpa, per quod ostenduntur bene servasse ejus praecepta, sed timendum erat ne laberentur. Et quia ipse sapientiam inter perfectos loqui consuevit (I Cor. II) , profundos valde [Col. 1203D] sensus et arcana mysteria saeculo antea prorsus ignota pandit eis a Roma de carcere in hac epistola. Quae post illam ad Galatas recte locata est, quia ibi Galatae revocantur ad fidem, hic Ephesii confirmantur in fide. Ibi carnales observantiae ab illis qui eas suscipere coeperant, removentur; hic ne suscipi debeant, praedamnantur. Quia vero nullus adeo perfectus est, ut adhuc crescere non possit, hortatur ad meliora proficere, et ne cedant pro tribulationibus ejus, sed maneant in charitate radicati et fundati, ac de morum instructione nobiliter agit. Et ne perfectio erigat illos in tumorem, ostendit etiam de quo statu ad quam dignitatem vocati sunt.
«Paulus Apostolus Jesu Christi per voluntatem Dei, omnibus sanctis qui sunt Ephesi, et fidelibus in Christo Jesu: Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo.»
Paulus scribit, cujus scripta sunt authentica, quia est Apostolus Jesu Christi, id est legatus Salvatoris ac Regis fidelium. Et est apostolus non per meritum suum, vel per humanam electionem, sed per Dei voluntatem, quoniam sola Dei Patris voluntas fecit hunc Christi apostolum. Dum dicit se apostolum Christi, id est missum a Christo per voluntatem Dei, commendat se in apostolatus auctoritate, ut per hoc suae monitioni magis obediant, et ut insinuet omnes qui ab ejus doctrina voluerint dissentire, [Col. 1204B] imperio Christi contraire, et Patris voluntati resistere. Per voluntatem Dei, et non per Deum, posuit, ut insinuaret solo nutu voluntatis divinae constitutionem omnium rerum esse. «Nam omnia quaecunque voluit fecit (Psal. CXIII) .» Paulus tantae auctoritatis, scribit omnibus sanctis, id est in sancta religione perfectis, et fidelibus in Christo Jesu, id est minoribus qui jam fidem susceperunt, hoc est scribit omnibus, perfectis et imperfectis, qui sunt Ephesi, id est in illa urbe quae caput est Asiae Minoris. Quod si mysticum sensum requirimus, Ephesus interpretatur voluntas ejus, id est Dei. Quicunque ergo ita sancti sunt et fideles, ut maneant in voluntate Dei, non transgredientes voluntates ejus, ad eos nunc scribit Apostolus, ubicunque [Col. 1204C] sint corporaliter positi. Interpretatur etiam Ephesus consilium meum, ut dicat Paulus, quia scribo sanctis et fidelibus qui sunt in Epheso, id est in consilio meo, qui non recedunt a munimento consilii mei. Et sunt sancti atque fideles in Christo Jesu, quia nihil prodest sanctitas vel fidelitas nisi in Christo. Nonnulli enim philosophorum visi sunt sanctitatem habuisse, jejunando, caste vivendo, mundum contemnendo, sed non in Christo. Item nonnulli sunt fideles, sed non in Christo. Si quis reddat depositum, si quis commendata non abneget, fidelem se exhibet. Et iste fidelis est, sed non in Christo. Ad distinctionem ergo talium dicit Apostolus se scribere sanctis et fidelibus in Christo Jesu, qui [Col. 1204D] sanctitatem et fidem habent in Christo, id est in Christiana religione. Quos et salutat, dicens: Gratia et pax sit vobis. Gratia, qua vobis peccata remittantur, et virtutes conferantur; pax, qua Deo et sanctis angelis per bonam voluntatem et actionem semper concordetis. Et haec gratia et pax sit vobis a Deo Patre nostro, id est Creatore qui nos in filios adoptavit; et a Domino Jesu Christo, id est a Redemptore, qui nos ab hoste clementer eripuit, et suo dominio mancipavit. Qui est Jesus, qui interpretatur salvator, quia salvum facit populum suum a peccatis eorum (Matth. I) ; et Christus, qui est unctus, id est rex vel sacerdos (Hebr. VII) , regnans in nobis et interpellans pro nobis, quia reges et sacerdotes unctione consecrabantur (I Joan. II) .
[Col. 1205A] «Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spirituali, in coelestibus, in Christo, sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu ejus in charitate.»
Primo omnium benedixit Deum, considerans illum esse principium et fontem bonorum omnium. Ostenso enim quod Dominus Jesus sit aequalis Patri, dum gratia et pax aequaliter a Patre et Filio dari monstraretur, ostendit quod Deus benedicendus est a nobis propter beneficia gratuita, quae nobis tot et tanta contulit. Non enim debemus illi esse ingrati, ut ea quae ab illo accepimus, ascribamus nobis, sed agnoscentes a quo sint nobis [Col. 1205B] data, benedicere semper illum debemus, et gratias ipsi debitas persolvere. Et cum similiter a Filio nobis dentur haec eadem beneficia, patet quia et ipse pari benedictione est exaltandus cum Patre, ut omnes honorificent Filium sicut honorificant Patrem (Joan. V) . Sicque compotentialis et coaequalis Patri esse declaratur. Benedictus sit a nobis Deus, ut omnes illum benedicamus, et gratias ac laudes illi referamus pro beneficiis quae ab ipso percepimus, non aestimantes a nobisipsis habere nos aliquid boni. Benedicamus illum, quia est Deus, id est creator noster, et creatura debet creatorem suum benedicere, et Pater Domini nostri Jesu Christi, id est Pater illius qui nos a diaboli tyrannide [Col. 1205C] ereptos, dominio suo misericorditer subdidit, et salvavit nos a peccatis nostris, atque regnat in bonis actibus nostris. Dum dicit, benedictus sit Deus, aperte demonstrat quia et ipse est Deus. Ostendit, inquam, Filium Patris benedictione laudandum, quando dicit, benedictus sit Deus, id est creator omnium, quia et Filius est creator. «Quaecunque enim Pater facit haec et Filius similiter facit (ibid.) ,» et ita constat eum esse aequalem Patri, et compotentialem atque coaeternum. Sed et dum dicitur, benedictus sit Pater Christi, liquido demonstratur, quia et ipse Christus similiter a nobis sit benedicendus, quia qui non honorificat Filium, non honorificat Patrem qui misit illum (ibid.) . Non enim recte Patrem benedicere potest, qui Filium pariter [Col. 1205D] non benedicit, cum Pater non dicatur nisi respectu Filii. Unde patet Filium esse coaeternum Patri, et coaequalem, quia si Pater fuisset aliquando sine Filio, non esset Pater. Ac per hoc nec tantae dignitatis tunc esset, quantae nunc est: sicque coepisset crescere, quod nefas est vel suspicari. Nunquam ergo fuit ante Filium, sed sine initio Filius est aeternaliter genitus. Vel in eo quod dictum est: Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, ostenditur Christus homo simul et Deus esse. Homo enim est, cujus est Deus ille qui benedicitur: et Deus est, cujus est Pater idem ipse quem benedicimus. Deus enim Christi est secundum humanitatem ejus, et pater Christi secundum divinitatem ejus. Qui merito benedicitur a nobis, quia ipse [Col. 1206A] prior benedixit nos. Hinc ergo Apostolus incipit enumerare beneficia, quae a Deo per Christum humano generi sunt concessa. Sit, inquit, benedictus, qui benedixit nos. Deus nos benedicit, cum virtutes nobis tribuit, vel in ipsis virtutibus nos promovet. Nos vero Deum benedicimus, cum pro beneficiis quae contulit nobis ipsum laudamus. Benedixit nos non in quadam, sed in omni benedictione, non corporali, sed spirituali, id est in sermone Dei et sapientia et veritate, cunctisque reliquis virtutibus, et non in terrenis, sed in coelestibus, ut, quamvis adhuc corpore hic detineremur, mente tamen et conversatione jam in coelestibus essemus. Et haec tam copiosa virtutum bonorumque spiritualium benedictio data est a Patre nobis in Christo, id est postquam [Col. 1206B] coepimus in ipso Mediatore ac Reconciliatore manere, incorporati visceribus Ecclesiae, quae est corpus ejus. Non enim extra Christum datur cuiquam ista benedictio. Vel praeteritum pro futuro positum est, ut quasi jam factum indubitanter crederemus, quod faciendum speramus. Benedixit, id est benedicet nos, hoc est ditabit in die judicii, in omni benedictione spirituali, non corporali, quoniam divitias spirituales, non carnales dabit. Neque enim carnales cibos tunc praebebit, vel uxores et aurum, caeterasque delicias quas habent impii, sed illas spirituales, quas in supernis habent angeli. Unde et corpus nostrum ut illarum deliciarum particeps fiat, erit spirituale, quia seminatur corpus [Col. 1206C] animale, et surget corpus spirituale, potestate utique, non natura (I Cor. XV) . Tantae enim levitatis erit et claritatis, quantae spiritus. Et ideo quidquid boni illud glorificatum corpus habebit, spirituale erit. Nihil ergo carnale, sed totum spirituale exspectemus illa benedictione, quoniam spiritualis erit; et non particularis, sed universalis. Omni enim benedictione spirituali nos beatificabit, replens omnibus bonis, ut nihil omnino spiritualium bonorum desit nobis, cum dixerit Christus: «Venite, benedicti Patris mei (Matth. XXV) ,» percipite regnum, et ponet localiter in coelestibus inter agmina sanctorum angelorum et virtutum ac dominationum, ut eamdem cum ipsis beatitudinem et gloriam atque scientiam habeamus, ut simus illis [Col. 1206D] etiam loci sublimitate pares. Et haec est illa gloriosa beatitudo, quam oculus non vidit, nec auris audivit, nec cor hominis excogitare potuit (I Cor. II) , quam nobis Pater dedit, si in Christo nos invenerit, id est vera Christi membra. Aliter enim nullus ad hanc beatitudinem ascendere poterit, quia nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, Filius hominis qui est in coelo (Joan. III) . Quod Apostolus praeteritum posuit, significat, ut dictum est, quia hoc quod Deus est nobis benedicturus in futuro, ita est stabile et impermutabile, sicut illud quod jam praeteritum est, quod nulla ratione mutari potest. Nam quod factum est, non potest non fieri. Quod autem posuit, benedixit, et non donavit; et quod ait, benedictione, et non beatitudine, [Col. 1207A] voluit nobis designare Patris et Filii potentiam. Suum enim benedicere, est benefacere. Et quid est aliud tunc benefacere, quam participationem beatitudinis impendere? Unde Psalmista: «Convertere, anima mea, in requiem tuam, quia Dominus beneficit tibi (Psal. CXIV) .» Et quod ipse nos benedicet illa tanta benedictione, ita est firmum et certum, sicut et illud quod antequam mundus fieret, nos elegit praedestinando ad vitam. Vel quod nos benedicet, non faciet improvide, sed sicut elegit nos a massa perdendorum ante mundi principium. Ita enim benedicet sicut praedestinavit, quia unicuique benedictionem dabit, juxta modum quem ei praeordinavit. Elegit nos, id est extra de massa peccatorum legit et abstraxit, et hoc fecit in ipso, [Col. 1207B] id est in Christo, ut essemus membra Christi, et ista electio facta est ante mundi constitutionem, id est ante omnem creaturam. Et ad hoc nos elegit, ut essemus sancti et immaculati. Inter sanctum et immaculatum hoc interest, quod sanctus immaculatus quoque intelligi potest, immaculatus vero non statim sanctus. Nam parvuli quoque immaculati sunt, quia integro corpore nullum possunt facere peccatum; et tamen sancti non sunt, quia sanctitas voluntate et studio comparatur. Et quod immaculatus dici potest ille qui peccatum non fecit, sanctus autem is qui virtutibus plenus est. Sancti ergo intelliguntur perfecti, immaculati vero imperfecti. Sancti in virtutibus promoti, immaculati per baptismum a peccatis mundi, et post non inquinati. [Col. 1207C] Tales igitur nos praedestinavit Deus futuros, et hoc non in vana aestimatione hominum, sed in conspectu ejus qui veritatem conspicit, et occulta considerat. Si enim viderit nos veraciter esse sanctos et immaculatos, quidquid homines de nobis aestiment, ipse nobis praemium reddet. Et econtra si per hypocrisim voluerimus simulare sanctitatem, licet nos judicent sanctos indocti homines, ipse tamen damnabit. Elegit ut essemus sancti et immaculati in oculis ejus, et hoc in charitate, id est ut in illam sanctitatem et immaculationem promoveremur, non timore poenae, sed amore justitiae. Notandum itaque quod ad commendandam magnitudinem gratiae enumerat Apostolus beneficia ejusdem gratiae, quae a Deo per [Col. 1207D] Christum humano generi data sunt. Deus enim ante mundi constitutionem, cum nullus quidquam meruisset, quia nullus adhuc erat, praeordinavit quod in tempore gratiae aliquos a perdendis separaret, et justos immaculatosque faceret, praeordinavit quod et illos ad aeternitatem perduceret. Harum praedestinationum alteram hic implet, quod sanctos facit; alteram in futuro complebit, dando immortalitatem et beatitudinem. Sic enim praedestinando jam benedixit nos in coelestibus, cum adhuc in terris maneamus, sicut praedestinando elegit ante mundi constitutionem, cum necdum essemus. Et elegit non quia futuri eramus sancti, sed ut essemus sancti, id est ipse diligendo per gratiam fecit ut essemus sancti et immaculati.
[Col. 1208A] «Qui praedestinavit nos in adoptionem filiorum per Jesum Christum in ipsum, secundum propositum voluntatis suae, in laudem gloriae gratiae suae, in qua gratificavit nos in dilecto Filio suo. In quo habemus redemptionem per sanguinem ejus, remissionem peccatorum secundum divitias gratiae ejus, quae superabundavit in nobis in omni sapientia et prudentia: ut notum faceret nobis sacramentum voluntatis suae, secundum beneplacitum ejus, quod proposuit in eo, in dispensatione plenitudinis temporum, instaurare omnia in Christo, quae in coelis, et in terra sunt in ipso.»
Praedestinatio est gratiae praeparatio, gratia vero jam ipsa donatio. Et nos jure benedicimus Deum, [Col. 1208B] qui non solum praeelegit nos ut faceret sanctos et immaculatos, sed etiam praedestinavit in adoptionem filiorum. Praedestinavit, id est ante et firme ordinavit. Et hoc est prae, id est ex antiquissimo tempore. Destinare enim, per se longinquitatem notat, praeteritum, indicat tempus remotum. Praedestinavit, et hoc in adoptionem filiorum, id est ad hoc ut iremus in filios secundum multimodam conformitatem virtutum ejus in nobis expressam, scilicet ut quantum humanae naturae possibile est, in sanctitate et justitia nostro Patri efficiamur conformes; et imago bonitatis ejus, in quantum fieri potest, exprimatur in nobis. Quod ire in filios non est ex merito nostro, sed ex gratia sua, qua adoptavit nos in filios. Quod Apostolus notare voluit, dicens adoptionem. Majus [Col. 1208C] vero est quod dicit adoptivos Dei filios, quam quod dixerat sanctos et immaculatos. Nos praedestinavit in filios, et hoc per Jesum Christum mediatorem, ut per eum qui naturalis est filius, faceret sibi adoptivos filios, tendentes in ipsum Christum, id est in conformitatem ejus per fidem et bonos mores. Vel hanc praedestinationem fecit per Jesum Christum, id est per virtutem et sapientiam suam, quia nihil fecit unquam Pater nisi per Filium, qui est virtus et sapientia ejus. Unde patet Filium esse coaeternum et coaequalem Patri (Philip. II) . Et quod nos praedestinavit, hoc fecit, secundum propositum voluntatis suae, id est sequendo hoc propositum quod proposuit in prophetis, quibus suam voluntatem de [Col. 1208D] nobis revelavit et intimavit, id est sicut per prophetas proposuit, ita ab aeterno praedestinavit, hoc est non minus neque alio modo nos ire in filios praedestinavit ab aeterno, quam post in prophetis proposuit. Non tamen quantum ad se praedestinatio praecessit propositum, sed quantum ad nos, quia illi praesentia sunt omnia, quae nobis per tempora vel spatia transeunt. Quod propositum fuit voluntatis suae, id est non meritorum nostrorum, sed suae gratuitae voluntatis. Gratis enim ab aeterno praedestinavit, gratis in tempore per prophetas proposuit ac praenuntiavit. Et hoc totum fecit in laudem gloriae gratiae suae. Nam quasi gloria gratiae ejus est aeterna adoptio. Hoc fecit in laudem gloriae gratiae suae, id est ut in interiori et exteriori affectu laudemus gloriam, [Col. 1209A] id est abundantiam gratiae suae qua nos adoptavit. Quae abundantia dicitur gloria, quia tanta et tam magna est, et in tantum debetur honor a nobis sibi, quam et in quantum de ipsa gloria multum nobis contulit, quod in prophetis praedixit, quod ante saecula praedestinavit. Nam per hoc firmos et certos nos reddidit. Gratia fuit quod nos praedestinavit et quod elegit. Et haec gratia in tantum abundavit, ut ea quae praedestinaverat, per prophetas praediceret. Et ideo quia praedixit, ex ipsa abundantia laudatur a nobis sua gratia. Nisi enim per prophetas quos solus praedestinaverat praedixisset, nobis sua praedestinatio nota non fuisset. Et, si nobis occulta fuisset, ad laudem suae gratiae nos non traxisset. Ex hoc igitur apparet, quod ex abundantia suae gratiae, [Col. 1209B] qua nobis praedestinationem suam per prophetas voluit aperire, laus suae gloriae aucta debet procedere. Multum igitur est glorificandus, qui et nos praedestinavit in adoptionem filiorum, et ipsum gratis, et in prophetis hoc praenuntiavit. Quod autem nos dicitur praedestinasse, diversum est ab eo quod supradictum est, elegisse. Aliud enim est praedestinare, et aliud eligere, quia electio semper consideratur inter duos vel plures, praedestinatio autem minime; et electio fit de bonis tantum, praedestinatio autem de bonis et malis. Boni enim dupliciter praedestinatur, id est ad primam et secundam resurrectionem. At mali praedestinantur simpliciter ad indeficientis poenae retributionem, quam digne patientur pro peccatis commissis, ad quam [Col. 1209C] quidem Deus nullum praedestinavit. Ad nihil enim aliud est quisque a Deo praedestinatus, nisi ad hoc quod ipsemet Deus post in eo operatur, quia ad hoc non valet aliquis praedestinari, quod inter creaturas Dei non poterit inveniri. Patet igitur nullum ad peccandum praedestinari, quia constat nullum a Deo peccatum creari. Ad poenas autem praedestinatur, quas Deus fecit, ut re justa puniatur. Praedestinavit nos Deus secundum propositum voluntatis suae, vel potius, ut in Graeco legitur, secundum beneplacitum voluntatis suae, quia non omne quod placet, potest et bene placere. Sed ibi tantum dicitur beneplacitum, ubi quod placuit, recte placitum comprobatur. Praedestinavit nos secundum beneplacitum [Col. 1209D] voluntatis suae, non nostrae, ne in tanto beneficio gratiae de placito gloriaremur voluntatis nostrae. In qua utique voluntate sua gratificavit nos, id est sibi gratos fecit, ut ei grates redderemus pro suis beneficiis. Hoc est, non solum beneficia nobis collata procedunt ex voluntate ejus gratia, non ex merito nostro, sed etiam istud quod sumus ei grati, propter ipsa beneficia ascribendo sibi omnia. Sic dictum est gratificavit a gratia sicut justificavit dicitur a justitia. Gratificavit nos, et hoc in Filio suo, id est in operatione Filii sui proprii et naturalis, qui et sibi coaeternus et consubstantialis exstitit. Et quia connaturalis, ideo in ejus operatione factum est. Et etiam in dilecto, id est propter hoc etiam potuit fieri, quia dilectus est a Patre [Col. 1210A] super omnes alios filios, quoniam Filius est ab aeterno, et semper manet et regnat cum eo. Vel nos qui prius displicebamus et inimici eramus, gratificavit sibi, id est gratia sua implevit; et hoc in dilecto Filio suo, id est per mortem et resurrectionem Filii sui, qui egregie ab eo diligitur, quia nihil in eo sibi displicet. Vel in dilecto Filio suo, id est in fide ejus gratificavit nos sibi. In Graecis tamen codicibus non habetur in dilecto Filio suo, sed simpliciter, in dilecto. Et cum non sit additum in dilecto Dei, vel in dilecto Patris, sive in dilecto Ecclesiae, sed absolute dictum sit, in dilecto, ita intelligendum est, ut subaudiatur ab omnibus, ab omnibus enim diligitur, quia est summum bonum. Omnis ergo gratia quam consequimur in laudem et [Col. 1210B] gloriam ejus, qui nos gratificavit, completur in dilecto, id est in Domino et Salvatore nostro, quia nihil boni esse potest nisi ex summo bono et in summo bono, quod naturaliter diligit et appetit omnis creatura. In quo habemus redemptionem, id est a Deo manumissionem Satanae, hoc est, manumissi sumus et liberati a jugo diaboli, qui impediebat in nobis facultatem bene operandi. Non dixit, habuimus, sed habemus, ut continue nos habere illam manumissionem notaret. Et hoc per sanguinem ejus, id est per effusionem sanguinis ejus, quia ejus sanguis innocens effusus, pretium fuit, quo redempti sumus, et libertati redditi, qui tenebamur captivi. Per hoc quod dicit ejus sanguinem tantam efficaciam habuisse, ostendit eum non solum hominem [Col. 1210C] sine peccato, sed etiam Deum omnipotentem exstitisse. Habemus in eo redemptionem. Et quam redemptionem? Remissionem peccatorum originalium et actualium in baptismate. Diabolus enim per peccata dominabatur nobis. Remissis autem peccatis nostris, amisit ille malignus dominium in nobis. Et ita peccatorum remissio facta est nobis redemptio et liberatio, ut in libertate serviremus Redemptori nostro. Aliud tamen intelligitur redemptio, et aliud remissio, quia remissio redemptionem facit, et redemptio est manumissio, ac nostri arbitrii ad bene operandum restitutio, quia et justi post mortem nullo tenentur vinculo, sed liberi ingrediuntur in regnum. Remissio autem simpliciter intelligitur [Col. 1210D] peccatorum abolitio. Habemus remissionem peccatorum, et hoc secundum divitias gratiae ejus, id est secundum divitem et copiosam gratiam misericordiae, hoc est secundum multitudinem misericordiae ejus gratis impensae nobis, quae, sicut est multa et exsuperans omnem sensum (Philip. IV) , sic multiplicia et innumera delevit peccata nostra. Gratia dico, quae superabundavit in nobis. Hic vult ostendere quae Deus benigne circa eum et reliquos apostolos egit, ut per haec ponderet suam auctoritatem, et sic efficacius possit suadere quod proposuit. Hactenus enim de his quae toti sanctorum Ecclesiae data sunt, est locutus; et nunc de his agit, quae specialiter apostolis concessa sunt. Cum enim gratia in omnibus sanctis abundasset vel abundet superabundavit [Col. 1211A] tamen in apostolis, quia ipsi copiosiorem largitatem ejus acceperunt quam caeteri. In omni sapientia et prudentia. Sapientiam et prudentiam esse diversas Stoici quoque opinantur, dicentes: Sapientia est rerum divinarum cognitio, prudentia vero tantum mortalium. Juxta hanc divisionem, possumus sapientiam invisibilium accipere fidem; prudentiam vero de his, quae corporaliter a nobis exercentur, vel de moribus et de providentia temporalium. Gratia vero in apostolis superabundavit in omni sapientia et prudentia, quia Spiritus sanctus infuderat eis plusquam caeteris sapientiam, qua nossent Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum aeternaliter ab utroque procedentem, atque Filium solum incarnatum, non Patrem neque Spiritum, et [Col. 1211B] alia mysteria incarnationis, et arcana coelestia, nec non et dona Ecclesiae conferenda. Prudentiam quoque superabundanter dedit eis idem Spiritus de ministeriis Ecclesiae, ut providerent ea quae futura vel facienda erant in Ecclesia, et futuros status ac tempora prosperitatis et adversitatis ejus usque ad finem saeculi intelligerent, et quomodo per orbem dilatanda esset et exaltanda, atque ritus suos honorabiliter ubique celebratura, et omnes haereses destructura. Subtilius enim sciebant de trinitate et unitate Divinitatis, et de mysteriis incarnationis Christi, et de statu Ecclesiae acutius quam alii providebant. Vel prudentiam intelligamus, quantum ad regnum Ecclesiae. Majorem enim notitiam habebant [Col. 1211C] regendi Ecclesiam, quam alii. Sciebant namque qualiter unumquemque deberent admonere, et quos increpare, vel quos obsecrare, et caetera hujusmodi. Et quia omnis sapientia et prudentia per supernam gratiam superabundavit in eis, adhibenda est fides doctrinae eorum, qua praedicant Christum, Deum creatorem et hominem verum esse. In tantum autem, inquit, superabundavit in nobis illa gratia, ut notum faceret, id est notificaret nobis sacramentum, id est mysterium voluntatis suae, hoc est mysticam et occultam voluntatem suam quae antea latebat. Voluntatem, inquam, suam de incarnatione Filii et renovatione humani generis, atque statu Ecclesiae, et donis ejus conferendis, et ejus regimine. Licet enim prophetae partim haec novissent, nullus tamen [Col. 1211D] eorum vel omnia quae apostoli, vel tam lucide perspexit ut apostoli. Prophetae namque noverunt ut illi, qui fuerunt in rerum praenuntiatione, apostoli vero ut illi qui erant in rerum exhibitione. Voluntatis dico, exhibitae non hominum meritis, sed secundum bonum et pium beneplacitum ejus, id est quia tantum ei misericorditer placuit, ut vellet humanum genus reparare. Quod beneplacitum ipse proposuit, id est procul anteposuit, vel prorsus posuit, sive omnibus palam obtulit, in eo, id est in Christo, non alio tempore implendum, sed in dispensatione plenitudinis temporum, id est in plenitudine temporum dispensata et ordinata divinitus, cum jam impleta essent tempora, quae ipse disposuerat prius implenda. Vel notum faceret nobis sacramentum [Col. 1212A] voluntatis suae, et hoc faceret secundum placitum ejus, id est secundum quod ex sola potestate sibi placuit, et placitum illud est bonum, id est utile nobis. Quod sacramentum antequam notificaret nobis, proposuit ipse in prophetis, id est sacramentum illud praedixit per prophetas, qui mysteria incarnationis Domini, et dona quae collaturus erat Ecclesiae, praecinerunt. Si enim penitus ignari essent homines, et non aliquantulum praedocti, non reciperent illud. Quod sacramentum fuit in eo, id est in Christo, in morte ejus et resurrectione. Sacramentum dico, tendens in dispensatione plenitudinis temporum, id est ad hoc proposuit in prophetis, ut in plenitudine temporis, id est tempore praefinito, tempore gratiae, distribueretur illud sacramentum [Col. 1212B] per apostolos. Dominus dispensavit illud, quia aliis in Ecclesia tribuit fidem et notitiam incarnationis Christi, aliis virtutes quoque et charismata, et quaecunque dispensanda et distribuenda praedixerunt prophetae. Et quod erat illud sacramentum? Instaurare, id est ad primum statum reducere, omnia per peccatum destructa. Et illam instaurationem facere in Christo, id est in fide et gratia Christi, ut in eo restaurentur, quae in coelis sunt, id est numerus beatorum angelorum qui divinitus erat stabilitus, cadentibus inde reprobis angelis; et quae in terra sunt, id est homines; et omnia quae instauraret, permanerent in ipso Christo sine fine, ne jam ulterius caderent. In eo quippe instaurantur [Col. 1212C] quae in coelis sunt, cum id quod inde ex angelis lapsum est, ex hominibus redditur; in ipso instaurantur et quae in terris sunt, cum ipsi homines qui praedestinati sunt in vitam aeternam a corruptionis vetustate renovantur. Instaurantur quae in coelis sunt, dum illuc humiliati homines redeunt, unde apostatae angeli superbiendo ceciderunt; instaurantur et quae in terris sunt, dum peccatores ad justitiam convertuntur. Vel ea quae sunt in coelis, sunt instaurata, id est in melius commutata in Christo, id est in Christi operatione, quia in revelatione mysterii incarnationis Dominicae receperunt angeli quamdam in melius promotionem. Sed et gaudium eorum crevit, cum homines in suum consortium coepissent recipere. Non enim pro angelis [Col. 1212D] mortuus est Christus. Sed ideo etiam pro angelis fit, quidquid hominum per ejus mortem redimitur et liberatur a malo, quia cum eis quodammodo reditur in gratiam post inimicitias, quas inter homines et sanctos angelos peccata fecerunt, et ex ipsa hominum redemptione ruinae illius angelicae damna reparantur. Et sic instaurantur coelestia et terrena, sed tamen ea tantum quae sunt in ipso ante mundi constitutionem electa et praedestinata. In ipso enim semper fuerunt et sunt, quos elegit ab aeterno. Quod dixit instaurare, non dixit proprie, nisi respectu eorum quae erant in coelis, quia quae sunt in terra, non sunt instaurata, sed restaurata. Nam instaurare dicimus, quando restauratum in melius instauratur, ut bonum in melius; restauratur autem, [Col. 1213A] quod cum prorsus destitutum sit, instauratur, ut malum in bonum.
«In quo etiam sorte vocati sumus, praedestinati secundum propositum ejus, qui omnia operatur secundum consilium voluntatis suae, ut simus in laudem gloriae ejus nos qui ante speravimus in Christo.»
In Christo restaurata sunt omnia, in quo etiam nos vocati sumus de infidelitate ad fidem, et hoc sorte, id est gratia sola, non nostro merito. Nam sortis nomine designatur gratia, quia in sorte non est electio, sed voluntas Dei. Ubi enim dicitur, iste facit, et iste non facit, merita considerantur. Et ubi merita considerantur, electio est, non sors. Quando autem Deus nulla nostra merita invenit, sorte voluntatis [Col. 1213B] suae nos vocavit, quia voluit, non quia digni sumus. Sorte vocati sunt et ipsi apostoli, in quibus superabundavit gratia, ne viderentur meruisse aliquid melius caeteris. Vocati sumus, nos dico praedestinati, id est prius praeparati in ejus sapientia, ab aeterno praeordinati ad vitam, et hoc secundum propositum ejus, id est secundum quod postea praedixit in prophetis. Prophetae enim apostolos ad fidem Christi convertendos praenuntiant, et sicut ipsi praenuntiant, ita et Deus praedestinaverat. Praedestinati enim sunt secundum propositum ejus, quia sicut magnifice illos ad fidem venturos, in prophetis praenuntiavit, ita magnifice illos praedestinaverat. Vel praedestinati sumus secundum propositum ejus, id est secundum firmam et perseveraturam institutionem [Col. 1213C] ejus. Qui etiam in apostolis operatur omnia etiam velle juxta consilium voluntatis suae, ut nemo glorietur de suis meritis. Ac si dicatur: Cur nos magis elegerit ad officium apostolatus nescimus, sed tamen concilio facit omnia, id est rationabiliter et provide, non temere. Nam ad hoc solet fieri consilium, ut rationabiliter fiat illud, unde consilium habetur. Et consilium quo facit omnia, est voluntatis suae, id est non extraneum, quia non ab alio accepit consilium, sed a sola voluntate sua. Et hoc consilio agit ipse, ut simus in aeterna vita euntes in laudem gloriae ejus, id est ut in illa vita laudemus diligendo et admirando ineffabilem gloriam ejus, scilicet illum gloriosum, laudabilem et admirabilem, [Col. 1213D] nos, qui ante speravimus in Christo, id est antequam transeamus ad illam coelestem patriam, posuimus in Christo spem nostram, vel nos Judaei qui ante conversionem nostram speravimus in Christo venturo, priusquam ille venisset. Judaei enim ab antiquis temporibus sperabant in Messia venturo, et in eodem sperabat Paulus antequam ad fidem novam conversus esset. Per hoc quod in Christo speratur, Deus esse monstratur. Et quia in eo speratum est ante adventum ejus, constat eum sine initio semper apud Patrem fuisse. Nisi enim ille fuisset, periissent omnes qui speraverunt in eo, quasi sperantes in nihilo. Vel ad hoc sorte vocati sumus, ut simus in laudem gloriae ejus, id est ut per nos alii laudent gloriam ejus, vel nosipsi: nos dico, qui antequam [Col. 1214A] vos, speravimus in Christo; et ideo tales sumus ut per nos alii sperent et laudent. Prius enim crediderunt apostoli quam caeteri.
«In quo et vos, cum audissetis verbum veritatis, Evangelium salutis vestrae, in quo et credentes signati estis Spiritu promissionis sancto, qui est pignus haereditatis nostrae, in redemptionem acquisitionis, in laudem gloriae ipsius.»
Quia se et alios apostolos dixerat vocatos, ne videretur latenter dixisse Ephesios non esse vocatos. subjunxit quasi dicens: Nos ante sumus in Christo vocati, in quo et vos postea jam vocati estis, etsi non principaliter, tamen per ejus membra et ejus praecepta. Vocati estis ad fidem quam non accepistis ex merito aliquo, sed ex auditu solo, quia, cum [Col. 1214B] audissetis ex ore meo verbum veritatis, tunc vocati estis. In hoc multum commendatur gratia Dei, quam tam leviter, scilicet solo auditu receperunt, quia non intercessit eorum meritum, non vis arbitrii ipsorum, sed solus auditus, ut gratiam in fidem acciperent. Ideo credidistis, quia audistis verbum non falsitatis, ut antea in laude idolorum, sed veritatis in praedicatione Christi, quae est nimia veritate suffulta, id est ideo credidistis, quia verum esse quod dicebatur, cognovistis. Quod verbum est evangelium vestrae salutis, id est bonum nuntium, quia in eo annuntiata est vobis salus, id est remissio peccatorum, et justificatio, et vita aeterna. Et quia possent audisse illud et non credidisse, addit: In quo Evangelio et credentes signati estis, id est segregati [Col. 1214C] ab infidelibus Spiritu sancto cujus gratiam accepistis. Sanctus enim Spiritus credentes signat, id est ab aliis hominibus discernit et separat, quia a peccatis eos purgat, et spiritualibus gratiis ornat. Vel in quo Christo signati estis imagine ejus, id est vos qui culpa primi parentis deformati eratis, et quibus jam perierat imago et similitudo Dei, signati estis, hoc est imagine et conformitate Dei estis impressi, id est restituta facultate bene operandi secundum innocentiam et justitiam repraesentatis imaginem Dei Patris, scilicet institutione liberi arbitrii estis impressi similitudine Dei secundum innocentiam et bona opera; et hoc per Spiritum sanctum, non per merita nostra, fide interveniente. Hoc notavit, dicens, [Col. 1214D] credentes, etc. Quasi diceret: Quia credidistis, ideo signati estis Spiritu sancto, id est hoc signum accepistis, quo distingueremini a caeteris, quod Spiritu sancto repleti estis, quem non habent increduli. Qui spiritus est promissionis, id est promissus a Deo, sicut discipulis Salvator praecepit ab Hierosolymis ne discederent, sed exspectarent promissionem Patris. Et item de eo dixit: «Ego mittam promissum Patris mei in vos (Luc. XIV) .» Vel promissionis est iste Spiritus, quia his quos replet, promittit vitam aeternam, et hoc ideo facit, quia ipse est pignus et arrha et certitudo nostrae haereditatis, quam accepturi sumus a Deo, id est charitas quam nobis ille Spiritus infudit, arrha est futurae haereditatis. Pignus enim hoc loco pro arrha positum est. [Col. 1215A] Pignus enim quando datur, cum datum fuerit propter quod datum pignus est, pignus aufertur. Arrha vero quando aliqua pretii particula primum datur, ut sit signum totius massae dandae. Sic charitas per Spiritum sanctum data fidelibus, signum et arrha est dandae plenitudinis vitae perpetuae. Hoc enim implebitur, unde arrha data est; nec ipsa arrha, id est charitas nobis auferetur, sed adimplebitur quando summa reddetur. Signati estis Spiritu sancto, et hoc in redemptionem acquisitionis, ut ultra non dominetur inimicus in vobis, sed Christus qui vos sanguine suo redemit, ut possideat, non ut amittat. Redemptio enim hoc loco vocatur immortalitas, quae erit per resurrectionem. Acquisitio autem familiaritas illa quae Deum quaerit. Ducet ergo nos Spiritus [Col. 1215B] ille in redemptionem immortalitatis et impassibilitatis, scilicet ut redimamur ac liberemur ex mortuis, id est faciet nos immortales per mortem Christi et resurrectionem. Et redemptio illa erit tanta, ut sit acquisitionis, quia illa immortalitas sic nos acquiret Deo et conjunget, ut ultra non separemur vel amittamur ab eo, sed semper illi inhaereamus, et ab illo possideamur; et hoc in laudem gloriae ipsius, scilicet ut laudemus admiratione, dilectione, participatione gloriam ipsius, id est beautitudinem ejus, ideo posuit ipsius, ut innueret, quia quidquid boni habemus, a Deo est.
«Propterea et ego, audiens fidem vestram, quae est in Domino Jesu, et dilectionem in omnes sanctos, non cesso gratias agens pro vobis, memoriam [Col. 1215C] vestri faciens in orationibus meis, ut Deus Domini nostri Jesu Christi, Pater gloriae, det vobis spiritum sapientiae et revelationis in agnitionem ejus, illuminatos oculos cordis vestri, ut sciatis quae sit spes vocationis ejus, et quae divitiae gloriae haereditatis ejus in sanctis, et quae sit supereminens magnitudo virtutis ejus in nos, qui credimus secundum operationem potentiae virtutis ejus, quam operatus est in Christo, suscitans illum a mortuis, et constituens ad dexteram suam in coelestibus, supra omnem principatum et potestatem et virtutem et dominationem et omne nomen quod nominatur, non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro, et omnia subjecit sub pedibus [Col. 1215D] ejus, et ipsum dedit caput supra omnia Ecclesiae quae est corpus ipsius, plenitudo ejus qui omnia in omnibus adimpletur.»
Invitat eos Apostolus ad veram fidei constantiam, quam ab eo perceperunt de Domino Jesu, scilicet Christum vere esse creaturam in humanitate, et vere Creatorem in divinitate, id est esse verum hominem et verum Deum. Nam, ut in hanc fidem eorum, quae per dilectionem operatur, roborarentur et augerentur, gratias pro ea Deo referebat, ut ipse Deus qui dederat, multiplicaret eam et confirmaret Quasi dicat: Vocati estis, Evangelium audistis et credidistis atque Spiritu sancto signati estis. Propterea, id est propter has causas, gratias ago, quia non solum vicini vestri, sed et ego longe positus in Romano carcere, [Col. 1216A] audio fidem vestram, quasi jam famosam et in vobis solidatam, quae jam multis ut convertantur proponitur exemplar, quia constantes estis in ea. Et hoc ideo quia est in Domino Jesu, id est firmiter fundata et permanens in Domino Salvatore, qui vos suo dominio mancipavit, vosque salvavit. Et audio etiam dilectionem vestram redundare in omnes sanctos, id est charitatem vestram qua sanctos omnes ita diligitis, ut quidquid pie potestis, impendatis illis. Et ita charitatis opera, quae facitis in sanctos, faciunt vestram charitatem longe divulgari, multique eam proponunt exemplar. Unde ego haec audiens, non cesso gratias agere Deo pro vobis, quia fidem hanc et dilectionem vobis contulit. Magna illis erat utilitas, quod tantus apostolus pro illis [Col. 1216B] gratias agebat, quia per hoc divinitus confirmabantur et promovebantur in fide et dilectione, quam nuper acceperant praedicato sibi Evangelio. Gratias, inquit, ago pro his quae jam accepistis, et orationes facio, ut quae necdum habetis, habere possitis. Memoriam vestri facio in orationibus meis, ut Deus det vobis intelligere quae credidistis, scilicet ut quod fide credidistis, notitia percipere possitis discernendo. Et hoc det vobis Deus Domini nostri Jesu Christi, id est Deus illius quem revereri debemus, quia ejus servi sumus, et ipse Dominus noster: et est Jesus, id est salvator noster; et est Christus, id est rex noster sive sacerdos. Hoc totum dicitur respectu humanae naturae, quia secundum humanitatem tantum est Deus Christi, qui secundum divinitatem [Col. 1216C] ejus, est Pater ipsius. Qui enim in tempore creavit eum ex virgine, ipse ante omnia tempora de seipso genuerat eum. Unde dicitur Pater gloriae, quia ipse Christus secundum excellentiam aeternae divinitatis suae est gloria Patris, id est virtus et sapientia et verbum ejus. Per hoc itaque quod dicit: Deus Domini nostri Jesu Christi, ostendit illum esse verum hominem; et per hoc quod subjungit, Pater gloriae, notat illum esse verum Deum ex Patris substantia. Et rogo ut iste pater det vobis spiritum sapientiae de coelestibus ac divinis et revelationis in agnitionem ejus, ut non obscure, sed sine velamine agnoscatis eum, id est Christum, secundum quod Deus est omnipotens atque principio et fine carens, [Col. 1216D] et omnia divinitate implens. Det vobis Spiritum sapientiae in agnitionem ejus, id est Spiritum sanctum, quo infunditur hominibus sapientia, ut agnoscatis illum juxta quod agnoscendus est ab his qui adhuc in carne vivunt, ut omnia, quae de illo possunt in hac vita cognosci, cognoscatis. Et det vobis spiritum revelationis de humanitate ejus, Spiritum sanctum, quo revelet vobis mysteria humanitatis Christi in agnitionem ejus, ut manifeste agnoscatis incarnationem ejus, non per umbram, sicut illi, qui fuerunt ante adventum ejus. Ideo orat ut hanc Christi notitiam det illis Deus, quia, si hanc habuerint, nulla adversitate superabuntur ab ejus fide et dilectione. Et declarat consequenter, cujusmodi sapientiam et revelationem vult ut det illis. Illuminatos, inquit, [Col. 1217A] oculos cordis vestri det vobis, id est aspectum vestrae mentis et rationis faciat clarum et perspicuum. Quod est dicere: Ita illuminet vestram rationem, ut perspicue remota umbra phantasmatum, advertat ratio vestra quod praemium speretur de fide, scilicet vita cum angelis aeterna. Et hoc est, ut sciatis quae sit spes vocationis ejus, id est fidei ejus. Hoc est, sic illuminet interiores oculos vestros, ut intelligatis quod praemium erit pro fide ejus illis, qui constanter in ea perseverant, ad quod per Evangelium vocati estis. Vel quae sit spes vocationis ejus, id est qualis et quanta sit gloria quam speratis, et ad quam vos vocavit; quam pretiosa est summa beatitudo, quam adipisci speratis per eum, qui vos ad fidem suam vocavit. Et ut sciatis quae sunt divitiae gloriae, id est [Col. 1217B] copia beatitudinis, id est quam sufficiens et multiplex et copiosa est beatitudo illius gloriosae haereditatis, quam firmo jure possidebunt communiter sancti, in perfectione virtutum consummati. Istae enim divitiae erunt in sanctis. Vel tantam esse beatitudinem illam intelligatis, quanta est in sanctis, id est quantam ipsi habent vel intelligunt esse. Et ut sciatis quae et quanta sit magnitudo virtutis ejus in nos apostolos, id est quam larga et copiosa provenit virtus ejus in nos, ut spirituali scientia illustrati, et virtute Spiritus sancti confortati, nihil timeremus, sed magna auctoritate regibus et tyrannis contradicentes, Evangelium ubique praedicaremus, et miracula potenter operaremur, atque cunctos errores destrueremus. Et haec magnitudo virtutis et fortitudinis, [Col. 1217C] quae data est nobis prae caeteris, est supereminens, id est super alios manens, quia nobis excellentiora sunt data quam aliis, ut et illi post nos studeant ad virtutem alta proficere. Et ista magnitudo tam celsa est in nobis apostolis, qui credidimus, quia nos intensius et firmius credidimus quam alii. Et est desuper a Deo missa in nos, et hoc secundum operationem potentiae virtutis ejus, id est secundum opus quod virtus Dei, id est vis Dei operata est. Virtus dico potentiae, id est potens in omnibus. Vel nos credidimus secundum operationem potentiae virtutis ejus, id est attendentes potentem virtutem ejus factam. Et quam virtutem? Scilicet illam quam operatus est potenter in Christo, suscitans illum ita ut procul [Col. 1217D] esset a mortuis, id est ut nunquam amplius moreretur, sed immortalitatis virtute permaneret. In hac enim operatione ostensa est nobis potentia virtutis ejus. Quem et constituit, id est simul secundum animam et corpus statuit ad dexteram suam, id est in potentiori dignitate sua positum in coelestibus, praeferens illum omni creaturae. Dextera enim Dei aeterna beatitudo est, quae sanctis datur; sicut sinistra ejus recte dicitur miseria perpetua, in qua sunt impii. In coelestibus est Christus, ut ejus dignitas etiam ex loco monstraretur. Et est etiam loco supra omnem principatum et potestatem et virtutem et dominationem, ut per hoc ostendatur esse majoris dignitatis et amplioris felicitatis ac beatitudinis, quam aliquis spiritus in his ordinibus, quoniam [Col. 1218A] excelsior coelis, id est spiritibus angelicis factus est. Isti enim quatuor ordines angelorum, et juxta librum Dionysii Areopagitae de coelesti hierarchia numerantur ascendendo. Principatus enim est sub potestate, potestas sub virtute, virtus sub dominatione. Super dominationem vero est ille ordo qui vocatur thronus, quia Deus in eo sedet. Cum ergo Christus super dominationem exaltatus dicitur, liquido demonstratur sedere in throno cum Patre. Principatus autem vocantur, qui ipsis quoque bonis spiritibus angelicis praesunt. Qui subjectis aliis, dum quae sunt agenda disponunt eis ad explenda divina ministeria, principantur. Ex quibus unus (nisi fallor) apparens Josue, dixit se esse principem exercitus Domini (Josue V) . Potestates vero dignioris potentiae intelliguntur esse [Col. 1218B] quam principatus, ut et subjectis ordinibus angelorum potenter praesint, et ad divinam contemplationem super se potenter extendantur. Virtutes autem dicuntur illi spiritus, qui virtuti divinae fortitudinis firmius caeteris assimilati, ad omnia quaecunque voluerunt, fortiter praevalent. Dominationes vero nuncupantur, qui nobilissimi in illa coelesti curia sunt, et subjectis quibusque dominantur, atque possident eos ut Domini. Et super omnes istos exaltatus est secundum humanitatem suam Christus, qui est caput nostrum, ut et nos membra ejus usque ad istorum societatem et aequalitatem pertingamus. Unde et quod supradictum est, ut sciatis quae sit supereminens magnitudo virtutis ejus, quam operatus est [Col. 1218C] in Christo, suscitans illum a mortuis, et constituens ad dexteram suam in coelestibus, de nostra resurrectione intelligi potest, ut quemadmodum Christus magnifice resuscitatus est et elevatus in coelum, sic et nos in fine saeculi pro modulo nostro magnifice resuscitemur, et ad coelestia sublimemur. Mirabilis enim et supereminens, id est super omnes alios ex toto manens magnitudo virtutis in nos a Deo veniet, quando in ictu oculi resurgemus, et immutabimur (I Cor. XV) , atque «rapiemur in nubibus obviam Christo in aera, et sic semper cum illo erimus (I Thes. IV) .» Qui, ut dictum est, exaltatus est super omnes praefatos angelorum ordines, et super caeteros altiores. Et ut generaliter dicam, super omne nomen, id est super omnem ordinem vel [Col. 1218D] personam magnae famae et magni nominis, quod nominatur non solum in hoc saeculo, ut Michael et Gabriel, sed etiam in alio futuro, ut quaedam personae beatorum spirituum majoris dignitatis in illo coelesti regno, quarum fama et appellatio ad nos in terra manentes nunquam perveniet. Id est dignitas ejus superat dignitatem omnium majorum inter coelestes creaturas, et non solum sublimavit eum Pater super omnes choros angelorum vel personas, sed etiam omnia subjecit sub pedibus ejus (Psal. VIII) . A similitudine dictum est. Nam, sicut qui submissus est, sub pedibus conculcatur et conculcanti resistere non potest, sic omnia imperio et potestati Christi subjecta sunt, et illi contraire non valent. Omnia subjecit, et ita ut sint sub, id est inferiora. Aliud, [Col. 1219A] sub, notat omnimodam subjectionem, scilicet quod nec audeant, nec possint contraire imperio ejus. Per pedes enim intelligimus humanitatem ejus, quia sicut pedes sunt inferior pars corporis nostri, sic humanitas est inferior natura Christi. Divinitas enim superior natura ejus est. Et haec scientia de futuro accipienda est, quando in die judicii omnes cognoscent se subjectos ei, alii recipiendo praemium vitae, alii patiendo sententiam mortis aeternae, et ipsum Dominum, qui tantus et tam potens tamque sublimatus est, dedit non ex merito nostro, sed sola sua gratia caput super omnia bona virtutum Ecclesiae, ut ipse caput et fons esset omnium bonorum Ecclesiae, vel supra omnia membra Ecclesiae, ut ipse majorum et minorum fidelium caput esset. Vel, sicut [Col. 1219B] in aliis libris habetur, supra omnem Ecclesiam, Judaeorum scilicet atque gentilium, ut nullus ad Ecclesiam pertineret, qui hunc caput non haberet. Nam, sicut omnia membra humani corporis reguntur a capite, id est visus, auditus, gustus, odoratus et tactus, ita omnes spirituales sensus Ecclesiae sunt in Christo, ut in eo videat Deum, et audiat verbum ejus, et gustet quam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) , et odorem notitiae ejus attrahat, et spiritualiter eum tangat, dicens: «Mihi autem adhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII) .» Qui longe aliter est caput Ecclesiae, quam princeps aliquis caput exercitus, quia illa est corpus ipsius. Unum enim sunt sponsus et sponsa, ut caput et corpus. Ecclesia [Col. 1219C] dico, plenitudo ejus, id est plenarium corpus ejus, nullum enim membrum deest ibi, quod soleat esse in humano corpore, sed sunt ibi qui provident aliis, ut oculi; sunt qui ministrant, ut manus; sunt qui loquuntur verbum salutis, ut os, et sic caetera membra. Qui Christus adimpletur non in se, quia sic plenus est et perfectus, ut non possit augmentari, sed in omnibus fidelibus suis. Et quid adimpletur ipse in eis? Omnia bona quae sunt in eis, id est charitas, humilitas, patientia, castitas, et his similia. Haec enim omnia Christus est in electis suis. Et dum haec augentur in eis et multiplicantur usque ad plenitudinem, ipse nimirum adimpletur in eis. Qui et in futuro feliciter adimplebitur in ipsum, ut sit Deus omnia in omnibus. Vel adimpletur ipse nunc [Col. 1219D] omnia in omnibus, dum membra ejus quotidie secundum quantitatem proficiunt; et dum defunctis his qui modo sunt in Ecclesia oculi vel os, succedunt alii pro eis; et sic de caeteris, ut integer maneat numerus membrorum, et secundum successionem semper crescat. Omnia praedicta valent ad confirmandum eos in fide Christi, ut credant cum verum hominem et Deum, perfectamque salutem dare credentibus. Sequitur:
«Et vos cum essetis mortui delictis et peccatis vestris, in quibus aliquando ambulastis secundum saeculum mundi hujus, secundum principem potestatis aeris hujus spiritus, qui nunc operatur in filios diffidentiae. In quibus et nos omnes aliquando [Col. 1220A] quando conversati sumus, in desideriis carnis nostrae, facientes voluntatem carnis et cogitationum, et eramus natura filii irae, sicut et caeteri. Deus autem, qui dives est in misericordia, propter nimiam charitatem suam qua dilexit nos, cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos in Christo, cujus gratia estis salvati, et conresuscitavit et consedere fecit in coelestibus in Christo Jesu, ut ostenderet in saeculis supervenientibus abundantes divitias gratiae suae in bonitate super nos in Christo Jesu. Gratia enim estis salvati per fidem, et hoc non ex vobis. Dei enim donum est, non ex operibus, ut ne quis glorietur. Ipsius enim sumus factura, creati in Christo Jesu in operibus bonis, quae praeparavit Deus, ut in illis ambulemus.»
[Col. 1220B] Ingreditur Apostolus dissuadere et superfluas ostendere carnales observantias, quas praevidebat fore introducendas ab haereticis, commemorat etiam priora mala, ut in bonis quae prius perceperunt, humilientur; et certum sit quia, si haec inimicis data sunt, multo magis ampliora dabuntur amicis. Ne enim in tumorem ex bonis erigantur, ostendit de quo statu ad quam dignum vocati sunt, dicens omnia beneficia eis vel apostolis vel toti humano generi, per solam Dei gratiam esse data. Littera sic conjungitur: Suscitavit Christum a mortuis, et ad dexteram suam elevavit, et vos quoque conresuscitavit, et in coelestibus consedere fecit. Sed istud inferius ubi dicit, Deus autem, qui dives [Col. 1220C] est, ideo interposuit, ut dissuaderet carnales observantias, et illos humiliaret ex recordatione praecedentium culparum; ac si diceret: Deus corporaliter suscitavit Jesum Christum a mortuis, et vos spiritaliter cum eo resuscitavit ab interna morte, cum essetis mortui in anima delictis et peccatis vestris. Sicut enim justitia est vita animae, sic peccatum mors ejus. Delictum nonnulli volunt accipere secundum consensum malae voluntatis, et peccatum secundum exsecutionem operis, vel delictum est, quando aliquis facere negligit, quod a Deo praecipitur; peccatum, quando praesumit agere quod prohibetur. Vos mortuos delictis et peccatis gratia Dei vivificavit. Hoc multum valet ad dissuasionem carnalium [Col. 1220D] observantiarum, quia si de morte animae ad vitam non illis observantiis, sed gratia duce pervenere, non est ratio ut post acceptam vitam his indigeant. Mortui eratis, quia aliquando, id est ante conversionem vestram ambulastis in illis delictis et peccatis. Et ambulastis in illis de alio ad aliud, secundum saeculum hujus mundi, id est sequendo et imitando saeculares homines ista mundana appetentes. Vel secundum malitiam saeculi hujus mundi, qui totus in maligno positus est (I Joan. V) , ambulastis. Nam superior mundus, id est regnum coelorum, habet aliud saeculum, in quo regnat justitia, vel secuti hoc saeculum, quia sicut in hoc saeculo succedit tempus tempori, ita semper in vobis succedebat peccatum peccato; et ita comparabiles [Col. 1221A] saeculo fuistis in continuata serie peccatorum. Saeculo dico, hujus corruptibilis et caduci mundi, cujus sectatores diversis vitiis assidue corrumpuntur, et cito decidunt in interitum. Nec solummodo secundum hoc saeculum ambulastis in via iniquitatis, sed etiam, secundum principem potestatis aeris hujus, id est secundum quod suadebat vobis princeps, qui in hoc aere potestatem habet vel infideles tentandi, vel ipsum commovendi. Secundum hunc iniquitatis principem ambulant, qui secundum voluntatem ejus peccant. Qui est princeps potestatis aeriae, quia principatur exercitui daemonum, qui sunt potestas aeris, quia possunt in eo discurrere, et suggestiones hominibus ministrare; vel quia ipse Satanas in hoc eodem caliginoso aere, [Col. 1221B] vicino terris, potestatem habet, ut diximus, volitandi ad suadendum mala, sive commovendi aliquoties tempestates ad incommoda hominum, sicut fecit adversum Job (Job I, II) . Et quis est iste princeps? spiritus, id est non carnalis substantia, sed incorporea. Per hoc quoque innuitur, quia multum erant in peccatis, quoniam spiritus, id est res invisibilis a quo nesciebant cavere sibi, eos impugnabat. Periculosius enim impugnatur homo re invisibili quam visibili, quia si hostem videret, sibi fortasse caveret. Qui spiritus operatur in filios diffidentiae, id est in illos qui volunt tenere carnales observantias, qui diffidunt de Christo, non credentes eum sufficere ad justitiam et salutem, nisi et carnales observantias superadjiciant. Ob hoc dicuntur filii [Col. 1221C] diffidentiae, quia diffidentia infidelitatis genuit eos in tali errore, id est fecit eos diffidere. In quibus operatur diabolus ut diffidant a Christo et carnales caeremonias quaerant nunc, id est post adventum Christi, qui vera lux est, et umbram veterum observantiarum exhibitione veritatis removit. Ac si dicatur: Quandoquidem malignus haec operatur, etiam postquam Veritas apparuit, id est opus illius est adhuc facere diffidere, videte ne forte vos diffidatis. Et hoc valet ad propositum. Nam si, cum adhuc tanta ac tali multiplicitate peccatorum irretiti erant, liberati sunt sola gratia, non carnalibus observantiis, patet, quia post liberationem superflue eas tenerent. Vel in filios diffidentiae, id est in illis qui [Col. 1221D] propter sua multa peccata diffidunt de aeternis bonis, et desperant de salute sua, operatur diabolus nunc, id est postquam de manu ejus erepti fuerant. Vel ideo vocantur filii diffidentiae, quia de eorum salute diffidit mater Ecclesia, considerans in eis operationem nequissimi spiritus. Ne autem viderentur Ephesii ideo fuisse tam gravibus irretiti peccatis, quia carnalibus observantiis non studuerant, ostendit etiam servientes illis caeremoniis similiter implicitos fuisse peccatorum multitudine. Et hoc est: In quibus delictis et peccatis non solum vos, qui non habetis carnales observantias, sed et nos qui illas custodiebamus, et illi qui modo sunt tanti [Col. 1222A] apostoli, nos, inquam, omnes conversati sumus, id est per omnia genera vitiorum versati sumus aliquando, id est ante conversionem nostram in desideriis carnis nostrae, id est in concupiscentiis ejus. Et eramus facientes volontatem carnis, id est opere complebamus, quod carnalitas nostra exigebat secundum libidinem et crapulam, et caetera quae ad delectationem carnis attinent, et voluntatem cogitationum faciebamus, secundum iram et superbiam et ambitionem et caetera vitia, quae in corde sunt, et non in delectatione corporis. Si vero carnis nostrae sic legatur [Col. 1221D] Locus obscurus. , ita dico nos fuisse in delictis, quando manebamus in desideriis carnis nostrae, id est in vehementia concupiscentiae, ministratae a carne, plus voluit in desideriis notare, [Col. 1222B] quam concupiscentiam, id est multiplicem et omnimodam vehementiam concupiscentiae quam per legem incurrerunt. Unde Romanis ait: «Cum enim essemus in carne, passiones peccatorum quae per legem sunt, operabantur in membris nostris (Rom. VII) .» Et item: «Peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam (ibid.) .» Et propterea de maledicto mortis venientes eramus filii irae, id est filii ultionis, filii gehennae, et hoc natura, id est originali peccato, sicut et caeteri qui legem non acceperant. Nam cum ira Dei nascuntur omnes mortales, et peccante primo homine, vitium pro natura inolevit. Sed per Dei gratiam nonnulli de filiis irae fiunt filii adoptionis, quod per legem non valet fieri; ideoque Judaei carnales licet haberent [Col. 1222C] legem, nihilominus filii irae manebant sicut nati fuerant, quemadmodum et caeteri populi terrarum qui sine lege erant. Et per hoc voluit innuere, legem nihil posse ad peccatorum alleviationem, cum ipsi qui observabant legalia praecepta, debiti essent irae Dei, sicut et alii qui mandata legis ignorabant. Hoc enim de lege sola sine adjunctione gratiae dicitur. Quod totum ad gratiae commendationem valet, et sic ad carnalium observationum destructionem, quia, cum essent mortui multiplicitate peccatorum, serviendo etiam illis caeremoniis, gratia Dei eos convivificavit, quod lex facere non potuit. Vos eratis mortui, et nos similiter, et eramus ex natura vitiata filii irae; sed Deus, qui dives est in misericordia [Col. 1222D] (Rom. V) , quoniam secundum largas misericordiae suae divitias omnia peccata et originalia et actualia per baptismum remisit, ut ubi abundavit peccatum, superabundaret gratia propter nimiam charitatem suam erga nos summam, id est omnium sensum superantem, cum ipse Filium sibi coaeternum faceret incarnari et mori, qua dilexit nos Deus, cum essemus spiritaliter mortui peccatis, convivificavit nos in Christo, id est vivificavit nos cum Christo secundum remissionem peccatorum, et innocentiam atque virtutum consummationem; hoc est, sicut Christo perpetuitatem vitae in aeterna beatitudine attribuit, sic nobis largitus est veram vitam innocentiae et [Col. 1223A] justitiae. Cujus Christi gratia vos Ephesii et alii gentiles salvati estis, sicut et nos secundum remissionem, et innocentiam et justitiam. Et non solum convivificavit nos, sed etiam conresuscitavit, id est spe cum Christo jam resuscitavit, ut quemadmodum Christus est resuscitatus, sic nos spei certitudine exspectemus resuscitandos, et etiam fecit nos consedere, id est spe cum Christo sedere ut judices in aeterna beatitudine, et hoc in coelestibus locis, vel inter coelestes essentias. In sessione enim designatur judicium, quia sedere solet qui judicat. Faciet ergo nos sedere cum Christo, quia faciet judicare cum illo. Imo cum eo jam nos resuscitavit, et cum eo sedere fecit in coelestibus, quia, quamvis corpus nostrum nondum ibi sit, tamen spes nostra [Col. 1223B] jam ibi est. Et hoc totum in Christo Jesu, id est in potentia et virtute et gratia ejus. Haec omnia multum valent ad intentionem, quia, cum haec universa det sola dives gratia, frustra post haec inducuntur carnales observantiae. Ideo sua praedestinatione et nostra spe nos fecit jam consedere, ut ostenderet in saeculis venientibus super ista temporalia saecula, id est in saeculis aeternitatis, vel in saeculis, quae post nos in hoc saeculo venient, abundantes divitias, id est aeternam beatitudinem, quae adeo dives erit, ut ibi nulla re quis indigeat, vel donationem beneficiorum suorum abundanter divitem et copiosam, divitias dico gratiae suae, id est propter gratiam suam datas, et hoc in bonitate sua, non in consideratione meritorum nostrorum, «quoniam melior est misericordia [Col. 1223C] ejus super vitas (Psal. LXII) .» Et tantae ejus divitiae erunt super nos, id est multo majores quam digni sumus accipere. Vel super nos erunt, id est omnem intelligentiae nostrae capacitatem exsuperabunt, quia tam magnae et tales erunt, quas nec oculus vidit, nec auris audivit, nec cor hominis excogitavit (I Cor. II) . Tantum enim dabitur, quantum mens investigare non potest. Quis enim intellectus capere sufficiat illa supernae civitatis quanta sint gaudia, angelorum choris interesse, cum beatissimis spiritibus gloriae Conditoris assistere, praesentem Dei vultum cernere, incircumscriptum lumen videre, nullo mortis metu affici, incorruptionis perpetuae munere laetari? Et haec omnia dantur in [Col. 1223D] Christo Jesu, id est in potentia et gratia et largitate Christi. Ad quid igitur post haec carnales observantiae inducerentur? Vere gratia Dei largas habet divitias, nam gratia ejus estis salvati et mundati a peccatis, et hoc per fidem, id est fide interveniente, quia credidistis vos gratia posse salvari. Et tamen hoc non est ex vobis, sed ex vocante Deo, quia ex auditu Evangelii accepistis fidem. Dei enim donum est ipsa fides, vel vocatio vestra, et non partim, sed pure donum Dei, quia non ex operibus vestris, id est non est ibi admistio operum, ut ne quis glorietur quod fidem habeat ex operibus vel sine gratia salvatus sit propriis operibus. Hic videtur Apostolus innuere quod de operibus isti gloriarentur, non de gratia Dei. Sed ille maxime vult de suis operibus gloriari, [Col. 1224A] qui per carnales observantias fidem et justitiam petit, vel se accepisse putat. Et vere gratia salvati estis, non ex operibus vestris, quae ex vobisipsis habetis, sed tantum his operibus, in quibus vos fecit, id est formavit et creavit (Gen. I) . Et hoc est: Ipsius enim sumus factura et nos et vos, creati in Christo Jesu in operibus bonis, non illa creatione, qua homines facti sumus, sed ea de qua ille dicebat, qui utique jam homo erat: «Cor mundum crea in me, Deus (Psal. L) .» Et Apostolus iste novam creaturam alibi laudat (Galat. VI) . Facti ergo sumus et creati in operibus bonis, quia restitutione liberi arbitrii data est nobis libertas bene operandi, id est facti sumus habiles ad bene operandum. Et hoc factum est in Christo Jesu, id est in gratia ejus, non in merito [Col. 1224B] nostro. Quae opera bona Deus praedestinando praeparavit, praeveniens arbitrium nostrum. Omne namque bonum a gratia Dei sumit originem. Et ita praeparavit, ut in illis ambulemus, id est promoveamur et proficiamus de bono ad melius. Et quia his modis nos salvavit, manifestum est nos gratia ejus esse salvatos. Et si gratia ejus sumus salvati, tunc frustra carnales observantiae superinducuntur.
«Propter quod memores estote quod aliquando vos gentes eratis in carne, qui dicimini praeputium ab ea dicitur circumcisio in carne manufacta, quia eratis illo in tempore sine Christo, alienati a conversatione Israel, et hospites testamentorum, promissionis spem non habentes, et sine Deo in hoc mundo. Nunc autem in Christo [Col. 1224C] Jesu vos, qui aliquando eratis longe, facti estis prope in sanguine Christi.»
Contulerat Judaeos et gentes quod utrique fuissent sub peccato. Nunc ostendit gentes fuisse indigniores et improperia Judaeorum perpessas, ut modo aequales Judaeis, magis sint obnoxii gratiae Dei. Ac si dicat: Quando quidem factura Dei estis, creati in operibus bonis, ergo nolite oblivisci de quanta vilitate vitiorum ad quantam sublimitatem virtutum Deus vos promovit, ut majorem gratiarum actionem ei referatis pro tantis beneficiis quae vobis contulit. Et hoc est: Propter quod, id est quia de malis vos eripuit Deus et bonis ditavit, estote memores, quod aliquando, id est ante conversionem olim [Col. 1224D] vos eratis gentes, id est quales geniti fueratis; nec solum secundum originem, sed etiam in carne, id est secundum carnem, hoc est secundum carnis voluntatem et carnis appetitum, quia faciebatis omnia, quae carnis voluptas suggerebat. Vos dico, qui in tantum eratis peccatores, ut a peccatrice gente Judaeorum despiceremini, objiciente vobis vos esse praeputium, id est praeputiatos. Et hoc est: qui dicimini, id est qui vocamini hoc nomine opprobrii, quod est, praeputium, quia secundum illam partem viri magis ad delectationem carnis incenduntur, et libidine punguntur atque immunditia polluuntur, et hoc ab ea plebe, quae peccatis est plena, sed tamen dicitur vere esse circumcisio in carne, non in spiritu; et manufacta, non a Deo. Sola [Col. 1225A] namque caro amputabatur, non cordis prava cogitatio. Et merito despiciebamini, quia eratis illo in tempore in nequitia notabili, sine Christo, id est sine Christi fide vel notitia. Et eratis alienati et separati a conversatione Israel, id est Judaici populi, quia dedignabantur vos secum habitare. Et eratis testamentorum hospites, id est si quis vestrum veniebat ad Judaismum, ut hospes et advena accipiebatur in lege, et vilis inter Judaeos reputabatur. Legem dicit pluraliter testamenta propter multiplices promissiones suis cultoribus factas, et quia in Veteri Testamento continebatur Novum. Vos dico non habentes ante spem promissionis, id est de nulla promissione sperantes, quia nec ea sperabatis quae promissa sunt Abrahae (Gen. XXII) , nec ea quae promissa [Col. 1225B] sunt David (Psal. CXXXI) , vel caeteris patribus, et ideo non erat vobis spes illius divinae promissionis, quia eratis sine Deo, id est sine Dei Patris notitia in hoc mundo, tam malo, qui totus in maligno positus est (I Joan. V) . Quod nunc dicit, sine Deo, id est sine Dei Patris agnitione et gratia, hoc est quod dixerat, sine Christo, id est sine Christi notitia et gratia, quia quisquis ignorat Patrem, ignorat et Filium; vel quisquis non habet Filium, nec Patrem habet; et qui unum habet, habet et alium. Olim tales fuistis, sed nunc, id est post acceptionem gratiae in Christo Jesu, id est in potentia et largitate Christi, vos qui aliquando, id est ante conversionem, eratis longe a Deo, non corpore, sed [Col. 1225C] corde et meritis, facti estis ei prope vel omnibus supradictis, a quibus longe eratis, et hoc in sanguine Christi, id est in vi effusionis sanguinis Christi. Ille enim sanguis tantae efficaciae fuit, ut per illum haec omnia possent haberi. Qui nisi emanasset, nihil praedictorum bonorum nobis contigisset. Omnia haec accepistis cum in potentia Christi Jesu, tum in efficacia fusi sanguinis ejus, et non in carnalibus observantiis. Si ergo tunc cum tam multipliciter essetis remoti a Deo, ut notatum est, non indiguistis carnalibus observantiis, sed sola gratia salvati estis in gratia et sanguine Christi, multo minus modo, cum jam recepistis vestram salvationem. Solus itaque Christus vobis est tenendus firmiter et amandus, qui vos de tantis malis eripuit, et Hebraeis fidelibus [Col. 1225D] pares et socios fecit.
«Ipse enim est pax nostra, qui fecit utraque unum, et medium parietem maceriae solvens inimicitas in carne sua, legem mandatorum decretis evacuans, ut duos condat in semetipsum, in unum novum hominem, faciens pacem, ut reconciliet ambos in uno corpore Deo per crucem, interficiens inimicitas in semetipso. Et veniens evangelizavit pacem vobis, qui longe fuistis, et pacem his qui prope, quoniam per ipsum habemus accessum ambo in uno Spiritu ad Patrem.»
Vere sanguis Christi Deo vos proximos fecit in Israelitis atque testamento et promissionibus quia ipse Christus est pax nostra. id est qui nos Deo et [Col. 1226A] angelis pacificavit, et qui Judaeos et gentes diversis ritibus discordantes fecit in fide concordes. Pax enim pacatos facit, sicut justitia justos. Pax nostra ipse est, qui utraque fecit unum, id est Judalcum populum et gentilem fecit unanimes in fide et cultura unius Dei et moribus. Et quomodo hoc fecerit, subditur: Medium parietem maceriae solvens, parietem intelligitur vocare circumcisionem, quae dividebat Judaicum populum a gentili. Sicut enim paries medius dividit locum a loco, ita circumcisio separabat populum a populo. Qui paries in adventu Christi facta est maceria, quoniam circumcisio quae ante ejus adventum evacuari non poterat, postquam ipse venit, facile fuit ut destrueretur. Maceria quippe quasi macra series dicitur. Est enim maceria congeries [Col. 1226B] lapidum, ubi nulla caementi colligatio est, quae levi pulsu ruinam patitur. Paries autem vocatur series lapidum caemento colligata et constricta, quam dejici non est facile. Sic circumcisio praecepto Domini firmata usque ad tempus correctionis, non poterat evacuari, sed tempore correctionis voluntate Dei debilitata, ruinae subjecta fuit. Et bene posuit, solvens parietem, quia circumcisio quae ante adventum Christi ligata erat ligamine praecepti, in adventu ejus soluta fuit, nullo jam praecepto eam cogente fieri. Nec solum circumcisionem solvendo fecit utraque unum, sed etiam solvendo inimicitias in carne sua. Inimicitias vocat idololatriam. Judaicus enim populus inimicabatur gentili idolis servienti, et gentilis Judaico idola contemnenti. Et recte [Col. 1226C] vocavit idololatriam inimicitias, et non parietem, circumcisionem vero parietem. Circumcisio enim ante tempus correctionis fuerat in aedificio legis justitiae, quia praeceptum erat in lege, ut circumcisio fieret; at idololatria nullo modo unquam in aedificio Dei fuit, quia Deo semper contraria fuit. Destruxit inimicitias, et hoc in carne sua, id est per incarnationem suam, scilicet quia incarnatus est, ideo evacuata est idololatria. Postquam enim carnem assumpsit; discipulos elegit qui doctrina veritatis gentes illuminarent. Et proprie dictum est, solvens idololatriam, quia gentilibus astricta et ligata erat vinculo usus. Vel obstaculum legis vocatur paries, quia legales observationes erant quasi [Col. 1226D] quidam paries disjungens gentes a Judaeis. Paries dico maceriae, id est qui facile destrueretur veniente gratia. Erat autem medius hic paries, ut neuter populus alteri concordaret. Stante enim hoc pariete, erant inimicitiae, ira et invidia inter eos. Ideoque destruendus erat, ut inimicitiae destruerentur. Et hoc factum est in carne Christi assumpta vel immolata, qui in carne apparens, et a mortuis resurgens, omnem legem cessare fecit, et ablato omni obstaculo et dissensione, utrumque populum in sua fide conjunxit. Vel paries erat obscuritas legis et prophetarum, obstruens nobis viam vitae, et medium se inter nos et Deum objiciens. Christus carne et passione sua solvit medium parietem et maceriam, id est obscuritatem veterum prophetarum, et [Col. 1227A] omnis antiquae legis aperuit sacramenta, et dissipata incedendi difficultate, viam oculis omnium revelavit, ut qui vult ad Deum pergere, nullo impediatur obice, nec obscuritatis caligine terreatur. Unde eo in cruce spiritum emittente velum templi scissum est medium, et Sancta sanctorum omnibus patuerunt. Idem enim significat illud velum quod et iste paries. Sed et inimicitias quae inter nos et Deum erant, solvit in carnis suae sacrificio Christus. Et haec omnia fecit, evacuans, id est destruens et annihilans legem mandatorum, id est aliarum carnalium observantiarum, praeter circumcisionem, quia de illa jam dictum est. Et bene carnales observantiae dicuntur mandata, quia non erant stabiles, sed mutabiles; sicut illa quae mandantur, possunt [Col. 1227B] et solent permutari. Evacuans dico, et hoc suis decretis, id est impermutabilibus statutis, ex ratione firmiter factis, scilicet praeceptis Novi Testamenti, cui succedit aliud testamentum. Decretum solemus dicere, quod a Deo ratum et autorisabile, ut non sit fas illud permutari. Quia ergo illa erant mandata, id est transitoria, et ista decreta, id est stabilia, merito illa, id est carnales observantiae evacuantur, istis id est praeceptis Novi Testamenti. Ubi enim baptismum et fidem suadet Novum Testamentum, ibi evacuatur secundum carnales caeremonias Vetus Testamentum. Et hoc totum, scilicet solvere inimicitias, evacuare legem, fecit ipse, ut duos populos prius per legem divisos condat, id est conjungat in tantum, ut eant ambo simul in semetipsum, [Col. 1227C] id est in Christum, videlicet ut ambo tendant pariter in unum novum hominem qui Christus est, ut unitatem et novitatem in ipso habeant, et conformitatem ejus simul teneant. Ipse dico, faciens pacem. Inter eos destructis inimicitiis, ut alius non inquietet alium, sed diligat ut seipsum. Pax enim, id est remotio inquietationis, est gradus quo pervenitur ad unionem dilectionis. Quod dicit faciens pacem, diversum est ab eo quod superius dixit: «Ipse enim pax nostra,» quia illud declarat eum esse ipsam pacem, quae pacificat discordantes; hoc autem quod dicitur, faciens pacem, notat illum esse mediatorem et auctorem pacis. Et iterum ad aliud ponitur. Nam illud, id est esse pacem, ad hoc ponitur, [Col. 1227D] ut demonstret illos qui longe erant, factos esse prope in Christo Jesu; faciens vero pacem, ad hoc, ut ostendat quo gradu ad charitatem perveniatur. Et quod dicit, ut duos condat populos in semetipsum, diversum ab eo quod posuit, qui fecit utraque unum, quod intelligimus secundum fidem; condere autem duos in semetipsum, accipimus secundum charitatem. Ostenso itaque quomodo Christus utrumque populum sibi invicem conjunxit, vult consequenter ostendere quomodo utrumque reconciliavit Deo. Quasi dicat: Ita conjunxit duos in semetipsum, ut reconciliet Deo Patri ambos positos in uno corpore Christi, quod est Ecclesia. Et hoc fecit per crucem, id est crux fuit via, qua perventum est ad reconciliationem. Nisi enim Christus [Col. 1228A] se hostiam Patri obtulisset in cruce, nostra reconciliatio ad Deum facta non fuisset. Interficiens inimicitias in semetipso. Ac si dicatur: Cum per crucem nos reconciliaret Deo, non fecit hoc per crucem quam alius passus sit; sed ita, ut interficeret, id est deleret inimicitias quas Deus juste culpa primi parentis et nostrorum reatu peccaminum in nos habebat; et hoc faceret non in alieno corpore videlicet prophetae vel apostoli, sed in semetipso. Ipse enim pro nobis Deo satisfecit, sustinendo passiones et opprobria vice nostri, quas nos merito pati deberemus. Et quia per eum inter nos et Deum facta est reconciliatio, frustra igitur post haec observabuntur carnales caeremoniae. Et non solum pacem facit in cruce, sed et antequam crucem ascenderet, [Col. 1228B] veniens, id est in carne apparens, evangelizavit pacem, id est bene nuntiavit ore proprio vobis gentilibus, qui longe ab eo fuistis, id est recessistis in idololatriam, et pacem his qui prope erant, id est Judaeis, quia unum Deum colebant. Hanc enim pacem evangelizavit, cum diceret: «Alias oves habeo,» etc., usque, «et unus pastor (Joan. X) .» Et item: «Nemo venit ad Patrem nisi per me (Joan. XIV) .» Jure enim pacem nobis ad invicem nuntiavit et ad Deum, quoniam per ipsum habemus ambo populi accessum, id est facultatem accedendi ad Deum Patrem, et hoc in uno spiritu, id est in unanimi voluntate fidei et religionis atque charitatis, ut sit nobis cor unum et anima una (Act. IV) . Vel in uno spiritu, id est in Spiritu sancto, qui unus atque idem [Col. 1228C] est, licet varia dona distribuat. Ad Patrem accedimus secundum conformitatem bonitatis ejus, et in futuro secundum participationem beatitudinis illius. Et cum haec omnia facta sint per Christum et fiant, cur amplius carnales observantiae inducentur?
«Ergo jam non estis hospites et advenae: sed estis cives sanctorum et domestici Dei, superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Jesu. In quo omnis aedificatio constructa crescit in templum sanctum in Domino. In quo et vos coaedificamini in habitaculum Dei, in Spiritu sancto.»
Quandoquidem vos gentiles unum cum Judaeis in Christo facti estis, et Deo pariter reconciliati, ergo [Col. 1228D] jam a tempore fidei non estis hospites Testamentorum et advenae, sicut olim eratis.Hospites enim et advenae erant gentiles inter eos qui Testamenta habebant, vel quia ad tempus more hospitum veniebant et recedebant, vel quia si qui eorum ad Judaicum ritum convertebantur, advenae, id est proselyti vocabantur. Hospites enim sunt in transitu. Sed jam isti non erant hospites Testamentorum, quia non in transitu et recessu videbant ipsa Testamenta, sed assidue morabantur et exercebantur in eis, et prout decebat, observabant ea. Advenae autem dicuntur, qui cum non sint indigenae morantur tamen in loco unde non sunt indigenae. Sed isti postquam effecti erant unum cum illis, igitur qui quasi indigenae [Col. 1229A] Testamentorum erant, non jam alienigenae sed indigenae reputabantur, ut ipsi cum his, cum quibus erant, essent unuin, quoniam ita quasi naturaliter habebant Testamenta, ut illi qui in primis habuerant ea. Gratia enim divina utrisque aequaliter Novum Testamentum praebuit, sed et Vetus juxta spiritale sensum, et gentiles ideo quoque non erant jam advenae in Testamentum, sed indigenae, quia regenerati erant ex baptismo, qui praedicatur in utroque Testamento. In uno enim dicitur: «Effundam super vos aquam mundam, et mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris (Ezech. XXXVI) ;» in alio: «Ite, baptizate omnes gentes (Matth. XXVIII) .» Non estis jam hospites Testamentorum id est peregrini vel indigniores Hebraeis in fide, sicut olim receptum [Col. 1229B] in lege; et advenae, id est alieni et exsules; sed estis cives sanctorum, id est ejusdem juris et dignitatis in civitate Dei; cives non carnalis Israel, sed sanctorum, quia cum sanctis unam incolitis civitatem, quae est Ecclesia. Habetis enim communionem cum sanctis in omnibus sacramentis Ecclesiae, qui olim fuistis alienati a conversatione Israel. Nec solum cives sanctorum estis, sed et domestici Dei, id est familiares et amici Dei in domo ejus, secundum multam perfectionem scientiae et virtutum, et secundum multam dilectionem quam ipse erga vos habet. Domesticos enim suos familiarius diligit, et arcana secretorum suorum eis revelat ut amicis, atque dona largitur amplissima. Nunc estis domestici Dei, qui olim eratis sine Deo, vos dico superaedificati [Col. 1229C] in aedificio Dei super fundamentum apostolorum et prophetarum, id est super fidem Christi, super quam primo fundati sunt apostoli et prophetae. Christus enim fundamentum est totius divini templi vel divinae civitatis, quia ex eo et ex ejus fide et gratia inchoant omnia bona, et ipse totum spiritale portat aedificium. Ipse ergo est fundamentum apostolorum et prophetarum, quia super illum incumbunt et firmi permanent apostoli et prophetae qui totam deinde fabricam sancti aedificii portant. Ipse est fundamentum, id est fides ejus est prima firmitas, et initium ac sustentaculum omnis aedificii virtutum ac bonorum operum. Super quam fidei firmitatem innitentes, superaedificati estis in bonis operibus, [Col. 1229D] id est ad altiora provecti in crescendo de virtute in virtutem. Et hoc factum est in ipso summo angulari lapide, scilicet Christo Jesu, qui duos in se populos quasi duos parietes conjungit, et fortitudo est totius aedificii. Qui ita est angularis lapis, ut non solum sit fundamentum ipsius aedificii, id est non solum sit in inferiori parte, sed etiam sit summus in ipso aedificio. Ita est summus iste lapis, ut non possit alius lapis angularis huic superaddi. Illi enim volunt huic superponere alium angularem lapidem, qui carnales observantias quaerunt superaddere, et eas contendunt ad salutem valere. Sed nihil potest huic superponi. Ipse enim inferius est lapis angularis secundum fidem, ipse est et summus secundum justitiae consummationem. Vel ideo est [Col. 1230A] summus lapis, cum sit fundamentum, quia origo fundamenti hujus summitatem tenet. Et sicut fundamentum corporeae fabricae in imo est, sic fundamentum spiritalis fabricae in summo est. Si ad terram aedificaremur, in imo nobis ponendum erat fundamentum. Quia vero coelestis fabrica est, ad coelos praecessit fundamentum nostrum. In quo fundamento, in quo lapide summo onmis aedificatio tam Judaeorum quam gentilium, constructa secundum fidem et sacramentorum perceptionem, atque secundum innocentiam et justitiam, crescit in virtutibus proficiens, quia nemo tam perfectus est, qui non possit crescere Crescit unusquisque electorum et major et minor, quandiu est in hac vita. Neque enim ad aedificium electorum pertinet, licet Christianitatis [Col. 1230B] vocabulum habeat, qui crescere in bonis et augmentari non studet. Omnis enim aedificatio tam singularum personarum fidelium, quam singularum virtutum, constructa in Christo, crescit assidue eundo et proficiendo in templum sanctum, id est ut fiat sanctum et mundum Dei templum, et hoc totum in Domino, id est in operatione Domini, quia Dominus hoc agit, non aliqua carnalis observantia In quo Christo non solum Judaei aedificantur, sed et vos gentiles coaedificamini, id est aeque ut Judaei aedificamini cum eis secundum justitiam, et in tantum, ut eatis in habitaculum Dei, id est ut efficiamini domus et sanctuarium Dei, et hoc in Spiritu sancto, id est in operatione Spiritus sancti, et non in carnalibus observantiis.
«Hujus rei gratia ego Paulus vinctus Christi Jesu pro vobis gentibus, si tamen audistis dispensationem gratiae Dei, quae data est mihi in vobis, quoniam secundum revelationem notum mihi factum est sacramentum, sicut supra scripsi in brevi, prout potestis legentes intelligere prudentiam meam in mysterio Christi, quod aliis generationibus non est agnitum, filiis hominum, sicuti nunc revelatum est sanctis apostolis ejus et prophetis in Spiritu, esse gentes cohaeredes et concorporales et comparticipes promissionis in Christo Jesu per Evangelium, cujus factus sum ego minister secundum donum gratiae Dei, [Col. 1230D] quae data est mihi secundum operationem virtutis ejus.»
Hujus rei gratia, id est pro hac re grata mihi, scilicet ut vos coaedificemini, vel pro gratia Dei implenda in hac re (I Cor. XV) , ego Paulus vinctus sum. Et ponit per quae ipsi sunt coaedificati, quia scilicet Deus revelavit illi salutem ad gentes pertinere, et misit illum eis praedicare, et facit pati pro illis, ut magis sint Deo grati. Ego Paulus vinctus Christi Jesu, id est pro servitio et nomine Christi, vel in potestate et voluntate ejus ego vinctus sum, quia quando voluerit, me dissolvet. Vel ego vinctus pro Evangelio sum Christi, non diaboli, ut illi qui pro suis criminibus tenentur in vinculis. Vinctus Christi sum, et hoc pro vobis gentibus quibus viam salutis [Col. 1231A] praedicabam; vel pro vobis, quia quod sum vinctus Christi, tendit ad utilitatem vestram, id est vobis est utile. Meritum enim pastoris provectum confert gregi. Tunc Romae tenebatur Apostolus in carcere. Quia vero meritum pastoris non proderit ovibus, nisi se habeant prout religio Christiana exigit, supponit. Si tamen audistis aure cordis, id est si intellexistis dispensationem gratiae Dei, id est apostolatum mihi dispensatum a Deo, qui scit cur me ad hoc officium elegit. Vel dispensationem, id est officium dispensandae et praedicandae gratiae Dei, id est gratuiti beneficii Dei omnibus impensi. Si intellexistis dispensare gratiam Dei, id est si intellexistis gratuita ejus dona quae vobis dispensavi, scilicet remissionem peccatorum innocentiam, virtutes, [Col. 1231B] charismata, scientiam, fidem, doctrinam et his similia, vobis a Deo gratis esse collata, non aliquo merito, neque carnalibus observantiis. Si enim haec gratis divinitus dari non creditis, non estis in fide sana. Et si fidem sanam non habetis, nihil vobis meritum meum valebit. Ac si dicatur: Quod sum vinctus, vobis proderit, si intelligitis quod vobis dispensavi esse gratuitum donum Dei, ut nihil meritis vestris ascribatis, nec in carnalibus observantiis fiduciam ullam ponatis. Quod posuit, audistis, et non credidistis, ideo fecit, ut innuat istud usque adeo aptum et vicinum rationi, ut non solum fide sit dignum, sed etiam intellectum. Vere dispensatio est gratuitum donum Dei, id est gratis collatum vobis, quia ipsa dispensatio data est mihi, id est ipsum [Col. 1231C] officium dispensandi est mihi datum, et hoc in vobis convertendis et aedificandis, id est ut vos per meam dispensationem converteremini, et in aedificio Dei constitueremini. Vel ipsum officium dispensationis meae jam est haerens in vobis, quod vos aure cordis et interiore vestro auditu jam recepistis ex gratia Dei. Et si ego dispensationem non habeo nisi ex gratia, tunc patet quia vos notitiam Dei et remissionem peccatorum atque justificationem et caetera quae vobis dispensavi, non habetis nisi ex sola gratia. Post haec ponit rationem ad idem ostendendum, quod scilicet gratis habeat hoc quod eis dispensat, et hoc per medium. Nam ubi se gratis habere ostendit, et quod similiter gratis habeant, eos convicit. [Col. 1231D] Ac si dicat: Gratis est mihi data dispensatio, quoniam secundum revelationem divinam non secundum humanam doctrinam, neque secundum vires meas, factum est mihi notum sacramentum, id est quoddam Dei occultum est mihi divinitus revelatum, hoc est non obscure, sed aperte intimatum; nec habeo hujus rei plus notitiae, nisi inquantum mihi Deus revelavit et detexit, id est nihil habeo ex me, sed totum ex sola gratia. Et si ego quidquid vobis dispenso, ex gratia habeo, tunc et vos ex gratia totum habetis. Dei bonitas mihi revelavit sacramentum, id est quoddam mysterium multis hominibus occultum, scilicet quod vos gentes essetis incorporandae Judaeis in unitate fidei, et camdem gloriam habiturae quam Judaei. Notificatum est mihi a Deo sacramentum, [Col. 1232A] et hoc sicut supra scripsi in brevi, id est ita mihi manifestatum est divinitus, ut superius posui, cum dicerem, ipse est enim pax vestra qui fecit utraque unum, et caetera quae ibi breviter dicta sunt de mysterio Christi et societate utriusque plebis. Id est nihil supra scripsi tunc de mysterio, quod non sit mihi per spiritum prophetiae revelatum a Deo, id est quod non habeam a gratia Dei. Notum factum est mihi, prout potestis legentes intelligere, id est inquantum vos attente studio seque legentes potestis animadvertere in praedicta littera. «Ipse est enim pax nostra,» etc. Prudentiam meam, id est sapientiam et peritiam, quam ego habeo super mysterio Christi. Hoc est in tantum mihi notificatum est mysterium, in quantum praedicta littera ostendit me [Col. 1232B] habere prudentiam de mysterio Christi, id est in quantum mittit studentes ad intelligendum illud mysterium. Per litteram enim illam, licet nos ignoremus, ad multiplicem tamen intellectum de mysterio Christi duci passumus. Aliter enim forsitan posset exponere litteram illam beatus Hieronymus, et aliter Ambrosius, atque aliter magnus Augustinus; et secundum omnem intellectum, qui inde potest fieri, id est de illo Christi mysterio, notificatum est Apostolo. Hoc totum tale est, ac si breviter dicat: In tantum notificatum est mihi sacramentum, in quantum, id est quam multipliciter potest intelligi in scriptura illa quae est: «Ipse est enim pax nostra,» etc. Hoc ideo dixit, ut per hoc commendaretur auctoritas sua; et commendata auctoritate, majorem [Col. 1232C] fidem exhiberent doctrinae suae, mandata legis dissuadenti. Quod sacramentum vel mysterium non est agnitum, id est vicine notum et plene filiis hominum, id est rationalium, hoc est vel carnalibus vel spiritualibus filiis patriarcharum et prophetarum in aliis generationibus, id est in praeteritis temporibus. Licet enim antiqui sancti scirent gentes ad fidem venturas, tamen nescierunt quod ad eamdem vitae sublimitatem et gloriam forent venturae, ad quam Judaei culturam habentes unius Dei. Sed, et hoc latuit eos, quia sine lege forent salvandae. Non est illis agnitum ita plenarie hoc mysterium, sicut nunc id est inquantum tempore gratiae revelatum est illis quibus debuit, id est sanctis apostolis ejus, qui hoc [Col. 1232D] praedicare missi sunt, et prophetis sub nova gratia, ex quibus fuit Agabus (Act. II) , et hoc relatum est illis in Spiritu sancto, id est per Spiritum sanctum. Et quid sit hoc mysterium, subditur, scilicet gentes esse cohaeredes, id est simul cum Judaeis unam haereditatem in coelo habituras, et concorporales, id est simul cum eisdem Judaeis in uno corpore Ecclesiae mansuras in praesenti, ut haec sint tam honorabilia membra Ecclesiae quam et Judaei, et comparticipes promissionis vitae aeternae, ut aequaliter ad gentes pertineat illa promissio sicut ad Judaeos, et aequaliter in ejus adeptione sublimentur utrique. Et haec omnia fiunt in Christo Jesu, id est in eo quod Christus carnem assumpsit, et mundum per se et apostolos illuminavit. Nam haec omnia gentes habent [Col. 1233A] per Evangelium, id est per receptionem et observantiam Evangelii quod eis ministro. Non enim prodesset illis incarnatio Christi, nisi praedicaretur, cujus Evangelii factus sum ego minister, non enim est meum. Et quod minister ejus factus sum, non est secundum merita mea, sed secundum donum gratiae, id est secundum gratuitum donum gratiae Dei, quae gratia est mihi data secundum operationem virtutis ejus, id est secundum quod operata est virtus ejus, qua suscitavit Christum, in quo nos omnes a morte animae resuscitaret, et sine legis opere salvaret. Et cum ego ministerium Evangelii habeam ex gratia, patet quia et vos habetis ex gratia quidquid ex auditu Evangelii, quod praedicavi vobis, accepistis.
[Col. 1233B] «Mihi enim omnium sanctorum minimo data est gratia haec in gentibus, evangelizare investigabiles divitias Christi, et illuminare omnes quae sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo, qui omnia creavit, ut innotescat principatibus et potestatibus in coelestibus per Ecclesiam multiformis sapientia Dei secundum praefinitionem saeculorum, quam fecit in Christo Jesu Domino nostro, in quo habemus fiduciam et accessum in confidentiam per fidem ejus.»
Data, inquit, gratia est mihi omnium sanctorum minimo. Prae nimia humilitate dicit se minimum, omnium sanctorum, ostendens de se magnum humilitatis exemplum, vel minimus erat omnium sanctorum, [Col. 1233C] id est magis humiliatus, hoc est, afflictus omnibus tribulationibus, quam alius aliquis sanctus. Multo enim plus persequebantur eum Judaei et gentiles, quam aliquem aliorum. Mihi minimo data est gratia haec in gentibus, id est ministratio; et hoc, ut praemissum est, secundum operationem virtutis ejus, id est ita ut sequatur eam operatio virtutis Dei, quia ad confirmationem meae praedicationis Deus per me miracula operatur. Data est mihi, id est gratis concessa a Deo ad utilitatem. Haec gratia data est mihi, scilicet evangelizare investigabiles divitias Christi, id est multa ejus dona copiose et abundanter nobis collata, quae adeo ditia sunt et magna, ut nullo prorsus intellectu queant investigari, cum Deus pro hominibus homo fieri, et pro mortuis vita [Col. 1233D] mori, atque justus pro peccatoribus immolani dignatus sit, cunctisque per orbem nationibus lumea veritatis ostendere, fidem dare, et peccatoribus remissionem, justitiam, charismata, et caetera hujusmodi, quae non possunt perfecte investigari, quam magna et qualia sint In hoc etiam sunt investigabiles istae divitiae, quia aliis dantur, et aliis non dantur; et cur hoc fiat, investigare non possumus. Quando enim plures verbo praedicationis, et quo rumdam mentes dono supernae gratiae tanguntur intrinsecus ut credant, quorumdam autem non tanguntur, quis nisi solus Deus scire potest cur isti eliguntur, et illi relinquuntur? Investigabiles itaque sunt divitiae donorum Christi. Nec solum istas evangelizare [Col. 1234A] missus sum, sed et illuminare, id est clare et lucide docere omnes quae, id est quam mirabilis et ex quanta dilectione procedens sit dispensatio sacramenti, id est quam mirabiliter sit dispositum a Deo Patre sacramentum incarnationis, passionis et resurrectionis Christi, per quod gentes fierent cohaeredes et concorporales et comparticipes. Quod sacramentum erat absconditum in divina mente a saeculis, id est a primo tempore saeculorum, quando cum saeculis coeperunt creaturae, quia ex quo saecula sumpserunt principium, nulli fuit ita patefactum ut nunc apostolis. Hoc ideo dicit, «ut ostendat sibi multum esse credendum, cui revelatum est tantum mysterium.» Per hoc idem ostendit dispensationem istam fieri ex sola gratia. Quod inde patet, quia a [Col. 1234B] saeculis fuit abscondita, quoniam nec humana merita, nec carnales observantiae potuerunt eam revelare. Recte dicitur dispensatio sacramenti, quia Deus diverse tribuit illud sacramentum, cum aliis dat plus esse participes et concorporales et cohaeredes, et aliis minus. Sacramenti dico, absconditi in Deo, quia ita manebat in Deo, ut non extra Deum, procederet, sed in secreto ejus consilio lateret. Habet enim Deus in seipso absconditas quorumdam factorum causas, quas rebus conditis non inseruit, easque implet non in illo opere providentiae, quo naturas substituit ut sint, sed in illo quo eas administrat ut voluerit, quas ut voluit condidit. Ibi est gratia, per quam salvi fiunt peccatores. Nam in mundo absconditae sunt rationales causae omnium [Col. 1234C] rerum naturaliter oriturarum, sicut absconditus erat Levi in lumbis Abrahae, ideo autem causae eorum quae per gratiam futura sunt. Sic et hoc mysterium nostrae salvationis, quo gentes Judaeis aequarentur in sanctitate et gloria, ut omnino aliud futurum non esset, absconditum erat in Deo, qui omnia creavit, quia solus ipse Creator noverat, quid de suis creaturis facturus esset. Data est mihi gratia evangelizandi, ut effectum habeat in Ecclesia praedicatio mea, et per Ecclesiam, id est per ea quae fiunt in multiplicibus Ecclesiae membris et ordinibus vel operibus, ut innotescat, id est interius et subtilius, et magis notescat principibus et potestatibus, id est prioribus et potentioribus angelorum [Col. 1234D] ordinibus, qui sunt in caelestibus, sapientia Dei multiformis, quantum ad varia et multa opera quae facit in ecclesia, non inquantum est in Deo simplex et invariabilis. In hoc enim eam ab initio cognoverunt, qui ei ab initio astiterunt. In se enim non multiplex, sed simplex est ista sapientia, sed propter multiplicia opera sua quae sapienter disponit, dicitur multiformis, quia multas operum formas aptat. Et secundum hoc in cognitione hujus sapientiae etiam angeli spiritus per Ecclesiam profecerunt, quia dum eam Christus vel per se, vel per apostolos instrueret, plurima secreta didicerunt angeli quae ignorabant. Magna est igitur dispensatio sacramenti, ubi didicerunt vel discunt etiam virtutes angelicae; et magna fides est attribuenda verbis [Col. 1235A] illius, qui tantum sacramentum dispensat. Innotescat sapientia principibus, et hoc secundum praefinitionem saeculorum, id est in tantum innotescat, in quantum Deus praefinivit et praeordinavit de saeculis, id est de hominibus qui versantur in saeculis, hoc est de hominibus qui erant futuri a primo statu Ecclesiae usque ad consummationem saeculi. Quos ideo vocat saecula, quia mutabiles sunt et transitorii ut saecula, id est ut cursus praetereuntium dierum. Quam praefinitionem fecit in Christo Jesu, id est haec omnia praefinivit Deus in Christo, non in carnalibus observantiis, vel in aliquo merito nostro. Vel Dei sapientia est multiformis, secundum praefinitionem saeculorum, quia secundum ea quae praefinivit, id est praeordinavit in saeculis fieri, apparet [Col. 1235B] multiformis, cum haec in operibus variantur multiformiter. Et hanc praefinitionem fecit Deus in Christo Jesu Domino nostro, quoniam ante saecula praeordinavit Pater in Filio, quid in saeculis acturus esset, in quo habemus fiduciam, id est in cujus Christi auxilio habemus spem et fiduciam accedendi ad Dominum, et non solum spem, sed et ipsum accessum, et secundum bona opera, et secundum praemium. Fiduciam habemus in eo vincendi tribulationes, vel adipiscendi supernam haereditatem, et post finem vitae praesentis accessum realiter ad Deum, et hoc in confidentia, id est merito confidentiae habitae per fidem ejus, scilicet quia tantum in eo solo omnimodam fiduciam posuimus per fidem ejus quam intemeratam servavimus, nihilque fiduciae [Col. 1235C] nostris meritis, vel carnalibus observantiis attribuimus.
«Propter quod peto ne deficiatis in tribulationibus meis pro vobis, quae est gloria vestra. Hujus rei gratia flecto genua mea ad Patrem Domini nostri Jesu Christi, ex quo omnis paternitas in coelis, et in terra nominatur, ut det vobis secundum divitias gloriae suae, virtutem corroborari per Spiritum ejus, in interiori homine, Christum habitare per fidem in cordibus vestris: in charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo et longitudo et sublimitas et profundum; scire etiam supereminentem scientiae charitatem [Col. 1235D] Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei.»
In Christo ut praemissum est, habemus fiduciam et accessum ad Patrem in confidentia per fidem ejus. Propter quod peto a vobis ut confidentes et constantes in fide sitis, per quam ad tantam pervenietis gloriam. Omnia bona ut superius frequenter ostensum est, accepistis a praeveniente vos gratia Dei; nunc superest ut vos arbitrio liberae voluntatis vestrae, eamdem subsequamini gratiam, perseverantes in ea, et bene operantes. Peto enim a vobis, propter arbitrium voluntatis. Peto ne deficiatis a sinceritate et constantia fidei et perseverantia bonorum operum, in tribulationibus meis, id est respectu mearum tribulationum, hoc est tribulationes [Col. 1236A] quas audistis me pati pro vobis quibus praedicabam, non sint vobis causa deficiendi, sed constantes estote in gratia, quam vobis annuntiavi, non erubescentes de vinculis meis, neque timentes similia pati. Vel pro vobis sunt tribulationes meae, id est ad utilitatem vestram spectant, vobisque proficiunt. Quae res, id est me pati pro vobis tribulationes, est gloria vestra. Gloria enim vobis est habere talem doctorem, non confusio, ut infideles aestimant. Et magno gloriae praemio remunerabimini, si me nunc in tribulationibus non despexeritis, sed in firma fide permanseritis. Peto ne deficiatis. Quia enim voluntatis arbitrium habetis, peto. Sed quia vobis arbitrium non sufficit ad implendum quod peto, hujus rei gratia, id est ne deficiatis, [Col. 1236B] flecto genua mea in oratione pro vobis. Facit enim pro eis Apostolus orationem, ut Deus det perseverantiam et augmentum virtutum et scientiae. Et per flectionem genuum intelligimus humilitatem supplicantis. Nam ad haec solent in oratione flecti genua, ut humilitas interior denotetur, et humiliori supplicatione affectus orationis commendedetur, et fortasse vinculis catenarum constrictus, non poterat Apostolus genua corporis flectere; sed si hoc impediebatur corporaliter agere, vel genua cordis humilius flectebat. Flecto genua, id est humiliter in precibus supplico ad Patrem Domini nostri Jesu Christi, ut merito ejus obtinere possim quod peto. Id est oro illum, de quo non est diffidendum quin exaudiat, tum quia flecto ad eum mea [Col. 1236C] genua, tum quia genuit eum qui noster est Dominus et est Jesus atque Christus, id est rex noster et sacerdos. Flecto ad Patrem genua mea, ut sicut prius Pater me exaudiat, ex quo, id est ex cujus similitudine omnis paternitas non dico est, sed nominatur. Nam proprie non dicitur Pater, nisi solus Deus; alii autem ad similitudinem ejus, de quibus non est dicendum quod sint patres respectu Dei, sed nomen illud participant, in coelis, id est inter angelicos spiritus. Ibi enim superiores qui praesunt aliis, et curam super eos habent, patres nominantur; et in terra, id est inter homines. Dei enim ineffabilis dilectionis vehementia inaestimabiliter nos dilexit; ac diligit ac gubernat, ideoque Pater noster dicitur [Col. 1236D] (Matth. VI; Luc. XI) . Nos autem et angeli per eum dicimur patres in similitudine dilectionis et providentiae quoniam ipsa dilectio et gubernatio, qua vocabamur patres, ab eo procedit. Ex eo nominatur omnis paternitas in coelo et in terra, quia, ut dictum est quicunque sunt patres et praesunt aliis paterno affectu sive in coelo, sicut dominationes caeteris subjectorum ordinibus; sive in terra, sicut episcopi et abbates, alique praelati, qui paterna bonitate, subditis praesunt, ab ejus imitatione vocabulum paternitatis sortiuntur. Vel angeli coelorum nobis providentes, dicuntur patres in coelis; et praelati Ecclesiae, patres in terra. Possunt coeli, spirituales homines intelligi, terra vero, carnales. Ipse enim dicitur Pater, vel quia ex se Filium genuit, vel quia creaturas [Col. 1237A] pio moderamine gubernat et regit. Ad cujus similitudinem ob eamdem causam dicuntur patres vel qui ex seipsis filios generant, vel qui subjectos pio moderamine et studio gubernant. Et quia talis tamque benignus et charitativus erga nos est Pater iste, non est diffidendum de eo quin nos exaudiat. Ad quem idcirco genua mea flecto, ut det vobis secundum divitias gloriae suae, id est secundum divitem et copiosam largitionem abundantiae majestatis suae, virtutem corroborari, id est constantiam fidei, quae interius et exterius vos faciat robustos et fortes contra omnes tribulationes. Virtutem corroborari per Spiritum ejus, id est per spiritum gratiae, per operationem Spiritus sancti in interiori homine, id est in anima quae ab hostibus non potest [Col. 1237B] attingi. Et ut hoc salubriter vobis tribuat, det habitare Christum per fidem in cordibus vestris secundum perfectionem virtutum et constantiae, et hoc per fidem de eo habitam et perfectam. Sunt enim nonnulli haeretici fortes ad tolerantiam adversitatum, sed non eis prodest. Vel det Christum habitare in mentibus et rationibus eas illuminando, id est illuminet Christo habitatore rationem vestram, et hoc per fidem. Ratio enim non illuminatur ad intelligendum, nisi fides praecedat. Unde scriptum est: «Nisi credideritis, non intelligetis (Isa. sec. LXX) .» Et in tantum illuminat rationem vestram, ut in charitate radicati et fundati possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo et longitudo et sublimitas et profundum. [Col. 1237C] Vel secundum superiora sic potest continuari: Peto ne deficiatis, sed constanter perseveretis; vos dico, in charitate radicati et fundati. Radicati, id est firmiter plantati ad instar arboris, quae quanto plus terrae figitur, tanto plus crescit, et uberius fructificat; et fundati sicut aedificium, quod quanto profundius fundatur, tanto firmius in altum construitur. Radicati enim dicuntur qui in activa vita strenui sunt, quibus charitas est radix, quia sicut ex radice crescit arbor, et crescens fructum ad utilitatem aliorum facit, sic illi qui sunt in activa vita, ex charitate crescunt ad hoc, ut ferant fructum, sive corporalem victum praebendo, sive spiritualem. Per fundatos autem intelliguntur contemplativi, [Col. 1237D] quia non crescunt in hujusmodi fructum aliorum, sed firmi et immoti (prout est possibile) permanent in contemplatione divina. Hoc est dicere: Sive sitis in activa vita, sive in contemplativa, manentes semper in charitate, possitis, id est facultas sit vobis comprehendere, id est cum rerum exsecutione notitiam prendere, ut et intelligere et facere valeatis cum omnibus sanctis; non enim aliter sancti eritis, nisi hoc mysterium quod omnes sancti intelligunt, intellexeritis. Possitis comprehendere quae sit latitudo praedicti aedificii, in quo vos aedificamini, id est templi Dei. Latitudo ejus est amplitudo cordis sanctorum, qua cunctos diligunt cunctisque prodesse cupiunt, et prout valent prosunt. Longitudo ejus, quae et longanimitas dicitur, exspectatio est [Col. 1238A] promissionum Dei cum alacritate mentis. Sublimitas, vita coelestis inter angelos. Profundum autem, id est fundamentum aedificii illius, fides est et baptismus, et caetera hujusmodi sacramenta Ecclesiae. Haec ergo quatuor orat Apostolus, ut possimus intellectu et actu comprehendere. Vel de supernae mansionis templo, id est de perpetua regni felicitate possunt haec intelligi. Aeterna enim gloria illius regni ita erit lata, quod nullus ibi coarctabitur; ita erit longa et continua, quod nunquam deficiet; ita erit sublimis et alta, quod omne terrenum bonum excedet; sic est profunda et admirabilis, quod nullius hominis vox in praesenti valet eam perfecte narrare, nulliusque mens ad plenum intelligere. Vel etiam in Deo possunt haec intelligi. Habet enim Deus [Col. 1238B] latitudinem, quia dilectionem suam usque ad collectionem persequentium tendit. Habet longitudinem, quia ad vitae patriam nos longanimiter tolerando perducit. Habet sublimitatem, quia ipsorum quoque intelligentiam qui recepti in superna fuerunt congregatione, transcendit. Habet profundum, quia damnatis inferius, districtionis suae judicium comprehensibiliter exerit. Quae scilicet quatuor nobis in hac vita positis singulis exercet, quia et latitudinem amando, et longitudinem tolerando, et celsitudinem non solum intelligentiam nostram, sed etiam vota superando, et profunditatem suam exhibet, occultos et illicitos cogitationum motus districte judicando. Sed ejus celsitudo et profunditas quam sit investigabilis nullus agnoscit, nisi qui vel contemplatione [Col. 1238C] ad summa provehi, vel occultis motibus resistens, tentationum coeperit importunitate turbari. Sed et in cruce Domini, et per crucem in moribus sanctorum possunt ista quatuor intelligi. Crux enim lata est in transverso ligno, quo extenduntur pendentis manus; et significat opera bona in latitudine charitatis et hilaritatem mentis. Longa est a transverso ligno usque ad terram, ubi dorsum pedesque figuntur, et significat perseverantiam in longitudine temporis usque in finem. Alta est in cacumine, quo transversum lignum sursum versus extenditur, et significat supernum finem, quo cuncta referuntur, quoniam cuncta quae liunt latitudine, propter altitudinem divinorum facienda sunt praemiorum. Profunda [Col. 1238D] est in ea parte, qua in terra ligitur. Ibi quippe et occulta est, nec videri potest. Sed cuncta ejus apparentia et eminentia inde consurgunt, sicut bona nostra de profunditate gratiae Dei, quae comprehendi, ac dijudicari non potest, universa procedunt Profundum enim crucis est occulta voluntas Dei et incomprehensibilitas judiciorum ejus, unde ista gratia in homines venit cunctos praeveniens et omnia bona prout voluerit distribuens, aliis quidem sic, aliis vero sic, et alios eligens, alios respuens. Haec enim omnia cur ita fiant, inscrutabile est. Sed orat Apostolus ut ita quatuor prout oportet valeamus intellectu, et operatione comprehendere, et hoc cum omnibus sanctis, quia omnes sancti comprehendunt quae sunt ista quatuor. Nam comprehensio istorum [Col. 1239A] est quaedam communio coelestis rei publicae. Et hoc etiam, inquit, oro, ut possitis scire charitatem Christi quam erga vos habuit et habet; quae tanta est, quod supereminet omni scientiae, et exsuperat omnem sensum, quia nullus sapiens est adeo in hac vita, qui possit perfecte tantam charitatem considerare, sed in futuro saeculo scietur haec charitas. Ibi enim plena et perfecta dilectio est, sine ulla malorum tolerantia, quae non fide credit quod non videt, nec spe desiderat quod non tenet, sed in aeternum veritatis incommutabilem speciem contemplabitur, cujus sine fine quietum tempus erit laudare quod amat, et amare quod laudat. Sic ergo detur vobis scire charitatem Christi supereminentem scientiae et praecellentem intellectum, et hoc ita, ut impleamini [Col. 1239B] in omnem plenitudinem Dei, non ut sitis plenus Deus, sed ut perfecte sitis pleni Deo, ut sit Deus omnia in omnibus.
«Ei autem qui potens est omnia facere superabundanter, quam petimus aut intelligimus, secundum virtutem quae operatur in nobis, ipsi gloria in Ecclesia et in Christo Jesu, in omnes generationes, saeculi saeculorum. Amen.»
Ego, inquit, genua mea flecto ad Deum Patrem ut det vobis haec omnia; sed ipse potens est facere superabundanter, id est valde largius et affluentius quam petimus aut intelligimus, id est ultra omnem petitionem et intelligentiam nostram potest ipse nobis [Col. 1239C] abundantiam donorum largiri, secundum virtutem gratiae suae, quae operatur in nobis nonnulla etiam quae nemo peteret vel intelligeret. Vel secundum virtutem quae operatur in nobis, id est sicut potentia ejus operata est in nobis apostolis magnifice dona, ita potens est facere, omnia in vobis pro quibus oramus, et ei qui ista potest facere, et faciet si voluerit ipsi sit gloria non nobis, id est excellens honor, et hoc in Ecclesia, id est in consideratione eorum quae facit in Ecclesia, sicut fidem, innocentiam, justitiam et in Christo Jesu, id est in respectu Christi, per quam haec omnia fiunt, et in cujus judicio et gratia sunt haec universa. Et non ad horam sit ei gloria, sed in omnes generationes saeculi saeculorum, id est in futuro saeculo quod constabit ex omnibus [Col. 1239D] generationibus, quae generantur in his praesentibus saeculis. Saeculum quippe saeculorum, aeternitas est, cujus partes sunt tempora et omnia saecula. Potest etiam saeculum saeculorum intelligi praesens hoc saeculum a principio mundi usque ad finem simul intellectum, quod in multa saecula dividitur. Et in omnes generationes istius saeculi saeculorum extendatur gloria, quam Pater habet in Christo et in Ecclesia, ut nulla generatio sit ab initio mundi usque ad ejus terminum, in qua non glorificetur Deus per Christi gratiam in filiis Ecclesiae. Nullum enim tempus transit unquam vel transibit sine electis, in quibus per Christum glorificabit Pater. Amen, id est vere vel fideliter. Hic tractatum suum commendatione gratiae, in qua et carnales observantias [Col. 1240A] improbavit, terminavit apostolus, et ad moralem exhortationem transit, dicens:
«Obsecro itaque vos ego vinctus in Domino, ut digne ambuletis vocatione qua vocati estis (I Cor. VII) , cum omni humilitate et mansuetudine, cum patientia, supportantes invicem in charitate, solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis. Unum corpus et unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae. Unus Dominus, una fides, unum baptisma. Unus Deus et Pater omnium, qui super omnes est, et per omnia, et in omnibus nobis (I Cor. XII) .»
Hactenus de fide et gratia tractavit, et omnia gratiae tribuenda satis monstravit; nunc de moribus [Col. 1240B] monet prius communiter omnes, post per singulos ordines. Quandoquidem sola gratia salvati estis, non ex operibus vel observantiis carnalibus, et habitaculum Dei estis effecti, sicut ostensum est superius, itaque obsecro vos, ut ita jam amodo vivatis, quatenus tantam gratiam vobis collatam non amittatis. Et hoc est: Obsecro, id est per sacra dona coelestis gratiae quae percepistis, rogo vos ego quem audire debetis, quia vinctus et incarceratus sum, non in furto, sed in Domino, id est in amore Domini, videlicet propter amorem ejus, et propter nomen ejus in quo fixus permaneo. Et quia vinctus sum, compatiendum est mihi, non spernenda exhortatio mea. Obsecro ut digne ambuletis vocatione qua vocati estis, id est ambuletis digne fide qua per gratiam [Col. 1240C] vocati estis, id est ut ambuletis digne ad coelestem patriam, id est ut ambuletis prout fidem decet, qua venietis ad coelestem gloriam. Ambuletis, id est promoveamini et perseveretis operando ea quae conveniunt fidei ducenti ad salutem aeternam, id est bona opera. Bona enim opera exigit fides vestra. Vel quia gratis ad fidem vocati estis praedicatione mea, ambulate sic in fide et bonis operibus, ut ambulatio vestra praedicationi meae conveniat. Hoc modo poteritis digne ambulare, scilicet cum omni humilitate, id est et interius in corde habita, et exterius exhibita, scilicet ut nullatenus vel in corde vel in verbo seu in opere praesumatis de vobis, aut vos aliis praeferatis; et mansuetudine, id est lenitate et tractabilitate, [Col. 1240D] ut scilicet sicut mansueta animalia vos tractari permittatis, ut sitis familiares et affabiles. Humilis dicitur quasi humi acclivis, mansuetus quasi manu assuetus. Et multi sunt humiles, qui non sunt mansueti, id est lenes et tranquilli, sed in ipsa humilitate intermiscent quemdam rigorem et severitatem quasi pro justitia. Ideo nunc Apostolus humilitati subnexuit mansuetudinem, at qui fuerit humilis, studeat et mansuetus esse. Nec solum cum humilitate et mansuetudine ambuletis in via Dei, sed etiam cum omni patientia, qua patiamini tribulationes pro Christo voluntate et actu, quia quidam non patiuntur aliquando voluntarie. Quam patientiam servabitis supportantes invicem vos, id est ut alter sustineat alterum in his quae sunt gravia et aspera. Et [Col. 1241A] hoc poteritis facere, si vicissim reputaveritis vos esse supportantes, id est inferiores. Non enim ille bene patitur, qui se superiorem reputat. Et hanc variam supportationem facite in charitate, ut vos invicem tolerantes, diligatis vos invicem. Sunt enim nonnulli qui eos incipiunt non diligere, a quibus contumelias vel hujusmodi adversa patiuntur. Sed non debet charitas relinqui propter adversa quae patimur. Vel in charitate vos supportate, id est non ficte nec propter terrenum commodum sive damnum, nec propter timorem alicujus personae potentis, nec propter importunitatem temporis, nec propter inanem gloriam, vel aliquid hujusmodi, sed propter solam dilectionem, ut sola dilectio sit causa tolerantiae vestrae; et non irascamini, nec turbetur [Col. 1241B] cor vestrum in hora qua haec patimini, sed permaneatis in charitate et animi lenitate. Vos dico, solliciti servare unitatem spiritus, id est sitis inter adversa quae vicissim suffertis, solliciti et curiosi inviolabilem custodire unitatem spiritus, id est unanimitatem voluntatis, ut sit vobis cor unum et anima una, et hoc in vinculo pacis, id est pax et concordia exterior sit quasi vinculum et nexus interioris unitatis spiritus. Vel aliter: Ingreditur enim Apostolus removere quoddam quod contrarium est charitati, videlicet schisma, quod in eis tunc fuisse propter charismata non est dubitandum. Quoniam illi qui habebant charismata, despiciebant alios, et abrumpebant se ab eis, sicque schisma erat inter eos. Quod ipse prorsus vult eradicare, dicens. Solliciti servare [Col. 1241C] unitatem spiritus, id est sollicite postponendo omne schisma servetis quod a vobis non habetis, scilicet unitatem, id est quod vos estis facti unum secundum fidem, et alia dona servetis quia unitas illa est spiritus, id est a Spiritu sancto vobis concessa, et ideo non est negligenda, sed studiose retinenda. Quam poteritis hoc modo servare, videlicet in vinculo pacis, id est pax taliter inter vos habita, ut alius non inquietet alium, vinciat vos in simul et conglutinet. Et sitis omnes unum corpus per unitatem fidei et concordiam licet diversis officiis videamini dediti, sicut diversa membra corporis, et sit vobis unus spiritus, id est una mens et voluntas, sicut et unam remunerationem vitae perennis [Col. 1241D] omnes speratis. Et hoc est, sicut vocati estis a Deo in una spe vocationis vestrae, id est in una exspectatione supernae mercedis, ad quam vocati estis, vel ideo servare debetis unitatem spiritus, quia unum corpus est de quo vos estis, id est Ecclesia quae est una et est corpus Christi. Unum corpus secundum fidem et dilectionem et sacramentorum perceptionem. Et spiritus Christi qui hoc corpus ejus vivificat est unus. Multis enim membris, constat unum corpus, et vegetat omnia membra unus spiritus. Ecce humano spiritu quo sum ipse homo, membra omnia colligo et vegeto. Impero omnibus membris ut moveantur, intendo oculos ad videndum, aures ad audiendum, linguam ad loquendum, manus ad operationem pedes ad ambulandum. Officia [Col. 1242A] membrorum dispertita sunt, sed unitas spiritus continet omnia. Quod spiritus noster, id est anima nostra est ad membra nostra, hoc est Spiritus sanctus ad membra Christi, ad corpus Christi, quod est Ecclesia. Omnia enim membra Christi cum sint diversis officiis dedita, uno tamen spiritu Christi vegetantur. Jam vero si membrum praescinditur de corpore, nunquid sequitur spiritus? Nequaquam, et tamen membrum agnoscitur. Quia homo separatus ab Ecclesia, sacramentum baptismi adhuc retinet, sed spiritum amisit. Cavendum est ergo schisma, et servanda est unitas. Non amittitur Spiritus sanctus qui non potest scindi, sed unus permanet; et eos qui unitatem custodiunt, replet; et hanc servare debetis, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae, [Col. 1242B] id est sicut fide vocati estis in una spe aeternae gloriae. Haec enim fides vocationis est, id est fidei vestrae, hoc est fides vestra est causa spei vestrae, quia praecessit ipsam spem, et dedit eam vobis. Quae spes est una, quia unam vitae aeternae gloriam exspectat. Illa enim est una, quia licet alii sint ibi ut stellae, alii ut luna, alii ut sol, omnibus tamen sufficit quod habent. Quoniam illi qui non sunt in tam digna claritate adeo sunt unita dilectione cum majoribus, ut hoc quod majores habent, isti se habere reputent. Sic et vos in hac vita debetis facere, ut qui minus habent in charismatibus aliisque donis, ex unione dilectionis reputent se habere quod majores habent, qui ad eorum utilitatem habent. Non enim in hac re debet alius invidere alii, neque alius alium [Col. 1242C] despicere. Et ob hoc debetis etiam unitatem servare quia unus Dominus omnibus vobis est Christus, qui vos manu misit et vivificavit. Non enim habetis plures dominos, pro quorum diversis voluntatibus vos oporteat discordare, sed unum, qui vobis unitatem praecipit. Unitas enim non habet in se contrarietatem, sicut nec Creator. Quod autem ab unitate separatur et extra unitatem est, jam contrarium et dualitas. Nam Creator erat quidem unus, sed statim ut creatura successit, contrarietas processit. Servanda est igitur unitas, ut uni Domino serviatur. Quae et ideo custodiri debet, quia una fides est. Licet enim unusquisque credentium suam fidem habeat, una tamen fides dicitur. Haec enim in animo [Col. 1242D] credentis est ei tantum conspicua, cujus est, quamvis sit et in aliis non ipsa, sed similis. Non enim numero est una, sed genere. Propter similitudinem tamen ex nulla adversitate magis unam dicimus esse quam multas. Nam et duos homines simillimos cum viderimus, unam faciem dicimus, et miramur amborum. Ita enim dicitur eadem credentium fides una, sicut eadem volentium voluntas una, cum et in ipsis qui hoc idem volunt, sua voluntas sit cuique conspicua; alterius autem lateat, quamvis idem velit. Propter hoc etiam servanda est unitas, quia unum est baptisma. Non enim potest iterari, sed a quocunque datum fuerit, sive a bono, sive a malo, sive a catholico, sive ab haeretico juxta morem Ecclesiae in nomine sanctae trinitatis, scilicet Patris et [Col. 1243A] Filii et Spiritus sancti, tantumdem valet ad remissionem peccatorum et apertionem regni coelorum. Sed ideo tenenda est unitas, quia unus est Deus in substantia sua. Non enim est multiplex substantia ejus, sed una et simplex. Unde et Moyses: «Audi Israel: Dominus Deus tuus, Deus unus est (Deut. VI) .» Non potest esse major, non potest esse minor, non potest numerari. Unus est Deus, creator omnium, qui et unus Pater omnium est, paterno affectu diligens omnia et gubernans; et ideo nemo potest se alteri praeferre. Unus dicitur iste Pater, in eo quod unica affectione procurat omnia, sicut dulcis Pater. Qui est super omnes, id est praecellit omnibus creaturis, cujus dignitas nos invitet; et per omnia diffusus, quia ubique est; et ideo timendus, [Col. 1243B] cum nusquam possit evitari; et in omnibus nobis est per gratiam, qui unitatem servamus. Per omnia enim est potentia virtutis suae, et prudentia dispositionis suae, sed in nobis gratia bonitatis suae. Vel super omnes est dominando et regendo, et est per omnia, subministrando omnia bona quae habent, et in omnibus nobis collata beneficia servando. Illud per quod est ibi, per omnia, ordinale est, ostendens quod si omnia nostra discusserimus, omnia ordine perambulando inveniemus ab eo ministrata. Et quia omnibus dominatur, et per omnia nostra est praeter peccatum, et quia nobis illa conservat, ideo solliciti esse debemus, ut quemadmodum ipse est unus, ita et nos unum simus et unitatem semper observemus.
[Col. 1243C] «Unicuique autem nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi (Rom. XII; I Cor. XII) . Propter quod dicit: Ascendens in altum, captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus (Psal. LXVII) . Quod autem ascendit, quid est, nisi quia et descendit primum in inferiores partes terrae? Qui descendit, ipse est et qui ascendit super omnes coelos, ut adimpleret omnia (Joan. III) . Et ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum (I Cor. XII) , in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi, donec occurramus omnes in unitate fidei et agnitionis [Col. 1243D] Filii Dei in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi, ut jam non simus parvuli flutuantes, et circumferamur omni vento doctrinae in nequitia hominum, in astutia ad circumventionem erroris.»
Nos quidem omnes sumus unum corpus, et unitatem servare debemus, sed non omnes aequaliter dona coelestis gratiae percepimus, nam unicuique nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi. Nam aliud donum gratiae habet iste, aliud ille; et quod habet ille, non habet iste. Mensura ista est et divisio quaedam donorum, et concordia ibi unum corpus facit. Nam sicut in nostro corpore aliud accipit manus ut operetur, aliud oculus ut videat, aliud auris ut audiat, aliud pes ut ambulet; [Col. 1244A] anima autem una est quae agit omnia, in manu ut operetur, in pede ut ambulet, in aure ut audiat, in oculo ut videat; sic sunt etiam diversa dona fidelium tanquam membrorum, ad mensuram propriam cuique distributa, sed una est Christi gratia quae distribuit. Propter quod non debent alii aliis invidere nec alii contra alios de donis superbire, quae gratis dantur a Christo, et quae mensurat ille et modificat, sicut scit singulis expedire. Nam ad hoc uni multum datur, ut per hunc multi promoveantur alii; et ad hoc parum aliis, ut in omnibus erga omnes humilitatem conservent. Et si Christus metitur cuidam multum, ut multis aliis prosit qui tantum non habent, tunc non est rectum carentes invidere habentibus, sed potius debent reputare se habere quidquid [Col. 1244B] majores habent, quia ad eorum utilitatem habent. Nec illi qui habent, debent despicere non habentes, cum ad hoc habeant, ut non habentibus subserviant. Ita ergo debemus in variis donis quae accipimus, servare unitatem, abraso omni schismate. Propter quod probandum quod Christus det diversa dona, dicit Spiritus sanctus in Psalmista: «Ascendens in altum, etc. (Psal. LXVII) .» Versa tamen ad Christum locutione, dicit Psalmista: «Ascendisti in altum, captivasti captivitatem, accepisti dona in hominibus (ibid.) .» Nec moveat quod Apostolus non ait: «Accepisti dona in hominibus;» sed, dedit dona hominibus. Ille quippe auctoritate apostolica secundum hoc locutus est, quod Deus cum Patre est Filius. Secundum hoc enim dedit dona hominibus [Col. 1244C] mittens eis Spiritum sanctum, qui spiritus est Patris et Filii. Propheta vero secundum illud, quod idem Christus intelligitur in corpore suo, quod est Ecclesia, unde et fideles cuncti membra ejus sunt, dixit eum accepisse dona in hominibus, quia ipse accipit, quidquid beneficii membris impenditur illius, unde dicturus est: «Quando uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV) .» Sed videamus sententiam: Ascendens in altum coeli habitaculum Christus, captivam duxit captivitatem, id est corruptionem nostram virtute suae incorruptionis absorbuit; vel captivam duxit captivitatem quia vicit mortem, quae captivos tenebat, in quibus regnabat. Vel eos qui in inferno tenebantur captivi, [Col. 1244D] qui et captivitatis nomine designari possunt, duxit secum ad regna coelorum. Nam sicut militia cum dicitur, intelliguntur qui militant, sic appellatione captivitatis intelliguntur, qui in inferni claustris detinebantur capti. In hac quoque vita multi tenebantur a diabolo captivi in peccatis, qui et captivitas similiter appellantur, sed eos Christus feliciter captivavit. Cur enim non sit captivitas felix, si et ad bonum homines possunt capi? Unde Petro dictum est: «Ex hoc jam homines eris capiens (Luc. V) .» Captivati ergo sunt, quia capti; et capti, quia subjugati, id est sub leve Christi jugum missi. Sed hoc considerandum, quia captivi et terrigenae, patriam nostram aestimabamus hoc exsilium. Sed dum a Christo ducimur ad regnum coelorum, nimirum captivitas [Col. 1245A] nostra beata captiva ducitur ab illo. His itaque modis captivavit captivatam, ascendens propria virtute et voluntate in altum, non sustentatus auxilio cujusquam alterius. Dedit vero dona hominibus, quia misso desuper Spiritu alii sermonem sapientiae, alii gratiam virtutum, alii gratiam curationum, alii genera linguarum, alii interpretationem sermonum tribuit (I Cor. XII) . Non enim singuli quique habent omnia, sed hi illa, alii alia, sicut et supra dictum est, quamvis ipsum donum a quo unicuique propria dividuntur, omnes habeant, id est spiritum. Ista pars scientiae qua dicitur, dedit dona hominibus, valet ad ostendendum quod Christus secundum mensuram dedit unicuique nostrum, gratiam. Caetera vero dixit, ut scientia magis patesceret. [Col. 1245B] Ascendisse dixit eum propheta. Sed quid est quod ascendisse dictus est, nisi quia et antea descenderat? Verbum enim quod in principio erat Deus apud Deum (Joan. I) , quo ascenderet, vel quomodo ascendere posset, nisi prius descendisset? Erat enim super omnia, vel potius erat ubique. Sed descendit quando formam servi accepit (Philip. II) . Descendit in partes terrae (quae sunt aereae) inferiores ut inter homines conversaretur. Divinitate descendit ad nos, sed humanitate quam assumpsit, ascendit ad coelos. Et hoc est quod eum Apostolus descendisse probat per hoc quod dictus est ascendisse dicens: Quod autem ascendit, quid est nisi quia et descendit primum in inferiores partes terrae? id est quomodo vel [Col. 1245C] quare dictum est quod ascendit, nisi respectu praecedentis descensionis? Possunt inferiores partes terrae intelligi loca inferorum, in quibus tenebantur sancti. Et illuc secundum animam descendit Christus, non ruinam vel praecipitium seu violentiam passus, sed spontanea voluntate misertus, descendit in illas inferiores partes terrae, ut inde suos omnes potenter educeret. Primum quidem illuc descendit, ac deinde resumpto corpore ascendit in coelum. Et ne videretur alicui quod alia persona esset ascendens, et alia descendens, addit: Qui descendit secundum divinitatem, accipiendo humanitatem, et qui ascendit secundum humanitatem, quo nunquam prius fuerat humanitus ipse est una et eadem persona. Ascendit non solum super omnes coelos materiales, sed et super [Col. 1245D] omnes coelestium virtutum ordines, superans loco et dignitate omnem creaturam, ut adimpleret omnia quae de eo fuerant prophetata. Nondum enim de eo fuerant adimpleta, quando ille necdum juxta humanitatem in dextera paternae gloriae consedebat regnans in aeternum. Vel omnia donis suis adimplevit ascendens, ut etiam angelicae creaturae, quae ante erant impletae adimplerentur, id est promotionem quamdam acciperent. Nam non solum homines, sed etiam angeli promoti sunt ascensione ejus. Vel omnia adimplevit, id est rationalem creaturam perfecte ad integrum implevit, hoc est humanum genus et numerum angelorum. Nam in restauratione hominis suppletur numerus angelorum, qui diminutus erat casu reproborum spirituum. Sicque complendo numerum [Col. 1246A] electorum ex angelis et hominibus, adimplet omnia. Vel omnia regna mundi adimplevit suo cultu. Et ut omnia adimpleret, dedit ipse nobis ad eruditionem quatuor regentium ordines, scilicet quosdam quidem esse apostolos sicut Petrum et Andraeam (Joan. I) , caeterosque tales, qui omnibus aliis majores erant, habentes officium praedicationis, et per se tradentes aliis, quorum nunc locum apostolicum, et primates, et archiepiscopi tenent in Ecclesia. Quosdam autem dedit esse prophetas, qui ventura praedicerent etiam sub Novo Testamento, sicut Agabum sibique similes (Act. XI) . Quorum locum nunc tenent, qui Scripturas interpretando, praenuntiant per eas caeteris futura justorum gaudia malorumque supplicia; alios vero dedit evangelistas, sicut Lucam et caeteros, qui [Col. 1246B] Evangelium ad posteros scriptum transmiserunt, vel etiam qui Evangelium praedicabant, et officium ministrandi pauperibus habebant, ut septem diaconi sub apostolis (Act. VI) . Utrumque enim victum praebebant, et spiritualem et corporalem. Similiter adhuc deberent agere omnes diaconi. Inde est etiam quod hodie missa legunt evangelium. Alios autem dedit pastores et doctores, sicut episcopos vel presbyteros. Pastores enim et doctores unum regentium ordinem intelligimus, quia gregem Dei ipse veraciter pascit qui docet. Et ideo non dicitur distincte, alios autem pastores, alios vero doctores, sed dicitur conjuncte, alios autem pastores et doctores, ut intelligerent suum officium esse suam doctrinam. Unde et [Col. 1246C] per prophetam Deus promisit: «Dabo vobis pastores juxta cor meum, et pascent vos scientia et doctrina (Jer. III) .» Si quid tamen differentiae in his duobus esse potest, pastores dici videntur respectu ovium, id est simplicium et hebetum; doctores autem respectu eorum, qui jam sunt eruditi et rationabiliter intelligere coeperunt. Omnibus istis dedit Christus haec varia dona ad instructionem Ecclesiae. Unde nullus eorum de acceptis donis superbire debet contra eos qui non habent, vel se ab eis scindere, sed potius saluti eorum servire. Nec minores debent eis invidere, sed eos ut patres venerari et diligere; hos enim dedit Salvator ad consummationem sanctorum, id est ad hoc ut eos qui jam sancti sunt, consumment et perficiant in sanctitate, scilicet, ut eos [Col. 1246D] qui sancti sunt secundum remissionem peccatorum et innocentiam atque bonorum operum inchoationem promoveant et consumment secundum augmentum virtutis et perseverantiam, et dedit eos in opus ministerii, ut unusquisque plene possit facere opus ministrationis sibi creditae. Si enim unus faceret omnia, non perfecte ageret singula. Ideo unusquisque opus ministerii cui deditus esset, accepit. Et quo tendit hoc ministerium uniuscujusque eorum? In aedificationem corporis Christi, id est in hoc ut corpus Christi quod est Ecclesia, aedificetur, sive in virtutibus, sive in conversione infidelium ad fidem. Haec est enim domus quae, sicut Psalmus canit (Psal. CXXVI) , aedificatur post captivitatem; quoniam de illis qui a diabolo tenebantur captivi, aedificatur Ecclesia, [Col. 1247A] quae et domus et corpus Christi est. Tales praelatos dedit Christus Ecclesiae, et tandiu dabit, donec occurramus omnes, id est donec omnes qui modo sumus in una et non discrepanti fide, et in una et non discrepanti agnitione Filii Dei, occurramus nobis invicem in die judicii de diversis mundi partibus, vel ipsi Christo, quasi desiderio currentes ad gaudium, in virum perfectum, ut unusquisque sit vir perfectus, quia sive claudus modo sit aliquis, sive caecus, sive quolibet membro careat, in resurrectione perfectionem omnium membrorum habebit; et in mensuram aetatis plenitudinis Christi, id est ut nec infra, nec ultra juvenilem formam resurgamus, sed in aetate et robore, ad quae Christum hic pervenisse cognovimus, id est in ea meta aetatis, usque ad [Col. 1247B] quam naturaliter crescit homo, et ultra quam nihil ei naturaliter accrescit, in qua et salvator habuit plenitudinem annorum et corporis, cum de hoc mundo transiret. Non ait mensuram corporis vel mensuram staturae, sed mensuram aetatis plenitudinis Christi. Neque enim fas est dicere, cum resurrectionis omnium tempus advenerit, accessuram corpori alicujus eam magnitudinem quam non habuit. Si autem dixerimus ad Dominici corporis modum etiam quoramcunque majora corpora redigenda, peribit de multorum corporibus plurimum, cum ipse nec capillum periturum esse promiserit (Luc. XXI) . Restat ergo ut suam recipiat quisque mensuram, quam vel habuit in juventute, etiam si senex obiit; vel fuerat habiturus, si est ante defunctus. Vel ita: Praelatos [Col. 1247C] dedit Christus in Ecclesia, qui sibi alii aliis succedentibus perdurent, donec occurramus omnes in virum perfectum, id est donec ita conveniamus et conjungamur omnes secundum charitatem, ut simus vir perfectus. Perfectus vir dicitur, quando jam nullum membrorum suorum crescit secundum quantitatem. Non est enim perfectus, donec habet ubi crescat. Sic Ecclesia tunc erit in statu perfecto, cum jam nullum membrorum suorum per successionem poterit excrescere. Crescit enim quotidie manus, quando uno mortuo, qui necessaria ministrabat fratribus, succedit alius hoc idem faciens, et sic de caeteris membris. Sed postquam numerus electorum completus fuerit tunc istud successionis crementum [Col. 1247D] cessabit, quoniam tunc erimus vir perfectus, quia nullum membrorum jam crescendi locum habebit, quoniam completus erit numerus omnium. Donec occurramus in virum perfectum, id est donec Ecclesia efficiatur vir perfectus; hoc est, quando omne membrum Ecclesiae suam quantitatem habebit. Occurramus omnes, et ita occurramus, ut nullum membrum remaneat quod suam quantitatem non recipiat. Per hoc quod dicit, occurramus, et non, conveniamus, ostendit quod multum erimus proni et prompti ad ipsam dilectionem. Currere enim majorem velocitatem notat, quam venire. Hoc totum tale est: Tandiu dabit doctores et pastores, quandiu erit necessarium, id est donec Ecclesia efficiatur vir [Col. 1248A] perfectus cui nihil desit, et nihil post addendum sit in numero vel viribus. Et hoc erit, quando occurremus in mensuram aetatis plenitudinis Christi, id est quando aetas mensurata a Christo, erit plena. Mensura erit plena, quando Christus ipse in corpore suo plenus erit, omnes habens qui nunc per singulos crescit, et omnes in eo immortales et beati erunt. Et ultra non erit necessaria praelatio, neque durabit amplius, quae modo necesse est ut permaneat usque ad illum terminum. Et ideo non est graviter ferenda, quae cito transibit. Ob hoc autem in virum perfectum occurremus, quia manemus in unitate fidei, id est unam non variam fidem habemus de Filio Dei; et quia manemus in unitate agnitionis Filii Dei, id est quia agnoscimus, id est intelligimus [Col. 1248B] idem de Filio Dei. Hoc est dicere, quia credimus et intelligimus idem de Filio Dei. Illi enim non occurrent in virum perfectum, qui idem non credunt in Ecclesia, et idem non intelligunt. Illi vero non tendunt ad idem intelligere, qui schisma volunt in Ecclesia facere. Vel Christo, sicut supradictum est, occurremus venienti ad judicium, et gaudentes eum excipiemus; nos dico qui nunc sumus in unitate fidei, id est qui tenemus unam fidem trinitatis et unitatis divinae, qui sumus in unitate agnitionis Filii Dei, id est qui unam et concordem in fide tenemus agnitionem Filii Dei, credentes eum incarnatum et passum ac resuscitatum et exaltatum. Ad hoc enim nobis dati sunt praelati, ut jam post tempus gratiae, post acceptionem spiritualis doctrinae non simus parvuli [Col. 1248C] sensibus, sed provecti in sapientia; et non simus fluctuantes, id est titubantes nostra debititate in bonis operibus, seu dubitantes in fide; non simus fluctuantes inter undas tentationum, sicut navis tempestati exposita, sed firmi et immobiles, et ut non circumferamur, id est non in gyrum erroris feramur omni vento doctrinae, id est omni flatu inanis dogmatis. Doctrina enim pravorum et haereticorum, est quasi ventus tempestatis aut turbinis, quia statum mentis evertit, et in vertiginem errorum ducit, atque levis est et vana, non habens pondus veritatis, ideoque prudenter cavenda est. Doctrinae dico, manentis in nequitia hominum, quoniam nequitia hominum est sedes perversae doctrinae. Nam haeresis non est nisi [Col. 1248D] in anima subdita peccatis, quia peccata commissa, sunt causae ut Deus permittat eos corruere in barathrum haeresis. Quae seductionis doctrina manet etiam in astutia. Astutia denotatur, si dici potest, dolosa scientia, quoniam in ea manet doctrina haeresis, quia ipsius causa est et sustentaculum. Astutia dico, tendente ad circumventionem erroris, id est ad hoc studente ut circumveniat incautos et ducat in errorem. Nam per dolositatis et astutiae fraudem solent haeretici multos decipere. Sed ab his tuti sumus per doctrinam veritatis, quam praedicant praelati Ecclesiae. Apostoli enim et prophetae Novi Testamenti qui exponunt Scripturas, reddunt nos non parvulos, sed fortes ad intelligendum. Per evangelistas qui Evangelium praedicant efficimur non fluctuantes [Col. 1249A] in fide, sed certi. Per pastores et doctores fit ut non circumferamur omni vento doctrinae, sed constantes simus in fide et proposito religionis nostrae.
«Veritatem autem facientes, in enaritate crescamus in illa per omnia, qui est caput Christus: ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem juncturam subministrationis, secundum operationem in mensuram uniuscujusque membri, augmentum corporis facit in aedificationem sui in charitate.»
Non circumferamur omni vento doctrinae sed facientes veritatem, id est veram argumentationem contra astutiam illorum, id est ad inventiones veras et firmas et rationabiles contra illos qui haeresim volunt [Col. 1249B] inducere, crescamus in illo per omnia quae habemus, id est in omnibus quae jam percepimus, scilicet in innocentia, humilitate, patientia et caeteris virtutibus augmentemur, et hoc fiat in charitate. Vel faciamus veritatem, id est bene operemur secundum doctrinam mandatorum Dei, de quibus dicitur: «Omnia mandata tua veritas (Psal. CXVIII) ,» et hoc non in hypocrisi vel in timore faciamus, sed claritate ut sola claritas nos faciat haec agere. Et ita crescamus ac proficiamus per omnia, bona quae habemus, tam sensuum mentis quam et operum bonorum atque verborum, in illo qui est caput nostrum, id est providens nobis et regens nos. Et quis est ille? Christus, id est rex noster, sive pontifex. Et in [Col. 1249C] isto atque sub isto capite debemus semper crescere et augmentari per omnia, ut sequamur eum ut membra caput, et in eo maneamus qui se nobis habitaculum dedit, dicens: «Manete in me (Joan. XV) .» Dehinc Apostolus metaphoram capitis et membrorum prosequitur, ostendens quod nullus fidelium in aliquo bono possit crescere, nisi adhaereat capiti Christo sicut et in humano corpore si membrum aliquod a capite suo abscinditur, jam non crescit sed marcescit. Et hoc est: Ex quo capite Christo fit quod totum corpus, id est tota Ecclesia secundum omnia est compactum, id est conjunctum unanimitate fidei, et connexum vinculis charitatis. Et ita est ex fide compactum et charitate connexum, quod si camus per omnem juncturam membrorum, inveniemus [Col. 1249D] ibi esse omne, scilicet quia pes conjunctus est non solum cruri, sed etiam manui et capiti, et caeteris omnibus membris. Et sic invenitur ibi omnis junctura, quia et junctura pedis ad crus, et cruris ad manum et caput, et ita in caeteris. Quae junctura est subministrationis quia praecedentibus electis subministrantur atque sibi subjunguntur per officia sacerdotum ii, qui fiunt Ecclesiae membra. Subministrationis dico, digne existentis secundum operationem, quia ille digne subnexus est praecedentibus Ecclesiae membris, qui bona quae potest operatur. Et haec operatio est in mensuram uniuscujusque membri, quia unusquisque juxta modum suum operatur bona, et per haec crescit usque ad mensuram quantitatis suae. Unusquisque enim secundum ea quae [Col. 1250A] operatur, magnus aut parvus dicitur. Vel junctura haec est subministrationis, id est ad hoc ut alius subministretur alii. Ad hoc enim sunt juncti in Ecclesia fide et charitate, ut sicut in nostro corpore oculi provident pedibus; sic illi qui in Ecclesiae corpore sunt oculi, provideant illis qui sunt pedes, et sic caetera membra vicissim faciant. Quae subministratio secundum operationem fit, ut ministret alius alii secundum ea quae operari potest, id est in tantum subserviat, in quantum valet operari. Illi autem recusant in Ecclesia ministrare vel ministrari, quia schisma volunt facere. Et quid est aliud in Ecclesia schisma facere, quam dissolvere quod Christus compegit et connexuit? Haec autem operatio fit in mensuram uniuscujusque membri, id est secundum [Col. 1250B] quod unumquodque membrum potest operari. Et ita corpus istud compactum ex connexum, dum membris membra subministrant vel subministrantur, facit augmentum corporis, id est sui ipsius, id est augmentat illos in virtutibus et numero, quae jam sunt corpus. Et hoc facit in aedificationem sui, id est ut se aedificet, et se templum Dei construat, ponens semper in aedificio sui quoscunque potest convertere. Et hoc totum facit in charitate, quia propter solam charitatem ponit illos in aedificio Dei et in charitate docet permanere et operari. Econtrario autem faciunt qui schisma generant et hoc sacrum corpus minuere conantur, et aedificium coeleste destruere. Aliter quoque potest intelligi quod dictum [Col. 1250C] est, in mensuram uniuscujusque membri augmentum corporis facit. Augmentatur enim corpus Ecclesiae proficiendo in mensuram uniuscujusque membri, ut unumquodque membrum in quantum crescere debet, in tantum crescat per successionem. Crescunt oculi in hoc corpore, dum uno doctore mortuo, crescit et succedit ei alius. Non tamen dicuntur divisi oculi, quia non efficiuntur plures, sed augmentantur. Unus enim semper episcopus in civitate praeest, et non plures. Et ita de caeteris sentiendum. Cum autem ista successio et aedificatio peracta fuerit, tunc completa erit mensura aetatis plenitudinis Christi.
«Hoc igitur dico et testificor in Domino (Rom. I) ut jam non ambuletis sicut et gentes ambulant [Col. 1250D] in vanitate sensus sui, tenebris obscuratum habentes intellectum, alienati a vita Dei per ignorantiam, quae est in illis propter caecitatem cordis ipsorum; qui desperantes semetipsos tradiderunt impudicitiae, in operationem immunditiae omnis in avaritiam.»
Admonet ut caveant ab antiqua consuetudine gentilitatis. Quasi dicat: Quandoquidem tanti capitis membra estis effecti, igitur hoc dico et suadeo vobis, ut ultra non vivatis more illorum, qui ad hoc caput non pertinent. Non obsecro nunc ut superius, sed dico, id est doceo et auctoritate mea veterem nequitiam inhibeo et testificor, id est testem me hujus rei facio in Domino, id est in confirmatione veritatis Domini et aequitatis ejus, vel testificor in Domino, [Col. 1251A] id est sub testimonio Domini assero. Hoc scilicet dico, ut jam post conversionem vestram non ambuletis sicut olim ambulastis, id est non operemini sicut prius operabamini, sicut et gentes quae nunc sunt, ambulant euntes in vanitate sensus sui, id est habentes sensum vanitate plenum, quia non cogitat mens eorum nisi de transitoriis quae sunt vanitas, ut scriptum est: «Vanitas vanitatum et omnia vanitas (Eccle. I) .» Quia ergo nihil sapiunt et nihil appetunt nisi caduca et temporalia, ambulare dicuntur in vanitate sensus. Et naturalem intellectum rationis habent obscuratum et hebetatum tenebris peccatorum; et ideo minus mirum de illis est si ambulant in vanitate, quam de vobis, qui estis illuminati, et internae lucis radiis illustrati. Praeterita [Col. 1251B] enim peccata sic obscuraverunt intellectum mentis eorum, ut non possit exercere vim propriam, id est vim discretionis. Et quia ambulant in vanitate sensus, ideo sunt alienati a vita Dei, id est a vita quae in Deo est, a vita quae Deus, id est separati a Deo qui est vita animae, et cui adhaerere vita est. Nam sicut vita corporis humani anima est, sic vita animae Deus est. Vel secundum alios codices, alienati sunt a via Dei, quia scilicet nunquam ambulant in ea. Et quod alienati sunt a vita vel a via Dei, hoc fit per ignorantiam quae est in illis permanens. Ignorant enim gloriam vitae coelestis et viam justitiae, quae ducit ad illam; ideoque alieni remanent utriusque et illa ignorantia locum in eis habet propter caecitatem cordis ipsorum, quia ad aspectum veri luminis [Col. 1251C] oculos cordis apertos non habent, quos evangelicae praedicationi clauserunt, ideoque jure caecati sunt. Anima enim recedens a luce justitiae, quanto magis quaerit quod contra justitiam inveniat, tanto plus repellitur a lumine veritatis, et in tenebrosa demergitur. Hoc autem diversum est ab eo quod dixit, tenebris obscuratum habentes intellectum, quia illud accipitur de obscuritate peccatorum, istud autem de caecitate ignorantiae. Et revera sunt caeci, qui de venia et salute pro sua turpitudine desperantes, id est divitiarum supernae gratiae praemium non sperantes, nullo cogente, sed sua sponte tradiderunt semetipsos impudicitiae, quae fit in consanguineas, id est sic ex toto tradiderunt se libidini servos, ut nec [Col. 1251D] a consanguinearum concubitu abstinerent. Ipsi dico cadentes in operationem immunditiae omnis, id est in hoc devoluti, ut operentur omnimodam carnis immunditiam, sive in semetipsis, sive invicem, sive in pecudibus. Et hoc faciunt euntes in avaritiam, id est in insatiabilitatem, quia sicut avarus nunquam reputat se satis habere, ita nunquam isti perveniunt ad fornicationis saturitatem. Vel ita distinguamus: Delapsi sunt in operationem immunditiae, quia seipsos inquinant voluptatibus carnis, tendentes omnes in avaritiam, id est in immoderatum amorem habendi, sive ambiendo honores, sive quamcunque pecuniam.
«Vos autem non ita didicistis Christum, si tamen illum audistis, et in ipso edocti estis sicut [Col. 1252A] est veritas in Jesu. Deponite vos secundum pristinam conversationem veterem hominem qui, corrumpitur secundum desideria erroris (Coloss. III) .»
Gentes quae excaecatae sunt, ambulant in hujusmodi operibus; sed vos non debetis taliter ambulare, quia non ita didicistis Christum, id est non ita percepistis a praedicatoribus notitiam Christi et doctrinae ejus, ut in ea, sicut gentes in erroribus turpiter ambulant, ambuletis. Didicistis dico, sed tamen hac conditione, si illum audistis, id est si praedicationem quae de eo fit, intellexistis, vel eum interius loquentem audistis. Loquitur enim Christus homini, cum rationem ejus intrinsecus illuminat et excitat. Homo vero audit, cum intelligit ad quid ratio [Col. 1252B] ejus excitetur, et facit quod sibi divinitus suadetur. Et iterum hac conditione dico, si in ipso edocti estis, ut sciatis ea quae scire et quae agere in ejus religione debetis. Si in ipso edocti estis, sicut in Jesu, id est in ipso est perfecta et integra veritas, sine ulla admistione falsitatis, veritas fidei et bonae operationis et sapientiae et salvationis. Ideoque veraciter bona debent esse opera eorum, qui in ejus scholis discedere coeperunt, et veritatem aeternae salutis in eo adipisci cupiunt. Et quae sit illa veritas in Jesu, subjungitur, scilicet deponere vos veterem hominem, id est ut veraciter non simulatorie deponatis veterem hominem, non secundum substantiam quam traxistis de Adam, sed secundum pristinam conversationem vestram quae erat in vetustate primi [Col. 1252C] hominis, id est secundum priores actus pravitatis vestrae. Deponatis veterem hominem, id est imaginem et conformitatem veteris hominis, cujus vitae conformitas ducit ad vetustatem et corruptionem. Veterem, inquam, hominem deponatis, id est omnes pravos actus qui defluxerunt ab eo, et pravos mores ejus. Qui scilicet homo jure deponitur, quia corrumpitur in suis delectationibus vel carne, vel spiritu, sive utroque. Corrumpitur non solum secundum opera, sed etiam secundum desideria quae sunt erroris, id est error suadet illa, non veritas Domini Jesu. Et ideo si vere deponitis hunc hominem, deponite etiam desideria ejus quae veniunt ab errore, vel ducunt in errorem.
[Col. 1252D] «Renovamini spiritu mentis vestrae, et induite novum hominem (Rom. VI) , qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis.»
Non solum deponere veterem hominem debetis, sed etiam renovamini, id est ad id quod retro est novamini, id est ad priorem novitatem quam habuit pater vester Adam, quando creatus fuit ad imaginem Creatoris (Gen. I) . In mente autem et ratione et intelligentia qua Deum cognoscere potuit, factus est ad imaginem Dei. Sed peccando inveteravit, et deformis ac decolor facta est haec imago. Unde nunc sectando justitiam renovatur et reformatur. Propter quod cum dictum esset, renovamini, subjunctum est, spiritu mentis vestrae ut in mente intelligatur fieri ista renovatio. Quod enim ait, spiritu mentis [Col. 1253A] vestrae, non ibi duas res intelligi voluit, quasi aliud sit mens, aliud mentis spiritus, quia omnis mens spiritus est, non autem omnis spiritus meus est. Nam et Deus est spiritus (Joan. IV) , qui nec renovari nec veterascere potest. Dicitur etiam spiritus in homine, qui mens non sit, ad quem pertinent imagines similes corporum, de quo dicit alibi: «Si autem oravero lingua, spiritus meus orat, mens autem infructuosa est (I Cor. XIV) .» Hoc enim fit, quando id quod dicitur, non intelligitur, quia nec dici potest nisi corporalium vocum imagines sonos oris in spiritus cogitatione praeveniant. Sed et hominis anima dicitur spiritus. Et etiam spiritus pecoris. Ventus quoque qui res est apertissime corporalis, vocatur spiritus, juxta illud: «Dixit et stetit spiritus [Col. 1253B] procellae (Psal. CVI) .» Quia ergo tot modis dicitur spiritus, spiritum mentis dicere voluit eum spiritum qui mens vocatur. Et in hoc jubet ut etiam post novationem baptismi quotidie renovemur exercitio divini fervoris. Mens enim quae igne superni amoris excoquitur, semper in se servat claritatem pulchritudinis quotidiana innovatione fervoris. Nescit enim mens per torporem inveterascere, quae studet per desiderium semper inchoare. Sic ergo renovamini spiritu mentis vestrae. Et ut ita possitis renovari, induite novum hominem, id est accipite velut indumentum conformitatem conversationis Christi, quae vos undique sic cooperiat, ut nihil in moribus vestris appareat, nisi similitudo operum quae Christus egit, qui creatus est non secundum operationem carnalis [Col. 1253C] concupiscentiae, sed secundum Deum, id est sola virtute Dei et potentia Spiritus sancti conceptus est, ac per hoc immunis a labe originalis peccati. Creatus, id est conceptus est in justitia et sanctitate veritatis, id est in vera justitia ac vera sanctitate, non in peccatis, sicut caeteri homines non praeservati speciali Dei privilegio. Justitia et sanctitas veritatis non solum in conversatione, sed in creatione ejus fuit, ad distinctionem eorum, qui falsam justitiam et simulatam sanctitatem habent. Et ideo induendus est vobis. Potest esse ordo: Induite novum hominem in justitia et sanctitate veritatis. Sic enim induitur Christus. Justitia est observatio praeceptorum Dei. Sanctitas vero est, juxta Dionysium, omni [Col. 1253D] inquinatione libera et incontaminatissima et perfectissima puritas. Et hae pro modulo nostro veraciter in nobis esse debent, ut novi hominis novitas sit nobis indumentum.
«Propter quod deponentes mendacium, loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo, quoniam sumus invicem membra (I Petr. II) . Irascimini et nolite peccare (Psal. IV) . Sol non occidat super iracundiam vestram. Nolite locum dare diabolo (Jacob. IV) . Qui furabatur, jam non furetur; magis autem laboret, operando manibus suis quod bonum est, ut habeat unde tribuat necessitatem patienti.»
Deponere veterem hominem debetis, et induere novum. Propter quod agendum, agite sequentia. [Col. 1254A] Nam quia vetus homo deponendus est, deponite mendacium, id est desistite mentiri, quia «os quod mentitur occidit animam (Sap. I) .» Quia vero novus est induendus, loquimini veritatem, quod ad novum pertinet. Loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo, id est cum quolibet homine. Proximus enim est omnis homo, qui ex uno parente sumus omnes geniti. Omnesque proximi sumus conditione terrenae nativitatis. Et aliter: Spe coelestis haereditatis debes proximum tuum putare omnem hominem, et antequam sit Christianus. Non enim nosti qualis futurus sit apud Deum, qui modo vel Judaeus est, vel haereticus, vel paganus. Forte enim per misericordiam Dei ita convertetur, ut inter sanctos primum locum habere mereatur. Et secundum hanc [Col. 1254B] spem, quasi membrum Ecclesiae aestimari potest. Nam ideo loqui debemus alter alteri veritatem, quoniam sumus invicem membra, ut vicissim serviat alter alteri, et diligat eum sicut se. Deponite veterem hominem. Si autem contigerit ut vos aliquid adhuc vetusto more agatis, irascimini inde vobismetipsis, id est agite poenitentiam, et ulterius peccare desistite. Quid est enim poenitens nisi homo irascens sibi? Ut accipiat veniam, de seipso exigat poenam. Potest et praelatis juberi, irascimini vitiis delinquentium, id est severitatem in corrigendo exhibete, et nolite peccare, id est nolite in hoc nimis districte agere, ne modum excedendo peccetis. Vel omnibus etiam ita dici potest: Irascimini, id est si forte irascimini, id est si surgit motus animi qui [Col. 1254C] jam propter poenam peccati non est in potestate, nolite peccare, id est saltem non ei consentiat mens et ratio. Etsi contigerit irasci, non occidat sol super iracundiam vestram, id est non teneatis eam diu, nec in crastinum reservetis, sed ante solis occasum ejicite illam de corde vestro. Iracundia enim dicitur quasi ira abscondita, quia scilicet diu tenetur in animo. Sed aliter melius intelligitur haec sententia, quia noster sol Christus est, qui veritas et sapientia et justitia est, cujus luce anima humana illustratur. Sed hanc lucem desinit mens videre, cum perturbatione iracundiae fuerit tanquam nubilo superata. Et tunc quasi occidit super iracundiam hominis sol, quia cum menti iracundia confusionis tenebras [Col. 1254D] incutit, huic Deus radium suae cognitionis abscondit. Propter quod multum cavenda est iracundia, per quam lux veritatis amittitur. Qua amissa, princeps tenebrarum diabolus locum in homine sibi invenit. Unde sequitur: Nolite locum dare diabolo. Iratus enim mala cogitat, et sic se diabolo ingerit atque pandit, ut cogitata perficiat. Pandit ostium cordis et hostem sinit intrare. Sed vos nolite ei locum dare, quaerenti per suggestionem malorum invenire locum consensus aut delectationis in vobis. Qui enim suggestionibus ejus consentit, dat ei locum in se. Claudendum est cordis ostium, ne tentator ingrediatur. Tentator non cessat pulsare, ut irrumpat. Si clausum invenerit, transit. Quia ergo in vestra potestate est hoc ostium claudere, nolite [Col. 1255A] locum dare diabolo. Etenim si intravit et possedit, aut tu negligenter clausisti, aut claudere neglexisti. Hoc ostium habet tanquam duas valvas, cupiditatis et timoris. Aut cupis aliquid terrenum, et hac intrat; aut times aliquid terrenum, et hac intrat. Cupiditatis ergo et timoris januam claude contra diabolum, si vis tutus esse. Nam de cupiditate qua Satanas intrat, subjungitur: Qui furabatur, jam non furetur. Et hoc quoque, sicut et praedictorum vitiorum prohibitio, pertinet ad depositionem veteris hominis. Quodque sequitur, magis autem laboret, etc., ad induitionem Novi pertinet. Furtum vero hic intelligi potest, non solum occulta alienarum rerum ablatio, sed etiam quidquid acquiritur sub alterius damno vel deceptione. Qui ergo dum veterem vitam [Col. 1255B] duceret, furabatur aliena bona, jam postquam novum hominem induit, non furetur, id est non auferat dolo vel aliqua machinatione fraudis aliquid alienum, sed magis, id est potius laboret non per servos, sed manibus suis, id est propriis operando non illud opus quod displiceat Deo, sed illud quod est bonum, id est utile et sine peccato. Ideo scilicet laboret, ut habeat non solum unde vivat, sed etiam tribuat necessitatem patienti, id est penuriam: hoc est ut possit pauperes de justo labore sustentare. Hinc enim ostenditur, quod eleemosyna debet fieri ex eo quod bonum est, id est quod juste habetur, non de eo quod injuste. Sequitur:
«Omnis sermo malus, ex ore vestro non procedat, sed si quis bonus est ad aedificationem fidei, [Col. 1255C] ut det gratiam audientibus. Et nolite contristare Spiritum sanctum Dei, in quo signati estis in die redemptionis.»
Omnis sermo malus non procedat, id est nullus sermo malus procedat ex ore vestro, et am si fuit corde conceptus, sed comprimite illum ne possit exire, ut nihil mali unquam loquamini. Sermo contumeliosus et lascivus aut murmuriosus, vel alius hujusmodi, non exeat ab ore vestro; sed si quis est in corde vestro bonus, id est humilis et charitativus et utilis, ille procedat non otiose, sed ad aedificationem fidei, id est ita opportune, ut aedificet alios in fide, quae per dilectionem operatur, quia illa est vera fides et salutifera. Ad aed ficationem procedat [Col. 1255D] bonus sermo Ubi ostenditur quia nec bonus sermo proferri debet nisi ad aedificationem. Unde Psalmista: «Obmutui et humilitatus sum, et silui a bonis (Psal. XXXVIII) .» Ad hoc proferatur bonus, ut det gratiam audientibus, id est ut auditores per eum hauriant dulcedinem supernae gratiae, et promoveantur in bonis operibus. Talis sermo processit ex ore matris Domini, quando ad vocem salutationis ejus repleta est Spiritu sancto Elizabeth (Luc. XXXI) . Nolite malum sermonem proferre. Et nolite contristare Spiritum sanctum Dei in mala conversatione vestra, id est nolite talia facere quae Spiritui sancto sic displiceant, ut recedat a vobis, quasi offensus ac contristatus. «Spiritus enim sanctus, ut scriptum est, disciplinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus [Col. 1256A] quae sunt sine intellectu, et corripietur a superveniente iniquitate (Sap. I) .» Nam in sua substantia Spiritus sanctus contristari non potest, cum ipse sit aeterna et incommutabilis beatitudo; sed ad similitudinem hominis contristari dictum est, qui domum illius, qui eum contristavit, egreditur. Vel Spiritum sanctum dicitur contristare, qui pravis moribus suis contristat sanctos, in quibus habitat Spiritus sanctus. Sancti enim sicut de profectibus fidelium gaudent, sic de lapsibus eorum constristantur. Propterea Spiritus sanctus dicitur contristari ab eis qui sic agunt, ut eorum factis constristentur sancti, non ob aliud nisi quia Spiritum sanctum habent, per quem tam boni sunt, ut eos mali moestificent, hi maxime, quos bonos [Col. 1256B] fuisse vel noverunt vel crediderunt. Contristari dicitur Spiritus sanctus, quia suis electis inspirat charitatem, per quam facit ut contristentur de aliorum detrimentis. Sancti autem qui sic contristantur, maxime sunt pii praepositi Ecclesiae. Unde nunc subjectis praecipitur, ne per inobedientiam suam contristent eos, quia in eis contristarent Spiritum sanctum. Ut exaugeret peccatum, voluit Apostolus ita dicere. Praepositos enim contristant, qui eorum verba contemnunt, et eis obedire despiciunt. Non debetis hunc spiritum contristare, in quo vos quasi cera signati estis, ejus imagine vobis impressa Vel signati, id est ab infidelibus discreti. Et hoc factum est in die redemptionis, id est quando transacta nocte infidelitatis et ignorantiae, illustrati estis luce [Col. 1256C] fidei in baptismo, et redempti de servitute diaboli. In baptismo enim Spiritus sanctus fide et sacramentis et spiritalibus gratiis signat fideles, id est ab infidelibus secernit.
«Omnis amaritudo, et ira, et indignatio, et clamor, et blasphemia tollatur a vobis cum omni malitia. Estote autem invicem benigni, misericordes, donantes invicem, sicut et Deus in Christo donavit vobis (Coloss. III) .»
Omnis amaritudo quae quidem contraria est benignitati, id est rancor et asperitas in dictis vel in factis sive in cogitationibus, tollatur a vobis; et ira, id est subita commotio animi, aliquandiu ipsum animum possidens; et indignatio, id est vehemens furor animi cum quodam arrogantiae vitio. Hoc fit [Col. 1256D] plerumque, si major viderit minorem in aliquo honore sublimari. Indignatur enim ex hoc nonnunquam graviter. Et quia istum impetum animi solent sequi clamorosa verba, subsequenter ponitur et clamor. Clamorem hic accipimus, quando omnes cum sunt in irae furore, mala verba et ad contumellam pertinentia proferunt; et blasphemia, id est prolatio verborum contra Deum vel sanctos ejus. Blasphemia enim est, per quam de ipso Deo falsa dicuntur vel sanctis ejus. Et omnia haec jubet Apostolus ut tollantur a nobis, exhortans nos ad patientiam. Et quasi cunctis exterius jam bene compositis, ad interiora convertitur, dum subjungit: cum omni malitia. Malitia enim proprie ad mentem pertinet. [Col. 1257A] Et frustra indignatio et clamor et blasphemia ab exterioribus tolluntur, si in interioribus vitiorum mater malitia dominatur. Et incassum foris nequitia ex ramis inciditur, si subreptura multiplicius intus in radice servatur. Malitia ergo quae est occulta radix vitiorum, exstirpanda funditus est a corde; et dulcedo charitatis inserenda, ne vitiorum rami foras erumpant. Sic enim tolerare debemus eos qui mala nobis irrogant, ut et puro corde diligamus illos. Haec vitia dum tollimus a nobis, deponimus veterem hominem; novum autem induimus, facientes quod subditur: Estote autem, etc. Quasi dicatur: Nolite esse amari, sed econtra estote invicem, id est alter erga alterum benigni, id est bonum ignem piae dulcedinis habentes. Benignitas enim est serenitas [Col. 1257B] animi, quando aliquis clare et hilariter loquitur, et sua tribuit, et conversatur cum alio. Quae, sicut diximus, contraria est vitio amaritudinis. Et nolite iram habere adversus quemquam, sed estote invicem misericordes, id est viscera miserationis habentes, ut affectum benefaciendi proximis semper habeatis, etsi deest quod tribuatis. Et non clametis irati contra aliquem, vel non deferatis ad judicem, de injuria vobis illata clamorem, sed estote donantes invicem, id est condonantes alter alteri, quidquid laesionis vel offensionis pertulistis. Et hoc facite non ficte, nec ex parte, sed ita pure et perfecte, sicut et Deus in Christo donavit vobis, id est sicut Deus per Christum omnia, quae commiseratis, condonavit vobis, sine aliquo respectu vindictae ulterius futurae, [Col. 1257C] sic et vos condonate vobis semper ad invicem sine respectu alicujus ultionis. Alioquin Deus repetet quae vobis dimiserat.
«Estote ergo imitatores Dei, sicut filii charissimi; et ambulate in dilectione, sicut et Christus dilexit nos (Joan. XIII, XV) , et tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis.»
Quandoquidem Deus in Christo vobis peccata, quae in eum commiseratis, donavit, ergo estote imitatores Dei, id est sequimini exemplum bonitatis ejus, ut et vos fratribus dimittatis quidquid in vos delinquunt. Et hoc facite sicut filii charissimi, quia si hoc feceritis, tunc filii charissimi eritis illius Patris. Unde [Col. 1257D] dicit Unigenitus ejus: «Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos, orate pro persequentibus et calumniantibus vos, ut sitis filii Patris vestri qui in coelis est, qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos (Matth. V; Luc. VI) . Et non solum in condonatione peccatorum sitis imitatores Dei, sed etiam in dilectione, ut diligatis eos qui vobis adversantur. Scilicet in dilectione positi ambulate, id est promoveamini et proficite in ea in tantum, ut si opus fuerit, ponatis animas pro his quos diligitis, sicut et Christus dilexit nos, et posuit animam suam pro nobis (Joan. X) . Magna et inenarrabilis dilectio, ut unicus Filius Dei semetipsum pro nobis traderet morti, Dominus [Col. 1258A] pro servis, Creator pro creatura. Nam tradidit pro nobis redimendis, non arietem, non hircum, non etiam prophetam aut apostolum, sed semetipsum qui Deus est. Tradidit se, id est non invitus est ductus ad mortem, sed ipse spontaneus se dedit, et in hoc apparuit vis dilectionis. Tradidit enim se oblationem et hostiam Deo. Oblatio namque dicitur, quando nullo quaerente aliquid sponte offertur. Sic Christus cum nemo id quaerere auderet, obtulit se pro nobis in cruce sacrificium Deo. Hostia vero dicitur, quae pro hostibus vel victis vel superandis celebratur. Sic et hostia Christi diabolus et daemones superati sunt atque peccata. Vel oblatio fuit Christus, quia morte sua nobis dona virtutum et divinam gratiam acquisivit; hostia vero, quia nos [Col. 1258B] ab hoste liberavit. Vel oblatio, dum fuit injuriatus; hostia dum fuit occisus. Qui dedit se hostiam talem, quae iret in odorem suavitatis, id est in odorem suavem Deo. Quia sicut suavis et bonus odor est alicui acceptabilis, sic Deo sacrificium Dominicae carnis. In quo Pater delectatus est non respectu simplicis mortis Christi, sed respectu fructus ab ea procedentis. Ex ea enim nunc salus humano generi provenit, in qua quidem Deus delectatus est. In intentione etiam Salvatoris et affectu pietatis ejus, dum se pro nostra redemptione immolari permitteret, delectatus est Pater, ut in odore suavissimo. Nam quia Justus pro justitia occisus est, optimum de sua morte praebuit odorem. Sicut enim peccatum fetorem, sic justitia bonum spirat odorem.
[Col. 1258C] «Fornicatio autem et omnis immunditia aut avaritia, nec nominetur in vobis, sicut decet sanctos, aut turpitudo, aut stultiloquium, aut scurrilitas, quae ad rem non pertinet, sed magis gratiarum actio.»
Deum imitari studete. Sed fornicatio et immunditia et avaritia sic prorsus rejiciantur a vobis, ut neque vel nominentur in vobis, id est nomen alicujus horum vitiorum non sit in aliquo ex vobis, scilicet nemo saltem solo verbo dicat quemquam vestrum esse talem; sed ita coram Deo et hominibus irreprehensibiles estote, ut nullum locum malae suspicioni detis. Fornicatio dicitur a fornicibus, qui et arenarii nunc appellantur. Sunt enim theatrales arcus [Col. 1258D] et lupanaria loca, in quibus erant meretrices, cum quibus spurcissimi quique commiscebantur. Immunditia autem vocatur omnis incontinentia ad libidinem pertinens, quoquo modo fiat. Fornicatio igitur quantum ad mulieres, hic accipitur; immunditia vero, quantum ad hoc quod fit contra naturam, sive in se, sive in alium. Avaritia vero illa pestis est animi, quae nunquam dicit nisi accipe. Quam ideo ponit Apostolus cum fornicatione et immunditia, ut innuat eam esse fornicationem animae, sicut illicita corporis operatio, corporis est fornicatio, sicut enim qui fornicatur, non sua, sed aliena muliere abutitur; sic qui peste avaritiae contaminatur usque ad aliena habenda extenditur; et quod sub rapina habet, omnibus retinere molitur. Per hoc [Col. 1259A] quod posuit disjunctivam conjunctionem inter immunditiam et avaritiam, quod quidem non fecerat inter immunditiam et fornicationem, voluit significare alterius generis esse fornicationem et immunditiam, et alterius avaritiam, quia illae sunt corporis, ista vero animae. Fornicatio et omnis immunditia aut avaritia non solum non sit in vobis, sed nec etiam nominetur, id est tantopere vobis providete ab istis vitiis, ut neque vel infamiam illorum patiatur aliquis vestrum sicut decet sanctos a vitiis esse immunes et a nota infamiae, aut turpitudo non nominetur in vobis, aut stultiloquium, aut scurrilitas. Turpitudo est, qua mens inflammatur ad libidinem, ut in osculis et amplexibus et multis aliis hujusmodi. Stultiloquium vero est stulta verborum prolatio, [Col. 1259B] nullam utilitatem, nullamque scientiam continens, sine industria et discretione facta. Scurrilitas vero est facetia joculatoriorum verborum, quae quadam industria et ingenio artis proferuntur, ut auditores ad risum moveantur. Quae scurrilitas licet magno labore studii agatur, tamen non pertinet ad rem, id est ad aliquam utilitatem, sed tantum ad vanitatem et mentis enervationem. Haec vitia non nominentur in vobis, sed magis, id est potius nominetur in vobis gratiarum actio, id est ita Deo semper agite gratias super beneficiis ejus, et ita laudibus ejus insistite, ut nihil de vobis dici possit, nisi quod omnis actio vestra Deo gratias rependit, scilicet et verbis et actibus assidue gratias Salvatori reddite.
[Col. 1259C] «Hoc enim scitote intelligentes, quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, quod est idolorum servitus, non habet haereditatem in regno Christi et Dei.»
Ratio quare fornicatio et caetera non debent esse in vobis, quia hoc sine ambiguitate sciatis, quod omnis fornicator, etc. Omnis dico, id est numeratis singulis partibus cujusque, nulla reperietur quae habeat haereditatem in regno Christi et Dei, id est quae habeat haereditario jure locum in regno gloriae. Et hoc ideo, quia Christi est, contra cujus praecepta operantur tales; et Dei Patris, cui injurias faciunt. Et hoc erit vobis manifestum, si fueritis intelligentes, id est si adverteritis quod advertendum est, videlicet [Col. 1259D] quid sit fornicatio et immunditia, id est quam immunda res sit et sordida omni vituperatione digna, et item quam pessima et prava res sit avaritia, videlicet quod avarum esse sit non solum idolis serviens, sed etiam ipsa idolorum servitus. Avari enim Deus, nummus est. Nam sicut qui idolis servit, cultum debitum Creatori imaginatae creaturae attribuit; sic et avarus impendit cultum effigiatae pecuniae, cum Deum colere deberet, non pecuniam. Ideoque pecunia quam diligit, veneratur et colit, facta est illi idolum, quia spem suam in ea posuit, et a Dei cultu pro ea recessit. Dum enim deberet adire Ecclesiam, custodit arcam. Dum deberet rogare Deum, petit forum, ut augeat lucrum. Quapropter idololatria merito judicatur. Vel etiam ideo, quia sicut idololatria [Col. 1260A] rapinam facit, honorem Dei tollendo et idolis dando, sic avarus rapit pauperibus ea, quae superflue sibi coacervat. Res enim quas Deus servire vult indigentibus, ipse sibi usurpat et recondit. Et propter hujusmodi causas avaritia est idolorum servitus. Et econtrario si adversitatis quod sit regnum illud, scilicet quanta felicitate plenum, ubi nullus locus desiderandi est, nisi quod quisque habet, quia unicuique sufficit omnino quod habet, et item si advertatis quid sit Christus, id est quam sanctus, quam immunis ab omnia peccato; et quis sit Deus, id est quam justus judex; et quantum bonum, id est summum; si haec omnia vultis advertere, scietis fornicatorem et similes excludi a regno Dei. Non enim intrabit in illud, sicut legimus, aliquid immundum [Col. 1260B] (Apoc. XXI) . Christus nunc primo nominatur, et postea Deus, ne secundum Arianos aestimaretur minor Patre Filius.
«Nemo vos seducat inanibus verbis (II Thess. II); Matth. XXIV; Marc. XIII; Luc. XXI) . Propter haec enim venit ira Dei in filios diffidentiae. Nolite ergo effici participes eorum.»
Seducebant quidam auditores suos. promittentes impunitatem eis ex misericordia Dei, et persuadentes quia propter peccata superiora non amitteret homo regnum Dei. Contra quos nunc Apostolus: Nemo, inquit, vos seducat inanibus verbis. Inania enim sunt, id est ventosa, et omni veritate vacua, verba eorum, qui dicunt vel dicebant, non omnem fornicatorem aut immundum, aut avarum [Col. 1260C] damnari, proponentes hoc, et dicentes: Si omnis fornicator et immundus, et avarus damnatur, tunc pauci in mundo salvantur. Quod reputant inconveniens et impossibile, cum sit conveniens et possibile. «Multi enim sunt, ut ait Dominus, vocati, pauci vero electi (Matth. XX) .» Dicunt etiam aliquando misericordiam Dei tantam esse, ut etiam fornicatorem vel avarum non sinat aeternaliter cruciari; atque naturale esse praedicant, ut his vitiis serviatur, dicentes: Cur fecit Deus mulieres, aurum, argentum, et similia, nisi ut his utemur? Sed Apostolus e contrario clamat: Nemo vos seducat inanibus verbis, id est a nemine vos permittatis seorsum ab hac ratione duci, scilicet quod fornicator et caeteri tales non habebunt partem in regno Dei. [Col. 1260D] Omnes enim rationes eorum, qui vos ita seducere volunt, sunt inania verba. Et revera non debetis hujusmodi verbis ab hoc sano intellectu divelli, quia propter haec verba venit ira Dei, id est ultio divina, ut in aeternum pereant, in filios diffidentiae, id est in eos qui cum sint filii Ecclesiae non secundum bonam vitam, sed solummodo secundum sacramentorum participationem, sunt tamen diffidentiae et desperationis, quia de illis diffidimus propter pravitatem eorum. Et quia ira divinae animadversionis in obitu eorum venit in eos, ergo ne vos similia patiamini, nolite effici participes eorum, videlicet vel quod eadem dicatis, vel quod fidem eis adhibeatis. Sed et secundum veterem historiam (Num. XXI, XXV, XXVI) , propter inania verba et fornicationem, et his similia, venit ira divinae ultionis in Judaeos, prosternens cadavera eorum in deserto; qui erant filii diffidentiae, quia de promissionibus diffedebant, non credentes quod essent verae; et ideo murmurabant et fornicabantur, propter quae et perierunt. Nolite ergo similiter vel agere vel loqui ne similiter pereatis.
«Eratis enim aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino. Ut filii lucis ambulate. Fructus enim lucis est in omni bonitate et justitia et veritate, probantes quid sit beneplacitum Deo.»
Non debetis jam effici participes eorum, quia vos aliquando, id est ante conversionem eratis tenebrae, id est obscuritas nigredinis peccatorum et in vobisipsis, [Col. 1261B] et in aliis, pravo exemplo illos excaecando, et in errorem praecipitando, sed nunc, id est postquam ad gratiam accessistis, facti estis lux secundum fidem et justitiam et puritatem vitae, quia lumine et exemplo vestrae operationis et scientiae alios illuminatis. Et hoc non in vobis, sed in Domino, quia tenebrae fuistis in vobis, sed nunc estis lux in Domino, ut «qui gloriatur, in Domino glorietur (Jer. IX; I Cor. I) .» Lux estis, sed lux illuminata, sicut et oculi nostri dicuntur lux, sed illuminata, quia videre non possunt, nisi vel in die sol luceat, vel in nocte aliquod luminare fulgeat. Et quia oportet ut vos qui lux talis estis, ut a vera luce quae Deus est, illuminemini, non in vobis lux esse dicemini, sed in Domino. Et ideo filii lucis jure vocari potestis. [Col. 1261C] Quia ergo lux estis et filii lucis, idcirco non jam ut filii tenebrarum, sed ut filii lucis ambulate, id est promoveamini de lucidis operibus in lucidiora. Et ratio suadet ut sic ambuletis, quia fructus lucis, id est utile opus quod gignit lux, sicut arbor fructum, est in omni bonitate, qua quisque sit bonus in seipso; et in omni justitia qua proximis quod justum est impendat; et in omni veritate, qua id quod verum est, credat et loquatur. Possumus autem justitiam et veritatem partes bonitatis intelligere. Justitia vero tenetur in observantia bonorum operum, veritas autem in sermonibus non falsis et cogitationibus. Et haec omnia bona sunt, ideoque partes bonitatis. Et lux quae tales fructus facit, homo est, [Col. 1261D] lucificatus a vera luce, quae Christus est. Ambulate ut filii lucis, et hoc facite, probantes, id est discutientes, et scire studentes atque discernentes quid sit beneplacitum Deo, id est quid Deus multum velit, ut illud faciatis, quod ei optime placere probaveritis. Quidquid enim facere volumus, antequam illud inchoemus, probare debemus an Deo placiturum sit. Et si Deo placiturum probaverimus, tunc faciamus illud; si autem displiciturum, non faciamus. Sequitur:
«Et nolite communicare operibus infructuosis tenebrarum, magis autem redarguite. Quae enim in occulto fiunt ab ipsis, turpe est et dicere.»
Ut filii lucis ambulate, et nolite communicare, id est non habeatis voluptatem communicandi, id est [Col. 1262A] consentiendi operibus infructuosis tenebrarum, id est eorum qui sunt tenebrae, id est excaecati in se, et excaecantes alios, quia infructuosa sunt illa opera, id est nullam utilitatem afferentia. Non communicetis operibus hujusmodi, sed magis, id est potius redarguite et corrigite ea. Duobus enim modis non nos inquinant mali cum quibus degimus, id est si non consentimus, et si redarguimus, hoc est non communicare, non consentire. Communicatur enim peccatori, quando facto ejus consortium voluntatis vel approbationis adjungitur. Hoc ergo nos admonens Apostolus, ait: Nolite communicare operibus infructuosis tenebrarum hominum. Et quia parum erat non consentire, si quaereretur negligentia disciplinae, magis autem, inquit, et redarguite. Videte [Col. 1262B] quoniam utrumque complexus est: Nolite communicare, magis autem et redarguite. Quid est, nolite communicare? Nolite consentire, nolite laudare, nolite approbare. Quid est, magis redarguite? Reprehendite, corripite, coercete. Praelatis vero datum est maxime hoc praeceptum. Ideo non debetis communicare, sed potius redarguere, quia turpe est non solum facere vel videre, sed et dicere ea quae ab ipsis tenebrosis hominihus fiunt in occulto, id est in secretis locis, quia verecundantur talia palam facere. «Omnis qui male agit, odit lucem (Joan. III) .» Sequitur:
«Omnia autem quae arguuntur, a lumine manifestantur. Omne enim quod manifestatur, lumen [Col. 1262C] est. Propter quod dicit: Surge qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit tibi Christus.»
Ipsi faciunt in occulto turpia. Sed omnia opera eorum quae arguuntur, manifestantur eis a lumine redargutionis ejusdem. Plerumque ignoratur culpa ab ipso, qui perpetravit eam. Sed dum increpatur, manifestatur ei. Et istis qui nunc ab Apostolo vocantur tenebrae, sic obscurata est usu peccandi conscientia, ut jam ea quae faciunt, mala esse non intelligant; vel si intelligunt, pro nihilo ducant et obliviscantur. Quasi enim sub quadam obscuritate teguntur et latent peccata quae fiunt, ut vel non intelligantur, et post ad memoriam non revocentur. Sed dum ab increpante ingeruntur oculis cordium suorum culpae, quas nesciebant, et arguuntur, tunc [Col. 1262D] a lumine veritatis manifestantur mentibus eorum, ut eas videant et confiteantur, ac poenitendo deleant. Ecce quanta utilitas ex redargutione procedat. Et vere manifestantur a lumine. Nam omne peccatum quod manifestatur, est lumen, id est evidens et non ambiguum, nec potest excusatione tegi, quod palam dictum est. Vel omne malum opus quod per confessionem manifestatur, lumen est; id est illuminans conscientiam, quia ex consideratione malorum quae fecit, illuminatur poenitentis animus ad agenda bona, ut videat quantum in poenitentia se debeat affligere, et quanto studio bonis operibus insudare. Propter quod, id est quia omne quod manifestatur, fit lumen, dicit Isaias: «Surge, illuminare, quia venit lumen tuum (Isa. XL) .» Sed Apostolus more [Col. 1263A] suo et auctoritate apostolica verbis aliis ponit hanc sententiam, et addit aliqua: Surge, inquit, qui dormis, etc. Somnus animae est oblivisci Deum suum. Quaecunque enim anima oblita fuerit Deum suum, dormit. Sicut enim qui corpore dormit, etiam si dies jam fuerit, tanquam in nocte est, quia non vigilat ut videat jam ortum diem; sic quibusdam jam praesente Christo, jam praedicata veritate, adhuc inest somnus ruinae. Ideo unicuique talium clamat propheta vel Apostolus: Surge, illuminare, quia venit lumen tuum, id est Christus. Vel surge qui dormis, id est qui torpes in obscuritate cordis, non recogitans Deum, nec advertens peccata tua, sed in terrenis desideriis oculos mentis habens, surge ab illa pigritia per recordationem Dei et intelligentiam [Col. 1263B] culparum tuarum, et exsurge, id est ex toto surge per dignam poenitentiam, tu dico, elevatus et separatus a mortuis, id est ab illis qui per peccata spiritualiter mortui sunt in anima, ut jam cum illis non jaceas similiter mortuus. Vel surge per confessionem, et exsurge per satisfactionem. Exsurge a mortuis, id est a peccatis, quae in Epistola ad Hebraeos vocantur opera mortua (Hebr. VI) . Et tunc Christus qui illuminator est mentium, illuminabit tibi, id est lumen sapientiae et veritatis et gratiae suae sic infundet cordi tuo, ut maneat tibi, id est ut ultra non amittas illud. Plus enim notat dicens illuminabit tibi, quam si dixisset, illuminabit te. Quia illuminabit te, notaret Christum ei lumen [Col. 1263C] virtutum infundere; sed illuminabit tibi, non solum vocat virtutum jubar expandere sed etiam in eo conservare. Non enim illi, id est, ad utilitatem illius Christus illuminaret, si non illum in virtutum lumine conservaret usque in finem.
«Videte itaque, fratres, quomodo caute ambuletis, non quasi insipientes, sed ut sapientes, redimentes tempus, quoniam dies mali sunt (Col. IV) . Propterea nolite fieri imprudentes, sed intelligentes quae sit voluntas Dei (Rom. XII; I Thess. IV) .»
Debetis, sicut dictum est, ut filii lucis ambulare, et operibus tenebrarum non communicare, sed potius ea redarguere. Et quia sic agendum vobis est, itaque, o fratres, videte, id est considerate quomodo [Col. 1263D] caute ambuletis, id est prudenter agatis. Caute enim ambulant, qui sic per viam bonae operationis incedunt, ut ab insidiantibus vitiis se sapienter custodiant. Caute ambulant, qui et bona faciunt, et nec suis nec aliorum vitiis maculantur. Quod agere soli possunt, qui et juste vivunt, et peccantibus non consentiunt, sed eos studio charitatis redarguunt. Ambulate caute non quasi insipientes, id est non solum cavete vobis a peccato, sed etiam a similitudine peccati; hoc est, ita vos custodite, ut nullo modo videamini habere similitudinem cum insipientibus. Multi enim sunt qui caute ambulant, conservando se cum Dei adjutorio immunes a peccato digno reprehensione, et tamen ambulant quasi insipientes. Ut si quis sacerdos redarguendo meretricem, frequentat [Col. 1264A] domum ejus, videtur insipiens, licet nullum animum peccandi in eam habeat. Sed non decet sanctos malam de se opinionem dare per negligentiam vel indiscretionem suam. Non quasi insipientes ambuletis viam justitiae, sed ut sapientes, id est ita irreprehensibiliter, ut in ipsa ambulatione videamini sapientes. Vel non ambuletis ut insipientes saeculi amatores, qui non provident sibi in futurum; sed ut sapientes qui sic in hoc saeculo vivere student, ut in futuro vitam aeternam habeant. Vos dico, redimentes tempus. Redimere tempus est, ut quando aliquis infert tibi litem, perdas aliquid ut Deo vaces, non litibus. Quod enim perdis, pretium est temporis. Quomodo perdis nummos ut emas tibi aliquid, sic perde nummos vel quodlibet aliud, ut emas tibi [Col. 1264B] quietem. Non enim habebis quietum cor, sed everteris cogitationibus tuis irritatus contra adversarium tuum. Et ita perdes tempus. Sed melius est ut nummos perdas, et tempus redimas. Vel tempus redimimus, quando anteactam vitam, quam lasciviendo perdidimus, flendo reparamus. Dum enim male agimus, tempus, in quo bene operari deberemus, amittimus, sed damnum temporis redimimus, si ita vitam commendamus, ut ea bona quae olim facere negleximus, et ea quae nunc facere debemus, faciamus. Nec mirum si minus fecimus, quoniam dies mali sunt, id est temporis variatio nociva est, quia peccantes attrahit ad varietatem delectationum. Dies sunt mali, quia in ipsis viget malitia, et [Col. 1264C] in ipsis leviter peccatur, quoniam tempus dat materiam male operandi, proponendo varietates rerum quas ex se affert. Dies enim malos duae res faciunt, malitia et miseria. Nam per malitiam hominum et miseriam dicuntur dies mali. Caeterum dies isti quantum ad spatia horarum, ordinati sunt, ducunt vices, agunt tempora. Cui molesta sunt tempora, si homines sibi non sint molesti? Ergo dies malos, sicut dixi, duae res faciunt, malitia et miseria. Sed miseria hominum communis est, non debet autem malitia esse communis. Ex quo enim lapsus est Adam et de paradiso expulsus, nunquam fuerunt dies nisi mali. Et quia dies mali sunt, et nos positi sumus in proclivio peccandi, propterea nolite fieri imprudentes, id est indiscreti vel inconsiderati, ut [Col. 1264D] non possitis mala prudenter vitare, et bona eligere, vel consideratione rationis omnia facere; sed sitis intelligentes quae sit voluntas Dei, id est quid Deus velit, ut illud faciatis.
«Et nolite inebriari vino, in quo est luxuria; sed implemini Spiritu sancto, loquentes vobismetipsis in psalmis et hymnis et canticis spiritualibus cantantes et psallentes in cordibus vestris Domino: gratias agentes semper pro omnibus in nomine Domini nostri Jesu Christi Deo Patri, subjecti invicem in timore Christi.»
Intelligite voluntatem Dei. Et ut eam possitis intelligere et facere, nolite inebriari vino. Non prohibeo quin moderate vinum bibatis, sed modum non excedatis. Ebrietatem enim interdico. Non inebriemini [Col. 1265A] vino, in quo immoderate bibito est luxuria, id est luxuria est in nimia potatione vini. Non in natura vini est luxuria, sed in immoderatione potationis, ne quis perverse intelligens, conetur ostendere creaturam Dei, id est vinum, malum esse, sic argumentando: Cujus effectus malus est, ipsum quoque malum est; sed effectus vini, id est luxuria, malus est, igitur vinum est malum. Quod non procedit, cum sit creatura Dei. Idcirco dicendum est, in quo, id est in inebriari, est luxuria. Vel certe vinum in quo est luxuria, possumus intelligere concupiscentiam et caeteras vitiorum potiones, quae mentem inebriant et evertunt. De cujusmodi Salomon ait: «Luxuriosa res vinum (Prov. XX) .» Nolite vino ingurgitari, sed implemini, id est studete [Col. 1265B] impleri Spiritu sancto, qui vos laudabiliter inebriet mutando mentes vestras, et amore aeternorum calefaciens. Quo scilicet Spiritu impleri hoc modo poteritis, id est si ea quae ore cantatis, mente cogitatis et intelligitis, ac vos de his intus instruitis. Et hoc est: Implemini Spiritu sancto, loquentes vobismetipsis intus secundum attentionem, id est intelligite quae labiis profertis, quia non modicum placet Deo, ut quisque advertat quae loquitur in psalmis, qui ad bonam operationem commonent; et hymnis qui de laudibus Dei, et canticis spiritalibus quae de aeterno gaudio resonant, et ideo spiritalia sunt. Sunt enim saecularium hominum cantica, sed non spiritalia. Et post locutionem horum sitis cantantes, id est [Col. 1265C] Deum laudantes, et de aeternis exsultantes, sicut hymni et cantica docent, et psallentes opere sicut psalmi suadent. Cantate, inquam, et psallite in cordibus vestris, id est sicut in ore vestro laudes resonant Domino, sic resonent in cordibus vestris; et hoc facite non vanae gloriae vel alii rei, sed soli Domino, id est ad honorem ejus. Cantate, id est coelestia resonate et desiderate. Nam qui desiderat, etsi lingua taceat, cantat corde. Qui autem non desiderat, quolibet clamore aures hominum feriat, mutus est. Desiderium enim et amor cordis, amoena vox est intus cantantis. Sic cantate in cordibus vestris Domino. Vos dico, gratias agentes non ad horam, sed semper pro omnibus quae dedit vel dederit, sive sint prospera, sive adversa. Gratias ei semper agite, [Col. 1265D] et hoc in nomine Domini nostri Jesu Christi, per quem haec omnia vobis a Patre dantur, ut ipse Filius in illis gratiarum actionibus glorificetur. Gratias, inquam, agite Deo qui vos creavit, et Patri qui vos in filios adoptavit. Vos dico, subjecti invicem, humiliter curam agendo alter alterius, et pie vicissim ministrando, et hoc facite in timore Christi casto, qui hujus vitae subjectionis humilitatem praecepit, et venit non ministrari, sed ministrare (Matth. XX) .
«Mulieres viris suis subditae sint, sicut Domino, quoniam vir caput est mulieris (I Cor. XI; I Petr. III) , sicut Christus caput est Ecclesiae, ipse salvator corporis ejus. Sed sicut Ecclesia subjecta [Col. 1266A] est Christo, ita et mulieres viris suis in omnibus.»
Ad familiaria praecepta se transfert Apostolus, et unicuique gradui quid debeat, praecipit. Mulieres sint subditae reverendo, obediendo, viris suis, non alienis, sicut Domino, id est ad bene agendum solummodo, sicut nos subjicimur Domino Deo, ut illi serviamus bona faciendo, non mala. Vel sicut Domino, id est in simplicitate et charitate qua Deo servirent, serviant viris suis. Quod ideo facere debent, quoniam vir est caput mulieris, id est principium, quia mulier primum de viro facta est (Gen. II) . Ideo etiam caput, quia rector. Per virum enim regitur mulier, sicut per caput corpus. Et dignum est ut corpus regatur et subdatur capiti, id est mulier [Col. 1266B] viro. Ita est vir caput mulieris, sicut Christus caput est Ecclesiae, quia sicut Christus regit et instruit Ecclesiam, sic vir regere debet et instruere uxorem suam; et sicut Christus et Ecclesia spiritualiter sunt unum, sic vir et uxor carnaliter unum. Sicut Christus est decus Ecclesiae, sic bonus vir decus mulieris. Christus est caput Ecclesiae, ipse dico, salvator corporis ejus, id est Ecclesiae, quia ipse salvat totum corpus ecclesiae. Nullum enim membrum Ecclesiae salvatur nisi per Christum, qui caput et Salvator est omnium electorum, et vir similiter pro modulo suo debet uxorem ab omnibus malis salvare. Nam sicut Ecclesia vitae suae causam habet ex Christo, sic mulier ex viro, quia ut consistat, [Col. 1266C] virum accipit. Mulieres sint subditae viris, et non qualitercunque, sed sicut Eeclesia subjecta est Christo in omnibus, sic mulieres viris suis subjiciantur in omnibus, quae non sunt contra Deum. In omnibus est ita subjecta Ecclesia Christo, ut in nullo ei se praeferat, ne velit esse superior eo vel etiam aequalis ei. Et eodem modo mulieres viris suis subdantur, ut in nullo velint eos superascendere.
«Viri, diligite uxores vestras (Colos. III) , sicut et Christus dilexit Ecclesiam, et seipsum tradidit pro ea, ut illam sanctificaret, mundans eam lavacro aquae in verbo vitae, ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam aut rugam, aut aliquid hujusmodi, sed ut sit sancta [Col. 1266D] et immaculata. Ita et viri debent diligere uxores suas, ut corpora sua. Qui suam uxorem diligit, seipsum diligit. Nemo enim unquam carnem suam odio habuit, sed nutrit et fovet eam, sicut et Christus Ecclesiam. Quia membra sumus corporis ejus, de carne ejus, et de ossibus ejus. Propter hoc relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una (Gen. II) . Sacramentum hoc magnum est, ego autem dico in Christo et in Ecclesia. Verumtamen et vos singuli unusquisque uxorem suam sicut seipsum diligat. Uxor autem timeat virum suum.»
Diligite, inquit, o viri, uxores vestras quarum caput estis, sicut et Christus dilexit Ecclesiam, cujus [Col. 1267A] caput, id est illa bonitate illas amate, qua Christus Ecclesiam, ut peccatum non ametis in eis, sed omne bonum, et juste gubernetis eas atque foveatis. Christus dilexit Ecclesiam, et prae nimia dilectione tradidit in mortem seipsum pro ea redimenda. Ita et vos pro salute uxorum, si necesse fuerit, tradite vos. Ideo se tradidit, ut illam suo sanguine sanctificaret, quia multis erat peccatis inquinata. Ipse dico, mundans eam ab omnibus peccatis lavacro aquae sanctificatae in verbo vitae, id est lavacro baptismi. Baptismus enim Christi, lavacrum est aquae in verbo vitae. Tolle aquam, non est baptismus. Tolle verbum, non est baptismus. Verbum vocat invocationem divinitatis, quod a baptizante super aquam profertur. Idcirco mundavit eam, ut ipse qui [Col. 1267B] hoc bene poterat, exhiberet sibi, id est praepararet ad honorem suum electorum Ecclesiam pulchritudine virtutum gloriosam, non habentem maculam aut rugam, id est mundam ac simplicem. Maculam quippe et rugam non habet, quae et turpitudine operis et duplicitate sermonis caret. Quia et per justitiam munda est, et per simplicem intentionem tensa. A similitudine vestis dictum est, quae prius lavatur et post extenditur. Ecclesia enim non solum sponsa Christi, sed et vestis Christi solet appellari. Quae mundata est, ut non habeat maculam; extensa est, ut non habeat rugam. Non habet in electis maculam criminis, nec rugam dolositatis. Non habet in eis rugam, quia nesciunt aliud de se foras ostendere, et aliud intus [Col. 1267C] habere. Vel ideo non habet in eis rugam, quia non flectuntur ad amorem terrenorum, sed extenduntur spe et desiderio coelestium bonorum. Non habet maculam aut rugam, sed nec aliud hujusmodi, quia nec consuetudine venialium peccatorum ita gravari se permittit, ut multitudo eorum possit alicui crimini comparari, sed ut sit sancta in bono opere, et immaculata in abstinentia mali. Immaculata est, id est sine crimine. Non enim sine peccato quisquam esse potest in hac vita. Vel ad futurum saeculum possunt haec referri. Mundavit Christus Ecclesiam, ut ipse post diem judicii in aeterna beatitudine exhibeat, id est praesentet eam sibi gloriosam, id est animo et corpore fulgentem, quia tunc justi fulgebunt [Col. 1267D] sicut sol in regno Patris eorum (Matth. XIII; Sap. III) . Tunc plene atque perfecte erit Ecclesia, non habens maculam peccati, vel rugam duplicitatis, aut aliquid hujusmodi, quia tunc etiam erit vere gloriosa. Non enim modo in tantis malis, in tantis scandalis, in tanta permistione hominum pessimorum, in tantis opprobriis impiorum dicenda est esse gloriosa; sed tunc potius, quando malis omnibus liberata, gaudebit perenniter in bonis cum Christo. Et tunc erit vere sancta et immaculata, quia sic sola sanctitas in ea regnabit, ut omnis macula cujuscunque peccati procul sit ab ea. Vel sancta erit per carnis immutationem, et immaculata per corruptionis remotionem. Christus, ut dictum est, dilexit Ecclesiam, quae est corpus eius. Ita etiam viri debent [Col. 1268A] uxores suas diligere ut corpora sua, id est sicut se, quia illae sunt corpora eorum, et illi capita earum. Vel sicut spiritus hominis diligit et regit, et sibi in bono subjicit corpus et carnem cui conjunctus est, sic viri diligant et regant, et sibi subjiciant in bono uxores suas. Quod facere debent, quia qui uxorem suam diligit, seipsum diligit, quoniam ipse et uxor unum corpus sunt, et uxor est caro ejus. Et ideo vir debet eam diligere, quia nemo unquam odio habuit carnem suam. Nam quod nonnulli dicunt se malle esse sine corpore, omnino falluntur. Non enim corpus suum, sed corruptiones ejus et pondus oderunt. Non ergo nullum corpus, sed incorruptum et celerrimum corpus volunt habere. Sed nec illi qui se occidunt, odio habent carnem [Col. 1268B] suam, sed aliqua gravia incommoda se per mortem effugere putant. Qui vero continentia quadam et laboribus persequuntur corpora sua, qui hoc recte faciunt, non id agunt ut non habeant corpus, sed ut habeant subjugatum et paratum ad opera necessaria. Libidines enim male utentes corpore, id est consuetudines inclinationis animae ad fruendum inferioribus, per ipsius corporis laboriosam quamdam militiam exstinguere affectant. Nam non se interimunt, et curam suae valetudinis gerunt. Nemo itaque unquam odio carnem suam habuit, sed nutrit eam cibo et potu, et fovet indumentis, sicut et Christus Ecclesiam spiritualiter nutrit cibo potuque corporis ac sanguinis sui, vel cibo fortioris intelligentiae et potu facilioris doctrinae, et fovet eam indumentis [Col. 1268C] virtutum. Ita et vir de uxore debet facere, quem caro ejus est. Christus fovet Ecclesiam, quae est corpus ejus. Et vere corpus ejus, quia nos omnes membra sumus hujus sacri corporis. Quia membra sumus corporis ejus, id est Ecclesiae, de carne, id est de imbecillitate ejus, et de ossibus, id est de fortitudine ejus; hoc est, alii sumus infirmi, et alii fortes in hoc corpore ejus quod est Ecclesia. Sicut enim corpus humanum ex carne et ossibus constat, et caro ejus sustentatur ab ossibus, sic Ecclesia de minus perfectis et magis perfectis constat, et perfectiores exemplo suo et exhortatione sustentat imperfectos. Ita et mulier quae est quasi caro fragilis, debet a viro sustentari, qui est veluti firmitas ossis [Col. 1268D] (I Cor. XII) . Vel de carne ejus et de ossibus ejus est, quisquis per gratiam ejus potest dicere, quia cum infirmor, tunc fortior sum et potens. De carne ejus et de ossibus ejus est, quisquis ad imitationem ejus dicere potest, quia «factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacerem (I Cor. IX) .» Vel ideo sumus de carne ejus et de ossibus ejus, quia carnem ejus in ministerio sumentes, carni nostrae conjungimus, et virtute spiritus ejus confortamur velut internis ossibus. Nam sicut Eva de Adam facta, traxit ab eo carnem et ossa, sic Ecclesia ex Christo procreata, carnem ejus et spiritum, ut diximus, in se traxit. Vel de carne ejus et de ossibus ejus sumus, id est eamdem carnem et eadem ossa quae ipse habuit, habemus, quia de nostra mortalitate [Col. 1269A] carnem suscepit cum ossibus. Potest et ita intelligi, corporis constantis de carne ejus et de ossibus ejus, id est de firmis et infirmis, propter hoc, id est quia sumus de carne ejus et de ossibus ejus, et ipse dilexit Ecclesiam, ab initio fuit prophetatum de eo, quia relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una (Matth. XIX; Marc. X; I Cor. VI) . «Homo enim iste, mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus (I Tim. II) » significabatur: Qui reliquit patrem, quando semetipsum exinanivit, formam servi accipiens (Philip. II) . Ita enim reliquit Patrem, non quia deseruit et recessit a Patre, sed quia non in ea forma apparuit hominibus in qua aequalis est Patri. Reliquit et matrem, id est Synagogam Judaeorum, de [Col. 1269B] qua secundum carnem natus erat. Et adhaesit uxori suae, id est sociavit et conjunxit se electorum Ecclesiae. Et ipsi duo, id est Christus et Ecclesia sunt in carne una, quia carnem quam ille de virgine sumpsit, quotidie in missarum celebrationibus sumit Ecclesia. Vel in carne una, quia, ut supra dictum est, ipse de mortalitate nostra carnem suscepit, et per carnem particeps noster factus est, ut illius capitis corpus esse possemus. Sicque facta est ex duobus una quaedam persona, ex capite et corpore, ex sponso et sponsa. Totus itaque Christus caput et corpus tanquam integer vir, quia et femina ex viro facta est, et ad virum pertinet. Sacramentum hoc magnum est de conjunctione Christi et Ecclesiae. Et ne quis istam magnitudinem sacramenti in singulis [Col. 1269C] quibusque hominibus uxores habentibus intelligeret, ego autem, inquit, dico in Christo et in Ecclesia. Ego quidem allegorice interpretor haec verba Genesis de conjugio Christi et Ecclesiae, sed tamen vos moraliter et ad litteram ea intelligite, et vos singuli unusquisque uxorem suam sicut seipsum diligat; uxorem autem monemus, ut timeat virum suum, id est casto timore diligat eum, et obediat ei in omni bono et revereatur eum.
«Filii, obedite parentibus vestris in Domino (Col. III) . Hoc enim justum est. Honora patrem tuum et matrem tuam (Exod. XX; Eccli. III; Matth. XV; quod est mandatum primum in promissione, [Col. 1269D] ut bene sit tibi, et sis longaevus super terram.
Praecipit filiis ut obediant parentibus suis in Domino, id est in his quae ad Deum pertinent. Non enim suadet obediendum esse in eis quae sunt contra Deum. Et ideo est obediendum parentibus, quia hoc est justum, ut eis obediatur a filiis, id est naturale jus habet. Nec solum jus naturale est hoc, sed etiam praeceptum Domini dicentis: «Honora patrem tuum et matrem tuam (Exod. XX) .» Quod ideo praecipue est observandum, quia est mandatum primum in promissione. Licet enim hoc mandatum sit quartum in Decalogo, tamen primum est in promissione, quia huic primo addita est promissio, cum caeteris praecedentibus non esset adjuncta. Tria [Col. 1270A] quippe mandata praecesserunt istud, et pertinent ad charitatem Dei, quia Deus trinitas est. Alia vero septem in quibus est hoc primum, ad dilectionem proximi respiciunt et docent quomodo vivatur inter homines. Nam ipse septenarius praeceptorum numerus incipit ab honore parentum. Honora, inquit, patrem et matrem. Ad parentes enim suos homo aperit oculos, et bona ejus vita ab eorum amicitia sumit exordium. Quisquis autem parentibus non defert honorem, quibus parcere poterit? Primum est hoc mandatum in secunda tabula, quae continet mandata pertinentia ad dilectionem proximi. Et est in promissione. Nam et ita distingui potest, scilicet ut et primum intelligatur esse in altera tabula, et esse in promissione. Sed verius dici potest in utraque [Col. 1270B] que re primum esse, et in tabula, et in promissione. Quae promissio magna est. Honora, inquit, parentes, ut bene sit tibi, id est carnalia et spiritalia bona per hoc a Deo consequaris; et sis longaevus super terram, id est longaevitatem aeternitatis habeas super stabilem mansionem coelestis patriae.
«Et vos, patres, nolite ad iracundiam provocare filios vestros, sed educate illos in disciplina et correptione Domini.»
Vos filii, obedite parentibus, et vos parentes, nolite illis dare occasionem inobedientiae; nolite illos ad iracundiam provocare, id est nolite illis ea facere, propter quae peccent per iracundiam, quia patres estis illorum, et quia illi sunt filii vestri; sed educate illos dum pueri sunt, in disciplina Domini, ne indisciplinate [Col. 1270C] incipiant vivere; et in correptione Domini, ut de pravitatibus morum suorum corripiatis illos secundum Deum bono animo, et ad rectitudinem reducatis.
«Servi, obedite dominis carnalibus cum timore et tremore, in simplicitate cordis vestri, sicut Christo, non ad oculum servientes, quasi hominibus placentes, sed ut servi Christi, facientes voluntatem Dei ex animo, cum bona voluntate servientes sicut Domino, et non hominibus (Colos. III; Tit. II; I Pet. II) , scientes quoniam unusquisque quodcunque fecerit bonum, hoc recipiet a Domino, sive servus, sive liber (Matth. XVI) . Et vos domini, eadem facite illis, remittentes minas, [Col. 1270D] scientes quia et illorum et vester Dominus est in coelis, et personarum acceptio non est apud Deum (Rom. II; Jacob. II) .»
Vos servi, obedite dominis carnalibus, id est, qui vobis temporaliter dominantur secundum carnalia, non secundum spiritualia. Habetis enim et spiritualem Dominum in coelis aeternum, qui vestris mentibus dominatur; sed non vult ut occasione ejus dedignemini servire carnalibus dominis, quibus ipso ordinante subjecti estis. Etiam si sunt iniqui vel infideles, servite illis donec transeat iniquitas. Multi enim religiosi dominis iniquis, non tamen liberis serviunt, quia «omnis qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII) .» Et utique felicius servitur homini quam libidini. Ordinavit enim sic Deus Ecclesiam, [Col. 1271A] ut omnis potestas ordinata in saeculo habeat honorem aliquem et a melioribus. Et ideo obedite dominis vestris ut oportet, scilicet cum timore et tremore. Timor enim est causa tremoris. Filii parentibus cum reverentia honoris obediant, servi autem cum timore animi et tremore corporis, scilicet ut gestus corporis et apparitio ostendat interiorem timorem. Et hoc facite non in simulatione, sed in simplicitate cordis vestri, id est in puritate intentionis vestrae, quia licet sit habendus timor, tamen intentio servanda est simplex, id est absque duplicitate simulationis, ut sicut exterius ostenditis vos libenter obedire, sic habeatis in corde, scilicet non hoc faciatis solo timore effugiendi poenas temporales, sed pura intentione bene agendi. Sicut Christo [Col. 1271B] illis obedite, id est ex puritate intentionis, qua Christo debetis obedire. Cum enim Christo jubente servitis hominibus, non illis servitis, sed ei qui jussit. Vel sicut Christo illis obedite, id est tantum in bono. Praecipiunt enim saepe mala agere, sed in his non est eis obediendum. In simplicitate cordis obedite, non ad oculum servientes, id est non existentes prompti et strenui ad serviendum tunc solummodo, cum a dominis vestris videmini, et illis absentibus agentes negligenter, quia hoc faciunt subdoli servi, qui volunt placere hominibus dominis, quos fallere possunt, non Deo, qui videt omnia. Non ita ficte serviatis, quasi hominibus solum placentes, sed ut servi Christi, id est in puritate cordis [Col. 1271C] et veritate, nulli alii rei nisi verae justitiae studentes, vos dico, facientes in hoc voluntatem Dei, qui voluit ut carnalibus dominis serviretis, non inviti, sed ex animo; nec ex malo animo, sed ex bona voluntate, ut, etsi non potestis liberi fieri, vestram tamen servitutem quodammodo liberam faciatis, non timore subdolo, sed fideli dilectione serviendo. Ecce non fecit Christus de servis liberos, sed de malis servis bonos servos. Ex animo cum bona voluntate servientes sitis sicut Domino Deo, et non hominibus, cujus praecepto servitis hominibus. Vos dico, scientes quoniam unusquisque quodcunque fecerit bonum, hoc recipiet a Domino, sive servus, sive liber. Id est ideo debetis servire dominis prout rectum est, quia certum vobis est, vos remunerationem a Deo fore percepturos, [Col. 1271D] non solum de hoc, sed de omni bono quod feceritis, sive servi, sive liberi sitis, quoniam neque servitus impedit aliquem ad consecutionem praemii, neque libertas expeditum reddit, tantum quisque bonum faciat. Deus enim remunerator est omnium operum vere bonorum, quicunque faciat ea. Et vos Domini eadem facite illis, non quod illis serviatis, sed in simplicitate cordis, et bona voluntate secundum Deum illos tractate, id est sicut illis convenit subjectionem debitam et justam exhibere vobis serviendo, sic vos justam et dulcem potestatem exercete super eos humiliter dominando. Suavius illos tractate, remittentes, id est relaxantes illis minas. Non interdico minas fieri, sed jubeo remissius fieri. Et si minae remissius faciendae sunt, quanto magis verbera? [Col. 1272A] Humane, inquam, illos tractate, scientes quia in coelis est et illorum et vester Dominus. Id est licet sint vestri, tamen vos estis illorum conservi, unum Dominum habentes, contra quem de munere ejus superbitis, si illos quos per conditionem tenetis subditos, aequales vobis per naturae consortium non agnoscitis. Nam si male illos tractaveritis, non ignosco nobilitati vestrae. Non enim personarum acceptio est apud Deum, id est non accipit homines propter personarum dignitates, quia in ejus judicio sublimitas personae non confert aliquid alicui, nec humilitas personae obest alicui; sed unusquisque secundum opera sua recipit, vel bona vel mala, sive liber sit ille, sive servus. Ideo et servi et domini studere debent ut juste agant.
[Col. 1272B] «De caetero, fratres, confortamini in Domino et in potentia virtutis ejus. Induite vos armaturam Dei, ut possitis stare adversus insidias diaboli.»
Specialibus expletis instructionibus mulierum et virorum, filiorum et parentum, servorum atque dominorum, ad generalem redit exhortationem, et ad spiritale bellum omnes simul instruit. Quasi dicat: Hactenus aliqui vestrum putaverunt se suis viribus sine adjutorio gratiae bonum aliquod agere posse, sed de caetero, fratres, si bono animo volueritis agere, confortamini non in vobis, sed in Domino. Vel ita: Hucusque vos juvi, sed de caetero quod superest vobis vivendi spatio, confortamini jam in Domino, ut sine me fortes efficiamini contra bellum diaboli. [Col. 1272C] Sive etiam ita: Multa vobis hucusque dixi, sed de caetero quod adhuc dicere possem hoc tantum agite; de caetero quod restat, sic agite, scilicet confortamini, id est fortes efficiamini contra omnes impugnationes adversarii, in Domino, id est in eo respectu quod Dominum habeatis, cujus dominio tuebimini, et confortamini in potentia virtutis ejus, id est in virtute ejus quae omnia potest. Et ideo confortari debetis, tum quia Dominum habetis, tum quia ille potentem in omnibus virtutem habet. Et quia non in sola gratia confortandum vobis est, sed etiam liberum adhibere debetis arbitrium, induite vos armaturam Dei. Scilicet non solum confortamini in Domino, sed etiam excitando liberum, arbitrium, induite armaturam Dei, id est induite vos omnibus armis [Col. 1272D] quibus militatur Deo. In armatura enim omnia comprehenduntur arma. Induite armaturam Dei, quod praedictum est respectu liberi arbitrii, ut possitis stare adversus insidias diaboli. Taliter enim insidiis ejus resistere poteritis, id est mediante auxilio divinae gratiae, et exercitio liberi arbitrii, quia aut sola gratia, aut solo arbitrio nemo potest ei resistere. Et ideo prius confortamini in Domino, et post induite armaturam Dei, quia gratia praevenit liberum arbitrium. Idcirco vobis induenda est armatura Dei, ut ei viriliter militantes possitis in praelio non cedere, non succumbere, sed stare adversus insidias diaboli, tum quia diabolus est criminator, tum quia insidiose agit contra vos. Longe enim gravior pugna quae fit insidiis, quam quae fit vi. Non [Col. 1273A] vident diabolum homines cum quo pugnant, sed tamen facile habent remedium; seipsos interius vincant, et de illo foris triumphent. Ob hoc induenda est armatura Dei. Et quae induenda est armatura, nisi omnium virtutum profectio, quibus a jaculis Satanae defendimur?
«Quoniam non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritalia nequitiae in coelestibus.»
Ideo spiritualibus armis oportet nos undique munitos esse, quia contra spirituales hostes est nobis pugna. Quoniam non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, id est adversus homines qui caro et sanguis sunt. Galatis minus perfectis indixit [Col. 1273B] aliud bellum, quod est adversus carnem et sanguinem, dicens: «quia caro concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem (Galat. V) .» Ephesiis vero, quasi jam spiritualibus et concupiscentiae carnis praevalentibus, atque persecutionem pro justitia foris sustinentibus dicit: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, id est adversus homines qui nos persequi videntur, sed adversus malignos spiritus qui eorum mentibus principantur, et per eos nos persequuntur. Et quia sic est, debemus homines diligere, daemones cavere, homines misericorditer eripere, daemones viriliter superare. Quomodo enim si contra aliquem in praelio constitutum de parte adversaria armatus equo [Col. 1273C] sedens veniet, non equo, sed equiti irascitur, et quantum potest, agit ut equitem percutiat et equum possideat; sic contra omnes malos homines agendum, et non contra illos, sed contra illum qui illos instigat, totis viribus laborandum est, ut dum diabolus vincitur, infelices quos ille possidebat, liberentur. Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, id est adversus homines quos videmus saevire in nos, qui potius miserandi sunt, quam odio habendi; sed adversus principes eorum daemones, et adversus potestates iniquas malignorum spirituum. Principes dicuntur illi spiritus, qui principantur in vitiis suis, quae specialiter suggerere soliti sunt; sicut est spiritus fornicationis, qui impugnat homines secundum luxuriam, et luxuriosis principatur, [Col. 1273D] et spiritus superbiae, qui impugnat secundum superbiam, caeterique tales, et sic unusquisque principatur in suo vitio. Potestas autem vocantur illi spiritus, qui habent vim et officium praecipitandi homines in majora peccata, quia praesunt illis secundum immissionem majorum et graviorum vitiorum. Et quam sit periculosum contra tales pugnare, quis non intelligat? et quo modo vincimus hujusmodi hostes quos non videmus, nisi quia carnales interiores motus nostros sentimus, hisque confligimus et illos percutimus? Vel principes intelligantur illi daemones, qui principatur aliis daemonibus; et potestates, qui super alios possunt. Sunt enim inter eos alii nequiores aliis et in malo fortiores; contra quos nobis lucta est, et adversus rectores mundi, [Col. 1274A] id est adversus illos daemones, qui justo Dei judicio regunt eos, qui sunt mundus, id est immoderate mundanis adhaerentes. Hi sunt qui nos per homines sibi subditos persequuntur, quia regunt eos ad male agendum, et de vitio ducunt in vitium. Rectores enim sunt mundi, qui mundanos, ut dictum est, regunt. Rectores sunt, non mundi elementorum, id est coeli et terrae, maris et aeris; sed mundi tenebrarum harum, id est omnium istorum infidelium, et istorum iniquorum hominum. De quo mundo dictum est: «Totus mundus in maligno positus est (Joan. VIII) .» Et conversis peccatoribus. «Fuistis, inquit, aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Sap. V) . Istum mundum qui hujusmodi tenebris, id est tenebrosis hominibus constat, regunt maligni [Col. 1274B] spiritus. Et adversus istos est nobis pugna, non adversus eos quos regunt; et etiam contra spiritalia, etc. Per hoc ostenditur magna impugnationis vehementia. Multo enim graviori pugna et periculosiori exagitatur homo, cum ab hoste qui non subjacet oculis, impugnatur, quia nescit qua parte ab adversario impetatur. Spiritalia dico nequitiae, id est defectionis et impossibilitatis. Nequitia quippe dicitur a nequam, quia per eam tenditur ad non esse, sicut reprobi angeli Deum, qui solus vere est, deseruerunt, et in perpetuum defectum ceciderunt. Quae spiritalia nequitiae sunt in coelestibus, id est in hujus aeris infimi caliginoso habitaculo ubi et nebulae conglobantur. Vel in coelestibus, id est in mentis nostrae [Col. 1274C] sanctis virtutibus patimur impugnationem a nequissimis spiritibus. Sive in coelestibus pugnant contra nos, id est pro coelesti haereditate tollenda. Itaque adversus principes et potestates, atque rectores mundi tenebrarum harum, et adversus spiritalia nequitiae in coelestibus grave nobis certamen indicit Apostolus. Ipsa vero certaminis species sic intelligenda est, cum damna, cum pericula, cum opprobria, cum criminationes excitantur adversum nos, non id agentibus adversariis potestatibus, ut haec tantummodo patiamur; sed ut per haec vel ad iram multam, vel ad nimiam tristitiam, vel ad desperationem ultimam provocemur, vel (quid est gravius) fatigati et victi taediis compellamus adversus Deum conqueri, tanquam humanam vitam [Col. 1274D] non aeque justeque moderantem, ut per haec vel infirmemur in fide, vel decidamus a spe, vel transferri cogamur a veritate dogmatum, et impium aliquid de eo sentire suadeamur. Talia enim scripta sunt de Job, cum diabolus dari sibi facultatem bonorum ejus petisset a Deo (Job XII) . Per quae etiam illud edocemur, quoniam non fortuitis aliquibus incursionibus impugnamur, si quando nos talia aliqua facultatum damna percusserint; nec fortuitu nostrorum aliquis captivus abducitur, vel domorum ruinae in quibus chari quisque opprimantur eveniunt, vel aliquid hujusmodi contigit. In quibus omnibus, vel in quolibet horum unusquisque fidelium dicat adversario. Non haberes adversum me potestatem, nisi data tibi esset desuper (Joan. XIX) . Nihil enim [Col. 1275A] potuit contra Job, nisi quantum a Deo permissus est. Sic nec contra quemquam fidelium poterit amplius. Taliter nos oportet instrui, qui contra tales confligimus adversarios.
«Propterea accipite armaturam Dei, ut possitis resistere in die malo, et in omnibus perfecti stare. State ergo succincti lumbos vestros in veritate, et induti loricam justitiae, et calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis in omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis tela nequissimi ignea exstinguere, et galeam salutis assumite, et gladium spiritus, quod est verbum Dei.»
Talibus armis nos armat Apostolus, laudabilibus et invictis, insuperabilibus et splendidis, spiritualibus et invisibilibus, quia hostes invisibiles expugnamus. [Col. 1275B] Si vides hostem tuum, videantur arma tua. Si autem non vides hostem, cur videntur arma quibus eum impugnas? Quia tam gravis et tam multiplex, atque tam periculosa est pugna, propterea accipite armaturam Dei, id est arma virtutum, quibus suos milites Deus armat. Accipite de manu imperatoris summi arma fortia, ut possitis non cedere praedictis hostibus, sed resistere fortiter illis in die mulo, id est in hora tentationis, quando velut diem prosperitatis arridere faciunt offerendo delectationem peccati. Vel in die malo, id est in tempore quo viget malitia in tempore impugnationis diabolicae, in tempore praesentis vitae, quae tota tentatio est (Job VII) . Ut possitis non subjacere, sed stare perfecti in omnibus [Col. 1275C] virtuibus, ut non in quibusdam virtutibus bonis perfecti sitis, et in quibusdam imperfecti, sed in omnibus (prout fas est) perfecti. Tunc enim a nulla parte vinci poteritis. Vel in omnibus impugnationibus stetis perfecti, quod plus est quam resistere. Sive in omnibus, tam prosperis quam adversis. Aut aliter: Ut possitis resistere in die malo, id est in die judicii; qui malus propterea dicitur, quia terribilis erit accusationibus diaboli, ut quando suos accusaverit, puritate conscientiae possitis vos defendere, sed etiam perfecti stare possitis in omnibus cum electis. Standum vobis est contra hostes in armatura Dei. Ergo state succincti lumbos mentis vestrae, id est state in castitate, quia ipsa est initium bonae operationis, ideoque nunc prima ponitur in [Col. 1275D] spiritualibus armis quae describuntur. Quam diu enim quis luxuriae subjacet, nihil boni potest agere, quia nihil eorum quae facit, potest Deo placere. Sed postquam deseruerit luxuriam, incipit operari justitiam. Et ideo nunc prius jubemur succingere lumbos, et post induere loricam justitiae. Lumbos enim succingimus, cum carnis luxuriam quae in lumbis est, per continentiam coarctamus. Sed quia nonnulli simulant se lumbos habere succinctos et non habent, ideo praecipitur nobis, ut in veritate succinctos habeamus eos, non in simulatione, quatenus vera sit nostra castitas, non simulata. Vel mentis lumbos succingamus in veritate, ut cingulo casti amoris Christi nos contineamus a mendacio, quia qui mendacium loquitur, quantum in se est, corrumpit [Col. 1276A] veritatem, et ita fornicatur. Qui autem vera semper loqui studet, quasi legitimo conjugio utitur, veritatem vel sapientiam habens conjugem, sicut ille qui dicebat: «Hanc amavi et exquaesivi a juventute mea, et quaesivi sponsam mihi eam assumere (Sap. VIII) .» Ita ergo succingendi sunt in veritate lumbi vestri, ut non accedamus ad scortum, id est ad mendacium, sed in legitima sponsa quae est veritas, delectemur, et ex ea filios generemus. Deinde subjungitur, ut simus et induti loricam justitiae, id est forti vestimento bonae operationis undique muniti, ut nihil injustum appareat in operibus nostris, sed totum ab omni parte justum et aequum. Et haec justitia recte vivendi est nobis lorica, quia interiora nostra non sinit transfigi, sed defendit undique praecordia [Col. 1276B] nostra ab omnibus telis inimici. Sicut enim lorica multis hamis conficitur, ita vestis justitiae multis operibus bonis et virtutibus connectitur. Et hujusmodi lorica debet interior homo noster indui, ne possit ab ulla parte vulnerari. Postquam vero libidinem vicerimus, et nos lorica justae operationis induerimus, tunc et aliis bona praedicare idonei erimus. Unde sequitur: Et state calceati pedes, id est habentes calceatos pedes, hoc est munitos affectus vestrae mentis, ne tangant terrena, hoc est ne terrenis commodis innitantur, in praeparatione Evangelii pacis, id est in eo quod praeparatis cordibus aliorum evangelicam praedicationem, quae annuntiat pacem inter Deum et homines. Calceamenta fiunt ex [Col. 1276C] coriis mortuorum animalium, et significant exempla patrum jam defunctorum, quibus ab omni terrena laesione defenduntur pedes nostrae mentis, id est affectiones, quibus tanquam pedibus ad faciendum aliquid promovemur. Laeditur enim pes praedicatoris a terra, si affectus ejus terrenum commodum ex praedicatione appetit, id est si propter terrenum commodum, non propter regnum coelorum, praedicat Evangelium, Et ideo praedictis calceamentis induantur pedes nostri, id est exemplis patrum muniantur, ut sicut patres studio supernae intentionis, non appetitu terrenae commoditatis praedicaverunt Evangelium, sic et nos faciamus. Cujus praedicatores in nullo fidei debent regulam deserere. Unde subditur: In omnibus sumentes scutum fidei. Fides [Col. 1276D] enim pro scuto sumenda est in omnibus congressionibus, quoniam ipsa prima resistit malignis spiritibus, et eorum tela excipit et repellit. Sub ea namque proteguntur caeterae virtutes, quia ad omnia virtutum arma protenditur, et eam diabolus impugnare primam aggreditur. In omnibus praeliis et in omnibus tentationibus sitis sumentes scutum fidei, in quo scuto possitis non solum repellere, sed etiam exstinguere omnia tela nequissimi diaboli, id est omnes suggestiones ejus acutissimas, quibus corda nostra ut vulneret impetit; tela dico ignea, id est ignem vitiorum in humanis cordibus accendentia. Inflammant enim mentes hominum ad concupiscentiam, et igne totius malitiae succendunt. Et haec tela nequissimi hostis sunt, id est qui etiam ea quae nequit [Col. 1277A] perficere praesumit, et in quibus nequidquam laborat. Sed adversus haec fide invisibilium rerum armamur, et invisibilem adversarium sternimus. His armis vos induite, et galeam quoque salutis assumite, id est spem quae salutem aeternam exspectat; quae ideo galea dicitur, quia sicut galea est in superiori parte armaturae, scilicet in capite, ita spes altior est omnibus aliis virtutibus, et semper respicit ad superiora, spirans ad coelestia. Et ob hoc addidit salutis, ut ostenderet spem assequi quod desiderat, id est salutem. Vel sicut scutum fidei fides est, sic galea salutis salus est. Cujus scilicet perpetuae salutis memoria vel exspectatio caput mentis contra omnes ictus daemonicae impugnationis tutum facit. Qui enim cogitat diligenter quae sint aeterna [Col. 1277B] gaudia, facile delectationes peccati a suo corde respuit, et adversitates vincit. Haec sunt arma quibus muniti, nunquam diabolo vel alicui membro illius cedetis. Sequuntur arma, quibus illum et suos devincatis; et assumite gladium spiritus, id est ensem spiritalem, quod est verbum Dei, id est sermo divinae praedicationis, quo diabolus interficitur, hoc est impugnationes ejus annihilantur, et quo tyrannos hujus saeculi et haereticos, membra scilicet Satanae devincetis, et vobis subjicietis, caeterosque peccatores. Cum dicitur, et gladium spiritus, quod est verbum Dei; quod ad significatum respicit, non ad gladium. Ecce haec sunt arma, quibus muniuntur et pugnant milites Dei. Sequitur:
«Per omnem orationem et obsecrationem orantes [Col. 1277C] omni tempore in spiritu, et in ipso vigilantes in omni instantia et obsecratione pro omnibus sanctis et pro me, ut detur mihi sermo in apertione oris mei, cum fiducia notum facere mysterium evangelii, pro quo legatione fungor in catena, ita ut in ipso audeam prout oportet me loqui.»
Praedictis armis state muniti. Sed quia non est nostrae potestatis ut his muniamini, nisi donante Deo, nec his vincere poteritis nisi ipse dederit, estote orantes per omnem orationem, id est per omnia quae oranda sunt, ut per omnem orationem quae facienda est, transeat nostra supplicatio, id est nihil relinquatis de his quae petenda sunt in oratione; et [Col. 1277D] non solum per orationem, sed etiam per obsecrationem, id est per omnium sacrorum adjurationem. Majorem enim orandi expressionem notat obsecratio quam oratio, quia obsecratio est oratio cum adjuratione vel obtestatione, oratio autem simpliciter facta, est rogatio. Per omnem orationem et obsecrationem sitis orantes omni tempore competenti, id est omnibus horis ad orandum constitutis, vel omni tempore, id est tam in adversis quam in prosperis, et haec oratio fiat in spiritu, id est mente, ut mentis affectus concordet verbis orationis quae proferuntur ex ore, vel in spiritu, non in carne orate. In carne enim, non spiritu orat, qui polluta mente orat, iterum peccaturus non casu, sed ex proposito, vel omni tempore orate in spiritu, id est in cordis [Col. 1278A] devotione, ut licet os non semper orare queat, spiritus tamen semper bonis desideriis intus oret. Et in ipso spiritu sitis intus vigilantes, id est solliciti, id est sicut oculi foris vigilant, sic spiritus agat intrinsecus, et hoc in omni instantia, ut spiritus et corpus instanter perseverent in vigiliis, et in omni obsecratione, ut pro omnibus obsecretis, pro quibus obsecrandum est, scilicet pro sanctis. Pro sanctis enim videtur esse obsecrandum, et pro infidelibus orandum, qui nihil sacri habent. Vigilate, inquam, et obsecrate pro omnibus sanctis, id est pro perseverantia et salvatione omnium sanctorum et specialiter pro me, ut tribulatio non me obtundat, sed detur mihi sermo in apertione oris mei, id est cum aperuero os meum, hoc est cum alta mysteria et altas [Col. 1278B] sententias dixero. Nam hoc in divina Scriptura non reperitur, nisi ubi magnum quid et profundum debet dici. Cum os meum aperuero, ut abditos sensus proferam, detur mihi sermo, id est facundia exprimendi ea quae voluero, ut luculenter ea possim exponere, scilicet cum fiducia notum facere, id est ut audacter et non timide notum faciam mysterium Evangelii, id est occultum secretum incarnationis et passionis Christi, ut occultas eorum causas notificem audientibus (Psal. L) . Nam quia occultum est hoc mysterium, ideo necesse est ut notum faciam illud; et hoc agere volo, quia pro eo annuntiando fungor legatione in catena. Nam nec pro catena cesso a legatione. Quanquam enim pro Evangelio quod annuntiabam, sim catenatus, tamen illud sicut a [Col. 1278C] Christo missus sum praedicare non omitto. Detur, inquam, mihi sermo ad notificandum mysterium Evangelii, ita scilicet detur mihi, ut in ipso Evangelio audeam sine timore loqui aliis prout oportet me, id est sicut expedit mihi, qui hoc agere missus sum. Sequitur in quibusdam codicibus hoc loco talis versiculus: Verbum autem Dei non potest alligari. Ac si dicat Apostolus: Pro Evangelio quidem vinctus sum, sed tamen praedicare non desisto, quia verbum Dei, quod annuntiari debet, nullo potest impedimento retardari.
«Ut autem et vos sciatis quae circa me sunt, quid agam, omnia vobis nota faciet Tychicus charissimus frater et fidelis minister in Domino, quem misi ad vos in hoc ipsum, ut cognoscatis [Col. 1278D] quae circa nos sunt, et consoletur corda vestra.»
Dixi ut oretis pro me, et quia pro Evangelio vinctus sum; sed quibus tribulationibus afficiar, non dixi. Sed quae circa me sunt molestiae, referet vobis Tychicus, ne de minimis adversitatibus meis moveamini, metu earum recedentes a fide. Quae, id est cujusmodi tormenta sunt circa me, id est in corpore meo, quia ad mentis interiora non penetrant, et quid agam, id est quam constans sum, indicabit vobis Tychicus, qui est non vilis; sed charissimus frater, id est Christianus et non fraudulentus vel fallax, sed fidelis; ideo hunc audite, quia fidelis minister est in Domino, id est in his quae sunt Domini. [Col. 1279A] Cui credere debetis, quia illum ad vos misi, ut puram veritatem de me vobis dicat, et consoletur corda vestra, id est leniat et mulceat; et dolorem, qui pro auditu tribulationum mearum increverat, temperet. Vel si de nostris tribulationibus dolebatis, nunc consolationem accipiatis ab eo, cognoscentes me libenter pati multo graviora.
«Pax fratribus et charitas cum fide a Deo Patre, et Domino Jesu Christo. Gratia cum omnibus qui diligunt Dominum nostrum Jesum Christum in incorruptione. Amen.»
Pax cum Deo sit fratribus, id est Christianis, et charitas, ut eum toto corde diligant; et haec pax et charitas detur eis cum integra fide a Deo Patre et [Col. 1279B] Filio ejus Domino nostro Jesu Christo. Per pacem enim manebunt in charitate, quae in fide est; et a quo est pax et charitas, ab illo est et fides, id est a [Col. 1280A] Deo. Non enim fides, quia datur priusquam postuletur ab illo cui datur, ideo dicenda est non esse donum Dei, sed esse a nobis, quia data est nobis non petentibus. Omnia enim bona sunt a Deo. Gratia generaliter accepta, quae est mater omnium bonorum et nutrix, sit cum omnibus qui Dominum nostrum Jesum Christum Ecclesiae sponsum diligunt in incorruptione, id est casto amore sicut sponsam, quae corruptionem non admittit. Non enim Christum in incorruptione diligunt; vel quorum fides in aliquo est corrupta, vel qui eum pro temporalibus et corruptibilibus bonis diligunt, non pro aeternis et incorruptibilibus. Sed qui Christum propter solum Christum, et propter spem perpetuae incorruptibilitatis amant, illi eum in incorruptione [Col. 1280B] diligunt, quia sic eum diligunt, neque nunc corrumpi valeat mens eorum, neque tunc caro eorum.
Philippi, civitas est in partibus Macedoniae, unde Philippenses dicuntur. Quibus praedicaverat Apostolus, qui fidei veritate ac morum honestate illos instruxerat. Et ipsi in fide morumque nobilitate in omnibus fere secundum apostolicam doctrinam perstiterunt, sed de primatu tantum inter eos erat contentio, quoniam alii se volebant aliis praeferre, quasi gloriando de meritis. Qua de causa praecipue Apostolus scribens illis a Roma intendit illos ad humilitatem revocare, scilicet ut de meritis non glorientur, neque alter alteri se praeferat; sed quidquid boni habet, sive remissionem peccatorum, sive dona virtutum, gratiae Dei ascribat, a quo totum habet et nihil a se. Miserant autem ei aliquid substantiae [Col. 1279D] per Epaphroditum Romam, quem cum hac remittit epistola. In qua quia praesens non potest, munit eos contra duplex bellum tribulatorum, sed et pseudopraedicatorum, ut omnia pro Christo sustineant adversa cum humilitate, sicut et Christus fecit, et legalia a pseudoprophetis nunquam recipiant. Qui quoniam ad humilitatem illos invitavit, ideo non posuit nomen officii sui et auctoritatis, quod est Apostolus; sed et ideo forsan, quia ipsi nunquam de eo minus vel contra eum senserant. Secum vero Timotheum addit in principio epistolae, quia ipse socius Apostoli fuerat in conversione eorum, atque sollicitus erat cum eo de salute ipsorum, et fortasse rogaverat eum ut scriberet illis. Sic enim exorsus est.
«Paulus et Timotheus servi Jesu Christi, omnibus sanctis in Christo Jesu, qui sunt Philippis, [Col. 1280C] cum episcopis et diaconis: gratia vobis et pax a Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo.»
Servos Christi se dicunt Paulus et Timotheus, quod est signum humilitatis, ut eis exemplo suo humilitatem suadeant. Sed cum ipse dominus dicat: «Jam non dicam vos servos, quia servus nescit quid faciat Dominus ejus (Joan. XV,») qua ratione se servos nuncupant? Sed sciendum quia sicut est timor servilis, quem perfecta charitas foras mittit (I Joan. IV) , atque timor castus permanens in saeculum saeculi, sic est servus qui non manet in domo in aeternum, atque servus intrans in gaudium domini sui (Joan. VIII; Matth. XXV) . Nam cum timore quem charitas expellït, etiam servitus quae [Col. 1280D] ad eum pertinet, simul expellenda est. Erant ergo servi Paulus et Timotheus, quantum ad timorem castum, non quantum ad timorem servilem; neque principis alicujus mortalis, sed Jesu Christi. Qui mandant ea quae sequuntur, omnibus sanctis, id est omni plebi mundatae per baptismum a peccatis, et sanctificatae non in suo merito, sed in Christo Jesu, id est in gratia Christi, scilicet quia Deus factus est homo, passus est et resurrexit. Curialiter illos ad humilitatem revocat, ostendens illos esse sanctos in Christo Jesu, non in se, et determinat quibus sanctis, scilicet qui sunt Philippis, id est in illa civitate. Interpretatur autem Philippi os lampadis, et illi sancti sunt Philippis, id est in ore lampadis, qui sunt in lucidissima Dei illuminatione, quam et caeteris undique spargant, sicut et istis dicitur in sequentibus. In medio nationis pravae et perversae, inter quos lucetis sicut luminaria in mundo, verbum [Col. 1281A] vitae continentes. Talibus ergo sanctis ubicunque sint corporaliter degentes, scribitur haec epistola. Omnibus sanctis qui sunt Philippis, id est omnibus subditis, cum episcopis, id est presbyteris et diaconis, id est minoribus cum majoribus. Episcopos namque pro presbyteris more suo posuit. Non enim plures episcopi in una civitate erant, neque presbyteros intermitteret, ut ad diaconos descenderet. Sed dignitatem et excellentiam presbyterorum declarat, dum eosdem qui presbyteri sunt, episcopos esse manifestat. Quod autem postea unus electus est, qui caeteris praeponeretur, in schismatis remedio factum est, ne unusquisque ad se trahens Christi Evangelium rumperet. Nam et Alexandriae a Marco evangelista usque ad Heraclam et Dionysium [Col. 1281B] episcopos, presbyterum unum de se electum, et in excelsiore loco et gradu collocatum episcopum nominabant; quomodo si exercitus imperatorem faciat, aut diaconos eligant de se quem industrium noverint, et archidiaconum vocent. Constat ergo apostolica institutione omnes presbyteros esse episcopos, licet nunc illi majores hoc nomen obtineant. Episcopus enim superintendens dicitur, et omnis presbyter debet intendere curam super oves sibi commissas. Omnibus, inquit, sanctis qui sunt Philippis, cum episcopis et diaconis [Col. 1281D] Locus obscurus. . Quia minores praemittit, ad humilitatem invitat. Quia vero et minores subnectit, ostendit non esse quemquam adeo perfectum, qui non hac egeat admonitione. [Col. 1281C] Quod autem subdit, gratia vobis et pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo, in superioribus epistolis expositum est.
«Gratias ago Deo meo in omni memoria vestri semper, in cunctis orationibus meis pro omnibus vobis cum gaudio, deprecationem faciens super communicatione vestra in Evangelio Christi, a prima die usque nunc, confidens hoc ipsum, quia qui coepit in vobis opus bonum, perficiet usque in diem Christi Jesu, sicut est mihi justum hoc sentire pro omnibus vobis, eo quod habeam vos in corde et in vinculis meis, et in defensione et confirmatione Evangelii socios gaudii mei omnes vos esse.»
Illorum benevolentiam captans, ostendit principium [Col. 1281D] boni operis a Deo illis datum, et finem ab eodem esse dandum, ut de se non praesumant, sed gratiae Dei omnia bona sua attribuant. Ago, inquit, gratias Deo meo, qui mihi facit quod volo in vobis, id est illum qui tanta nobis beneficia spiritualia contulit gratis, laudo quia non nostro merito, sed ejus dono ad bonum Christianae religionis venistis, in qua et multum profecistis. Gratias ago, inquam, pro omnibus vobis, id est pro religiosa conversatione omnium vestrum ab illo data, in omni memoria vestri, id est quoties vestri memor fio; memoria dico, non ad horam, sed semper, scilicet in cunctis orationibus meis, id est quotiescunque oro. Vel memoria [Col. 1282A] vestri dico, non pro parte vestrum facta, sed pro omnibus vobis. De praeteritis beneficiis a Deo vobis collatis ago ei gratias, non cum tristitia, sed cum gaudio, quia non contristor de culpis vestris, sed de sanctitate vestra gaudeo, faciens deprecationem, id est Deum toto mentis affectu deprecans, super communicatione, id est de communicatione vestra; hoc est, ut magis ac magis communicetis semper, et unanimes atque unum cor habentes sitis, in Evangelio Christi, id est in fide et praeceptis evangelicae doctrinae. Vel deprecationem facio super communicatione vestra, id est ut persistatis in eo quod mihi communicavistis in fide et operibus Evangelii. Et non horarie istud deprecor, sed a prima die conversionis vestrae, usque nunc, id est ex [Col. 1282B] quo coepistis credere, non cessavi pro vobis preces effundere. Sive communicatio vestra fuit in Evangelio, quoniam res vestras fecistis communes propter illud a prima die conversionis vestrae usque nunc, et ideo amodo magis standum vobis est in hoc. Deprecor Deum pro vobis, confidens hoc ipsum de bonitate ejus, quia ipse qui per praevenientem gratiam coepit in vobis opus bonum, per subsequentem et cooperantem perficiet illud, dans perseverantiam usque in diem Jesu Christi, id est usque ad extremum diem vitae uniuscujusque quando anima de corpore egrediens praesentatur ante tribunal Christi judicanda. Cooperando enim in nobis Deus perficit, quod operando incipit, quoniam ipse ut velimus operatur incipiens, qui volentibus cooperatur [Col. 1282C] perficiens. Nam ut velimus sine nobis operatur. Cum autem volumus et sic volumus ut faciamus, nobiscum cooperatur. Qui coepit in vobis opus bonum, ipse perficiet. Ego ita confido, videte ne frustra. Videte ne a vestra parte opus bonum remaneat, quod Deus vobiscum paratus est in vobis perficere. Ego istud certa fiducia spero, sicut est mihi justum, ut hoc sentiam et credam pro omnibus vobis, non enim justum est ut aliud sentiam de tam bonis. Hoc debeo sentire de vobis, eo quod habeam vos in corde meo, non in solis labiis, quia continuo vos amore praecordiis meis teneo, et eo quod habeam vos in vinculis meis, quia vos quoque pia compassione condoletis afflictioni vinculorum meorum, [Col. 1282D] et vos pariter mecum vinctos esse putatis, et quod habeam vos in defensione Evangelii, quia et vos defenditis illud (sicut ego) disputationibus contra impugnatores, et in confirmatione ejus vos habeam, quia vos quoque studetis illud confirmare in cordibus fidelium, Et propterea justum mihi est sentire, vos omnes esse socios gaudii mei futuri, id est aeternae laetitiae, sicut nunc operum meorum et passionum socios esse vos video.
«Testis enim mihi est Deus, quomodo cupiam omnes vos in visceribus Jesu Christi. Et hoc oro, ut charitas vestra magis ac magis abundet in scientia et in omni sensu, ut probetis potiora, ut [Col. 1283A] sitis sinceres et sine offensa in diem Christi, repleti fructu justitiae per Jesum Christum in gloriam et laudem Dei.»
Ego, ut dixi, sentio, et desidero vos fore socios gaudii quod habeo. Nam cupio vos omnes esse in visceribus Jesu Christi, id est in interno sinu perpetuae beatitudinis receptos. Et quomodo, id est quam ardenti desiderio hoc cupiam, testis est mihi Deus, qui occulta cordium nostrorum inspicit. Vel pro vobis, ut supradictum est, idcirco deprecationem facio, quia sicut et Deus testis est, cupio vos omnes esse in visceribus Jesu Christi, id est in intimo amore ejus, ut ab eo dil gamini quasi ejus viscera. In visceribus enim sentitur plusquam in alia parte corporis, et ideo viscera pro dilectione ponuntur in [Col. 1283B] Scripturis aliquoties. Ego quidem vobis talia cupio. Et ut hoc desiderio consequamini oro ut charitas vestra semper proficiens magis ac magis abundet et excrescat in scientia divinorum et utilium et in omni sensu prudentiae ac discretionis, ut probetis potiora, id est ut probare et discernere sciatis non solum mala et bona, sed etiam inter bona potiora, hoc est meliora, ut post probationem sinceres, id est sine carie sitis ne vos corrumpat aliquod vitium, sicut vermis lignum intrinsecus edens, sed integri permaneatis in bono. Sinceres [Col. 1283D] Hujus etymologiae superius mentio facta est. sitis, quantum ad vos, id est sine corruptione vitiorum; et sine offensa, quantum ad proximum, ut non eum offendatis in diem Christi, id est usque in diem vitae novissimum. Vel sinceres, id est sine admistione vitiorum, [Col. 1283C] quae se bonis operibus immiscere solent; et sine offensa, id est sine crimine, euntes passibus operum bonorum ac desideriorum in diem Christi, id est in diem justi judicii Dei, qui bona vobis pro sinceritate vestra sine malorum admistione retribuet. Sitis etiam ut bonae arbores, repleti fructu justitiae, id est abundantes bonis operibus per Jesum Christum, id est per gratiam Christi, non per vires vestras, in gloriam et laudem Dei, id est ut inde glorificetur et laudetur Deus, qui vos ita fructificare facit, non ut vos inde vanam gloriam capiatis, quasi per vos talia facientes. Hic satis congrue humilitas bene agentibus commendatur ab Apostolo. Vel in die Christi sitis repleti fructu, id est [Col. 1283D] mercede justitiae accepta per Jesum Christum judicem; in gloriam et laudem Dei, id est ut inde perpetualiter glorificetur et laudetur Deus, et dicatur, «mirabilis Deus in sanctis (Psal. LXVII) .»
«Scire autem volo vos, fratres, quia quae circa me sunt, magis ad profectum Evangelii venerunt, ita ut vincula mea manifesta fierent in Christo in omni praetorio, et in caeteris omnibus, ut plures e fratribus in Domino confidentes, vinculis meis abundantius auderent sine timore verbum Dei loqui. Quidam quidem et propter invidiam et contentionem, quidam autem et propter bonam voluntatem Christum praedicant; quidam ex charitate, [Col. 1284A] scientes quoniam in defensionem Evangelii positus sum. Quidam autem ex contentione Christum annuntiant, non sincere, existimantes pressuram se suscitare vinculis meis. Quid enim dum omni modo sive per occasionem, [sive per veritatem Christus annuntietur? et in hoc gaudeo, sed et gaudebo.»
Quia superius dixerat se habere in corde et vinculis, ne illi audientes eum esse vinctum, putarent evangelicam praedicationem deficere, et cederent pseudo apostolis, addit: Scire autem volo vos, etc. Ac si dicat: Ego quidem vinctus sum, sed tamen ideo non minuitur evangelica praedicatio. Volo vos, fratres, scire quoniam ea quae circa me sunt, id est vincula mea et tormenta quae patior undique, vel [Col. 1284B] quae non pertingunt ad interiora, magis venerunt ad profectum Evangelii, quam ad defectum, ut mali intenderunt, ita ut vincula mea manifesta fierent in Christo, id est in Christi nomine et praedicatione manifestarentur ubique; et per haec Christus. Dum enim sermo de vinculis meis ubique volitat, Christus qui vinculorum causa est, in ore omnium resonat. Manifesta enim sunt in omni praetorio, ubi nobiles et divites conveniunt; et in caeteris omnibus locis Romae ubi populares conversantur. Hoc omnibus Romanis nobilibus et ignobilibus notum est, me vinctum esse pro fide Christi quam praedicabam. Et ita profuerunt vincula mea, ut plures quam antea e fratribus, id est ex Christianis, non in se, sed in Domino confidentes, vinculis meis, id est [Col. 1284C] consideratione vinculorum meorum, auderent abundantius solito loqui publice verbum Dei sine timore, cogitantes apud se: Si iste vinctus loquitur, cur non potius nos? Ideo autem dixi plures e fratribus in Domino confidentes, annuntiare ob mea vincula verbum Dei, et non omnes ita faciunt. Alii enim ex ipsis sunt mercenarii, alii filii. Nam quidam quidem, id est mercenarii, praedicant Christum etiam propter invidiam et contentionem, quia invident gloriae meae, et contendunt illam sibi usurpare, cupientes esse famosi et honorabiles apud homines sicut erant apostoli; sed quidam ab istorum intentione diversi, utpote boni filii, praedicant eum exemplo meo propter bonam voluntatem, id est studio generandi [Col. 1284D] filios vitae aeternae; quidam qui et boni sunt, annuntiant, illum ex charitate et amore mei scientes quoniam positus sum a Deo in defensionem Evangelii disputando et verum ac salutiferum esse probando. Et ideo quia vident me modo catenis detentum, non posse ad plenum exercere officium meum, vice ac loco mei praedicant Christum, ut ipsi suppleant quod ego nunc minus possum. Isti quidem casta intentione praedicant. Sed quidam ab his longe diversi, annuntiant Christum ex contentione, id est per contentionem, quia contendunt per hoc majora inferre supplicia, ut si qui de praedicatione eos accusaverint, indicent eis me ejus auctorem esse, [Col. 1285A] sicque mala in me convertant. Vel ex contentione, id est ex privato odio inde genito, quod aliquando mecum contenderunt et confutati sunt. Et ne viderentur esse correcti, adjungo quia non sincere, id est non puro animo, sed malitia infecto praedicant, existimantes hoc modo se suscitare, id est commovere pressuram vinculis meis, id est ut ego vinctus opprimar adversis scilicet, ut dum Nero et ministri ejus viderint Romae tot praedicatores Evangelii existiment me causam eorum esse, et majora mihi tormenta vel etiam mortem inferant. Et tali intentione salutem quam ipsi non habent, praedicant aliis; consulentesque terrenis cupiditatibus suis regnum coelorum annuntiant, habentes in pectore falsitatem, in lingua veritatem. Et isti praedicant Christum nec [Col. 1285B] prohibentur, sicut et boni. Quid enim refert, qua intentione Christus praedicetur, dum, id est tantummodo annuntietur omnimodo annuntiandi, id est sive per occasionem suscitandi tribulationes fidelibus aut acquirendi lucra temporalia, sive per veritatem purae conscientiae? Et in hoc gaudeo, quod omnes isti praedicant, etiam illi qui moliuntur hoc modo suscitare pressuram vinculis meis. Nec solum nunc gaudeo, sed et semper gaudebo ex hoc. Potest enim fieri, ut dum isti vel studio suscitandi tribulationes, vel cupiditate acquirendi pecuniam, sive temporalem gratiam, Christum per hujusmodi occasionem, utpote mercenarii, praedicant, his auditis nascantur fideles, et de malo eorum Deus operetur bonum; sicut aliquoties fit, ut homo ad concubitum [Col. 1285C] ingrediatur non voluntate generandi, sed libidinem explendi, et tamen nascatur homo, bonum Dei opus de fecunditate seminum, non de turpitudine vitiorum. Et ideo tolerandi sunt tales mercenarii (Matth. XX) , dum per occasionem Christum annuntiant, quia et ipsi sunt ad aliqua utiles, ut quae dicunt faciamus, quae autem faciunt respuamus; Christus enim veritas est. Veritas a mercenariis occasione annuntietur, veritas a filiis veritate annuntietur. Filii haereditatem aeternam Patris exspectant patienter, mercenarii temporalem mercedem conducentis, festinanter exspectant. Mercenarii quippe occasione Christum annuntiant aliud quaerentes, pastores autem Deum propter Deum praedicant.
«Scio enim quia hoc mihi proveniet ad salutem [Col. 1285D] per vestram orationem et subministrationem spiritus Jesu Christi, secundum exspectationem et spem meam, quia in nullo confundor, sed in omni fiducia sicut semper et nunc magnificatur Christus in corpore meo, sive per vitam, sive per mortem. Mihi enim vivere Christus est et mori lucrum. Quod si vivere in carne hic mihi fructus operis est, et quid eligam ignoro. Coarctor autem e duobus, desiderium habens dissolvi, et esse cum Christo multo magis melius; permanere autem in carne, magis necessarium propter vos.»
Gaudeo, sicut dixi, dum malevoli praedicatores Christum annuntiant, etiam suscitando mihi pressuram. [Col. 1286A] Nam scio quia etiam hoc, id est suscitatio pressurae proveniat mihi ad salutem aeternam in futuro consequendam, non ad oppressionem, ut illi putant. Et hoc non fiet non solum meo merito, sed et per vestram orationem, quae mihi auxiliabitur, et per subministrationem spiritus Jesu Christi, id est per occultam dationem Spiritus sancti, qui sicut columnam vel fundamentum fulsit me subter, ne corruam. Ipse enim spiritus est fons omnium bonorum, ideo sanctis dicitur subministrare, quia de ejus fonte procedit quidquid illi beneficiorum accipiunt. Proveniet, inquam, mihi secundum exspectationem et spem meam, id est secundum quod exspecto donec veniat, et spero donec veniam. Non enim frustrabitur me exspectatio mea. Et quare [Col. 1286B] quia in nullo confundor, id est in nulla re erubesco, quoniam nec in conscientia mea quidquam est, unde coram Deo erubescam, nec de his quae pro Christo foris patior, verecundari possum. Et ideo certus sum quia consequar quod spero. Si enim videret Apostolus se in aliquo confundi et deficere, posset desperare de salute. Sed quia videt se constantem per omnia, et hanc Dei gratiam jam sibi esse concessam, ideo sperat quod majus est. Non confundor ut in aliquo cedam, quia et spes magna, et res vera atque honesta. Non confundor, inquam, ut timidus miles, sed in omni fiducia, et in omni audacia et constantia mentis, per quam fortiter praedicare soleo, sicut semper a tempore conversionis meae magnificatus est Dominus [Col. 1286C] Christus in me, ita et nunc, id est in hoc tempore, vel in vinculis meis, apud omnes magnificabitur Christus, id est fama et gloria ejus etiam in corpore meo, quod est fragilius, sive per vitam, sive per mortem, quia quandiu vixero, semper cum magnificabo praedicatione et bonis operibus; in morte quoque pro nomine ejus accepta glorificabo eum. Non enim ob aliud vivo, nisi ut eum magnificem, quia ipse Christus est mihi vivere, id est quod ego vivo, Christus est, non habeo vitam nisi Christum; non vivo veterem hominem, sed novum, qui totam vitam meam innovavit. Et mori est mihi lucrum, quia tunc pro terrenis coelestia, pro temporalibus accipiam aeterna. Mori est mihi lucrum. Quod, id est sed si hic in hac praesenti vita [Col. 1286D] vivere in carne est mihi fructus operis, id est fructuosum et utile opus, dum multos Deo per praedicationem acquirere non cesso, quandiu vivo, tunc etiam ignoro quid eligam, mori scilicet an vivere. Quia nisi hic fructificare adhuc quotidie possem, haud dubium quin mori eligerem, cum Christum haberem lucrum. Sed quia me video multis assidue prodesse, charitas eorum adhuc me retinet in carne. Coarctor enim, id est constringor et compellor e duobus istis, id est ex morte et vita, quia dilectabiliter morerer, et patienter vivo. Non enim praesentem vitam diligo, sed tolero. Taedium mihi est manere in carne, et ex duobus patior angorem, habens desiderium dissolvi a compedibus mortalitatis quibus [Col. 1287A] constringor; et esse cum Christo praesentialiter in coelesti patria, multo magis melius quantum ad me, quam in praesenti saeculo vivere; sed permanere in carne est mihi magis necessarium, non propter me, sed propter vos, quibus evangelium ministro. Cum enim e duobus coarcter, alterius habeo desiderium, et alterius necessitatem; desiderium scilicet dissolvi et esse cum Christo in coelestibus, necessitatem vero manere in carne propter aliorum salutem. Dissolvi desidero, quia vinctus sum. Compedes enim nobis sunt infirmitas et corruptibilitas corporis, quod aggravat animam (Sap. IX) . Et cum corruptibili carne exuimur, quasi ab his quibus nunc astringimur, molestiae vinculis relaxamur. Praesentari namque jam Deo cupimus, sed adhuc mortalis [Col. 1287B] corporis obligatione praepedimur. Jure enim vincti dicimur, quia adhuc incessum nostri desiderii ad Deum liberum non habemus. Unde nunc Apostolus aeterna desiderans, sed tamen adhuc corruptionis suae sarcinam portans, vinctus clamat: Desidero dissolvi et esse cum Christo. Dissolvi enim non quaereret, nisi se procul dubio vinctum cerneret. Qui idcirco dissolvi desiderat, ut cum Christo possit esse, quia perfectorum justorum animae, mox ut hujus carnis claustra exeunt, in coelestibus sedibus recipiuntur. Sed tamen hujus tantae beatitudinis gaudia eligit adhuc differri, prae nimia dilectione eorum quibus in carne manens prodesse potest, cum subjungit:
«Et hoc confidens, scio quia manebo et permanebo [Col. 1287C] omnibus vobis ad profectum vestrum et gaudium fidei, ut gratulatio vestra abundet in Christo Jesu, in me, per meum adventum iterum ad vos. Tantum digne Evangelio Christi conversamini, ut sive cum venero et videro vos, sive absens audiam de vobis, quia statis in uno spiritu unanimes, collaborantes fidei Evangelii. Et in nullo terreamini ab adversariis, quae est illis causa perditionis, vobis autem salutis. Et hoc a Deo, quia vobis donatum est pro Christo, non solum ut in eum credatis, sed ut etiam pro illo patiamini, idem certamen habentes, quale et vidistis in me, et nunc audistis de me.»
Ecce Paulus, ut dictum est, non quod sibi melius [Col. 1287D] est, sed quod multis expedit, id est manere in carne eligit, propter charitatem quae major est omnibus aliis virtutibus. Prius enim ambigens dixerat, quid eligam ignoro; sed postea deliberans, victus est charitate discipulorum, et permanere se omnibus illis dicit. Ac si dicat: Necesse est me propter vos manere in carne. Et ego confidens hoc in misericordia Dei, scilicet me victurum adhuc propter vos, scio quia manebo adhuc in corpore; et non parum quidem, sed permanebo adhuc aliquandiu omnibus vobis majoribus atque minoribus, ad profectum vestrum, id est ut vos per me proficiatis et crescatis in virtutibus, et ad gaudium fidei, id est ut vos gaudeatis de fide quam didicistis a me, cum vos adhuc in ea confirmavero praesens, vel ut ego de [Col. 1288A] fide vestra gaudeam, ut gratulatio vestra abundet, id est ut abundanter agatis Deo gratias cum gaudio in Christo Jesu, qui benefecit vobis in me vobis servato; id est in Christo gratulemini, per quem nos Deus respexit in me vobis reddito, scilicet per meum adventum ad vos confirmandos iterum futurum. Veniam rursus ad vos, tantummodo facite interim quod dicam, scilicet conversamini digne Evangelio, id est conversationem vestram facite talem, ut digne concordet Evangelio Christi. Ac si dicatur: Si ita vixeritis, tunc secundum meritum vestrum dabitur mihi vita ad opus vestrum. Digne, inquam, conversamini, ut sive cum venero et videro vos, ut dixi inveniam vos quales volo; sive non venero, audiam absens de vobis quod cupio, scilicet istud, [Col. 1288B] quod vos non succumbitis aut ceditis, sed statis fortiter contra omnia adversa, et statum rectitudinis firmiter tenetis in uno spiritui unanimes, id est in Spiritu sancto, cui non haeret contrarius spiritus; et sicut est unus, ita vos facit unanimes sine dissensione, ut quod vult unus, velit et alius; collaborantes fidei Evangelii, id est simul omnes totis viribus laborantes ad implendum ea quae fides evangelica exigit; et haec agentes, non terreamini, id est non timeatis ab adversariis in ullo periculo, vel in ullo opere vestro, sive in ulla re, ut metu cadatis a proposito vestro. Quae res, id est quod vobis adversantur et mala irrogant, est illis causa perditionis aeternae, vobis autem causa salutis perpetuae. Nam etsi propterea sine fine peribunt, quia vos [Col. 1288C] persequuntur; et vos ideo in aeternum salvabimini, quia pro Christo ab illis patimini, et hoc non a vobis ipsis habetis, ut salutem per passionem consequamini, sed a Deo, ne gloriari de meritis incipiatis. Etiam quod patimini, non est a vobis, sed a Deo, quia inter alias gratias data est vobis haec ab illo, quia vobis donatum est quasi praemium pro Christo quem diligitis, id est pro merito Christi, qui usque ad mortem crucis obedivit, non solum ut in eum credatis, sed etiam ut pro illo patiamini ad cumulum gloriae. Utrumque enim ad Dei gratiam pertinet, et fides credentium, et tolerantia patientium, quia utrumque est Dei donum. Patiamini, dico, habentes contra adversarios idem, id est simile certamen [Col. 1288D] non armis, sed fide quale et vidistis in me, dum apud vos praesens essem, et nunc audistis de me absente. Apud istos enim Paulus et Silas publice virgis caesi sunt, et tunicae eorum scissae, et ipsi in carcerem reclusi, atque pedes eorum ibi ligno stricti. Nunc quodque Paulus Romae multa pertulerat, et ad similes agones nunc incitat istos (Act. XVI) . Qui et hortando atque docendo subinfert, dicens:
«Si qua ergo consolatio in Christo, si quod solatium charitatis, si qua societas spiritus, si qua viscera miserationis, implete gaudium meum, ut idem sapiatis, eamdem charitatem habentes, unanimes, idipsum sentientes, nihil per contentionem, neque per inanem gloriam, sed in humilitate, [Col. 1289A] superiores sibi invicem arbitrantes, non quae sua sunt singuli considerantes, sed et ea quae aliorum.»
Quasi dicat: Quia in uno spiritu unanimes, ut supra dixi, stare debetis et pati pro Christo, sicut et ego, igitur implete gaudium meum, quod habere coepi de bona conversatione vestra, ut idem sapiatis, et eamdem charitatem habeatis, etc., et hoc facite, si qua consolatio est vobis in Christo, id est si per charitatem quam in Christo habetis, aliquem consolari potestis, quia id agentes, consolabimini me in tribulationibus meis. Bona enim vita vestra erit consolatio mea. Vel si aliqua consolatio vobis in Christo, id est si vultis habere consolationem in rebus Christi, in remissione peccatorum et in aliis [Col. 1289B] donis, si quod solatium communis charitatis, id est si vultis ut charitas caeterarum ecclesiarum, quae pro fratribus orant et bona agunt, sit vobis solatium in adversitatibus vestris; vel si habetis aliquod solatium charitatis erga proximum, ut per fraternam dilectionem praebeatis ei solatium, id est consolationem in moerore tribulationis, si qua societas spiritus est vobis, id est si aliquam unionem concordis animi per Spiritum sanctum habetis adinvicem, vel si est aliqua societas Spiritus sancti ad spiritum vestrum. «Ipse enim Spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quia sumus filii Dei (Rom. VIII) .» Ad ipsum enim pertinet societas, qua efficimini unum corpus unici Filii Dei. Propter quam societatem [Col. 1289C] illi in quos venit primum Spiritus sanctus, linguis omnium gentium sunt locuti (Act. II) , quia per linguas consociatior est societas generis humani. Societas ergo spiritus, est illa conjunctio fidelium, quam dat ei Spiritus sanctus, per quam omnes unum fiunt; si qua viscera miserationis, id est si quis pius affectus est in vobis, de quo procedat miseratio erga me. Si haec sunt in vobis, tunc implete, id est perficite gaudium meum, quo de vestra religione gaudeo; hoc est, plenarie religiosam ducite vitam, ut idem sapiatis in fide et caeteris, prout oportet; nec sit in vobis diversus sensus, sed idem, licet in aliis major et in aliis minor; habentes eamdem charitatem ad omnes, ut aequaliter omnes diligatis, sicut scriptum est: «Diliges proximum tuum sicut teipsum (Matth. V; Levit. XIX) .» [Col. 1289D] Vel eamdem charitatem, ut iste diligat illum sicut se, et ille similiter istum sicut se; unanimes, id est unius voluntatis, ut sit vobis cor unum et anima una (I Cor. XII) , idipsum sentientes, id est mala cujusque putant omnes sua esse, et bona similiter, ut si quid patitur unum membrum, compatiantur omnia membra; nihil per contentionem agentes ut vel dictis vel factis adinvicem contendatis. Erant enim (ut ex his Apostoli verbis apparet) inter eos aliqui dissentientes, inquieti, inanis gloriae causa contendentes, pacem Ecclesiae rumpentes. Propter quod nunc monentur ut sint idipsum sentientes, id est nihil dissensionis habeant, neque per contentionem aliquid faciant, ut nec de primatu, nec de aliqua re [Col. 1290A] contendant, quia etiam bona non sunt contentiosis verbis dicenda, sed potius reticenda; nec per inanem gloriam, id est, propter famam saeculi quae est inanis, faciant aliquid, ut de suis operibus humanum favorem appetant; sed in humilitate agant omnia, ut semper de seipsis humilia sentiant. Hoc enim proprium specimen electorum esse solet, quod de se semper infra quam sint sentiunt. Ideo nunc subditur, ut sint arbitrantes alii alios sibi invicem superiores. Nam quia iniquus quisque inferiorem se omnem quem cogitat putat, e diverso justus studeat, ut superiorem quemlibet proximum attendat. Ac ne dum se aliis alter humiliat, humiliatio iret alteri in elationem, utramque partem monuit Apostolus, dicens: Superiores sibi invicem arbitrantes, ut cogitationibus [Col. 1290B] cordis et ego illum mihi praeferam et vicissim ille me sibi, ut cum ab utraque parte cor inferius premitur, nequaquam ex impenso honore infletur. Nec ita debemus hoc aestimare, ut non existimemus, sed nos existimare fingamus, sed vere existimemus posse esse aliquid occultum in aliquo, quo nobis superior sit, etiam si bonum nostrum quo illo videmur superiores esse, non sit occultum. Istae cogitationes deprimentes superbiam et augentes charitatem, faciunt onera fraterna invicem non solum aequo animo, sed etiam libentissime sustineri. Unde subditur: Non quae sua sunt singuli considerantes, sed et ea quae aliorum. Optime enim docet quomodo vitent contentionem et inanem gloriam, [Col. 1290C] et quomodo arbitrentur alios superiores, scilicet si consideraverint non sua bona, sed aliorum. Vel non sint considerantes ea quae tantum ad utilitatem propriam pertinent, sed quae aliorum, id est ea quae pertinent ad utilitatem aliorum. Nam et Christus non sua, sed aliorum commoda quaesivit; nec se super alios extulit, sed infra omnes dejecit, cum tamen super omnes esset. Ita namque sequitur:
«Hoc enim sentite in vobis, quod et in Christo Jesu; qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo, humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis.»
[Col. 1290D] Ubi monemur, ut sicut ille in eo quod Verbum caro factum est et habitavit in nobis (Joan. I) , et sine peccato cum esset, peccata nostra suscepit, non attendens sua, sed nostra; ita et nos ad ejus imitationem invicem onera nostra portemus, et non nostram utilitatem, sed aliorum quaeramus. Non enim ulla res officiosum istum laborem ad portanda onera aliorum facit libenter impendi, nisi cum cogitamus quanta pro nobis pertulerit Dominus. Unde Apostolus cum admoneret, dicens: «Superiores sibi invicem arbitrantes, non quae sua sunt singuli considerantes, sed quae aliorum,» mox Domini exemplum quod imitaremur, subjecit, dicens: Hoc enim sentite in vobis, quod et in Christo Jesu, id est humilitatem et patientiam pro aliorum salute in vobis [Col. 1291A] veraciter sentite et habete, sicut sentitis et intelligitis in Christo fuisse. Cujus alta praemittit Apostolus unde se sua sponte usque ad infimam humilitatem inclinavit, ut prius visa sublimitate ejus, humilitas quoque major appareat; et homines in quibus locus est abjectionis, non dedignentur exemplo ejus humiliari, qui cum in forma Dei esset, id est omnimoda aequalitate Patris, non rapinam, id est usurpationem alienae rei arbitratus est esse se aequalem Deo. Non enim ei rapina fuit, sed natura, aequalitatem Dei habere, quoniam noscendo eam sumpsit, non superbiendo praesumpsit. Sed ideo totum quod habet et quod potest, non tribuit sibi, sed Patri, quia a seipso non est, sed a Patre. Aequalis est enim Patri, sed hoc quoque accepit a Patre. [Col. 1291B] Nec sic accepit, ut incremento fieret aequalis, sed natura et aeternitate esset aequalis, sicut semper natus, ita semper aequalis. Non itaque inaequalem Pater genuit, et aequalitatem non nato dedit, sed gignendo eam dedit, quia aequalem, non imparem genuit. Ideo non rapina fuit, sed natura aequalitas Filii cum Patre. Non ergo rapinam arbitratus est esse aequalem Deo. Erat enim aequalis et sine rapina erat, quia aeternus ab aeterno natus erat. Erat in forma Dei, quia tantus quantus ille, talis qualis ille, hoc quod ille, non hic qui ille, sed hoc quod ille. Ille enim Deus, et iste Deus; ille omnipotens, et iste omnipotens; ille immutabilis, et iste immutabilis. Hoc est quod ille, non hic qui ille, quia et ille Pater, [Col. 1291C] et hic Filius. Sic erat et est semper in forma Dei, id est in plena essentia Patris. Et cum tantus naturaliter esset et sine initio, non arbitratus est rapina, id est violenta invasione alienae rei se esse aequalem Deo, quia sciebat se per naturam veraciter et omnino aequalem. Rapina enim est, quando quilibet alienam rem per violentiam sibi usurpat, quae sibi non competit. Et per rapinam diabolus aequalitatem Dei quae sibi nullatenus competebat, usurpare voluit, cum diceret: «Ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo (Isa. XIV.) » Sed ita Filius per rapinam non aestimavit superbe Patris aequalitatem habere se, sed, ut dictum est, scivit naturaliter se aequalem prorsus esse. Vel secundum alios codices, non rapinam esse arbitratus [Col. 1291D] est esse se aequalem Deo, id est aequalitatem Dei non arbitratus est alienam, sed suam; quia non alienum judicavit esse quod natus est, sed suum. Quod erat aequalis Deo, non arbitratus est esse rapinam, quia non rapuit illum aequalitatem, sed naturaliter habuit. Unde et inter homines corporaliter conversans, Patrem suum Deum dicebat, aequalem se faciens Deo, sicut in Evangelio legimus (Joan. X) . Non enim propter assumptionem hominis amiserat aequalitatem Patris, quia non est mutabilis natura divinitatis, ut possit minui vel augeri. Aequalitatem Dei non est arbitratus rapinam, id est alienam, sed suam. Vel non est arbitratus rapina, id est violenta usurpatione se aequalem Deo, sed naturaliter habuit, sed tamen propter infirmorum salutem semetipsum [Col. 1292A] exinanivit, id est formam divinitatis quam oculi videre nequeunt, nostris visibus ad tempus subtraxit, accipiens formam servi, id est hominis, non quaerens quae sua sunt, sed quae nostra. Et quippe semetipsum exinanivisse, est ab invisibilitatis suae magnitudine se visibilem demonstrasse, ut servi forma tegeret hoc, quod incircumscripte omnia ex divinitate penetraret. Semetipsum exinanivit, quia non in ea forma apparuit hominibus, in qua aequalis est Patri. Exinanivit se, non formam Dei amittens, sed formam servi accipiens. Forma servi accessit, non forma Dei discessit. Non amisit vel minuit quod erat, sed accepit quod non erat. Ac per hoc et minor factus est, et mansit aequalis; in similitudinem hominum factus, id est passibilis et mortalis, ut caeteri homines; et [Col. 1292B] habitu, id est induta humanitate, non sibi, sed eis quibus in homine apparuit, inventus ut homo, id est habendo hominem inventus ut homo est. Non enim poterat inveniri ut homo ab his, qui cor immundum habebant, et verbum apud Patrem videre non poterant, nisi hoc suscipiendo quod possent videre, et per quod ad illud lumen interius ducerentur. Habitus ejus est humanitas, qua se velut indumento vestivit. Habitus enim in ea re dicitur, quae nobis ut habeatur accidit. Sed cum sint et alia quae nobis accidunt ut habitum faciant, nunc de ea re sermo est, quae cum accidit, mutatur ut habitum faciat, et non mutat eum cui accidit, sicuti est vestis. Nam cum deposita est, non habet eam formam quam [Col. 1292C] sumit, cum induitur et inducitur membris; sed ipsa membra, et cum induuntur, et cum exuuntur, in suo statu manent. Sic et habitus Christi assumptus est, ut commutaretur ineffabiliter et excellentius atque conjunctius, quam vestis ad hominem cum induitur, nec mutaret assumentem. Igitur nomine habitus oportet intelligi non mutatum esse verbum susceptione hominis, sicut nec membra veste induta mutantur, quanquam illa susceptio ineffabiliter susceptum suscipienti copulaverit. Itaque appellatione habitus, ostendit quomodo sit in similitudinem hominum factus, quia non transfiguratione in hominem, sed habitu factus est, cum indutus est homine, quem sibi veniens quodammodo atque conformans, immortalitati et aeternitati sociaret. Et non solum [Col. 1292D] ita se inclinavit, ut qui Deus erat fieret homo, sed etiam humiliavit semetipsum, tam altum factus obediens Patri, ut per ejus obedientiam salvaremur, qui per inobedientiam Adae perieramus. Obediens non solum usque ad convicia et opprobria, sed etiam usque ad mortem, et non ad qualemcunque mortem, sed ad mortem crucis, quae contumeliosior et acerbior erat. Illa enim morte pejus nihil fuit inter omnia genera mortium. Denique ubi dolores acerrimi exagitant, cruciatus vocatur, a cruce nominatus. Pendentes enim in ligno crucifixi, clavis aut ligno pedibus manibusque confixi, producta morte necabantur. Non enim crucifigi hoc erat occidi; sed diu vivebatur in cruce, non quia longior vita eligebatur, sed quia mors ipsa protendebatur, ne dolor [Col. 1293A] citius finiretur. Et tam pessimam mortem Salvator elegit, ut omnem mortem nostram occideret.
«Propter quod et Deus exaltavit illum, et donavit illi nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur restrium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris.»
Ipse se tantum humiliavit, ut ultra non posset, propter quod et Deus tantum exaltavit illum, ut ultra non posset. Non enim major humiliatio vel major exaltatio fieri poterat. Deus illum secundum humanam naturam exaltavit, in quo et divina natura potest dici exaltata secundum ostensionem, quia coepit sciri quod erat, sicut in assumptione infirmitatis [Col. 1293B] dicitur exinanita. Sed propter unitatem personae, potest divinitas dici exaltata in humanitatis exaltatione. Deus exaltavit illum, suscitans a mortuis et elevans in coelum super omnes angelos ad dexteram suam, et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ut in ipsa forma nominetur Filius unigenitus Dei. Hoc et ante resurrectionem habuit, sed post resurrectionem quod erat manifestatum est, ut scirent homines et daemones, et omnes ei genu flecterent [Col. 1293D] Locus obscurus. . Post crucem manifestatur quid a Patre cum generaretur accepit, cum a creatura coepit sciri homini non esse datum nomen Dei, sed aequalem qui se exinanivit, cujus omnia a Patre sunt. Tam praecellens nomen ei datum est, ut omnia sint ei subdita, ut in nomine Jesu, exaltando flectatur omne [Col. 1293C] genu, quod est evidens signum subjectionis, coelestium, id est angelorum; et terrestrium, id est hominum; et infernorum, id est daemonum, quia et ipsi tremunt sub ejus imperio et penitus subjiciuntur. Non quod angeli vel daemones habeant (ut nos) genua quae flectant, sed per simile dictum est. Dum enim videmus aliquem genua flectere alicui, credimus illum exhibere humilitatem et venerationem ei, ante quem genua flectit. Sic coelestia et terrestria, id est beati angeli et sancti homines, et omni affectu piae humilitatis Christo se libenter subjiciunt. Inferna quoque, id est daemones, ut nequissimi servi tremunt sub ejus dominio, et se subjectos metu cogente fatentur. Sed et pravi homines vel in fine [Col. 1293D] subjectos ei se animadvertent. Et non solum datum est ei ut omnis creatura se ei subjiciat, sed et ut omnis lingua confiteatur, id est omnes linguae gentium diversarum, quae in mundo sunt, concorditer praedicent, quia Dominus Jesus Christus est in gloria Dei Patris, id est eadem gloria honoratur qua Pater, aequalis per omnia Patri. Hoc enim vel sponte vel inviti confitentur seu confitebuntur omnes boni et mali.
«Itaque, charissimi mei, sicut semper obedistis, non ut in praesentia mei tantum, sed multo magis nunc in absentia mea, cum timore et tremore vestram salutem operamini. Deus est enim qui [Col. 1294A] operatur in vobis et velle et perficere pro bona voluntate.»
Christus, ut praemissum est, se humiliavit, obediendo usque ad mortem, et propterea exaltatus est. Itaque et vos, charissimi mei, exemplo ejus humiliate vos obedientes Deo, ut et vos similiter exaltari vestro modo mereamini, sicut a die conversionis vestrae semper obedistis Deo et mihi vel praepositis vestris, ita nunc agite, non tantum sicut in praesentia mei egistis, sed multo magis nunc agere laborate in absentia mea, scilicet operamini vestram salutem, id est bonis operibus agite ut digni sitis in aeternum salvari. Et hoc facite non superbe, non praesumptuose, sed cum timore intimae humilitatis; qui enim semper timet ne cadat, humilis est, [Col. 1294B] et cum tremore corporis, id est et intus et extra sitis omnino humiles in bonis quae agitis, ut nihil vobis, sed totum gratiae Dei ascribatis, quia non vos operamini, sed Deus in vobis. Ideo timendum est. Ipse est enim qui operatur in vobis et velle bonum, et perficere illud pro sua bona voluntate, non pro meritis vestris. Quando jubet ut operentur, liberum eorum convenit arbitrium. Sed ideo cum timore et tremore, ne sibi tribuendo quod bene operentur, de bonis tanquam suis extollantur operibus. Tanquam ergo interrogaretur Apostolus et diceretur ei, quare dixisti cum timore et tremore, horum verborum rationem reddit, dicens: Deus est enim qui operatur in vobis. Ne enim sibi inde aliquid darent quia dixit operamini, continuo subjunxit: Deus est qui [Col. 1294C] operatur in vobis. Ideo cum timore et tremore, id est cum humilitate. Si enim timetis et tremitis, non extollimini quasi de vestris operibus, quia Deus operatur in vobis. Timendum est vobis, ne forte quod datum est humilibus, auferatur superbis. Nam neque de perseverantia boni voluit ipse sanctos in viribus suis gloriari, sed in ipso, quia eis non solum dat adjutorium, quale primo homini dedit, sine quo non possint perseverare si velint, sed in eis operatur et velle, ut quia non perseverabunt, nisi et possint et velint, perseverandi eis et possibilitas et voluntas divinae gratiae largitate donetur. Tantum quippe Spiritu sancto accenditur voluntas eorum, ut ideo possint, quia sic volunt; et ideo sic volunt, [Col. 1294D] quia Deus operatur ut velint. Sic operatur Deus in eis velle, et pro bona voluntate quam operatus fuerit, operatur et perficere.
«Omnia autem facite sine murmurationibus et haesitationibus, ut sitis sine querela et simplices filii Dei, sine reprehensione in medio nationis pravae et perversae, inter quos lucetis sicut luminaria in mundo, verbum vitae continentes ad gloriam meam in die Christi, quia non in vacuum cucurri, nec in vacuum laboravi.»
Dixi, ut operemini vestram salutem, id est per bona opera conquiratis vobis aeternam salutem. Sed omnia quae facietis, facite sine murmurationibus. Hic [Col. 1295A] adjungitur praedictae humilitati patientia. Superius enim dictum est, cum timore et tremore vestram salutem operamini; et nunc praecipitur, ut sine murmure cuncta faciant, id est aequo animo laborent in operibus bonis, quae sibi jubentur a praelatis suis. Omnia facite sine murmurationibus, ut non sitis indevoti in ipsis bonis quae facietis, neque sit vobis grave pro vestra salute labore; sine haesitationibus, ut non haesitetis in corde vestro, utrum faciatis an non bonum quod facere vultis, sed firma definitione bonum omne quod agere proposueratis, perficite prompti, ne sitis animo fluctuantes. «Qui enim haesitat, sicut ait Jacobus, similis est fluctui maris, qui a vento movetur et circumfertur (Jacob. I) .» Vel de praemio bonorum operum non haesitetis. Sive [Col. 1295B] non haesitetis pati pro Christo, sed prompti sitis. Et haec ideo sic agite, ut sitis sine querela, id est ut proximus non possit de vobis conqueri; et quantum ad vos sitis simplices, id est sine duplicitate cordis, quia «vir duplex animo, inconstans est in omnibus viis suis (ibid.) ,» et «nemo potest duobus dominis servire (Matth. VI; Luc. VI) .» Duplex enim est, qui et Deo et saeculo placere cupit, volens et in hoc mundo et in coelo dives esse. Sed vos qui filii Dei esse coepistis, in simplicitate cordis quaerite illum, ut sicut ipse unus est, ita et vos ad imitationem ejus simplices sitis, ut ei soli placere studeatis. Et etiam quantum ad exteros, sitis sine reprehensione, ut nihil reprehensibile possit in vobis ab infidelibus inveniri in medio nationis, id est gentilium qui non [Col. 1295C] sunt renati, sed sicut nati sunt carnaliter, ita vivunt. Nationis dico, pravae per opera, et perversae per diversas sectas. Inter quos gentiles lucetis exemplo bonae vitae sicut luna et stellae. Et ideo maxime decet vos esse sine reprehensione. Lucetis sicut luminaria coeli, quia sicut luna et stellae non amittunt lucem suam propter noctem, sed magis lucent, sic vos mente in coelo fixi, licet inter tenebrosos et infideles sit vestra conversatio, non obscuramini, sed magis lucetis bene operando. Hac sententia et laudantur et roborantur ab Apostolo discipuli, ut quia se tales esse cognoscunt, studeant valentius perseverare tales. Tales enim sancti de conversatione quam habent in coelo, despiciunt omnia quae iniqui [Col. 1295D] faciunt in terra. Sicut stellas coeli non exstinguit nox, sic mentes fidelium adhaerentes firmamento sanctae Scripturae vel coelestibus desideriis, non obscurat mundana iniquitas. Qui enim mente sunt in supernis et de supernis cogitant, sicut dictum est: «Ubi est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum (Matth. VI) ,» de ipsis cogitationibus supernorum patientes fiunt; et quidquid in terra fiat sic non curant, donec peragant itinera sua, quemadmodum luminaria coeli non curant quomodo exerceant dies et noctes, quamvis tanta mala videant fieri super terram. Et sicut luminaria patienter ferunt, quidquid de eis homines fingunt, ita justi debent patienter ferre omnes etiam de se falsas criminationes. Nam qui perdiderit tolerantiam, non est quasi luminare clarus [Col. 1296A] desuper, sed obscuratus est et de coelo cadit. Lucetis, inquit, sicut luminaria in mundo. Ac si dicat: «Vos estis lux hujus mundi (Matth. V) ,» et estis etiam vasa Evangelii, quia continetis in cordibus vestris verbum evangelicae praedicationis, quo vivit anima vestra, non enim sinitis illud a vobis effluere. Et hoc facitis ad gloriam meam, necdum ad vestram, quia et ego de bona conversatione vestra gloriam accipiam in die Christi, id est in die qua Christus judicabit. Et vere tunc habebo gloriam, quia non in vacuum, id est non sine fructu, non frustra cucurri ad illam, quia vos et alii me praedicante credidistis. Non in vacuum cucurri in via Domini, nec in vacuum laboravi in vinea ejus, quae est Ecclesia, quoniam plenam mercedem recipiam. Vel cucurri [Col. 1296B] in his quos facile potui convertere, laboravi in illis, quos difficilius converti.
«Sed etsi immolar supra sacrificium et obsequium fidei vestrae, gaudeo et congratulor omnibus vobis. Idipsum autem et vos gaudete, et congratulamini mihi.»
Vestra religio fit ad gloriam meam in die judicii, quia pro vobis laboravi. Nec tantum hoc libenter egi, sed etsi immolor, id est occidor pro vobis, tunc gaudeo; hoc est, si sacrificium mei corporis addo supra sacrificium vestrae fidei et obsequium. Jam enim vestram fidem sacrificium Deo dignum obtuli, et obsequium bonae operationis vestrae, qua Deo obsequimini, sacrificavi. Sed si etiam ipse pro vobis offeror, gaudeo, quia ad coronam pertingo; et congratulor, [Col. 1296C] id est simul gratias ago omnibus vobis, quia estis mihi causa mortis qua vitam ingredior. Nec solus ego id agere debeo, sed etiam vos gaudete idipsum, hoc est, immolari pro me, si contigerit vobis; et congratulamini, id est grates reddite mihi, qui vobis causa sum ut martyres efficiamini.
«Spero autem in Domino Jesu Timotheum me cito mittere ad vos (Act. XVI) , ut et ego bono animo sim, cognitis quae circa vos sunt. Neminem enim habeo tam unanimem, qui sincera affectione pro vobis sollicitus sit. Omnes enim quae sua sunt quaerunt (I Cor. XIII) , non quae Jesu Christi. Experimentum autem ejus cognoscite, quoniam [Col. 1296D] sicut Patri Filius mecum servivit in Evangelio. Hunc igitur spero me mittere ad vos, mox ut videro quae circa me sunt. Confido autem in Domino, quoniam et ipse veniam ad vos cito.»
Hanc quidem epistolam nunc mitto vobis per Epaphroditum, sed spero non in me, sed in Domino Jesu, id est in misericordia Salvatoris, me cito mittere, id est dirigere, Timotheum ad vos, ut sicut vos bono animo eritis, cum cognoveritis quae circa me sunt, ita et ego bono animo sim atque gaudeam, cognitis quae circa vos sunt, vel adversis vel prosperis. Ideo autem magis Timotheum mittam quam alium, quia neminem habeo nunc tam unanimem. Hoc tempore multi cum Apostolo mercenarii erant, [Col. 1297A] filii vel pastores nulli, nisi Timotheus. Neminem, inquit, modo mecum habeo tam unanimem, id est ita concordantem meae voluntati in hoc negotio, qui sincera, id est pura et non ficta cordis affectione, id est germana charitate sit sollicitus pro vobis, id est pro vestra salute. Multi enim videntur esse solliciti pro aliis, sed revera non pro ipsis solliciti sunt, sed pro rebus ipsorum quas habere cupiunt. Recte dixi quia neminem habeo tam unanimem; omnes enim quos nunc habeo, quaerunt in vobis quae sua sunt, non Christi lucra. Sic et modo faciunt in Ecclesia mercenarii sua quaerentes. Quid est, sua quaerentes? Non Christum gratis diligentes, non Deum propter Deum quaerentes, temporalia commoda consectantes, lucris inhiantes, honores [Col. 1297B] ab hominibus appetentes. Et quando haec a praeposito amantur, atque propter haec servitur Deo, quisquis talis est, mercenarius est; inter filios non se computet. De talibus enim dicitur, quia receperunt mercedem suam (Matth. V) . Non quaerunt ea quae sunt Jesu Christi, id est multiplicationem boni gregis, religiosam conversationem subditorum, salutem animarum. Et ideo nullum istorum voluit nunc Apostolus mittere, sed Timotheum, qui sicut pastor salutem gregis quaereret, atque non solum verbo, sed et exemplo qualiter vivendum esset, ostenderet. Timotheum quidem vobis mittam, vos autem cognoscite experimentum ejus, id est quomodo sum expertus fidelem in omnibus in vita et doctrina, quia sicut Filius Patri devote obedit, ita mecum [Col. 1297C] Deo servivit in Evangelio praedicando, in quo potuit experiri. Et quia de vobis sollicitus est et mihi probatus, igitur spero me hunc ad vos mittere non post longa temporis spatia, sed mox ut videro ea quae circa me sunt, id est quem exitum sint habitura, utrum de his evadam an non. Et non solum spero me eum mittere, sed etiam confido in Dei misericordia, quoniam et ego ipse cito, id est non post multum temporis veniam ad vos.
«Necessarium autem existimavi Epaphroditum fratrem et cooperatorem et commilitonem meum, vestrum autem apostolum, et ministrum necessitatis meae mittere ad vos, quoniam quidem omnes vos desiderabat, et moestus erat propterea [Col. 1297D] quod audieratis illum infirmatum. Nam et infirmatus est usque ad mortem, sed Deus misertus est ejus. Non solum autem ejus, verumetiam et mei, ne tristitiam super tristitiam haberem. Festinantius ergo misi illum, ut viso eo iterum gaudeatis, et ego sine tristitia sim. Excipite itaque illum cum omni gaudio in Domino, et ejusmodi in honore habetote, quoniam propter opus Christi usque ad mortem accessit, tradens animam suam, ut impleret id quod ex vobis deerat erga meum obsequium.»
Timotheum quidem, ut spero, mittam ad vos, et ipse veniam, sed interim, existimavi necessarium esse mittere ad vos Epaphroditum cum hac epistola fratrem, id est Christianum, et cooperatorem in praedicatione, [Col. 1298A] et commilitonem meum in bello contra daemones et vitia, et contra omnes qui regno Christi resistunt, sed vestrum apostolum, id est specialem doctorem, et ministrum necessitatis meae, id est qui mihi ministravit necessaria, vel necessitati inopiae meae ministravit, sive de labore manuum suarum, sive quod ab aliis fidelibus quaesivit. Ideo volui eum mittere, quia vos omnes videre optabat, et maestus erat quoniam audieratis eum infirmatum fuisse. Forsitan quia verberatus est ab infidelibus in ministratione. Nec falsus ad vos rumor de ejus infirmitate pervenit, quia et infirmatus est aegrotatione sicut audistis; et hoc non leviter, sed usque ad mortis periculum, sed Deus miserando sanavit eum. Et non solum ejus in hoc misertus est, sed etiam et [Col. 1298B] mei, ne haberem tristitiam de morte ejus, super tristitiam quam habueram de infirmitate ejus, quae vobis nocebat. Et quia vos desiderabat, vosque de ejus languore timebatis, ergo festinantius, quam fecissem nisi hoc evenisset, misi illum, ut eo viso iterum gaudeatis, qui prius de eo, cum esset apud vos, gaudebatis; et ego sim absque tristitia, quam de vobis tristibus habebam. Ego quidem mitto illum propter has causas, et vos itaque excipite illum honorifice, non indevoti, sed cum omni gaudio, ut omne gaudium habeatis de adventu ejus, et illud gaudium sit in Domino, id est non vanum, non lascivum, non immoderatum, sed pium et castum. Nec solum in principio laetantes illum excipiatis, sed postea conversantem vobiscum habetote in honore virum [Col. 1298C] ejusmodi, quia iste vester apostolus est. Et merito debet honorari, quoniam usque ad mortem accessit propter opus Christi, qui venerat non ministrari, sed ministrare (Matth. XX) . Propter opus quod Christus fecerat accessit iste ad mortem, quia ministrabat mihi de eleemosynis aliorum fidelium suo labore congestis, tradens ex deliberatione et exponens animam suam, id est vitam in mortis periculum, scilicet mori potius volens et animam reddere, quam opus Christi quod in me exercebat, dimittere. Et ideo hoc faciebat, ut impleret erga meum obsequium id quod ex vobis deerat, quia vos mihi de bonis vestris dederatis, sed ille supplere studuit quod vos minus feceratis, vel quia rem dederatis, sed qui ferret, ex [Col. 1298D] vobis defuit, et ille attulit; vel quia quod miseratis defecit, ille mihi ex aliorum eleemosynis ministravit.
«De caetero, fratres mei, gaudete in Domino. Eadem vobis scribere mihi quidem non pigrum, vobis autem necessarium. Videte canes, videte malos operarios, videte concisionem. Nos enim sumus circumcisio, qui spiritu servimus Deo, et gloriamur in Christo Jesu, et non in carne fiduciam habentes, quanquam et ego habeam confidentiam in carne.»
Nunc de sinceritate fidei agere contra pseudopraedicatores incipit, quasi dicat: Illa quae superius dixi, ita servate, sed de caetero quod dicendum est [Col. 1299A] hoc facite, scilicet gaudete in Domino, id est omne gaudium sit vobis in Deo, non in carnalibus observantiis. Vel ita: Olim gavisi estis in saeculo, sed de caetero vivendi spatio quod vobis superest, gaudete jam in Domino, ut quandiu amodo vixeritis, sit vobis omne gaudium in eo. Non gaudeatis in carnalibus et saecularibus, ut pseudoapostoli suadent, sed in Domino, ut saepe dixi vobis. Nam eadem quae praesens dixi, id est ut in Domino tantum gauderetis, mihi quidem non est pigrum vel taediosum scribere vobis, ut diutius maneat quam verborum prolatio, sed vobis est necessarium contra perversos doctores. Videte enim canes, id est cognoscite illos esse canes, hoc est non ratione, sed consuetudine contra insolitam veritatem latrantes. Haec est enim [Col. 1299B] canum natura, ut cum quibus habent consuetudinem, sive illi boni sint, sive mali, non ad eos latrent; insolitorum autem personis visis, etiam innocentibus, irritentur. Ita pseudo consuetudinem legis tenent et contra veritatis nuntios irrationabiliter latrant et mordent; videte malos operarios, id est notate et cavete eosdem pseudopraedicatores, quia in agro Dei super frumentum seminant zizania errorum. Videte concisionem, id est eos concisos et excurtatos, quia carnem amputaverunt, sed vitia nutriunt, et a Christo caesi, id est abcisi sunt. Hos voco concisionem, non circumcisionem, quia nos fideles, non illi, sumus circumcisio non carne, sed ratione, id est mundati a superfluis vitiorum. Hoc [Col. 1299C] est, nos sumus justitia, qui Deo servimus spiritu, id est toto mentis affectu, non carnali custodia litterae legis; et gloriamur non in nostris meritis vel in carnalibus observantiis, sed in solo Christo Jesu et in ejus gratia. Non carne, sed spiritu Deo servimus. Carne enim sevit Deo, qui de rebus carnalibus sperat se placere Deo. Cum vero et ipsa caro ad bona opera spiritui subditur, spiritu servimus Deo, qui carnem domamus, ut spiritus obtemperet Deo. Vel secundum alios codices, et maxime Graecos, spiritu Deo servimus, ea scilicet servitute de qua dictum est: «Dominum Deum tuum adorabis, et illi servies (Deut. VI, X) .»—«Ipse enim spiritus Deus est (Joan. IV) ,» cui ab omnibus sanctis talis servitus exhibetur. Et gloriamur, inquit, in Christo [Col. 1299D] Jesu, et non in carne fiduciam habentes. Respexit quosdam in carne fidentes, ipsi erant qui de carnis circumcisione gloriabantur. Non sumus habentes fiduciam, id est spem salutis in carne, id est in carnalibus observantiis, vel generis nobilitate, quanquam et ego habeam, si voluero, confidentiam gloriandi in carne, id est in carnis nobilitate, et carnali custodia legis.
«Si quis alius videtur confidere in carne, ego magis, circumcisus octavo die, ex genere Israel, de tribu Benjamin, Hebraeus ex Hebraeis, secundum legem Pharisaeus (Act. XXIII) , secundum aemulationem persequens Ecclesiam Dei, secundum justitiam quae in lege est, conversatus sine querela.»
[Col. 1300A] Ne putetis, inquit, me contemnere quod non habeo. Quid enim magni est, si homo abjectus, vel plebs ignobilis contemnat nobilitatem? Habeo ista, sed contemno; et ideo vos doceo talia contemnere, quoniam videtis me habere quod contemno. Nam si quis alius, id est a me diversus qui vos decipere quaerit, videtur confidere in carne quasi inde justus, ego magis confido quam ille pseudo. Et audi in carne fiduciam; circumcisus sum octavo die sicut lex jusserat (Gen. XVII) , id est non proselytus, non advena ad populum Dei, non major circumcisus, sed a parentibus natus Judaeus, habeo circumcisionem octavi diei. Et sum de genere Israel, non alienigena; et non de viliori tribu, sed de tribu Benjamin, quae dignior erat, quoniam procreata est ex Rachel, dilecta [Col. 1300B] uxore Jacob; et cum decem tribus in Samaria colerent vitulos, ista et tribus Juda non recesserunt a templo Domini. Et sum Hebraeus ex Hebraeis parentibus, id est non de ignobili gente progenitus, sed ex eis qui fuerunt nati ex Heber ilio Sale, filii Sem, majoris filii Noe. Sum etiam secundum legem, id est secundum egregiam legis observationem, Pharisaeus, id est divisus ab aliis, utpote religiosior. Nam primarii quidam erant et quasi ad nobilitatem Judaicam segregati, non contemptibili plebi commisti, qui dicebantur Pharisaei quasi divisi. Et secundum aemulationem quae in me fervebat persequens Ecclesiam Dei quia non eram piger Judaeus, sed quidquid erat quod legi meae videretur adversarium, impatienter ferebam, acriterque insequebar. Et secundum [Col. 1300C] justitiam legis, quae manus comprimit, non animum, et timore, non amore servatur; conservatus sum sine querela, id est sine clamore facto de me, quia nemo poterat conqueri quod aliquam injuriam ei fecissem, contra legis instituta carnalia faciens. Haec apud Judaeos nobilitas est, sed apud Christum quaeritur humilitas.
«Sed quae mihi fuerunt lucra, haec arbitratus sum propter Christum detrimenta. Verumtamen existimo omnia detrimentum esse, propter eminentem scientiam Jesu Christi Domini mei. Propter quem omnia detrimentum feci et arbitror ut stercora, ut Christum lucrifaciam, et inveniar in illo, non habens meam justitiam quae ex lege est, sed [Col. 1300D] illam quae ex fide est Christi Jesu, quae ex Deo est justitia in fide ad cognoscendum illum et virtutem resurrectionis ejus, et societatem passionum illius, configuratus morti ejus, si quomodo occurram ad resurrectionem quae est ex mortuis.»
Ita diversis modis possum gloriari in carne, sed non jam glorior in talibus. Sed omnia illa carnalia quae mihi ante Christi notitiam fuerunt lucra, id est utilia et chara, haec post fidem arbitratus sum detrimenta salutis propter Christum, qui in his praenuntiatus fuerat. Et si adhuc ista servarem, ejus adventum ostenderem nondum factum. Quae enim venturum eum significabant, si jam servantur, venisse eum negant. Et ideo sunt detrimenta, quia [Col. 1301A] deterunt veritatem fidei. Unde paulo superius Judaei dicti sunt concisio quia carnalis circumcisio, plena abscisio est a Christo. Non solum propter Christum haec arbitratus sum detrimenta, verumtamen id est sed etiam propter scientiam Jesu Christi Domini mei, quam de eo habemus, eminentem omnibus scientiis aliis, sed quae eminet in eo plus quam in aliis, existimo omnia illa detrimentum esse, quia retrahunt sectatores suos a tam eminenti scientia. Vel ita: Haec olim fuerunt mihi lucra, sed existimo tamen nunc omnia ea detrimentum esse et impedimentum, propter sublimem Christi scientiam, qua mihi innotuit eum esse Deum super omnia, ut per eam Scripturas intelligerem. Nam etiamsi ipsum non possem assequi, vel propter solam ejus scientiam [Col. 1301B] quae tanta et tam praecellens est, respuerem omnia illa vetera. Propter quem Christum venerandum, et propter cujus dilectionem omnia illa non solum existimo detrimentum, sed et feci ea detrimentum bonorum, vivendo spiritaliter et docendo, ut aliis appareret ea esse detrimentum, et quod plus est, arbitror ea non tantum ut detrimenta bonorum, sed ut stercora, id est quae coinquinent jam observatorem. Et hoc ideo, ut Christum lucrifaciam, id est in futuro Christum habeam praemium, et hic sim in illo membrum. Quod aliter nequit fieri, scilicet rationabiliter attendendo, nisi et inveniar in illo fidele membrum, non habens meam justitiam quae ex lege est; quoniam ea justitia poenam timet, non amat virtutem; sed illam quae ex fide est Christi, quae justitia [Col. 1301C] est ex Deo, non ex hominibus. Justitia dico, manens in fide, quia sicut ex fide nata est, sic existere non habet nisi ex fide. Justitia in fide valente ad cognoscendum illum. Quasi dicatur: Qui in lege putat justificari, non agnoscit Christum; sed ego ex fide justificari volo, ut agnoscam illum, cur natus, cur passus sit, et agnoscam quae est virtus resurrectionis ejus, id est justificatio credentium, quia resurrexit propter justificationem nostram (Rom. IV) , et agnoscam societatem passionum ejus, quam bene noscit, qui se per eam ad coeli gaudia pervenire credit. Vel justitia in fide ad cognoscendum eum, quia fides ut in illa vita facit perfecte eum agnosci, qui in ista creditur et haberi [Col. 1301D] virtutem resurrectionis ejus, id est immortalitatem, quia nostra resurrectio est virtus et efficacia resurrectionis ejus, et in hac vita facit haberi societatem passionum ejus, ut et nos patiamur adversa quaeque pro eo, nisi enim per fidem, nemo tanta pateretur, et configurationem mortis ejus, ut moriamur sicut ipse, si opus est; vel moriamur semel vitiis, sicut ipse carne mortuus est semel. Sed littera sic jungitur: Ut inveniar in illo non habens meam justitiam, quae ex lege est, sed eam quae est ex fide, configuratus morti ejus, id est per passiones consummatus ut ille, tentans si quomodo occurram laetus ad resurrectionem. Si quomodo occurram, quia difficile est. Si quomodo contingat, tum ex Dei misericordia, tum ex meo merito, ut occurram Christo gaudens [Col. 1302A] in judicio, quod sanctorum est tantum, veniens ad resurrectionem, quae est non ex vivis, ut nunc, sed ex mortuis, ut ultra mori nequeant. Haec Apostolus idcirco se ita egisse vel agere commemorat, ut illi similiter exemplo ejus omnes legis carnales ritus contemnant, et per justitiam fidei atque societatem passionis Christi festinent ad regna coelorum.
«Non quod jam acceperim, aut jam perfectus sim; sequor autem, si quo modo comprehendam in quo et comprehensus sum a Christo Jesu Fratres, ego me non arbitror comprehendisse. Unum autem, quae quidem retro sunt obliviscens, ad ea vero quae sunt priora, extendens meipsum. ad destinatum prosequor, ad bravium superna vocationis Dei in Christo Jesu. Quicunque ergo [Col. 1302B] perfecti sumus, hoc sentiamus; et si quid aliter sapitis, et hoc vobis Deus revelabit. Verumtamen ad quod pervenimus ut idem sapiamus, et in eadem permaneamus regula.»
Iste qui ad tertium coelum raptus fuerat (II Cor XII) , et tanta scientia emicabat, putabatur jam comprehendisse quod alii sequuntur, sed ipse hoc negat. Ne enim videatur superfluum tot adversa pati, cum fidem et alia bona habeat, suddit quasi dicens: Merito pro illa gloria tantum laboro, quia non dico quod jam acceperim aliquid, quia si quid gloriae accepi, nihil est ad comparationem futurae, aut si quid accepi de cognitione Christi, non dico quod in illa jam perfectus sim. Et si ita de me, quid de aliis? Non est quod jam acceperim, quod peto; [Col. 1302C] aut jam perfectus sim, ut nihil mihi desit. Non dico, sufficit quod egi; sed semper aliquid addo, semper ambulo, semper proficio, semper sequor quod comprehendere laboro, si quomodo fiat ut comprehendam, id est perfecte teneam illud in eo modo, in quo et ego sum comprehensus a Christo Jesu, id est ut videam ipsum Christum sicut ipse me videt, et cognoscam eum perfecte sicut ab eo cognitus sum, ut sicut ipse plenarie me videt et cognoscit, ita ego plenarie humano modo eum cognoscam. Vel comprehendam eum, in quo et comprehensus sum ab eo, id est ut videam eum in ea claritate, in qua mihi apparuit in via, quando me comprehendit (Act. IX) . Ideo enim sequor. Praevenit [Col. 1302D] me justitia ejus, sequatur eum mea. Coeperunt mirari qui audiebant Apostolum dicentem, non quia jam acceperim, aut jam perfectus sim. Fratres, inquit, ego non me arbitror jam comprehendisse, id est nolite in me falli, plus me ipse novi quam vos, scio quid mihil desit, scio quid adsit. Ego me non arbitror apprehendisse. Unum autem hoc me non arbitror apprehendisse. Multa habeo, sed unum nondum apprehendi. «Porro unum est necessarium (Luc. X) .»—«Unam petii a Domino, hanc requiram (Psal. XXVI) .» Et quae est illa? «Ut inhabitem in domo Domini omnibus diebus vitae meae (ibid.) .» Ipsum est unum quod nondum apprehendi. Et in quantum mihi hoc deest, in tantum nondum perfectus sum, quia nondum aequalis angelis. Quid [Col. 1303A] ergo agis? quid agendum exemplo tuo doces? Ea quidem quae sunt retro, id est terrena quae reliqui obliviscens, id est a memoria cogitationis auferens, ad ea vero quae sunt priora, id est ad coelestia quae sunt elevantia in divina, extendens desiderio meipsum, persequor, id est perfecte sequor mente et opere. Ante nos enim aeterna sunt, post nos temporalia, quia et illa pergentes invenimus, et ista recedentes quasi post dorsum relinquimus. Vel ea quae retro sunt, id est praeterita merita mea obliviscens, et quasi pro nihilo ducens, ad futura merita me extendo, semper addens aliquid. Adhuc enim proficio, adhuc ambulo, adhuc in via sum, adhuc me extendo: nondum perveni. Extendo me ad destinatum, id est ad illud quod Dei providentia mihi destinatum [Col. 1303B] disposuit, vel ad quod proposui currere. Et persequor, id est sequi non desisto usque dum veniam ad bravium supernae vocationis Dei in Christo Jesu, id est ad praemium in supernis dandum, ad quod vocat me Deus in Filio suo. Et quandoquidem ego qui tantus sum, non arbitror me comprehendisse, sed adhuc sequor si forte comprehendam, ego quicunque sumus perfecti, hoc sentiamus omnes scilicet nos nondum comprehendisse, sed adhuc debere sequi et proficere. Videtur Apostolus quasi contrarius sibiipsi. Quomodo enim stare potest sententia, ut qui dixerat: «Non quia jam acceperim, aut jam perfectus sim;» dicat: Quicunque perfecti sumus, hoc sentiamus? Sed de duabus loquitur perfectionibus, [Col. 1303C] ostendens omnem hominem, et universam creaturam, quamvis ad perfectionem venerit, tamen indigere misericordia Dei, et plenam perfectionem ex gratia, non ex merito possidere. Et ideo perfectus erat Apostolus juxta modum humanae possibilitatis, sed adhuc perfectionem exspectabat ex dono supernae largitatis, ut aequalis fieret angelis. Erat perfectus viator, sed nondum perfectus patriae possessor. Et hoc de seipso debet unusquisque perfectus sentire, ut dum se viatorem et non habitatorem meminerit, studeat semper ambulare et proficere, ne forte ubi se satis egisse putaverit, ibi remaneat. Quae sententia multum utilis fuit nonnullis Philippensium, qui jam se perfectos arbitrabantur, ne putarent sufficere sibi perfectionem suam, et inciperent [Col. 1303D] remissius agere, ac perirent. Hoc, inquit, sentire debetis, quod imperfecti sumus comparatione futurae perfectionis, et illuc tendimus. Et si quid aliter sapitis ut parvuli, id est si jam putatis vos aliquid egisse esse vel scire, et hoc vobis revelabit Deus, quod non recte id sapitis. Qui enim in pace catholica permanet, si quid aliter sapit quam oportet, humili Deus revelabit; si illud superbus defendit, Deus abjiciet. Vel si quid nunc aliter sapitis, quam in futuro sapiendum sit, quia modo per speculum videtis, etiam hoc revelabit Deus, quia clare faciet vos cognoscere, et se et omnia alia, quae modo obscure videtis (I Cor. XV) . Vel si quid aliter sapitis, id est si perfectam Christi notitiam vos comprehendisse putatis, et hoc idem vos male sapere Deus per [Col. 1304A] misericordiam vobis revelabit. Similiter et de aliis erroribus pro bona vita vos liberavit. Sive ita: Si quid modo alter sapitis quam in futuro et de Deo et de omnibus, etiam hanc imperfectam cognitionem vobis Deus per spiritum suum revelabit. Vel si quid aliter sapitis, et si quid melius ad cultum Dei excogitaveritis, sive in interpretationibus Scripturarum aliter secundum regulam veritatis senseritis, etiam hoc donum Dei esse sciatis, quia ipse vobis hoc revelavit. Verumtamen, id est sed tamen teneamus omnes illud, ad quod pervenimus, ut idem sapiamus credendo, et permaneamus in eadem regula disciplinae, id est rectitudine vivendi, scilicet ut nemo propter novam inventionem vel intelligentiam suam deserat communem sensum fidei, seu regulam juste [Col. 1304B] vivendi constitutam a patribus. Vel ita: Sentire debemus omnes quia nondum perfecti sumus, nec plenariam Dei notitiam apprehendimus; sed tamen illud ad quod pervenimus, id est illam scientiam quam attingimus, tota mente teneamus, scilicet ut idem in fine sapiamus, et in eadem vitae regula maneamus, id est nec diversa credamus, nec diversos vivendi ritus habeamus, sed omnes uno modo sincere et munde credamus et vivamus.
«Imitatores mei estote, fratres, et observate eos qui ita ambulant, sicut habetis formam nostram. Multi enim ambulant, quos saepe dicebam vobis, nunc autem et flens dico, inimicos crucis Christi (Rom. XVI) ; quorum finis interitus, quorum deus venter est, et gloria in confusione ipsorum qui [Col. 1304C] terrena sapiunt. Nostra autem conversatio in coelis est, unde et Salvatorem exspectamus Dominum nostrum Jesum Christum, qui reformabit corpus humilitatis nostrae configuratum corpori claritatis suae, secundum operationem virtutis suae, qua etiam possit subjicere sibi omnia.»
Idem, ut dixi, sapiamus et in eadem vivendi regula maneamus. Et in his, id est in fidei unitate et regula disciplinae estote imitatores mei, fratres, id est sicut me nostis idem sapere, et eamdem regulam servare, sic facite. Ac sicut ego, tradite oblivioni ea quae retro sunt, id est praeterita vitia, ut si vos delectavit aliquando vanitas, jam non delectet; et in anteriora, id est in profectum virtutum atque in aeterna bona [Col. 1304D] piis desideriis atque conatibus semper extendamini. Extenditur enim animus desiderio laetitiae nondum consecutae. Et tota vita Christiani boni, sanctum desiderium est. In his et talibus me imitamini, et observate, id est considerate diligenter, et sequimini eos qui mihi sunt similes in via Dei, qui ita ambulant, id est promoventur in operibus bonis, sicut habetis formam nostram, id est sicut tradidi vobis formam recte ambulandi, vel exemplo conversationis meae, vel sermone praedicationis. Eos, inquam, qui ita ambulant, observate solliciti, multi enim sunt qui aliter incedunt, nec imitandi sunt, sed cavendi. Multi ambulant latam viam perditionis, id est multi promoventur in via perversae actionis, quos esse inimicos crucis Christi saepe dicebam vobis, dum praesens [Col. 1305A] essem, sed et nunc idem dico, flens tum de perditione eorum, tum de subversione simplicium quos decipiunt. Inimici enim Dominicae crucis sunt pseudopraedicatores, quia dicunt mortem Christi non sufficere credentibus ad salutem, sine carnalibus legis observationibus. Et conantur ita impugnare crucem Salvatoris, ideoque merito pereunt, quorum finis est interitus, id est mors sempiterna, quia tunc non inveniunt auxilium crucis, cujus hostes fuerunt. Quorum deus venter est, quia quidquid faciunt, pro ventre faciunt. Vel escas quae ventris sunt, Deum sibi faciunt, dum eas justificare homines dicunt, et salutem animae putant in escis, et gloria eorum in confusione ipsorum, quia in talibus gloriantur, unde confundi et erubescere possent, id est in [Col. 1305B] pudendis membris suis circumcisis; qui terrena sapiunt, quia in lege nihil spiritaliter intelligunt, sed omnia carnaliter. Malis etiam catholicis conveniunt haec verba. Et ipsi enim sunt multi, quia multitudo palearum abundat in area, et ambulant in ampla via, quae ducit ad perditionem. Ipsi sunt inimici crucis Christi, quia contra crucem semper faciunt. Cum enim crux Christi in omnibus electis carnem affligat, et crimina mortificet, illi e contrario carnem voluptatibus fovent, et vitia nutriunt. Ideoque finis eorum erit interitus perpetuus, quia propter solam fidem, quam sine bonis operibus habuerunt, non evadent tormenta aeterna (Jacob. II) . Quorum deus venter est, quia sicut Deum summo honore venerari [Col. 1305C] deberent, et omnia meliora de rebus suis illi offerre, sic venerantur suum ventrem, offerentes ei pretiosa et summo studio praeparata ciborum genera, ac semper dediti sunt ventris servitio, colentes illum pro Deo, nec reminiscentes Creatoris sui. Et gloria eorum in confusione ipsorum, quia jam amissa peccandi verecundia, ex illis operibus nequitiae gloriantur, de quibus erubescere debuerunt. Qui terrena sapiunt, quia in terrenis nil nisi quod vident, intelligunt: nec sensum mentis nisi in terrenis ponunt, sed semper cogitatione versantur in infimis. Sed nostra conversatio longe distat ab illis, quia jam secundum fidem, et secundum spem est in coelis. Si enim non est in coelis, quomodo habemus sursum cor? Corpore ambulamus in terra, sed corde habitamus [Col. 1305D] in coelo. Sicut enim domus exterioris conversationis est aedificium, quod inhabitat corpus, ita domus nostrae cogitationis est res quaelibet, quam per dilectionem inhabitat animus. Omne enim quod diligimus, quasi in hoc quiescentes habitamus. Unde nunc apostolus quia in supernis cor fixerat, in terra quidem positus, sed tamen a terra extraneus, de se suique similibus dicit: Nostra conversatio in coeli est, id est et vivendo et intelligendo sumus angelis similes, unde, id est, ex quibus praeter commoda quae jam habemus, et Dominum nostrum Jesum Christum exspectamus venturum ad judicium, Salvatorem jam animarum nostrarum, et tunc etiam [Col. 1306A] corporum. Nam ipse tunc reformabit, id est in meliorem formam resuscitabit corpus humilitatis, id est vilitatis et dejectionis nostrae, id est hoc corpus nostrum vile et abjectum, quod nunc tot miseriis subjacet. Ita reformabit illud, id est pristinam ei formam ita gloriosam in resurrectione restituet, ut sit configuratum corpori claritatis suae, id est assimilatum clarissimo corpori suo, quod sumpsit ex virgine, et eamdem claritatis figuram habeat corpus nostrum, quam habet suum, quando justi fulgebunt sicut sol in regno Patris eorum (Matth. XIII) . Et hoc ipse faciet secundum operationem omnipotentiae suae, qua possit non solum corpus reformare, sed etiam subjicere sibi omnia, quia tunc omnino complebitur: «Omnia subjecisti sub pedibus ejus (Psal. CIX; I Cor. XV) .»
«Itaque, fratres mei charissimi et desideratissimi, gaudium meum et corona mea, sic state in Domino charissimi.»
Quia Christus reformabit corpus humilitatis nostrae, et ad tantam perveniemus gloriam de tanta utilitate, itaque, fratres mei, state in eo quod coepistis, ne tantam gloriam amittatis. Vos dico, mihi charissimi, quia multum ego vos habeo charos et desideratissimi, quia multum ego vos desidero, vel vos me; gaudium meum, id est de quorum fide et opere gaudeo; et corona mea in futuro, quia propter vos coronam gloriae percipiam. Vos qui tales estis, [Col. 1306C] state firmi in Domino sic, id est ut ego vos stare docui, et ut coepistis; vel sicut me et mihi similes scitis, quia tunc eritis charissimi.
«Evodiam rogo et Syntychen deprecor, idipsum sapere in Domino. Etiam rogo et te, germane compar, adjuva illas quae mecum laboraverunt in Evangelio, cum Clemente et caeteris adjutoribus meis, quorum nomina sunt in libro vitae.»
Evodia et Syntyche erant matronae religiosae, quae praedicatores suscipere solebant. Et forte audierat illas Apostolus a fide dissentire, ideoque nominatim rogavit, ut idipsum quod caeteri saperent in Domino, id est in ejus fide. Quasi dicat: Omnes moneo stare, sed specialiter Evodiam et Syntychen, [Col. 1306D] quia plus de eis timeo. Etiam rogo et te, o germane compar, id est coadjutor meus in praedicatione, adjuva illas firmando tuis exhortationibus et instructionibus atque orationibus, ut possint unanimes stare in fide, quae non sunt parvipendendae, quia mecum laboraverunt in Evangelio, id est de labore suo ministraverunt mihi stipendium in praedicatione Evangelii. Laboraverunt, inquam, cum Clemente, qui in hoc laborabat, et cum caeteris qui me adjuvabant. Iste Clemens fuit tertius papa Romanus [Col. 1305] Tertius si non a Petro, sed a Lino incipias. . Vel adjuva illas cum Clemente et caeteris adjutoribus meis, id est tu et caeteri adjutores mei qui sunt Philippis, adjuvate illas. Adjutores dico, qui [Col. 1307A] non frustra laboraverunt ut me adjuvarent, quia nomina eorum scripta sunt in libro vitae, id est assignata tenentur ad vitam in memoria divinae praedestinationis. Quis est enim liber vitae, nisi memoria Dei, in qua sunt illi qui vivunt in aeternum? (Apoc. XX, XXII.)
«Gaudete in Domino semper, iterum dico, gaudete (I Cor. I, Jer. IX) . Modestia vestra nota sit omnibus hominibus. Dominus prope est. Nihil solliciti sitis, sed in omni oratione et obsecratione cum gratiarum actione petitiones vestrae innotescant apud Deum. Et pax Dei quae exsuperat omnem sensum, custodiat corda vestra et intelligentias vestras in Christo Jesu.»
Laetatus in fide et operibus eorum Apostolus, ut [Col. 1307B] alacres sint in his proficientes, monet gaudere in Domino, et id iterat, ut se in eis gaudere vere ostendat. Gaudete, inquit, id est cor vestrum exhilarate, et omne bonum unde gaudendum est, statuite vobis in Domino, non extra. Et hoc adeo necessarium vobis est, quod iterum dico gaudete, ut tristitia saeculi nullum in vobis locum inveniat, sed totos laetitia spiritualis vos repleat. Gaudete in Domino, et non per intervalla, ut modo gaudeatis, modo non gaudeatis, sed semper gaudeatis, sive in prosperis, sive in adversis. Et non semel dico, sed iterum ut gaudeatis, confirmans et inculcans repetita commonitione gaudium. Gaudete, sed in Domino, non in saeculo. Sicut enim «nemo potest duobus dominis servire [Col. 1307C] (Matth. VI; Luc. XVI) ,» sic nemo potest et in Domino et in saeculo gaudere. Contraria enim sunt haec duo gaudia. Nam saeculi gaudium est impunita nequitia. Luxurientur homines, fornicentur in spectaculis, nugentur in ebriositate, ingurgitentur turpitudine, et ista mala non impediat fames, non belli, non alicujus rei timor, non aliquis morbus, non aliqua adversitas, sed sint omnia redundantia in pace carnis, in securitate mentis, et videte saeculi gaudium. Et ideo non in saeculo gaudete, sed in Domino, id est non in iniquitate, sed in veritate; non in flore vanitatis, sed in spe aeternitatis. In Domino sit gaudium vestrae mentis, sed homines videant modestiam vestrae conversationis, ut exemplo vestro discant modeste agere. Modestia quasi modi [Col. 1307D] statio dicitur, quando modus servatur in omnibus. Modestia est in animo, continens moderationem cupiditatum. Modestia in operatione, modificans omnes actiones, similiter et in verbis. Haec modestia tantum fulgeat in vobis, ut nota sit omnibus hominibus; fidelibus, ut imitentur; infidelibus, ne possint reprehendere. Modestiam morum servate, quia Dominus prope est, ut auxilietur vobis assidue nisi per socordiam vestram defeceritis. Etsi enim super omnes coelos ascendit corpore, non tamen recessit majestate. Ubique praesens est, qui fecit omnia. Dominus prope est, paratus dare quidquid opus est vobis in spiritualibus et corporalibus. Et ideo sollicitudinem [Col. 1308A] vani timoris abjicite, quia et in bonis operibus vestris aderit Dominus vobis adjutor, et in passionibus quas pro nomine ejus perferetis, nec alimenta vobis corporea denegabit. Nihil ergo, id est de nulla re solliciti et timidi sitis quasi de futuro, sed estote sine mundi sollicitudine, habentes promissa Dei prae oculis, et ab ipso petentes omnia. Non sitis, inquam, solliciti, sed petitiones vestrae de his quae vultis accipere, ita sint vehementes et instantes, ut innotescant apud Deum, id est perveniant ad Deum, hoc est acceptabiles sint Deo qui omnia novit, sed ea scire dicitur, quae elegit et approbat. Vel vobis innotescant apud Deum per tolerantiam, non apud homines per jactantiam. Aut forte innotescant etiam angelis, qui sunt apud Deum, [Col. 1308B] ut quodam modo offerant Deo, et de his consulant; et quod Deo jubente implendum esse cognoverunt, hoc vobis vel evidenter, vel latenter reportent. Petitiones dico factae in omni oratione, id est in oratione quae nihil de his quae oranda sunt praetereat, sed omne quod expedit, orando petat a Deo; et obsecratione, quae cum adjuratione sacrorum fiat, cum gratiarum actione, de acceptis beneficiis, quia qui vult alia impetrare, debet ex perceptis gratus esse. Vel secundum alios oratio est pro praeteritis excessibus ac delictis, obsecratio autem pro adipiscendis futuris bonis, gratiarum actio pro collatis beneficiis, petitio vero de rebus nominatim necessariis. Et talibus quidem precum modis hortor vos ut insistatis, et [Col. 1308C] Deum sine quo humanus labor inutilis est oro ut praestet effectum, scilicet ut pax Dei, qua in seipso pacatus est, et cujus participatione pacificantur angeli et homines, custodiat corda vestra, quae exsuperat omnem sensum, id est omnem intellectum hominum et angelorum, quia pacem Dei, qua Deus ipse pacatus est, sicut Deus novit, nec nos, nec angeli nosse possumus. Sed quia et nos pro modo nostro pacis ejus participes facti sumus, summam in nobis atque inter nos et cum ipso pacem, quantum nostrum summum [Col. 1307D] Locus obscurus. ; hoc modo juxta suum modum sciunt eam sancti angeli, homines autem nunc longe infra scientiam istam sunt, quantocunque provectu mentis excellant. «Videmus enim nunc per speculum in aenigmate (I Cor. XII) .» Cum vero [Col. 1308D] aequales angelis fuerimus, tunc (sicut illi) facie ad faciem, id est manifeste videbimus; tantamque pacem habebimus erga eos, quantam et ipsi erga nos, quia tantum dilecturi sumus, quantum ab eis diligimur. Itaque pax eorum nota nobis erit, quia nostra talis ac tanta erit, nec praecellet tunc intellectum nostrum. Dei vero pax, quae est illis erga eos, et nostrum et eorum intellectum sine ulla dubitatione praecellit. Et ista pax Dei custodiat in Christo Jesu corda vestra, id est voluntates vestras, et intelligentias vestras, ut extra Christum nihil appetatis vel intelligatis. Contra illecebras saeculi custodiat corda, et contra fraudes pseudopraedicatorum custodiat [Col. 1309A] intellectus vestros. Corda custodiat contra adversa omnia, intelligentias contra errores.
«De caetero fratres, quaecunque sunt vera, quaecunque pudica, quaecunque justa; quaecunque sancta, quaecunque amabilia, quaecunque bonae famae, si qua virtus, si qua laus disciplinae: haec cogitate, quae et didicistis, et accepistis, et audistis et vidistis in me: haec agite, et Deus pacis erit vobiscum.»
In conclusione quae ad perfectionem sunt, exponit Apostolus. Quasi dicat: Hactenus contra persecutores, et contra pseudopraedicatores vos monui, sed de caetero monendi genere, quod ad mores optimos pertinet, nunc breviter dicam; scilicet cogitate et agite quaecunque sunt vera, et quaecunque sunt pudica, [Col. 1309B] ut nec in cogitatione, nec in actione falsum aliquid aut libidinosum admittatis, sed in omni sermone veridici, et mente et corpore pudici sitis, ne vel in aspectu vestro sit aliquid lasciviae. Similiter quaecunque justa, et quaecunque sancta, cogitat et facite. Justa ad proximum, sancta in propria vita, id est erga proximum juste servanda; sancta, id est animas, et corpora sanctificantia. Qui semper cogitat et agit quae justa sunt, nec Deo, nec homini facere potest injuriam. Et qui sancta cogitat et facit assidue, nulla potest macula sordidari; quaecunque amabilia cogitate et facite, id est studete ut dicta et facta vestra in bono placeant hominibus, quatenus per hoc ad imitationem vestram eos alliciatis sicque Deo jungatis, quaecunque bonae famae sunt ea similiter [Col. 1309C] cogitate et facite, ne de vobis habeatur mala opinio, sed bona, ut prosit aliis. Sanctorum enim conversatio etiam causa debet esse, ne forte cum mala vita non sit per lasciviam, mala sit fama per negligentiam. Nec audiendi sunt, qui quando reprehensi in aliqua negligentia sua, per quam fit ut in malam veniant suspicionem, unde suam vitam longe abesse sciunt, dicunt sibi coram Deo sufficere conscientiam, existimationem hominum non solum imprudenter, sed etiam crudeliter contemnentes, cum occidunt animas aliorum, sive blasphemantium vitam Dei, quibus secundum suam suspicionem, quasi turpis quae casta est, displicet vita sanctorum, sive etiam cum excusatione imitantium, non quod vident, [Col. 1309D] sed quod putant. Proinde quisquis a criminibus flagitiorum atque facinorum vitam suam custodit, sibi bene facit; quisquis autem famam et in alios misericors est. Nobis enim necessaria est vita nostra, aliis fama nostra. Et utique etiam quod aliis ministramus misericorditer ad salutem, ad nostram quoque redundat utilitatem. Si qua virtus est, hanc sectamini, si qua laus disciplinae, hanc habete, virtus sit in vobis, et post sequatur laus, ut homines qui virtutem vestram laudabunt, proficiant. Vel cogitate et facite ea quae sunt bonae famae si qua virtus est in eis, vel si qua laus disciplinae Christianae. Non enim curanda est bona fama de viribus vel scientia vel aliis saecularibus; hoc, inquam, cogitate, id est in memoria versate, quae omnia et didicistis, [Col. 1310A] me docente, et accepistis ut digna teneri, quia vobis accepta et grata fuerunt postquam ea didicistis, et audistis ea in me esse, et vidistis. Haec agite, id est non tantum cogitate, sed et actu implete; et tunc Deus dator pacis, erit vobiscum, adjuvans vos haec facere. Qui enim sic vixerit, non solum cum Deo pacem habebit, sed et ab omnibus fere hominibus amabitur.
«Gavisus sum autem in Domino vehementer, quoniam tandem aliquando refloruistis pro me sentire, sicut et sentiebatis, occupati autem eratis. Non quasi propter penuriam dico. Ego enim didici in quibus sum sufficiens esse. Scio et humiliari, scio et abundare. Ubique et in omnibus institutus sum, et satiari, et esurire, et abundare, [Col. 1310B] et penuriam pati. Omnia possum in eo, qui me confortat. Verumtamen bene fecistis communicantes tribulationi meae.»
Bona acta eorum memorat, et gratias agit, ut incitet eos ad talia ferventius agenda, quasi dicens: Ego vos ad futura religionis studia moneo, sed de praeteritis beneficiorum vestrorum studiis gaudeo, et gavisus sum vehementer, non in dono quod promisistis, sed in Domino, qui vobis inspiravit hanc charitatem, et redditurus est remunerationem, quoniam tandem, id est post multa tempora, aliquando, id est aliquo tempore, quia non omnia potuistis, refloruistis, id est pristinum largitatis florem resumpsistis, ut aliqua daretis mihi, sicut olim dare solebatis. Largitio enim est flos, quia inde fructus [Col. 1310C] aeternae vitae procedit. Et ab hoc flore quadam sterilitate marcueratis, ac velut hiemis frigore torpueratis. Sed nunc velut austro flante sancto Spiritu, ver ad corda vestra rediit, et refloruistis velut bonae arbores. Refloruistis sentire pro me, id est compati mihi pro me, quia mihi prodest vestra compassio. Sentire pro me, id est ut sentiretis quod me pungebat sicut et prius sentiebatis ministrantes mihi. Nec aliqua mala causa hoc intermisistis, sed occupati eratis et impediti aliquibus adversis vel actionibus. Imprudenter delinquentes Galatas aperte increpat superius, dicens: «O insensati Galatae, quis vos fascinavit? (Galat. III.) » Nunc vero culpas istorum verecundantium quasi compatiens reprehendit, ut [Col. 1310D] et illorum culpas increpatio detegeret, et horum negligentiam sermo mollior velaret. Similiter unusquisque rector Ecclesiae juxta modum culpae debet unumquemque rationabili discretione increpare. Gavisus sum et refloruistis. Non quasi propter penuriam hoc dico, id est non dico me gavisum esse quasi propter penuriam meam, quem consolati estis, quia non propter angustiam meam quae relaxata est, sed propter affectum vestrum gaudeo. Vel non dico ista quasi propter penuriam meam adhuc relevandam, ut per haec dicta vos invitare studeam ut iterum suppleatis inopiam meam. Ego enim didici et a Deo et ab usu quotidiano esse sufficiens, id est contentum rebus in quibus sum sive parvis, sive magnis. Nam et humiliari paupertate scio, quia non [Col. 1311A] inde frangor; et abundare rebus scio, quia non inde erigor. Ubique, id est in omni loco, sive Romae, sive alibi, sive coram principibus, sive aliis sim positus, et in omnibus, id est in omnis genere rerum institutus sum et doctus a Deo, scilicet et satiari, ne noceat satietas; et esurire tolerabiliter, et abundare humiliter, et penuriam pati moderanter. Haec scio, et possum exsequi omnia ista, eo confortante, qui docuit. Magna scientia est scire humiliari et abundare, satiari et esurire, abundare et penuriam pati. Quem enim penuria sua non frangit, a gratiarum actione non retrahit, in rerum temporalium desiderio non accendit, scit humiliari. Hoc enim loco Apostolus humiliari dicit penuriam pati. Nam statim e contrario subjunxit, scio et abundare. [Col. 1311B] Qui enim acceptis rebus non extollitur, qui per eas ad usum vanae gloriae non intorquetur, qui solus non possidet quod accepit, sed hoc cum indigentibus misericorditer dividit, scit abundare. Qui acceptis alimentis, non ad ingurgitationem ventris utitur, sed ad reparationem virtutis, nec plus carni tribuit, quam necessitas petit, scit satiari. Qui alimentorum inopiam sine murmuratione tolerat, nec pro necessitate victus aliquid agit unde anima peccati laqueum incurrat, scit esurire. Quem ergo nec in abundantia superbia elevat, nec in necessitate cupiditas irritat, novit abundare, novit penuriam pati. Ubi cum statim Apostolus subderet, omnia possum, adjunxit in eo qui me confortat. Ecce in [Col. 1311C] altum ramus producitur, sed quia in radice se tenet, in virilitate permansit. In altum enim surgens aresceret, si se a radice divisisset. Sibi enim nihil tribuit, qui omnia se posse non in se, sed in Domino qui se confortat, fatetur. Ego quidem, inquit, haec omnia scio et possum; sed tamen vos bene fecistis quantum ad vos, qui quod justum est explevistis communicantes vestra bona tribulationi meae. Inde mihi placet actio vestra, quia bene egistis, ministrantes mihi misericorditer in afflictione mea, non quia mihi res misistis quibus carere possem.
«Scitis autem et vos Philippenses, quod in principio Evangelii quando profectus sum ad Macedoniam, nulla mihi ecclesia communicavit in ratione dati et accepti, nisi vos soli, quia et Thessalonicam [Col. 1311D] semel, et bis in usum mihi misistis. Non quia quaero datum, sed requiro fructum abundantem in ratione vestra. Habeo autem omnia et abundo, repletus sum acceptis ab Epaphrodito, quae misistis in odorem suavitatis, hostiam acceptam, placentem Deo. Deus autem meus impleat omne desiderium vestrum secundum divitias suas in gloria in Christo Jesu Deo autem et Patri nostro gloria in saecula saeculorum. Amen.»
Vos communicastis et nunc et olim mihi res vestras, sed alii non. Nam scitis et vos Philippenses, sicut et alii et plures, quod in principio Evangelii, id est quando prius praedicavi vobis Evangelium, nulla ecclesia nisi vestra communicavit mihi in ratione dati et accepti, id est ut rationabiliter consideraret [Col. 1312A] quod deberet dare carnalia, qui accipiebat spiritualia, juxta illud: «Si nos vobis spiritualia seminavimus, magnum est si vestra carnalia metamus (I Cor. IX) .» Vos soli communicavistis, quia non tantum cum essem praesens apud vos, hoc fecistis; sed et Thessalonicam, id est apud illam urbem moranti misistis mihi de rebus vestris in usum semel et iterum. Hoc memorat Apostolus, ut quasi laude digni magis studeant praedicatoribus ministrare, et ne illi putarent eum fuisse oblitum charitatis saepe sibi impensae. Qui ab eis haec non refutabat, quia non idcirco dabant, ut vellent eum vitiis suis parcere. A caeteris vero non accipiebat, ne auctoritatem sibi correctionis minueret, et ne forte illis esset grave, cibum ei corporalem impendere. [Col. 1312B] Dico, inquit, vos bene fecisse, non ut ego implear, sed ne vos inanes sitis. Et hoc est: Non dico ideo, quia quaero datum vestrum, sed requiro fructum dati abundantem in ratione vestra, non mea. Datum est res ipsa quae impenditur, veluti nummus, cibus, vestis. Fructus vero dati est, si benigna mente futurae mercedis studio aliquid impendatur. Ergo datum in re accipimus, fructum in corde. Unde et idem fructus in ratione, id est in cordis lumine, debet abundare. Veliin ratione eorum debet abundare, ut cum rationem de suis actibus Deo reddiderint, abundet eis fructus justitiae. Quia igitur discipulorum suorum Apostolus mercede potius quam munere pascebatur, nequaquam datum, sed fructum se [Col. 1312C] quaerere fatetur. Unde et subdit protinus, dicens: Habeo autem omnia et abundo. Quasi dicens: Non quaero datum, sed habeo omnia, quia Deum habeo, in quo omnia possideo; et abundo non in uno, ut in alio egeam, sed repletus sum, quoniam nihil deest timentibus Deum. Repletus sum, etsi nihil dedissetis; sed acceptis ab Epaphrodito vestris muneribus, quae misistis mihi in odorem suavitatis, hostiam acceptam, placentem Deo, id est quae placerent Deo, ut suavissimus odor purae orationis. Quod enim odor sit oratio, testatur Joannes, ubi se vidisse refert seniores habentes phialas aureas plenas odoramentorum, quae sunt orationes sanctorum (Apoc. V) . Sed et istorum munera dicuntur nunc odor suavitatis, quia orant pro eis, sicut scriptum est: «Conclude [Col. 1312D] eleemosynam in corde pauperis, et haec pro te exorabit ab omni malo (Eccli. XXIX) .» Sunt et hostia, quia data suut ab eis, ut vincerent hostes suos, vel quia vicerant. Et haec hostia accepta est Deo et placens, quia Deus accepit eam placite. Vos me replevistis vestris bonis, sed Deus meus repleat vos suis. Proprio exemplo declarat Apostolus, quia pro his orare debemus, a quibus temporalia bona percipimus. Deus omne desiderium vestrum impleat, largiendo bona omnia quae desideratis, ut nihil vobis desit ex his quae optatis. Et hoc faciat secundum divitias suas, id est secundum quod ipse est dives, et plus dare potest, quam quis mereatur. Impleat, dico, vestrum desiderium, non in terrenis, sed in gloria supernae felicitatis, et hoc in Christo Jesu, ut [Col. 1313A] in eo perenniter deliciis affluatis. Cujus beneficiis non simus ingrati, sed gratias ei semper et laudes referamus, scilicet Deo qui nos creavit, et Patri nostro qui nos in filios adoptavit, sit gloria; et non ad horam, sed in saecula saeculorum, id est in aeternum. Amen.
«Salutate omnem sanctum in Christo Jesu. Salutant vos qui mecum sunt, fratres: salutant vos omnes sancti, maxime autem qui de Caesaris domo sunt.»
Salutate, inquit, omnem apud vos manentem sanctum in Christo Jesu, id est qui non in lege, sed in Christo sanctus est, et nihil sanctitatis nisi in Christo habet, et a Christo. Vos autem salutant fratres, [Col. 1313B] id est filii Catholicae matris Ecclesiae, qui mecum sunt, id est morantur. Nec ipsi solum, sed et omnes sancti qui sunt Romae. Omnes quidem vos salutant, [Col. 1314A] sed maxime illi qui sunt de domo Caesaris, id est Neronis. In hoc multum confirmat eos in fide, dum ostendit eos praecipue diligi, et specialiter salutari ab his qui Christianae religioni jam deserviunt in domo Caesaris. Nec ultra debere tribulationes metuere, quasi graves et diu permansuras, cum jam consiliarii et amici imperatoris sunt Christiani.
«Gratia Domini nostri Jesu Christi cum spiritu vestro. Amen.»
Gratia Christi Jesu Domini nostri sit cum spiritu vestro, ut quod spiritus per liberum arbitrium bene voluerit, adjuvante gratia possit implere, ne sitis «generatio quae non direxit cor suum et non est creditus cum Deo spiritus ejus (Psal. LXXVII) .» Cum Deo enim debet credi spiritus noster, quia nisi [Col. 1314B] crediderimus quod spiritus nostrae voluntatis per seipsum nihil potest sine adjutorio gratiae Dei, nihil unquam boni facere poterimus. Amen.
Est civitas in Asia nomine Colossae, unde Colossenses dicuntur. His non ipse Apostolus praedicavit, sed ejus discipuli Epaphras et Archippus, quando ex [Col. 1313C] his originem ducebant. Epaphras enim quae a Paulo didicerat praedicans eis, convertit illos, et factus est apostolus eorum; Archippus vero episcopatum super eos accepit. Supervenientibus autem pseudoavostolis, et carnales observantias praedicantibus, dubium fuit ouibus potius credendum esset. Unde Paulus, cujus auctoritas celebris erat, quasi medius judicat quae pars sit potius tenenda. Describit autem Christum et ejus beneficia, quomodo est sufficiens ad omnia; carnalia vero omnino improbat, ut deinceps sincere fidem Christi teneant. Instruit et moraliter, confirmans quod illi docuerant. Unde fit ut haec epistola magnam affinitatem et similitudinem habeat cum illa quae est ad Ephesios. In illa quippe et in ista simili modo commendatur eminentia divinorum beneficiorum, [Col. 1313D] et carnalium observatio legis destruitur, et mores Dei instruuntur.
«Paulus Apostolus Jesu Christi per voluntatem Dei, et Timotheus frater, his qui sunt Colossis, sanctis et fidelibus fratribus in Christo Jesu: Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo.»
Quia Paulus Apostolus gentium constitutus erat, ideo istis qui gentiles erant, pure se scribit apostolum, licet eis per se non praedicaverat, sed per discipulos suos. Nam et istis erat apostolus. At contra in epistola quam scripsit Hebraeis, non se dixit apostolum, quia non erat apostolus Hebraeorum, sed gentilium. Paulus cujus dicta sunt authentica, quia [Col. 1314B] est apostolus, id est legatus Jesu Christi; et hoc non per sua merita, vel per humanam electionem, sed per voluntatem Dei, contra cujus voluntatem faciunt pseudoapostoli, et Timotheus frater, qui est vir magnae [Col. 1314C] auctoritatis, mandant ea quae sequuntur his qui sunt Colossis, non quidem idololatris, sed sanctis et fidelibus fratribus, id est majoribus et minoribus Christianis. Sanctis, id est in divina religione promotis; et fidelibus, id est qui jam fidem habent, sed nondum in sancta conversatione sunt promoti. Vel eisdem sanctis et fidelibus, id est bonos mores et fidem habentibus, et hoc in Christo Jesu, id est in Christi gratia, non in legis observantia, nec in viribus liberi arbitrii. Quid volunt, aut quid petunt, ut gratia vobis sit et pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo.
«Gratias agimus Deo et Patri Domini nostri Jesu Christi, semper pro vobis orantes, audientes fidem vestram in Christo Jesu et dilectionem, quam [Col. 1314D] habetis in sanctos omnes, propter spem quae reposita est vobis in coelis, quam audistis in verbo veritatis Evangelii, quod pervenit ad vos, sicut et in universo mundo est, et fructificat, et crescit; sicut et in vobis ex ea die, qua audistis et cognovistis gratiam Dei in veritate, sicut didicistis ab Epaphra charissimo conservo nostro, qui est fidelis pro vobis minister Christi Jesu, qui etiam manifestavit nobis, dilectionem vestram in spiritu.»
A gratiarum actione inchoat, ut eos sibi benevolos reddat, et ad gratias Deo semper agendas pro acceptis beneficiis accendit. Scribit autem a Roma. Gratias, inquit, agimus, ego et Timotheus, id est gratiosas laudes referimus Deo, quia vobis omnia [Col. 1315A] dedit bona quae habetis. Ideo gratias illi agimus, non vobis. Gratias agimus Deo, id est Creatori Jesu Christo, secundum quod homo est; et Patri ejusdem Christi Jesu Domini nostri, secundum quod Deus est, qui per eumdem Mediatorem vobis omnia tribuit. Nos dico, semper orantes pro vobis, ut crescatis et proficiatis die ac nocte, vel quoties oramus Gratias agimus, audientes, id est quia audivimus fidem vestram esse in Christo Jesu, quia et fides vestra donum Dei est. Alioquin non essent illi agendae gratiae pro ea, et quia audivimus dilectionem quam habetis non otiosam, sed bonis operibus redundantem, non in quosdam sanctos sed in omnes quoniam beneficia vestrae charitatis abundant in eos quos vivere sancte nostis. Ideoque grates illi referimus, [Col. 1315B] qui vobis talem inspiravit charitatem. Et haec non propter humanam laudem, sed propter spem quae vobis est in coelis reposita, quae non apparet modo, sed tamen est vobis in coelis, tutoque loco servatur; hoc est, propter vitam perennem, quam vos in coelis assecuturos speratis. Et quomodo res tam latens speratur? Quam audistis, inquit, id est quia audistis illam in verbo veritatis. Vel quia spem non habetis a vobis, sed a Deo, quia in verbo, id est in praedicatione non falsitatis, sed veritatis; nec cujuslibet veritatis, sed Evangelii, id est boni nuntii, quo annuntiatur Deus homo factus esse, ut homines deos faceret, id est angelis pares, et ne ipsi dissimularent se Evangelium audisse, quasi non esset eis praedicatum, sed alios audisse inde tenuiter loqui, [Col. 1315C] quibus fuerat praedicatum, addit: Quod Evangelium pervenit ad vos, subauditur, etsi non per me, tamen per eos qui didicerant a me, sicque veritas vos non latuit. Rursum ne illi superbirent, quasi ad eos pervenisset Evangelium, et caeteras gentes devitasset, subdit: Ita pervenit ad vos, sicut et in universo mundo, id est non soli vos audistis illud, sed et omnis mundus, quia non est aliquod mundi regnum, in quo Christi nomen non sit praedicatum. Vel ita pure et vere pervenit ad vos, sicut per me et alios venit in universum mundum, et adhuc est et manet in eo, id est non minus est vobis factum, quam aliis ecclesiis et cum sit in mundo Evangelium, fructificat ibi per bona opera intellectus, et crescit augmento [Col. 1315D] scientiae et numero fidelium; non quod plus habeant alii quam vos, sed ita est factum illis, sicut et in vobis. Et ideo nihil debetis superaddere vel mutare, sed ita ut didicistis, Evangelium sinceriter servare, quod totus servat mundus, ne vos soli dissentiatis ab universo orbe. Sicut in orbe terrarum, ita et in vobis est, et fructificat et crescit ex ea die qua audistis illud, quia non fuistis rebelles, sed mox credere coepistis et fructificare, vel in die illo, id est illuminatione cordis audistis credendo et cognovistis discernendo gratiam Dei, id est remissionem peccatorum, et caetera Dei dona gratuita in veritate, non in fictione, quia veraciter dat ea Deus, non fingitur dare, vel in veritate praedicationis ea cognovistis. sicut didicistis ab Epaphra. Epaphram modo [Col. 1316A] laudat, et de Archippo tacet, quoniam Epaphras erat valde fervens studio charitatis, et sollicitus et apostolus eorum; Archippus vero episcopus, sed aliquanto remissus et tepidus. Cognovistis gratiam Dei, non sicut vosipsi vestro ingenio invenistis, sed sicut didicistis ab Epaphra magistro non vili, sed charissimo et conservo nostro, quia nobiscum in praedicatione servit Domino Christo. Cujus doctrinam non debetis spernere, sed honorare et servare. quia est non subdolus, sed fidelis minister Jesu Christi, id est dona Christi ministrans in praedicatione vobis, vel bona vestra offerens Christo, fidelis minister est pro vobis, non pro suis, qui non vestra quaerit, sed vos; non res vestras cupit acquirere, sed vos Deo adjungere, quorum salutem desiderans, coepit doctrinam [Col. 1316B] meam vobis praedicare. Qui et manifestavit nobis relatione sua dilectionem vestram ad Deum et proximum esse fundatam in Spiritu sancto, non in carne dilectionem vestram nobis intimavit, quae non est in affectu carnis, sed in gratia Spiritus sancti.
«Ideo et nos ex qua die audivimus, non cessamus pro vobis orantes et postulantes ut impleamini agnitione voluntatis ejus in omni sapientia et intellectu spirituali, ut ambuletis digne Deo per omnia placentes, in omni opere bono fructificantes et crescentes in scientia Dei, in omni virtute confortati secundum potentiam claritatis ejus, in omni patientia et longanimitate, cum gaudio gratias agentes Deo Patri, qui dignos nos fecit in partem sortis sanctorum in lumine, qui eripuit [Col. 1316C] nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum filii dilectionis suae.»
Epaphras nobis nuntiavit dilectionem vestram spiritualem. Ideo non solum ipse Epaphras, sed et nos ex ea die qua hoc audivimus non cessamus orantes humili affectu et pia devotione et postulantes quasi quadam audacia pro meritis vestris assumpta. Hoc scilicet oramus et postulamus incessanter a Deo pro vobis, ut impleamini agnitione voluntatis ejus, id est ut plene cognoscatis quid ipse velit, et quid non. Magnum est plene scire quid Deus velit in omnibus rebus activae vitae vel contemplativae. Modo tamen consequenter exponitur per partes quid ipse velit. Agnoscatis, inquam, voluntatem [Col. 1316D] ejus in omni sapientia rerum, quae activae vitae sunt, et intellectu spirituali, id est cognitione spiritualium rerum, vel in omni sapientia divinorum atque coelestium, et intellectu spirituali sacrarum Scripturarum, ut vos ambuletis digne Deo, id est agatis ita ut digni sitis Deum accipere praemium; vel ambuletis ut Deum deceat ambulatio vestra, per omnia quae egeritis placentes ei. Ita scilicet, ut sitis non in quodam, sed in omni opere bono fructificantes multipliciter in majus, et per hoc bonorum operum merita crescentes in scientia Dei, in cognitione deitatis sensu spiritali, juxta illud: «A mandatis tuis intellexi (Psal. CXVIII) .» Bona enim operatio sensum mentis illuminat. Vos dico, confortati in Deo in omni virtute, id est fortes et constantes effecti in [Col. 1317A] charitate, et justi in sanctitate et caeteris similibus, et hoc secundum potentiam claritatis ejus, id est secundum quod potest vos fortes reddere claritas ejus, qua illuminantur electorum mentes, ut claram Dei notitiam habeant, et omnia clare discernere valeant, ut jam nullatenus ad peccati consensum flecti queant, sed semper quod bonum est, faciant. Dixi ut in omni virtute sitis fortes, scilicet in omni patientia, ut fortiter omnia adversa sustineatis per patientiam. Non enim in quadam patientia rogo vos esse fortes, ut quaedam patienter sufferatis, et quaedam non sufferatis: sed potius in omni patientia, ut videlicet omnia molestiarum genera patienter pro Deo sustineatis, et in omni longanimitate, id est longa animi perseverantia, in adversitatum toleratione [Col. 1317B] et promissorum coelestium exspectatione. Patientiae enim addenda est longanimitas, ne quis postquam per aliquod temporis spatium servaverit patientiam, deficiat in adversis, vel fastidiat tam longam patientiae observantiam, et incipiat impatienter agere, sed potius per longanimitatem patienter omnia toleret usque in finem, et hanc patientiam atque longanimitatem servate cum gaudio, vel non sitis inter adversa quae patimini tristes, sed potius sitis spe gaudentes, dum fueritis in tribulatione patientes. Non enin contristari, sed gaudere debetis, si contigerit ut propter justitiam adversa toleretis. Vos dico, agentes gratias Deo Patri, qui tanta nobis beneficia contulit, ut consortes sanctorum nos faceret; hoc est nolite contra Deum murmurare, [Col. 1317C] quia vos sinit in praesenti saeculo adversa tolerare, sed gratias illi agite semper, quia vos dignatus est in numero sanctorum computare, ut cum eo perenniter possitis regnare. Gratias illi exsultanter agite, qui nos per suam fecit dignos transire in partem, id est in participationem sortis, id est aeternae haereditatis sanctorum in lumine, id est in claritate divinae visionis, ut aeternaliter irradiemur splendore majestatis ejus. Sors enim vocatur haereditas, quando non meritis humanis, sed electione divina datur; sanctis patriarchis et prophetis. Et partem hujus sortis nos habere Deus voluit, ut cum sanctis patribus haereditatem possideremus in lumine viventium. Vel Dei voluntas in humano genere [Col. 1317D] sors est, apud quem non est iniquitas. Non enim ille personas accipit (Rom. II) , sed occulta illius sors est unicuique hominum. Sortis nomine designatur gratia qua salvamur, quia in sorte non est electio, sed voluntas Dei. Nam ubi dicitur, iste facit, et iste non facit, merita considerantur. Et ubi merita considerantur, electio est, non sors. Quando autem Deus nulla merita nostra invenit, sorte voluntatis suae nos fecit, quia voluit, non quia digni fuimus, hoc est sors. Et in partem sortis hujus nos, qui eramus indigni, fecit ipse misericorditer dignos, quod ad fidem vocavit, non solum ex Judaeis, sed et ex gentibus (Rom. IX) . Et hoc fecit in lumine, quo mentes nostras illustravit, ut cognosceremus eum, et verba praedicatorum ejus intelligeremus. Fecit autem hoc modo nos dignos, [Col. 1318A] quia scilicet eripuit nos, id est potenter extraxit de potestate tenebrarum, id est daemonum, qui nobis dominabantur intrinsecus, dum caecitas infidelitatis et ignorantiae, vel peccatorum obscuritas in nobis adhuc esset. De potestate hujusmodi tenebrarum, id est malignorum angelorum, ne nos in nocte suae damnationis sine fine possiderent, eripuit nos Deus Pater; in baptismo delens peccata nostra, per quae illi potestatem habebant in nobis, et transtulit in regnum Filii sui in Ecclesiam Christi, de qua dictum est, quia mittet Filius hominis angelos suos, et colligent de regno ejus omnia scandala (Matth. XIII) . Transtulit, inquam, nos in regnum Filii dilectionis suae, ut per fidem et opera bona regnaret in nobis Filius ejus. Sed quid est, [Col. 1318B] dilectionis suae? Si enim in divina Trinitate non est alia dilectio nisi Spiritus sanctus, profecto Christus in hoc loco non solius Patris, sed et Spiritus sancti filius invenitur. Quod si hoc absurdissimum est, restat ut non solus ibi sit dilectio Spiritus sanctus; quod autem dictum est: Filii dilectionis suae, nihil intelligatur aliud quam Filii sui dilecti, quam Filii postremo substantiae suae. Charitas enim vel dilectio Patris, quae in natura est ineffabiliter simplici, nihil est aliud quam ejus ipsa natura atque substantia, ac per hoc filius charitatis sive dilectionis ejus nullus est alius, quam qui de substantia ejus genitus est. In regnum Filii dilectionis suae dicitur nos transtulisse, ut intelligamus quia nos quoque diliget, si perseveramus esse regnum Filii sui, quem [Col. 1318C] ipse naturaliter et ineffabiliter diligit, id est si peccatum in nobis amplius non regnaverit. Ubi enim peccatum regnare incipit, ibi Christus regnare desistit (Rom. V) .
«In quo habemus redemptionem et remissionem peccatorum, qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae.»
In regnum Filii sui nos transtulit, in quo Filio habemus redemptionem de potestate diaboli, et remissionem peccatorum. In hanc enim redemptionem tanquam pretium pro nobis datus est sanguis Christi. Quo accepto diabolus non ditatus est, sed necatus, ut nos ab eis nexibus solveremur, nec quemquam eorum secum, quos Christus ab omni debito [Col. 1318D] liber, indebite fuso suo sanguine redemisset, peccatorum retibus obvolutum traheret ad secundae ac sempiternae mortis exitium. Tunc enim sanguis ille, quoniam ejus erat, qui nullum omnino habebat peccatum (II Cor. V; I Petr. II) , ad remissionem nostrorum fusus est peccatorum, ut quia eos diabolus merito tenebat, quos peccati reos conditione mortis obstrinxerat, hos per eum merito dimitteret, quem nullius peccati reum immerita poena mortis affecit, hac enim justitia et hoc vinculo vinctus est ille fortis, ut vasa ejus eriperentur, vel homines quos tenebat, liberarentur (Marc. III) . Sic habemus in Christo redemptionem et remissionem, quae in baptismo consecuti sumus, destructa potestate diaboli, et restituta libertate nostri arbitrii. Vel transtulit [Col. 1319A] nos Deus in regnum Filii dilectionis suae, id est transvexit nos jam per spem in coelum, quia conresuscitavit et consedere fecit in coelestibus in Christo (Ephes. II) . In quo per spem similiter habemus redemptionem, id est liberationem ab his miseriis et afflictionibus, quas nunc patimur; et per rei exhibitionem habemus jam in illo peccatorum remissionem, quia et semel in baptismo per effusionem sui sanguinis delevit peccata nostra, et quotidie (si peccamus) non indigemus aliis hostiis; unde patet qui legales hostiae non amplius offerendae sunt, quia nullam omnino jam utilitatem praestant. Qui Christus secundum divinitatem est imago Dei invisibilis, et omnimoda similitudo Patris, sicut ait: «Qui me videt, videt et Patrem (Joan. XIV) .» Nam [Col. 1319B] sicut per contemplationem cujuslibet imaginis datur nobis ejus notitia, cujus illa imago est, licet ipse absens et nunquam visus a nobis, sic et apostoli videntes Filium, intellexerunt Patrem, qui corporaliter eis non apparebat. Et nos quidem sumus imago Dei, sed Filius est aliter ejus imago. Nam sicut imago imperatoris aliter est in nummo, et aliter in filio; sic et imago Dei aliter in Filio, qui est consubstantialis et coaequalis atque coaeternus, et aliter in homine, qui est creatura. Et notandum quod admirabiliter commendat Apostolus excellentiam Christi in utraque natura, nunc de divinitate, et nunc de humanitate ejus sententiam proferens, ut hunc solum ad justificationem, et ad aeternam salutem sine legis operibus sufficere cunctis [Col. 1319C] credentibus ostendat (ibid) . Nam de divinitate ejus sententiam protulit, dicens quia Pater transtulit nos in regnum Filii dilectionis suae. Et de humanitate ejus subjunxit, quia in ipso habemus redemptionem et remissionem peccatorum; item secundum formam Dei dixit, quia ipse est imago Dei invisibilis. Nunc secundum formam servi subjungit, quia est primogenitus omnis creaturae. Nam secundum formam Dei, non est primogenitus, sed unigenitus; secundum formam vero servi, ipse est primogenitus in multis fratribus. In substantia divinitatis est unigenitus, in susceptione humanitatis primogenitus in gratia. Primogenitus ergo dicitur omnis creaturae, quia sicut primogenitus omnium fratrum primatum dignitatis obtinet inter omnes [Col. 1319D] fratres, sic humanitas Christi primatum dignitatis obtinet inter omnes creaturas, ut sedeat cum principibus, et solium gloriae teneat (I Reg. II) .
«Quoniam in ipso condita sunt universa in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates. Omnia per ipsum et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant, et ipse est caput corporis Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis, ut sit in omnibus ipse primatum tenens (I Cor. XV) . Quia et in ipso complacuit, omnem plenitudinem divinitatis inhabitare, et per eum reconciliare omnia in ipso, [Col. 1320A] pacificans per sanguinem crucis ejus, sive quae in coelis, sive quae in terris sunt.»
Non est mirum si humanitas Filii Dei tantum praecellat omnibus, ut juxta eam sit ipse primogenitus omnis creaturae, quoniam secundum divinitatis ejus potentiam condita, id est facta sunt in ipso universa, sicut et in Psalmo canitur Patri: «Quam magnificata sunt opera tua, Domine, omnia in sapientia fecisti (Psal. CIII) ,» id est in Filio tuo. Universa quae sunt in coelis et in terra, visibilia, sicut sol et luna, vel hominum corpora, et invisibilia, sicut angeli et animae, creata sunt in ipso. Et ostenduntur per partes, invisibilia, quae minus facta per eum videbantur propter magnitudinem excellentiae ipsorum. Universa, inquam, sunt in ipso facta, sive [Col. 1320B] throni, id est illi digniores spiritus, in quibus Deus sedet, sive dominationes, id est illi nobiliores spiritus, qui caeteris dominantur, sive principatus, id est illi qui praesunt aliis, et quae agere debeant disponunt, sive potestates, id est illi spiritus, qui subjectis aliorum ordinibus potenter praeeminent. Throni enim vocantur, quibus ad exercendum judicium semper Deus praesidet. Nam quia θρόνος thronos Latino eloquio sedes dicimus, throni Dei dicti sunt ii qui tanta divinitatis gratia replentur, ut in eis Dominus sedeat, et per eos sua judicia decernat. Unde et ei canitur: «Sedes super thronum, qui judicas justitiam (Psal. IX) .» Throni quippe dignitate loci superioris excedunt, ut sex alios angelorum ordines subter se relinquant. In quibus statim post thronos sunt dominationes, [Col. 1320C] id est illi spiritus, qui in superni regis curia sunt nobilissimi, et subjectis quibusque dominantur, ac possident eos ut domini. Principatus etiam vocantur, qui ipsis quoque bonis angelorum spiritibus praesunt. Qui subjectis suis, dum quaecunque sunt agenda, disponunt eos ad explenda divina ministeria, principantur. Dominationes tamen potentiam principatuum alta dissimilitudine mirabiliter transcendunt. Nam principari, est inter reliquos priorem existere. Dominari vero est, etiam subjectos quosque possidere. Potestates autem, juxta Dionysium, et ipsae dignioris potentiae, quam principatus esse creduntur, ut subjectis ordinibus caeterorum potenter praesint, et ad divinam contemplationem super se potenter extendantur. Vel juxta [Col. 1320D] beatum Gregorium, potestates vocantur hi, qui hoc potentius caeteris in suo ordine perceperunt, ut eorum ditioni subjectae sint potestates adversae, quorum potestate refrenantur, ne corda hominum tantum tentare praevaleant quantum volunt. Et cuncta haec invisibilia coelestium atque praecellentium spirituum agmina, in Christo sunt creata, ut per haec ostendatur esse non minor Patre. Nec solum angelici spiritus, sed omnia prorsus quaecunque sunt vel fuerunt, creata sunt a Patre per ipsum, sicut et evangelista testatur, quia «omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I) ,» id est nulla creatura. Et in ipso facta sunt omnia, sicut et Psalmistam cecinisse praemisimus: «Omnia in sapientia [Col. 1321A] fecisti (Psal. CIII) .» Per ipsum, id est per virtutem ejus omnipotentiae, et in ipso, id est intra signum immensae magnitudinis sapientiae ejus creata sunt omnia, et secundum formam servi ipse est ante omnes, id est omnibus praelatus, quia nullus est ei aequalis, etiam secundum quod ipse est homo, et secundum formam Dei omnia in ipso constant, quia sicut omnia creavit, sic omnia continet et regit. Omnia in ipso constant, quia secundum immensitatem incircumscriptae et incomprehensae divinitatis ejus, omnia sunt intra ipsum; et ne in nihilum redeant, per eum consistunt, et secundum formam servi ipse est caput corporis sui, scilicet Ecclesiae, quia unius naturae sunt caput et corpus. Ecclesiae caput est homo ille, cujus susceptione «verbum [Col. 1321B] caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) ;» membra vero caetera sunt omnes sancti, quibus perficitur et completur Ecclesia. Sicut ergo anima totum corpus nostrum animat et vivificat, licet in capite sentit et vivendo et audiendo et odorando et gustando et tangendo, in caeteris autem membris tangendo tantum; et ideo capiti cuncta subsunt ad operandum, illud autem supra collocatum est ad consulendum, quia ipsius animae quae consulit corpori, quodam modo personam sustinet caput. Ibi enim omnis sensus apparet; sic universo populo sanctorum tanquam uni corpori, «caput est mediator Dei et hominum homo Christus Jesus (I Tim. II) ,» quod Dei sapientia non sic assumpsit ut caeteri, sed multo excellentius multoque sublimius, quomodo illum solum [Col. 1321C] assumi oportuit, in quo sapientia hominibus appareret, sicut eam visibiliter decebat ostendi, qui et ipsius sapientiae personam gereret, per quam caeteri fiunt sapientes. Ipse igitur est caput, caeteri vero membra, quia in ipso sunt omnia bona, sicut in capite omnes sensus; in caeteris vero quaedam partes bonorum distributae sunt, juxta mensuram uniuscujusque membri. Et ipse universa membra regit, omnia vero membra illi adhaerent. Qui et secundum formam Dei est principium, quia ipse est Dei sapientia, quae permanens in se, sicut scriptum est (Sap. VII) , innovat omnia. Principium enim quodammodo semper incipit et nunquam deficit, sicut Filius aeternam de Patre nativitatem habet. Vel sicut ipse dixit [Col. 1321D] in Apocalypsi Joannis: «Principium est creaturae Dei (Apoc. III) ,» quoniam omnis creatura ab illo habet esse. Vel omnium virtutum omniumque bonorum est nobis principium, quia nemo quidquam boni habere valet, nisi ab ipso acceperit, ideoque et caput jure vocatur. Et secundum formam servi est ipse primogenitus ex mortuis, quia primus resurrexit, non ultra moriturus (Rom. VI) . Ipsa enim resurrectio mortuorum, est quaedam generatio, sicut scriptum est: «In regeneratione cum sederit Filius hominis (Matth. XIX) ,» etc. Reliqui ergo mortui adhuc tenentur in matris utero, id est in sinu terrae clausi jacent in monumentis, hic autem jam ex utero matris processit, id est veniens de tumulo surrexit quasi gigas non ultra moriturus, sed in aeternum cum [Col. 1322A] Patre regnaturus in coelestibus. Ideoque primo genitus ex mortuis, vel primogenitus mortuorum, id est ad immortalitatem genitus per resurrectionem. Et hoc idcirco, ut ipse sit in omnibus tenens primatum, id est dominium, quia potest et alios suscitare. Sicut enim primus omnium resurrexit, unde et ipse primitiae dormientium appellatur (I Cor. XV) , sic in omnibus sanctis tam prioribus quam sequentibus, tenet ipse primatum dignitatis et potentiae, ac sanctitatis. Vel in omnibus dignitatibus tenet ipse primatum, quia sicut primus surrexit, ita primus coelos ascendit, et primus faciem Dei vidit, et in universis dignitatibus omnes praecellit. Et recte primatum habet, non solum quia est primogenitus, sed etiam quia complacuit Trinitati, quod in ipso omnis [Col. 1322B] plenitudo scientiae et virtutum non modo esset, sed habitaret. Quia et complacuit, id est Patri simul cum Verbo et Spiritu sancto placuit, inhabitare, id est permanere in ipso omnem plenitudinem, id est omni modo perfectam abundantiam divinitatis, et omnium (Joan. I) gratiarum atque virtutum, omniumque bonorum. Hoc complacuit Deo, ut tanta bonorum plenitudo maneret in illo homine, cui non ad mensuram dedit Spiritum, sicut caeteris sanctis dare consuevit. Et placuit Deo per eum reconciliare sibi omnia humana in ipso posita, id est Judaeos et gentes in fide illius constitutos, qui prius abinvicem, et a Deo discordabant. Hoc Deus, ut dictum est, voluit, ipse dico, pacificans adinvicem non per legis sacrificia, sed per sanguinem crucis ejus, id est per sanguinem [Col. 1322C] ejus in cruce fusum, sive ea quae sunt in coelis, sive quae sunt in terris, id est angelos et homines. Qua enim hora sanguis redemptionis exivit de latere Domini in cruce pendentis, dimissum est peccatum Adae humano generi, et pacificata sunt coelestia et terrestria, quia tunc patuit hominibus introitus in regnum coelorum. Magna enim discordia separabat homines et angelos, quia nemo tam sanctus erat, ut in consortium angelorum susciperetur, sed omnes ad infernum propter culpam primi hominis descendebant. Morte autem Christi pax tanta inter homines et angelos effecta est, ut nunc animae justorum cum de corporibus exeunt, mox penetrent coelos gaudentibus angelis. Vel pacificata [Col. 1322D] sunt Deo per Christi sanguinem, sive ea quae sunt in coelis, id est animae sanctorum, quae jam sunt in regno coelorum, et olim discordabant a Deo vel per suam, vel protoparentis culpam; sive ea quae sunt in terris, id est electi qui adhuc peregrinantur in exsilio vitae praesentis.
«Et vos cum essetis aliquando alienati et inimici sensu in operibus malis, nunc autem reconciliavit in corpore carnis ejus per mortem exhibere vos sanctos et immaculatos et irreprehensibiles coram ipso; si tamen permanetis in fide fundati et stabiles, et immobiles a spe Evangelii, quod audistis, quod praedicatum est in universa creatura quae sub coelo est cujus factus sum ego Paulus minister, qui nunc gaudeo in passionibus pro vobis; [Col. 1323A] et adimpleo ea, quae desunt passionum Christi in carne mea pro corpore ejus, quod est Ecclesia, cujus factus sum ego minister secundum dispensationem Dei, quae data est mihi in vobis, ut impleam verbum Dei, mysterium quod absconditum fuit a saeculis, et a generationibus; nunc autem manifestatum est sanctis ejus quibus voluit Deus notas facere divitias gloriae sacramenti hujus in gentibus, quod est Christus in vobis spes gloriae. Quem nos annuntiamus, corripientes omnem hominem, et docentes omnem hominem in omni sapientia, ut exhibeamus omnem hominem perfectum in Christo Jesu; in quo et laboro, certando secundum operationem ejus, quam operatur in me in virtute.»
[Col. 1323B] Dixerat generaliter omnia reconciliata, et nunc dicit specialiter illos reconciliatos, non per sua merita, nec per carnales observantias, sed per Christum, ut magis studeant subjici dominio tanti regis, et non sint ingrati tantis beneficiis. Placuit, inquit, Deo per Christum reconciliare sibi omnia; et vos etiam, o Colossenses, reconciliare sibi per eumdem voluit, cum aliquando, id est ante fidem essetis alienati ab eo, id est nihil cum eo habentes, dum diis alienis adhaereretis, et inimici ejus non natura, sed sensu, quia per hoc quod ei contraria sentiebatis, putantes idola deos esse, et amantes quae ipse odit, inimici ejus eratis, permanentes in operibus malis. Nam olim quidem tales fuistis, sed nunc, id est in hoc tempore, gratiae reconciliavit vos Deus in corpore [Col. 1323C] carnis ejus, id est in corpore Christi, quod est caro. Corpus enim carnis dictum est, ad distinctionem caeterorum corporum, quae non sunt caro. In corpore carnis Christi per mortem ejus reconciliavit vos sibi Deus exhibere, id est ut exhiberet vos sanctos in virtutibus, et immaculatos a peccatorum sordibus, et irreprehensibiles, ut nihil mali in vobis appareat coram ipso qui videt omnia. Quod in hac vita fieri non potest, sed in alia fiet, quando sancti jam nihil maculae, nihilque reprehensionis habentes, coram suo Creatore permanentes, videbunt faciem ejus in aeternum. Tales vos exhibebit ipse coram se, id est praesentabit et offeret ante conspectum gloriae suae atque praesentiam; tamen hac conditione, si permanetis [Col. 1323D] in fide. Aliter enim non potestis ad hanc gloriam pervenire. Sed tunc pervenietis ad hanc, si nunc in fide quam didicistis, permanseritis fundati, id est alta radice firmati, et non titubantes, et stabiles, id est ut neque cadatis, neque cedatis, id est ut neque fraudulentis locutionibus pseudoapostolorum seducamini, neque persecutionibus gentilium a constantia fidei recedatis; et si permanseritis immobiles a spe Evangelii, id est si perduraveritis in bonis operibus ita firmi, ut nihil vos movere possit a spe retributionis aeternae, quam promittit Evangelium; quod audistis a doctoribus vestris, ideoque illud tenere debetis, quia melius esset non cognovisse viam justitiae quam post cognitionem retrorsum converti (II Petr. II) . Quod Evangelium non ad vos solummodo [Col. 1324A] pervenit, ne inde superbiatis, vel vos solos per ipsum delusos putetis, sed praedicatum est in universa creatura quae sub coelo est, sicut Dominus jusserat: «Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae (Marc. XVI) .» Potest enim omnis creaturae nomine omnis natio gentium designari, quae est sub coelo in universo orbe. Non est enim ulla natio gentium, in qua praedicatum non sit Evangelium. Vel omnis creaturae nomine signatur homo, qui habet commune esse cum lapidibus, vivere cum arboribus, sentire cum animalibus, intelligere cum angelis. Si igitur commune habet aliquid cum omni creatura homo, juxta aliquid omnis creatura homo. Sic namque omnis creaturae Evangelium invenitur in solo homine. Universae ergo creaturae [Col. 1324B] praedicatur Evangelium, cum soli homini praedicatur, quia videlicet ille docetur, propter quem universa in terra creata sunt, et a quo universa per quamdam similitudinem aliena sunt. Vel universa creatura, est universa Ecclesia per novam gratiam spiritaliter creata, secundum illud. «Cor mundum crea in me, Deus (Psal. L) ,» etc. Ipsius sumus factura, creati in Christo Jesu, in operibus bonis (Ephes. II) . Quae scilicet creatura est sub coelo, id est adhuc peregrinatur in hac valle lacrymarum, sed tandem sublevabitur in coelum. Dicitur enim, quia Evangelium praedicatum est in universa creatura quae sub coelo est. Ac si dicatur: Hoc Evangelium et hanc fidem atque spem evangelicam tenere debetis, quia sic tenet universus mundus fidelium. Quod Evangelium [Col. 1324C] et Apostolus auctoritate sua commendat, subdendo: Cujus scilicet Evangelii, factus sum minister, id est ministrator et praedicator, ego Paulus, qui tantae famae tantaeque sum auctoritatis. Et etiam potestis scire quia verum est, atque firmiter illud debetis retinere et illi obedire. Factus sum ejus minister, qui nunc pro ejus annuntiatione constrictus vinculis et Romae retentus, gaudeo in passionibus, quia inde proficiunt credentes. Gaudeo inquam, in passionibus pro vobis confirmandis in veritate Evangelii; et adimpleo ea, quae desunt passionum Christi in carne mea, id est ea quae Christus in carne sua minus pertulit, ego in carne mea perfero pro multiplicando corpore ejus, quod est Ecclesia. Passiones [Col. 1324D] enim Christi non sunt in solo Christo, imo passiones Christi non sunt nisi in Christo. Si enim Christum intelligamus caput et corpus, passiones Christi non sunt nisi in Christo. Si autem Christum intelligamus solum caput, passiones Christi non sunt in solo Christo. Nam Apostolus: Adimpleo, inquit, ea quae desunt passionum, non mearum, sed Christi; in carne non jam Christi, sed mea. Patitur, inquit, Christus adhuc passiones, non in carne sua in qua ascendit in coelum, sed in carne mea, quae adhuc laborat in terra. Quisquis ergo es in membris Christi, quidquid pateris ab eis, qui non sunt in membris Christi, deerat passionibus Christi. Ideo additur, quia deerat, mensuram adimplens, non superfundens. Tantum pateris, quantum ex passionibus [Col. 1325A] tuis inferendum erat universae passioni Christi, qui passus est in capite nostro, et patitur in membris suis, id est in nobis ipsis. Ad communem hanc quasi rempublicam nostram, quisque pro modulo nostro exsolvimus quod debemus, et passione virium nostrarum quasi canonem passionum nostrarum inferimus. Paritio plenaria non erit passionum omnium, nisi cum saeculum finitum fuerit. Adimpleo, inquit, ea quae desunt. Cui desunt? Passionibus Christi. Et ubi desunt? In carne mea. Nam in carne Christi quam virgo peperit, nihil passionum deest, sed omnes in illa passiones sunt impletae; sed adhuc restat pars passionum ejus in mea carne, quas quotidie tolero pro universali corpore ejus, quod est Ecclesia. Si enim ab eruditione fidelium cessarem has passiones [Col. 1325B] ab infidelibus non sustinerem. Sed quia semper Ecclesiae studeo prodesse, semper adversa cogor tolerare. Cujus Ecclesiae factus sum ego minister, id est officium accepi ut ei verbum vitae ministrem; et hoc non dispositione hominum, vel usurpatione mea sive merito meo, sed secundum dispensationem Dei, id est secundum quod mihi Dei gratia ordinavit. Vel factus sum minister Ecclesiae secundum dispensationem Dei, id est ut ei dispensem cibaria Domini mei. Quae dispensatio data est mihi in vobis, quia tantumdem valet quod per meos discipulos cibum vitae vobis dispensavi, quantum si per me id fecissem. Vel in vobis, quia in cunctis gentibus est mihi data, et vos estis gentes. Idcirco data est mihi, ut impleam verbum Dei, id est impleam quod Deus praeordinavit de [Col. 1325C] vobis, et quod in secreto consilii sui locutus est ante saecula de salute vestra, ne putetis salutem gentibus non fuisse promissam. Nam in secreto sapientiae suae, vel in prophetis locutus est bona de vobis. Et hoc verbum implere studeo, dum vos ad promissam salutem festinare moneo. Vel impleo verbum Dei, id est verbum praedicationis, quod Christus annuntiare per seipsum coepit; id adimpleo per ministerium meae praedicationis, quia in doctrina mea perficitur quidquid minus in Scripturis sanctis dictum fuerat, id est omnis perfectio justitiae et sapientiae quam mortales adipisci valent, completur in mea praedicatione. Adimpleo verbum, id est mysterium; hoc est secretum occultum redemptionis humanae per [Col. 1325D] incarnationem ac mortem Filii Dei, per quam gentes illuminatae sunt, et credentibus Judaeis sociatae et coaequatae, caeteri vero Judaei excaecati. Quod mysterium fuit hominibus absconditum a saeculis, id est ex quo saecula esse coeperunt, hoc est dies succedere nocti, noxque diei, et generationibus, id est ex quo generationi generatio successit usque ad adventum Domini. Absconditum fuit omnibus tam longo mundi spatio, nisi paucis quibus per Spiritum sanctum Deus hoc revelavit (Luc. X; Matth. XI) . Nam, etsi nonnulli philosophorum de divinitate Filii Dei multa recte dixerunt, nihil tamen de incarnatione et morte ejus, ac nostra per eam redemptione cognoverunt. Abscondit enim Deus hoc a sapientibus et prudentibus, et revelavit ea parvulis. [Col. 1326A] Olim quidem fuit absconditum; sed nunc tempore gratiae manifestatum est non cunctis hominibus, sed sanctis ejus; nec his omnibus, sed quibus voluit Deus ex sola gratia notas facere, id est notificare divitias gloriae sacramenti hujus in gentibus, in quo sunt multa, fides, remissio, justificatio, conjunctio Judaeorum et gentilium, dona Spiritus sancti, futura beatitudo, et propterea dixi divitias. Quod sacramentum est Christus in vobis gentibus, id est Christi incarnatio, passio et resurrectio, per quas facta est humani generis reparatio, et Judaeorum atque gentilium coaequatio, quod nequivit facere carnalis observantia legis. Christus dico, existens in vobis spes gloriae, id est per eum qui in cordibus vestris habitat, speratis gloriam sempiternam sine carnalibus [Col. 1326B] legis operibus. Quem, id est qualem nos eum cunctis annuntiamus, quod scilicet gentes sperant per eum, et consequentur gloriam sine lege. Hunc praedicamus, qui gentibus in se credentibus est spes gloriae, et salus aeterna, nos corripientes, id est increpantes et castigantes, non solummodo vos, sed etiam omnem hominem qui deviat a tramite fidei, vel rectae agnitionis. Omnem hominem, id est tam Judaeum quam gentilem, tam nobilem quam ignobilem, tam divitem quam pauperem, tam liberum quam servum, tam marem quam feminam, sumus corripientes; et docentes omnem hominem qui ignorat, docentes, inquam, eum in omni sapientia, quae laudatur in Scripturis sanctis, per quam Deus agnoscitur et colitur. Quod ideo facimus facimus, ut exhibeamus, [Col. 1326C] id est praeparemus atque reddamus omnem hominem perfectum fide et moribus in Christo Jesu, non in lege; nihil enim ad perfectum adduxit lex (Hebr. VII) . Hoc loco declarantur tres gradus actionis, quos magnus Dionysius esse testatur non solum in ecclesiastica, sed etiam in angelica hierarchia, id est sacro principatu, scilicet purgatio et illuminatio et perfectio. Purgatio in his qui corripiuntur, illuminatio in his qui docentur, et perfectio in his qui perfecti exhibentur. Homines enim purgantur a peccatis et errore, et illuminantur doctrina sapientiae, ac perficiuntur sublimiori virtutum et sapientiae assecutione. Angeli quoque purgantur ab ignorantia, et illuminantur divina scientia, [Col. 1326D] et perficiuntur majori cognitione ejusdem scientiae. Hos ergo gradus hierarchiae, id est sacerdotalis actionis insinuans Apostolus, dicit de se, suisque sociis, quia Christum annuntiamus, corripientes omnem hominem, qui scilicet correptione indiget pro quacunque culpa, et docentes in omni sapientia divinorum omnem hominem qui jam correptus est, et ab errore vel peccatis purgatus. Non enim prius tradenda est homini doctrina sapientiae, quam vas cordis ejus purgatum sit ad susceptionem illius. Ideo sic corripimus, ac deinde docemus, ut exhibeamus, id est faciamus omnem hominem qui correptus et doctus fuerit, perfectum in Christo, id est in Christiana religione. Vel in coelesti patria exhibeamus, id est offeramus eum Deo tanquam sacrificium in [Col. 1327A] Christo Jesu perfectum, id est bonis omnibus perfecte plenum. In quo, id est qua re, scilicet ut corripiam et doceam, et exhibeam Deo perfectum omnem hominem in Christo, et ego laboro, id est laboriosis conatibus adnitor, certando contra rebelles, adjuvantibus signis, quae Deus ad confirmationem adjungit labori meo, secundum operationem ejus, scilicet Christi, quam ipse operatur in me in virtute miraculorum, vel in virtute potentis per Spiritum sanctum et efficacis sermonis, sive virtute internae fortitudinis, quae per Spiritum sanctum me corroborabat interius ad constantiam praedicandi et bene agendi.
«Volo enim vos scire qualem sollicitudinem habeam [Col. 1327B] pro vobis, et pro his qui sunt Laodiceae, et quicunque non viderunt faciem meam in carne, ut consolentur corda ipsorum instructi in charitate, et in omnes divitias plenitudinis intellectus, in agnitionem mysterii Dei Patris et Christi Jesu, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. Hoc autem dico, ut nemo vos decipiat in sublimitate sermonum. Nam etsi corpore absens sum, sed spiritu vobiscum sum, gaudens et videns ordinem vestrum, et firmamentum ejus quae in Christo est, fidei vestrae (I Cor. V) . Sicut ergo accepistis Jesum Christum Dominum, in ipso ambulate, radicati et superaedificati in ipso, et confirmati in fide, sicut et didicistis, abundantes in illo in gratiarum actione.»
[Col. 1327C] Ideo vobis refero me laborare ut omnem hominem corripiam et doceam et perfectum exhibeam, quia volo vos scire, id est volo ut sciatis, qualem sollicitudinem habeo pro vobis, quam curiosus sim de vestra salute, et pro his qui sunt Laodiceae, id est apud illam civitatem vobis affinem, et pro caeteris quicunque non viderunt faciem meam in carne, id est non putetis me minus sollicitum esse pro illis, quibus in mea persona non praedicavi, quam pro his quos corporaliter praesens ore proprio docui; vel pro illis, quos oculis carnis non video, quam pro his, quos praesentia corporali foveo. Ad hoc sum pro illis sollicitus, ut consolentur, id est consolationem habeant corda ipsorum, dum me paternam sollicitudinem erga se habere cognoverint. Pro his, [Col. 1327D] inquam, sollicitus sum, qui non viderunt faciem meam in carne, instructi in charitate, id est qui me corporaliter non viderunt, et in charitate sunt instructi, vel ad hoc sum sollicitus, ut ipsi in vobis consolentur corda ipsorum, id est corda sua instructi in charitate, quam Deus ad nos habuit, qui pro nobis Filium tradidit. Qui enim hoc attendit, potest se in hac miseria consolari, quia inde perpendit ad patriam se posse reverti. Qui hoc, inquam, attendit, potest se in adversis quae patitur, consolari, quia inde perpendit, quam justum sit, ut ipse pro peccatis suis flagella patiatur, cum Dei Filius tanta sine peccato passus sit. Consolentur corda ipsorum, et hoc in omnes divitias plenitudinis intellectus, id [Col. 1328A] est tendentium in omnes copias pleni intellectus, ut perfecte de humanis et divinis habeant intellectum, sicut et de anima et de supernis spiritibus; atque ita gradatim proficiant in agnitionem mysterii Dei, id est ut agnoscant illud quod est secretum, et a paucis agnitum de essentia Dei Patris et Domini Jesu Christi, unde sciant quod una est utriusque substantia, quamvis alia Patris, alia Filii sit persona; et quod Pater non est prior aut major Filio, nec Filius posterior aut minor Patre, sed ambo coaeterni sunt et coaequales. Tendant ergo in omnes divitias plenitudinis intellectus, in agnitionem mysterii Patris et Christi ejus, ut accipiant agnitionem sacramenti Dei in Christo, advertentes has esse divitias sapientiae et scientiae, si agnoscatur Christus in deitatis [Col. 1328B] suae plenitudine adorandus cum Patre. Omne enim mysterium sacramenti Dei in Christo est, ut qui eum cognoscit, omnium notitiam habere videatur. Omnis enim ratio scientiae supernae vel terrenae creaturae, in eo est qui est caput omnium et actor; ut qui hunc novit, nihil ultra quaerat, quia hic perfecta virtus est et sapientia; et quidquid alibi quaeritur, hic perfecte invenitur. Quod infideles non putant, quia non legunt in evangeliis et prophetis astrologiam, et hujusmodi alia quae Deo despecta sunt, quia nihil proficiunt ad salutem, sed nutriunt in errorem; et dum his student, curam animae non habent. Qui vero Christum novit, thesaurum sapientiae et scientiae invenit, quia id novit quod utile est ad omnia. In quo scilicet Christo, sunt omnes thesauri [Col. 1328C] sapientiae et scientiae. Sapientia est divinorum, scientia vero humanorum, et haec utraque, id est divina et humana, in Christo sunt. Omnia enim quae pro nobis Verbum caro factum, temporaliter et localiter fecit ac pertulit, secundum hanc distinctionem ad scientiam pertinent, non ad sapientiam. Quod autem Verbum sine tempore et sine loco est Patri coaeternum et ubique totum, ad sapientiam pertinet. Ac per hoc Verbum caro factum, quod est Christus Jesus, et sapientiae thesauros habet et scientiae. Omnes itaque thesauri et sapientiae divinarum atque coelestium rerum, et scientiae humanarum atque terrestrium sunt in Christo. Sed thesauros istos alii fidelium magis noverunt in Christo, alii minus, infideles autem prorsus ignoraverunt [Col. 1328D] eos. Sunt enim in Christo absconditi. Et ideo ne miremini si jam in Christo estis, et necdum eos invenistis, vel parum adhuc invenistis, quia non omnibus patent, sed eis tantum qui petunt et pulsant. (Matth. VII) . Sed hoc propterea dico vobis de mysterio Dei, quod in Christo est, id est de mysterio redemptionis humanae, quam Deus in Christo posuit, et de divitiis thesaurum sapientiae et scientiae, quae in eo sunt absconditae, ut nemo vos decipiat in sublimitate sermonum, id est nec haereticus aliquis, nec pseudoapostolus, nec gentilis vos a fide Christi separet per sublimem facundiam, quia non est virtus in compositione verborum, sed in sensibus. Nemo vos ratione mundanarum rerum abstrahat [Col. 1329A] a spe, quae est in Conditore ac Redemptore; nemo vos argumentis et eloquentia verborum separet a Dei sapientia, hortor vos ad agnitionem mysterii Dei, ne possitis decipi, quia licet corporaliter non sim inter vos, habeo tamen sollicitudinem pro vobis. Nam etsi corpore absens sum, sed, id est tamen, spiritu, id est sollicitudine et affectu dilectionis vobiscum sum. At contra mercenarius, cum sit ovibus corpore praesens, spiritu tamen longe est ab eis, quando veniente lupo fugit, non mutando locum, sed subtrahendo solatium, quia se sub silentio abscondit dum raptori contradicere non audet. Ego sum spiritu vobiscum, id est animo et sollicitudine, vel Spiritu sancto qui in me habitat, et ubique praesens est, ac replet orbem terrarum [Col. 1329B] (Sap. I) , sum vobiscum. Nam et Eliseus licet corpore abesset, spiritu tamen erat praesens, quando Giezi percipiebat munera a Naaman Syro, vel quando rex Syriae contra regem Israel consilia tractabat (IV Reg. V, XVI) . Ita ego sum spiritu vobiscum intuens quidquid facitis, ut jam revereamini perverse agere in oculis meis, et ad observantiam Evangelii proniores sitis. Spiritu sum vobiscum, gaudens de profectu vestro et videns ordinem vestrum, id est considerans quia inviolabiliter custoditis ordinem sacrae religionis, et videns firmamentum ejus fidei vestrae, quae est in Christo, id est contemplans quia firmam fidem habeatis in Christo. Utrumque enim aspicio, et ordinem vestrae sanctitatis, et firmitatem vestrae fidei. Cavete ergo ne quid reprehensibile [Col. 1329C] in vobis appareat, cum ego vestram et conversationem et fidem videam. Et quia ego de ordine quem servatis, et fide quam tenetis gaudeo, ergo nolite inde declinare, sed sicut a bonis doctoribus vestris accepistis Jesum Christum Dominum et Deum, id est sicut ab eis quemadmodum oporteat eum credi et coli didicistis, ita ambulate, id est proficite et augmentum facite, atque in interiora tendite in ipso, non extra ipsum, et nolite exorbitare a via rectitudinis quam tenere coepistis; vos dico, radicati sicut bonae arbores, quantum ad activam vitam fructum boni operis afferatis; et superaedificati sicut domus Dei, quantum ad contemplationem, in ipso qui est vitis vera, unde palmites omnes surgunt [Col. 1329D] (Joan. XV) ; et fundamentum, in quo totum existit aedificium. Nam «Dei agricultura estis, Dei aedificatio estis (I Cor. III) ,» et perseverate confirmati, id est per omnia firmati atque constantes, in fide sicut et didicistis, docente Epaphra vel Archippo, non sicut pseudo volunt vobis suadere. Vos dico, abundandes in illo bonis operibus atque virtutibus in gratiarum actione, ut semper agatis Deo gratias de bonis quae jam ab eo percepistis, et magis ac magis abundare studeatis. Sic enim proderit vobis confirmatos esse in fide. Alioquin fides si non habeat opera, mortua est in semetipsa (Jac. II) .
«Videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam, secundum traditionem hominum, secundum elementa mundi, et non secundum [Col. 1330A] Christum, quia in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter, et estis in illo repleti, qui est caput omnis principatus et potestatis.»
Moneo ut ambuletis in Christo, et videte, id est cauta circumspectione cavete, ne quis vos decipiat, seducens in aliquem errorem per philosophiam terrenam, quae argumentis et subtilitate componitur; et fallit, dum verisimilibus causis et commentitiis rebus nihil tam verum aestimatur, quam quod conspicitur in elementis. Quae non a Deo, sed ab hominibus ordinata est; et ideo cavenda, quia cultrix est mundi, non Dei; a Christo retrahit, in quo est omnis perfectio, quia habet omnia quae Pater. Videte ergo ne quis vos seducat per philosophiam, id [Col. 1330B] est per mundanam sapientiam, quae naturalia sequitur et argumentatis, et per inanem fallaciam pseudoapostolorum. Fallacia enim est, quod de lege dicunt; inanis, quia in hac falsitate nulla est utilitas, quod solet esse aliquando in falsis. Quae fallacia carnalium observantiarum est secundum traditionem hominum, id est Pharisaeorum, quibus ait Dominus: «Irritum fecistis mandatum Dei propter traditionem vestram (Matth. XV) ,» secundum elementa mundi, id est secundum cursum solis et lunae, ut celebratio festivitatum et sacrificiorum. quae diversis temporibus agebatur; et non secundum Christum, quia quisquis legem adhuc carnaliter observandam putat, a Christi veritate discordat. Nam ideo illae carnales caeremoniae non possunt jam observari, ne in [Col. 1330C] his adhuc venturus promittatur Christus, aut nunquam in eis promissus fuisse credatur. Et propterea non secundum Christum est jam illa carnalis observatio. Vel cavete ne quis vos decipiat per philosophiam, id est per philosophicam interpretationem idolorum; et per inanem, id est ab omni utilitate et omni veritate vacuam fallaciam talium dictorum, quae est secundum traditionem hominum, id est quasi sapientium, qui quasi prudentius idola exponunt secundum elementa mundi. Juno, inquiunt, est aer, et invitant ut mare colatur in Neptuno, terra in simulacro Telluris, aer in Junone. Elementa sunt ista, quibus hic mundus consistit. Non ergo quasi qualescunque adoratores simulacrorum, sed [Col. 1330D] quasi doctiores interpretatores signorum cavendos esse vobis moneo, quia in hujusmodi interpretationibus est inanis fallacia, quae seducere molitur incautos. Tradiderunt enim philosophi, qui hoc loco vocantur homines, quia se solos putabant ratione utentes, Deum non posse fieri creaturam nec hominem posse nasci de virgine, vel mortuum resurgere, considerantes elementa, id est has visibiles creatuturas, in quibus ex commistione animalia generantur; et quod moritur, non iterum vivit. Sed talium dogmatum assertores cavendi sunt, quia sicut humanis rationibus agerent de aliqua creatura, sic agunt de Creatore, videntes eum sub legibus humanis contineri, et non secundum Christum, id est non considerantes potentiam, quae facta est Christi carne. [Col. 1331A] Quia in ipso inhabitat non quaedam pars coelestis gratiae, sicut in caeteris sanctis, sed omnis plenitudo divinitatis non umbratiliter, sicut in templo Salomonis, sed corporaliter, id est solide ac veraciter. Non enim ideo corporaliter [ al. corporeus] quod corporalis sit Deus; sed aut verbo translato usus est Apostolus, tanquam in templo manu facto non corporaliter, sed umbratiliter habitaverit, id est praefigurantibus signis, nam omnes illas observationes umbras futurorum vocat (Hebr. X) , etiam ipso translato vocabulo; summus enim Deus, sicut scriptum est (Act. VII) , non in manu factis templis habitat aut certe corporaliter dictum est, quia in Christi corpore quod assumpsit ex virgine, tanquam in templo habitat Deus. Unde Judaeis ait de templo [Col. 1331B] corporis sui, «Solvite templum hoc, et in triduo excitabo illud (Joan. II) .» Quamvis igitur in quolibet praecipuo membro velut in aliquo magno propheta vel apostolo divinitas inhabitet, non tamen sicut in capite quod est Christus omnis plenitudo divinitatis. Deus enim qui ubique praesens est, et ubique totus praesens, non ubique habitat, sed in templo suo, cui per gratiam benignus est et propitius. Capitur autem habitans ab aliis amplius, et ab aliis minus. In Christo enim, qui est caput omnium justorum, habitat omnis plenitudo divinitatis, caeteris vero secundum mensuram distribuitur gratia. Nam et in nostro corpore inest sensus singulis membris, sed non tantus quantus in capite, ubi prorsus omnis est quinquepartitus. Ibi enim visus [Col. 1331C] est et auditus et olfactus et gustus et tactus, in caeteris autem solus est tactus. Et etiam praeter hoc, quod tanquam in templo in illo corpore habitat omnis plenitudo divinitatis, est aliud quo intersit inter illud caput et cujuslibet membri excellentiam, quia de nullo sanctorum potest dici: «Verbum caro factum est (Joan. I) ,» nec quisquam eorum qualibet praesentia gratiae unigeniti nomen accipit. Itaque in Christo habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter, id est veraciter. Neque enim divinitatis corpus est. Sed quia in sacramenta Veteris Testamenti vocat Apostolus umbras, ut praemisimus, futurorum, propter umbrarum comparationem, corporaliter dixit habitare in Christo plenitudinem divinitatis [Col. 1331D] (Hebr. X) , quod illo impleantur omnia, quae illis umbris figurata sunt, et sit quodammodo umbrarum illarum ipse corpus, id est figurarum et significationum ipsarum ille sit veritas. Qui vero dicit carnales observantias adhuc necessarias, dicit Christum non esse corpus umbrarum, nec Deum ad omnia sufficientem. In Christo quidem manet omnis plenitude divinitatis corporaliter, et vos estis in illo repleti gratia divinitatis, per quam virtutibus et sanctis operibus abundetis. Nec mirum si in vos per eum transfunditur divina gratia, qui tantae excellentiae est, ut sit caput omnis principatus et potestatis. Neque enim est ullus principatus aut ulla potestas in coelo sive in terra, qui ab hoc capite [Col. 1332A] non descendat, et huic capiti subdatur, atque ab hoc capite regatur.
«In quo et circumcisi estis circumcisione non manufacta in exspoliatione corporis carnis, sed in circumcisione Jesu Christi, consepulti ei in baptismo, in quo et resurrexistis per fidem operationis Dei, qui suscitavit illum a mortuis, et vos cum mortui essetis in delictis et praeputio carnis vestrae (Ephes. II) , convivificavit cum illo, donans vobis omnia delicta, delens quod adversum nos erat chirographum decreti, quod erat contrarium nobis, et ipsum tulit de medio, affigens illud cruci, et exspolians principatus et potestates, traduxit confidenter, palam triumphans illos in semetipso.»
Modo latenter ingreditur Apostolus ostendere observantias [Col. 1332B] legis esse superfluas, et solam Christi fidem sufficere ad salutem. Vos, inquit, estis in Christo, spiritualibus bonis repleti, in quo et circumcisi estis. Resurrectio enim Christi, quae facta est tertio quidem a die passionis, sed octavo in diebus hebdomadis, ipsa vos circumcidit. Resurrexit enim Christus, abstulit vobis desideria carnalia, abstulit concupiscentias malas, abstulit superfluum cum quo nati eratis, et multo pejus quod male vivendo addideratis. Circumcisi in Christo estis circumcisione non manu hominis carnaliter facta in exspoliatione corporis carnis, id est in ablatione superfluae cutis, sed in circumcisione Jesu Christi, quae non carnem amputat, sed vitia. Non enim duas res intelligi voluit, quasi et aliud sit caro, et aliud corpus carnis; [Col. 1332C] sed quia corpus multarum rerum nomen est, quarum nulla caro est (nam multa sunt, excepta carne, corpora coelestia et corpora terrestria) corpus carnis, dixit corpus quod caro est, sicut alibi spiritum mentis, eum spiritum qui mens est. Circumcisi, inquit, estis circumcisione, quae non est manu, id est opere humano facta in exspoliatione carnis corporis, id est in amputatione superfluae carnis; sed est facta divinitus in circumcisione Jesu Christi, id est in resecatione carnalium vitiorum et concupiscentiarum. Circumcisio enim Christi quae octavo die facta est, significavit nos per fidem resurrectionis ejus ab omni superfluitate vitiorum fuisse spoliandos, et in octava aetate saeculi per resurrectionem corporum ab [Col. 1332D] omni labe mortalitatis et corruptionis exuendos. Circumcisi estis spiritaliter circumcisione Christi (Luc. II) , consepulti ei in baptismo. Haec est enim in vobis circumcisio Christi, vitiis scilicet vos esse mortificatos, ut sepulturae ejus in baptismo participes facti, resurrectionis quoque ipsius incorruptibilitate morum et novae conversationis sitis participes. Trina enim mersio baptismi, imago est triduanae sepulturae Domini, ut quisquis in aquam velut in sepulcrum deponitur, mortuus sit omnino peccatis, ut possit resurgere virtutibus. In quo scilicet Christo, et resurrexistis a morte animae post sepulturam baptismi per fidem, qua credidistis eum resurrexisse, et vos per eum resurrecturos. Resurrexistis, inquam, per fidem operationis Dei, id est per hoc [Col. 1333A] quod credidistis operationem quam Deus fecit in eo, qui suscitavit illum a mortuis, et vos convivificavit atque conresuscitavit, cum illo, cum essetis spiritaliter mortui in delictis, quae commiseratis delinquendo bonum, et praeputio carnis vestrae, id est carnali immunditia ad quam lapsi fueratis. Praeputium enim hic vocatur illud, quod praeputio significatur, hoc est peccata carnis. Cum ita essetis mortui, convivificavit vos Deus cum Christo, id est resuscitans Christum corporaliter, resuscitavit cum eo spiritaliter; donans, id est dimittens vobis omnia delicta tam originalia quam actualia, ipse delens chirographum decreti, quod erat adversum nos. Non solum enim vobis gentibus delicta donavit, sed et nobis Judaeis praevaricationes quae sunt ex lege dimisit. Et hoc [Col. 1333B] est, delens chirographum, etc. Chirographum enim vocatur manualis scriptura, ad alicujus rei memoriam commendandam facta. Quod chirographum dividunt homines, inter quos res, unde sit chirographum, constituitur; et inde partem suam unusquisque reservat. Chirographum vero a Deo deletum fuit memoria peccatorum ex legis transgressione venientium, quae non recedebat a mente Judaeorum et malignorum spirituum. Delevit ergo chirographum decreti, id est memoriam transgressionis, quae erat ex decreto, id est ex lege. Conscientia enim nostra et diabolus ad accusandum erat memoria illius transgressionis; et ita haec memoria erat adversum nos, nocens nobis, et nos crucians. Sed hoc reatu per baptismum deleto, nec conscientia nostra jam timet, [Col. 1333C] nec diabolus quod objiciat habet. Quod decretum erat nobis contrarium, id est rectitudo justitiae quae decreta fuerat in lege, erat contraria pravitati nostrarum praevaricationum; sed per auxilium novae gratiae concordavimus adversario nostro, id est legi divinae, obtemperantes praeceptis ejus, sicut ait Dominus: Esto consentiens adversario tuo cito, dum es cum illo in via, id est esto concors et obediens sermoni praeceptorum coelestium, qui tuis pravitatibus adversatur, cito dum es cum illo in itinere praesentis vitae. Vel chirographum, id est manu scriptum, erat perpetratio praevaricationis Adae. Quod erat adversum nos, id est adversabatur saluti nostrae, et intercludebat nobis ingressum coelestis patriae. Decretum vero quod erat contrarium nobis, [Col. 1333D] ipsa fuit sententia damnationis nostrae, quae erat cunctis hominibus adversa. Sed delevit Deus hoc chirographum, id est veteris culpae cautionem, qua nos diabolus debitores mortis tenebat, ideo chirographum ipsum erat decreti, id est decretae damnationis nostrae, qua decretum erat ut juste teneremur sub hoste captivi, cui nos sponte subdideramus ad consensum iniquitatis. Vel decretum Dei fuit: «De ligno scientiae boni et mali ne comedas (Gen. II) .» Hujus decreti violati chirographum, id est memoriam delevit Deus, quando peccatum primi parentis per sanguinem Christi abluit, et quasi oblivioni tradidit, et ipsum tulit de medio. Erat enim hoc peccatum inter Deum et nos, separans nos a Deo; sed [Col. 1334A] Deus tulit ipsum de medio, ut possimus adhaerere Deo. Ipsum tulit de medio, affigens illud cruci, ut sicut a ligno coeperat, ita in ligno finiretur. Crucifixo enim innocente Christo, interemptum est peccatum Adae. Vel si decretum intelligimus legem Moysi, ipsum Deus tulit de medio Judaeorum et gentilium, ne per legem amplius separarentur, sed in Christo fierent unus populus, affigens illud cruci, ut jam cesset, postquam omnia sacrificia in oblatione veri Agni sunt impleta; sicut nos a lege et a legis praevaricatione liberavit, sic et patres antiquos ab inferis eripuit, ne quis putet eos per legem salvatos, et hoc est quod de Filio subditur, cum de Patre ageretur, quoniam inseparabilia sunt opera Patris et Filii, exspolians principatus et potestates, [Col. 1334B] traduxit confidenter. Exspoliavit enim principatus et potestates daemonum, auferendo illis animas justorum, quas in inferno propter culpam primi parentis detinebant; et traduxit, id est trans infernum duxit ad regna coelorum ipsas ab inferis ereptas sanctorum animas; et hoc confidenter, id est cum magna fiducia fecit, non timens daemones, utpote qui nullum habebat peccatum. Nec istud quod dicitur, exspolians principatus et potestates, repugnat sententiae qua dictum est, «qui est caput omnis potestatis,» quia ibi est sermo de bonis principatibus ac potestatibus, hic autem de contrariis. Principatus enim vocantur illi nequam spiritus, qui principantur in vitiis suis, quae specialiter suggerere consueverunt; sicut spiritus fornicationis, qui principantur [Col. 1334C] libidinosis; et spiritus superbiae, qui dominantur superbis. Potestates vero dicuntur illi spiritus, qui habent vim praecipitandi in majora peccata homines, quibus praevalent per internas eorum cupiditates. Ibi ergo vincuntur inimicae nobis invisibiles potestates, ubi vincuntur invisibiles cupiditates. Et ideo si in nobis ipsis vincimus temporalium rerum cupiditates, necesse est ut in nobis ipsis vincamus et illum, qui per ipsas cupiditates regnat in homine. Spoliavit itaque Christus hos principatus et potestates, eripiens illis homines quibus dominabantur, dum per donum sancti Spiritus exstingueret saeculi cupiditates in cordibus ipsorum hominum, et traduxit easdem cupiditates vel principatus, id est ab his qui ad fidem conversi sunt, expulit, sicut dixerat: [Col. 1334D] «Nunc princeps hujus mundi ejicietur foras (Joan. XII) ,» et hoc fecit confidenter, sciens se justam habere causam, et palam, id est coram omni populo pendens in cruce, triumphavit, id est cum gloria vicit illos in semetipso, id est in passione proprii corporis, qui postea triumphaturus erat et in martyribus suis.
«Nemo ergo vos judicet in cibo aut in potu, aut in parte diei festi, aut neomeniae, aut sabbatorum, quae sunt umbra futurorum, corpus autem Christi.»
Et quidem circumcisi spiritualiter estis circumcisione Christi, per quem non egetis circumcisione carnali, ergo nullam aliam carnalem observantiam [Col. 1335A] debetis legi, cum istam quae major est accipere non debeatis, praesertim quia Deus chirographum decreti, id est legis, sicut supradictum est, tulit de medio utriusque plebis, affigens illud cruci, ut jam quasi mortuum cesset, et per triumphum Dominicae passionis a potestate daemonum liberati sumus, a qua eripi per legem non valebamus. Cum haec ita sint, et a servitute legis per novae gratiae libertatem sitis erepti, igitur nemo, id est nullus pseudo vos judicet, id est judicabiles et reprehensibiles dicat in cibo aut in potu, id est in discretione ciborum et potuum quod alii sint assumendi, et alii respuendi, quia quos cibos Judaei vitant in peceribus, nos vitamus in moribus; et quos potus illi cavent in liquoribus, nos cavemus in voluntatis affectionibus. Nemo [Col. 1335B] eorum qui magistros legis esse se jactant, vos judicet in cibo vel in potu, quod alii immundi sint, alii mundi, quoniam «omnia munda sunt mundis, coinquinatis autem nihil est mundum (Tit. I) ;» aut in parte diei festi, ut alios dies festos putent, et alios non festos, quia nobis qui in Christum credimus resurgentem, jugis et aeterna festivitas est, aut in parte neomeniae, id est Kalendarum et mensis novi, quando decrescens luna finitur, et noctis umbris tegitur, quia Christianorum lumen est aeternum, et semper solis justitiae radiis illustratur; aut in parte sabbatorum, ut non faciant servile opus et onera non portent, quia nos Christi sumus libertate donati, et onera peccatorum gestare desinimus. [Col. 1335C] Νέον Graece, novum dicitur Latine, μήνη luna. Neomenia, nova luna, et novae lunae observatio, novae vitae est sanctificatio. Sabbatum verum perpetuum observat, qui spe futurae quietis sanctis est operibus intentus, nec in ipsis bonis actibus suis quasi de propriis et de his quae non acceperit, gloriatur illum in se operari cognoscens, qui simul operatur et quietus est. Sabbatum enim quod interpretatur requies, significavit requiem, quam animae sanctorum habent a vitiis in praesenti vita, et quam habiturae sunt corporibus exutae donec resumant corpora. Quae omnia sunt umbra futurorum (Hebr. X) , quia nihil sub Veteri Testamento carnaliter observabatur, quod non praefiguraret aliquid spirituale futurum vel in hac Ecclesia, vel in ea quae jam in coelis [Col. 1335D] regnare coepit; corpus autem, id est solida veritas hujus umbrae est Christi, id est pertinet ad Christum. Omnia illa sunt umbrae futurorum, in quibus Judaei juxta litteram haerent, et tenentur in terra; nos vero juxta spiritum transeamus ad Christum, qui ad distinctionem umbrarum nunc corpus appellatur. Quomodo enim in corpore veritas est, et in corporis umbra mendacium, sic in spiritali intelligentia mundus omnis cibus et potus, et tota festivitas, et perpetuae Kalendae, nec non, aeterna requies exspectanda est. Universa haec loquitur Apostolus contra eos, qui credentes ex Judaeis in Dominum Salvatorem, Judaicas caeremonias observare cupiebant, (Matth. XXIV; Marc. XIII; Luc. XXI) unde et adhuc subdit:
[Col. 1336A] «Nemo vos seducat, volens in humilitate, et religione angelorum, quae non vidit, ambulans, frustra inflatus sensu suae carnis, et non tenens caput ex quo totum corpus per nexus et conjunctiones subministratum et constructum, crescit in augmentum Dei. Si ergo mortui estis cum Christo ab elementis hujus mundi, quid adhuc tanquam viventes in mundo decernitis? Ne tetigeritis, neque gustaveritis, neque contrectaveritis quae sunt omnia in interitum ipso usu, secundum praecepta et doctrinas hominum, quae sunt rationem quidem habentia sapientiae in superstitione et humilitate, et non ad parcendum corpori, non in honore aliquo ad saturitatem carnis.»
Ipsi qui de circumcisione venerant, et se Christianos [Col. 1336B] dicebant, judaizandi consuetudinem non deserebant, aliosque in errorem suum trahere satagebant. Ideo credentibus dicitur de illis. Nemo vos seducat vel superet, id est nemo vos veritate in errorem trahat, nemo vos in certamine disputationis fraudulenter vincat, ut bravium vobis supernae remunerationis tollat, volens ea quae non vidit, id est volens tenere vel suadere carnalia legis mandata, quae nunquam intellexit in humilitate litterae et angelorum religione atque cultura, ut non serviatis spiritali intelligentiae, sed exemplaribus futurorum. Humilitas enim hoc loco non est illa, quae laudatur in Scripturis, sed illa, quae deprimit sensum mentis in terrenam atque carnalem intelligentiam. Vere [Col. 1336C] enim humilis sensus et miseranda suspicio est, Dominum credere hircorum atque taurorum sanguine delectari, et nidore thymiamatis, quem saepe homines declinamus. Religio angelorum vocatur hoc loco cultura, quae non Deo, sed malignis spiritibus exhibetur. Ex quo enim factum est quod Dominus ait: «Relinquetur domus vestra deserta (Luc. XXI; Matth. XXIII) ,» omnis judaicarum observationum cultura destructa est; quascunque offerunt victimas, non Deo offerunt, sed angelis refugis, id est spiritibus immundis. Vel in humilitate et religione angelorum, quia hujusmodi sectatores plerumque solent in seipsis humilitatem et religionem angelorum ostendere, ut citius credatur eis quasi sanctissimis. Angelos enim juxta hunc sensum vel coelestes [Col. 1336D] spiritus, vel sanctos praedicatores intelligimus. Nemo ita religiosum se fingens, seducat vos, ambulans frustra, id est faciens in vacuum et sine utilitate quidquid facit, qui infideliter cuncta facit; inflatus sensu carnis suae, id est carnaliter cuncta intelligens, et traditionum judaicarum deliramenta perquirens, atque ex earum notitia tumens et non tenens caput omnium Scripturarum atque scientiarum, id est Christum qui est Dei sapientia, et est caput ecclesiae sanctorum; et quia non tenet Christum, qui est caput omnis sacrae intelligentiae et caput omnium electorum, patet quia fatuus et reprobus est. Ex quo capite totum corpus Ecclesiae per nexus et conjunctiones subministratum et constructum, crescit in augmentum Dei. Corpus quippe illius [Col. 1337A] nos omnes sumus. Per nexus et conjunctiones corpus ligatur, quia dum capiti pectus, dum pectori brachia, dum brachiis manus, dum digiti manibus sunt conjuncti, ac membra caetera membris inhaerent, corpus omne perficitur. Sicut sancti apostoli, quia Redemptori nostro propinqui steterunt, ei quasi pectus capiti inhaeserunt. Quos quia martyres sunt secuti, conjuncta brachia pectori fuerunt. Quibus dum pastores et doctores subuniti sunt per bona opera manus brachiis inhaeserunt. Hoc vero omne corpus Redemptoris nostri quotidie per nexus et conjunctiones subministratur et construitur in coelo, quia dum ad eum illuc electae animae ducuntur, ei sua membra colligantur. De quo recte dicitur, subministratum et constructum crescit in augmentum [Col. 1337B] Dei quia Deus omnipotens redemptor noster, qui in se in quo proficiat non habet, adhuc per membra sua quotidie augmentum habet. Sed quisquis adhuc carnaliter legem observandam praedicat, non tenet caput hujus corporis, quia fidem et gratiam ejus impugnat, et corpus ejus quod ita connexum est scindere quaerit; et ideo subtiliter vobis cavendus est, ut inimicus Christi et Ecclesiae, licet Christianum se fingat. Non solum enim vaniloquos et mentis seductores, fabulosa et vana garrientes, id est in eis vanitatibus velut altam scientiam promittentes contra regulam fidei, quam catholicam suscepistis, cavere debetis; sed etiam ipsos, qui de ipsa incommutabilitate divinae naturae, vel incorporea creatura sive creatore veraciter disputant; et [Col. 1337C] quod dicunt, omnino documentis atque rationibus certissimis probant, et tamen ab uno Dei et hominum mediatore conantur avertere, tanquam pestem insidiosiorem caeteris fugite. Quod autem sequitur, si ergo mortui estis cum Christo ab elementis hujus mundi, quid adhuc tanquam viventis in mundo decernitis, hunc sensum habere videtur: Si baptizati estis in Christo, et cum eo in baptismate mortui ab elementis mundi, cur mecum non dicitis: «Mihi autem absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Galat. VI) ?» nec auditis Dominum dicentem ad Patrem: «De mundo non sunt, sicut et ego non sum de mundo (Joan. XVII) ;» sed e contrario quasi viventes in mundo, decernitis: [Col. 1337D] Ne tetigeritis corpus hominis mortui, nec vestimentum aut scabellum in quo sedit mulier menstruata; Neque gustaveritis carnem suillam, neque leporum, neque sepiarum, neque murenae, neque anguillae, neque universorum piscium qui squamas pinnulasve non habent neque contrectaveritis aliquid horum. Hic loquitur Apostolus eis, qui jam servare legem carnaliter ex parte coeperant. Hucusque enim monuerat stantes, ne seducerentur; et nunc aggreditur eos, qui jam aliqua de lege servabant. Quasi dicat: Vos videte ne seducamini. Sed vos alii dicite cur legem servatis. Si mortui estis cum Christo, etc. Si, inquit, cum fidem Christi accepistis, estis mortui ab electis, id est separati ab omni superstitione [Col. 1338A] et abstinentia creaturarum mundi, quid adhuc decernitis alias esse vitandas, et alias esse assumendas? Elementa enim vocat has visibiles creaturas, quae tota universitate per se considerata partes mundi sunt. Et isti erant, ut dictum est, ab elementis mortui, id est separati ab abstinentia creaturarum mundi, quibus in laico rite abstinebant. Vel elementa dicit, quae ipsi colebant in idolis, sicut mare in Neptuno, et aerem in Junone. Sed per fidem Christi ab his separati erant. Nam ubi invenimus aliter et aliter, facta est ibi quaedam mors. Mors enim est, non esse qui fuit. Immortalis quidem est anima, qui semper vivit; et est in illa semper quidem permanens, sed mutabilis vita; ideoque secundum mutabilitatem ejusdem vitae, potest et mortalis [Col. 1338B] dici, quia si olim vivebat sapienter et nunc desipit, mortua est in deterius, si vivebat insipienter et sapit, mortua est in melius. Ita mortui in melius erant isti, quibus nunc dicitur: Si mortui estis ab elementis, quid adhuc tanquam viventes decernitis? Cum Christo per fidem associati, mortem istam, laudabilem assecuti sunt, propterea mortui esse cum Christo dicuntur. Vel cum Christo mortui, quia Christo patiente et moriente, et illi compassi sunt et commortui, non quidem eo tempore quo ille mortem sustinuit, sed quo ipsi fidem perceperunt. Et quia mundo semel cum Christo mortui erant non iterum quasi viventis mundo decernere carnaliter debebant, dicentes adinvicem vel ad sequaces suos: Ne tetigeritis mortuum, sive reptile, [Col. 1338C] ne inquinemini ab eo; neque gustaveritis carnem animalium quae non ruminant, neque manu contrectaveris horum quidpiam. In his verbis adhibenda est quaedam pronuntiatio in vultu et in modo vocis. Per irrisionem quippe verba posuit eorum qui dicunt, ne tetigeritis, neque gustaveritis, cum sint omnia munda mundis (Tit. I) , quae omnia ipso usu, id est, si quis utatur eis Judaico ritu, ut ab his abstineat, et illis utatur, credens se ita justificari, sunt in interitum, id est ducunt in mortem animae, quia sunt secundum praecepta et doctrinas hominum, non Dei. Postquam enim veritas advenit, jam non Deus ea praecipit, sed Pharisaei; et quoniam auctoritate sua vel Dei male intellecta praecipiunt haec, et rationibus docent, ideo usus eorum et cultura [Col. 1338D] interimit, quia sunt praecepta et doctrinae hominum, non Dei. Unde per Isaiam dicitur: «Populus hic labiis me honorat, cor vero ejus longe est a me (Isa. XXIX) .» Frustra autem colunt me, docentes doctrinas et praecepta hominum (Matth. XV; Marc. VII) . Nam et super illa quae lex carnaliter praecipit, addiderunt Pharisaei et Scribae multa, adeo ut propter inventiones suas frequenter violarent ipsa legis carnalia mandata. Unde Dominus arguit eos, dicens: «Irritum fecistis mandatum Dei, ut traditiones vestras statueritis (Matth. XV) .» Et quibus justum est, ut diebus Sabbati sedeat unusquisque in domo sua, et non egrediatur, nec ambulet de loco in quo habitat, si quando eos juxta litteram coeperimus arctare ut [Col. 1339A] non ambulent, nec jaceant, nec stent, sed tantum sedeant si velint praecepta servare, solent respondere et dicere: Barachias et Simeon et Ellel magistri nostri, tradiderunt nobis ut duo millia pedum ambulemus in Sabbato. Et caeteras hujusmodi doctrinas hominum praeferunt doctrinae Dei, quae sunt quidem rationem habentia sapientiae in superstitione et humilitate. Pro superstitione in Graeco legitur falsa religio, et humilitas hic intelligenda est, quae humilia sentiat atque terrena. Videntur igitur observationes Judaicae apud imperitos et vilem plebeculam imaginem habere rationis humanaeque sapientiae in falsa religione, et humilitate, id est in infimo et carnali atque terreno sensu. Vel sunt quidem rationem habentia sapientiae in superstitione, id est non in veritate, [Col. 1339B] sed in falsitate, quae est superabundans, et in qua nulla est utilitas; et in humilitate, id est dejectione animae. Quod si ad nonnullos id referatur, qui in Ecclesia de abstinentiae virtute gloriantur, notandum est quod Apostolus superstitioni humiliatis speciem jungit, quia dum plus quam necesse est per abstinentiam caro atteritur, humilitas foris ostenditur, sed de hac ipsa humilitate graviter interius superbitur. Apud Judaeos tamen multo magis in ostentatione humilitatis regnat superstitio, quia unde se caeteris humiliores ostendunt, inde super omnes superbiunt. Et ea quae observant, sunt non ad parcendum corpori, non in honore aliquo ad saturitatem carnis. Non parcunt Judaei corporibus suis in assumptione ciborum, contemnentes interdum [Col. 1339C] quae habent, et quaerentes quae non habent. Et quia hoc faciunt, necessitate debilitates interdum et morbos contrahunt. Nec honorant semetipsos, cum omnia munda sint mundis (Tit. I) , nihilque possit esse pollutum quod cum gratiarum actione percipitur (I Tim. IV) , et idcirco a Domino sit creatum, ut saturitate et adimpletione carnis humanos artus vegetet atque sustentet. Elementa quoque mundi, a quibus fideles esse mortuos dicit, possumus et legem Moysi atque omne Vetus Instrumentum accipere, quibus quasi elementis et religionis exordiis Deum discimus; quomodo elementa appellantur litterae, per quas syllabas ac verba conjungimus, et ad texendam orationem longa meditatione procedimus. Ars quoque musica habet elementa [Col. 1339D] sua, et geometrica ab elementis incipit linearum. Sic elementis Veteris Testamenti, ut ad evangelicam plenitudinem veniat, sancti viri eruditur infantia (I Cor. III) . Unde et illi Psalmi qui litteris praenotantur, per ethicam nos ducunt ad theologiam; et ab elementis occidentis litterae quae destruitur, transire faciunt ad spiritum vivificantem.
«Igitur si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens: Quae sursum sunt sapite, non quae super terram.»
Quando quidem si mortui estis cum Christo ab [Col. 1340A] elementis mundi, non debetis ultra tanquam viventes in mundo, mundana carnaliter discernere, et alia ac alia quaerere, aliaque et alia respuere; igitur si consurrexistis cum Christo, debetis incessanter superna in quibus jam Christus est, quaerere, ut ea cum ipso valeatis possidere. Nam sicut cum Christo mortui mundo, mundana debetis postponere, ita consequens est ut cum Christo resuscitati, superna debeatis appetere. Igitur si consurrexistis cum Christo, quaerite ea quae sunt de sursum, id est coelestia bona, ubi jam corporaliter Christus est in dextera Dei Patris sedens. Non utique surreximus sicut Christus, sed tamen secundum spem quae nobis in illo est, jam nos cum illo resurrexisse testatur Apostolus: «Spe enim salvi facti sumus (Rom. VIII) .» Spe resurrectionem nostri corporis in Christi corporis resurrectione tenemus, et resurrectionem spiritus jam in re habemus, ut amodo in novitate vitae ambulemus. Exstinctis enim vitiis nostris per mysterium ac virtutem Dominicae mortis, a morte animae resurreximus per gratiam Dominicae resurrectionis. Vel ideo recte nunc dicitur: Si consurrexistis cum Christo, quaerite bonis operibus et devotis precibus ea quae sunt super coelum, ut mereamini ea invenire, quia omnis qui quaerit, invenit (Matth. VII) ; et debetis ea quaerere, quia Christus quem invenire desideratis, est jam ibi in dextera Dei (Matth. XXV) . Recte in dextera quia oves ponendae sunt ad dexteram, et congruum est ut immaculatus Agnus locum immaculati gregis primus obtineat. [Col. 1340C] Per dexteram enim, significatur aeterna beatitudo. Et ibi jam sedet Christus, id est quiescit post laborem passionis. Sedere vel regnantis est, vel judicantis, et Christus in dextera paterni throni sedet, quia cum eo regnat in aeternum. Ob hoc, inquam, sedere dicitur, quia nunc omnia judicat, et ad extremum judex videbitur. Quaerite ergo perpetua bona, in quibus ipse jam ita secundum humanitatem sedet, et sapite ea quae sunt sursum, id est palato cordis dulcem saporem supernorum bonorum tangite, non quae sunt super terram, id est terrenorum et temporalium. Si enim terrena vobis dulcia non fuerint, tunc coelestium dulcedinem gustare poteritis. Si terrenas concupiscentias non habueritis, tunc coelestibus gaudiis inhiare valebitis, vel [Col. 1340D] sapite superna, non terrena, id est habete sapientiam et prudentiam de coelestibus et aeternis, non de temporalibus et caducis.
«Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. Cum autem Christus apparuerit vita vestra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria.»
Superna, non terrena sapere debetis, quia mente mortui estis huic mundo. Morimur enim secundum spiritum, et resurgimus secundum spiritum, ut postea mortui secundum carnem resurgamus secundum carnem. Quomodo enim praecedit mors secundum spiritum resurrectionem, quae est secundum spiritum; sic praecessura est mors secundum carnem, [Col. 1341A] resurrectionem quae futura est secundum carnem. Nam non facere quod faciebamus, nec credere quod credebamus, mors et resurrectio quaedam in nobis est. Si qui idolis serviebat unum Deum cognovit, mortuus est in idololatria, resurrexit in fide. Si qui ebriosus erat, sobrius est, mortua est ebrietas, resurrexit sobrietas. Omnia ergo facta mala quae desinimus facere, quasi mors in nobis est, quia non esse quod eramus, mors quaedam est. Mortui, inquit, estis, sed mortui specie, vivi radice, sicut arbores in hieme, quoniam vita vestra abscondita est cum Christo in Deo Patre, nec apparet nunc hominibus. Mortui enim estis, quomodo videntur arbores per hiemem quasi aridae, quasi mortuae. Sed ne arescatis, intus est radix, intus est vita, intus est [Col. 1341B] charitas, quia vita abscondita est cum Christo in Deo. Erit autem postea tempus vestrum, erit aestas vestra, quando circumvestiemini dignitate foliorum, et replebimini ubertate fructuum. Cum autem Christus apparuerit veniens ad judicium, qui est vita vestra, tunc et vos, non adversarii vestri, apparebitis in gloria cum ipso. Modo tempus est hiemis, aestas autem vestra erit adventus Christi. Hiems vestra est Christi occultatio, aestas vestra Christi revelatio. Considerandum est, quia sancti viri ab importunitate desideriorum temporalium, a tumultu inutilium curarum, a clamore perstrepentium perturbationum semetipsos sacri verbi gladio mortificare non desinunt, atque intus ante Dei faciem in sinu mentis abscondunt. Unde recte per Psalmistam [Col. 1341C] dicitur: «Abscondes eos in abscondito faciei tuae a conturbatione hominum (Psal. XXX) .» Quod quamvis perfecte postmodum fiat, et nunc ex magna parte agitur; cum a temporalium desideriorum tumultibus delectationes in interiora rapiuntur, ut mens eorum dum in amore Dei tota tenditur, nulla inutili perturbatione laceretur. Hinc est quod nunc apostolus per contemplationem ab exteriore vita mortuos et quasi in sepulcro absconditos discipulos viderat, quibus dicebat Mortui estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. Mortui videlicet carnalibus desideriis et temporalium rerum cupiditatibus; et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo, quia intus apud Deum cum Christo vivit affectus desideriorum vestrorum, ut exstinctus [Col. 1341D] mundo lateat, et a cunctis exteriorum rerum perturbationibus intra sinum intimi amoris abscondat. Vere cum Christo abscondita est, quia cum Christo manifestabitur, cum enim Christus apparuerit esse vita vestra, id est cum omnes in judicio viderint Christum esse vitam et salvationem vestram, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria, id est cum magno honore atque splendore apparebitis omnibus ad dexteram ejus, participes gloriae ejus. Notandum quia et Joannes hanc sententiam aliis verbis explicat, dicens: «Charissimi, nunc filii Dei sumus, et nondum apparuit quid erimus. Scimus autem quia cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (I Joan. III) .» Nam [Col. 1342A] quod Paulus ait: Mortui estis et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo, hoc est quod Joannes asserit, quia «nunc filii Dei sumus, et nondum apparuit quid erimus,» et quod Paulus addidit: cum Christus apparuerit vita vestra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria; hoc Joannes subjecit: «Scimus quia cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est.» Hoc igitur erit apparere cum Christo in gloria, in manifestatione ejus videre speciem divinitatis ejus sicuti est, et ex visione ejus accipere similitudinem ejus, ut qualis est ipse tales et ipsi pro modo suo fiant qui viderint eum. Haec perfectis dicta sunt, deinde caeteris qui necdum tantam perfectionem assecuti sunt, dicitur:
[Col. 1342B] «Mortificate ergo membra vestra quae sunt super terram, fornicationem, immunditiam, libidinem, concupiscentiam malam et avaritiam, quae est simulacrorum servitus propter quod venit ira Dei super filios incredulitatis. In quibus et vos ambulastis aliquando, cum viveretis in illis Nunc autem deponite et vos omnia, iram, indignationem, malitiam, blasphemiam, turpem sermonem de ore vestro. Nolite mentiri invicem.»
Propter unitatem corporis, quia et majores et minores fideles membra sunt Ecclesiae, cum sermo Apostoli dirigeretur latenter, quasi non essent alii, sed iidem ipsi, coepit minores alloqui et ex his quae praemiserat, causam exhortationis eorum assumpsit. Quia, inquit, ea quae sursum sunt sapere debetis, [Col. 1342C] non quae super terram, quoniam in majoribus Ecclesiae membris mortui jam estis huic mundo et vitiis, ergo quod in illis factum est, in vobis facite; mortificate, scilicet in vobis ipsis membra quae sunt super terram, id est exstinguite vitia vestra quae ad corpus peccati pertinent, et in terrena conversatione vigent, vel super terram vestri corporis male dominantur. Corpus peccati est conformitas veteris hominis, et hujus corporis membra sunt omnia vitia et mala opera. Haec itaque membra vestra quae non ad naturam hominis, sed ad corpus peccati pertinent, mortificate, scilicet non membra naturae vestrae quae Deus creavit, sed membra corporis peccati, quae vos fecistis, exstinguite, ne amplius in vobis vivant. Et exponam vobis illa membra, videlicet fornicationem [Col. 1342D] mortificare, id est concubitum cum meretricibus quae prostant in fornicibus, unde fornicatio nomen accipit; et immunditiam, quae et mollities appellatur, atque ab uno sexu perpetratur; et libidinem, quae fit cum feminis quae non sunt publicae ut meretrices; et concupiscentiam malam, qua male concupiscitur vel mulier, vel aurum, vel aliud aliquid, quod non licet haberi. Concupiscentia vocatur hoc loco mala, ad differentiam bonae concupiscentiae, de qua dicitur: «Concupiscit et deficit anima mea in atria Domini (Psal. LXXIII) ,» et: «Concupiscentia sapientiae deducet ad regnum perpetuum (Sap. VI) .» Non solum ergo opera praedictorum vitiorum debetis mortificare, sed et concupiscentiam talium, ut [Col. 1343A] nec in corde concupiscatis aliquid illicitum, sed cor ab omni desiderio malo servetis mundum, et avaritiam, id est insatiabilem amorem habendi mortificare. Quae avaritia omni Christiano est detestanda (Galat. V; Ephes. V) , quia est simulacrorum servitus. Sicut enim qui idolis servit, cultum debitum Creatori imaginatae creaturae tribuit; sic et avarus cum Deum solum colere deberet, colit potius nummos, in quibus praefiguratae sunt imagines imperatorum; hoc enim unusquisque Deum habet, quod prae omnibus diligit, in quo prae omnibus spem atque fiduciam habet. Et quoniam avarus hoc agit specialiter de nummis, id est plus diligit nummos quam aliud, et plus cogitat de nummis quam de alia re, atque plus sperat et confidit in nummis quam [Col. 1343B] in alia re, idcirco nummi ejus dii sunt. Jure ergo vocatur idololatra, qui Deum non colit, sed idola, id est imagines mortuorum regum nummis impressas. Haec praedicta vitia, id est fornicationem (ibid.) , etc. mortificare debetis, ne propter hoc si in vobis reperta fuerint, pereatis; propter quae jam olim venit ira Dei, id est animadversio divinae ultionis super filios incredulitatis, id est super homines quos incredulitas in errorem genuerat, quia non credentes in Deum, verterunt se ad haec vitia exercenda; et propterea perierunt aquis diluvii et igne Sodomorum (Gen. VII, XIX) , vel tempore Moysi (Num. II, XII, XIV, XVI, XXI, XXV) in deserto variis exterminationibus. Cavete ergo, ne et vos similiter aut gravius propter eadem vitia pereatis, [Col. 1343C] quia nunc quoque propter haec venit quotidie ira, id est ultio Dei super filios incredulitatis, id est super eos qui cum sint Ecclesiae filii per susceptionem sacramentorum, non tamen firmiter credunt aeternam iniquorum damnationem, et idcirco audent agere talia. In quibus vitiis et vos ambulastis, id est opera operibus velut passus passibus addidistis, aliquando, id est olim cum viveretis in illis vitiis, id est cum vitam vestram in talibus duceretls. Sed nunc postquam per baptismum talibus mortui estis, deponite et vos sicut et majores deposuerunt, omnia vitia. Deponite ea, id est deorsum ponite ut non super vos sint, sed subter vos, ut non premant vos, sed [Col. 1343D] premantur a vobis. Deponite scilicet iram, id est perturbati animi commotionem adversus aliquem et indignationem, id est vehementem animi commotionem cum quodam arrogantiae vitio in laesionem et in alicujus despectum accensi; et malitiam, qua mens intrinsecus mordetur, et quaerit foris laedere fratrem; et blasphemiam, id est prolationem mendacii contra Deum contra sanctos ejus, et de sanctis ejus. Blasphemia enim est, per quam de Deo ipso dicuntur falsa, vel de sanctis ejus. Nec solum blasphemiam caveatis, sed et quemlibet turpem sermonem non emiseritis de ore vestro, ne per hunc, et os vestrum et aures audientium et mentes eorum maculetis, et nolite mentiri invicem, ut alter alterum fallat, mendacium [Col. 1344A] ei pro veritate loquens, sed puram veritatem, quam cor vestrum noverit, ore proferte.
«Exspoliantes vos veterem hominem cum actibus suis, et induentes novum, eum qui renovatur in agnitione Dei secundum imaginem ejus qui creavit eum. Ubi non est gentilis et Judaeus, circumcisio et praeputium, barbarus et Scytha, servus et liber, sed omnia et in omnibus Christus.»
Praedicta vitia deponite, exspoliantes vos in eorum depositione veterem hominem cum actibus suis, id est veterem vitam quae in peccato est, in quo secundum Adam vivitur; et induentes novum hominem, id est novam vitam quae in justitia ducitur, [Col. 1344B] in qua secundum Christum vivitur. Exspoliate ergo vos hunc veterem hominem, id est injustitiam; et induite novum hominem, id est justitiam; eum scilicet, qui renovatur in agnitione Dei secundum imaginem ejus qui creavit eum. Totus enim homo, id est et interiore et exteriore sui parte inveteratus propter peccatum et poenae mortalitatis addictus est; sed nunc renovatur secundum interiorem sui partem, ubi reformatur secundum sui conditoris imaginem; in resurrectione vero renovatur et secundum exteriorem sui partem. Sicut enim post lapsum peccati homo in agnitione Dei renovatur secundum imaginem ejus qui creavit eum, ita in ipsa agnitione creatus est, antequam delicto veterasceret, unde rursus in agnitione eadem [Col. 1344C] renovatur. Nam inter notionem et agnitionem aliquid interesse dicitur, eo quod notio sit earum rerum quas ante nescimus, et ipsas scire postea coepimus; agnitio autem earum, quas ante seientes, deinceps scire desinimus, earumque postea recordamur. Homo igitur in agnitione Dei creatus est, quia in principio creationis suae, Creatorem suum ex ratione cognovit; sed postea per peccatum caecatus, agnitionem Creatoris amisit. Nunc vero per illuminationem Evangelii et per infusionem gratiae Spiritus sancti eumdem Creatorem suum recognoscit, et mox interius renovatur, qui vetustatem contraxerat, dum Creatorem ignoraret. Fit ergo renovatio reformatioque mentis secundum imaginem [Col. 1344D] Dei. Ideo autem dicitur, secundum imaginem Dei, ut in ea re intelligatur fieri, ubi est imago Dei, id est in mente, sicut dicimus secundum corpus mortuum esse, non secundum spiritum, eum qui de corpore fidelis et justus abscedit. Quid enim dicimus secundum corpus mortuum, nisi corpore vel in corpore, non anima vel in anima mortuum? Aut si dicamus, secundum corpus est pulcher aut secundum corpus fortis, non secundum animum, quid est aliud quam corpore, non animo, pulcher aut fortis. Et innumerabiliter ita loquimur. Non itaque sic intelligamus secundum imaginem ejus qui creavit eum, quasi alia sit imago secundum quam renovatur, non ipsa quae renovatur. Ipsa enim imago Dei renovatur in homine, quae [Col. 1345A] fuerat inveterata delicto. Novum, ut dixi, hominem induite, id est conversationem, ubi, id est in quo homine novo non gentilis est neque Judaeus, id est nihil operatur, nihil prodest vel obest quod ille qui hunc hominem induit, secundum carnis originem gentilis sit aut Judaeus; nec est ibi circumcisio et praeputium, id est nihil ibi utilitatis operatur circumcisio, de qua Judaei praecipue gloriabantur, nec aliquid nocet ibi praeputium. Neque barbarus est ibi, id est non nocet cuiquam sua barbaries, quia fit civis sanctorum et domesticus Dei (Ephes. II) . Vel barbarus, id est aliquis tam longe remotus et tantae feritatis, ut vix posset a Romanis vinci, non impeditur sua barbarie in hoc novo homine ne admittatur, et Scytha non est ibi, [Col. 1345B] id est populus qui est in sinistro margine mundi ferocior aliis barbaris, et tam pugnax, ut vix unquam a Romanis superari posset, non juvatur sua feritate in novo homine, sed potius oportet omnem feritatem deponere, ut discat a Christo mitis esse et humilis corde (Matth. XI) . Et neque servus est ibi abjectior, neque liber acceptior, quia neque servitus neque libertas corporalis nocet vel adjuvat ibi quidquam. Itaque nec natio, nec ritus carnalis, nec conditio, nec sexus ullam differentiam facit, aut valet sive operatur ibi aliquid; sed omnia in homine hoc novo Christus, id est nihil in eo est nisi Christiana pietas et Christiana religio. Christus est ibi sanctitas et justitia et charitas et omnia bona, et in omnibus Christus [Col. 1345C] est qui hoc homine novo sunt induti; quia quidquid boni habent, a Christo habent; et quidquid boni faciunt, per Christum faciunt.
«Induite vos ergo sicut electi Dei, sancti et dilecti, viscera misericordiae, benignitatem, humilitatem, modestiam, patientiam, supportantes invicem et donantes vobismetipsis, si quis adversus aliquem habet querelam; sicut et Dominus donavit vobis, ita et vos.»
Illatio est quasi a toto. Quandoquidem induere debetis novum hominem, ergo induere debetis hic virtutum ornamenta, quae sunt quasi membra vel partes ejusdem novi hominis, id est novae conversationis, sicut electi Dei, id est Dei sapientia [Col. 1345D] praecogniti, et a massa perdendorum separati, atque ad vitam aeternam praeordinati, et sancti id est baptismi sanctificatione a peccatis mundati, et sic jam a Deo dilecti, postquam purgati estis a peccatis quae Deus odit. Et propterea ut amplius diligi ab eo mereamini, induite vos virtutes quas ipse diligit. Induite vos viscera misericordiae, id est internum affectum misericordiae circumdate vobis in opere, ut internus affectus piae conversationis, quam erga proximos in corde habueritis, undique appareat in operibus vestris, undique vos adornet. Vestis quippe qua induimur ab omni parte nos tegit. Itaque et vos ab omni parte circumtegi debetis visceribus misericordiae, ut in cunctis actibus vestris fulgeant viscera misericordiae, [Col. 1346A] quae mens vestra concepit erga revelationem miseriae proximorum, et similiter foris in operibus induite benignitatem, id est bonum ignem piae dulcedinis, qui fervet in corde vestro. Benignitas enim est quaedam serenitas animi qua aliquis hilariter loquitur et sua tribuit pro Deo ac conversatur cum proximo; humilitatem quoque induite, ut humilitas mentis appareat in omnibus verbis et operibus vestris, in vestibus, in incessu atque omni motu corporis. Ideoque et modestiam quasi vestem vobis circumdate, ut in omnibus dictis et actibus vestris modum teneatis. Modestia enim quasi modi statio dicitur, quia per hanc virtutem modus competens servatur in omnibus, modificans universas actiones, et ut modum non excedatis, [Col. 1346B] induite patientiam, qua undique muniti, tranquillo animo toleretis omnia mala quae vobis ingerentur a proximis. Impossibile est enim, ut qui cum aliis hominibus conversatur, non frequenter ab illis quaedam sustineat, quae in multis ad excessum compellant, si virtute patientiae quasi vestimento circumdatus non fuerit. Si vero undique adversus omnia quae acciderunt sibi, patientiam tenuerit, semper modestiam servare poterit. Et ideo patientiam induite, supportantes vos invicem, ut alter alterutrum sustineat in his quae sunt gravia et aspera. Supportate invicem, id est portate invicem, alii alios, ut illos qui portaverunt se, judicent superiores, et se inferiores illis quibus sunt superiores. Non enim patienter alium portat, qui se [Col. 1346C] superiorem illo reputat. Et estote donantes vobismetipsis, id est condonantes atque dimittentes alii aliis, si forte quis adversus aliquem habet querelam de contumelia vel injuria sibi ab eo illata. Donate invicem, quidquid laesionis vel offensionis pertulistis, unde merito conqueri poteratis. Et hoc facite non ficte, nec ex parte, sed sicut Dominus donavit vobis, ita et vos facite. Id est sicut Dominus in baptismo quidquid injuriarum ei feceratis condonavit vobis sine ullo respectu alicujus vindictae ulterius sumendae, ita et vos bono animo condonate vobis semper ad invicem omnia sine respectu alicujus ultionis. Debetis enim conservis non negare, quod a bono Domino [Col. 1346D] gaudetis vos percepisse. Alioquin juxta parabolam evangelicam, repetet a vobis omne debitum quod dimiserat, si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris (Matth. XVIII) .
«Super omnia autem haec charitatem habete, quod est vinculum perfectionis. Et pax Christi exsultet in cordibus vestris, in qua et vocati estis in unum corpus, et grati estote. Verbum Christi habitet in vobis abundanter. In omni sapientia docentes et commonentes vosmetipsos in psalmis et hymnis et canticis spiritalibus, in gratia cantantes in cordibus vestris Domino. Omne quodcunque facitis in verbo aut in opere, omnia in nomine Domini nostri Jesu [Col. 1347A] Christi facite, gratias agentes Deo et Patri per ipsum.»
Praedicta virtutum ornamenta induite, sed super omnia haec charitatem, quasi nobilius ornamentum, habete, quae contineat et superornet omnia reliquarum virtutum insignia. Superexcellit enim et superfulget omnibus aliis virtutibus atque magis placet immortalis sponsi conspectibus, quod, id est quae res, videlicet charitas (I Cor. XIII) , est vinculum perfectionis; quia per hanc ligatur omnis virtutum perfectio, ne dissoluta defluat et dilabatur ac dispereat. Perfectionis vinculum est charitas, quia omne bonum quod agimus, per hanc, ne pereat ligatur. A tentatore namque citius et quodlibet opus evellitur, si solutum a vinculo charitatis [Col. 1347B] invenitur. Si vero mens charitate ducitur et proximi dilectione constringitur, cum tentationum motus quilibet ei injusta suggesserint, obicem se illis ipsa dilectio opponit, et nascentia in corde vitia reprimit. Charitas bona nostra vinciat in perfectione, et pax Christi, id est quam Christus habet et dat (Joan. XIV, XVI, XX) , exsultet in cordibus vestris. Pax Christi est, qua reconciliati sumus Deo et sanctis angelis ejus, et qua diligimus Deum, atque peccatum exsecramur, et qua nos turbare cavemus, et qua nobis invicem credimus quod nos invicem diligamus; et qua invicem corda jungimus ut concordes simus atque cor unum in bona voluntate habeamus; et qua spiritui nostro carnem subjungamus, et haec pax non sit torpens in cordibus vestris, sed exsultet [Col. 1347C] ibi prae gaudio atque tripudiet, ut sitis scilicet semper memores hujus pacis, et eam assecutos esse vos gaudeatis, in qua pace etiam vocati estis evangelica praedicatione in unum corpus, id est in hoc ut sitis unum corpus Ecclesiae, servantes pacem omnes invicem, sicut diversa nostri corporis membra pacem et corcordiam invicem servant, et in hac pacis exsultatione non sitis ingrati Deo, qui vobis eam dedit, sed estote ei grati, ut pro tantis beneficiis semper ei gratias corde, verbis et operibus agatis; et ut hanc pacem intelligere valeatis atque servare eam, et grati in ea semper Deo existere, verbum Christi, id est doctrina Christianae religionis, habitet in vobis, id est maneat in corde et ore vestro non parce, sed abundanter, id est affluenter et plenarie, ut et [Col. 1347D] sciatis et loquamini verbum sacrae aedificationis. Dixi ut grati sitis, et verbum Christi habitans in vobis habeatis, docentes vosipsos invicem, vel unusquisque seipsum, in omni patientia divinorum. Haec est abundantia verbi Christi quae debet in cordibus vestris habitare, videlicet omnis sapientia, ut sensum perfectum habeatis in cognitione divinae Trinitatis et Unitatis, et quidquid ad cultum ejus pertinet noveritis, atque piis desideriis gaudia regni ejus praegustetis, et bonis operibus incessanter quaeratis. In hujusmodi rebus est omnis sapientia, quam Christianus habere debet in hac vita. Sitis ergo in omni sapientia docentes, ut dixi, vosmetipsos invicem, id est unusquisque seipsum ea quae necdum sciebatis, [Col. 1348A] et commonentes vosmetipsos in his quae jam scitis, ut ea firmiter retineatis et opere compleatis: Docete, inquam, et commovete vosmetipsos, ut et instruamini, et ad bene agendum excitemini. In psalmis, qui ad bonam operationem commonent; et hymnis, qui de laudibus Dei canuntur; et canticis, non carnalibus, sed spiritalibus, quae de aeterno gaudio resonant, et ideo spiritalia sunt. Nam et carnalia cantica frequenter a carnalibus hominibus canuntur, et ad carnis voluptates pertinent. Sed his contraria sunt spiritalia cantica, quae in solo conditore nos delectari admonent et gaudere. In talibus vosipsos docete et commonete, vos dico, in gratia, id est in gratiarum actione cantantes in cordibus vestris Domino. Neque enim omnis qui labiis personat, [Col. 1348B] Domino cantat; sed qui devoto corde eum laudans amat, et ad ejus visionem suspirat. Intus enim est hoc gaudium, ubi vox laudis canitur et auditur, qua voce laudatur, qui gratis amandus est toto corde, tota anima, tota mente, amatoremque suum accendit in se gratia sancti Spiritus sui. Ille enim in gratia cantat Domino, qui gratia sancti Spiritus accensus, gratis amat eum quem laudat. Ita cantate. Et omne etiam quodcunque facitis in verbo aut in opere, id est quaecunque loquimini, et quaecunque operamini, omnia facite in nomine Domini, id est nomen ejus invocate in exordio locutionis et actionis vestrae, atque sequentia verba et opera ad gloriam ejus semper dirigite. Tunc enim et peccata locutionis et operationis vitabitis, et bona erunt quae [Col. 1348C] dicetis vel facietis. Omnia in nomine Domini facite, in omnibus nomen Domini invocantes et glorificantes. In nomine Domini nostri Jesu Christi facite omnia, per quem habetis omnia quae vobis a Patre dantur, vos dico, semper ipsum per quem omnia bona accipitis, agentes gratias de omnibus Deo, qui vos creavit, et Patri qui vos in filios adoptavit. Vel Deo, qui secundum humanitatem ejus Christum creavit; et Patri, qui Christum secundum divinitatem ipsius genuit.
«Mulieres, subditae estote viris sicut oportet in Domino. Viri, diligite uxores vestras, et nolite amari esse ad illas. Filii, obedite parentibus per omnia (Ephes. VI) : hoc enim placitum est in Domino. Patres, nolite ad indignationem provocare [Col. 1348D] filios vestros, ut non pusillo fiant animo.»
Hucusque generaliter illos instruxit et monuit. Nunc vero specialiter ad familiarem et domesticam conversationem vertit exhortationem suam et mulieres viris, atque filios parentibus subjicit. Est enim etiam naturalis ordo in hominibus, serviant feminae viris, et filii parentibus, quia et illis justitia haec est, ut infirmior ratio serviat fortiori. Haec enim in dominationibus et servitutibus clara justitia est, ut qui excellunt ratione, excellant et dominatione. Unde nunc Apostolus congrua dat praecepta. Vos, inquit, o mulieres, estote viris vestris subditae ad omnia non tamen ad male agendum, sed sicut oportet vos in Domino subdi, id est sicut vos in Christiana [Col. 1349A] religione viventes decet ad omnia illis subjici, praeter quam ad transgressionem mandatorum Dei. Et vos, o viri, diligite uxores vestras. Uxorum timere est et cum timore diligere, virorum autem tantum diligere, quia dilectio perfectorum est. Viri, diligite uxores vestras, et nolite amari esse ad illas. Licet illae ad iracundiam provocent, et talia faciant per quae mereantur amaritudinem, vos tamen nolite eis amaritudine vicem reddere. Vos quoque filii, obedite parentibus vestris per omnia, sive carnalibus, sive spiritalibus. Obedite illis per omnia, sed tamen in Domino, id est in his tantummodo quae praeceptum Domini non excedunt, hoc enim placitum est Deo, ut illis taliter obediatis. Et vos, o patres, nolite filios vestros, sive carnales, sive spiritales, provocare [Col. 1349B] ad indignationem, nimis aspere illos tractando, ut non fiant pusillo animo, id est ut non deficiat animus eorum, non valens sustinere nimietatem asperitatis vestrae, et fugiant a vobis, vel aliquid mali faciant per defectum animi. Et ideo cavete illis occasionem dare inobedientiae, ne scilicet peccent per iracundiam, et frangatur mens eorum in adversis atque deficiat.
«Servi, obedite per omnia dominis carnalibus (Ephes. VI; I Petr. II) , non ad oculum servientes, quasi hominibus placentes, sed in simplicitate cordis, timentes Dominum. Quodcunque facitis, ex animo operamini, sicut Domino, et non homibus, scientes quod a Domino accipietis retributionem haereditatis (Levit. XIX) . Domino Christo [Col. 1349C] servite. Qui enim injuriam facit, recipiet id quod inique gessit, et non est personarum acceptio apud Deum (Deut. I, X, XVI; II Par. XIX; Job XXXII, XXXIV; Rom. II; Ephes. VI; Act. X) .»
Vos, inquit, o servi, obedite dominibus carnalibus, id est qui vobis secundum corpus, non secundum spiritum dominantur. Obedite illis in bono per omnia non ad oculum servientes, quasi hominibus placentes, id est non tunc solummodo bene agentes, quando videmini ab illis; et quando non videmini, negligenter agentes. Non ita subdole agatis cupientes fraudulenter placere illis per ea, quae coram ipsis positi strenue agere videbimini, sed in simplicitate cordis, non in duplicitate servite illis, ut quod foris in opere [Col. 1349D] ostenderitis, intus in corde habeatis, timentes Dominum, qui inspector est cordium, et damnator dolosarum simulationum. Et quodcunque facitis, operamini illud ex animo, id est ex voluntate. Eam quippe Deus innocentiam probat, qua homo non metu fit innocens, sed amore justitiae. Nam qui timore non peccat, quamvis ei non noceat cui vult nocere, sibi tamen plurimum nocet; et abstinens ab iniquo opere, sola mentis reus est voluntate. Simulata enim innocentia non est innocentia, et simulata aequitas non est aequitas, sed duplicatur peccatum in quo est iniquitas et simulatio. Propterea quidquid boni facitis, facite ex animo, non ex simulatione, sicut Domino facientes illud, non hominibus: scientes quod ex hoc a Domino, qui remunerator est [Col. 1350A] omnium bonorum operum, accipietis retributionem aeternae haereditatis cum filiis. Et ideo servite Domino nostro Christo in omnibus quae facietis. Si enim propter praeceptum bono animo servieritis carnalibus dominis, Christo potius quam illis servietis, et ab eo retributionem percipietis, licet ab illis nihil bonae remunerationis consequamini. Vel quamvis hominum servitio sitis occupati, Domino tamen Christo servite, ut propter eorum servitium non omittatis Christo servire. Nec frangatur mens vestra, si vos male tractaverint; qui injuriam facit, licet sit in hoc mundo potens et nobilis, recipiet a mundi judice Deo id quod inique gessit. Ideo melior est tristitia patientis iniqua, quam laetitia facientis iniqua, quia et de malitia mali saepe flagellatur bonus. Qui [Col. 1350B] injuriam facit, recipiet quod gessit, ut ipse juste crucietur, qui injuste cruciavit alium. Et hoc ideo, quia non apud Deum acceptio personarum, ut nobibilibus parcat, si inique egerint, cum ignobiles puniat, qui male egerunt. Omnes enim aequo judicio, sive dominos, sive servos, sive divites, sive pauperes, judicat, et unicuique reddit secundum quod egit.
«Domini, quod justum est et aequum, servis praestate, scientes quoniam et vos Dominum habetis in coelo.»
Ideo vos domini, praestate, id est largimini servis vestris illud quod justum est, id est quod suo servitio promeruerunt; et quod est aequum, id est quod jus naturae vel rationis exigit, eorum scilicet necessaria [Col. 1350C] dari ipsis, etiam ultra quod servitium eorum promeruit. Multi enim sunt servi, qui vel infirmitatis, vel alicujus rei causa non promerentur suo labore ea quae sunt illis necessaria; et tamen debent domini illis ea quibus indigent retribuere. Haec ita debetis praebere servis vestris, scientes quoniam et vos habetis Dominum in coelo, cujus servi estis, et a quo bona accipere etiam ultra meritum vestrum indigetis. Contra quem etiam de munere ejus superbitis, si illos, quos per conditionem tenetis subditos, aequales vobis per naturae consortium non cognoscitis. Nam justi etiam qui imperant, serviunt illis quibus videntur imperare, quia non dominandi cupiditate impetrant, sed officio consulendi; nec principandi [Col. 1350D] superbia, sed providendi beneficentia. Et si sancti Patres nostri habuerunt servos, sic administrabant domesticam pacem, ut secundum haec temporalia bona filiorum sortem a servorum conditione distinguerent; ad Deum autem colendum, in quo aeterna bona speranda sunt, omnibus domus suae membris pari dilectione consulerent.
«Orationi instate, vigilantes in ea in gratiarum actione, orantes simul et pro nobis, ut Deus aperiat nobis ostium sermonis ad loquendum mysterium Christi, propter quod et vinctus sum, ut manifestem illud ita ut oportet me loqui.»
Reddit generalem exhortationem. Hoc enim omnibus convenit, ut instent orationi. Et bene in ea vigilare jubet, ut cum stamus ad orationem, cogitatio [Col. 1351A] omnis carnalis et saecularis abscedat, nec tunc quidquam animus cogitet praeter id solum quod precatur. Subripit enim frequenter hostis, et subtiliter fallens, preces nostras a Deo vocat, ut aliud habeamus in corde, et aliud proferamus in voce, cum intentione sincera Deum debeat non sonus vocis, sed animi sensus orare. Instate orationi ut obnixe et indeficienter oretis, vigilantes vivaci studio mentis in ea. Et hoc ut oratio sit in gratiarum actione, ut rogantes a Deo beneficia, gratias illi referatis pro his quae jam vobis contulit. Ita orate pro vobis, orantes simul et pro nobis, ut Deus aperiat nobis ostium sermonis, id est aperiat nobis os, quo sermo praedicationis egrediatur a nobis ad loquendum, id est ad disserendum et exponendum [Col. 1351B] mysterium Christi, id est occultum secretum incarnationis et passionis Christi, ut occultas eorum causas pandamus audientibus, et in his restaurationem salutis humanae consistere doceamus. Propter quod mysterium, quia illud praedicabam, et vinctus sum, id est detineor in vinculis Romae, ne possim ire quo voluero, et pluribus evangelizare. Orate ut Deus det mihi loqui illud mysterium, ut manifestem illud et declarem aliis, ita ut oportet et convenit me loqui de tanto sacramento qui et annuntiare illud missus sum.
«In sapientia ambulate ad eos qui foris sunt, tempus redimentes. Sermo vester semper in gratia sale sit conditus, ut sciatis quo modo [Col. 1351C] oporteat vos unicuique respondere.
Vos in Ecclesia, id est incorporati membris Christi, simul omnes orationi, ut expositum est, instate, sed procedentes ad eos qui foris sunt, id est venientes ad loca ubi vos videbunt illi, qui adhuc per fidem in Ecclesiam non intraverunt, ambulate in sapientia, id est agite sapienter, operamini prudenter, figite gressum operis caute, ne quid insipientiae, ne quid reprehensionis ab infidelibus notetur in vobis, ne nomen Domini per vos blasphemetur ab eis (Rom. II) . Vos dico, tempus redimentes, id est vitam male actam poenitendo et bene agendo redimentes, ut transacta damna quotidianis meritorum lucris recompensetis. Tempus quippe redimimus, quando anteactam vitam quam [Col. 1351D] lasciviendo perdidimus, flendo reparamus. Dixi ut in vestra ambulatione et in vestra actione luceat sapientia, et nunc addo ut et in sermone vestro semper appareat, scilicet sermo vester in gratia, id est, in dulcedine charitatis semper sit conditus sale sapientiae, sicut bonus animae cibus, ut nihil insipidum, nihil putidum habeat. Nam cibus cui sal immiscetur, fit sapidus; et caro bene salita, non putrescit nec fetet. Ita sit et sermo vester, ut quasi cibus sapidus recipiatur ab ore cordis audientium, non sit insipidus per insipientiam, nec putidus per admonitionem carnalis delectationis, nec corruptus per admistionem falsitatis, sed semper sale spiritualis sapientiae conditus, [Col. 1352A] et integritate veritatis incorruptus, atque odorem coelestis et incorruptibilis delectationis spirans. Et ita condimentum divini salis in se habeat sermo vester, ut sciatis quomodo oporteat vos unicuique respondere, id est, per prudentiam moderatae discretionis sciatis quomodo respondendum sit fideli, quomodo infideli, quomodo diviti, quomodo pauperi, quomodo seni, quomodo juveni, quomodo viro, quomodo feminae, et quomodo caeteris gradibus vel conditionibus; unusquisque enim suo modo alloquendus est, et unicuique suo modo respondendum est: Respondendum est verbis ejus, si ipse prior locutus fuerit, vel respondendum facto ejus, si verbis tacuerit. Unusquisque suo modo vel corrigendus est, vel admonendus.
[Col. 1352B] «Quae circa me sunt, omnia vobis nota faciet Tychicus charissimus frater et fidelis minister et conservus in Domino, quem misi ad vos ad hoc ipsum, ut cognoscat quae circa vos sunt, et consoletur corda vestra cum Onesimo charissimo et fideli fratre, qui ex vobis est, qui omnia quae hic aguntur nota facient vobis.»
Quae circa me sunt, omnia vobis nota faciet Tychicus. Quia dixerat se vinctum causa Evangelii, ne putarent eum graviora pati, dicit Tychicum omnia sua eis et adversa et prospera dicturum. Cui credendum est, quia est frater, id est, Christianus, et pro vitae suae merito clarissimus Deo vel sanctis ejus, et fidelis minister, id est, fideliter ministrans sine fraude verbum praedicationis. Vel [Col. 1352C] minister, id est, diaconus, et conservus, id est mecum serviens, in Domino, id est, in his quae Domini sunt; quem ad hoc ipsum, id est ideo ad vos misi, ut cognoscat quae circa vos sunt et mihi referat, et idcirco videte ne quid mali apud vos inveniat quod mihi renuntiet. Ob hoc etiam illum misi, ut et consoletur corda vestra, ne immoderatam habeatis tristitiam de his quae patimini, vel quae me pati audistis. Misi eum cum Onesimo charissimo et fideli fratre, non vilissimo et fraudulento servo, sicut olim fuit. Iste est enim Onesimus servus Philemonis, qui peracto furto apud Philemonem dominum suum vel postquam consumpsit vel dissipavit illud, confugit ad apostolum, et audivit ab eo verbum salutis, atque conversus est, [Col. 1352D] et ideo sic commendat eum Apostolus, ne sit illis in aliquo suspectus. Unde liquido demonstratur, quod hanc epistolam a Roma de carcere Apostolus miserit sicut illam ad Philemonem direxit. Nam eosdem salutatores in ista ponit, et in illa, quos secum esse declarat, et adjutores suos appellat, id est, Aristarchum et Marcum et Epaphram et Lucam et Demam. Unde patet utramque epistolam ex uno eodemque loco missam, ubi vinctus tenebatur Apostolus. Nam Onesimum in vinculis Christo genuit (Philem., I) . Vincula autem eum in Epheso pertulisse tacet omnino liber Actuum apostolorum. Et ideo probatur non habere veritatem sententiam eorum, qui dicunt Apostolum [Col. 1353A] Ephesi tantum in vinculis fuisse, et inde hanc epistolam Colossensibus misisse.
«Salutat vos Aristarchus concaptivus meus, et Marcus consobrinus Barnabae (de quo accepistis mandata; si venerit ad vos, excipite illum), et Jesus qui dicitur Justus, qui sunt ex circumcisione. Hi soli sunt adjutores mei in regno Dei, qui mihi fuerunt solatio.»
Aristarchus iste Thessalonicensis erat, et Apostolum secutus esse legitur. Unde et ad cumulum gloriae cum eodem Apostolo captus teneri meruit pro nomine Christi. Marcus autem consobrinus, id est consanguineus Barnabae apostoli, ipse est Joannes cognomento Marcus, pro quo facta est dissensio inter Paulum et Barnabam (Act. XII) . [Col. 1353B] «Barnabas enim volebat secum assumere et hunc Marcum. Paulus autem rogabat eum, ut qui discessisset ab eis de Pamphylia, et non isset cum eis in opus Evangelii, non deberet recipi. Sicque facta est inter eos dissensio, ita ut discederent ab invicem: et Barnabas quidem, assumpto Marco, navigaret Cyprum. Paulus vero electo Sila, profectus est, traditus gratiae Domini a fratribus (Act. XV) .» Quoniam Marcus iste in ipsa se aciei fronte constituens, nimis tepide steterat, et insuper ex acie socors recesserat, merito eum Paulus abjecit, ne illius quasi contagione vires corrumperentur aliorum. Praedicator enim fortia debet in seipso caeteris exempla monstrare, et in bonis quae coepit, viriliter perseverare. Sed [Col. 1353C] quia Marcus nec fortiter egerat, nec perseveraverat, merito Paulus eum ulterius in via praedicationis socium habere noluit. Timens etiam ne alios exemplo suo vanos ac desidiosos redderet, mandavit Ecclesiis suis, ne reciperent eum. Sed postea correptus est Marcus, atque dignus effectus ut eum Paulus adjutorem habere gauderet. Et hoc est quod dicit: Salutat vos Aristarchus concaptivus meus, et Marcus consobrinus Barnabae, de quo accepistis mandata, ne scilicet eum reciperetis, sed nunc si venerit ad vos, excipite illum, quia videlicet bene correptus est, et Jesus vos salutat, qui dicitur Justus, id est cui ab eventu sanctitatis suae datum est hoc agnomen quod est Justus, [Col. 1353D] qui scilicet Marcus et Justus, sunt ex circumcisione, id est ex genere Judaeorum. Hi soli sunt adjutores mei in regno Dei, id est in praedicatione Evangelii, de qua Dominus Judaeis ait: «Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus (Matth. XXI) ,» vel in regno Dei, id est in Ecclesia aedificanda, de qua idem Dominus ait: «Mittet Filius hominis angelos suos, et colligent de regno ejus omnia scandala (Matth. XIII) .» Qui videlicet adjutores fuerunt mihi solatio in tribulatione mea.
«Salutat vos Epaphras, qui ex vobis est, servus Christi Jesu, semper sollicitus pro vobis in orationibus ut stetis perfecti et pleni in omni voluntate Dei. Testimonium enim illi perhibeo, [Col. 1354A] quod habet multum laborem pro vobis, et pro his qui sunt Laodiceae, et qui Hierapoli.»
Iste est sanctus Epaphras, de quo in principio epistolae hujus dictum est. «Cognovistis gratiam Dei in veritate, sicut didicistis ab Epaphra charissimo conservo nostro, qui est fidelis pro vobis minister Jesu Christi (supra I) .» Quia ergo praedicaverat eis gratiam Dei, idcirco sollicitus precibus Deum semper exorabat, ut ipsi in eadem gratia permanerent, ne labor ejus fieret vacuus. Corporali enim praesentia illinc abierat, et propterea Deo qui nusquam deest, illos commendabat. Et hoc est: Salutat vos Epaphras, qui est ex vobis originem ducens, et est servus Christi Jesu, id est serviens mandatis evangelicis, ipse dico, [Col. 1354B] semper sollicitus pro vobis in orationibus, id est semper sollicite et attente orans pro vestra salute, ut scilicet stetis, id est perseveretis. Unde dictum est de diabolo: «In veritate non stetit (Joan. VIII) ,» quia fuit ibi, sed non perstitit. Et vos estis in religione Christiana, ideoque precatur Epaphras, ut stetis, id est permaneatis in ea. Stetis perfecti bona operatione, et pleni bona voluntate. Perfecti exterius, et pleni interius, ne sit mens interius vacua, cum perfecta foris apparuerint opera. Tales, inquam, stetis in omni voluntate Dei, id est in observantia omnis divinae voluntatis, ut scilicet omnem Dei voluntatem perseveranter impleatis Hoc ille vobis a Deo concedi precatur, sine cujus gratia nihil potestis. Nam ego testimonium illi perhibeo, [Col. 1354C] quod multum laborat orando et vigilando pro vobis, id est pro vestra salute, et pro his qui sunt Laodiceae, quae est urbs vobis proxima, et pro illis qui sunt Hierapoli, quae et ipsa est civitas non procul a vobis posita.
«Salutat vos Lucas medicus charissimus et Demas.»
Lucas iste primo fuit medicus corporum, deinde conversus ad Christum, factus est medicus animarum. Inde est quod plus quam alii evangelistae, loquitur de misericordiis Redemptoris, per quas languores peccatorum ab animalibus pelluntur, et sacerdotis personam in Christo describit, intervenientis pro peccatis totius mundi.
[Col. 1354D] «Salutate fratres qui sunt Laodiceae, et Nympham, et quae in domo ejus est Ecclesiam. Et cum lecta fuerit apud vos epistola haec, facite ut in Laodicensium ecclesia legatur; et ea quae Laodicensium est, vobis legatur.»
Praedicti sancti vos salutant. Vos autem salutate vicinos vobis fratres qui sunt Laodiceae, et inter eos specialiter et nominatim salutate Nympham illam matronam religiosam, et Ecclesiam quae est in domo ejus, id est familiam ejus, vel multitudinem fidelium apud eam congregatorum, quos ipsa hospitatur et pascit. Et cum apud vos lecta fuerit haec epistola, facite ut et in Laodicensium ecclesia legatur, id est curate in conventu Laodicensium recitari, quia et propter eos secundarie scripta est, sicut [Col. 1355A] propter vos principaliter, et ea similiter epistola, quae Laodicensium est, id est quam ego Laodicensibus misi, legatur vobis, quamvis et hanc epistolam quintam decimam, vel sextam decimam Apostolus scripserit, et auctoritas eam apostolica sicut caeteras firmavit, sancta tamen Ecclesia non amplius quam quatuordecim tenet, ut ex ipso epistolarum numero ostenderet, quod doctor egregius legis et Evangelii secreta rimatus esset. Quatuordecim quippe, quatuor et decem sunt; et quatuor significant Novum Testamentum, propter quatuor libros Evangelii; decem autem Vetus Instrumentum, propter Decalogum legis. Ex ipso itaque numero voluit Ecclesia sancta demonstrare, omnem sapientiam vel perfectionem Veteris ac Novi Testamenti [Col. 1355B] breviter in his epistolis comprehendi; ideoque numerum qui haec significabat, excedere noluit.
«Et dicite Archippo: Vide ministerium quod accepisti in Domino, ut illud impleas.»
Dicite, inquit, Archippo episcopo vestro a nostra parte: Vide ministerium quod accepisti, id est attende et considera quale opus suscepisti, in Domino, id est in Domini gratia, vel in his quae Domini sunt. Noli caecus esse, noli oculos avertere ab officio ministerii tui, id est ab actione episcopatus tui, sed vide sollicita consideratione quale ministerium suscepisti, ut strenue illud impleas, non otiose vacuum teneas. Archippum praepositum eorum per [Col. 1355C] eos commonet, ut qui regendam Ecclesiam eorum accepit, sit sollicitus de eis. Plebis causa scribitur epistola, et ideo non ad rectorem dirigitur. Vel quia ipse tepide agebat cum pseudoapostolis, idcirco Apostolus non per se, sed ad majorem confusionem per subditos suos, quasi pluris illos faciens, admonet eum.
«Salutatio mea manu Pauli. Memores estote vinculorum meorum. Gratia vobiscum. Amen.»
Salutatio, inquit, scripta mea manu Pauli, id est manu propria, ut ex subscriptione mea sciatis epistolam a me missam. Memores estote vinculorum meorum. Memoriam vinculorum suorum hortatur eos habere, sive ideo, ut ejus exemplo informati, patientiam in tribulationibus habere discant; sive ut orent [Col. 1355D] pro eo, ut citius absolvatur, et ad praedicandum liber discurrat: sive (quod minus est credendum) ut [Col. 1356A] aliquid ei largiatur, in ipsis vinculis minus necessaria procurare valenti. Deinde: Gratia, inquit, Domini sit vobiscum, ut ea cooperante valeatis opera bona facere. Hucusque protenditur epistola, quae missa est ad Colossenses. Congruum autem videtur, ut propter notitiam legentium subjiciamus eam, quae est ad Laodicenses directa, quam, ut diximus, in usu non habet Ecclesia. Est ergo talis.
EPISTOLA PAULI AD LAODICENSES, UT NONNULLI OPINANTUR.
Paulus Apostolus non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum, fratribus qui estis Laodiceae, gratia vobis et pax a Deo Patre nostro [Col. 1356B] et Domino Jesu Christo. Gratias ago Christo per omnem orationem meam, quod permanentes estis et perseverantes in operibus bonis, promissionem exspectantes in die judicii, neque disturbent vos quorumdam vaniloquia insimulantium veritatem, ut vos avertant a veritate Evangelii, quod a me praedicatur. Et nunc faciet Deus, ut qui sunt ex me, ad perfectum veritatis Evangelii sint deservientes, et benignitatem operum facientes, quae sunt salutis vitae aeternae. Et nunc palam sunt vincula mea quae patior in Christo, in quibus laetor et gaudeo, et hoc mihi est ad salutem perpetuam, quod factum est orationibus vestris, administrante Spiritu sancto. Sive per vitam sive per mortem, est mihi vita in Christo, et [Col. 1356C] mori gaudium, et ipse in vobis faciet misericordiam suam, ut eamdem dilectionem habeatis, et sitis unanimes. Ergo, dilectissimi, ut audistis praesentiam Domini, ita sentite, et facite in timore, et erit vobis vita in aeternum. Est enim Deus qui operatur in vobis, et facite sine peccato quaecunque facitis. Et quod optimum est, dilectissimi, gaudete in Domino Jesu Christo, et cavete omnes sordes in omni lucro. Omnes petitiones vestrae sint palam apud Deum. Estote firmi in sensu Christi, et quae integra et vera et pudica et casta et justa et amabilia sunt, facite. Et quae audistis et accepistis, in corde retinete: et erit vobis pax. Salutate omnes fratres in osculo sancto. Salutant vos omnes sancti. Gratia Domini nostri Jesu Christi cum spiritu vestro. Amen. Hanc [Col. 1356D] facite legi Colossensibus, et eam quae est Colossensium vobis.
Thessalonica est urbs nobilis in Macedonia, ad quam cum venissent Paulus et Silas, quoniam ibi erat synagoga Judaeorum, secundum consuetudinem suam Paulus introivit ad eos, et per Sabbata tria disserebat eis de Scripturis. Et quidam ex eis crediderunt, et adjuncti sunt Paulo et Silae, et de colentibus, [Col. 1356D] id est proselytis gentilibusque multitudo magna, et mulieres nobiles non paucae. Zelantes autem Judaei, assumentesque de vulgo viros quosdam malos, et turba facta, concitaverunt civitatem, et assistentes domui Jasonis, quaerebant eos producere in populum. Et cum non invenissent eos, trahebant Jasonem et quosdam fratres ad principes civitatis, clamantes, [Col. 1357A] Quoniam hi sunt qui urbem concitant, et huc venerunt, quos suscepit Jason, et hi omnes contra decreta Caesaris faciunt, regem alium dicentes esse Jesum. Concitaverunt autem plebem, et principes civitatis audientes haec. Et accepta satisfactione a Jasone et a caeteris, dimiserunt eos, fratres vero confestim per noctem dimiserunt Paulum et Silam Berrhaeam. Taliter conversi sunt Thessalonicenses, et talia mox pro fide pati coeperunt. Nam et postquam apostolos dimiserunt, multa pro Christi nomine pertulerunt. Quorum constantiam Apostolus collaudans scribit illis ab Athenis, et intendit exhortari illos, ut immobiles inter adversa permaneant, ac semper in melius proficiant. Deinde errorem quorumdam mortuos suos inconsolabiliter lugentium, quasi non amplius resurrecturos, [Col. 1357B] corrigit; docens communem resurrectionem veraciter esse futuram. Sed et in aliis pluribus vitam illorum atque mores instruit. Et quia ipsi ad obediendum proni erant, ideo non ponit nomen auctoritatis suae vel officii, sed ut pares admonet. Silvanum autem (id est Silam) et Timotheum idcirco secum ponit, quia in conversione eorum fuerant cum illo participes laboris, vel quia tunc erant cum ipso Athenis. Et hanc epistolam (nisi fallor) primam omnium scripsit. Non enim ante istam invenio illum aliquid scripsisse. Sic autem inchoat:
«Paulus et Silvanus et Timotheus, Ecclesiae Thessalonicensium in Deo Patre et Domino Jesu Christo. [Col. 1357C] Gratia vobis et pax.»
Paulus et duo socii ejus Silvanus et Timotheus mittunt hanc epistolam Ecclesiae Thessalonicensium. Judaeorum proprie Synagoga dici solet, quamvis et Ecclesia dicta sit. Nostram vero apostoli nunquam Synagogam dixerunt, sed semper Ecclesiam, sive discernendi causa, sive quod inter congregationem, unde Synagoga, et convocationem, unde Ecclesia nomen accepit, distet aliquid, quod scilicet pecora congregari solent, quorum et greges proprie dicimus; convocari autem magis est utentium ratione, sicut hominum. Paulus et socii ejus dirigunt has litteras Ecclesiae Thessalonicensium, consistenti in Deo Patre et Domino Jesu Christo, id est in fide et charitate Patris et Filii, subintelligitur et Spiritus [Col. 1357D] sancti, quo unctus est Christus. Vel in Deo Patre et Filio mittit Paulus et socii ejus hanc epistolam. Gratia, inquit, et pax sit vobis. Bene primo gratiam dicit, deinde pacem nominat, quia sine gratia Dei ad pacem reconciliationis pervenire non possumus, imo nihil pacificum nisi per gratiam ejus habere valemus. Gratia enim gratis datur sine praecedentibus meritis, et per hanc dum culpas remittit, accedimus ad pacem reconciliationis. Potest et ita intelligi: Gratia et pax a Deo sit vobis, ut qui humana gratia et saeculari pace privati estis, apud Deum gratiam et pacem habeatis.
«Gratias agimus Deo semper pro omnibus vobis, memoriam vestri facientes in orationibus [Col. 1358A] nostris sine intermissione, memores operis fidei vestrae et laboris et charitatis et sustinentiae spei Domini nostri Jesu Christi, ante Deum et Patrem nostrum, scientes, fratres dilecti a Deo, electionem vestram, quia Evangelium nostrum non fuit ad vos in sermone tantum, sed in virtute et in Spiritu sancto, et in plenitudine multa, sicut scitis, quales fuerimus in vobis propter vos.»
Solito more incipit a gratiarum actione, quia multam Dei gratiam in his videt refulgere. Et idcirco Deum primo laudat, qui dedit eis gratiam, deinde ipsos, qui fide et operibus secuti sunt eum. Ac si dicat: Tenete quae tenetis, agite quae agitis, quoniam talia sunt, ut pro eis Deo gratias agamus. Agimus enim gratias et laudes Deo non ad horam, [Col. 1358B] sed semper pro omnibus vobis, majoribus et mediis et minoribus, vel viris et mulieribus, quia gratiam quam vobis primo contulit, adhuc in vobis conservat et augmentat. Ab ipso enim sunt omnia bona quae habetis, et ideo gratias illi pro his referimus. Nos dico, facientes memoriam vestri in orationibus nostris, et hoc sine intermissione, id est nunquam intermittimus facere memoriam vestri, quotiescunque oramus. Nam sumus memores operis fidei vestrae, id est quomodo fides vestra non est otiosa, sed semper bonum opus agit, et ideo libenter pro vobis oramus. Memores, inquam, sumus operis vestri et laboris, quem in ipso opere ducitis, id est mente retinemus, quomodo bene operantes laboratis, et charitatis, id est fraternae dilectionis, quam [Col. 1358C] bonis operibus ostenditis. Vel laboris tolerantiae adversitatum, et charitatis qua inimicos diligitis, et sustinentiae, id est exspectationis spei Domini nostri Jesu Christi, quoniam bona facientes et mala patientes, exspectatis longanimiter supernum illud praemium, quod a Christo speratis accipere cum venerit. Et haec omnia facitis ante Deum, quia in his non humanos favores appetitis, sed omnipotentis Dei praesentiae intenditis. Praesentem enim Dominum adesse cogitatis, et vos ante conspectum ejus omnia facere consideratis. Vel nos sumus memores vestri in orationibus ante Deum; ante Deum, qui nos creavit; et Patrem nostrum, qui nos adoptavit. Ita sumus memores vestri, scientes electionem [Col. 1358D] vestram, id est scientes vos esse electos, et ad aeternam vitam praedestinatos, o fratres dilecti a Deo, id est quos Deus diligit, quia paternis flagellis vos ad aeternam haereditatem erudit. «Quem enim diligit Dominus, corripit; et flagellat omnem filium quem recipit (Hebr. XII; Prov. III) .» Vel memores sumus vestri, scientes electionem vestram, id est scientes quomodo Deus per doctrinam nostram vos elegit de multitudine caeterorum, qui sunt in infidelitate relicti. Vere Deus, praedicantibus nobis, vos elegit, tangens interius corda vestra dono sancti Spiritus, quia Evangelium nostrum, id est praedicatio nostra non fuit ad vos in sermone tantummodo, sed etiam in virtute operis, vel in virtute miraculorum, et in Spiritu sancto, quia per impositionem manuum [Col. 1359A] nostrarum dabatur vobis Spiritus sanctus; et in plenitudine multa, quia plenarie vos instruximsu, et spiritalibus gratiis, auctore Deo, replevimus, et copiose in vobis talia operati sumus; sicut vosipsi scitis et testes estis, quales, id est quam religiosi et mirifici fuerimus in vobis propter vos convertendos et instruendos, ut non solum ratione verborum, sed et exemplo operum nostrorum vos informaremus.
«Et vos imitatores nostri facti estis et Domini, excipientes verbum in tribulatione multa cum gaudio Spiritus sancti, ita ut facti sitis forma omnibus credentibus in Macedonia et in Achaia. A vobis enim diffamatus est sermo Domini, non solum in Macedonia et in Achaia, sed et in omnem [Col. 1359B] locum fides vestra, quae est ad Deum, profecta est, ita ut non sit nobis necesse quidquam loqui. Ipsi enim de nobis annuntiant, qualem introitum habuerimus ad vos, et quomodo conversi estis ad Deum a simulacris, servire Deo vivo et vero, et exspectare Filium ejus de coelis (quem suscitavit ex mortuis) Jesum, qui eripuit nos ab ira ventura.»
Ipsi scitis quales fuerimus vobis propter vos informandos. Et vos facti estis imitatores nostri, et quod est amplius, imitatores Domini, excipientes verbum nostrae praedicationis in multa tribulatione vestra vel nostra, cum gaudio Spiritus sancti, id est quod vobis Spiritus sanctus de spe coelestis mercedis inspiravit. Et propterea non immerito supradiximus [Col. 1359C] nos scire electionem vestram, id est vos esse de electis Dei, quia non estis paleae, sed grana. Non solum enim nostri, sed et Christi imitatores facti estis, dum nulla vos tribulatio a susceptione verbi coelestis revocare valeret, sed potius gauderetis in tribulationibus pro verbo. Nam excepistis illud, id est ex omnibus, vel extra omnis reverenter susceptis in tribulatione multa, quae vobis propter verbum est illata. Et licet tribulationes perferret vestra caro, animus tamen gaudebat in Spiritu sancto. Et in his Dominum atque nos imitati estis, ita ut facti sitis forma, id est exemplum permanendi constanter in fide inter adversa, omnibus credentibus qui sunt in Macedonia et in Achaia. Et ideo vos qui tot aliis exemplum fidei et patientiae facti estis, videte ne deficiatis, [Col. 1359D] sed semper robustiores in Christo perduretis. Vere forma facti estis multis, nam effectus hoc indicat. Nam sermo Domini, id est Dominicae praedicationis, egrediens a vobis, diffamatus est non solum in Macedonia et in Achaia, sed et in omnem locum vobis affinem in circuitu profecta est, id est transivit audita fides vestra quae est ad Deum se extendens. Et ita pervulgata est apud omnes, ut non sit nobis necesse quidquam loqui de vobis ad commendandum aliis bonam vitam vestram, ut eos ad fidem et religiosam conversationem exemplo vestri provocemus. Vere non est necesse nobis ut nos loquamur, nam ipsi loquuntur. Ipsi enim qui in circuitu degunt, annuntiant de nobis, id est narrant alii aliis, qualem introitum [Col. 1360A] habuerimus ad vos, id est quanta virtute miraculorum et abundantia spiritalium bonorum accesserimus ad vos convertendos, et quomodo, id est quam facile, aut quam devote conversi estis ad Deum et quam facile doctrina nostra introierit ad corda vestra. Conversi estis ad Deum a simulacris, id est ad cultum Dei a cultura idolorum, servire, id est ut serviatis Deo, non mortuo et falso, sicut est Jupiter vel Hercules et caeteri, quos ex mortuis hominibus pagani deos constituerunt; sed vivo et vero, quia naturaliter Deus est, et exspectare, id est ut bene operantes exspectetis longanimiter sine murmuratione piis desideriis Filium ejus Jesum de coelis venturum reddere mercedem servis suis, quem Pater suscitavit ex mortuis; et qui Filius ideo est exspectandus [Col. 1360B] a nobis remunerator, quia delendo peccata nostra eripuit nos ab ira ventura, ab animadversione futurae ultionis. Ira enim Dei non perturbatio est, sed judicium quo irrogatur poena pro peccatis.
«Nam ipsi scitis, fratres, introitum nostrum ad vos, quia non inanis fuit, sed ante passi multa et contumeliis affecti (Act. XVI, XVII) , sicut scitis, in Philippis, fiduciam habuimus in Deo nostro loqui ad vos Evangelium Dei in multa sollicitudine. Exhortatio enim nostra non de errore, neque de immunditia, neque in dolo; sed sicut probati sumus a Deo, ut crederetur nobis Evangelium, ita loquimur, non quasi hominibus placentes, sed [Col. 1360C] Deo qui probat corda nostra.»
Alii nuntiant qualem introitum habuerimus ad vos, nam vos ipsi fratres scitis eum qualis fuerit, quia scilicet non fuit inanis, id est infructuosus et levis; sed ante quam ad vos veniremus, passi sumus multa et contumeliis affecti sumus in Philippis, id est in urbe Philippensium, de qua migravimus ad vos. Ibi enim ego et Silas ad judices contumeliose tracti sumus, ita ut tunicae nostrae scinderentur, et publice virgis caesi atque in carcerem trusi, et in ligno pedes constricti. Haec et alia passi sumus in Philippis, antequam ad vos accederemus, sicut et vos scitis. Et patientia talium afflictionum vel injuriarum confortati, habuimus fiduciam et audaciam non [Col. 1360D] in viribus nostris, sed in Deo nostro, id est in ejus virtute et potentia loqui ad vos, id est praedicare Evangelium Dei in multa sollicitudine, ne scilicet priusquam vos bene instruerem, ab infidelibus impedirer, et tamen fiducialiter et audacter locuti sumus vobis, quia exhortatio nostra non est de errore, ut aliquem errorem cujuslibet pravae sectae suademus: neque de immunditia, ut immundam vitam in carnis pollutione exhortemus; neque in dolo, ut aliud in ore, et aliud in corde habeamus. Nam etiam veritatis est in dolo, quando non pro amore veritatis et utilitate audientium praedicatur, sed ut gloria vel aliquod lucrum acquiratur. Exhortatio nostra non est de errore, quia non exhortamur aliquem ut erret in veritate, neque de immunditia, quia nemini suademus [Col. 1361A] ut seipsum maculet; neque in dolo, quia fraudulentam simulationem in verbis non habemus; sed sicut probati, id est probi habiti sumus a Deo ut crederetur, id est committeretur nobis Evangelium, ita loquimur, hoc est: sicut illi quos approbavit et elegit non per errorem, vel per immunditiam, vel per dolum, sed per veritatem fidei et munditiam vitae ac simplicitatem cordis: sic praedicamus aliis Evangelium, non quasi hominibus placentes, id est non sicut illi qui favorem hominum appetunt, sed Deo placere studentes, qui probat, id est scrutatur et inspicit corda nostra et cogitationum secreta. Ipse enim qui occulta cordium rimatur, novit quia non hominibus, sed illi placere quaerimus. Et si hominibus placere quaerimus, hoc non propter nos, [Col. 1361B] sed propter ipsorum salutem agimus.
«Neque enim aliquando sumus in sermone adulationis, sicut scitis; neque in occasione avaritiae, Deus testis est; nec quaerentes ab hominibus gloriam, neque a vobis, neque ab aliis, cum possemus oneri vobis esse, ut Christi apostoli; sed facti sumus parvuli in medio vestrum, tanquam si nutrix foveat filios suos. Ita desiderantes vos cupide, volebamus tradere vobis non solum Evangelium Dei, sed etiam animas nostras, quoniam charissimi nobis facti estis.»
Vere non sumus ex praedicatione quaerentes placere hominibus, sed Deo; neque enim fuimus aliquando, id est unquam in sermone adulationis, ut per adulatoria verba placeremus hominibus, palpando vitia [Col. 1361C] eorum sive laudando, sicut scitis; neque fuimus in occasione avaritiae, id est non praedicavimus ea intentione vel occasione, ut res vestras nobis congregaremus, et inde nobis Deus est testis, qui novit arcana pectoris; nec fuimus aliquando quaerentes ab hominibus gloriam; et hoc ostendo per partes hominum, quia neque a vobis, neque ab aliis. Quas vires nocendi habeat humanae gloriae amor, non sentit, nisi qui ei bellum indixerit. Quia, etsi cuiquam facile est laudem non cupere dum negatur, difficile tamen est in ea non delectari cum offertur. Justus autem quisque aut tantum temporalem gloriam non habet, aut hanc sub semetipso frangit, si habet, ut honori suo liber emineat, nec ei victus delectatione [Col. 1361D] succumbat. A vobis, inquam, non quaesivimus aliquid terrenum, cum tamen possemus vobis oneri esse, id est vos gravare exigendo a vobis stipendia, ut caeteri apostoli Christi exigunt vel accipiunt ab auditoribus suis. Nos nec rebus vestris pasci, nec laudibus vestris magnificari quaesivimus; sed facti sumus parvuli in medio vestrum, id est apostolatus nostri gloriam ante oculos vestros humiliavimus, et magnitudinem nostri sensus ad parvitatem vestrae capacitatis inclinavimus, tanquam si nutrix foveat filios suos, quae sedet in terra, et tenet in gremio filios ac lacte nutrit, et blandiens consolatur, atque balbutiendo informat ad loquendum. Sic enim propter vos humiliati sumus, et materno affectu vos in sinu pietatis patienter fovendo portavimus, et lacte [Col. 1362A] inchoationis potavimus, atque blanditiis promissorum coelestium vos consolati sumus, et de humanitate Christi vobis quasi balbutivimus, ut ad loquendum verbum divinitatis ejus vos instrueremus. Sunt nutrices foventes quidem, sed non filios suos. Et item sunt matres nutricibus dantes, non foventes filios suos. Apostolus vero germano et pingui affectu charitatis et nutricis personam suscipere videtur, dicendo foveat, et matris, addendo filios suos. Et nutrici ergo se comparavit, quia alebat; et filios suos addidit, quia pepererat, dicens: «Filioli mei, quos iterum parturio (Galat. IV) .» Assimilati, inquit, sumus nutrici proprios natos alenti, quia ita desiderantes vos cupide, sicut nutrix desiderat filios suos, volebamus tradere vobis non solum Evangelium [Col. 1362B] Dei, sed etiam animas nostras, id est non solum praedicationem veritatis, sed etiam totam vitam nostram expendere in salute vestra, et hoc ideo, quia facti estis charissimi nobis, propter meritum vestrae sanctitatis, quam ab exordio vestrae conversionis protinus arripuistis.
«Memores enim estis, fratres, laboris nostri et fatigationis: nocte et die operantes, ne quem vestrum gravaremus, praedicavimus in vobis Evangelium Dei. Vos testes estis et Deus, quam sancte et juste et sine querela vobis qui credidistis, fuimus; sicut scitis, qualiter unumquemque vestrum tanquam pater filios suos, deprecantes vos et consolantes testificati sumus, ut ambularetis digne Deo, qui vocavit vos in suum regnum et gloriam. [Col. 1362C] Ideo et nos gratias agimus Deo sine intermissione, quoniam cum accepissetis a nobis verbum auditus Dei, accepistis illud non ut verbum hominum, sed sicut est vere verbum Dei, quia operatur in vobis, qui credidistis in ipsum.»
Vere facti sumus parvuli vobis ut nutrix, quia humiliati sumus in labore, sicut nostis. Vel ita: Vere animas nostras parati eramus tradere vobis, sicut effectus operum nostrorum indicabat, quia incessanter laborabamus pro utilitate vestra, quemadmodum recordamini. Memores enim estis, o fratres, laboris nostri, quem apud vos habuimus, et fatigationis. Est plerumque labor sine fatigatione, sed labor noster non fuit talis, et non fuit levis et [Col. 1362D] momentaneus, sed gravis et continuus. Assidue enim et in praedicatione, et in manuum opere laboravimus, et ideo prae nimietate jugis laboris fatigabamur, nec tamen deficiebamus. Nam nocte et die operantes manibus nostris, unde victum haberemus, ne quem vestrum, id est ex vobis gravaremus, accipientes ab eo stipendium, praedicavimus in vobis Evangelium Dei, ut exemplo nostro vos informaremus ad laborandum manibus propriis unde vivatis et indigentibus ministretis, atque falsos apostolos ventri servientes repellatis. Nam vos estis testes nobis et ipse Deus, qui novit omnia, quam sancte, quantum ad puritatem mundissimae conversationis, fuerimus vobis; et quam juste, quantum ad aequitatem erga proximos servandam, faciendo debita; et [Col. 1363A] quam sine querela, id est quam innocenter et irreprehensibiliter vobis fuimus qui credidistis, quia nihil fecimus vobis, unde possetis conqueri de nobis; sicut scitis, vel sine querela fuimus vobis, quia nunquam questi sumus de vobis, dum imbecillitatem vestram portaremus. Taliter fuimus conversantes vobis, id est ad utilitatem vestram. Sicut scitis, id est ita haec scitis, sicut et alia quae subjungimus, scilicet qualiter, monebamus amicabiliter unumquemque vestrum tanto affectu, tanquam si pater filios suos instruat; nos dico, deprecantes vos, ut in melius proficeretis, et consolantes in tribulationibus, ne deficeretis. Et haec facientes, testificati sumus, id est sub testimonio divinae majestatis vel sanctorum vos adjuravimus, ut ambularetis in via [Col. 1363B] recta, proficiendo et ad coelestem patriam tendendo ambularetis, inquam, digne Deo, id est per viam quae esset digna perducere ad Deum, vel sicut dignum est electos Dei ambulare, qui vocavit vos in regnum suum et gloriam, ut per iter virtutum festinetis ad eum, quatenus in regno ejus et in gloria ejus perenniter cum eo maneatis. Vel in regnum suum, id est in praesentem Ecclesiam vos vocavit, et post in gloriam suam, id est in angelorum societatem. Et quia vos ad tantam beatitudinem vocavit, vosque libenter sequi vocantem coepistis, ideo non solum vos, sed et nos agimus sine intermissione gratias Deo, qui hoc fecit in vobis per gratiam suae aspirationis, quoniam cum accepissetis a nobis verbum auditus Dei, id est Evangelium, in quo audistis [Col. 1363C] notitiam Dei, accepistis illud non ut verbum hominum, id est non inutiliter et negligenter, sicut verba hominum solent accipi, vel non ut verbum hominum, id est quasi a sapientibus esset, sed sicut est vere verbum Dei, id est ita reverenter et honorifice, sicut illud quod revera locutus est Deus. Quod effectus indicat, quia ipse Deus operatur quotidie bona opera in vobis, qui credidistis, tendentes in ipsum per fidem et desideria. Gratias, inquit, agimus Deo sine intermissione, quoniam cum accepissetis, etc. Quid est quod hic Deo gratias agit? Nempe vanum est atque inane, si cui gratias agit pro hoc quod ipse non fecit. Sed quia hoc vanum et inane non est, profecto Deus, cui de hoc opere gratias agit, ipse fecit, ut qui percepissent ab Apostolo [Col. 1363D] verbum auditus Dei, exciperent illud non ut verbum hominum, sed sicut est vere verbum Dei. Dicit igitur: Operatur in cordibus hominum vocatione illa secundum propositum suum, ut non inaniter audiant Evangelium, sed eo audito convertantur et credant, excipientes non ut verbum hominum, sed ut verbum Dei sicut et vere est. Hucusque multa dixit contra pseudoapostolos, significans in eis esse cuncta vitia, quae in se et sociis suis esse denegavit, ac deesse illis omnia virtutum bona, quae in se et comitibus suis esse demonstravit. Jam vero ne Thessalonicenses pro sua vel apostolorum tribulatione moveantur, subjungit.
«Vos enim imitatores facti estis, fratres, Ecclesiarum [Col. 1364A] Dei quae sunt in Judaea in Christo Jesu, quia eadem passi estis et vos a contribulibus vestris, sicut et ipsi a Judaeis. Qui et Dominum occiderunt Jesum et prophetas, et nos persecuti sunt, et Deo non placent, et omnibus hominibus adversantur, prohibentes nos gentibus loqui ut salvae fiant, ut impleant peccata sua semper. Pervenit enim ira Dei super illos usque in finem.»
Contra falsos apostolos latenter fuerat locutus ut eos non susciperent, nunc contra Judaeos manifeste loquitur, ut eos non metuant. Vere, inquit, in ipsum credidistis, quia vos estis facti imitatores Ecclesiarum Dei, quae sunt in Judaea, id est in terra Judaeorum, in Christo Jesu, id est in instructione ipsius [Col. 1364B] Christi. In hoc estis imitatores, quia eadem passi estis et vos, quae passae sunt et illae ecclesiae. Passi, inquam, estis a contribulibus vestris, id est ab illis, de quorum tribubus originem ducebatis, sicut et ipsi a Judaeis. Cives enim et amici vel consanguinei vestri vos persecuti sunt, sicut et illos sui. Nec mirum si Judaei more suo fideles persequuntur, qui et ipsum Salvatorem Dominum Jesum occiderunt et prophetas antea, qui praenuntiabant eum; et nos apostolos postea persecuti sunt, qui praenuntiabamus illis eum advenisse (Act. VII) ; et ideo ne miremini, sed patienter sustinete, si et vos persequuntur, qui semper persecuti sunt, et licet aemulatione legis haec facere videantur, Deo tamen non placent, cujus gratiam impugnant. Nec tantum Deo [Col. 1364C] rebelles sunt, sed et omnibus hominibus, id est saluti omnium hominum adversantur, prohibentes, inquantum praevalent, nos loqui, id est ne loquamur verbum Dei gentibus ut credant et salvae fiant; et ita hostes sunt omnibus, dum conantur facere ut verbum salutis per nos ad neminem veniat, sed omnes in perditione relinquantur. Et hoc ex more faciunt, ut impleant sua peccata semper, id est peccata peccatis incessanter accumulent usque ad consummatam plenitudinem, quando pro his mittentur in gehennam (Matth. XXIII) . Ideo autem semper peccata sua implent, quia ira Dei, ut excaecarentur, pervenit super illos, id est jam olim effusa est super corda illorum, ex quo reprobaverunt Salvatorem qui [Col. 1364D] missus eis fuerat. Quando enim patres eorum dixerunt: «Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. XXVII) ,» tunc pervenit ira Dei super illos, et durabit usque in finem, quando, praedicante Elia, recipient gratiam. Vel ita: Ut impleant peccata sua semper. Quadraginta enim annos post passionem Domini dedit Deus Judaeis ad poenitentiam: illis transactis, cum credere nollent, completa sunt peccata eorum, ut pro his perire deberent. Quando autem hoc dixit Apostolus, stabat Jerusalem, nec erant peccata eorum adhuc completa, sed completa sunt, venientibus Romanis, unde subdit: Pervenit enim, id est antequam resipiscerent venit, antequam putarent venit ira Dei super illos, opprimens eos. Ira Dei est ultio quae per Romanos facta est, quae [Col. 1365A] ira perdurat super illos captivos usque in finem saeculi, vel haec temporalis ira idcirco dicitur pervenisse super illos captivos, quia sequitur aeterna, cum sine fine post hanc vitam puniuntur in inferno. Pervenit ira praesentis ultionis, perdurans super illos usque in finem; sequitur ira futurae damnationis, perdurans sine fine.
«Nos autem, fratres, desolati a vobis ad tempus horae, aspectu, non corde, abundantius festinavimus faciem vestram videre cum multo desiderio, quoniam voluimus venire ad vos, ego quidem Paulus et semel et iterum, sed impedivit nos Satanas. Quae est enim nostra spes aut gaudium, aut corona gloriae? Nonne vos ante Dominum nostrum Jesum Christum estis in [Col. 1365B] adventu ejus? vos enim estis gloria nostra et gaudium.»
Vos multa passi estis a civibus vestris, sed nos, o fratres, desolati, id est sine consolatione facti sumus a vobis. Desolatos non fecistis tristitia quam habuimus de tribulationibus vestris, antequam sciremus constantiam fidei vestrae. Desolati sumus ad tempus horae quoniam horaria, et non diuturna fuit vel erit haec nostra desolatio. Desolati, inquam, sumus ore, quia non possumus vobis praesentialiter loqui; et aspectu, quia non videmus faciem vestram; non corde, quia cor nostrum vos semper intuetur et est vobiscum. Os et aspectus cessat, sed cor et sollicitudo non quiescit. Nos ita desolati, festinavimus abundantius, id est multo magis acceleravimus videre [Col. 1365C] faciem vestram, ne sit immutata, id est ne forte defeceritis in tribulationibus, quas passi estis a civibus vestris. Festinavimus, inquam, videre faciem vestram, id est vos videre facie ad faciem, videre praesentiam vestram, cum multo desiderio exhortandi vos, et ad constantiam perseverantiae festinavimus quidem, sed quod festinabamus implere nequivimus. Quoniam voluimus quidem omnes venire ad vos, sed non potuimus; ego quidem Paulus, qui plus aliis curro et devotior sum, volui et semel et iterum ad vos venire, sed non potui, quia impedivit nos Satanas, qui interpretatur adversarius, id est diabolus, qui saluti semper hominum adversatur, opposuit nobis impedimenta. Ideo magis evigilate [Col. 1365D] adversus insidias ejus, ne et iter vestrum, per quod ad coelestem patriam tenditis, impediat. Nequaquam per semetipsum Satanas praepedire vias tanti Apostoli potuit, sed occultae dispensationis nutibus dum adversaretur, nesciens deservivit, ut nimirum Paulus ad alios vellet accedere nec valeret, eis a quibus recedere non poterat prodesset. Ideo, inquit, voluimus ad vos venire, et ideo Satanas obstitit, quia quae est spes nostra nisi vos? id est pro qua re nunc speramus quod in futuro mercedem accepturi sumus, nisi pro vobis? aut quod est gaudium nostrum? id est unde nunc et in futuro gaudemus, nisi de sanctitate vestra? aut quae est nostra corona gloriae, quae victoribus dabitur, nisi vos? Nonne vos nobis hoc estis ante Dominum nostrum [Col. 1366A] Jesum Christum, id est ante tribunal summi judicis in adventu ejus? Quia ante justum judicem nimirum gloriam tunc inveniemus, quam nunc in vestris moribus studio praedicationis exquirimus, et propter bonam conversationem vestram nostro labore praeparatam coronabimur. Vere tunc eritis nobis corona gloriae, quia et modo estis vos gloria nostra apud ecclesias, et gaudium apud nos. Gloriamur enim apud alios de profectu vestrae fidei et sanctitatis, et gaudemus in cordibus nostris. Sed et in futuro saeculo eritis nobis aeterna gloria et perenne gaudium.
«Propter quod non sustinentes amplius, placuit nobis remanere Athenis solos, et misimus Timotheum, [Col. 1366B] fratrem nostrum et ministrum Dei in Evangelio Christi, ad confirmandos vos et exhortandos pro fide vestra, ut nemo moveatur in tribulationibus istis. Ipsi enim scitis quod in hoc positi sumus. Nam et cum apud vos essemus, praedicebamus vobis passuros nos tribulationes, sicut et factum est, et scitis. Propterea et ego amplius non sustinens, misi ad cognoscendam fidem vestram, ne forte tentaverit vos is qui tentat, et inanis fiat labor noster.»
Dixi quia desolati sumus a vobis, qui estis gloria nostra. Propter quod ego et Silvanus non sustinentes amplius, quia grave pondus erat nobis, dum nesciremus quid ageretis, placuit nobis duobus remanere solos Athenis, et misimus ad vos Timotheum, [Col. 1366C] qui vos in proposito vestro confirmaret, et nobis certitudinem de vobis referret. Non modo cum hac epistola miserunt eum, sed antea. Alioquin non cum eis salutasset eos in postremo. Misimus Timotheum, qui veraciter suscipiendus est et audiendus, quia est frater noster, id est habens partem in coelis nobiscum, et est minister Dei in Evangelio, id est ministrans fidelibus ea quae Dei sunt in praedicatione Evangelii. Hunc misimus ad confirmandos vos, ut in his staretis in quibus eratis, et exhortandos, ut ad meliora proficeretis. Misimus eum confortare vos et exhortari pro fide vestra tenenda et defendenda, ut nemo vestrum moveatur a constantia sincerae fidei in tribulationibus istis, quas [Col. 1366D] et nos et vos ad tempus in exsilio praesentis saeculi toleramus. Nec debetis in his ab intentione vestra moveri, quia vos ipsi scitis quod in hoc positi sumus, ut adversa temporaliter sustineamus. Hinc est quod per Jeremiam de antiquo hoste dicit electorum populus: «Posuit me quasi signum ad sagittam (Thren. III) .» Fidelis enim populus quasi signum ad sagittam hosti suo est positus, quia semper velut sagittis impetitur, dum ejus persecutionibus affligitur. Qui enim in hac vita assidua mala tolerat, quasi in signum positus, sagittas suscipit ferientis. Unde nunc recte praedicator egregius cum persecutionum mala toleraret, atque sub persecutore de adversario gemeret, teneram discipulorum mentem suis afflictionibus consolans ait: Ipsi enim scitis [Col. 1367A] quod in hoc positi sumus. Ac si aperte dicat: Quid in hoc tempore vulnera nostra miramini, qui si aeterna gaudia quaerimus, huc ad hoc venimus ut feriamur? Hoc, inquit, scitis. Nam non tantum absentes hoc dicimus, sed et cum essemus praesentes apud vos, praedicebamus et praenuntiabamus vobis passuros nos tribulationes, id est quia tribulationes passuri eramus, sicut et factum est postea, et vosipsi scitis, quia experimento in vobisipsis hoc probatis. Et sicut nos praescivimus tribulationes nos fore passuros, nec fugimus, ita vos qui scitis quod in hoc positi sumus, nolite moveri, sed immobiles in proposito vestro perdurate, patienter omnia tolerantes. Et quia nos praedictas tribulationes jam passi sumus, propterea ne vos pro nostris tribulationibus [Col. 1367B] terremini, etiam misi ad vos, ego amplius non sustinens me esse incertum de vobis, quia incertus formidabam tribulationes nostras fore causas defectus vestrae fidei, misi Timotheum non modo cum hac epistola, sed prius ad cognoscendam fidem vestram, id est ut cognosceret et renuntiaret mihi si permaneretis in fide, et si ipsa fides vestra esset fortis an infirma, ne forte tentaverit vos et tentando superaverit is qui tentat, id est deceptor antiquus, cujus officium est tentare homines et seducere. «Deus autem intentator malorum (Jacob. I) » tentamentorum est, ipse enim neminem tentat, secundum eam scilicet tentationem, quae deceptionis vel seductionis est. Secundum vero eam tentationem quae probationis [Col. 1367C] est, tentavit Deus Abraham (Gen. XXII) . Sed ego timui ne vos tentaret is deceptor, qui tentat ad decipiendum; et inanis, id est infructuosus fiat in vobis labor noster, quem pro vobis pertulimus, noc est ne deceptori succumberetis, et non prodesset vobis quidquid in conversione et eruditione vestra laboravimus.
«Nunc autem veniente Timotheo ad nos a vobis, et annuntiante nobis fidem et charitatem vestram, et quia memoriam nostri habetis bonam, semper desiderantes nos videre, sicut nos quoque vos, ideo consolati sumus, fratres, in vobis, in omni necessitate et tribulatione nostra per fidem vestram, quoniam nunc vivimus, si vos statis in Domino. Quam enim gratiarum actionem possumus [Col. 1367D] Deo retribuere pro vobis in omni gaudio, quo gaudemus propter vos ante Deum nostrum, nocte ac die abundantius orantes, ut videamus faciem vestram, et compleamus ea quae desunt fidei vestrae? Ipse autem Deus et Pater noster et Dominus Jesus Christus dirigat viam nostram ad vos. Vos autem Dominus multiplicet, et abundare faciat charitate in invicem et in omnes, quemadmodum et nos in vos ad confirmanda corda vestra sine querela in sanctitate ante Deum et Patrem nostrum in adventu Domini nostri Jesu Christi cum omnibus sanctis ejus. Amen.»
Priusquam sciremus quid ageretis, desolati fuimus a vobis. Sed nunc, revertente Timotheo, quem ad vos miseramus, et renuntiante bona de vobis, [Col. 1368A] consolati sumus. Nunc autem, veniente Timotheo ad nos a vobis, et annuntiante nobis fidem et charitatem vestram, id est referente nobis quia inter adversa bene permanetis in fide, nec deseruistis charitatem, qua Deum et proximos vel etiam inimicos diligitis, et referente quia memoriam nostri bonam habetis, id est nostri memores estis, et nihil nisi bonum de nobis cogitatis, semper optantes nos videre, sicut et nos quoque desideramus vos cernere, ideo quia hoc de vobis audivimus, consolati sumus, fratres, in vobis, qui prius eramus desolati. Consolati, inquam, sumus per fidem vestram, id est constantia fidei vestrae est causa ut nos consolationem habeamus in omni necessitate, id est penuria, quam patimur in victu et vestitu, et in omni tribulatione, [Col. 1368B] quae nobis exterius ab adversariis infertur. Et vere consolati sumus quoniam nunc in hac miseria vivimus quasi jam in coelo essemus, et quasi jam nos a mortuis resuscitatos aestimamus, si vos statis, id est si statum rectitudinis perseveranter in Domino tenetis. Nolo stetis in nobis, sed in Domino, quia neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat, Deus (I Cor. III) . O quam mollia viscera gestabat Apostolus, quando circa filios suos tanto aestu amoris inhiabat, ut diceret: Nunc vivimus, si vos statis in Domino. Metuebat nimis, ne ejus discipuli in praedicatore suo tot persecutionum probra cernentes, fidem in eo despicerent, contra quam imminentes passionum contumeliae [Col. 1368C] praevalerent. Et idcirco nimis dolebat in tormentis, sed magis filiis de tormentorum suorum tentatione metuebat; parvipendebat in se plagas corporis, dum formidaret in filiis plagas cordis. Ipse patiendo suscipiebat vulnera tormentorum, sed filios consolando curabat vulnera cordium. Pensemus ergo cujus charitatis fuit filiorum salutem inter sua detrimenta requirere, inter dolores proprios aliis timuisse, et statum mentis in primis etiam ex sua dejectione custodire. Qui securus erat de mercede sua, etsi discipuli caderent, et tamen velut si in casu illorum mercedem laboris sui perderet, in statu ipsorum dixit se vivere, id est vitae praemium habere. Nolebat enim vivere illis cadentibus, sed illis stantibus in Domino, ut fructus ejus esset illis integer, [Col. 1368D] et merces ejus apud Deum plena gaudiorum. Consolati, inquit, sumus per fidem vestram, nam Deo non possumus dignas grates ex hoc reddere. Quam enim gratiarum actionem possumus Deo retribuere pro vobis bene stantibus, positi in omni gaudio, quo gaudemus propter vos ante Deum nostrum, cujus oculis manifesta sunt occulta cordium? Non enim ante homines est gaudium nostrum, quia foris apparemus quasi tristes propter adversa quibus circumdamur, sed intus ante Dominum gaudemus semper de profectu vestro. Nec tantum agimus illi pro vobis quantascunque gratias possumus, sed et nocte ac die sumus abundantius orantes, ut veniamus ad vos et videamus faciem vestram, atque ore ad os vobis loquamur, et compleamus ea quae [Col. 1369A] desunt fidei vestrae, quae olim non potuimus complere, quia eratis parvuli, et quia longo tempore vobiscum manere nequivimus. Quia ergo fidem firmiter, qui jam adhuc totam perfecte non didicistis, retinere inter adversa studuistis, ideo cupimus ad vos pervenire, et ea quae desunt vestrae fidei supplere. Ex hoc loco apparet, quia quod superius ait, «ita ut non sit nobis necesse quidquam loqui (supra I) ,» non idcirco dixit quod ipsi jam omnia fidei mysteria sufficienter scirent, sed ut diximus, propterea hoc dicit, quia non erat necesse ut ipse de illis quidquam loqueretur aliis, cum illos fama procul celebraret. Nos, inquit, oramus faciem vestram videre, et fidem vestram ad plenum instruere, sed Deus faciat quod oramus. Ipse autem Deus, Creator [Col. 1369B] noster, qui potest, et Pater noster coelestis, qui vult bonum, et paterno affectu nos diligit ac regit, et Dominus Jesus Christus, qui nos ab hoste redemit, et suo dominio mancipavit, dirigat, id est directam, ab impedimentis liberam faciat viam nostram ad vos. Sed vos Dominus, id est Spiritus sanctus, multiplicet in numero fidelium, et abundare vos faciat charitate in invicem, id est inter vos vicissim, et in omnes, et in eos qui vobis adversantur, et hoc faciat ita perfecte, quemadmodum et nos abundare fecit charitate in vos. Et istam charitatis abundantiam det vobis ad confirmanda corda vestra, id est ad hoc ut per ipsam dilectionem confirmentur corda vestra in sanctitate, id est in omni puritate atque munditia, et bonorum actuum observatione, [Col. 1369C] sine querela, id est sine crimine, ut sitis tam innocentes, ut nemo de vobis possit jure conqueri. Et tales sitis ante Deum, id est in oculis Dei, qui veritatem inspicit, nec latet eum aliquid. Sunt enim qui sancti videntur coram hominibus, sed non coram Deo (Matth. XXIII) . Vos autem estote veraciter sancti et sine querela, id est irreprehensibiles ante oculos Dei, qui vos cernit et creavit, et Patris qui nos adoptavit. Tales esse studete ante Deum et Patrem nostrum in adventu Domini nostri Jesu Christi, cum omnibus sanctis ejus, id est quando Dominus Jesus veniet ad judicium cum omnibus sanctis suis. Qualis enim quisque praesentem vitam finierit, talis in die judicii apparebit. Illi autem non sine querela [Col. 1369D] esse apparebunt, de quibus judex queretur, dicens: «Esurivi, et non dedistis mihi manducare (Matth. XXV) .» Vel, cum omnibus sanctis agite quae dixi, quia sic agunt omnes sancti. Ad confirmationem omnium quae praemissa sunt, subjungitur: Amen, quod interpretatur vere vel fideliter.
«De caetero ergo, fratres, rogamus vos et obsecramus in Domino Jesu, ut quemadmodum accepistis a nobis, quomodo oporteat vos ambulare et placere Deo, sicut et ambulatis, ut abundetis magis.»
Hactenus patientiam illam in sua vel aliorum tribulatione suasit, nunc eos in bonis actibus proficere [Col. 1370A] admonet; et quales vel in seipsis, vel erga fratres esse debeant, docet. Magis tamen congruunt perfectis superiora, in quibus multifarie patientiam suasit; et sequentia magis aptantur imperfectis, ubi munditia et innocentia suadetur. Quia, inquit, hucusque bene vixistis, quemadmodum superius demonstratum est, ergo de caetero quod superest, vivendi spatio, rogamus ut illud ita ducatis, ut in bonis operibus magis abundetis, et hoc est: de caetero quod restat, rogamus vos, fratres, et obsecramus, id est per sacra adjuramus in Domino Jesu, ut sicut eum timetis et amatis, ita propter reverentiam et amorem ejus quod obsecramus, faciatis. Obsecramus ut quemadmodum accepistis a nobis, id est sicut didicistis ex doctrina nostra quomodo oporteat [Col. 1370B] vos ambulare si vultis ad patriam pervenire, id est quomodo per viam justitiae debetis incedere, et in omnibus Deo placere, sicut et ambulatis, quia quod vobis de hac ambulatione tradidimus, mox agere coepistis; obsecramus, inquam, ut abundetis magis in hac bonorum operum ambulatione, id est amodo propensius quam antea tendatis ad coelestem patriam per exsecutionem mandatorum Dei. Vel secundum alios codices obsecramus, ut quemadmodum accepistis a nobis, quo modo vos oporteat ambulare, et in ipsa ambulatione Deo placere, sic et ambuletis, de virtute in virtutem (Psal. LXXXIII) proficiendo ac perseverando, ita ut abundetis magis ac magis quotidie.
«Scitis enim quae praecepta dederim vobis per [Col. 1370C] Dominum Jesum, haec est enim voluntas Dei, sanctificatio vestra, ut abstineatis vos a fornicatione, ut sciat unusquisque vestrum vas suum possidere in sanctificatione et honore, non in passione desiderii, sicut et gentes quae ignorant Deum. Et ne quis supergrediatur, neque circumveniat in negotio fratrem suum, quoniam vindex est Dominus de his omnibus, sicut praediximus vobis et testificati sumus. Non enim vocavit nos Deus in immunditiam, sed in sanctificationem. Itaque qui haec spernit, non hominem spernit, sed Deum, qui et dedit Spiritum suum sanctum in nobis.»
Propterea moneo ambulare sicut accepistis a nobis, quia vos scitis quae praecepta ambulandi et [Col. 1370D] recte vivendi dederim vobis ferenda et commendanda, idque non per me, sed per Dominum Jesum. Et licet sciatis, tamen ex parte replicabo. Nam haec est voluntas Dei, sanctificatio vestra, quae vobis prodest, non ipsi, id est hoc vult Deus, et exigit a vobis, ut sanctificemini, ut abstineatis vos a fornicatione, id est ab omni illicito concubitu, ne tollentes membra Christi, faciatis membra meretricis (I Cor. VI) . Vel, haec est voluntas Dei et sanctificatio vestra, ut abstineatis vos longe remoti a fornicatione, quia dum vos abstinetis ab immundo opere, sanctificatur in vobis corpus et anima castitate. Ita vos abstineatis a fornicatione, ut unusquisque vestrum sciat possidere, et dominio mentis subditum tenere suum vas, id est suum corpus quod est vas animae. Ille enim [Col. 1371A] possidere suum vas dicitur, qui in potestate sua suum corpus tenet, ut non serviat mens desideriis carnis, sed caro rectis voluntatibus mentis. Ita sciat unusquisque vestrum suum vas possidere, in sanctificatione, id est mundissima purificatione; et honore, ne inhonoretur opprobrio turpitudinis. Ex continentia enim fornicationis nascitur sanctificatio castitatis, et inde est honor apud homines. Nam etiam in hoc saeculo honoratur, qui mundam et castam vitam ducit; sicut econtra qui seipsum qualibet fornicatione contaminat, infamis et ignominiosus habetur. Ita possidete vestra vasa in sanctificatione et honore, non in passione desiderii, id est quando peccatum desideratur, et non perficitur, non in passione desiderii, id est nec saltem fornicandi desiderium [Col. 1371B] habeatis, quod est passio et laesio animae. Passio enim desiderii est, ut non patiamini interius incentiva carnis, quae procedant ex desiderio vestro. Non praecipio ut non patiamini incentiva carnis, quia hoc est inevitabile, sed videte ut non procedant ex desiderio vestro, id est ne praemeditando concupiscatis aliquem illicitum concubitum, ut non postea patiamini intrinsecus desiderium, et subjiciamini pravis suggestionibus a desiderio ortis sicut et gentes, id est gentiles faciunt, de quibus non est mirandum; nec vos debetis esse similes eis, quia ignorant Deum, et ideo sine respectu divinae formidinis aut reverentiae coeunt nefarie, non solum cum quibuslibet mulieribus, sed etiam cum pecudibus. Et haec est voluntas Dei, ne quis ex vobis supergrediatur [Col. 1371C] in negotio, id est mercatione fratrem suum, id est alium Christianum, ut mercaturam centum solidorum extorqueat ab eo pro quolibet minore pretio; neque circumveniet, id est neque fraudulenter decipiat, ostendens illi congeriem pannorum exterius valde pulchram et quasi magni pretii, cum sit interius vilis; aut aes deauratum vendens illi pro auro, vel his similia faciens. Supergressio enim est, ubi pro minore pretio illud quod majoris pretii est, elicitur; circumventio autem, ubi per dolum frater in ipsa venditione vel emptione decipitur. Sed vos ab his vitiis, id est a fornicatione et a passione desiderii atque supergressione et circumventione fratris, idcirco vos continete quoniam vindex est Dominus [Col. 1371D] de his omnibus, id est ipse punit haec omnia in suo judicio, videlicet non solum opus fornicationis, sed et desiderium illiciti operis, atque iniquitatem non justae mercationis. Ipse de his omnibus ultionem sumet, sicut praediximus, id est sicut ante judicium denuntiavimus vobis, cum essemus apud vos, et testificati sumus, id est testimoniis Scripturarum probavimus. Vel testificati sumus, id est testes divini judicii fortiter haec asseruimus. Ideo etiam ab his est abstinendum, quia non vocavit nos Deus in immunditiam, id est ut immundam et sordidam vitam duceremus; sed in sanctificationem, id est ut incontaminatissimam atque mundissimam et virtutibus plenam duceremus conversationem. Unde et per legem clamat: «Sancti eritis, quia ego sanctus [Col. 1372A] sum (Lev. XI, XIX, XX; I Petr. I) .» Et quia Dei voluntas est sanctificatio vestra, quae tenenda est eo ordine quo subjunximus, nec vocavit nos Deus ut immunde viveremus, sed sancte; itaque qui haec spernit, quae nunc de sanctitate et munditia servanda diximus, et de vitiis exstirpandis, non hominem spernit, sed Deum, id est non me spernit, sed Deum, cujus praecepta loquor, et cujus voluntatem annuntio; qui et dedit in nobis, id est in cordibus nostris Spiritum suum sanctum, ut omnia per spiritum ejus loqueremur et faceremus; et ideo qui dicta nostra quasi verba hominum spernit, Spiritum sanctum per quem omnia loquimur spernit, et Deum cujus est ille spiritus (Luc. X) . Erant inter Thessalonicenses nonnulli in supradictis vitiis manentes, [Col. 1372B] et Apostoli verba spernentes; propter quos ita loquitur, ostendens quia contemptus apostolicorum praeceptorum in Deum potius refunderetur non in Apostolum.
«De charitate autem fraternitatis non necesse habemus scribere vobis. Ipsi enim vos a Deo didicistis, ut diligatis invicem (Joan. XIII, 15; I Joan. XXIV) . Etenim illud facitis in omnes fratres in universa Macedonia. Rogamus autem vos, fratres, ut abundetis magis, et operam detis, ut quieti sitis, et ut vestrum negotium agatis, et operemini manibus vestris, sicut praecepimus vobis, et ut honeste ambuletis ad eos qui foris sunt, et nullius aliquid desideretis.»
De supradictis fuit opus scribere vobis, quia quidam [Col. 1372C] vestrum sunt culpabiles in illis, sed de charitate fraternitatis, id est de dilectione qua fratres amare debetis, non habemus necesse scribere vobis, id est non est necessarium nobis ut per epistolam vos instruamus. Vere non habemus hoc necesse. Nam vos ipsi didicistis a Deo, id est docti estis ab Evangelio Dei, ut vos invicem diligatis, quia Christum dicentem audistis: «Hoc mando vobis, ut diligatis invicem (Joan. XIII, XV) .» Vel per internam aspirationem didicistis hoc a Deo, quia Spiritus sanctus mox ut cor hominis repleverit, addere illud charitate facit; nec potest unquam discere charitatem, qui Spiritum sanctum non habet intus docentem. Vos hoc didicistis, sicut effectu declaratis. [Col. 1372D] Nam facitis illud in omnes fratres, id est diligitis omnes Christianos, et operibus charitatis vos ostenditis illos diligere, non solum in urbe vestra, sed et in universa Macedonia, vos illud facitis, id est fratres diligitis; sed tamen rogamus vos, fratres, ut abundetis magis, in dilectione fratrum, id est adhuc abundantiorem ergo fratres studeatis habere charitatem, et operam detis ut quieti sitis a curiositate, quae non sinit cor curiosi esse quietum. Operam detis. Quasi diceretur: Difficile est dimittere consuetudinem, sed cogite vos. Studete ne curiositas vastet quietem vestrae mentis ut antea. Quae scilicet curiositas, cum alienam quaerit vitam discutere, semper sua intima nesciens, studet exteriora cogitare. Grave namque est curiositatis vitium, quae [Col. 1373A] dum cujuslibet mentem ad investigandam vitam proximi exterius ducit, semper ei intima sua abscondit, ut aliena sciens, se nesciat. Et curiosi animus quanto magis peritus fuerit alieni meriti, tanto fit magis ignarus sui. Ideoque quietem habere non potest, dum semper laborat aliorum vitam inutiliter scire; et saepe vagatur per diversa loca, ut discere possit aliena facta. Sed vos satagite ut quieti sitis, et ut vestrum negotium agatis, id est unusquisque officium quod ad se pertinet, dimissis alienis, quia vobis est utile in emendatione vitae vestrae sic agere, et operemini manibus vestris, unde victum habeatis, et unde beneficia tribuatis, sicut praecepimus vobis dum praesentes essemus, quia et opus manuum adjuvat quietos esse. Illud enim malum ex otio venit. [Col. 1373B] Hinc est quod Scriptura dicit, «quia multum malitiam docuit otiositas (Eccli. XXXIII) ,» et date operam ut honeste ambuletis, id est irreprehensibiliter agatis ad eos, qui foris sunt, id est coram infidelibus qui sunt extra Ecclesiam, ut exemplo vestrae honestatis convertantur ad honestos mores et ad fidem. Non ergo sectandum est otium, sed opus faciendum, quia honestum est, et quasi lux ad infideles, et adhuc date operam, ut nullius aliquid, id est nullam rem cujuscunque fidelis desideretis, nedum rogetis vel tollatis; sed sufficiat vobis quod habetis, vel ex justo labore vestro quod vobis deest, acquiratis. Qui enim in otio vivit, res aliorum concupiscit. Idcirco abjicite otium, ut vincatis alienarum rerum appetitum.
[Col. 1373C] «Nolumus autem vos ignorare, fratres, de dormientibus, ut non contristemini sicut et caeteri, qui spem non habent. Si enim credimus quod Jesus mortuus est et resurrexit, ita et Deus eos, qui dormierunt per Jesum, adducet cum eo.»
Quia quidam illorum inconsiderabiliter deflebant suos amicos mortuos, quasi non amplius resurrecturos, docet eos revera futuram omnium resurrectionem, et ideo non debere eos immoderate contristari de morte suorum. Quasi dicat: De charitate non indigebatis a nobis doceri, sed de ressurectione mortuorum indigetis. Et ideo, fratres, nolumus vos ignorare, id est nolumus ut ignoretis, sed volumus ut sciatis quae scienda sunt de dormientibus, id est de mortuis, qui quasi de somno facile surgent, et integro [Col. 1373D] corpore. Sicut enim citius homo a somno evigilat, ita concitae ad conditoris nutum a morte corporis surgent. Ideo nolumus vos haec ignorare, ut non contristemini de morte charorum vestrorum, sicut et caeteri, id est infideles contristantur de morte suorum, qui spem non habent, spem scilicet resurrectionis et incorruptionis aeternae. Nam et ideo etiam dormientes eos appellat scripturae veracissima consuetudo, ut cum dormientes audierimus, evigilaturos non dubitemus. Unde et in psalmo dicitur: «Nunquid qui dormit, non adjiciet ut resurgat? (Psal. XL.) » Vehementer enim ab infirmis mentibus nomen mortis pertimescitur, somni autem vocabulum non timetur. Est autem de mortuis qui diliguntur, [Col. 1374A] quaedam tristitia quodammodo naturalis. Mortem quippe horret non opinio, sed natura; nec mors homini accidet, nisi ex poena quam praecesserat culpa. Quapropter si animalia quae ita creata sunt ut suo quaeque tempore moriantur, mortem fugiunt et vitam diligunt, quanto magis homo qui sic fuerat creatus ut, si sine peccato vivere vellet, sine termino viveret! Itaque necesse est ut tristes simus, quando moriendo nos deserunt quos amamus, quia, etsi novimus eos non in aeternum nos relinquere hic manentes, sed aliquantum praecedere secuturos, tamen mors ipsa quam natura refugit, cum occupat dilectum, contristat in nobis dilectionis affectum. Ideo non admonuit Apostolus ut non contristemur, sed ut non contristemur sicut et caeteri [Col. 1374B] qui spem non habent. Contristamur ergo in nostrorum mortibus necessitate amittendi, sed cum spe recipiendi. Inde angimur, hinc consolamur; inde infirmitas afficit, hinc fides reficit; inde dolet humana conditio, hinc sanat divina promissio. Permittantur itaque pia corda charorum de suorum dolere mortibus tristitia sanabili, et consolabiles lacrymas fundant conditione mortali, quas tamen reprimat fidei gaudium, qua creduntur fideles, quando moriuntur, aliquantulum a nobis abire et ad meliora transire. Vere, inquit, non debetis inconsolabiliter contristari, sicut infideles, de morte charorum vestrorum, quasi non sint amplius victuri et vobiscum futuri, quia si credimus quod Jesus mortuus est et resurrexit, ita pro certo credere debemus, [Col. 1374C] quia et Deus eos qui dormierunt per Jesum, id est mortui sunt in Christo, adducet cum ec ad judicium in die resurrectionis omnium, ut cum Christo judicent mundum et regnent. Unde et Zacharias ait: «Et veniet Dominus Deus meus, et omnes sancti cum eo (Zach. XIV) .» Vel per Jesum mediatorem adducet eos Deus cum eo, quia quod resurgent, et quod cum Christo judices venient, hoc non nisi per Christum a Deo Patre accipient. Si credimus, inquit, quod Jesus mortuus est, etc. Quid est quod praedicator egregius mortem Domini, mortem vocat: mortem vero servorum Domini, non mortem, sed somnum nominat, nisi quia infima corda audientium respiciens, medicamentum praedicationis suae mira arte apponit; et illum quem jam resurrexisse [Col. 1374D] noverant, eis mortuum insinuare non dubitat, eos vero qui necdum resurrexerant, ut spem resurrectionis insinuet, non mortuos, sed dormientes vocat? Non enim verebatur dicere mortuum, quem auditores jam resurrexisse cognoverant; et verebatur dicere mortuos, quos resurrecturos vix credebant.
«Hoc enim vobis dicimus in verbo Domini, quia nos qui vivimus, qui residui sumus, in adventu Domini non praeveniemus eos qui dormierunt (I Cor. XV) . Quoniam ipse Dominus in jussu et in voce archangeli, et in tuba Dei, descendet de coelo, et mortui qui in Christo sunt, resurgent primi. Deinde nos qui vivimus, qui relinquimur, [Col. 1375A] simul rapiemur cum illis in nubibus obviam Christo in aera, et sic semper cum Domino erimus. Itaque consolamini invicem in verbis istis.»
Vere illi qui nunc in mortis somno dormiunt, venient vivi cum Christo. Nam hoc dicimus vobis non in nostro, sed in Domini verbo, quia non noster, sed Domini est sermo, quem de hac re vobis loquimur, quoniam, ipso docente ac jubente, vel per os nostrum loquente, loquimur vobis talia. Hoc scilicet dicimus, quia nos qui tunc temporis in carne vivimus, qui residui sumus, omnibus praecedentibus sanctis, id est quorum vita tunc est adhuc in corpore residua, non praeveniemus in adventu Domini eos qui dormierunt, id est non anticipabimus eos qui longe ante mortui fuerant, ut primi ante illos occurremus [Col. 1375B] Domino, sed cum illis pariter occurremus. Hunc modum resurrectionis ideo docet Apostolus, quia viderentur viventes citius posse Domino occurrere quam mortui. Tam velociter enim fiet omnium resurrectio, ut viventes nequeant praecedere mortuos. Nam voce justorum qui tunc viventes in carne sunt inveniendi, locutus est nunc Apostolus, quia et ipse justus erat, atque in carne vivebat, et novissimos sanctos fore communionis suae praevidebat, ideoque verbis eorum utebatur. Sed Thessalonicenses hoc non intelligentes, putaverunt quod Paulus et qui cum eo scribebant epistolam, dicerent se reperiendos in die consummationis in carne, et conjecturis variis fluctuabant atque [Col. 1375C] dicebant: Si Paulus inveniendus in corpore est, proximus est dies judicii. Unde corrigit eos in secunda Epistola. Putabant enim quod in diebus eorum futura esset generalis resurrectio, quoniam Apostolus verbo praesentis temporis dixerat, nos qui vivimus. Qua causa praecipue coactus est aliam illis epistolam scribere. Viventes namque et residuos, ut diximus, nominavit, non quo vellet intelligi se cum sociis suis tempore resurrectionis in corpore reperiendos, sed nos dixit pro eo quod est, justos, de quorum numero et ipse erat. Ipsi enim rapientur obviam Christo, et non peccatores. Viventes autem, non juxta tropologiam sanctos accipimus, qui peccato mortui non sunt, sed omnes quos in corpore inveniet Christus adveniens. Quodque sequitur: non [Col. 1375D] praeveniemus eos qui dormierunt, non ad peccatores est referendum, qui somno negligentiae sopiti sunt, neque enim peccatores cum justis rapientur obviam Christo, sed ad eos referendum est quos mors dissolverat. Non praeveniemus ad occurrendum Domino eos qui dormierunt, sed ipsi prius evigilabunt, id est resurgent, quam nos incipiamus occurrere Domino. Quoniam ipse Dominus in propria persona descendet localiter de coelo, vel de coelo, id est de occulto, et hoc in jussu Patris. Descendet enim missus a Patre, non diversitate virtutis, sed dispensatione judicis. Vel in suo jussu descendet, quia jubebit resurgere mortuos et occurrere sibi. Non enim veniet humilis et occultus ut olim, sed excelsus et manifestus et cum imperiosa auctoritate ut omnia [Col. 1376A] mox fiant quaecunque jusserit, et in voce archangeli, quoniam archangelus voce magna clamabit, ante eum excitans mortuos. De cujusmodi voce dicit ipse: «Media autem nocte clamor factus est. Ecce sponsus venit, exite obviam ei (Matth. XXV) .» Et in tuba Dei, id est in aliquo sono magno et publico, divinitus facto. De cujusmodi tuba rursum ipse dicit, «quia venit hora in qua omnes qui in monumentis sunt audient vocem Filii Dei, et procedent (Joan. V) .» Haec tuba omnes excitabit, et inimicos terrebit, suos ad bellum invitabit, ut expugnent adversarios, et effugient a facie Domini atque mittant in gehennam. Et iterum sicut tuba quondam in festis convocabat populum Haebraeorum (Num. X, XXIX, XXXI) : sic haec tuba convocabit ad solemnitatem aeternae laetitiae populum [Col. 1376B] sanctorum. Deo, inquit, jubente et voce archangeli atque tuba Dei sonante (Psal. LXXX) , descendet Dominus Jesus de coelo in aera, non in terram. Nam quia in judicio erunt, et qui ad coelum assumentur, et qui in terra relinquentur, idcirco Dominus inter coelum et terram, id est in aere faciet de utriusque judicium. Et ipso descendente, mortui qui in Christo sunt, id est qui in fide et dilectione Christi praesentem vitam finierunt, resurgent primi, id est antequam illi qui tunc vivent, occurrent Christo. Deinde, id est facta illorum resurrectione, nos qui vivimus, id est illi de nobis qui vivi tunc invenientur, qui relinquimur, id est qui tormentis Antichristi erunt residui ex nobis, simul cum illis rapiemur [Col. 1376C] ah angelis in nubibus obviam Christo in aera. Ultimis sanctis se continuat Apostolus propter unitatem Ecclesiae, cujus membra sunt et primi et novissimi justi, et propter similitudinem passionum, quoniam similes apostolis erunt in passionibus illi novissimi, propter quod et dignissimi erunt. Qui tamen cum vivi reperientur non praevenient mortuos. Adeo velociter fiet resurrectio mortuorum. Sed cum illi fuerint resuscitati, occurrent Domino in suis corporibus et illi, qui viventes in corporibus fuerint inventi, ita tamen, ut in gloriam et corruptivum, et mortale, gloria, et incorruptione, et immortalitate mutetur, ut qualia corpora surrectura sunt, in talem substantiam etiam vivorum corpora transformentur. Revera enim quantum ad praesentia verba pertinet, [Col. 1376D] videtur Apostolus asserere quosdam in fine saeculi, adveniente Domino, cum futura est resurrectio mortuorum, non esse morituros, sed vivos repertos in illam immortalitatem, quae sanctis etiam caeteris dabitur, repente mutandos, et simul cum illis rapiendos in nubibus. Sed videamus ne huic sensui sit contrarium quod idem Apostolus scribit ad Corinthios: «Omnes quidem resurgemus vel omnes quidem dormiemus (I Cor. XV) .» Si ergo sanctos, qui reperientur Christo veniente viventes, eique venienti obviam rapientur, crediderimus in eodem raptu de mortalibus corporibus exituros, et ad eadem mox immortalia redituros, nullas in verbis Apostoli patiemur angustias, ubi dicit: «Omnes resurgemus, vel omnes dormiemus,» quia nec illi erunt a resurrectione [Col. 1377A] alieni, quam dormitione praecedent, quamvis brevissima, non tamen nulla. Neque enim dicendum est, fieri non posse ut dum per aera in sublime portantur, et moriantur et reviviscant. Quod autem subjecit: et sic semper cum Domino erimus, non ita accipiendum est, tanquam in aere nos dixerit cum Domino semper esse mansuros, quia neque ipse utique ibi manebit. Venienti quippe ibitur obviam, non manenti. Sed ita cum Domino erimus, id est sic erimus habentes corpora sempiterna, ubicunque cum illo fuerimus. Omnes scilicet electi, et qui de somno mortis excitati, et qui viventes in carne reperti fuerimus, rapiemur in nubibus obviam Domino in aera, et sic, id est omnes simul immortales erimus semper cum Domino, sicut ipse dixit: «Pater, [Col. 1377B] quos dedisti mihi, volo ut ubi ego sum et illi sint mecum, ut videant claritatem meam (Joan. XVII) .» Quandoquidem omnes resurgemus, et cum Domino semper erimus, itaque consolamini invicem, id est consoletur alter alterum de morte amicorum suorum in verbis istis quae diximus de resurrectione et societate vel gloria perenni omnium justorum. Pereat contristatio, ubi tanta est consolatio. Detergatur luctus ex animo, fides expellat dolorem in tanta spe gloriae. Omnes enim justi cum amicis suis sine fine simul manebunt immortales atque beati in regno Christi. Et ideo non debetis amicos vestros, qui mortui sunt, lugere quasi amissos, quia non amisistis eos, sed praemisistis.
[Col. 1377C] «De temporibus autem et momentis, fratres, non indigetis ut scribamus vobis. Ipsi enim diligenter scitis quia dies Domini sicut fur in nocte, ita veniet (II Petr. III) . Cum enim dixerint, pax et securitas, tunc repentinus eis superveniet interitus, sicut dolor in utero habenti, et non effugient.»
De resurrectione indiguistis per epistolam nostram doceri, sed de temporibus et momentis quibus futura est ipsa resurrectio, non indigetis ut scribamus vobis. De temporibus, id est utrum aestate an hieme, et utrum die ac nocte, sive quo mense vel post quot annos venturus sit Christus; et momentis, id est qua hora diei vel noctis venturus [Col. 1377D] sit Christus, non indigetis, fratres, id est non est necesse ut scribamus vobis, quia non prodesset vobis hoc scire. Non est opus ut de his scribamus vobis, quia vos ipsi scrutando Scripturas vel docti a nobis, diligenter, id est studiose scitis quia dies Domini, id est dies judicii vel dies mortis, in quo Dominus unumquemque judicabit, ita veniet latenter incautis, sicut fur in nocte; veniet enim in nocte, id est in ignorantia, hoc est veniet nullo sciente aut sperante, veniet subitaneus et improvisus (I Cor. XV) , veniet ut fur, qui latenter venit dum dormiunt homines, et omnia subripit, ut qui dives obdormierat, evigilans nihil inveniat. Sic enim continget securis et negligentibus per improvisum adventum diei Domini. Et propterea coepit Apostolus [Col. 1378A] loqui de temporibus, ut moneret discipulos cavere sibi, ne ita deprehendantur. Hoc igitur opus est scire, ut curent filii lucis esse, et parato corde vigilare, qui nolunt ab illa die sicut a nocturno fure conprehendi. Nam si ad cavendum hoc malum, id est ne dies Domini tanquam fur inveniat imparatum, opus esset nosse temporum spatia, non diceret Apostolus, non opus esse ut hoc scriberet, sed hoc potius esse scribendum tanquam doctor providentissimus judicaret. Nunc autem nec opus illis esse monstravit, quibus sufficiebat ut scirent, imparatis atque dormientibus diem Domini sicut furem esse venturam; atque sciendo hoc, essent ipsi vigilantes et parati post quanta libet tempora veniret; et suum servavit modum, ut scilicet Apostolus non tantum [Col. 1378B] praesumeret alios id docere, de quo apostolis Dominum dixisse cognoverat: «Non est vestrum nosse tempora vel momenta, quae Pater posuit in sua potestate (Act. I) ;» de his enim temporibus et momentis non erat opus ut scriberet eis. Vere, inquit, ut fur veniet amatoribus saeculi dies illa. Cum enim dixerint, pax est nobis et in ipsa pace securitas de futuro, quia nihil molestiarum amplius eventurum nobis formidamus, tunc subito, descendente judice, repentinus eis superveniet interitus, id est mors aeterna corporis et animae, sicut dolor supervenit mulieri habenti in utero prolem, quia malum conscientiae ipsorum incipiet eos subito torquere, cum per judicis adventum coeperit urgeri ut ad lucem prodeat, id est omnibus appareat. Mulier enim praegnans [Col. 1378C] quod in utero diu portavit cum pondere, tandem ejicit cum dolore, quia et reprobi malum, quod diu latuit intra conscientiam ipsorum et gravavit eam, in conspectu judicis cum gravi tormento cunctis manifestabunt. Mulier cum voluptate pondus illud concepit, sed, ut dictum est, cum dolore ejicit, quia et reprobi culpam cum voluptate libenter commiserunt, sed ante districtum judicem hanc inviti multa cum amaritudine manifestabunt. Mulier dum non sperat, subitis doloribus incipit urgeri ut pariat, quia et reprobi dum non praevident, incipiunt repentinis cruciatibus compelli, ut latentia mala quae intus habent, ante tribunal aeterni judicis ad publicum proferant. Ita ergo subitis doloribus incipient torqueri [Col. 1378D] intrinsecus instar praegnantis, et non effugient. Mulier namque evadit, sed illi non effugient. Dominus circa finem saeculi tribulationem maximam esse denuntiat futuram (Luc. XXI) , et dicit, arescentibus hominibus prae timore et exspectatione, quae supervenient universo orbi. Apostolus vero testatur, quia dicent: Pax est et securitas. Sed Dominus hoc de electis loquitur, Apostolus vero de reprobis. Intelligamus ergo non ea impleri modo quae Dominus praenuntiavit, sed tunc esse potius ventura, quando sic erit tribulatio universo orbi, ut ad Ecclesiam pertineat quae in universo orbe tribulabitur, non ad eos qui tribulabunt eam. Ipsi enim dicturi sunt, pax et securitas, ut repentinus illis superveniat interitus, et eos adventus Domini sicut fur in nocte [Col. 1379A] comprehendat, quando econtrario gaudebit et exsultabit, qui diligit manifestationem Domini. Sed et hoc notandum, quia post mortem Antichristi, quadraginta quinque dies concedentur ad emendationem his, qui ad vitam praedestinati sunt, et in Antichristi persecutione offenderunt. Sed qui ad vitam praeordinati non sunt, nec morte principis sui corrigentur, sed toto corde mundanis inhaerentes, gaudebunt, et uxores ducent, atque convivia facient, et domos aedificabunt, dicentes: Pax est nobis et securitas, licet princeps noster sit mortuus. Et dum ita pacatos et securos se putaverint, subito judex apparebit, omnesque tales condemnabit.
«Vos autem, fratres, non estis in tenebris ut vos [Col. 1379B] dies illa tanquam fur comprehendat. Omnes enim vos filii lucis estis et filii diei, non estis noctis neque tenebrarum.»
Illis erit improvisus dies Domini, ut illaqueet eos ad mortem propter cordis ipsorum caecitatem. Sed vos, o fratres, non estis in tenebris ignorantiae et infidelitatis vel cupiditatum saecularium, ita ut vos dies illa tanquam fur comprehendat ad mortem. Illi enim sunt in tenebris et non vigilant adversus adventum furis, qui praesumentes de cupiditatibus suis, et in deliciis hujus saeculi diffluentes, tument et eriguntur adversus humiles, et insultant sanctis intelligentibus atque tenentibus angustam viam, quae ducit ad vitam (Matth. VII; Luc. XIII) . Sed vos non estis tales, quia non caecant vos saeculi [Col. 1379C] cupiditates. Nam omnes vos estis filii lucis, id est Christi, qui ait: «Ego lux in mundum veni, ut omnis qui credit in me, in tenebris non maneat (Joan. XII) ;» et filii Dei, id est ecclesiae sanctorum quam illuminat sol justitiae Christus. Vere filii estis Christi et Ecclesiae, quia non estis filii noctis, id est diaboli, qui est nox, de qua sanctus Job dicit: «Noctem illam tenebrosus turbo possideat (Job. III) ,» neque estis filii tenebrarum, id est infidelium et iniquorum, qui si conversi fuerint, audient: «Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. V) .» Vel omnes vos estis filii lucis, id est fidei; et filii diei, id est sanctae conversationis. Et ne quis putet partim posse esse diei, partimque noctis, addo quia [Col. 1379D] non estis noctis, id est ignorantiae vel infidelitatis; neque tenebrarum, id est malorum operum. Nam filii noctis et tenebrarum, sunt infideles et iniqui. Noctis, inquam, et tenebrarum filii sunt, qui omnia mala operantur; et usque adeo filii noctis sunt, ut timeant videri quae faciunt. Qui autem publice talia operantur, sunt quidem in luce solis, sed in tenebris cordis.
«Igitur non dormiamus sicut caeteri, sed vigilemus et sobrii simus. Qui enim dormiunt, nocte dormiunt; et qui ebrii sunt, nocte ebrii sunt. Nos autem qui diei sumus, sobrii simus, induti loricam fidei et charitatis et galeam spem salutis. Quoniam non posuit nos Deus in iram, sed in acquisitionem salutis per Dominum nostrum [Col. 1380A] Jesum Christum, qui mortuus est pro nobis, ut sive vigilemus, sive dormiamus, simul cum illo vivamus. Propter quod consolamini invicem et aedificate alterutrum, sicut et facitis.»
Quandoquidem non sumus noctis, igitur non dormiamus, id est non torpeamus in bonis saecularibus, sicut caeteri, id est sicut infideles, qui ad noctem pertinent; sed vigilemus, id est vigili corde adventum occulti judicis exspectemus, attendentes omnia haec esse transitoria et cito peritura; et sobrii simus, id est sobrie his utamur non quasi bonis nostris, sed ad sustentationem datis. Non dormiamus, id est non simus securi et desidiosi, quasi hoc nobis sufficiat quod Christianitatis religionem suscepimus, [Col. 1380B] et ideo negligenter agamus; sed vigilemus, id est corporis et negligentiae tenebras a nobis repellamus, et oculos mentis ad aspectum veri luminis apertos teneamus; et sobrii simus, id est ebrietatem saecularium cupiditatum caveamus. Et justum est ut nos, qui ad noctem non pertineamus, somnum et ebrietatem fugiamus, quia qui dormiunt, id est qui delectabiliter torpent et quiescunt in praesentibus, nocte dormiunt, id est iniquitate delectantur; et qui ebrii sunt, id est quos inebriat amor saeculi, ut immoderate utantur his rebus transitoriis, in nocte cordis sunt ebrii. Nox enim est iniquitas, in qua illi obdormierunt et inebriati sunt cupiendo ista terrena, et omnes istae felicitates quae videntur saeculi, somnia sunt dormientium; et quomodo qui videt [Col. 1380C] thesauros in somnis dormiens dives est, sed evigilans pauper, sic omnia vana ista hujus saeculi, de quibus homines gaudent, in somno apparent et in ebrietate cernuntur. Evigilabunt et sobrii fient amatores talium quando nolent, si modo quando utile est, non evigilaverint et sobrii fuerint; et invenient somnia fuisse illa et transisse sicut umbram. Illi qui sunt noctis, dormiunt et inebriantur; sed nos qui sumus diei, simus sobrii, id est moderate utamur his temporalibus, et propter praesentia bona non obliviscamur quaerere futura, id est aeterna. Sobrii, inquam, simus. Quod esse poterimus, si fuerimus, induti loricam fidei et charitatis, id est si fides et charitas instar loricae nos undique munierint adversus omnia diaboli jacula, id est contra universa [Col. 1380D] vitiorum tentamenta. Sicut enim lorica munit vitalia, sic fides et charitas munit cor nostrum, ne laedatur a vitiis irruentibus. Et quamvis nunc Apostolus dicat loricam fidei, alio tamen loco dixit scutum fidei (Ephes. VI) . Scutum ergo est fides, quia tela inimicorum excipit et expellit. Lorica etiam est, quia interiora nostra transfigi non sinit. Similiter et charitas nobis est lorica, quia malignorum spirituum jacula non sinit ad cor nostrum interius penetrare. Simus etiam induti galeam, scilicet spem salutis ut spes aeternae salutis ad superna tendens, obvolvat, id est protegat caput interioris hominis, id est mentem nostram, ne laedatur ab ictibus inimicorum, id est a tentamentis daemonum in hoc [Col. 1381A] conflictu vitiorum. Spes enim protegens mentis caput, est nobis galea, quae scilicet spes dicitur salutis, quia per spem venimus ad salutem. Et recte dicitur spes salutis, quoniam non posuit Deus nos in iram, sed in acquisitionem salutis, id est non posuit nos ad hoc in spe, ut eamus in iram damnationis, sed ut acquiramus salutem bene operando. Non enim otiosis datur salus, sed his qui merito bonorum operum acquisierint eam. Et hoc per Dominum nostrum Jesum Christum, quia nullum justitiae meritum salutem nobis acquirere posset, nisi per mediatorem Dei et hominum. Vel ideo sobrii simus et armis virtutum induamur, quia non posuit Deus nos in iram, sed in acquistionem salutis, id est non ordinavit et statuit nos ad hoc ut iram exerceret [Col. 1381B] in nos, sed ut acquireret nos ad salutem per Christum mediatorem qui mortuus est pro nobis, id est qui nos morte sua redemit ab aeterna morte, ut sive vigilemus, id est in corpore vivamus, sive dormiamus, id est in somno mortis quiescamus, simul cum illo qui est vivamus, id est semper sit et vivat cum illo mens nostra, sive dum in hoc saeculo vivimus, sive dum in sepulcro dormimus. Propter quod, id est quia haec spes est nobis, quia Christus mortuus est ad horam pro nobis, ut nos semper cum illo vivamus, consolamini invicem, id est consoletur ex vobis alter alterum in adversis praesentium tribulationum, vel in obitu charorum. Et aedificate alterutrum, id est vicissim vosmetipsos per bona colloquia et per bona exempla [Col. 1381C] aedificate in virtutibus, ut et singuli et simul omnes aedificemini templum Domino. Aedificate, inquam, sicut et facitis. Collaudat eos, ut magis ac magis provocet ad studium bene agendi. Huc usque autem generaliter locutus est omnibus, sed nec singulariter ad subditos admonendos, ut praelatos suos honorent et diligant, se transfert; postea monebit et praelatos, ut corrigant subditos. Quia vero humiles erant et ad obediendum prompti, ideo non imperando, sed rogando injungit eis ea quae vult ut faciant. Unde nec apostolum se dixit in exordio epistolae, quia non erat necesse ut cogerentur apostolica auctoritate. Sic et nunc praelati Ecclesiae bonos subditos humiliter rogare debent, ut in melius [Col. 1381D] proficiant non imperiose compellere, ut inviti bona faciant. Ecce enim subjungit Apostolus:
«Rogamus autem vos, fratres, ut noveritis eos qui laborant inter vos, et praesunt vobis in Domino, et monent vos, ut habeatis illos abundantius in charitate; et propter opus illorum pacem habete cum eis.»
Vos omnes consolamini et aedificatis invicem alii alios, ut monemus. Sed vos, o fratres, qui subditi estis, rogamus ut noveritis, id est ostendatis nosse vos per reverentiam et honorem eos qui in regimine ecclesiastico laborant inter vos, et praesunt vobis in Domino, id est ordinatione Domini, vel in his quae ad Dominum pertinent et monent vos ut mala caveatis et bona faciatis, vel ad meliora proficiatis. [Col. 1382A] Ita scilicet noveritis eos, ut habeatis illos abundantius in charitate, id est magis quam caeteros diligatis et honoretis illos, ac bonis corporalibus alatis. Volo enim ut ex charitate presbyteros honoretis, ac reverentiam illis exhibeatis. Et propter illorum opus, id est quia increpant vos aut etiam aliquando puniunt vos, videntes sic oportere fieri, habete pacem cum eis, id est nolite murmurare, nolite pacis amicitiam relinquere, si resecaverint vestra vitia, sed ideo magis pacem firmam servate, quia ipsi non ex odio, sed ex charitate corripiunt vos. Pulchre obviat Apostolus perversitati eorum, qui dum pro culpis suis increpantur aut verberantur pacem, quam cum praelatis suis habebant, abjiciunt, ac discordias et murmurationes faciunt, dum cum praelatis [Col. 1382B] suis haberi pacem jubet propter opus ipsorum. Vel ita distingui potest: habete illos abundantius in charitate propter opus illorum, id est propterea magis amate illos, qui monent vos et corrigunt, sicut scriptum est: «Argue sapientem, et diliget te (Prov. IX) ,» et habete pacem cum eis ut nunquam discordetis ab illis, etiam si graviter vos increpaverint aut verberaverint.
«Rogamus autem vos, fratres, corripite inquietos, consolamini pusillanimes, suscipite infirmos, patientes estote ad omnes. Videte ne quis malum pro malo alicui reddat, sed semper quod bonum est sectamini invicem et in omnes.»
Nunc ad praelatos est sermo. Subditos rogavimus ut honorent praepositos suos, et pacem cum eis [Col. 1382C] habeant. Sed vos, fratres qui praeestis, rogamus, corripite inquietos, id est castigate curiosos et pacis quietem turbantes, atque indisciplinatos ac vagos. Corripite illos, ne sitis mercenarii, quia qui ideo cessat a correptione talium, ne perdat munus quod ab his accipere solebat, vel ne patiatur ab his adversa, mercenarius est, non pastor. Consolamini etiam pusillanimes, id est eos qui pusillum habent animum ad tolerantiam praesentium adversitatum, et contristantur pro malis quae sibi accidunt, sive illos qui a spe deficiunt pro magnitudine peccatorum suorum. Suscipite infirmos, id est nolite abjicere eos qui in conscientia sua, vel in actionibus suis sunt infirmi, sed suscipite illos ad sanandum [Col. 1382D] sicut spiritales medici. Et si in hoc officio vobis aliquid injuriae a subditis illatum fuerit, estote patientes ad omnes, qui vobis molesti fuerint. Hoc etiam videte, id est diligenti consideratione attendite, ne quis alicui reddat malum pro malo, id est non solummodo vos non reddatis malum pro malo, sed etiam videte ne alius reddat. Tunc etiam malum pro malo reddetis, si eos qui malum vobis irrogant, ad poenitentiam non provocaveritis. Hoc namque loco intelligendum est tunc potius malum pro malo reddi, si is qui corripiendus est, non corripitur, sed prava dissimulatione negligitur. Aliquando autem homines correptores suos putant inimicos suos. Ideo cum dixisset, corripite inquietos; subjecit, consolamini pusillanimes. Si forte enim de correptione incipit [Col. 1383A] deficere, et perturbatur, tunc oportet consolari. Suscipite infirmos, ne per infirmitatem cadant. Si titubare eum fecit infirmitas, sinu tuo suscipiat charitas. Ac deinde: Videte ne quis alicui malum pro malo reddat. Ergo non est malum, correptio si fit. Ille autem malum pro malo ei reddit, cui correptionem subtrahit. Videte ne quis aliquando cuiquam id faciat, sed semper sectamini omnes quod bonum et rectum est invicem, id est vicissim inter vos, et in, id est erga omnes alios.
«Semper gaudete in Domino, sine intermissione orate, in omnibus gratias agite: haec est enim voluntas Dei in Christo Jesu in omnibus vobis.»
Haec communiter omnibus dicuntur. Licet frequenter [Col. 1383B] adversa patiamini, tamen nolite contristari, sed semper et in prosperis et in adversis gaudete. Sed quia malum est saeculari gaudio gaudere, propterea subjungo ut gaudeatis in Domino, non in saeculo nec in vobisipsis. In Domino gaudete, ut intus apud eum sit gaudium vestrum et gloriatio vestra. Sine intermissione orate, id est ut nullo die intermittatis certa tempora orandi. Sed et continuum cordis desiderium, continua oratio est. Nunquid enim sine intermissione possumus genu flectere, corpus prosternere, vel manus levare, ut de hoc nobis dicatur: Sine intermissione orate. Sed qui nunc vult intermittere orare, non intermittat desiderare. Sic enim orabat Moyses, cui tacenti dixit Dominus: «Quid clamas ad me? (Exod. XIV.) » [Col. 1383C] Clamabat enim corde, quamvis diceret ore. Ita juge desiderium et incessabilis amor, assidua est oratio sanctorum. In omnibus Deo gratias agite. Vera fidelium humilitas est, in nullo superbire, in nullo murmurare, nec ingratum esse, nec querulum; sed in omnibus Dei judiciis Deo gratias agere, Deumque laudare, cujus omnia opera aut justa sunt, aut benigna. In omnibus ergo quae vobis acciderint, agite Deo gratias. Et debetis haec non inviti facere, id est gaudere semper et orare et gratias agere, quia haec est voluntas Dei, id est hoc vult Deus ut ista faciatis. Quae voluntas est in Christo Jesu, quia in Christi beneficio concessit Dei voluntas hominibus, ut ista possint facere. Et est in omnibus vobis haec Dei [Col. 1383D] voluntas, id est Deus hoc vult ut omnes vos majores atque minores ista faciatis.
«Spiritum nolite exstinguere, prophetias nolite spernere. Omnia autem probate, quod bonum est tenete, ab omni specie mala abstinete vos.»
Quia quidam inter eos habebant spiritalia dona, sed ab aliis propter invidiam prohibebantur exercere illa, nec prophetare sinebantur, sed prophetiae ipsorum ab aemulis contemnebantur, ideo nunc per Apostolum dicitur: Spiritum nolite, etc. Non quia Spiritus sanctus exstingui possit, sed quia quantum in ipsis est, exstinctores ejus merito vocantur, qui sic agunt ut exstinctum velint. Spiritum, inquit, nolite exstinguere. Et tanquam exponens quid diceret, adjecit: Prophetias nolite spernere. Exstingunt [Col. 1384A] ergo quantum ad eos, spiritum, qui prophetias spernunt, quoniam ignem Spiritus sancti, qui prophetas ad loquendum illuminat et inflammat, exstinguere et annullare conantur. Nolite spiritum exstinguere, id est si Spiritus sanctus alicui revelat aliquid, nolite prohibere quod sentit loqui. Et prophetias nolite spernere, id est quae sancti per Spiritum sanctum praedixerint, nolite putare falsa esse vel negligere, sed credite vera esse, et reverenter suscipite; sed tamen juxta Joannem: «Nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus si ex Deo sunt (I Joan. IV) .» Unde et hic subditur: Omnia autem probate, quod bonum est tenete. Honorate prophetias, sed tamen non omnium dicta indiscrete recipiatis, sed probate, id est ratione discutite omnia, [Col. 1384B] utrum bona an mala sint; quod bonum invenietur, tenete. Postquam singula quaeque discusseritis, et certa probatione quale sit unumquodque noveritis, quod bonum esse noveritis tenete; et econtra ab omni specie mala abstinete vos, id est non solum ab eo quod veraciter malum est, sed etiam ab ipsa similitudine mali, hoc est: si quid mala specie malum aliquid praetendit, etsi malum non sit, vos tamen abstinentes sitis ab eo, ne mala specie malum exemplum detis hominibus. Non enim occasionem malae suspicionis de vobis dare hominibus debetis, cum vos malam conscientiam non habeatis.
«Ipse autem Deus pacis sanctificet vos per omnia, ut integer spiritus vester et anima et corpus sine [Col. 1384C] querela in adventum Domini nostri Jesu Christi servetur. Fidelis est Deus qui vocavit vos, qui etiam faciet.»
Ego quidem vos moneo ita vivere et sanctitati operam dare, sed ipse Deus faciat in vobis quod moneo. Deus pacis, id est, Deus cui per Christum qui pax nostra est, reconciliati sumus, et qui potest inquietudinem praesentium tribulationum removere, sanctificet vos interius exteriusque per omnia, ut nulla pars vestri absque sanctificatione sit. Ita vos sanctificet, ut integer servetur vester spiritus, id est illud quo intelligitis; et anima, id est illud quo vivitis; et corpus, id est illud quo visibiles atque contrectabiles estis. Tria sunt enim quibus homo constat, id est spiritus et anima et corpus. Quae rursus duo [Col. 1384D] differunt, quia saepe anima simul cum spiritu nominatur. Pars enim quaedam ejus rationalis, qua carent bestiae, spiritus dicitur. Principale itaque nostrum, spiritus est. Deinde vita quae conjungit hunc corpori anima vocatur. Postremo ipsum corpus, quoniam visibile est, ultimum nostrum est. Illud enim quo ratiocinamur et intelligimus atque sapimus, ita proprie spiritus nuncupatur, ut non sit universa anima, sed aliquid ejus, id est rationale nostrum, quo sentit et intelligit ipsa anima, non sentitur corporis sensibus, sed sicut ille est intimus sensus, ex quo est appellata sententia. Hinc autem pecoribus sine dubitatione praeponimur, eo quod sint illa rationis expertia. Non enim spiritum habent, id est intellectum et rationis ac sapientiae [Col. 1385A] sensum, sed animam tantum. Et si spiritus pecorum in Scripturis appellatur, spiritus pro anima nominatur. Sit ergo vester spiritus integer, id est nullo consensu peccati vulneratus; et anima vestra integra, id est delectationibus carnis non sauciata; et corpus integrum, id est peccati perpetratione non laesum. Et ita servetur integra omnis vestrae substantia naturae in adventum Domini nostri Jesu Christi, ut cum venerit Dominus, non inveniat in vobis peccatorum vulnera, Usque in adventum Domini, id est usque in finem vitae praesentis servetur integra; quia qualis quisque de hac vita exierit, talis apparebit in adventum judicis. Et servetur sine querela, id est tam innocens ut nemo possit de ea juste conqueri. Aliud namque [Col. 1385B] est, esse sine peccato, quod de solo in hac vita Unigenito dictum est (I Petr. II; Luc. I; Philip. III) ; aliud est, esse sine querela, quod de multis sanctis etiam in hac vita dici potuit. Quoniam est quidam modus bonae vitae, de quo etiam in ista humana conversatione justa querela esse non possit. Quis enim juste queritur de homine qui nemini male vult, et quibus potest fideliter consulit, nec contra cujusquam injurias tenet libidinem vindicandi, ut veraciter dicat: «Sicut et nos dimittimus debitoribus nostris? (Matth. VI; Luc. XI.) » et tamen ex eo quod iterum dicit: Dimitte sicut et nos dimittimus, sine peccato se non esse declarat. Itaque sine querela [Col. 1386A] conservemini usque in adventum Domini, id est usque ad terminum vitae hujus, ut nemo possit de vobis querelam facere. Et vere integri sine querela conservabimini, quia fidelis est Deus, id est verus in promissis, qui vos vocavit ad vitam, qui etiam faciet ut integri perveniatis ad eam.
«Fratres, orate pro nobis. Salutate fratres omnes in osculo sancto. Adjuro vos per Dominum, ut legatur epistola haec omnibus sanctis fratribus. Gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum. Amen.»
Orate, inquit, fratres, pro nobis, ut auxilio vestrae orationis liberemur a malis, et bona quae cupimus assequamur, et ex nostra parte salutate fratres omnes, ut per hanc salutationem impleantur majori [Col. 1386B] gratia, et magis accendantur in amorem nostri. Salutate illos in osculo non lascivo nec ficto, sed sancto, id est casto et vera dilectione pleno. Adjuro etiam vos per Dominum, ut si propter simplicem jussionem neglexeritis facere, vel saltem propter sacramentum adjurationis haec faciatis. Adjuro vos ut haec epistola quam mitto vobis, legatur omnibus fratribus sanctis, id est baptismo sanctificatis, ut omnes aedificentur per eam et confirmentur; vel sanctis, id est perfectis, ut et ipsi proficiant. Et ut haec omnia facere valeatis, gratia Domini nostri Jesu Christi vobiscum, cujus auxilio compleatis. Amen.
Perseverantibus vel exercentibus se magnis tribulationibus, aliam scribit Apostolus ad Thessalonicenses epistolam, iterum monens eos ad patientiam, et ostendens fieri justo Dei judicio, ut boni per praesentes tribulationes ad gloriam perpetuae quietis perveniant, et mali propter injurias quas sanctis inferunt, poenas aeternas subeant. Ostendit etiam non instare temporibus eorum diem Domini, sicut ipsi putabant propter quaedam ejus verba, quae de resurrectione posuerat in praecedente epistola. Nam quod dixerat: «Mortui qui in Christo sunt, resurgent primi; deinde nos qui vivimus, qui relinquimur, simul rapiemur cum illis in nubibus obviam Christo in aera (I Thes. IV) ,» hoc ipsi non intelligentes, conturbati sunt, aestimantes [Col. 1385D] quod in diebus eorum qui tunc vivebant, venturus esset Dominus. Qua de causa praecipue secundam hanc Apostolus scribens eis ab Athenis epistolant, intendit hujusmodi opinionem destruere; ne cum transiret tempus, quo Dominum crediderant esse venturum, et venisse non cernerent, etiam caetera fallaciter sibi promitti arbitrantes, de ipsa mercede fidei desperarent. Nam si Apostolus in hoc mentitus putaretur, per omnia reprobaretur; et ita diabolus tali [Col. 1386C] opinione deluderet eos ac deciperet. Propterea corrigit Apostolus hunc eorum errorem, et ostendit quaedam certa signa demonstrari antequam dies judicii veniat, scilicet primo venturam discessionem et revelandum hominem peccati, qui est Antichristus. Remotione autem erroris hujus facta suo more transit ad moralem exhortationem, ubi et aspere corripit quorumdam inquietudinem. Sic autem incipit.
«Paulus et Silvanus et Timotheus Ecclesiae Thessalonicensium in Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo, gratia vobis et pax Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo.»
Haec superius exposita sunt. Post salutationem [Col. 1386D] sic inchoatur:
«Gratias agere debemus semper Deo pro vobis. fratres, ita ut dignum est, quoniam supercrescit fides vestra, ut abundat charitas uniuscujusque vestrum invicem, ita ut nos ipsi in vobis gloriemur in Ecclesiis Dei, pro patientia vestra et fide in omnibus persecutionibus vestris et tribulationibus, quas sustinetis in exemplum justi judicii Dei, ut digni habeamini in regno Dei, pro quo et [Col. 1387A] patimini; si tamen justum est apud Deum retribuere tribulationem his qui vos tribulant, et vobis qui tribulamini, requiem nobiscum in revelatione Domini Jesu de coelo cum angelis virtutis ejus in flamma ignis dantis vindictam his qui non noverunt Deum, et qui non obedierunt Evangelio Domini nostri Jesu Christi.»
A magna laude eorum inchoat, ut laudando eos roboret et nutriat, sed de omnibus quae in eis laudat praemittit Deo gratias, significans eos a Deo habere omnia quae laudat, vel pro quibus laudat eos, ne forte ex his quae divinitus acceperant, extollerentur quasi ex seipsis haec habentes. Superbia enim plerumque nascitur ex bene gestis. Debemus, inquit, o fratres, agere semper Deo gratias pro vobis, [Col. 1387B] ita magnifice ut dignum est, quia pro magnis magnae gratiae sunt agendae, quoniam fides vestra non decrescit in tribulationibus, sed supercrescit, id est quotidie major efficitur et superat adversitates, vel adeo proficit, ut operetur supra quam praecepimus, et similiter charitas uniuscujusque vestrum abundat, id est abundanter exuberat invicem, id est inter vos, et quia ita supercrescit fides vestra et abundat charitas, inde gratias agere debemus Deo pro vobis, non ita vos laudare tanquam hoc habeatis ex vobis. Ita supercrescit et abundat fides et charitas vestra, ut nosipsi qui non de parvo gloriaremur, in vobis gloriemur in Ecclesiis Dei, id est apud Ecclesias fidelium, quibus exemplum de vobis damus. Videte ergo ne sitis exemplum defectus, gloriamur [Col. 1387C] apud sanctorum Ecclesias in vobis, id est de bonis qui sunt et augentur in vobis. Gloriamur scilicet pro patientia et fide vestra, id est quia non deficitis nec murmuratis, sed patientes estis et fidem servatis in omnibus persecutionibus vestris de loco ad locum, et tribulationibus, id est tormentis et afflictionibus, quae vobis in uno loco fiunt, quas sustinetis in exemplum justi judicii Dei. Ac si diceret: Dum tam dura toleratis, qui tam recta agitis, quid aliud quam justi judicii Dei exemplum datis? Quia ex vestra poena colligendum est quomodo feriat quibus irascitur, si sic vos affligi patitur, in quibus laetatur; aut quomodo illos percussurus est, quibus justum judicium exhibet, si etiam vos sic cruciat, quos pie redarguens fovet. Hinc enim intelligitur [Col. 1387D] quomodo non parcat impiis, tanquam sarmentis praecisis ad combustionem, quando justis non parcit propter perficiendam purgationem. Unde et Petrus ait: «Tempus est ut incipiat judicium de domo Domini (I Petr. IV) .» Si autem primum a nobis, quis finis eorum qui non crediderunt Dei Evangelio? Hoc est exemplum futuri Judicii, quod nunc cernitur in afflictione piorum, sed si illi modo pro levibus peccatis suis graviter judicantur, multo gravius impii pro suis criminibus in fine judicabuntur. Ideo sustinetis flagella praesentium tribulationum, ut per hoc purgati habeamini digni in regno Dei, id est in aeterna beatitudine, ad quam nullus intrabit immundus, quia non est dignus. Sed vos per has [Col. 1388A] passiones efficiamini digni illo regno, pro quo et patimini, non pro humano favore, nec pro aliquo crimine. Nihil aliud enim quaerit mens vestra pro his passionibus, nisi regnum Dei, nihilque criminis admisistis, pro quo talia pateremini. Dixi quia sustinetis in exemplum justi judicii Dei, quo puniuntur adversarii vestri, ut habeamini digni in regno Dei; tamen hac conditione fiet istud, si est justum apud Deum, his dari poenam et vobis quietem, id est si opera eorum tam pessima sunt, ut Deus judicet justum esse pro his retribui cruciatus aeternos, et si opera vestra adeo vere bona coram eo sunt, ut ipse justum ducat pro his recompensare quietem perpetuam. Aliter enim judicat Deus et aliter home, quia saepe quod nos improbamus, ipse approbat, [Col. 1388B] et quod nos laudamus, ipse condemnat. Subtilla enim et justa sunt judicia Dei. Et ideo ne isti nimium securi fiant de futura salvatione sua, et incipiant negligenter agere, ac nimium certi de damnatione suorum adversariorum, incipiant desperare conversionem illorum, pulchre temperatam dedit Apostolus de utrisque sententiam. Sustinetis, inquit, in exemplum justi judicii Dei, ut digni habeamini in regno ejus; si tamen justum est apud Deum, retribuere tribulationem aeternam his qui vos ad tempus tribulant, et vobis qui temporaliter tribulamini, requiem nobiscum sempiternam, non in praesenti vita, sed in revelatione Domini Jesu, id est quando revelabitur et palam coram omnibus apparebit Dominus, ut reddat unicuique secundum opus ejus [Col. 1388C] (Matth. XIX) . Domini dico, venientis de coelo cum angelis virtutis ejus, id est per quorum ministerium ostendet ipse virtutem suam, dum bonos per eos elegerit, et malos foras miserit, et venientis in flamma ignis, non quod sit flamma circumdatus, sed per effectum, quia inimicos exuret. Ignis dico, dantis, id est inferentis vindictam his qui non noverunt Deum, id est infidelibus; et qui non obedierunt Evangelio Domini nostri Jesu Christi, id est illis qui fidem habuerunt, sed mandata Domini servare neglexerunt. Gravius peccat sciens, quam nesciens. Nec tamen ideo confugiendum est ad ignorantiae tenebras, ut in eis quisque requirat excusationem. Aliud enim est nescire, aliud scire noluisse. Voluntas quippe arguitur in eo, de quo dicitur: «Noluit [Col. 1388D] intelligere ut bene ageret (Psal. XXXV) .» Sed illa ignorantia quae non est eorum qui scire nolunt, sed eorum qui tanquam simpliciter nesciunt neminem sic excusat, ut sempiterno igne non ardeat, si propterea non credidit quia non audivit quod crederet, sed fortasse ut mitius ardeat. Et si illi aeterno igni cremandi sunt, qui Deum nescierunt, quid de illis fiet, qui praedicatores Dei vel servos ejus causa nominis ejus persecuti sunt? Aut si illi perpetuo passuri sunt, qui Evangelio quod acceperant, non obedierunt, quid illi patientur, qui praecepta ipsius Evangelii scienter et voluntarie praevaricati sunt?
«Qui poenas dabunt in interitu aeternas a facie [Col. 1389A] Domini et a gloria virtutis ejus, cum venerit glorificari in sanctis suis, et admirabilis fieri in omnibus qui crediderunt, quia creditum est testimonium nostrum super vos in die illo. In quo etiam oramus semper pro vobis, ut dignetur vos vocatione sua Deus noster, et impleat omnem voluntatem bonitatis et opus fidei in virtute, ut clarificetur nomen Domini nostri Jesu Christi in vobis, et vos in illo, secundum gratiam Dei nostri et Domini Jesu Christi.»
Ignis ille dabit vindictam, id est inferet pro culpis poenam infidelibus, qui non noverunt Deum; et vanis fidelibus, qui non obedierunt Evangelio Domini. Qui utrique dabunt, id est luent poenas non horarias sed aeternas; nec immodico dolore, sed in interitu, id est [Col. 1389B] in morte perpetua, longe remoti a facie, id est a praesentia visionis Domini et a gloria virtutis ejus, ne eam videant gloriam, quam virtus ejus ostendet in se et dabit sanctis, sicut scriptum est: Tollatur impius ne videat gloriam Dei. Nam in judicio videbunt boni et mali formam servi, ac deinde cum mali in gehennam praecipitati fuerint, boni sublevabuntur ad videndum claritatem divinitatis ejus. Tunc pro ignorantia et inobedientia sua dabunt mali poenas aeternas, projecti a facie Domini, ut cum venerit glorificari in sanctis suis, id est replere et illustrare sanctos suos gloria sua ut videntes eum sicuti est (I Joan. III) , similes ei fiant, et ipse gloriosus in eis appareat; et admirabilis fieri, id est admiratione et [Col. 1389C] laude dignus ostendi in omnibus etiam minoribus, qui crediderunt ea fide, quae per dilectionem operatur (Galat. V) . Admirabilis tunc fiet in his qui crediderunt, impiis admirantibus tantam salutem justorum, quos hic despiciebant, et ipsis justis suam salutem mirantibus (Sap. V) . Ideo autem, sicut dictum est, dabit tunc vobis requiem nobiscum, quia testimonium nostrum, id est quidquid testificati sumus vobis de his quae fierent in illo die, id est de gloria bonorum et poena malorum creditum est a vobis, quamvis esset super vos, id est superans vestrum intellectum. Quamvis enim supra sensum esset quod dicebamus, nec posset illud intelligentia vestra capere, tamen vos nostro testimonio fidem accommodatis. Vel super vos fuit, id est vobis dominans, [Col. 1389D] non quaerentibus rationes. Vel quasi de loco sublimiori loquentes, super vos testimonium protulimus, quod creditum est a vobis de his quae fient in die illo. In quo die ut dignetur vos, id est dignos habeat vocatione sua Deus noster, nos etiam oramus semper pro vobis, id est non solum instruximus vos de illa justorum glorificatione vel impiorum damnatione, sed etiam oramus assidue pro vobis, ut ad illam gloriam pertingatis, ut scilicet dignetur vos sua vocatione Deus noster, id est dignos vos judicet quos ad regnum vocet, dicens: «Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum (Matth. XXV) ,» et impleat omnem vestram voluntatem bonitatis, id est plenarie faciat quidquid bene vultis. Vel interim in hoc saeculo impleat omnem voluntatem bonitatis in vobis, [Col. 1390A] id est plene vos faciat velle omne bonum, et impleat in vobis opus fidei, id est omne bonum opus quod fides exigit, et hoc in virtute potentis actionis. Vel confessio est proprie opus fidei, ut quod mens credit, lingua fateatur. Impleat in vobis opus fidei, id est confessionem, et hoc in virtute constantiae, ut nullo modo flecti possitis a fidei confessione. Ita videlicet impleat hoc in vobis, ut in praesenti vita nomen Domini nostri Jesu Christi clarificetur in vobis, id est clarum et gloriosum appareat in bonis operibus vestris; et vos in alia vita clarificemini in illo, et hoc secundum gratiam Dei nostri Patris, et Domini Jesu Christi, id est secundum quod Pater et Filius per gratiam sancti Spiritus electis suis gratuita bonitate tribuunt supra quam mereri possunt.
«Rogamus autem vos, fratres per adventum Domini nostri Jesu Christi, et nostrae congregationis in ipsum, ut non cito moveamini a vestro sensu, neque terreamini, neque per spiritum, neque per sermonem, neque per epistolam tanquam per nos missam, quasi instet dies Domini.»
Captata illorum benevolentia, illisque laudatis, secure descendit ad principalem intentionem, id est ad remotionem erroris, quo maxime turbati fuerant. Quasi dicat: Vos quidem, fratres, patienter omnia sustinetis, propter remunerationem quam a Deo speratis; sed rogamus vos, ut a sensu catholicae fidei nullatenus moveamini. Rogamus autem vos, [Col. 1390C] fratres, non per leve aliquid, sed per adventum Domini nostri Jesu Christi, si vultis ut vobis prosit, et per adventum nostrae congregationis in ipsum Christum, si vultis esse in ea, quando omnes qui electi fuerimus, conveniemus et congregabimur in ipsum Salvatorem, ut non cito moveamini, id est non cito titubetis a vestro sensu, id est a sensu catholicae veritatis, vel a puro intellectu quem hactenus habuistis. Non cito moveamini. Si enim movemini, cito est, quia nihil vobis infertur quod diu duret, neque terreamini quasi de vicino periculo imminentis judicii, neque per spiritum moveamini aut terreamini, id est si malignus Spiritus quasi angelus lucis apparens in visione (II Cor. XI) , persuadeat vobis diem Domini vestris diebus imminere, vel si quis [Col. 1390D] dicat se per Spiritum sanctum hoc cognovisse, non credatis ei; neque per sermonem, id est si quis praesentialiter apud vos publico sermone et inter alia voluerit hoc astruere, nolite unquam credere; neque per epistolam alicujus absentis tanquam per nos, id est jussu nostro missam vel sub nomine nostro, nolite seduci. Sive per epistolam quam vobis ante misimus, nolite turbari, id est nolite putare quod epistola nostra dicat vestris diebus Christum esse venturum. Nolite his omnibus terreri, quasi instet dies Domini, id est quasi vicinus immineat dies, in quo Dominus potentiam suam ostendet, puniendo malos et salvando bonos. Non ideo dicit hoc Apostolus, ut velit illos securitate torpere ac negligenter agere et imperatos esse, sed ne in ipsa perturbatione [Col. 1391A] exspectationis celerrimi adventus Dominici possent seduci, ad suscipiendum pro Christo diabolum, qui hoc agebat, ut sub nomine Christi se faceret adorari, sicut et beato Martino suadere voluit. Quod ut non possit, tempus et signa Dominici adventus describit Apostolus. Nam animos eorum vel occasio non intellectae epistolae, quam ipse eis miserat, vel ficta revelatio quae per somnium deceperat, vel aliquorum conjectura, Isaiae et Danielis evangeliorumque verba de Antichristo praenuntiantia, in illud tempus interpretantium moverat atque turbaverat, ut in majestate sua tunc Christum sperarent esse venturum. Cui errori medetur Apostolus, et exponit quae ante adventum Christi debeant praestolari, ut cum illa facta fuerint, tunc exspectetur Christus. [Col. 1391B] Parcens tamen eorum verecundiae vel teneritudini, nequaquam eos aperte reprehendit, quia commoti fuerant, sed ne moveantur rogat, et prius etiam multum eos laudat. Plerumque enim pusillanimes utilius emendamus, si et eorum bene gesta memoramus et si qua ab eis inordinate gesta sunt, non jam tanquam perpetrata corripimus, sed quasi adhuc ne perpetrari debeant prohibemus, ut et illa quae approbamus, illatus favor augeat; et contra ea quae reprehendimus, magis apud pusillanimes exhortatio verecunda convalescat. Unde nunc magister egregius, ut dictum est, cum Thessalonicenses in accepta praedicatione perdurantes, quasi de vicino mundi termino quadam cognosceret pusillanimitate turbari, prius in iis quae fortia prospicit, laudat; et caute [Col. 1391C] monendo postmodum quae infirma sunt, roborat. Cum enim multa laude digna dixisset, subjunxit hoc de quo loquimur: Rogamus autem vos, fratres, per adventum Domini, etc. Egit enim verus doctor, ut prius audirent laudari quod recognoscerent, et postmodum quod exhortati sequerentur, quatenus eorum mentem, ne admonitio subsequens concuteret, laus praemissa solidaret. Et qui commotos eos vicini finis suspicione cognoverat, non jam redarguebat commotos, sed quasi transacta nesciens, adhuc commoveri prohibebat, ut dum se de ipsa levitate motionis praedicatori suo incognitos crederent, tanto reprehensibiliores essent, quanto magis ab illo se cognosci formidarent.
[Col. 1391D] «Ne quis vos seducat ullo modo (Matth. XXIV; Ephes. V) . Quoniam nisi venerit discessio primum, et revelatus fuerit homo peccati, filius perditionis, qui adversatur et extollitur supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur, ita ut in templo Dei sedeat, ostendens se tanquam sit Deus. Non retinetis quod cum adhuc essem apud vos, haec dicebam vobis? Et nunc quid detineat scitis, ut reveletur in suo tempore. Nam mysterium jam operatur iniquitatis, tantum ut qui tenet, nunc teneat, donec de medio fiat. Et tunc revelabitur ille iniquus, quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui (Isa. XI) , et destruet illustratione adventus sui eum, cujus est adventus secundum operationem Satanae in omni virtute et in signis et prodigiis [Col. 1392A] mendacibus, et in omni seductione iniquitatis his qui pereunt, eo quod charitatem veritatis non receperunt, ut salvi fierent. Ideo mittet illis Deus operationem erroris, ut credant mendacio, ut judicentur omnes qui non crediderunt veritati, sed consenserunt iniquitati.
Videte, inquit, ne quis vos seducat ullo modo, id est ne quis errorem trahat vos, aut per spiritum, aut per sermonem, aut per epistolam, aut per alium quemlibet seductionis modum, ut credatis instare diem Domini. Quoniam non instabit, nisi primum venerit discessio, ut omnes gentes quae Romano imperio subjacent, discedant, ab eo; sive ut multitudo Ecclesiarum discedat a pontifice Romano, aut multitudo hominum discedat a fide, et nisi revelatus, id [Col. 1392B] est manifestatus et ostensus fuerit, qui omnium prophetarum verbis praenuntiatur, homo peccati, id est Antichristus, qui non est Deus justitiae, ut finget, sed homo peccati, in quo fons omnium peccatorum est; et filius perditionis, id est diaboli, qui est universorum perditio, vel filius perditionis, id est natus ad hoc ut perdat alios, et tandem ipse perdatur, qui scilicet homo pestifer, adversatur Christo, ideo vocatur Antichristus, id est contrarius Christo. Vel omnium saluti adversatur, et extollitur, id est effert se supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur, id est super illos qui nuncupative, non essentialiter sunt dii, et super illum qui naturaliter est Deus. Deus enim dici aliquando et homo potest, quod juxta Moysen dicitur: «Ecce constitui te Deum [Col. 1392C] Pharaonis (Exod. VII) .» Deus vero coli, purus homo non potest. Quia vero se Antichristus et super sanctos quosque homines, et super ipsius potentiam divinitatis extollit per exactum sibi nomen gloriae, et hoc quod Deus dicitur, et hoc quod Deus colitur, transire conatur. Et ita erigetur, ut sedeat et se adorari jubeat in templo Dei (II Cor. VI) , fortasse quod est in Jerusalem. Vel potius in templo Dei sedebit, id est in mentibus Christianorum quos seducet, qui fuerant templum Dei. Nam juxta hunc sensum dicitur in Psalmo: «Deus, venerunt gentes in haereditatem tuam, polluerunt templum sanctum tuum (Psal. LXXVIII) .» Gentes enim templum Dei polluerunt, quando pagani quosdam Christianos in persecutione idolis sacrificare [Col. 1392D] coegerunt. In hujusmodi igitur templo sedebit Antichristus, ostendens se tanquam sit Deus, id est, super eorum mentes quos seducere poterit fastu gloriae saecularis, erigetur, ita ut cum sit homo peccator, homo tamen existimari despiciens, Deum se super homines mentiatur. Nisi ita fuerit Romanum imperium antea desolatum, et Antichristus ita manifestus praecesserit, Christus non veniet, qui ideo venturus est, ut Antichristum destruat. Non retinetis in corde quod haec ipsa quae nunc scribo per epistolam cum adhuc apud vos essem, praesenti sermone narrabam et dicebam vobis, Christum scilicet non esse venturum, nisi praecesserit Antichristus? Hoc debuissetis firmiter retinere, nec de suspicione [Col. 1393A] proximi adventus Domini fluctuare. Ego praesens dicebam Antichristum prius venturum. Et nunc quid detineat scitis, id est quae causa sit quod Antichristus modo non veniat, optime nostis. Quoniam scire illos dixit, aperte hic dicere noluit; et ideo nos qui nescimus quod illi sciebant, aut vix aut nequaquam pervenire valemus ad id quod ipse in hoc loco sensit. De Romano tamen imperio intelligitur, qui et ideo videtur aperte noluisse dicere illud esse destruendum, quod ipsi qui imperabant aeternum putabant, ne eos in odium Christiani nominis excitaret. Si enim aperte et audacter dixisset: Non veniet Antichristus, nisi prius Romanum deleatur imperium, justa causa perditionis adversus nascentem tunc Ecclesiam consurgere videretur. Velavit ergo quadam [Col. 1393B] obscuritate quod dicebat, ne Romanos incitaret ad persecutionem Ecclesiae, vel impediret a suscipienda fide. Scitis, inquit, quid eum nunc detineat, ut modo non veniat, hoc scilicet detinet eum, quia ea quae fieri debet ante adventum ejus, prius facienda erit discessio, ut gentes discedant a Romano imperio, sicut jam factum cernimus. Et adhuc prius est facienda gravior discessio, ut ingens multitudo eorum qui Christianitatis vocabulum portant, discedat a religione, vel ab ipsa fide Christiana, in tantum ut cum venerit Antichristus, facile suscipiat eum. Hoc et his similia sunt quae adhuc detinent et retardant eum. Non enim debet aut potest venire, nisi quando ita depravatum fuerit genus humanum ut cum venerit, mox suscipiat eum. Scitis quid eum [Col. 1393C] nunc detineat, id est quae causa sit dilationis ejus, ut reveletur, id est manifestius cunctis appareat in tempore suo, id est sibi congruo, quando videlicet Satanas solvetur et adversus Ecclesiam totis viribus relaxabitur. Tunc namque erit tempus Antichristi, quia tunc regnabit, cum quod voluerit faciet, ideoque tunc aperte revelabitur. Nam in membris suis iam operatur mysterium iniquitatis. Quod est dicere multis malis atque peccatis quibus Nero impurissimus Caesarum mundum premit, Antichristi parturitur adventus; et quod ille operaturus est postea, in isto ex parte completur. Sic ergo in Nerone, cujus opera velut Antichristi videbantur, et in caeteris similibus operatur adversarius ille jam ab ipso tempore apostolorum [Col. 1393D] mysterium iniquitatis, quia Nero et caeteri tales praefigurant eum, sicut Abel et Isaac et David praefiguraverunt Christum, tantum hoc restat, ut qui nunc imperat, imperet donec in medio fiat, id est donec de medio tollatur. Tantum ut Romanum imperium, quod nunc fere universas gentes, tenet, teneat eas donec de medio fiat, id est donec illa potestas auferatur de medio mundi, quia omnes undique Romam confluebant velut ad caput. Vel de medio fiat, id est de communi tollatur illa potestas. De medio enim fieri, est de communi hominum aspectu auferri. Et tunc revelabitur ille iniquus, quem significare Antichristum nullus ambigit. Vel ita: Scitis quid nunc detineat eum, hoc fortasse, quia nondum sic depravati sunt omnes, ut statim susciperent [Col. 1394A] illum, ut reveletur in suo tempore, quando parati erunt homines illum suscipere. Nam mysterium jam operatur iniquitatis. Ac si dicatur: Tunc Antichristus manifestus videbitur, nam in cordibus iniquorum secreta sua jam nunc occultus operatur. Jam in malis et fictis qui sunt in ecclesia, operatur mysterium iniquitatis. Quod ideo dicitur mysterium, quia videtur occultum, quia tales operarii ostendunt se velut ministros aut famulos Christi, cum revera ministri sint Antichristi. Nam iniquitas eorum est mystica, id est pietatis nomine palliata et sub specie boni perpetrat malum. Tantum est, ut qui tenet nunc fidem Christianae religionis, teneat illam, id est tenaciter perseveret in ea, donec de medio fiat, id est donec de medio Ecclesiae exeat mysterium iniquitatis, [Col. 1394B] quod nunc occultum est, cum manifestum erit, quando omnes de Ecclesia palam exibunt, qui non ad Christum, sed ad Antichristum pertinebunt. Et tunc revelabitur iniquus. Vel Romanus pontifex, qui tenet nunc Ecclesias teneat illas donec de medio fiat, id est donec ab ipsa Romana Ecclesia, quae est medium et cor Ecclesiarum, fiat iniquitas, ob quam ab ea multae discedant Ecclesiae. Variis modis intelliguntur haec Apostoli obscurissima verba, ubi tamen nullum temporis spatium aperuit. Ait enim ut reveletur in suo tempore, nec dixit post quantum temporis id futurum sit. Et subjunxit, nam mysterium operatur iniquitatis, nec expressit quandiu hoc operetur. Item quod sequitur, tantum qui tenet nunc, teneat donec de medio fiat, et tunc revelabitur [Col. 1394C] ille iniquus, docet nos Antichristum manifestum futurum; sed post quantum temporis revelandus ait, nec saltem obscure locutus est Apostolus. Quid enim sit, qui modo tenet teneat; vel quid sibi velit, donec de medio fiat, potest quisque sic coaptare, ut intelligat vel aliquatenus suspicetur, quia quoquo modo scriptum legit, quandiu teneat, aut post quanta temporum spatia de medio fiat, hic tacetur omnino. Sed quantumcunque longum ac breve sit hoc intervallum, omnia tamen in eo fient, quae prius fieri debent; et tunc Antichristus manifeste revelabitur fons totius iniquitatis. Qui nec modo in membris suis, nec tunc in seipso timendus est, quia ipsum Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui, id est invisibili [Col. 1394D] virtute spiritus sui, procedentis a se sicut a Patre, divina scilicet potestate et imperio majestatis suae, cujus jussisse fecisse est, non in exercitus multitudine, non in robore militum, non in auxilio angelorum. Sed quomodo tenebrae solis fugantur adventu, sic et illustratione adventus sui eum Dominus destruet atque delebit. Occidetur autem sicut e volumine Danielis intelligimus (Dan. XI) , in monte Oliveti in papilione in solio suo, illo videlicet loco, quo Dominus in coelum ascendit (Act. I) . Post cujus interfectionem concedentur ad poenitentiam quadraginta quinque dies his, qui ad vitam praeordinati sunt, et persecutionem illam non sine offensione transierunt. Utrum vero completis illis quadraginta quinque diebus, mox adveniat Dominus, an adhuc [Col. 1395A] supersit aliquantulum temporis, omnino nescimus. Quod ergo dicitur: Quia Dominus Jesus interficiet eum in spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui non ita intelligendum est, quasi in ipso judicis adventu sit interficiendus atque destruendus, sed antea. Illustratio enim adventus ejus non inconvenienter intelligitur aliqua claritas praenuntians adventum ejus, quae tanta sit, ut visa ea, mox prae timore moriatur ille pestifer. Destruet itaque cum Dominus, cujus est adventus secundum operationem Satanae, id est qui cum venerit faciet omnia diabolo instigante, non tamen sine sensu, ut phrenetici, qui culpam non habent de malis quae faciunt. Nam sicut Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V) ; ita diabolus erit in Antichristo, [Col. 1395B] mundum seducens. Et sicut Christus ait: «Pater in me manens, ipse facit opera (Joan. XIV) ;» sic diabolus in Antichristo manens, faciet omnia quae illi videbitur facere. Ejus itaque adventus erit secundum operationem Satanae in omni virtute, quia tunc Satanas relaxabitur, ut in omni virtute sua per eum operetur; et operabitur signis, quae in quocunque tempore significent aliquid; et prodigiis, quae in futuro tantum aliquid significent. Vel signis minoribus et prodigiis majoribus. Quae scilicet signa et prodigia erunt mendacia, id est falsa; sive quia mortales sensus per magica phantasmata decepturus est, ut quod non faciet, facere videatur; sive quia illa ipsa etiamsi erunt prodigia, ad mendacium pertrahent credituros. Operabitur ergo per eum et [Col. 1395C] per sequaces ejus Satanas in omni virtute fortitudinis contrariae, et in signis atque prodigiis falsorum miraculorum vel ad falsitatem ducentium; et in omni seductione iniquitatis, quia simulabit se religiosum, ut sub specie decipiat pietatis, imo se Deum esse dicet, et se adorari faciet, atque regna coelorum promittet. Alios quoque donis temporalium divitiarum corrumpet, alios autem cruciatibus et minis atque terroribus franget; et in omni arte seductionis fraudes suas exercebit his qui pereunt, id est qui ad vitam praedestinati non sunt, sed ad perditionem vadunt. Illa ergo Antichristi tentatio cunctis praeteritis major apparebit, quando pius martyr corpus suum tormentis subjiciet, et tamen [Col. 1395D] ante ejus oculos miracula tortor faciet. Quis enim ad fidem convertatur incredulus, cujus jam credentis non paveat, et concutiatur fides, quando persecutor pietatis fiet etiam operator virtutis, idemque ipse qui tormentis saeviet ut Christus negetur, miraculis provocabit ut Antichristo credatur? Sed potens est spiritus Dei, corda suorum etiam inter tam gravia tentamenta custodire. Nam his signis atque prodigiis seducentur, qui seduci merebuntur, eo quod charitatem veritatis non receperunt, Judaei scilicet vel alii infideles, qui noluerunt recipere charitatem veritatis, id est spiritum Christi. Dicitur enim Spiritus sanctus charitas, et Christus est veritas (ibid.) . Charitas ergo veritatis, ut diximus, est spiritus Christi. Sed hanc charitatem Judaei non receperunt [Col. 1396A] ut salvi fierent, ideo seducentur ut pereant. Vel charitatem veritatis non receperunt, ut non bona spiritalia concupiscerent, sed carnalia. Et quia spe invisibilium bonorum gaudere non norunt, in laqueos Antichristi ruituri sunt, ut credant mendacio, quod illo duce velut in conspectu inimicorum suorum visibilium, qui eos visibiliter captivaverant, habituri sint visibilem gloriam. Quia ergo veritatem charitatis non receperunt, ut invisibilia bona, quae sola sunt vera, diligerent, et Salvatore suscepto salvi fierent, ideo mittet, id est venire permittet illis Deus non operatorem, sed ipsam operationem, id est fontem erroris, ut credant mendacio quia «mendax est ille ipse et pater ejus (Joan. VIII) .» Ut judicentur, id est in adventu judicis condemnentur omnes qui [Col. 1396B] non crediderunt veritati Christi, sed consenserunt iniquitati Antichristi. Deus illis operationem erroris mittet, quia diabolum facere ista permittet justo ipse judicio, quamvis faciat ille iniquo malignorum concilio. Ut judicentur, inquit, omnes et caetera. Proinde judicandi seducentur, et seducti etiam judicabuntur. Sed judicandi seducuntur illis judiciis Dei, occulte justis, juste occultis, quibus ab initio peccati rationalis creaturae nunquam judicare cessavit, seducti autem judicabuntur novissimo manifestissimoque judicio. Et quidem si Antichristus de virgine natus esset, et prior venisset in mundum, poterant Judaei habere excusationem et dicere quod postea venerit veritas, et ideo primitus mendacium poterant pro veritate suscipere, sed [Col. 1396C] cum non ita sit, ideo judicandi sunt, imo procul dubio condemnandi, quia Christi veritate contempta, postea mendacium, id est Antichristum suscepturi sunt.
«Nos autem gratias agere debemus Deo semper pro vobis, fratres dilecti a Deo, quod elegerit nos Deus primitias in salutem, in sanctificatione spiritus et in fide veritatis, in quam et vocavit vos per Evangelium nostrum, in acquisitionem gloriae Domini nostri Jesu Christi.»
Illi condemnabuntur, qui veritate reprobata mendacium suscipient; sed nos et vos salvabimur, qui veritatem suscepimus, unde et gratias agere debemus. Et hoc est: Nos autem debemus semper gratias [Col. 1396D] agere Deo pro vobis, quos ad suam notitiam vocavit, o fratres dilecti a Deo, pro merito vestrae sanctitatis, vel dilecti ab eo gratis priusquam aliquid boni meruissetis, et sic per praevenientem dilectionem vocati, quoniam ipse prior dilexit nos. Gratias, inquam, Deo agere debemus, eo quod ab aeterno elegerit nos apostolos Deus in consilio providentiae vel sapientiae suae, et elegerit nos primitias, id est primos et praecipuos, non ultimo tempore periculoso, sed in exordiis evangelicae gratiae et hoc in salutem aeternam, ut in eam nos perducat, positos in sanctificatione spiritus, qui in baptismo sanctificat et in fide veritatis, non erroris, quia quidquid nostra fides credit, verum est, nec fallitur opinione alicujus erroris, sicut illi qui sequuntur Antichristum: [Col. 1397A] In quam fidem et vos vocavit, id est non solum nos primitus vocavit, sed etiam deinde vos per Evangelium nostrum quod vobis praedicavimus, in acquisitionem gloriae Domini nostri Jesu Christi, id est ut per fidem acquiratis gloriam quam habet Jesus. Vel in acquisitionem gloriae Christi, id est ut vos sibi Christus acquireret, ad glorificandum se, ut essetis populus acquisitionis, et bene vivendo glorificaretis (I Petr. II) .
«Itaque, fratres, state et tenete traditiones quas didicistis, sive per sermonem, sive per epistolam nostram. Ipse autem Dominus noster Jesus Christus, et Deus et Pater noster qui dilexit nos, et dedit consolationem aeternam et spem bonam in gratia, exhortetur corda vestra, et confirmet in [Col. 1397B] omni opere et sermone bono.»
Quandoquidem vos Deus ad fidem convertit, ut per hanc ad gloriam pertingatis, nec instat adhuc dies Domini. Itaque, fratres, state in fide, et nolite moveri a vestro sensu, ut stare firmiter in fide valeatis, atque statum rectitudinis in operibus bonis servetis, tenete in corde et operibus traditiones quas didicistis, sive per sermonem nostrum, dum essemus praesentes; sive per epistolam, quam vobis misimus absentes. Et nos quidem sermonibus et epistolis vos admonemus, ut in bono stetis; sed ipse Deus per internam gratiam suam exhortetur interius corda vestra. Nos enim foris in vacuum laboramus, si ipse intus non fuerit operatus. Et ideo ipse Dominus [Col. 1397C] noster Jesus Christus, qui nos suo dominio pie mancipavit; et Deus qui nos creavit, et Pater noster, qui nos in filios adoptavit, et paterno affectu nos dilexit, dans Unigenitum pro nobis, et per Spiritum Paracletum, qui interpretatur consolator, dedit nobis consolationem aeternam, cum jam inter adversa praesentis miseriae incipimus aeterna gaudia praegustare; et spem bonam, qua de exsilio ad patriam exspectamus redire in gratia, id est in ejus gratuito munere, quia hoc non merueramus; ipse, inquam, Filius et Pater, qui jam tot et tanta nobis largitus est, exhortetur corda vestra, id est incitet ad meliora voluntates vestras, et confirmet contra impugnantes in omni opere bono, et in omni sermone bono.
«De caetero, fratres, orate pro vobis, ut sermo Dei currat et clarificetur, sicut et apud vos, et ut liberemur ab importunis et malis hominibus. Non enim omnium est fides. Fidelis autem Dominus est, qui confirmabit vos, et custodiet a malo. Confidimus autem de vobis, fratres, in Domino, quoniam quae praecipimus vobis, et facitis et facietis. Dominus autem dirigat corda vestra in charitate Dei et patientia Christi.»
De his quae ad vos pertinent, diximus et monuimus quomodo agere debeatis; sed de caetero, id est de eo quod ad alios pertinet, fratres, orate pro nobis, ut sermo Dei quem loquimur, currat sine impedimerito ad omnes gentes, ut multi velociter convertantur. [Col. 1398A] Currat, id est sine obstaculo festinanter ad omnes perveniat; et clarificetur, id est clarus et intelligibilis fiat audientibus, sicut et apud vos cucurrit et clarificatus est; et orate ut liberemur, ne detineamur ab importunis et malis hominibus, id est infidelibus, qui resistunt nobis, sed ubique liberi discurremus ad praedicandum. Liberemur ab importunis, id est infidelibus, qui resistunt veritati; disputando verbis contra eam, et malitia nos persequuntur, et tormentis cruciant. Ideo dico liberemur, quia non omnium est fides, id est non ad omnes pertinet fides, id est non adhuc omnes fidem acceperunt, qui accepturi sunt. Vel orate ut liberemur, quia non omnium est fides, id est non ad omnes pertinet fides, non omnes credituri sunt [Col. 1398B] etiam orantibus vobis, sed tantum qui praeordinati sunt. Nam posse habere fidem, sicut posse habere charitatem, natura est hominum, habere autem fidem, sicut habere charitatem, gratia est fidelium. Ideo autem Deus per orationes fidelium non credentes credere facit, ut ostendat quia ipse facit. Nemo est enim tam imperitus, tam carnalis, tam tardus ingenio, qui non videat Deum facere, quod se rogari praecepit ut faciat. Non omnium est fides, sed tamen nolite eos timere qui sine fide sunt, quia Dominus est fidelis, id est verax in promissis, quae pollicitus est electis suis, dicens: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) .» Fidelis est, id est fideliter adimplens quae promisit, qui confirmabit [Col. 1398C] vos in bono, et custodiet a malo. Confirmabit, id est firmos et stabiles faciet, ne sitis «fluctuantes, et circumferamini omni vento doctrinae in nequitia hominum (Ephes. IV) ,» et custodiet a malo, non ut nihil adversitatis patiamini, sed ut nihil possit nocere vobis. Diximus ut teneatis traditiones nostras, et caetera quae jussimus impleatis; nec puto frustra, sed confidimus de vobis, fratres, in Domino, qui in vobis operatur, quoniam ea quae praecipimus vobis, et nunc facitis, et semper facietis. Sed ne frustra haec de vobis confidamus, Dominus, id est Spiritus sanctus dirigat corda vestra, id est rectas faciat voluntates vestras, existentes in charitate Dei Patris, ut eum toto corde diligatis; et in patientia [Col. 1398D] Christi, ut parati sitis libenter pati pro Christo, sicut ille passus est pro vobis. Tota Trinitas in hac brevi sententia declaratur. Dominus enim praemittitur, ipse, ut diximus, est Spiritus sanctus. Qui recte Dominus appellatur, sicut Pater et Filius, quia ubi vult spirat (Joan. III) , et quidquid vult facit, atque regit universa, nec regitur, ut omnia illi serviunt. Unde et in superiori etiam epistola similiter Dominum Apostolus eum vocavit, dicens: «Vos autem Dominus multiplicet (I Thess. III) ,» etc. Post hoc autem de curiosis agitur, cum subditur:
«Denuntiamus autem vobis, fratres, in nomine Domini nostri Jesu Christi, ut subtrahatis vos ab omni fratre ambulante inordinate, et non secundum [Col. 1399A] traditionem quam acceperunt a nobis. Ipsi enim scitis quemadmodum oporteat imitari nos (II Cor. XI) . Quoniam non inquieti fuimus inter vos, neque gratis panem manducavimus ab aliquo, sed in labore et fatigatione, nocte et die operantes, ne quem vestrum gravaremus. Non quasi non habuerimus potestatem, sed ut nosmetipsos formam daremus vobis ad imitandum nos. Nam et cum essemus apud vos, hoc denuntiabamus vobis, quoniam si quis non vult operari, nec manducet. Audivimus enim inter vos quosdam ambulare inquiete, nihil operantes, sed curiose agentes. His autem qui ejusmodi sunt, denuntiamus et obsecramus in Domino Jesu Christo, ut cum silentio operantes, suum panem manducent.»
[Col. 1399B] Vos quidem praecepta nostra sicut confidimus facitis et facietis, sed quicunque ea non fecerint, subtrahite vos ab illis. Et hoc vobis denuntiamus, fratres, id est de hac re nuntium vobis divinum afferimus in nomine Domini nostri Jesu Christi, id est in auctoritate nominis ejus, vel in gloria ejus, ut propter reverentiam nominis ejus, vel propter gloriam nominis ejus faciatis quae dicimus, ut scilicet subtrahatis vos et separetis ab omni fratre, id est ab omni Christiano ambulante inordinate, id est vivente non sicut ordo naturae, vel ordo Christianae religionis exigit, et ambulante non secundum traditionem ambulandi, id est vivendi vel operandi quam acceperunt a nobis. Ab omni fratre qui sic ambulat, vos subtrahite, id [Col. 1399C] est non communicetis ei in cibo, vel in potu, vel in mercatura, sive in colloquio, vel in alia re, nisi causa corrigendi eum, ne participes sitis delictorum ejus; sed vitate eum, ne videamini fovere pravitatem ejus ut erubescat et corrigatur, cum se viderit ab omnibus caveri. Ab eis qui non secundum traditionem nostram ambulant, vos subtrahite; nam vos ipsi scitis quemadmodum oporteat imitari nos, id est non est opus ut exponam vobis eam traditionem, quia scitis eam. Scitis videlicet quomodo, qui recte volunt ambulare, debent ambulare per viam, per quam nos ambulamus, id est exempla nostra sequi. Quoniam non inquieti fuimus inter vos, ut illi qui aliena negotia curant otiose vagantes huc et illuc, ac divinum officium relinquentes, et vitam [Col. 1399D] singulorum superflue scrutantes, ac fratribus detrahentes, et murmurationes ac dissensiones, vel scandala nutrientes. Dum enim vacant et nihil operantur, callidus hostis vanam mentem eorum occupat talibus, quia sicut scriptum est, «multam malitiam docuit otiositas (Eccli. XXXIII) .» Sed nos non ita fuimus inquieti. Neque gratis, id est, sine pretio justi laboris manducavimus, non dico deliciosas escas, sed nec ipsum panem sumptum ab aliquo, sed in labore manuum et fatigatione, quia laboramus usque ad fatigationem; nocte et die operantes unde victum haberemus ne quem vestrum gravaremus, id est ne alicui vestrum essemus oneri stipendia sumendo. Et non laboravimus quasi non habuerimus potestatem sumendi vestra, id est non [Col. 1400A] ideo victum proprio labore quaesivimus, quod non possemus a vobis accipere sumptus, sed ideo ut nosmetipsos formam daremus vobis, id est exemplum ad imitandum nos, id est ut vos otium dimitteretis, et in opere nos imitaremini. Si enim nos cum possemus ex praedicatione victum habere, maluimus ex labore nostro vivere, multo magis vos debetis in sudore vultus panem vestrum praeparare (Gen. V) . Propter aliam causam apud justos in opere laboravit Apostolus, et propter aliam apud Corinthios. Corinthii enim tenaces erant, et multis vitiis occupati; et si quid Apostolo dedissent, videretur eis quod Apostolus deberet levius erga eos agere, nec aspere increpare, sed eis blandiri propter dona ipsorum. [Col. 1400B] Isti vero solebant in otio vivere, et idcirco dedit illis Apostolus in seipso exemplum operandi manibus propriis, ut inde haberent unde possent vivere, et indigentibus eleemosynam praebere. Sciendum itaque beatum Apostolum opera corporalia servos Dei operari voluisse, quae finem haberent in magnam spiritalem mercedem, ad hoc ut et ipsi victu ac tegumento nullo indigerent, et manibus suis hoc sibi procurarent. Neque huic apostolico praecepto et exemplo contrarium est quod Dominus ait: «Nolite solliciti esse, dicentes quid manducabimus, aut quod bibemus, aut quo operiemur?» (Matth. VI.) Non enim Dominus prohibuit servis suis ut ista non procurent, quantum necessitati sat est, unde honeste [Col. 1400C] vivere possint, sed superfluitatem nimiae sollicitudinis deliciosarum escarum et vestium interdixit. Non enim ait: Ne solliciti sitis animae vestrae ut manducetis, sed quid manducetis; neque corpori vestro ut induamini, sed quid induamini: prohibens scilicet nimiam accurationem in eligendis vestibus et cibis, non laborem operis, aut moderatam curam in rebus necessariis. Nos ipsos, inquit, formam dedimus vobis, ut nos imitaremini in labore operis, nam et hoc dicebamus vobis. Qui videlicet non solum nunc dum sumus absentes, hoc vobis dicimus; sed etiam cum essemus praesentes apud vos denuntiabamus ac praecipiebamus vobis, quoniam si quis non vult operari, nec manducet. Non diximus, si quis non operatur, non manducet, sed, si quis non vult [Col. 1400D] operari, quia sunt nonnulli qui vellent, sed non possunt, et ideo licet non operentur, inculpabiles tamen sunt, quia in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) . Qui vero possunt, sed nolunt, illi merito culpantur, et illis etiam corporeus cibus interdicitur. Idcirco autem et laboris nostri mentionem fecimus, et ut similiter agatis praecipimus, atque superius, ut ab omni fratre ambulante inordinate vos subtrahatis, admonuimus, quia audivimus, id est relatum est nobis, quosdam inter vos ambulare inquiete, id est de loco ad locum tota die vagari, et nihil operantes manibus suis, quod utile sit illis vel aliis, sed curiose agentes, id est cum quadam superflua et inutili sollicitudine et studio, quaerentes ab aliis quid agat rex Francorum, aut quanti sit annona, [Col. 1401A] seu quale tempus in hoc anno sit futurum, vel his similia. Multa enim breviter hic reprehendit vitia, id est inquietudinem et otiositatem et curiositatem et multiloquium, in quo non deerit peccatum (Prov. X) . Nam inquietudo, dum sollicite domus aliorum circuit, vel aliena acta curiose perquirit, in multis offendit. Curiose enim agunt, qui ad hoc vacant, ut dicere aut audire aliquid novi possint. Sed his qui ejusmodi sunt denuntiamus, et insuper obsecramus, id est per sacra adjurantes eos rogamus, in Domino Jesu Christo, ut saltem propter ejus reverentiam faciant quod dicimus, ut scilicet non curiose loquantur, vel interrogent quid agat ille vel ille, nec otiosi manentes vivant ex alieno labore, sed cum silentio operantes, id est linguam refrenantes, [Col. 1401B] et manus in opere exercentes, manducent non alienum panem, sed suum, id est proprio labore praeparatum, non ab aliis sibi datum.
«Vos autem, fratres, nolite deficere benefacientes. Quod si quis non obedierit verbo nostro per epistolam, hunc notate, et ne commisceamini cum illo, ut confundatur. Et nolite quasi inimicum existimare, sed corripite ut fratrem.»
Propter necessitates sanctorum qui, quamvis obtemperent praeceptis Apostoli, ut cum silentio operantes panem suum manducent, possunt tamen multis ex causis indigere supplemento aliquo talium sustentationum, ne illi qui habebant unde servis suis necessaria praeberent, hac occasione pigrescerent, [Col. 1401C] praevidens continuo subjunxit: Vos autem, fratres, nolite deficere benefacientes. Monuimus, inquit, loquaces et otiosos, ut silentium teneant, et manibus suis operentur, unde victum habeant. Sed vos fratres, qui habetis hujus mundi substantiam, nolite propter hoc quod diximus, deficere benefacientes illis, sed sustentate illos de bonis vestris quia, etsi operentur, possunt tamen nonnullis, imo pluribus indigere, cum sint forsitan infirmae et delicatae naturae. Praecipimus ut operentur quantum poterunt. Quod, id est sed si quis non obedierit verbo nostro, id est huic praecepto, sive etiam cuilibet alii mandato, quod vobis damus per epistolam, hunc notate, id est notam reprehensionis huic imponite. Vel per epistolam hunc notate, id est per litteras [Col. 1401D] quis sit mihi notificate; et ne commisceamini cum illo, id est ne communicetis illi, sed excommunicate illum, et a vobis separate, ut a vobis abjectus confundatur, id est erubescat, cum se viderit a cunctis abhorreri, et sic vel propter verecundiam corrigatur et obediat. Et licet praecipiam non commisceri, tamen nolite illum existimare quasi inimicum, id est nolite illum odio habere, putantes quod sit inimicus, sed affectu dilectionis corripite illum ut fratrem, quia unum habet vobiscum Patrem. Ac si dicat: Pacem cum eo exteriorem solvite, sed interiorem circa illum medullitus custodite, ut mentem peccantis sic vestra discordia feriat, quatenus pax a vestris cordibus nec abnegata discedat. Nam, licet cum extraneis vel etiam paganis communia sint agenda, ut [Col. 1402A] per hoc ad amorem nostrae religionis attrahantur, cum fratribus tamen aliquoties non sunt agenda, ut corrigantur. Extranei enim blandimentis ad bene agendum sunt alliciendi: fratres vero, si sponte peccaverunt, asperitate moderata sunt corrigendi.
«Ipse autem Dominus pacis det vobis pacem sempiternam in omni loco. Dominus sit cum omnibus vobis. Salutatio mea manu Pauli, quod est signum in omni epistola. Ita scribo. Gratia Domini nostri Jesu Christi cum omnibus vobis. Amen.»
Monui ut inobedientem fratrem exterius corripiatis, et tamen interius apud vosmetipsos pacem erga eum teneatis; sed quia hoc non nisi per donum [Col. 1402B] gratiae coelestis facere valetis, ipse Dominus qui est pacis et concordiae dator et amator, det vobis pacem non horariam, sed sempiternam, id est quae finem non habeat. Pacem, id est fraternam concordiam, vel sedationem tribulationum, quas ab adversariis patimini, sive quietem ab impugnatione vitiorum, vel pacem cum Deo et sanctis angelis, quae nunquam finiatur vel interrumpatur, det ipse vobis in omni loco, id est et apud domesticos et apud extraneos, et in hoc saeculo, et in futuro. Et ut pacem habeatis, Dominus sit cum omnibus vobis, qui vos et a malo defendat, et in bono custodiat. Salutatio mea subjungitur, scripta manu Pauli, id est propria manu mea, non manu notarii, quod est signum in omni epistola, ut per hoc cognoscatur esse mea- ita [Col. 1402C] enim scribo. Ne quis pseudo poneret nomen suum in principio pro Pauli nomine, et diceret suam esse epistolam, ideo Paulus in fine consueverat hoc signum ponere, per quod ab eo recognosceretur. Non tamen in unaquaque epistolarum ejus hoc invenitur, sed in ista, et in illa, quae est ad Colossenses, et in prima ad Corinthios. Galatis hoc idem sic dicitur: «Videte qualibus litteris scripsi vobis mea manu (Galat. VI) .» Et Philemoni: «Ego Paulus scripsi manu mea (Philem. XIX) .» Quod ergo dicit, quia hoc signum est in omni epistola, non sic intelligendum est, ut prorsus in unaquaque sit hoc ita scriptum, sed in multis, quia omne non semper plenariam universitatem significat, sed aliquando [Col. 1402D] quamdam multitudinem. Nam quod dictum est ad Corinthios: «Salutant vos omnes sancti (II Cor. XIII) ,» nequaquam putandum est quod omnes sancti qui erant in universo mundo, tunc per illam epistolam salutarent eos, cum plures essent qui scriptionem illius epistolae ignorarent. Similiter et quod Romanis dictum est: «Salutant vos omnes Ecclesiae Christi (Rom. XVI) ,» non de omnibus Ecclesiis, quae erant in orbe, intelligitur. Sic ubi legimus, quia «omnes gentes narrabant de praeliis Judae (I Mach. III) ,» nequaquam credimus quod omnes gentes quae erant in Scythia, vel in India, vel in remotis insulis, tunc loquerentur de Machabaei praeliis. Multa quoque similia in Scripturis sanctis reperiuntur, in quibus omne, non universitatem significat. [Col. 1403A] Non ergo mentitus est Apostolus, qui dixit hoc signum esse in omni epistola sua, quod tamen non per singulas quasque posuit, quia secundum usitatam Scripturarum sanctarum locutionem hoc dixit. Deinde gratia Domini nostri Jesu Christi, inquit, hoc est generale auxilium Christi ad omnia, et donum sit cum omnibus, tam majoribus quam minoribus, tam viris quam mulieribus. Vel si hoc quod [Col. 1404A] dicit nunc: Gratia Domini nostri Jesu Christi cum omnibus vobis, est illa salutatio quam sua manu in omni epistola pro signo se testatur scribere, tunc veraciter omne potest intelligi universitatem plenarie significare, quia hoc reperitur in fine uniuscujusque epistolae. Omnes enim quas scripsit finiuntur in precatione gratiae. Amen.
Sicut Lucas refert, cum discessisset Paulus a Barnaba perambulabat Syriam et Ciliciam, confirmans Ecclesias pervenitque Derbem et Lystram (Act. XV, et XVI) . Et ecce discipulus quidam erat ibi nomine Timotheus, filius mulieris viduae fidelis, patre gentili. Huic testimonium bonum reddebant qui in Lystris erant et Iconio fratres. Hunc voluit secum proficisci, et assumens, circumcidit eum propter Judaeos, qui erant in illis locis. Sciebant enim omnes quod pater ejus gentilis esset. Non propterea circumcidit eum Paulus, quod putaret aliquid justificationis illi tam ex circumcisione pervenire; sed ne Judaei propter eum, si esset incircumcisus, retardarent fidem suscipere. Quem cum postea Paulus in Asia pontificem Ephesiorum [Col. 1403C] reliquisset, pseudoapostoli, qui carnales observantias inducere nitebantur, propter hanc ejus circumcisionem vires in eum assumebant. Ipse minus fortiter quam oporteret resistebat eis. Et ideo scribit ei Apostolus, ostendens quodammodo rationes, quas illi objiciat. Scribit etiam de episcopali officio, quomodo scilicet Ecclesiam instruat, quales presbyteros vel diaconos ordinet, quales viduas honoret; quomodo seipsum in Ecclesia habeat, et quomodo eam regat: Sicque incipit:
«Paulus Apostolus Jesu Christi secundum imperium Dei Salvatoris nostri, et Christi Jesu spei nostrae, Timotheo dilecto filio in fide: Gratia et misericordia et pax a Deo Patre nostro et Jesu [Col. 1403D] Christo Domino nostro.»
Timotheo scribit Paulus, cui credendum est, quia est Apostolus Christi Jesu, id est legatus regis Salvatoris; et hac auctoritate munitus, resistit pseudoapostolis. Et est Apostolus non secundum suam praesumptionem, sed secundum imperium Dei. Et idcirco qui ei resistit, imperio Dei resistit (Rom. XIII) . Spiritus sanctus praecepit: «Segregate mihi Barnabam et Paulum in opus ad quod assumpsi eos (Act. XIII) ;» et nunc ipse Paulus dicit se apostolum esse juxta imperium Dei, quia imperium Spiritus sancti est imperium Dei Patris, cum inseparabilis sit voluntas et operatio Trinitatis: Paulus est apostolus secundum imperium Dei Salvatoris nostri, et Jesu [Col. 1404B] Christi spei nostrae, id est juxta praeceptum summi Patris, qui nos salvat, et Filii in quo est spes salutis et gloriae nostrae, non in carnali observatione. Paulus, qui tantae auctoritatis est, mittit hanc epistolam Timotheo dilecto filio in fide, id est quem ipse genuit non in carne, sed in fide. Licet enim jam fidelis esset, et bonum testimonium haberet, quando Paulus eum invenit, tamen per eum in eadem fide et religione sic instructus est, ut recte dicatur ab eo gemtus in fide. Vel in fide scribit ei contra corruptores fidei. Et hunc Filium salutat, dicens: Sit tibi gratia, id est donatio Spiritus sancti, qua ministri Dei, id est episcopi armantur; et misericordia, per quam divinitus a miseria hujus saeculi, vel omnium malorum libereris (I Petr. IV) ; et pax, id est tranquillitas [Col. 1404C] animi et praelibatio aeternae pacis, ut, vitiis et hostibus superatis, in pacata quiescas Ecclesia. Et hoc sit tibi a Deo Patre nostro, qui nos creavit, atque paterno affectu nos diligit; et a Christo Jesu Domino nostro, id est ab eo quem unxit Deus, et Salvatorem constituit, qui et nos suo dominio clementer mancipavit.
«Sicut rogavi te ut remaneres Ephesi, cum irem in Macedoniam, ut denuntiares quibusdam, ne aliter docerent, neque intenderent fabulis et genealogiis interminatis, quae quaestiones praestant magis quam aedificationem, quae est in fide.»
Ita sit tibi gratia, misericordia et pax, sicut rogavi te ut remaneres Ephesi, id est resideres pontifex apud Ephesios. Vel subauditur, ita fac, sicut rogavi [Col. 1404D] te facere cum irem in Macedoniam, ut scilicet remaneres Ephesi, id est vice mea praesens ageres, et ordinares Ecclesiam Ephesi, quam ego absens non poteram sufficienter gubernare, ut denuntiares, id est ex parte Dei nuntius esses quibusdam, quorum nomina Spiritus sanctus, qui in me loquitur, ignorat, ne aliter quam nos docerent, neque auditores eorum intenderent eorum fabulis et genealogiis interminatis, id est locutionibus generationum et compotationibus, quae sine termino sunt prae longitudine, quia finis earum non potest inveniri; quae ideo sunt respuendae, quia praestant quaestiones disputationum, id est generant lites magis, id est potius, quam aedificationem morum et justitiae, quae est in fide, non in [Col. 1405A] carnali observatione. Prius praecipitur de pseudo repellendis, tam doctoribus quam auditoribus, ut illis primo repulsis, deinde valeat puritas catholicae veritatis praedicari et audiri. Fabulas vocat, quas alibi traditiones dicit, quas praeter legitimas et propheticas Scripturas Judaei tenent, quas non scriptas habent, sed memoriter retinent, et alter in alterum loquendo transfundit, quas deuterosim vocant. Ubi etiam dicere audent et credere, Deum homini duas creasse mulieres, ex quibus texunt genealogias vere, sicut tunc dicit Apostolus infinitas, parientes infructuosissimas quaestiones. Et pseudoapostoli, qui volebant esse partim Judaei, partim Christiani, erant autem haeretici, docebant apud Ephesios non solum carnales observantias legis, sed etiam has Judaeorum [Col. 1405B] traditiones a libris propheticis et legitimis alienas, et nonnulli Ephesiorum intendebant verbis eorum. Sed Timotheus ad hoc relictus est Ephesi, ut auditores et doctores hujusmodi corrigeret aut expelleret.
«Finis autem praecepti est charitas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. A quibus quidam aberrantes, conversi sunt in vaniloquium, volentes esse legis doctores, non intelligentes neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant.»
Ipsi docent fabulas et legem carnaliter implendam, sed finis praecepti, hoc est plenitudo legis est charitas. Finis enim non consumptionem praecepti, sed consummationem hoc loco significat. Omnis itaque [Col. 1405C] praecepti finis est charitas, id est ad charitatem refertur omne praeceptum, et per charitatem impletur. Totam enim magnitudinem et amplitudinem divinorum eloquiorum secura possidet charitas, qua Deum proximumque diligimus. Finis igitur, id est consummatio omnis praecepti, quod vel in Veteri, vel in Novo Testamento legitur, charitas est non qualiscunque, sed ea quae est de puro corde. Nam et male viventes irretiuntur sibi societate perditae conscientiae, et dicuntur se amare, nolle discedere ab invicem, suis collocutionibus conciliari, desiderare se absentes, gaudere ad mutuam sibi praesentiam. Sed amor iste tartareus est. Quamobrem ut a tali amore vera charitas Christianorum distinguatur, [Col. 1405D] de corde puro esse dicitur. Latrones enim inter se et caeteri tales, charitatem de corde puro non habent, quia purum cor in charitate est, quando diligitur homo secundum Deum, et nihil aliud quam id quod diligendum est, diligitur, et conscientia bona subjungitur propter spem, et conscientiam ponit pro spe. Ille enim sperat, qui conscientiam bonam gerit; quem vero pungit conscientia mala, retrahit se a se, et non sibi exspectat nisi damnationem. Tertio et fide, inquit, non ficta. Si enim fides nostra mendacio caruerit, tunc et non diligimus, quod non est diligendum, et recte id credimus quod speramus, et speramus quod credimus, ut in nullo spes nostra fallatur. Qui vero fingunt sibi quod credant et sperent sicut haeretici et Judaei sive gentiles, fidem [Col. 1406A] habent fictam et ideo non possunt habere charitatem, quae complet mandatum. Ille etiam fidem habet fictam, qui bene quidem credit, sed propter metum aut verecundiam, seu propter quamlibet aliam causam non confitetur quod credit, sed quodammodo fingit se non credere. Sed illa charitas consummat omne praeceptum, quae est de corde puro, quae nihil diligit, nisi quod debet diligi; et de conscientia bona, id est de bona spe quam gerit conscientia bene operantis; et de fide non ficta, id est non ab hominibus inventa, sed a divinis eloquiis sumpta; vel non ficta, id est non propter metum in corde celata, sed oris confessione libere prolata. A quibus virtutibus, id est a charitate de corde puro, et a spe bonae conscientiae, et a fide vera quidam [Col. 1406B] procul aberraverunt, putantes se Deum et proximum puro corde diligere, cum non pure diligerent; putantes se spem bonae conscientiae habere sine merito actionis religiosae, et putantes se non fictam fidem habere, cum haberent fiduciam, sed fallebantur. Tales erant qui carnales observantias praedicabant, quia Deum se diligere putabant, cum non diligerent eum, sicut in actione eorum declarabatur, dum putarent se praecepta ejus adimplere, sed magis ea transgrederentur; et putabant se bonam habere conscientiam, quasi de observatione legis, et aestimabant se fidem non fictam habere, sed a divinis eloquiis sumptam, cum magis haberent fictitiam, credentes Deum hircorum atque taurorum sanguine delectari et odore thymiamatis, quem nos homines [Col. 1406C] saepe declinamus. Et hoc est quod dicitur, quia quidam a charitate et a bona conscientia et a fide non ficta aberrantes, conversi sunt in vaniloquium, ut vane loquantur de lege, volentes esse doctores legis, dum carnaliter eam docent observari debere; non intelligentes verba quae docent, videlicet neque ea quae ipsi loquuntur, id est verba quae docent et mandata carnalium caeremoniarum quae ipsi docent, quia non intelligunt quid sit Sabbatum vel circumcisio, vel hirci seu tauri immolatio vel aliquid hujusmodi, id est nesciunt quid in his significetur, neque ea intelligunt de quibus affirmant, id est auctoritates, et quibus assumunt quaedam testimonia, per quae conantur asserere caeremonias illas juxta litteram carnaliter [Col. 1406D] esse complendas, quia non animadvertunt Scripturarum intentionem, et sensum spiritalem, ideoque vana loquuntur, volentes esse magistri aliorum, cum ipsi nihil sciant. Vel neque ea quae loquuntur, neque ea de quibus affirmant, intelligunt, id est neque quaestiones quas proponunt, neque rationes quibus eas probant. Similiter faciunt haeretici, vel quilibet temerarii praesumptores, cum, si quando de prava et falsa opinione sua reprehendi et convinci coeperint ad defendendum id quod levissima temeritate et apertissima falsitate dixerunt, libros sanctos unde id probent proferre conantur, vel etiam memoriter, quae ad testimonium valere arbitrantur, multa inde verba pronuntiant, non intelligentes neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant. [Col. 1407A] Postquam his verbis Apostolus improbavit adversarios, mox suam partem approbat, subdens:
«Scimus autem quia bona est lex, si quis ea legitime utatur, sciens hoc quia lex justo non est posita, sed injustis et non subditis, impiis et peccatoribus, sceleratis et contaminatis, parricidis et matricidis, homicidis, fornicariis, masculorum concubitoribus, plagiariis, mendacibus et perjuris, et si quid aliud sanae doctrinae adversatur, quae est secundum Evangelium gloriae beati Dei, quod creditum est mihi.»
Ipsi non intelligunt legem quam docere volunt, et ideo vane de eo loquuntur; sed nos intelligimus eam, et ideo vere de ea loquimur. Nam scimus quia [Col. 1407B] bona, id est utilis est lex, si quis ea legitime utatur, id est sicut intendit ipsa lex, ut scilicet per eam confugiat ad gratiam, sciens quia justo lex non est posita, sed injustis. Justo non est lex posita, quae tamen bona est, si quis ea legitime utatur. Haec autem duo Apostolus velut inter se contraria connectens, monet lectorem ad scrutandam quaestionem atque solvendam. Quo modo enim bona est lex, si quis ea legitime utatur, si justo non est posita? Nam quis legitime utitur lege, nisi justus? At justo non est lex posita, sed injusto. Annon etiam injustus, ut justus fiat, legitime uti lege debet, qua tanquam paedagogo perducatur ad gratiam (Gal. III) , per quam solam quod lex jubet, possit implere? Per ipsam [Col. 1407C] quippe justificatur gratis, id est nullis suorum operum praecedentibus meritis. «Alioquin gratia jam non est gratia (Rom. II) ;» quando quidem ideo datur, non quia bona opera fecimus, sed ut ea facere valeamus, id est non quia legem implevimus, sed ut legem implere possimus. Injustus ergo legitime lege utitur, ut justus fiat. Quod cum factum fuerit, ea jamjam non utitur tanquam paedagogo, cum eruditus fuerit. Quomodo enim justo lex non est posita, si et injusto est necessaria, non qua injustus ad justificantem gratiam perducatur, sed qua legitime jam justus utatur? Vel legitime utitur lege jam justus, cum eam terrendo imponit injustis, ut cum et in ipsis coeperit inolitae concupiscentiae morbus incentivo prohibitionis et cumulo praevaricationis [Col. 1407D] augeri, confugiant per fidem ad justificantem gratiam, et per domum spiritus suavitate justitiae delectati, poenam litterae minantis evadant. Ita non erunt contraria, nec pugnabunt inter se duo ista, ut etiam justus bona lege legitime utatur, et tamen justo lex posita non sit. Non enim ex ea justificatus est, sed ex lege fidei qua credidit. Legitime utitur lege, qui intelligens quare sit data, per ejus comminationem confugit ad gratiam liberantem. Et ideo bona est ei lex, quia plurimum prodest ei, dum perducit illum ad gratiam. At huic gratiae qua justificatur impius, quisquis ingratus velut ad legem implendam de suis viribus fidit, ignorans Dei justitiam, et suam volens constituere justitia. De non est subjectus (Rom. X) . Et ideo fit ei lex [Col. 1408A] non absolutionis adjutorium, sed criminis vinculum ideoque non est ei bona, non quia malum sit lex, sed quia peccatum per bonum talibus operatur mortem (Rom. VII) . Per mandatum enim gravius delinquit, qui per mandatum scit quam malum sit quod admittit. Justo autem non est lex posita, id est imposita ut supra illum sit. In illa enim est potius quam sub illa, quia non sua vita vivit cui coercendi lex imponitur. Injustus vero sub illa est, quia sua vita vivit, cui coercendi lex imponitur. Ut enim sic dicam, ipsam quodammodo legem vivit, qui cum delectatione justitiae juste vivit, non proprio aut transitorio, sed communi ac stabili gaudens bono. Sub lege autem quisque vivit, in quantum peccator est, id est in quantum a veteri homine non est immutatus. [Col. 1408B] Suam enim vitam vivit et ideo lex supra illum est, quia qui eam non implet, infra illam est. Sed pseudoapostoli haec non intelligentes, non legitime utebantur lege, et ideo volebant eam imponere justis, id est Christianis per gratiam juste viventibus. Nec contrarium est huic sententiae Apostoli, quod Psalmista utique justus precatur: «Legem pone mihi, Domine, viam justificationum tuarum (Psal. CXVIII) ,» quia de Novi Testamenti gratia id postulat, cum de duritia litterae Veteris Instrumenti dicat Apostolus, legem non esse justo positam, sed injusto. Qui enim sponte facit ea, quae lex moraliter jubet vel amplius, cur ei necessitas legis imponeretur? Libertate enim facit, non necessitate, quod [Col. 1408C] facit. Injustus vero, qui sponte noluit bonum facere, cogendus est legis necessitate. Apostolus itaque, ne videretur legem culpare, dicit quia bona est, si quis ea legitime utatur. Et rursus, ne videretur eam inducere, dicit quia non est posita justo ut ei dominetur, sed injustis, id est eis qui legem naturalem non servabant; et non subditis, id est contumacibus, qui cum eis aliquid prohibetur, tunc illud magis ex quadam superbia faciunt. Impiis quoque posita est, id est pietatem rectae fidei non habentibus; et peccatoribus, id est sub ipsa fide graviter peccantibus. Et subsequenter exponitur per partes quibus peccatoribus videlicet sceleratis, sicut sunt raptores et fures ac sanguinis effusores; et contaminatis, sicut qui seipsos libidine polluunt, vel etiam turpiloquiis, [Col. 1408D] vel ebrietatibus, inhonestisque conviviis sordidant. parricidis quoque et matricidis lex ponitur, id est iis qui patrem vel matrem occidunt, ut quia lex naturae in eis est soluta, reformetur per legem litteris scriptam: homicidis etiam, id est hominum occisoribus, et fornicariis, id est illis qui miscentur cum meretricibus, masculorum concubitoribus, id est Sodomiticam abominationem agentibus; et plagiariis, id est sicariis, vel quolibet gladio plagas facientibus mendacibus, qui falsa loquuntur; et perjuris, qui falso jurant. His qui talia faciunt est lex imposita, et qui aliud quid tale perpetrant: si quid aliud adversatur sanae doctrinae, id est morali doctrinae legis naturalis vel scriptae, quae sensum mentis sanat, quae scilicet doctrina est secundum Evangelium, id est concordat [Col. 1409A] Evangelio gloriae beati Dei, id est quod praedicat vel dat gloriam Deo, qui ex seipso naturaliter est beatus, cum ipse sit aeterna beatitudo, quod Evangelium est mihi creditum a Deo, sicut fideli dispensatori.
«Gratias ago ei, qui me confortavit in Christo Jesu Domino nostro, quia fidelem me existimavit ponens in ministerio, qui prius blasphemus fui et persecutor et contumeliosus; sed misericordiam Dei consecutus sum, quia ignorans feci in incredulitate. Superabundavit autem gratia Domini nostri, cum fide et dilectione, quae est in Christo Jesu.»
Deus mihi credidit Evangelium, id est commisit praedicationem Evangelii. Unde gratias illi ago, id [Col. 1409B] est laudes ei devotus offero de hoc ejus gratuito dono, quia lex nullum meritum bonum in me posuerat. Ostendit se multis peccatis plenum fuisse sub lege, justificatum vero postquam recessit ab ea. Gratias, inquit, ago ei, id est Deo Patri, qui me confortavit, id est mentem roboravit in Christo Jesu Domino nostro, sicque fortem reddidit, ut nec mors, nec vita me possit a Christo separare; sed fortis sim et ad agenda bona, et ad toleranda mala. Ita me confortavit, et inde gratias illi ago. Et justum est ut illi grates referam, quia fidelem me existimavit, id est praevidit, cum sub lege fuissem infidelis. Fidelem, inquam, me existimavit, ponens in ministerio praedicationis, quia praescivit me fideliter dispensaturum Evangelium, ita ut nihil subtraherem, nihilque peregrinum [Col. 1409C] adderem, qui prius sub lege fui blasphemus, id est male loquens de Jesu Nazareno; et persecutor (Act. IX) sanctorum ejus; et contumeliosus, id est contumelias multas verbis et operibus faciens Christianis, sed misericordiam Dei, id est remissionem peccatorum a Deo consecutus sum quia non malignae mentis studio id feci, sed ignorans, id est nesciens me male agere, quia zelo legis fervens, persequebar praedicatores gratiae et inde putabam me Deo placere; sicut Dominus praedixerat: «Venit, inquit, hora, ut omnis qui interficit vos arbitretur obsequium se praestare Deo (Joan. XVI) .» Quamvis enim et illis saepe venia concedatur, qui scienter peccaverunt, ego tamen multo facilius ideo sum misericordiam [Col. 1409D] consecutus, quia non per malitiam, sed per ignorantiam peccavi, degens in incredulitate, quia ignorabam malum esse persequi Christianos, nec credebam Jesum esse Christum. Nec tantum misericordiam sum consecutus, qua mihi peccata dimitterentur; sed etiam superabundavit, id est super omnem peccatorum meorum enormitatem abundavit, gratia Domini nostri Jesu Christi, quia superveniens nova gratia major fuit in me quam fuerat culpa, ut sanctitas vinceret peccata praecedentia. Gratia, inquam, superabundavit in me cum fide et dilectione, quae est in Christo Jesu, id est cum fide qua in Christum credidi, et charitate qua dilexi Christum, vel in Christo proximum. Cum hac enim fide et dilectione superabundavit in me magnitudo [Col. 1410A] coelestis gratiae, ut divinis charismatibus exuberarem.
«Fidelis sermo et omni acceptione dignus, quia Christus Jesus venit in hunc mundum peccatores salvos facere, quorum primus ego sum. Sed ideo misericordiam consecutus sum, ut in me primo ostenderet Christus Jesus omnem patientiam ad informationem eorum qui credituri sunt illi in vitam aeternam. Regi autem saeculorum immortali, invisibili soli Deo honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.»
Gratia Christi superabundavit in me. Nam sermo quem de hac re loquor, est fidelis, id est verus; et est dignus omni acceptione cordis et operis, quia corpus et animam salvat, ideoque dignus est, ut [Col. 1410B] omnibus modis accipiatur a cunctis hominibus, tam Judaeis quam gentilibus. Et quis est ille sermo? quia scilicet Christus Jesus, id est rex salvator venit in hunc mundum peccatores salvos facere, id est a peccatis salvare, vel a peccatis liberare. Nulla enim causa fuit ei ad nos vemendi, nisi ut peccatores salvos faceret. Omnes autem peccaverunt, vel in seipsis, vel in primo parente. Sed venit unus sine peccato, qui salvos faceret a peccatis. Venit peccatores salvare, quorum primus ego sum, non tempore, sed culparum magnitudine, qua omnibus pejor sum. Pejorem enim voluit intelligi primum, quomodo in artificibus quicunque vult aedificare, dicit: Quis est hic primus structor? quis est primus faber? Aut si curari vult, dicit: Quis est primus medicus? Non [Col. 1410C] utique interrogat quis prior sit aetate, aut quis prior sit professione, sed quis prior sit arte. Quomodo illi in arte primi sunt, sic iste in iniquitate primus, et in peccatis excellens. Sed cum, inquit, in malis actibus caeteros praeissem, dum princeps persecutorum essem, ideo misericordiam consecutus sum, ut in me primo, id est maximo peccatore misericordiam consecuto, ostenderet Christus Jesus omnem patientiam, qua diu sustinet peccantes, ut tandem convertantur; et ostenderet eam ad informationem eorum qui credituri sunt illi ut eant in vitam aeternam, id est ut informaret eos ad poenitentiam exemplo meae conversionis, dum viderent quanta patientia ipse me exspectavit ut converteret, [Col. 1410D] tandemque conversum quanta gratia donavit, ut nemo jam desperare posset remitti sibi quaecunque peccata, cum ego tantorum scelerum indulgentiam accepissem, sed unusquisque peccator sibi diceret: Si Saulus sanctus est, ego quare despero? Si a tanto medico tam desperatus aeger sanatus est, ego vulneribus meis illas manus non optabo? ad illas manus non festinabo? Ut hoc dicerent homines, ideo Saulus factus est ex persecutore apostolus. Quia cum venit medicus volens sibi famam comparare. infirmum quaerit aliquem desperatum, et ipsum sanat. Et si pauperrimum inveniat, non ibi quaerit mercedem, sed commendat artem. Ita et Christus potentiam specialis medicinae spiritualis suae ostendit in Saulo, ut omnes deinceps nossent eum sanare posse [Col. 1411A] cunctas infirmitates omnium confugientium ad se. Deinde, ego, inquit, propter hujusmodi causam consecutus sum misericordiam. Sed inde sit honor et gloria regi saeculorum, id est Patri et Filio et Spiritui sancto, qui regnat ab aeterno in aeternum per omnia saecula, et Dominus atque Rex est omnium rerum, utpote Creator. Regi dico, immortali, id est incommutabili. Nam ubi invenis aliter et aliter, facta est ibi quaedam mors. Mors enim est, non esse quod fuit. Et idcirco Deus est vere immortalis, quia nunquam mutatur, sed semper idem ipse permanet (Psal. CI) . Et est invisibilis in sua substantia, quia videri divinitas humano visu nequaquam potest. Ideo enim dicitur invisibilis, quia hoc videri ab homine non potest, per quod videt homo corpora, non [Col. 1411B] quia mentes piorum visione sua fraudentur, cum scriptum sit: «Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) .» Vel idcirco Deus invisibilis est, quia ejus magnitudinem nemo saltem valet mente comprehendere, cum et pax ejus exsuperet omnem intellectum. Et iste est solus Deus, quia praeter eum nullus alius. Sed movere quemquam potest, quomodo de hoc solo Deo qui est ipsa Trinitas, dictum sit, invisibili soli Deo, cum sint etiam quaedam creaturae invisibiles, quia et a Christo condita sunt omnia visibilia et invisibilia. Sed quia sunt dii falsi visibiles, ideo dictum est, invisibili Deo soli honor et gloria. Nam est et creatura invisibilis, quae tamen non est nobis Deus. Honor ergo et gloria soli Deo, qui est Deus invisibilis. Honor sit ei a creaturis, [Col. 1411C] et gloria in essentia sua. Vel honor in bona conversatione sanctorum, et gloria in multiplicatione eorum, perdurans in saecula saeculorum, id est in longitudinem omnium temporum, vel potius in immensitatem spatiorum aeternitatis. Amen.
«Hoc praeceptum tibi commendo, fili Timothee, secundum praecedentes in te prophetias, ut milites in illis bonam militiam, habens fidem et bonam conscientiam; quam quidam repellentes, circa fidem naufragaverunt. Ex quibus est Hymenaeus et Alexander, quos tradidi Satanae, ut discant non blasphemare.»
Postquam commemoravit quae et quanta sunt beneficia Patris et Christi circa peccatores, vult animare Timotheum ad bene agendum, ut scilicet [Col. 1411D] sicut bonus miles pugnet contra vitia, et contra falsos apostolos, et populum sibi commissum defendat et doceat. Hoc, inquit, praeceptum commendo tibi, fili Timothee. Cum filium vocat, ostendit quia patri praecipienti debet libenter obtemperare. Cum nomen ejus ponit, attentiorem reddit, et ad magnum sui desiderium excitat. Recte etiam Timotheum nominat, quem ad bene agendum provocat, quia Timotheus interpretatur beneficus. Hoc praeceptum commendo, id est omnibus modis quibus possum mando, et attentius injungo tibi secundum praecedentes in te prophetias, id est secundum scientiam Scripturae prophetarum, quae jam diu in te est, vel secundum quod spiritus propheticus [Col. 1412A] ostendit mihi de te. Hoc videlicet prae caeteris mandatis commendo, ut in illis, hoc est inter alios qui tibi sunt commissi, milites bonam militiam, id est in castris Dei sicut strenuus miles praelieris contra universos hostes populi Dei, et spiritualibus armis eos expugnes, ut nec falsi doctores. nec maligni spiritus, nec vitia tibi vel populo quem regis, praevaleant. Bonam exerce militiam, habens fidem rectam et bonam conscientiam, ut nullius pravi consensus tibi sis conscius, sed cor tuum videat te in omnibus bene velle agere. Ideo enim potest implere quod dico, ut bene milites, quia fidem habes et bonam conscientiam, per quas agitur Dei militia. Et idcirco semper has habere studeto. Quam puritatis ac bonae voluntatis et humilitatis conscientiam quidam [Col. 1412B] repellentes, et consentire peccatis eligentes, ut «qui in sordibus est, sordescat adhuc (Apoc. XXII) ,» dum vento superbiae impellerentur, naufragaverunt, id est navem animae scopulis errorum fregerunt, atque se et alios in mare hujus saeculi demerserunt. Et ita naufragium pertulerunt circa fidem quasi per circuitum veritatis euntes, et non ex toto a fide recedentes, nec tamen intra eam manentes. Ex quibus est Hymenaeus et Alexander, qui idcirco fidem perdiderunt, et naufragium erroris pertulerunt, quia conscientiam bonae humilitatis habere noluerunt. Superbia enim demersit eos in pericula errorum, dum doctores videri voluerunt. Quos tradidi Satanae, id est excommunicationi et diabolo vexandos permisi, ut vel cruciatibus eruditi discant non blasphemare, [Col. 1412C] id est corrigantur, et ad salutem revertantur. Licet enim prima peccati persuasio venerit a Satana, et ipse sit auctor omnium peccatorum, quidam tamen ei traduntur ad correctionem, ut opus Satanae excludatur opere Satanae. Nulla enim creatura est, sive quae in veritate manet dans gloriam Deo, sive quae in veritate non stetit quaerens gloriam suam, quae aut volens aut nolens divinae providentiae non serviat. Sed volens servit, quae hoc sponte facit quod bonum est. De illa vero quae hoc non vult, fit quod justum est. Nam si etiam ipsi praevaricatores angeli cum principe suo diabolo non recte dicerentur procuratores vel actores providentiae divinae, non Dominus principem hujus mundi diabolum diceret (Joan. XII, XIV, XVI) , nec apostolica potestas [Col. 1412D] ei blasphematores traderet, ut a blasphematione corrigerentur. Sed princeps iste sub tanto imperatore non facit, nisi quantum illi permittitur, et procuratores isti nihil faciunt, nisi quantum Dominus sinit. Non enim latet eum sicut hominem aliquid, aut in aliquo est minus potens, ut procuratores et actores, qui sunt in ejus potestate, aliquid ipso sive non permittente, sive nesciente, in subjectis sibi pro suo gradu rebus efficiant. Non tamen eis rependitur quod de ipsis juste sit, sed quo animo ipsi faciunt, quia quo animo faciunt, ipse considerat. Quia neque liberam voluntatem rationali creaturae suae Deus negavit, et tamen potestatem qua etiam injustos juste ordinat, sibi retinuit. Recte ergo nonnulli [Col. 1413A] traduntur Satanae ut corrigantur, quia non potest eis Satanas facere, nisi quod divinitus ordinatur. Hactenus de pseudopraedicatoribus egit Apostolus, nunc de cunctis hominibus subjungit.
«Obsecro, igitur primum omnium fieri obsecrationes, orationes, postulationes, gratiarum actiones pro omnibus hominibus, pro regibus et omnibus qui in sublimitate constituti sunt, ut quietam et tranquillam vitam agamus in omni pietate et castitate. Hoc enim bonum est et acceptum coram Salvatore nostro Deo, qui omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire.»
Hic monet orandum pro omnibus. Quia, inquit, [Col. 1413B] Christus venit peccatores salvare, et tu in hoc militare debes, igitur doce orare, ut impetretur quod faciendum est. Obsecro, id est per sacra adjurans rogo, primum omnium, id est maxime prae omnibus fieri a te vel a subjectis tuis, sive ab omnibus sanctis, obsecrationes, id est rogationes cum adjuratione sacrorum, ad majorem expressionem rogandi; et orationes, id est preces simpliciter fusas, atque postulationes, quibus petantur Dei beneficia generi humano tribuenda, et gratiarum actiones, quibus de jam perceptis beneficiis Deo referantur gratiae. Vel ordo missae in his verbis ostenditur, ut obsecrationes sint, quas facimus in celebratione sacramentorum, commemoratione sacrorum, antequam illud quod est in Domini nostri mensa, incipiat [Col. 1413C] benedici; orationes vero, cum benedicitur et sanctificatur, et ad distribuendum comminuitur; postulationes autem cum populus ab episcopo benedicitur. Postulationes enim quasi ex debito petivit, velut cum quadam fiducia, vel adnisu, sic postulatio ibi fit cum fiducia, ut quod hic geritur, in aeterna vita perficiatur. Quibus peractis, et participato toto sacramento, gratiarum actio cuncta concludit. Haec autem causa praecipua fuit Apostolo ista dicendi, ut his breviter praescriptis atque significatis, non putaretur negligendum esse quod sequitur, pro omnibus hominibus, pro regibus et omnibus qui in sublimitate sunt constituti, ne quis (sicut se habet humanae cogitationis infirmitas) aestimaret haec non [Col. 1413D] esse facienda pro illis, a quibus persecutionem patiebatur Ecclesia, cum membra Christi ex omni essent hominum genere colligenda. Unde et adjungit: Hoc enim bonum est, etc. Vel obsecrationes, id est cum adjuratione pro rebus difficilibus, ut pro conversione impiorum, vel pro removendis malis orationes, ut quando jam conversis virtutes et bona orantur. Postulationes, ut quando gloria coelestis illis petitur. Gratiarum actiones de perceptis seu peractis bonis. Et hujusmodi preces fiant pro omnibus hominibus, ut nullus sit tam peccator, pro quo non oretur, cum et Saulus precibus Stephani sit conversus (Act. VII) . Et pro illis etiam, de quibus minus videbatur, id est pro regibus, licet sint mali et sanctis infesti, et pro omnibus qui in sublimitate [Col. 1414A] saecularium dignitatum positi sunt; sicut consules et duces, quia de omni genere hominum convertuntur ad religionem, et perveniunt ad salutem, et de his qui fastu et elatione saecularis potentiae fidem et humilitatem videntur abhorrere, sicut cernimus quod etiam ipsi reges, desertis idolis, pro quibus persequebantur Christianos, unum verum Deum cognoverunt et colunt; et ideo pro illis orandum fuit, cum etiam persequerentur Ecclesiam. Ob hoc etiam orandum est pro principibus, ut nos, qui sub ipsis sumus, vitam agamus quietam a persecutione et tranquillam in pace, et hoc in omni pietate divini cultus, et castitate fidei, ut conversis principibus, gentiles non audeant inquietare nos, movendo persecutiones pro impietate idololatriae; nec [Col. 1414B] haeretici tranquillitatem nostram turbare praesumant, volentes corrumpere castitatem fidei quorumdam. In pace principum, quies et regnum servatur Ecclesiarum. Nam in bellis et discordiis eorum dissipatur tranquillitas, tepescit pietas, solvitur disciplina vel districtio, Qua soluta, infirmorum castitas violatur. Et ideo pro his orandum est, ne eveniant haec per dissensionem principum. Unde et per Jeremiam Dominus Judaeis, qui in Babylone captivi tenebantur, praecepit, dicens: «Quaerite pacem civitatis, ad quam transmigrare vos feci, et orate pro ea ad Dominum, quia in pace illius erit pax vobis (Jer. XXIX) .» Babylon vero (quae dicitur confusio ) societatem iniquorum significat. Judaei autem cives supernae Jerusalem, qui in hoc saeculo [Col. 1414C] peregrlnantur inter malos, et regibus atque principibus tributa reddunt, et caetera quae salvo Dei cultu constitutio saecularis exigit. Idcirco debent orare pro pace eorum, quia in pace eorum erit illis pax, utique interim temporalis, quae bonis malisque communis est. Utimur ergo et nos pace Babylonis, ex qua per fidem et coelestis patriae desiderium ita populus Dei laetabitur, ut apud hanc interim peregrinetur. Pax autem nostra propria et hic cum Deo est per fidem, et in aeternum cum illo per speciem. Orate, inquit, pro pace principum, et pro salute omnium, quia hoc agere est bonum, id est utile Ecclesiae et acceptum, id est gratum atque placitum coram Deo Salvatore nostro, qui sicut nos salvat, [Col. 1414D] ita et omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire, sicut jam venimus. Quamvis certum sit nobis, non omnes salvos fieri, non tamen ideo debemus omnipotentissimae Dei voluntati aliquid derogare; sed ita intelligere quod dictum est, qui omnes homines vult salvos fieri, tanquam si diceret nullum hominem fieri salvum, nisi quem salvum fieri velit; seu quod nullus fiat salvus, nisi quem velit. Et ideo rogandus est, ut velit, quia necesse est fieri si voluerit. De orando quippe Deo agebat Apostolus ut hoc diceret. Sic enim intelligimus quod in Evangelio scriptum est: «Qui illuminat omnem hominem (Joan. V) ,» non quia nullus hominum sit qui non illuminetur, sed quia nisi ab ipso non illuminetur. Vult itaque omnes salvos fieri [Col. 1415A] qui salvi fiunt, et omnes ad agnitionem veritatis venire qui veniunt, quia nisi ipso volente nullus salvatur, vel ad agnitionem veritatis accedit. Aut certe sic dictum est, qui vult omnes homines salvos fieri, non quod nullus hominum esset, quem salvum fieri nollet, qui virtutes miraculorum facere noluit apud eos, quos dicit acturos tuisse poenitentiam, si fecisset (Matth. XI; Luc. X) , sed ut omnes homines, omne genus hominum intelligamus, per quascunque differentias distributum, reges, privatos, nobiles, ignobiles, sublimes, humiles, doctos, indoctos, integri corporis, debiles, ingeniosos, tardi cordis, sapientes, fatuos, divites, pauperes, mediocres, mares, feminas, infantes, pueros, adolescentes, juvenes, senes, decrepitos, in linguis omnibus, in moribus [Col. 1415B] omnibus, in artibus omnibus, in professionibus omnibus, in voluntatibus, et in conscientiarum varietate innumerabili constitutos, et si quid differentiarum aliud est in hominibus. Quid est enim, oro, eorum, unde non Deus per unigenitum suum in omnibus gentibus salvos homines fieri velit, et ideo faciat, quia omnipotens velle inaniter non potest quodcunque voluerit? Praeceperat Apostolus ut oraretur pro omnibus hominibus, et specialiter addiderat pro regibus, et his qui in sublimitate sunt constituti, qui putari poterant fastu et superbia saeculari humilitatem Christianae fidei abhorrere. Proinde dicens: Hoc enim bonum est coram Salvatore, id est ut etiam pro talibus oretur, statim ut desperationem tolleret, addidit: Qui omnes homines vult salvos [Col. 1415C] fieri, et ad agnitionem veritatis venire. Hoc quippe Deus bonum judicavit, ut oratione humilium dignaretur salutem praestare sublimibus.
«Unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus, qui dedit redemptionem semetipsum pro omnibus testimonium temporibus suis (II Tim. I) , in quo positus sum ego praedicator et apostolus. Veritatem dico, non mentior, doctor gentium in fide et veritate.»
Quia dictum erat quod Deus omnes homines vult salvos fieri, ne quisquam diceret posse esse salutis viam in bona conversatione, et unius Dei omnipotentis cultu, sine participatione corporis et sanguinis [Col. 1415D] Christi, unus enim Deus, inquit, unus et mediator Dei et hominum homo Christus Jesus, ut illud quod dixerat, omnes homines vult salvos fieri, nullo alio modo intelligatur praestari, nisi per mediatorem, non Deum, quod semper erat Verbum; sed hominem Christum Jesum, cum «Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) .» Erant enim mortales et peccatores; Deus vero, cui erant reconciliandi, ut possent salvari, immortalis erat, et sine peccato. Mediator autem inter Deum et homines oportebat ut haberet aliquid simile Deo, et aliquid simile hominibus, ne in utroque esset hominibus similis longe a Deo; aut in utroque Deo similis, longe esset ab hominibus, et ita mediator non esset. Et ideo inter mortales peccatores [Col. 1416A] et immortalem justum, apparuit mortalis cum hominibus, justus cum Deo, ut, quoniam vitae stipendium pax est, per justitiam conjunctam Deo evacuaret mortem justificatorum impiorum, quam cum illis noluit habere communem. Et quia omnes homines, quandiu mortales sunt, etiam miseri sint necesse est, quaerendus fuit medius qui non solum homo, sed et Deus esset, ut homines ex mortali miseria ad beatam immortalitatem hujus medii beata mortalitas interveniendo perduceret. Proinde inter nos et Deum mediatorem, mortalitatem habere oportuit transeuntem et beatitudinem permanentem, ut per id quod transit congrueret morituris ad id quod permaneret, transferret ex mortuis. Boni autem angeli inter miseros mortales et beatos immortales [Col. 1416B] medii esse non possunt, quia ipsi quoque et beati et immortales sunt. Possunt autem medii esse angeli mali, quia immortales sunt cum illis, et miseri cum istis. His contrarius est mediator bonus, qui adversus eorum immortalitatem et miseriam, et mortalis esse ad tempus voluit, et beatus in aeternitate persistere potuit. Ac sic eos et immortales superbos, et miseros noxios, ne immortalitatis jactantia homines seducerent ad immortalem miseriam, et suae mortis humilitate, et suae beatitudinis benignitate destruxit in eis, quorum corda per suam fidem mundans, ab illorum immundissima dominatione liberavit. Ad hoc enim se interponit medius immortalis et miser, ut ad immortalitatem beatam transire non sinat, quoniam persistit quod impedit, scilicet [Col. 1416C] ipsa miseria. Ad hoc autem se interposuit mortalis et beatus, ut, mortalitate transacta, et ex mortuis faceret immortales, quod in se resurgendo monstravit, et ex miseris beatos, unde ipse nunquam discessit. Alius ergo medius malus, qui separat amicos; alius bonus, qui reconciliat inimicos. Et ideo multi sunt medii separatores, unus vero bonus, quia multitudo quae beata est, unius Dei participatione fit beata. Cujus participationis privatione, misera multitudo malorum angelorum, quae se opponit potius ad impedimentum, quam interponit ad beatitudinis adjutorium, et ipsa multitudine obstrepit quodammodo, ne possit ad illud unum beatificum pervenire, ad quod ut perduceremur, non multis, sed uno mediatore opus erat; et hoc tali, ut ejus divinitatis [Col. 1416D] participatione efficeremur beati. Neque enim nos a mortalitate et miseria liberans, ad angelos immortales beatosque perduxit, ut eorum participatione etiam nos immortales et beati esse possimus, sed ad illam trinitatem, cujus participatione et angeli sunt beati. Mediator enim est non inter Patrem et hominem, sed solum inter Deum et homines. Deus est, Pater et Filius et Spiritus sanctus; homines sunt, peccatores et mortales. Inter illam trinitatem et hominum infirmitatem atque iniquitatem, mediator factus est homo non iniquus, sed infirmus, ut ex eo quod non est iniquus jungeretur Deo; et ex eo quod infirmus, propinquaret nobis, atque ita inter Deum et homines mediator existeret. Sed Apostoli verba [Col. 1417A] videamus. Vere, inquit, omnes vult salvos fieri, quia unus est Deus creator omnium, cujus participatione fient salvi omnes qui salvabuntur; et unus est mediator Dei et hominum, qui omnes uni Deo conjungat, ut fiant salvi. Christus Jesus est iste mediator, non secundum quod ipse est Deus, sed secundum id quod est homo; qui dedit semetipsum in cruce redemptionem pro omnibus, nullum excipiens, qui vellet redimi ad salvandum. In hoc enim patet quantum Deus homines diligat, et eos velit omnes salvos fieri, si perversitas eorum non obstiterit, quia mediator Deus, quem Deus inter se et homines posuit, mortem pro omnibus sustinuit, ut omnes a morte redimeret. Et ideo qui non salvantur, non est quod de Deo, vel de mediatore possint conqueri, sed de seipsis, [Col. 1417B] qui nec redemptionem, quam mediator dedit, nec salutem, quam Deus obtulit, voluerunt accipere. Sed ipsum dedit redemptionem, et dedit se testimonium salutis omnium electorum temporibus suis, quia resurgens ex morte et ascendens in coelum tempore resurrectionis, et tempore ascensionis seipsum praebuit exemplum, et confirmationem secuturae nostrae salvationis. Nam in eo quod resurrexit et ascendit, testatus est quodammodo quia membra ejus resurgent et ascendent, imo ipse fuit ipsum testimonium. Sed et futurae damnationis eorum qui nolent salvari, dedit se testimonium, quando persecutores suos una voce prostravit (Joan. XVIII) . Adventus enim ejus et quidquid in carne gessit vel pertulit, reprobis est testimonium damnationis, electis vero testimonium [Col. 1417C] salvationis. In quibusdam codicibus legitur, cujus testimonium temporibus suis confirmatum est. Quod ita intelligitur: Testimonium quod prophetae dixerunt de Christo, vel quod ipse Christus de se protulit, videlicet quando vel qualiter passurus esset, vel resurrecturus, et caeteris congruis temporibus revera et eventu confirmatum est. In quo testimonio confirmando et annuntiando, positus a Deo sum ego praedicator et apostolus, id est praeco et legatus, ut omnibus testificer, quia ipse vult omnes salvos fieri. Praedicator, est nomen auctoritatis; apostolus, nomen dignitatis vel potestatis, quod plus est. Et in praedicatione testimonii hujus est mihi credendum, quia veritatem de hoc dico, et non mentior in hac [Col. 1417D] parte. Et idcirco omnes mihi debent credere, quia omnes docere studeo fidem et veritatem, utpote doctor in fide et veritate. Fides est, quod non vides credere; veritas, quod credidistis videre. Fides ducit ad veritatem. Si maneatur in eo quod creditur, pervenitur et ad id quod videatur.
«Volo ergo viros orare in omni loco, levantes puras manus sine ira et disceptatione. Similiter et mulieres in habitu ornato, cum verecundia et sobrietate, ornantes se non in tortis crinibus (I Petr. III) , aut auro, aut margaritis, vel veste pretiosa, sed quod decet mulieres, promittentes pietatem per opera bona.»
Quandoquidem sum doctor gentium et magister ecclesiarum, ergo volo viros orare, id est ut viri [Col. 1418A] Deum orent, non solum in Ecclesia, sed et in omni loco, quia Deus ubique est, et orent levantes ad coelestia, non deprimentes ad terrena manus puras a peccatorum sordibus. Ne enim confundantur manus ad Deum levatae, debent et a peccatis esse purae, et in bonis operibus exercitate. Manus puras levare jubemur, ut cum levas manus ad Deum, veniant tibi in mentem opera tua. Quia enim manus istae levantur ut impetres quod vis, ipsas manus cogita in bonis operibus exercere, ne erubescant ad Deum levari. Et leventur sine ira, ut ne retineas iram in corde tuo adversus proximum, Sed libera conscientia dicas: «Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI; Luc. II) .» Et sine disceptatione, id est sine litigio causarum, ne [Col. 1418B] adhuc in corde retineas voluntatem contendendi judicio adversus fratrem tuum, sed remitte quidquid illud est, ut et tibi oranti remittantur peccata divinitus. Vel sine disceptatione apud Deum, ut non disputes in corde tuo, et judices de inscrutabilibus arcanis secretorum Dei, vel haesites in fide. Similiter et mulieres orent in habitu ornato, ut vestes earum religionem praetendant, non libidinem provocet ipsarum indisciplinata nudatio. Et sint cum verecundia, ut sic humiles exaudiantur dum orant; et cum sobrietate, ut in cibo et potu modum teneant. Ipsae dico, ornantes se non in crinibus tortis, id est arte crispantibus, aut auro, aut margaritis, vel veste pretiosa, quia talibus ornamentis concitant aspicientes ad luxuriam; sed sint promittentes pietatem non per [Col. 1418C] verba jactantiae, sed per opera bona, quod decet mulieres. Sic enim congruum est, ut illae non verbis, sed operibus ostendant pietatem suae mentis, et non induant se luxuriosis ornamentis.
«Mulier in silentio discat cum omni subjectione. Docere autem mulieri non permitto, neque dominari in virum, sed esse in silentio (I Cor. XIV) . Adam enim primus formatus est, deinde Eva (Gen. I, II, III) . Et Adam non est seductus, mulier autem seducta in praevaricatione fuit. Salvabitur autem per filiorum generationem, si permanserit in fide et dilectione et sanctificatione cum omni sobrietate.»
Mulier non in clamosa voce, sed in silentio discat, [Col. 1418D] ne vox ejus audientes moveat ad libidinem. Et discat non erecta, sed cum omni subjectione, quia propter culpam primae transgressionis subjecta est viro servitute conditionis potius quam dilectionis (Gen. III) . Sed docere non permitto mulieri, quia nimirum aliquando cum docuit, a sapientiae aeternitate separavit, neque enim permitto eam dominari in virum, etsi dominetur in aliam mulierem; quia vir fortioris naturae est, et dominium debet habere super mulierem; sed volo eam esse in silentio, ut neque cum vicina fabuletur. Silentium teneat, quia dum loquitur, magis ad luxuriam irritat et irritatur. Et ne videretur mulieris dura conditio, quae tam in mariti redigeretur servitutem, ad antiquum et originale exemplum redit Apostolus, quod Adam primus factus sit, [Col. 1419A] deinde Eva ex costa ejus, et quod diabolus Adam seducere non potuerit. Sed Evam; et quod post offensam Dei statim viro subjecta sit. Illi autem seducuntur, qui quod faciunt, non putant esse peccatum. Adam vero scivit esse malum quod faciebat, sed inexpertus divinae severitatis, in eo falli potuit, ut veniale crederet esse commissum. Ac per hoc quidem in eo quod mulier seducta est, non est ille seductus; sed eum fefellit quomodo fuerat judicandum quod erat dicturus: «Mulier quam dedisti mihi sociam, ipsa dedit mihi et comedi (ibid.) .» Sicut enim Aaron erranti populo ad idolum fabricandum non consensit inductus, sed cessit obstrictus (Exod. XXIII) ; nec Salomonem credibile est, putasse errorem non esse idolis servire, sed blanditiis [Col. 1419B] femineis ad illa sacrilegia fuisse compulsum (III Reg. XI) ; ita credendum est, illum virum suae feminae ad Dei legem transgrediendam, non tanquam verum loquenti credidisse seductum, sed sociali necessitudine paruisse. Mulier enim quod ei serpens locutus erat, tanquam verum esset accepit; ille autem ab unico noluit consortio dirimi, nec in communione peccati. Nec ideo minus reus, si sciens prudensque peccavit. Noluit enim conjugem contristare, quam credebat posse sine suo solatio contabescere, si ab ejus alienaretur animo, et omnino illa interire discordia, non quidem carnis victus concupiscentia, quam nondum senserat in resistente lege membrorum legi mentis suae, sed amicabili quadam benevolentia, qua plerumque fit ut offendatur [Col. 1419C] Deus, ne homo ex amico fiat inimicus. Ergo alio modo quodam et ipse deceptus est, sed dolo illo serpentino, quo mulier seducta est, nullo modo seduci potuit, ut qui spirituali mente praeditus erat, crederet quod ei Deus ab esca illius ligni invidendo vetuisset. Hanc enim seductionem proprie appellavit Apostolus, quia id quod suadebatur, cum falsum esset, verum putatum est, id est quod Deus ideo lignum illud tangere prohibuerit, quia sciret eos si tetigissent, velut deos futuros, tanquam eis divinitatem invideret, qui eos homines fecerat. Adam itaque non est seductus, sed mulier seducta fuit in praevaricatione, ut per illam et vir praevaricaretur. Sed salvabitur per generationem filiorum, etc. Hoc est, illa quae connubio copulata est et redacta semel in [Col. 1419D] conditionem Evae, delebit errorem veterem procreatione filiorum; ita tamen, si ipsos filios erudierit in fide et dilectione Christi, et sanctificatione et pudicitia. Non enim (ut male habetur in Latinis codicibus) sobrietas est legenda, sed castitas, sicut testatur Hieronymus. Ubi ergo nuptiae videbantur praedicari ad conferendam salutem, ibi praedicatur virginitas. Nam si salvatur mulier in filiorum generatione, et liberorum numerus salus matrum est, cur additum est, si permanserint filii in fide et dilectione et sanctificatione cum omni castitate? Tunc ergo salvabitur mulier, si illos genuerit filios, qui virgines permaneant; si quod ipsa perdidit, acquirat in liberis, atque damnum et cariem radicis flore compenset [Col. 1420A] et pomis; filios religione nutriat et instruat, ut teneant fidem, ut non deserant charitatem, ut sanctificationem quam in baptismo perceperunt, servent cum omni castitate mentis et corporis. Vel juxta Latinos codices, cum omni sobrietate, id est cum temperantia contra aestum vitiorum. Quamvis enim in publico non permittatur mulier praedicare, filios tamen et familiam vel adolescentulas domi debet instruere. Potest vir in hoc loco rationalem spiritum, mulier vero carnem vel sensualitatem designare. Adam primus formatus est, deinde Eva, quia rationalis sensus principaliter in homine factus est, et secundario caro. Quod Adam non est seductus, sed Eva, id designat quia quoties peccavimus, rationalis sensus non est ita seductus in nobis, [Col. 1420B] ut non putaret malum esse peccatum, cui consentiebat propter amicabilem carnis societatem; sed caro in delectationem ita est seducta, ut neque malum esse putaret, quod delectabiliter committebat. Sed per generationem filiorum salvabitur, quia per effectum bonorum operum perpetuae saluti sociabitur. Et haec opera bona maxime in officiis misericordiae frequentari solent. Opera vero misericordiae nihil prosunt paganis sive Judaeis, qui Christo non credunt, sive haereticis, sive schismaticis, ubi fides et dilectio non invenitur. Et ideo tantum salvabitur haec mulier, id est caro per filiorum generationem, et per operum bonorum actionem, si ipsa opera permanserint in fide catholica dilectione gemina, et in sanctificatione cum omni castitate corporis et [Col. 1420C] animae vel sobrietate. Nam «sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI) ,» nec habet aliquid viriditatis ramus boni operis, si maneat in radice dilectionis; nec prodest quidquid agitur sine sanctificatione, nec opus bonum est aliquid sine castitate.
«Fidelis sermo: Si quis episcopatum desiderat, bonum opus desiderat. Oportet ergo episcopum irreprehensibilem esse, unius uxoris virum, sobrium, prudentem, ornatum, pudicum, hospitalem, doctorem, non vinolentum, non percussorem, sed modestum; non litigiosum, non cupidum, sed suae domui bene praepositum, filios habentem subditos cum omni castitate. Si quis autem domui suae nescit praeesse, quomodo Ecclesiae Dei [Col. 1420D] diligentiam habebit? Non neophytum, ne in superbiam elatus in judicium incidat diaboli. Oportet autem illum et testimonium habere bonum ab his qui foris sunt, ut non in opprobrium incidat et in laqueum diaboli.»
Fidelis, id est verax est nunc sermo, quem loquor, videlicet, si quis episcopatum desiderat bonum opus desiderat. Opus, non dignitatem; laborem, non delicias. Opus per quod in humilitate crescat, ne intumescat fastigio. Episcopatus, quid sit, noluit exponere, quia nomen est operis, non honoris. Graecum est enim atque inde ductum vocabulum, quod ille qui praeficitur, illis quibus praeficitur, superintendit, curam eorum scilicet gerens, ἐπισκοπεῖν namque [Col. 1421A] superintendere est. Ergo ἐπίσκοπος superintendens interpretatur, ut intelligat se non esse episcopum, qui praeesse dilexerit, non prodesse. Nec desiderare episcopatum aestimandus est, qui suum desiderat lucrum vel honorem, non plebis salutem. Non enim dicitur, qui episcopatum desiderat bonum gradum desiderat, sed bonum opus desiderat; quod in majori ordine constitutus possit, si velit, occasionem exercendarum habere virtutum. Ipse ergo sibi testis est, quia episcopatum non appetit, qui non boni operis ministerium, sed honoris gloriam quaerit. Bene facit qui episcopatum desiderat, id est superintendere aliis et sollicitudinem gerere pro multorum salute. Oportet ergo episcopum esse irreprehensibilem, ut nulli vitio mancipatus sit, [Col. 1421B] et ex subjuncta virtutum enumeratione manifestatur, quae sit illa irreprehensibilitas. Ac si talibus appetitoribus dicatur: Laudo quod quaeritis, sed prius discite quid quaeratis, ne dum vosmetipsos mentiri negligitis, tanto foedior reprehensibilitas vestra pateat quanto et a cunctis conspici in honoris arce festinatis. Notandum etiam, quia quando Apostolus hoc dixit, plebibus quicunque praeerat, primus ad martyrii tormenta ducebatur. Tunc ergo laudabile fuit episcopatum quaerere, quando per hunc quasi ad martyrium festinaretur, neque dubium esset, si non ad mortem, saltem ad supplicia graviora veniri. Nunc autem locus superior, sine quo populus regi non potest, etsi ita teneatur et administretur ut decet, tamen indecenter appetitur. [Col. 1421C] Si autem sarcina haec imponitur, suscipienda est propter carnis necessitatem (Eccli. XXXIII) . In actione enim non amandus est honor vel potentia, in hac vita, quoniam omnia vana sub sole, sed opus ipsum, quod per eumdem honorem vel potentiam fit, si recte atque utiliter fit, id est ut valeat ad eam salutem subditorum quae secundum Deum est. Et quandoquidem tale est officium episcopi, ergo oportet esse irreprehensibilem, id est talem, ut nullum in eo vitium notetur quod reprehendi possit, quae res pene contra naturam est. Omne enim vitium, etiam in otioso verbo, reprehensione dignum est (Matth. XII; Jacob. III) . Et quis est, qui nec in his quae loquitur, reprehendi queat? Sed futurus pastor [Col. 1421D] Ecclesiae talis debet eligi, ad cujus comparationem recte grex caeteri nominentur, ut cum reprehenderit alios, ipse a nemine reprehendi possit. Perdit enim auctoritatem arguendi, cui possunt ab eo quem arguit, propria delicta improperari. Oportet eum esse unius uxoris virum, id est qui unam uxorem habuerit, non habeat secundam, sicut beatus Hilarius, vel Antisiodorensis Germanus, sobrium sive vigilantem. Sacerdotes enim qui ministrant in templo Dei, prohibentur vinum et siceram bibere, ne in crapula et ebrietate graventur corda eorum (Judic. XIII; Luc. XXI) , et ut sensus officium Deo exhibens vigeat semper et tenuis sit, prudentem, ut excludantur illi, qui sub nomine simplicitatis excusent stultitiam sacerdotum. Nisi enim cerebrum sanum fuerit, [Col. 1422A] omnia membra in vitio erunt; ornatum bonis operibus et honestis moribus, ut in his sapiens deprehendatur. Sunt enim quidam ignorantes mensuram suam et tantae stoliditatis ac irreverentiae, ut in motu et in incessu et in sermone communi risum spectantibus tribuant; pudicum, id est verecundum vel castum, ne impudens sit vel castitatem violet; hospitalem, ut imitemur Abraham (Gen. XVIII, XIX) , et cum peregrinis, imo in peregrinis Christum suscipiat, et hoc ante episcopatum quoque solitus sit agere; doctorem, id est qui habet gratiam docendi. Nihil enim prodest conscientia virtutum frui, ni et creditum sibi populum possit instruere, et eos qui contradicunt, redarguere. Innocens enim absque sermone conversatio quantum exemplo prodest, [Col. 1422B] tantum silentio nocet. Et latratu canum ac haculo pastoris, luporum rabies deterrenda est; non vinolentum, non percussorem. Vitia virtutibus opponit. Dixit qualis esse debeat sacerdos, dicit et qualis non esse debeat. Non sit vinolentus, sed sic bibat, ut ignoretur an biberit. Vinolentia enim scurronum est, et commessatorum, venterque mero aestuans cito despumat in libidinem. Non sit percussor, id est ita irascibilis et perturbati sensus, ut percutiat, qui debet patiens esse et eum imitari, qui dorsum suum posuit ad flagella, et maledicentes non remaledixit (I Petr. II) . Vel non sit percussor, id est non percutiat verbo vel exemplo pravo conscientias infirmorum. Non convenit eum esse vinolentum ac percussorem, sed modestum, ut temulentiam et iram [Col. 1422C] modestia refrenet, et modeste agat in omnibus; non litigiosum, id est qui litigare soleat. Nihil enim imprudentius arrogantia quorumdam, qui garrulitatem auctoritatem putant; et parati semper ad lites, in subjectum sibi gregem tumidis sermonibus tonant; non cupidum, quia cito deviaret a justo propter cupiditatem munerum, sicut filii Samuelis (I Reg. VIII) . Avaritiam enim vel cupiditatem esse vitandam sacerdoti, et ipse Samuel exemplo suo docet (I Reg. XII) , nihil se cuiquam rapuisse coram populo probans; et apostolorum paupertas, qui refrigeria sumptuum a fratribus accipiebant, et praeter victum atque vestitum nihil aliud volebant (infra VI) ; suae domui bene praepositum, non ut opes augeat, [Col. 1422D] sed ut ea quae populis praecepturus est, prius a domesticis exigat, filios habentem subditos cum omni castitate. In filiis ejus probatur disciplina, si bene fuerint subditi et obedientes patri. Et tanta ab eo castitas exigitur, at si filii ejus casti non fuerint, ipse episcopus esse non possit, et eodem vitio offendat Deum, quo offendit et Heli pontifex, qui corripuerat quidem filios suos, quoniam in vestibulo templi cum mulieribus dormiebant; sed quia non abjecerat delinquentes, retrorsum cecidit et mortuus est (I Reg. IV) . Domui suae, sicut dictum est, debet esse bene praepositus, ut regat eam secundum Deum. Sed si quis nescit proeesse domui suae, quae parva est respectu Ecclesiae, quomodo habebit diligentiam Ecclesiae Dei? id est quomodo sciet sollicitudinem habere, [Col. 1423A] ut diligenter regat ecclesiam, quae multo major est quam domus ejus, et majori prudentia est regenda? Non neophytum, id est rudem convenit eum esse. Non sit neophytus, id est noviter ad fidem conversus, qui ordinatur episcopus, ne in superbiam elatus, id est prae caeteris digniorem se putans, quasi eo indigeat Christiana religio, incidat in judicium diaboli, id est damnetur propter superbiam ut diabolus qui se cunctis meliorem judicavit, et factus est cunctis posterior (Isa. XIV) . Nec nuper baptizatus, nec nuper a saecularibus negotiis vel a malitia separatus fieri debet episcopus, quia unusquisque talis est neophytus. Nec congruit ut heri catechumenus, hodie sit pontifex; heri in amphitheatro, hodie in ecclesia; vespere in circo, mane in altari; dudum [Col. 1423B] fautor histrionum, nunc consecrator virginum. Ignorat momentaneus sacerdos humilitatem et mansuetudinem, nescit seipsum contemnere. De dignitate transfertur ad dignitatem. Non jejunavit, non flevit, non mores suos saepe reprehendit, et assidua meditatione correxit, non substantiam pauperibus erogavit. Judicium autem diaboli et ruina arrogantia est. Incidunt in eam, qui in puncto horae necdum discipuli jam magistri sunt. Non solum praedictas virtutes habere qui ordinatur, praedictisque vitiis carere, sed et oportet illum bonum testimonium habere ab his qui foris sunt. Quale principium, talis et clausula sermonis. Qui irreprehensibilis est, non solum a domesticis, verum et ab alienis consono ore laudatur. Alieni extra Ecclesiam Judaei, gentiles et haeretici. [Col. 1423C] Talis ergo sit pontifex Christi, ut nec hi qui foris sunt, religioni vitae ejus detrahere audeant, ne si reprehensibilis fuerit, incidat in opprobrium, ut exprobrentur illi vitia sua; et ita contemptus incidat in laqueum diaboli, odio habens illos a quibus se contemni viderit. Solet namque evenire his, qui ab aliis despiciuntur, ut despectores suos et ipsi despiciant; sicque in iram et odium, et caeteros diaboli laqueos incidant. Ideoque pontifex sit talis, ut nemo possit ei exprobrare aliquam pristinam sordem. Si vero post fidem assumpta contraria virtutibus, quae nunc descriptae sunt habuit non ad pontificatum est recipiendus.
«Diacones similiter pudicos, non bilingues, non multo vino deditos, non turpe lucrum sectantes, [Col. 1423D] habentes mysterium fidei in conscientia pura. Et hi autem probentur primum, et sic ministrent, nullum crimen habentes. Mulieres similiter pudicas, non detrahentes, sobrias, fideles in omnibus. Diacones sint unius uxoris viri, qui filiis suis bene praesint, et suis domibus. Qui enim bene ministraverint, gradum bonum sibi acquirent et multam fiduciam in fide, quae est in Christo Jesu.»
Ubi praetermissis presbyteris, mox post episcopi descriptionem subjungit de diaconibus, dat intelligi quia nomine episcopi et pontificem designavit et presbyterum; atque omnia quae de episcopi dixit, de presbytero secundarie sunt observanda. Nam et presbyter est episcopus, id est superintendens Ecclesiae [Col. 1424A] quam regit. Sed ille est major episcopus, iste minor. Et quemadmodum praemissum est oportere episcopum esse pudicum, similiter diacones, oporteret esse pudicos, id est castos; non bilingues, id est non dupliciter loquentes, ut in praesentia cujusdam loquantur de eo bene; et cum absens fuerit, loquantur de eo male; non multo vino deditos, ne inebrientur; quia qui inebriatur, et mortuus et sepultus est, neque ebriosi regnum Dei possidebunt (I Cor. VI) , non turpe lucrum sectantes, sicut avari qui emunt et pluris vendunt, vel usuras accipiunt; habentes in conscientia, a sordibus vitiorum pura, mysterium fidei, id est tenentes in corde mundo quod de fide est aliis occultum, sicut est quod Christus de virgine natus est, et quod peccatum non fecit, et quod moriendo [Col. 1424B] mortem destruxit, et quod vere corpus ejus fit panis qui in altari consecratur, et caetera fidei arcana. Tales sint diacones. Sed et hi primum probentur. Hic innuitur, quia et episcopi sunt probandi. Primum probentur, et si sic, id est tales inventi fuerint, quales descripsimus, ministrent sacris altaribus, nullum habentes, non dico peccatum, sed crimen, quia nullus homo sine peccato est, sed multi sine crimine. Crimen namque est peccatum grave, accusatione et damnatione dignissimum, sicut homicidium, adulterium, furtum, sacrilegium, et aliqua immunditia fornicationis (Hebr. XI) . Mulieres, id est diaconissas, similiter ut diacones, oportet esse pudicas, ut munditia castitatis in eis regnum teneat, non detrahentes, id est non quaerentes loquendo [Col. 1424C] minuere bonam famam alicujus, sed sobrias, id est ab omni ebrietate immunes, et fideles in omnibus, dictis et factis suis, ut fidem Deo servent et hominibus. Diacones sint unius uxoris viri, id est non ordinetur diaconus qui duas aut plures habuerit uxores, sed qui tantum unam habuit; et ei non misceatur, postquam ordinatus fuerit. Ita sint diacones viri singularium uxorum, qui bene praesint filiis suis, si quos prius genuerunt, erudientes eos in disciplina domini; et suis domibus, bene praelati, ut eas bene regant. Et justum est ut filios suos atque domos bene gubernent; quia qui bene ministraverint in parvis rebus, acquirent sibi bonum gradum, id est altiorem gradum in bono, et acquirent fiduciam [Col. 1424D] multam in fide quae est in Christo Jesu, id est certitudinem sument vel dabunt, se bene conversaturos fideliter in majori, et instructuros alios in fide Christiana. Vel bene praeesse filiis et domibus suis debent, ut his prius assueti, bene postea sciant ministrare in ecclesia, quoniam qui in diaconatus officio bene ministraverint, gradum sibi bonum acquirent, ut promoveri mereantur ad episcopalem gradum, et multam sibi fiduciam aeternae remunerationis acquirent in fide, quae est in Christo, qui per humilitatem obedientiae meruit exaltari (Philip. II) .
«Haec tibi scribo, fili Timothee, sperans me ad te venire cito. Si autem tardavero, ut scias quomodo oporteat te in domo Dei conversari, quae [Col. 1425A] est Ecclesia Dei vivi, columna et firmamentum veritatis. Et manifeste magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu, apparuit angelis, praedicatum est gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria.»
Haec omnia firmiter retine et custodi, quoniam ea scribo tibi, fili Timothee, sperans me ad te cito venire, ut te praesens instruam adhuc plenius. Et ideo studiosius interim observare debes, quae tibi adjungo, ut non erubescas cum te videro. Veniam, ut spero, velociter. Sed si tardavero, scribo tibi haec, ut interim scias quomodo conversari te in domo Dei oporteat, ut prodesse possis omnibus qui in ea sunt, et scias qualiter unumquemque debeas instruere. Quae domus [Col. 1425B] in qua Deus habitat Ecclesia est, ex multis collecta fidelibus, qui variis modis sunt docendi. Ecclesia, Dei aeternaliter vivi, et ideo aeternaliter bene facientis eis, qui voluntatem ejus custodiunt; et econtra aeternaliter punientis illos, qui praecepta ejus contemnunt. Et ipsa ejus Ecclesia est in perfectis, columna, id est sublimis et recta et inconcussibilis, et sustentans juniores atque sustollens, et in eisdem perfectis est ipsa, firmamentum veritatis, quia verbis et exemplis firmat in cordibus infirmorum veritatem fidei et mandatorum Dei. Et manifeste magnum est in ea pietatis sacramentum, in quo salus humana consistit. Sacramentum est res occulta, id est mysticum sive aliquid. Et in hoc recte [Col. 1425C] potest intelligi sacramentum, de quo dictum est Colossensibus: «Mysterium quod absconditum fuit a saeculis et generationibus, nunc autem manifestatum est sanctis ejus, quibus voluit Deus notas facere divitias gloriae sacramenti hujus in gentibus, quod est Christus in vobis spes gloriae (Coloss. I) .» Sacramentum enim pietatis est, quia Dei Filius per viscera misericordiae suae visitavit nos oriens ex alio, illuminare his qui in tenebris et in umbra mortis sedebant (Luc. I) . Sacramentum pietatis in eo est, quod Unigenitus Dei misericorditer homo fieri dignatus est per gratiam ut sibi fratres acquireret, qui cum eo possiderent haereditatem regni coelorum. Et hoc sacramentum manifeste magnum est, quia cuncti fideles noverunt hoc ita magnum esse, ut [Col. 1425D] nemo sufficiat magnitudinem ejus excogitare, quod nobis manifestatum est in carne, Christi, quia in eo quod ipse carnem assumpsit, intelligimus omnes electos esse membra ejus vel fratres, ideoque simul regnaturos; justificatum est in spiritu, quia homo ille singularis quem virgo genuit, factus est per Spiritum sanctum justus in utero matris, id est in ipsa conceptione et creatione fecit eum Spiritus sanctus justum, ac deinde in praesenti vita servavit eum sine peccato. Nos quoque dum membra efficimur, in Spiritu sancto per baptismum justificamur. Et hoc tantae pietatis sacramentum apparuit angelis, id est innotuit apostolis et praedicatoribus, qui pro eo quod gloriam regni coelestis annuntiant, angelorum nomine designantur. Unde et Joannes in Apocalypsi [Col. 1426A] septem angelis scribit, id est episcopis septem Ecclesiarum Asiae. Et per hujusmodi angelos, id est per veritatis nuntios, praedicatum est hoc sacramentum gentibus, ac per eorum praedicationem creditum est in mundo. Quod autem sequitur, assumptum est in gloria, in nostro quidem capite perfecte jam completum est, sed in membris ejus completum ex toto non erit, donec omnes electi receptis corporibus, in regnum coelorum simul sint ingressi.
«Spiritus autem manifeste dicit, quia in novissimis temporibus discedent quidam a fide (II Tim. III; II Petr. III; Jud. I; Eccli. XXXVI) , attendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum, in hypocrisi loquentium mendacium et cauteriatam habentium [Col. 1426B] suam conscientiam, prohibentium nubere, abstinere a cibis quos Deus creavit ad percipiendum cum gratiarum actione fidelibus, et his qui cognoverunt veritatem, quia omnis creatura Dei bona est, et nihil rejiciendum quod cum gratiarum actione percipitur. Sanctificatur enim per verbum Dei et orationem.»
Ecclesia quidem est columna et firmamentum veritatis, sed tamen Spiritus sanctus manifeste in me vel per me dicit, quia in novissimis temporibus, id est regnante Antechristo, vel antea, discedent a fide quidam notabiles, propter cujusmodi discessionem dictum est: «Nisi venerit discessio primum (II Thess. II) .» Et quia tales surrecturi sunt, [Col. 1426C] ideo vigilandum est, ne nostris temporibus surgant; vel si resurrexerint, ne alios seducant. Discedent enim a fide veritatis, attendentes spiritibus erroris, id est daemonibus, qui per artem fallaciae loquentur eis vel apparebunt, et aliqua velut bona dabunt, ut eos errare faciant, vel in errore detineant, sicut Agimnensibus haereticis novimus contigisse, quos daemones in equorum specie noctibus apparentes portant per aera ubicunque voluerint, et copiam eis temporalium rerum ministrant, atque pravis dogmatibus imbuunt. Vel attendentes spiritibus erroris, id est haeresiarchis, in quibus maligni spiritus loquentur et errorem docebunt. Et attendentes doctrinis daemoniorum, id est hominum daemonia habentium, loquentium menducium in hypocrisi, id est simulata [Col. 1426D] religione, ut magis decipiant, et habentium conscientiam suam cauteriatam. id est corruptam et putrefactam, atque putredinem cum fetore semper emittentem. Daemoniorum dico, prohibentium nubere, et abstinere nubentium a cibis quos Deus creavit. Hoc Agimnenses faciunt et Manichaei, nonnullique alii fecerunt. Ille enim prohibet nubere, qui hoc esse malum dicit, non qui huic bono aliquid melius anteponit. Multum ergo interest inter hortantes ad virginitatem, bono minori bonum amplius proponendo; et prohibentes nubere, concubitum propagationis, qui solus proprie nuptialis est vehementius accusando. Item multum interest inter abstinentes a cibis propter sacratam significationem, vel propter corporis castigationem, et abstinentes a cibis quos [Col. 1427A] Deus creavit, dicendo quod eos Deus non creavit. Nam et primi patres nostri a quibusdam cibis abstinuerunt, non tamen eos damnandi, sed significandi gratia; et nunc fideles, non quia cibos putent immundos, sed edomandi corporis causa, propter animam in orationibus amplius humiliandam, non solum a carnibus, sed a quibusdam terrae fructibus abstinent, vel semper sicut pauci; vel certis diebus atque temporibus, sicut per quadragesimam fere omnes. Manichaei vero ipsam creaturam negabant esse bonam, et dicebant esse immundam, eo quod carnes diabolus operaretur. Et ab escis hujusmodi temperabant quod non significatione, sed natura malae et immundae essent. Qua in re Creatorem earum sine dubio blasphemabant, quod pertinebat [Col. 1427B] ad doctrinam daemoniorum. Deus enim creavit escas ad percipiendum cum gratiarum actione fidelibus, id est ut cum gratiarum actione perciperentur a fidelibus, qui bene credunt de ipsis escis, licet necdum intelligant quod credunt; et his qui cognoverunt veritatem, id est qui intelligunt quod de eisdem escis credunt. Hanc scilicet veritatem cognovere, quia omnis creatura Dei bona est in natura sua, et nihil ciborum est rejiciendum, id est abhorrendum et respuendum quasi naturaliter malum vel immundum, quod percipitur, id percipi solet, cum gratiarum actione, id est ut agantur Deo gratiae a percipiente. Omnia quippe quae naturaliter sunt, in ordine suo bona sunt; et nemo in eis peccat, nisi qui ordinem suum in Dei obedientia non custodiens, [Col. 1427C] eorum quoque ordinem male utendo perturbat. Patres autem nostri qui Deo placuerunt, tenuerunt ordinem suum in ipsa obedientia, ut quidquid Deus temporibus congruis jubendo distribuit, sic observarent quomodo ille distribuit. Itaque non solum carnes ad cibos datas, cum omnes natura mundae sint vel essent, quasdam tamen nonnulla significatione immundas illo tempore non ederunt, quo eas non edi praeceptum erat, ut talibus significationibus futura rerum manifestatio praefiguraretur, sed et azymum panem, et caetera ejusmodi in quibus fuit umbra futurorum. Qui tam rei essent illius temporis et illius populi homines, si observare contemnerent (quando illa sic fieri, et ista quae nunc revelata [Col. 1427D] sunt, sic praenuntiari oportebat), quam nos desipientes essemus, si nunc jam manifestato Novo Testamento, illas praenuntiativas observationes aliquid nobis prodesse putaremus. Nihil ergo ciborum est rejiciendum, quod cum gratiarum actione percipitur. Sanctificatur enim cibus ipse per verbum Dei, quod est in actione gratiarum, et orationem, quae adjungitur ne diabolus per eum noceat. Verbum enim sanctificat, oratio autem impetrat, diabolus vero per cibum tentat.
«Haec proponens fratribus, bonus eris minister Christi Jesu, enutritus verbis fidei et bonae doctrinae, quam assecutus es. Ineptas autem et aniles fabulas devita, exerce autem teipsum ad pietatem. Nam corporalis exercitatio ad modicum [Col. 1428A] utilis est. Pietas autem ad omnia utilis est, promissionem habens vitae quae nunc est et futurae. Fidelis sermo et omni acceptione dignus. In hoc enim laboramus et maledicimur, quia speramus in Deum vivum, qui est salvator omnium hominum, maxime fidelium.»
Haec de cibis et creaturis quae dixi, proponens fratribus ad tenendum, bonus eris minister Christi Jesu; tu dico, enutritus vel a matre tua vel ab aliis fidelibus, verbis fidei, id est verbis quae fidem docent et verbis bonae doctrinae, quantum ad bonos mores, quam assecutus es ab infantia, et tunc cum studio perquirens eam et inveniens. Bonam quidem doctrinam tene et doce quam assecutus es; sed ineptas et aniles fabulas, id est Judaeorum traditiones devita, [Col. 1428B] quia sunt ineptae, id est sine aptitudine; et aniles, id est vetularum sermonibus infusae juniorum cordibus; et sunt fabulae, id est inania verba sine veritate et utilitate. Hoc non de divinis eloquiis dicitur, sed, ut dixi, de traditionibus, quas Judaei a senioribus suis acceperunt praeter legales et propheticos libros, et de stultiloquiis haereticorum, qui prohibent nuptias et interdicunt cibos quos Deus creavit ut cum gratiarnm actione sumerentur. Fabulas quidem devita, sed teipsum exerce ad pietatem, hoc est, fabulas impiorum cave, et ad pietatem temetipsum exerce, id est hoc sit studium tuum, ut mente sis religiosus, et erga Dei cultum devotus, atque fidei pietate sincerus. Idcirco moneo ut esse studeas mente pius erga Deum et proximum, quia corporalis [Col. 1428C] exercitatio, quae est in jejuniis et vigiliis ac labore manuum, atque multimoda corporis afflictione, in qua te fatigas, ad modicum utilis est, id est parum utilitatis habet respectu magnae utilitatis, quam habet pietas religiosae mentis. Nam illa corporalis exercitatio et in hypocritis vel haereticis invenitur, pietas autem devoti ac benevoli cordis, non nisi in electis reperitur. Illa corporalis exercitatio ad modicum utilis est, pietas autem ad omnia utilis est, quia omni bono studet, habens promissionem vitae quae nunc est et futurae, quia Deus piis promisit vitam quam habent in hoc saeculo animae justorum, vel subsidia temporalia, et vitam futurae beatitudinis, dicens: «Quaerite primum regnum Dei et justitiam [Col. 1428D] ejus et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI; Luc. XII) .» Et per Salomonem, dicens de sapientia: «Longitudo dierum in dextera ejus, et in sinistra ejus divitiae et gloria (Prov. III) .» Dextera enim vitam perennem, sinistra vero vitam praesentem, designat. Vel exerce te ad pietatem, id est ad compassionem proximorum, et ad opera misericordiae. Pietas est ad omnia utilis, quia et in futuro et praesenti saeculo prodest, dans temporalia et aeterna remedia. Habens promissionem vitae quae nunc est et futurae, quia qui pietatis beneficia pauperibus impendit, et in praesenti dat ei Deus unde temporaliter vivat, et in futuro vitam sempiternam. Et fidelis est iste sermo de pietate, id est verax, quia scilicet pietas est utilis ad omnia, et fideliter adimpletur quod ei [Col. 1429A] promissum est, ut habeat vitam praesentem et futuram. Iste sermo est fidelis, neminem fallens, et est dignus omni acceptione, ut a cunctis hominibus omnino accipiatur. Vere pietas habet promissionem vitae praesentis et futurae, nam in hoc laboramus, ut promissionem hanc consequamur; et maledicimur ab impiis et blasphematoribus. In hoc laboramus, quia speramus in Deum vivum, id est in hoc insudamus pietatis ac justitiae operibus, quia speramus vitam quam Deus vivens promisit pie agentibus. Qui est Salvator omnium hominum, quia solem suum facit oriri super bonos et malos, et pluit super justos et injustos (Matth. V) , atque salutem corporis in hac vita communiter parat bonis et malis, maxime tamen ipse est Salvator fidelium, quia praeter [Col. 1429B] temporalem salutem, quae illis est communis cum reprobis, dat eis aeternam salutem, quam possideant cum angelis.
«Praecipe haec et doce. Nemo adolescentiam tuam contemnat, sed exemplum esto fidelium in verbo, in conversatione, in charitate, in fide, in castitate. Dum venio, attende lectioni, exhortationi et doctrinae. Noli negligere gratiam quae est in te, quae data est tibi per prophetiam, cum impositione manuum presbyterii. Haec meditare, in his esto, ut profectus tuus manifestus sit omnibus. Attende tibi, et doctrinae, insta in illis. Hoc enim faciens, et teipsum salvum facies, et eos qui te audiunt.»
[Col. 1429C] Haec quae dixi de fabulis vitandis et pietate sectanda praecipe scientibus et doce nescientes. Praecipe haec ut fiant, et doce quomodo fiant. Et ut praeceptum tuum atque doctrina suscipiatur, nemo adolescentiam tuam contemnat, id est ita vive, et maturum te moribus ostende, ut nemo te quasi adolescentem possit contemnere, nec vita aetatem tuam faciat reprehensibilem, quamvis corpore sis adolescens, si quid reprehensibile feceris, audacius reprehenditur et quasi contemnitur. Potest etiam ad subjectos referri ut dicatur, nemo eorum quibus praecipies et quos docebis contemnat adolescentiam tuam, quia in sacro eloquio nonnunquam adolescentia juventus vocatur, Salomone testante, qui ait: «Laetare, juvenis, in adolescentia tua (Eccle. XI) .» Si enim unum esse utraque non decerneret, quem monebat in adolescentia, juvenem non vocaret. Sic et in hoc loco adolescentia pro juventute intelligitur, ut sanctus Timotheus in auctoritate praedicationis sit etiam solidae aetatis. Nemo aetatem tuam contemnat, sed tu exemplum esto fidelium in verbo, ut ipsi exemplo tuo bona loquantur; et in conversatione, ut exemplo tuo bene et honeste conversentur; atque in charitate Dei et proximi, et in integritate fidei, et mundititia castitatis. Et ut ita possis exemplum bonorum operum aliis praebere, attende lectioni divinarum Scripturarum interim dum venio. Valde enim inter humana verba cor defluit. Cumque indubitanter constet, quod externis occupationum tumultibus impulsum a semetipso [Col. 1430A] corruat, studere incessanter debet, ut per eruditionis studium resurgat. Attende, inquam, lectioni, et post lectionem, attende exhortationi jam volentium, et doctrinae nescientium. Sic enim debes agere, ut quod lectio faciendum docuerit, facies; et subditos tuos, ut hoc idem faciant, admoneas; atque illos qui hoc ignorant, doceas. Sic age et noli negligere gratiam episcopalis officii, quae est in te, quia ad hoc gratis Deus te praetulit illi populo, ut sic agas, quae gratia est tibi data per prophetiam, cum impositione manuum presbyterii. Videtur Apostolus prophetiam vocare inspirationem sancti Spiritus, per quam praesciebat quid de hoc et de caeteris esset acturus. Vel certe de hoc quod fieri deberet, episcopus specialiter [Col. 1430B] prophetavit, sive ipse Apostolus, sive quilibet alius sanctus. Impositionem vero manuum eam dicit, quae in ordinatione ejus facta est. Quae manuum impositio fuit presbyterii, quia per hanc impositionem accepit presbyterium, id est episcopatum. Episcopus enim vocatur saepe ab apostolis presbyter, et presbyter episcopus. Vel haec impositio manuum fuit presbyteri, qui Latine dicitur senior, quia ipse Apostolus qui juxta hunc sensum presbyter intelligitur, imposuit manus suas capiti ejus, dum illum consecraret episcopum. Nam et Petrus (I Petr. V) atque Joannes in Epistolis suis seipsos vocant seniores (II Joan. I; III Joan. I) , id est presbyteros, propter gravem maturitatem morum et sapientiae, vel etiam propter aetatem. Deinde, haec, inquit, meditare, [Col. 1430C] id est haec pertracta et volve in animo tuo quae injungo tibi, quia idcirco constitutus es pontifex; et in his actionibus atque meditationibus jugiter esto, ut dum ita vixeris et docueris, ut dixi, profectus tuus sit manifestus omnibus, id est cuncti te patenter sciant omnibus proficere. Et ut tibi aliisque proficias, attende tibi, id est mentis intuitum frequenter reduc ad teipsum, et diligenter attende qualiter vivas; ac si quid in te corrigendum inveneris, statim corrige, et semper ad meliora nitere; et doctrinae insta in illis, id est instanter doce illos qui sunt commissi tibi. Et libenter debes utrumque facere, quia hoc ita faciens, duplicem fructum afferes, quoniam et teipsum salvum facies, et eos qui [Col. 1430D] te audiunt. Te enim salvabis, si tibi attenderis; et auditores tuos, si doctrinae institeris. Sic enim debet rector propriam salutem quaerere, ut communem non deserat; et sic communem profectum quaerere, ut proprium non negligat. Nam ita de subjectis suis rationem Christo judici reddet, ut et de seipso reddere cogatur.
«Seniorem ne increpaveris, sed obsecra ut patrem, juvenes, ut fratres; anus, ut matres, juvenculas, ut sorores in omni castitate.»
Dixi ut instes doctrinae, sed tamen hoc age cum discretione, ut unumquemque doceas vel admoneas prout congruum fuerit. Aliter namque admonendi sunt juvenes, et aliter senes. Quia illos plerumque [Col. 1431A] severitas admonitionis ad profectum dirigit, istos vero ad meliora deprecatio blanda componit. Et ideo seniorem ne increpaveris, sed pro pietatis honore obsecra eum reverenter ut patrem, quatenus per benignam obsecrationem, facilius tuam suscipiat admonitionem. Indignatur enim et erubescit, si fuerit aspere correptus; juvenes vero admone cum affectu dilectionis, ut fratres. Senes et in Scriptura sacra vocantur, non qui sola quantitate temporum, sed qui morum grandaevitate maturi sunt. Juvenes autem, qui nulla consilii gravitate deprimuntur. Et ideo tales etiam hoc loco possunt intelligi. Seniorem ergo qui maturitate provectus est, si in aliquo aliter quam oportet egerit, ne increpaveris, sed blande obsecra ut se emendet, et de caetero in melius proficiat; [Col. 1431B] juvenes vero, quos morum levitas agit, increpa benigne (si deliquerint) ut fratres; anus similiter quae vel aetate vel bonis moribus sunt provectae, admone cum reverentia ut matres; juvenculas autem aetate vel moribus admone ut sorores, et hoc in omni castitate. In alloquio juvencularum rectissime juvenis de omni castitate admonetur, ut nec saltem minima carnis titillatione circa eas moveatur.
«Viduas honora quae vere viduae sunt si qua autem vidua filios aut nepotes habet discat primum domum suam pie regere, et mutuam vicem reddere parentibus. Hoc enim acceptum est coram Deo, quae autem vere vidua est et desolata, sperat in Deum, et instat obsecrationibus et orationibus nocte ac die. Nam quae in deliciis est, vivens [Col. 1431C] mortua est. Et hoc praecipe, ut irreprehensibiles sint. Si quis autem suorum, et maxime domesticorum curam non habet, fidem negavit, et est infideli deterior.»
Viduas, inquit, honora quae vere viduae sunt, id est quae omni auxilio suorum sunt destitutae, quae manibus suis laborare non possunt, quas paupertas debilitat, aetasque conficit, quibus Deus spes est et omne opus oratio. Ex quo datur intelligi adolescentulas viduas exceptis quas excusat infirmitas, vel suo labori, vel liberorum, vel propinquorum ministerio delegari. Honor autem in praesenti, pro eleemosyna vel pro munere accipitur. Nam et quod alibi dicitur: «Honora patrem et matrem (Exod. XX, Ephes. VI) ,» non in verborum sono, qui inopiam parentum cassa potest adulatione frustrari, sed in victus necessariis ministrandis debet intelligi. Itaque viduas honora, id est sumptibus ecclesiasticis ale, non tamen omnes, sed quae vere viduae sunt, id est quae non habent auxilium nisi solius Dei. Sed si qua vidua habet filios vel nepotes, discat primum pie regere domum suam, in quo probabitur. Hoc discat primum, id est antequam ad ecclesiam veniat stipendiis ecclesiae honoranda. Discat domum regere, et parentibus qui eam aluerunt, mutuam vicem reddere, ut et pari lege alios nutriat. Nec solum genitores, sed et filii, vel nepotes, caeterique propinqui dicuntur parentes, unde et tota progenies parentela vocatur. Et in mundana lege parens parenti [Col. 1432A] per gradum et parentelam succedere jubetur. Mutuam ergo vicem, ut dictum est, reddit parentibus, qui nutritus a majoribus, nutrit minores; et quod a praecedentibus accepit, subsequentibus impendit. Vel mutuam vicem parentibus reddit, qui filiis et propinquis sibi servitia impendentibus subsidia rependit. Hoc agat bona vidua, quia hoc est acceptum coram Deo; et haec tamen nondum est vere vidua, quae parentes habet qui illi sunt solatio. Sed illa quae vere vidua est, id est ab omni auxilio mundano destituta, et ab omni terreno solatio desolata, sperat in Deum, id est videns ex nulla parte se habere suffugium, toto animo adhaeret Deo, a quo solo sperat auxilium vitae et salutis; et ideo nocte ac die instat obsecrationibus pro remotione solius [Col. 1432B] mali, et orationibus pro adeptione bonorum. Talis erat sancta Anna, quae non discedebat de templo, jejuniis et obsecrationibus serviens die ac nocte (Luc. II) . Prae caeteris enim viduae debent vacare orationibus quia et Dominus cum ad semper orandum hortaretur, viduam commemoravit, quae videlicet iniquum judicem ad audiendam causam assidue interpellando commovit (Luc. XVIII) . Quapropter cum in viduis destitutio et desolatio notetur, sic se omnis anima intelligat in hoc saeculo destitutam et desolatam, quandiu peregrinatur a Domino, profecto quamdam viduitatem suam Deo defensori assidua et impensissima precatione commendat. Mystice enim vel Ecclesia vel omnis anima quae intelligit se derelictam omni auxilio, nisi solius Dei, vidua [Col. 1432C] est. Unde enim mulier est vidua? Quia non habet auxilium aliunde, nisi solius Dei. Illae vero quae habent viros, quasi superbiunt de auxilio virorum. Videntur autem viduae desertae, sed robustius est auxilium earum. Ergo tota ecclesia una vidua est, sive in viris, sive in feminis, sive in conjugatis, sive in maritatis feminis, sive in adolescentibus, sive in senibus, sive in virginibus. Omnis ecclesia una vidua est, deserta in hoc saeculo, si sentit illud, si novit viduitatem suam, tunc enim auxilium praesto est illi. Sed simpliciter viduam mulierem iterum sicut superius intelligamus. Quae enim vere vidua est et desolata, persistit in precibus, et fit Deo proxima. Nam e contrario illa quae in deliciis est, id [Col. 1432D] est quae carnem suam deliciose fovet, et in precibus et jejuniis nullatenus affligit vivens communi vita, mortua est in anima, quoniam Deus ab ea recessit, qui est vita animae. Unde et beatus Job de sapientia quae Deus est, dicit, quia «non invenitur in terra suaviter viventium (Job XXVIII) ,» id est in mente eorum qui voluptatibus hujus vitae serviunt. Hoc est enim viventem mortuum esse non habere Deum manentem in sua mente. Ne ergo vivens sit mortua deliciae spirituales deliciis carnalibus in sancta castitate succedant, id est oratio, jejunium, bona cogitatio, bonorum operum frequentatio. Nam quando vidua pro deliciis nuptiarum quas in carne viri habere solebat, aliarum et carnalium deliciarum tanquam in solatio usum assumit, tunc vivens mortua [Col. 1433A] est. Nam sicut in ipsis sensibus corporalibus acutius audiunt qui non vident, et tangendo multa discernunt, nec tanta vivacitate tangunt qui oculis utuntur, non intelligitur ex uno auditu nempe ex sensu auditus [Col. 1433D] Locus obscurus. , luminum repressa intentione sentiendi, eam se in alios sensus promptiori dignoscendi acumine exercere, tanquam ex altero conetur implere quod negatur ex altero; ita et saepe carnis cupiditas a concubendi voluptate cohibita, majori voluptate in pecuniae se porrigit appetitum; et illinc aversa, huc se impetitu ardentiori convertit. Mors autem est ipsa laetitia in perfruendo, cum quisque adipiscitur quod perdite concupivit. Et ideo mortua est vidua quae in deliciis vivit, ad quas delicias per cupiditates tanquam portas mortis pervenitur. [Col. 1433B] Et idcirco praecipe viduis ne deliciose vivant. Et hoc est, praecipe illis, ut irreprehensibiles sint, id est ut caveant facere ea quae sunt digna reprehensione. Dixi superius, ut vidua si filios vel nepotes habet, discat regere domum. Si autem hoc agere neglexerit, fidem perdidit, quia si quis non habet curam suorum, et maxime domesticorum, ut quantum potest procuret illis necessaria, fidem negavit operibus, etsi non verbis, quia proximum non diligit, et infideliter erga eum agit. Vel viduae non studeant congregare delicias, sed vel filii, vel caeteri propinqui impendant illis quod necessarium est. Sed si quis est qui nolit, fidem negavit quam in baptismo promisit, quando diaboli operibus abrenuntiavit, et est deterior infideli, qui nunquam fidem habuit. [Col. 1433C] Hic enim veritatem novit, et se bene acturum promisit; infidelis autem nec novit adhuc nec promisit. Sed iste promisit, et implere noluit, ideo deterior est illo qui fidem nondum percepit. Multo enim gravius delinquitur scienter quam ignoranter, et multo pejus est bona opera promittere et non facere, quam nec promittere nec facere. Curam ergo suis, et maxime domesticis quisque debet impendere, quia cum coeperit velle prodesse quibus poterit primitus inest ei cura suorum. Ad eos quippe habet opportuniorem facilioremque aditum consulendi vel naturae ordine, vel ipsius societatis humanae. Nam infidelis curam suorum habet, et ideo deterior est infideli, qui hanc non habet.
«Vidua eligatur non minus sexaginta annorum, [Col. 1433D] quae fuerit unius viri uxor, in operibus bonis testimonium habens, si filios educavit, si hospitio recepit, si pedes sanctorum lavit, si tribulationem patientibus subministravit, si omne opus bonum subsecuta est.»
Hic commune dat praeceptum de his viduis, quae ecclesiae pascuntur alimonis; et idcirco aetas praescribitur, ut illae tantum accipiant pauperum cibos, quae jam laborare non possunt, atque maturitatem habent morum pariter et aetatis. Simulque considera quod illa quae duos habuit viros, etsi anus, etsi decrepita, etsi egens est, ecclesiae stipes non meretur [Col. 1434A] accipere. Dixi superius ut veras viduas honores sumptibus ecclesiae. Et vidua quae sic est honoranda, eligatur habens non minus sexaginta annorum, nisi jam est exstinctus fomes libidinis, quae fuerit unius viri uxor, id est quae non habuit nisi unum maritum, post mortem ejus habens testimonium in bonis operibus, scilicet si filios enutrivit quos habuerit; si pauperes hospitio recepit, si sanctorum praedicatorum pedes lavit, quos tunc recipere periculosum fuit. Cum fratres hospitio suscipiuntur, mos inolevit apud plerosque sanctos, ut pedes eorum laventur; et magna in hoc facto commendatio est humilitatis, ne dedignetur facere Christianus quod prior fecit Christus (Joan. XIII) . Cum enim ad pedes fratris inclinatur corpus, etiam in corde ipso excitatur; [Col. 1434B] vel si jam inerat, confirmatur ipsius humilitatis affectus. Et vidua est eligenda quae testimonium habet haec omnia fecisse, et si tribulationem patientibus, id est incarceratis vel quibuslibet afflictis bona quae potuit subministravit, atque ut breviter concludam, si omne opus bonum subsecuta est. Et haec talis pascatur alimentis ecclesiae, et si vires habuerit, serviat sacerdoti.
«Adolescentiores autem viduas devita. Cum enim luxuriatae fuerint, in Christo nubere volunt, habentes damnationem, quia primam fidem irritam fecerunt. Simul autem et otiosae discunt circuire domos, non solum otiosae, sed et verbosae et curiosae, loquentes quae non oportet. Volo ergo juniores nubere, filios procreare, matresfamilias [Col. 1434C] esse, nullam occasionem dare adversario maledicti gratia. Jam enim quaedam conversae sunt retro post Satanam. Si quis fidelis vel si qua fidelis habet viduas subministret illis, et non gravetur Ecclesia, ut his quae vere viduae sunt, sufficiat.»
Dixi ut vidua eligatur non minus sexaginta annorum, nisi compressa est omnis lascivia. Sed adolescentiores viduas, quarum adhuc sanguis fervet, devita ad ministerium ecclesiae. Et quare? Quia cum luxuriatae fuerint, volunt nubere in Christo, id est quia saepe contingit ut relicto proposito castitatis, per multos amatores luxurientur, vel in luxu ciborum et deliciarum versentur et post multam luxuriam velint nubere, id est copulari viris in Christo, id est per legitimas nuptias, quasi tunc [Col. 1434D] non sit peccatum nubere. Ipsae dico habentes damnationem aeternam, quia primam fidem irritam fecerunt, id est quia castitatem Domino voverunt et non reddiderunt; voventibus videlicet virginitatem vel viduitatem, non solum nubere, sed etiam velle nubere est damnabile: ideo videlicet habent damnationem, quia primam fidem irritam fecerunt, et si non nubendo, tamen volendo. Non quia ipsae nuptiae velut malum damnandae judicantur, sed damnatur propositi fraus, damnatur fracta voti fides; non damnatur susceptio de bono inferiore, sed ruina a bono superiore. Postremo damnantur tales non quia conjugalem fidem [Col. 1435A] posterius iniere, sed quia continentiae primam fidem irritam fecerunt, volentes nubere. Voluntas enim quae a proposito cecidit, damnatur, sive subsequantur nuptiae, sive desint. Et ideo tenenda est in corde perseveranter voluntas boni propositi, ne quis vel quae retro aspiciat (Luc. IX, XIII) , et uxori Lot similis fiat. Quid enim fecit uxori Lot? Liberata est a Sodomis, et in via posita, retro respexit (Gen. XIX) . Ubi respexit, ibi permansit, facta est statua salis, ut illius contomplatione condiantur homines, cor habeant, et non sint fatui, non retro respiciant, ne malum exemplum dantes, ipsi remaneant et alios condiant. Simul autem et otiosae, etc. Nec solum quae diximus, faciunt praedictae mulieres; sed cum illis malis addunt, quod sunt otiosae, nihil manibus [Col. 1435B] operantes, et fiunt propter mentis vagationem etiam corpore instabiles, quia non stant in domibus suis, sed discunt, id est assuescunt circuire sine rationabili causa domos alienas, quod religioni inimicum est. Nec solum otiosae sunt, sed et verbosae, id est abundantes multiloquio fabularum et inutilium sermonum. Nec solum verbosae, sed et curiosae, id est investigantes aliorum facta, et negligentes sua, et studentes aliquid semper audire. Et sunt loquentes ea quae non oportet, id est turpia et ad libidinem pertinentia, vel quolibet alio modo religioni contraria. Et quia quaedam viduae postquam Deo continentiam et religiosam conversationem promiserunt, talia mala faciunt, ergo volo juniores viduas non [Col. 1435C] continentiam vovere, quam servare non possunt, sed nubere, et filios procreare legitimos, ne si quos ex fornicatione genuerint, exstinguant eos propter metum et verecundiam, et volo eas esse matresfamilias. Nubant, ne vagentur per alienas aedes; sed sub viris positae, habeant frenum quo regantur. Procreent filios, et sint matres familiarum, ut non sint otiosae, sed in nutritura filiorum et gubernatione familiarum utilibus occupentur actionibus. Bonum est enim nubere, bonum filios procreare, bonum matresfamiliarum esse, et ideo faciant haec bona, ne forte committant supra dicta mala. Hoc volo eas facere, et nullam occasionem dare adversario, id est infideli, gratia maledicti, id est causa malae locutionis. Hoc est, nolo ut infideli qui nobis [Col. 1435D] adversatur, et cui magnum est de nobis male loqui, dent ullam occasionem, ut possit aliquid maledicere de eis; et fortasse darent occasionem, sicut jam nonnullae dedere, quia jam conversae sunt quaedam retro a bono continentiae, quod proposuerunt, euntes post Satanam qui retro cessit et periit. Hoc Apostolus addidit, ut in his verbis ejus intelligeremus eas quas nubere voluit, melius potuisse continere quam nubere, sed melius nubere quam retroire post Satanam, id est ab excellenti illo virginali vel viduali castitatis proposito, in posteriora respiciendo cadere et interire. Dixi ut juniores nubant. Sed si aliquae nubere volunt, procurent eas sui. Et hoc est: Si quis fidelis, vel si qua fidelis habet viduas, id est viris orbatas sorores aut consanguineas, quae aliqua linea [Col. 1436A] generis ad eum pertineant, subministret illis necessaria, et non gravetur ab eis ecclesia, ut his quae vere viduae sunt, id est omni auxilio destitutae sufficiat alimenta praebere. Hic ostendit Apostolus quia et fideles sibi et aliis in posterum necessaria providere debent, ut intelligeremus quod praecipit Dominus non cogitandum esse de crastino (Matth. VI) , non ad hoc fuisse praeceptum, ut nihil pecuniae servetur a sanctis, sed ne Deo propter ista serviatur, et propter inopiae timorem justitia deseratur.
«Qui bene praesunt presbyteri duplici honore digni habeantur, maxime qui laborant in verbo et doctrina. Dicit enim Scriptura: Non infrenabis os bovi trituranti (Deut. XXV; I Cor. IX) , et dignus est operarius mercede sua (Matth. X; Luc. X) . [Col. 1436B] Adversus presbyterum accusationem noli recipere, nisi sub duobus aut tribus testibus.»
De viduis ita fiat, ut hactenus ostendi. Sed de bonis presbyteris aliter, scilicet ut qui bene praesunt Ecclesiae, habeantur digni duplici honore, ut in praesenti accipiant honorem stipendiorum a subditis suis, et in futuro a Deo honorem gloriae perennis, maxime qui laborant in verbo scientibus, et in doctrina nescientibus, id est qui monere student eos qui sciunt, et docere eos qui nesciunt; et cum duplex honor, id est gemina retributio talibus debeatur, de uno honore probo, quem illis debent subjecti in oblatione sumpturum. Nam legis Scriptura dicit: Non infrenabis os bovi trituranti, id est non prohibebis praedicatorem cibos ex ecclesia sumere. Et Evangelii [Col. 1436C] Scriptura secundum Lucam dicit quia, dignus est operarius mercede sua (ibid.) , id est dignus est praedicator receptione sumptuum. Ex Evangelio enim Lucae sumpsit Apostolus hanc sententiam, probans auctoritate sua. Dignus est operarius mercede sua, quia jam de mercede sunt operis ipsa alimenta sustentationis, ut hic merces de labore praedicationis inchoetur, quae illic de veritatis visione perficitur. Qua in re considerandum, quod uni nostro operi duae mercedes debeantur, una in via, altera in patria: una quae nos in labore sustentat, altera quae nos in resurrectione remunerat, quoniam digni honore duplici boni presbyteri sunt. Merces itaque quae in praesenti recipitur, hoc in [Col. 1436D] nobis debet agere, ut ad sequentem mercedem robustius tendamus, quia unusquisque verus praedicator non ideo praedicare debet, ut in hoc tempore mercedem recipiat, sed ideo mercedem recipere, ut praedicare subsistat. Quisquis enim ideo praedicat, ut hic vel laudis vel muneris mercedem recipiat, aeterna procul dubio mercede se privat. Quisquis vero se vel ea quae dicit, ideo placere hominibus appetit, ut dum placet quod dicitur, non ipse, sed Dominus ametur, vel idcirco terrena stipendia in praedicatione consequitur, ne a praedicationis voce per indigentiam lassetur, huic procul dubio ad recipiendam mercedem nihil obstat in patria, quia sumptus sumpsit in via. Nam et homo dat in labore cibum operario suo, ut laborare sufficiat, et post [Col. 1437A] laborem reddit ei mercedem. Multo magis ergo Deus operarium suum dupliciter honorabit, id est remunerabit. Et ideo non facile recipias accusationem adversus presbyterum, quia non facile est accusanda tam alti nominis persona, noli contra eum accusationem recipere, nisi sub duobus aut tribus testibus, id est nisi accusator duos vel tres produxerit testes tam idoneos, ut accusatio sit sub eis, id est ut ipsi testes sint accusatore superiores, ut vita eorum non sit inferior vita accusantis. Testes enim, ut ait Isidorus, considerantur conditione, natura et vita. Conditione, si liber, non servus. Nam saepe servus metu dominantis testimonium supprimit veritatis. Natura, si vir, non femina. Nam varium et mutabile semper femina (Aenei. IV) . Vita, si innocens et [Col. 1437B] integer actu. Nam si vita bona defuerit, fide carebit. Non enim potest justitia cum scelerato homine societatem habere. Duo autem sunt genera testium: aut dicentium id quod viderunt, aut proferentium id quod audierunt. Duobus autem modis testes delinquunt, cum aut falsa promunt, aut vera silentio obtegunt. Nam apud veteres non minoris erat culpae veritatem tacere, quam mendacium dicere.
«Peccantes autem coram omnibus argue, ut et caeteri timorem habeant. Testor coram Deo et Jesu Christo et electis angelis, ut haec custodias, sine praejudicio nihil faciens, in alteram partem declinando.»
Sic age erga presbyterum, ut dixi. Sed peccantes [Col. 1437C] argue coram omnibus ut et caeteri qui peccare volebant timorem habeant, ne talia facere praesumant. Dominus dicit: «Si peccaverit in te frater tuus, corripe illum inter te et ipsum solum (Matth. XVIII) ,» et nunc Apostolus peccantes coram omnibus jubet argui. Sed nulla contrarietas est in his duobus praeceptis, quia aliquando corripiendus est inter te et ipsum solum, aliquando coram omnibus arguendus. Tunc enim secreto monendus est, quando peccavit in te, id est quando tu scis quia peccavit. Quia enim secretum fuit quando in te peccavit, secretum quaere cum corrigis quod peccavit. Nam si solus nosti quia peccavit in te, et eum vis coram omnibus corrigere, non es corrector, sed proditor. Ergo illa corripienda sunt secretius, quae peccantur secretius; illa [Col. 1437D] vero arguenda coram omnibus, quae peccantur coram omnibus. Demum ad confirmationem observantiae cunctorum praeceptorum subitur: Testor coram Deo, ac si dicatur: Deus est mihi testis quod animam meam liberavi, dicendo quae dicere debui, tu tibi cave ne pereas transgrediendo quae jussi, et coram Christo Jesu testor, qui judicabit; et coram electis angelis. qui separabunt malos a bonis (Matth. XIII, XXIII) . Testor ut custodias haec quae nunc praecepi de accusatione presbyteri non leviter suscipienda, et de manifesta correctione peccantium, vel etiam caetera praecepta per totam superius Epistolam data, et inferius adhuc danda. Haec custodias, nihil unquam faciens sine praejudicio, id est sine praemeditatione, an sit faciendum an non faciendum, [Col. 1438A] declinando in alteram partem, nisi in eam quam praemeditando cognoveris justam. Vel haec custodias sine praejudicio, id est sine reprehensione, nihil faciens declinando in alteram partem quam non jussi, id est in partem sinistrae actionis. Vel haec quae dixi de accusatione presbyteri, custodias, nihil faciens sine praejudicio, id est sine praeexaminatione, et ab examinatione non declines in aliud quam examinatio invenit.
«Manus cito nemini imposueris, neque communicaveris peccatis alienis. Teipsum castum custodi. Noli adhuc aquam bibere, sed modico vino utere, propter stomachum tuum et frequentes tuas infirmitates. Quorumdam hominum peccata manifesta sunt, praecedentia ad judicium, [Col. 1438B] quosdam autem et subsequuntur. Similiter et facta bona manifesta sunt, et quae aliter se habent, abscondi non possunt.»
Quia tam graviter tractanda est causa presbyteri, et ideo prius diligenter considera, quis sit ille quem ordinaveris presbyterum. Non enim facile debet ordinari, qui non facile potest ab ordine deponi; et idcirco nemini cito imposueris manus ordinando illum, sed diu proba illum antea, quia in morando poteris vitam ejus cognoscere; neque communicaveris consentiendo peccatis alienis, si inconsiderate peccatorem ordinaveris. Qui enim indignum ordinat peccatis ejus communicat. Et ut viles ab ordinatione possis expellere, teipsum castum custodi, ac si dicatur: Qui indignos vis repellere, teipsum debes [Col. 1438C] in vitae munditia custodire. Et qui alios judicas, vide ne possis ab aliis de pravo actu judicari: quisquis peccata caves aliena, cave propria. Dico ut te custodias castum, et jam tamen noli adhuc aquam bibere, sicut prius consueveras, sed modico vino utere, quia modice sumptum non nocet castitati. Et hoc praecipio propter dolentem ex longa abstinentia stomachum tuum in quo sedes est infirmitatis; et propter infirmitates tuas frequentes, id est frequenter tibi venientes. Quia de castitate admonuit, hac occasione immoderatam abstinentiam prohibet quam Timotheus inierat, et modicum vinum praecipit ob infirmitates sumendum, medici consilio magis quam apostoli, licet apostolus sit medicus spiritalis, [Col. 1438D] et ne Timotheus imbecillitate superatus, non posset implere praedicationis opus. Vix tamen etiam propter has necessitates vini potio conceditur, quia vinum et adolescentia duplex incendium voluptatis (Prov. XX) . Sed stomachi dolor et frequens infirmitas in sancto Timotheo fomenta libidinum reprimebat. Apostolus itaque cum dilectum discipulum de instituendis ecclesiae officiis admoneret, ne quos forte ad sacros ordines inordinate proveheret dixit: Manus cito nemini imposueris, neque communicaveris peccatis alienis. Teipsum castum custodi. Qui ad infirmitatem ejus corporis protinus se convertens, ait: Noli adhuc, etc., usque, tuas infirmitates. Statimque subjunxit, dicens: Quorumdam hominum peccata manifesta sunt, praecedentia ad judicium, [Col. 1439A] quosdam et subsequuntur. Et quid ad illud pertinet, quod ab infirmo bibi aquam prohibet, hoc quod de peccatis quorumdam hominum manifestisque subjunxit, nisi quod interposita de ejus infirmitate sententia ad hoc in extremo rediit quod superius dixit, manus cito nemini imposueris, etc? Ut enim haec eadem peccata quanta sollicitudine refellenda essent ostenderet, interposita contra infirmitatis molestiam discretionis admonitione, protinus intulit quod in aliis patescerent, et in aliis laterent dicens: Quorumdam hominum, etc. Similis interpositio reperitur in libro Domini Job, ubi de reprobis dicitur: «De mane usque ad vesperam succidentur, et quia nullus intelligit, in aeternum peribunt (Job IV) ,» statimque de electis additur, «quia autem reliqui [Col. 1439B] fuerint, auferentur ex eis (ibid.) ,» iterumque mox de reprobis subjungitur: «Morientur, et non in sapientia (ibid.) .» Sed in aliis Scripturarum sanctarum locis inveniuntur frequenter hujusmodi interpositiones. Cum ergo Timotheus, vel quilibet episcopus nemini debeat cito manus imponere, ne peccatis alienis communicet, si peccatorem ordinaverit, subjungitur causa, cum dicitur: Quorumdam hominum peccata manifesta sunt, praecedentia ad judicium, id est quorumdam peccata ita sunt aperta, ut eorum fama vel notitia prius veniat ad judicium, id est locum in quo fit discussio personarum, quam ipsi infames qui veniunt ad ordinandum. Quosdam autem et subsequuntur ad judicium peccata sunt, quia tunc primum manifesta fiunt, cum ordinandi discutiuntur. [Col. 1439C] De quibusdam peccatis hoc intelligendum est. Non enim omnia panduntur in illa discussione, sed aliquando latent plurima. Nec solum peccata quaedam ita manifesta sunt, et quaedam in discussione vel in conversatione paulatim deteguntur, sed etiam quaedam bona facta similiter manifesta sunt, praecedentia ad judicium, ut non sit opus probandi ea esse bona; et quaedam iterum esse bona, quae aliter se habent, id est quae non ita sunt manifestata, non possunt abscondi vel in ipsa discussione, et ideo probanda. Hieronymus. Quod dicit istiusmodi est. Quidam tam libere et palam peccant, ut priusquam eos videris, statim intelligas peccatores; alios autem qui callide occultant vitia sua, ex consequenti conversatione [Col. 1439D] cognoscimus. Similiter et bona apud aliquos in propatulo sunt, in aliis longo usu discimus. Augustinus: Manifesta ea dicit, de quibus clarum est quo animo fiant. Haec praecedunt ad judicium, quia si fuerint ista subsecutum judicium, non est temerarium. Subsequuntur autem illa quae occulta sunt, quia nec illa latebunt tempore suo. Sic et de bonis factis intelligendum est. De manifestis ergo judicemus, de occultis vero judicium Deo relinquamus, quia et ipsa abscondi non possunt, sive mala, sive bona, cum tempus advenerit quo manifestentur.
«Quicunque sunt sub jugo servi, dominos suos omni honore dignos arbitrentur, ne nomen Domini [Col. 1440A] et doctrina blasphemetur. Qui autem fideles habent dominos, non contemnant, quia fratres sunt, sed magis serviant, quia fideles sunt; et dilecti, quia beneficii participes sunt.»
Quod de servo Hebraeo praecipitur, ut sex annis serviat, septimo dimittatur liber gratis, ne servi Christiani hoc flagitarent a dominis suis, apostolica nunc auctoritas jubet servos dominis suis esse subditos, ne nomen Domini et doctrina blasphemetur. Pseudo enim dicebant, non licere servos teneri nisi sex annis, vel potius neminem debere esse servum alterius, sed omnes aequaliter esse liberos, quia omnes ex uno patre Adam descenderant, et omnes Christus redimendo liberaverat. Et horum pravae persuasioni contradicit Apostolus, dicens Christianos [Col. 1440B] servos debere quibuscunque dominis, sive paganis, sive Christianis bene servire, quia hoc praecepit Christus, cum diceret: «Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo (Luc. XX) .» Et hoc est: Servi Christiani qui sunt gravati sub jugo infidelium dominorum, quicunque sint illi servi, id est etsi justi, etsi sapientes sint, dominos tamen suos arbitrentur dignos omni honore, bene serviendo illis, ne si servire contempserint, blasphemetur a dominis eorum propter eos nomen Domini quasi aliena invadentis, et doctrina Christiana quasi praedicans injusta, et contra legem mundanam decernens. Sic agant qui dominos habent infideles. Sed illi qui habent fideles dominos, non ideo quidem contemnant servire, sicut pseudoapostoli dogmatizabant, qui sunt fratres, [Col. 1440C] id est dominis suis in Christo pares, quoniam utique Christiani; sed magis, id est majori affectione serviant eis, quia fideles sunt, id est participes sacramentorum Ecclesiae; et dilecti sunt a Deo, quia participes sunt ejus beneficii praesentis et futuri.
«Haec doce et exhortare. Si quis aliter docet et non acquiescit sanis sermonibus Domini nostri Jesu Christi, et ei quae secundum pietatem est doctrinae, superbus est, nihil sciens, sed languens circa quaestiones et pugnas verborum: ex quibus oriuntur invidiae, contentiones, blasphemiae, suspiciones malae, conflictationes hominum mente corruptorum, et qui a veritate privati sunt, existimantium [Col. 1440D] quaestum esse pietatem.»
Haec quae dixi de servis, doce ignorantes, et exhortare scientes. Et hoc age, si quis aliter docet, id est si quis praedicaverit communem omnibus in Christo libertatem, dicens omnes debere liberos esse, tu e contrario tunc praecipe, id est praedica, ut servi dominos suos omni honore dignos arbitrentur, et non contemnant eis servire. Nam semper expedit quidem ista docere, sed tunc maxime quando perversus quis aliter docet, praedicans ut omnes sint liberi; et non acquiescit sanis sermonibus Domini nostri Jesu Christi, dum ei objicitur Christum dixisse: «Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo (Luc. XX) ;» et praecepisse Petro ut pro se et pro ipso Christo staterem repertum in ore [Col. 1441A] piscis daret his qui tributum exigebant (Matth. XVII) , et item dixisse: «Discite a me quia mitis sum (Matth. XI) :» et non acquiescit ei doctrinae nostrae, quae est secundum pietatem, id est quae non facit odiosam Christianitatem, docendo insolescere. Ille qui his et hujusmodi sermonibus Domini et huic doctrinae non acquiescit, sed aliter docet superbus est, id est superbia, non ratio ducit eum. Superbus est, id est non patiens vinci, et a sententia sua deflecti. Et quamvis se sciolum putet, tamen nihil sciens est, sed est semper circa quaestiones languens, id est inefficax et impeditus ad solvendum, et ad veritatis indaginem pervenire non valens; et similiter est languens circa pugnas verborum, id est circa repugnantiam quae videtur esse in quibusdam [Col. 1441B] Scripturarum verbis, licet sensus concordet, sicut est: «Si vos filius liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII) ;» et iterum: «Quicunque voluerit in vobis primus esse, erit omnium servus (Marc. IX; Matth. XX) .» Videntur enim haec verba huic stulto repugnare, ut nos filius liberos faciat, et iterum fit servus qui voluerit esse primus, cum primus inter nos maxime sit liber, si nos liberi sumus. Vel circa pugnas verborum languet, id est circa disputationes, in quibus disputatores pugnant verbis invicem. Ex quibus quaestionibus et verborum pugnis oriuntur invidiae et contentiones blasphemiae et suspiciones malae, quia propter verba pseudoapostolorum libertatem hujusmodi praedicantium, hi qui servos habent, invident [Col. 1441C] Christiano nomini et contendunt adversus fideles, et blasphemant Deum quasi qui aliena sibi tollit, et suspicantur male de nobis, quasi hanc libertatem finxissemus ad lucrum. Et contra illos oriuntur inde conflictationes hominum mente corruptorum, id est pseudo praedicatorum, quorum intelligentia vel ratio errore corrupta est, ne possit inviolatae veritatis cognitionem habere in vera rerum notitia, vel mente corruptorum, quia, etsi caro eorum propter simulationem sanctitatis est integra, mens tamen interius delectatur immunditiis libidinum, et turpitudinibus vel amore pecuniarum. Et qui privati sunt a veritate, quia, etsi aliquando veritatem catholicae doctrinae aliquatenus cognoverunt, propter errores, quos menti suae inseruerunt, cognitionem [Col. 1441D] illam penitus amiserunt. Hominum dico existimantium pietatem, id est Dei cultum, esse quaestum temporalium rerum, quia pseudo putabant quod Christus esset colendus propter commoda praesentis vitae, non futurae, quoniam et ipsi propter acquisitionem praesentium lucrorum praedicabant.
«Est autem quaestus magnus, pietas, cum sufficientia. Nihil enim intulimus in hunc mundum, haud dubium quia nec auferre quid possumus. Habentes autem alimenta et quibus tegamur, his contenti sumus.»
Ipsi putant pietatem nostrae religionis esse quaestum emolumenti carnalis, et verum quidem est quod Christiana pietas est quaestus, non tamen exiguus ut temporalia tantum acquirat, ut ipsi putant, [Col. 1442A] sed magnus, id est aeterna corporis et animae bona conquirens. Magnus quaestus est pietas cum sufficientia, id est pietas cui sua parva sufficiunt, nec desiderat plus habere quam necesse est. Hanc autem sufficientiam non indecenter vult, quisquis eam vult, nec amplius vult. Alioquin non ipsam vult, et ideo nec decenter vult. Hanc optabat qui precabatur, dicens: «Mendicitatem et divitias ne dederis mihi; tribue tantum victui meo necessaria (Prov. XXX) .» Haec necessaria debent nobis sufficere, quia incongruum est, ut qui nihil huc attulimus, et nihil hinc portabimus, multa hic habere quaeramus. Nihil videlicet intulimus in hunc mundum quando nati sumus; et haud, id est non est dubium quia nec auferre hinc aliquid possumus, quando morientes de [Col. 1442B] mundo eximus. Nudus enim egreditur de matris utero, et nudus migrat de mundo (Job I) . Unus ergo introitus est omnibus ad vitam, et similis exitus. Cur itaque alius in hac vita quaerit fieri dit or alio? vel cur dives contra pauperem inflatur, cum uterque sine divitiis venerit, et sine divitiis abiturus sit? Non igitur divitias multiplicare quaeramus, quas hinc nobiscum portare non possumus; sed habentes alimenta quibus pascamur, et indumenta quibus tegamur, his contenti simus, nihil ultra quaerentes in hoc saeculo, quia frigus et fames simplici vestitu et cibo expelli potest.
«Nam qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem et laqueum diaboli, et desideria multa inutilia et nociva, quae mergunt homines in interitum [Col. 1442C] et perditionem. Radix enim omnium malorum est cupiditas. Quam quidam appetentus, erra erunt a fide, et inseruerunt se doloribus multis. Tu autem, o homo De, haec fuge. Sectare vero justitiam, pietatem, fidem, charitatem, patientiam, mansuetudinem. Certa bonum certamen fidei, apprehende vitam aeternam, in quam vocatus es, et confessus bonam confessionem colam multis testibus.»
Nobis apostolis quos caeteri debent imitari, sufficiunt alimenta et tegumenta, omnibusque Christianis sufficere debent. Nam qui volunt divites fieri, in tentationem incidunt. Non dico qui divites sunt, sed qui volunt fieri divites. Aliud enim est esse divitem, [Col. 1442D] aliud fieri velle divitem. Hic cupiditas accusatur, non aurum, non argentum, non divitiae. Diviti praecipitur ut eroget pauperi, ne desideret. Nam qui volunt divites fieri, etsi non fiant, ipsa tamen voluntate incidunt in tentationem, et in laqueum diaboli, id est in hoc ut consentiant suggestioni diaboli; amando divitias quarum amorem ille suggerit, et illa queantur ab eo per consensum iniquae persuasionis, et per actionem pravitatis, et cadunt in desideria multa inutilia et nociva, quia nihil prosunt, sed valde nocent, quae ita nocent, ut mergant homines in interitum corporum et perditionem, animarum. Et recte dixi quia per cupiditatem divitiarum cadunt in multa desideria; nam cupiditas est radiae omnium malorum, id est non est aliqua species mali, [Col. 1443A] quae non ex aliqua cupiditate aliquando procedat. Hac enim et primus angelus cecidit (Isa. XIV) , qui utique non amat pecuniam, sed propriam potestatem. Hac et primi homines dejecti sunt (Gen. III) , qui non aurum, sed inconcessam sibi divinitatem superbe cupierunt. Plus enim volentes habere quam acceperant, et quod acceperant, amiserunt. Nam cum initium omnis peccati sit superbia (Eccli. X) , recte malorum omnium radix esse dicitur cupiditas. Vel avaritia hoc loco generalis intelligitur, qua quisque appetit aliquid amplius quam oportet, propter excellentiam suam et quemdam propriae rei amorem. Talis enim perversitas mentis, competenter vocatur superbia vel cupiditas. Cum sit ergo specialis quaedam cupiditas, quae usitatius amor [Col. 1443B] pecuniae dici potest, Apostolus nunc cupiditatem nominans, per speciem genus significavit, et universalem cupiditatem intelligi voluit, dicens: Radix omnium malorum est cupiditas. Ipsa quippe latenter oritur in mente, sed peccatorum omnium punctiones patenter producit in opere. Quas videlicet punctiones ab hac radice surgentes, statim praedicator egregius insinuavit, subdens: Quam quidam appetentes, erraverunt a fide, et inseruerunt se doloribus multis. Qui enim multos dolores dixit, quasi nascentes ex hac radice punctiones vel spinas innotuit. Quidam per cupiditatem erraverunt a fide, et inseruerunt se doloribus multis, sicut illi qui propter dona principum adoraverunt idola, et post etiam in hoc saeculo viles omnibus effecti, multas miserias [Col. 1443C] pertulerunt. Nunc quoque multi per cupiditatem errant a fide, quoniam avaritia est idolorum servitus (Ephes. V; Col. III) , et inserunt se doloribus multis, quoniam mens eorum assidue pungitur spinis sollicitudinum pro acquisitione vel conservatione divitiarum, et multiplici labore corpus illorum atteritur. Illi per cupiditatem irrationabilem in tot mala decidunt. Sed tu, o homo ratione utens, quia es Dei non cupiditatis, fuge haec mala, si quando per aliquam delectationem humanae fragilitatis apprehendere te voluerint. Haec quidem fuge, sed justitiam sectare ut nunquam observatio justitiae te possit effugere, sed semper per omnes vias actionum ejus sequere. Sectare justitiam; faciendo unicuique quod [Col. 1443D] jus exigit, non quod cupiditas. Et sectare pietatem ut egenti vel afflicto condescendas per compassionem, et ei clementer subvenias, prout necesse habuerit, et sine avaritia tribuas quod opus fuerit. Et sectare fidem, ut credendo bona invisibilia, contemnas visibilia, quia qui veram fidem de Deo et futura beatitudine habet non curat hic cum impiis in exsilio fieri dives, nec pluris est ei mundus quam Deus. Sectare charitatem erga Deum et proximum, qua penitus caret avarus, quia nec Deum diligit, cujus mandatum de dandis eleemosynis contemnit (Luc. XI, XII) ; nec proximum diligere probatur, cui de suis operibus nihil impartitur. Tu vero ut charitatem sectari possis, adde patientiam, qua perferas aequanimiter, quae tibi a proximis inferentur, ne [Col. 1444A] mordearis intrinsecus ullo dolore indignationis adversus eos qui tibi haec inferent, sed serenum et tranquillum cor erga eos serves. Multa enim oportet te aequanimiter a proximis tolerare, si charitatem non vis frequenter amittere. Et erga eos praecipue a quibus adversa perferes, sectare mansuetudinem ut nihil asperitatis, nihil amaritudinis illis rependas, sed mitis et tractabilis erga eos maneas. Cupidus autem neque patienter adversa tolerat, neque mansuetudinem erga quempiam servat. Certa quoque, id est pugna pro anima tua in agone praesentis vitae, et coronam percipias in fine. Certa non malum certamen, sicut avari, qui certant alios superare divitiis: vel sicut haeretici, qui certant fideles a fide separare; sed certa bonum certamen fidei, ut [Col. 1444B] benigne contendas fide et bonitate alios superare, et infideles fidei subjicere. Vel certamen fidei, id est quod fides exigit, certa ut vel in martyrio, vel in agone justitiae, vel contra hostes fidei vel contra quaelibet vitia pugnes assidue. Et per victoriam hujus certaminis apprehende, id est vi quadam ad te prende vitam aeternam, quam debes viriliter apprehendere, quia in eam vocatus es a Deo per evangelicam praedicationem, vel per propositum divinae voluntatis, et tu confessus es bonam confessionem fidei et justitiae coram multis testibus quando baptizatus es, sive quando in episcopum consecratus; ideoque fructum hujus confessionis, id est vitam aeternam, nitere apprehendere.
«Praecipio tibi coram Deo qui vivificat omnia, [Col. 1444C] et Christo Jesu, qui testimonium reddidit sub Pontio Pilato bonam confessionem, ut serves mandatum sine macula irreprehensibile, usque in adventum Domini nostri Jesu Christi, quem suis temporibus ostendet beatus et solus potens Rex regum et Dominus dominantium (Apoc. XVII, XIX) , qui solus habet immortalitatem, et lucem habitat inaccessibilem, quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest (Joan. I; I Joan. IV) , cui gloria, honor et imperium sempiternum. Amen.»
Ut vitam aeternam possis apprehendere, et bonam confessionem tuam servare, praecipio tibi coram Deo qui vivificat omnia quae vivificantur; et coram Christo, qui in passione sua bonam confessionem reddidit, [Col. 1444D] ut serves mandatum. Non enim vitam consequeris aeternam, nisi per eum qui vivificat omnia, et ideo nunc illum praeceptionis meae testem adhibeo, ut ipse tibi vitam tribuat, si obedieris; nec bonam confessionem tuam servabis, nisi imitando Christum, qui sicut sub Pilato bonam confessionem dedit, ita et tu coram potestatibus hujus saeculi non timeas veritatem confiteri, et propterea coram Christo tibi praeceptum trado. Deus Pater vivificat omnia, non tamen sine Filio, quia quaecunque ille facit, haec et Filius similiter facit. «Et sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult et vivificat (Joan. V) .» Nec sine Spiritu sancto agitur ista vivificatio, quia sicut idem Filius ait: «Spiritus est qui vivificat (Joan. VI) .» Non [Col. 1445A] solus Pater, sed tota Trinitas quae unus Deus est, vivificat omnia. Quod autem sequitur et Christo Jesu, qui testimonium reddidit sub Pontio Pilato bonam confessionem de Filio proprie intelligitur, quia sub Pilato in forma servi solum Filium novimus passum esse, non etiam Patrem, vel Spiritum sanctum. Tunc enim ipse Filius bonum reddidit testimonium, quia dixit se regem esse, quamvis sciret se inde moriturum esse; et illud testimonium fuit bona confessio veritatis. Hoc testimonium et hanc confessionem reddidit ipse, quando respondit Pilato: «Tu dicis quia rex sum ego. Ego in hoc natus sum, et ad hoc veni in mundum, ut testimonium perhibeam veritati. Omnis qui est ex veritate, audit meam vocem (Joan. XVIII) .» Sic et tu nullo metu tyrannorum debes a [Col. 1445B] confessione veritatis reticere. Itaque praecipio tibi coram Deo qui est Trinitas, et coram Christo, qui est mediator Dei et hominum homo Christus Jesus (supra II) , ut mandatum bene agendi et bene docendi, quod tibi trado, serves sine macula criminalis peccati, et serves illud irreprehensibile, id est ut non sit habile ad reprehendendum propter aliquam similitudinem inhonestatis. Et ita serves illud usque in adventum Domini nostri Jesu Christi, de quo ipse dicit: «Vigilate, quia nescitis qua hora Dominus vester venturus sit (Matth. XXIV) ,» id est usque ad obitum tuum. Vel in Timotheo praecipitur unicuique rectori Ecclesiae, quia successurus est alius post alium usque in novissimum Domini adventum, ut servet sine macula criminis, et sine reprehensione [Col. 1445C] inhonestae similitudinis hoc mandatum. Quem Dominum Christum, vel quem adventum Domini, suis, id est congruis et dispositis temporibus ostendet (ibid.) , id est palam omnibus visibilem ponet Deus Trinitas, qui naturaliter in seipso, et ex seipso beatus est, quod nulli creaturae congruit. Nulla enim creatura potest esse beata, nisi participatione beatitudinis sui Creatoris (Rom. XIII) . Qui et solus potens est, quia per seipsum naturaliter omnia potest. Creaturae vero si quam habent potestatem, ab illo hanc accipiunt. Non est enim potestas nisi a Deo. Et ipse est Rex regum, quia sub ejus imperio regnant omnes quicunque regnant; et est Dominus dominantium, quia illi serviunt aut volentes, aut inviti, quicunque [Col. 1445D] aliis dominantur. Haec, ut diximus, de tota Trinitate dicuntur, quae unus est Deus. Qui solus habet immortalitatem quia solus est immutabilis. In omni enim mutabili natura, nonnulla mors est ipsa mutatio, quia facit aliquid in ea non esse quod erat. Proinde et ipsa anima humana, quae propterea dicitur immortalis, quia qualitercunque secundum modum suum nunquam desinit vivere, habet tamen pro ipso suo modo quamdam mortem suam. Quia si juste vivebat et peccat, moritur justitiae. Si peccatrix erat et justificatur, moritur peccato. Ut alias ejus mutationes taceam, de quibus longum est disputare, et creaturarum natura coelestium mori potuit, [Col. 1446A] quia peccare potuit. Nam et angeli peccaverunt, atque daemones facti sunt; et qui non peccaverunt, peccare potuerunt. Et cuicunque rationali creaturae praestatur ut peccare non possit, non est creaturae proprium, sed Dei gratiae. Ac per hoc solus Deus habet immortalitatem, qui non alicujus gratia, sed natura sua nec potuit, nec potest aliqua conversione mutari; nec potuit, nec poterit aliqua mutatione peccare. Qui et lucem habitat inaccessibilem. Sed si inaccessibilis est lux, in qua ipse manet, quomodo nobis dicitur: «Accedite ad eum et illuminamini?» (Psal. XXXIII.) Sed inaccessibilis est viribus nostris, acceditur autem ad eum muneribus suis. Moyses enim accessit ad caliginem in qua erat Deus (Exod. XIX) . Illa enim caligo lux ista est quae [Col. 1446B] hic dicitur inaccessibilis, quia et omnis etiam corporea lux quae prae nimietate claritatis non potest aspici, recte caligo et inaccessibilis potest appellari. De hac caligine ad quam Moyses accessit, Dionysius ita scripsit: Divina caligo est inacessibile lumen, in quo habitare Deus dicitur, et invisibili eo existente propter supereminentem claritatem, et inaccessibili eodem per superexcellentiam superessentialis luminum manationis. In hoc fit omnis scire Deum et videre dignus, eum non vivendo neque cognoscendo vere super visionem et cognitionem factus, hoc ipsum cognoscens, quia post omnia est sensibilia et intelligibilia, et quia prophetice videns: «Mirabilis facta est scientia tua ex me, confortata est, et non potero ad eam (Psal. XIII) .» Inaccessibilis ergo [Col. 1446C] dicitur lux ista, sive caligo quam Deus inhabitat, propter superexcellentiam splendoris, in cujus visione caligat interior oculus rationalis creaturae, quia sicut idem Dionysius alibi de eo loquitur, educit super et verbum et intellectum, in obscuritatem super omne et verbum et intellectum superessentialiter superessentialis superdivinitatis, neque nomen ejus, neque verbum, sed superexaltatur [Col. 1445D] Locus obscurus. . Ista exaltatio est illa lucis inaccessio. Quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest (Joan. I) , propter supereminentem claritatem, quae exsuperat et reverberat humanum visum. Videri enim divinitas humano visu nullo modo potest, sed eo visu videtur, quo jam qui viderint, non homines, sed ultra [Col. 1446D] homines sunt. Scriptura quippe sacra omnes carnalium sectatores, humanitatis nomine solet notare. Unde Corinthiis dictum est: «Cum sit inter vos zelus et contentio, nonne carnales estis, et secundum hominem ambulatis? (I Cor. III.) » Et paulo post: «Nonne homines estis? (ibid.) » More enim suo Apostolus et hic et ibi homines vocavit, humana sapientes, quia qui divina sapiunt, supra homines sunt. Videbimus igitur Deum, si per coelestem conversationem supra homines esse mereamur. Cui sit gloria in amplificatione fidelium, et honor in assiduitate bonae conversationis, et imperium in plenaria humilitate cordis eorum. Imperium dico sempiternum [Col. 1447A] ut ipse perenniter in bono corde eorum regnet. Vel sine initio et sine fine, et sine mutabilitate est ei permanens in seipso naturaliter gloria et honor, nec non et imperium sempiternum, quo voluntas ejus aeternaliter adimpletur. Non enim coepit imperium habere, quando coepit creaturas facere, sed ab aeterno possidet imperium sempiternum. Amen, id est fideliter dicta sunt haec omnia.
«Divitibus hujus saeculi praecipe non sublime sapere, neque sperare in incerto divitiarum, sed in Deo vivo, qui praestat nobis omnia abunde ad fruendum, bene agere, divites fieri in operibus bonis, facile tribuere, communicare, thesaurizare sibi fundamentum bonum in futurum, ut apprehendant veram vitam.»
[Col. 1447B] Superius ostendit pericula, quae contingunt his qui volunt fieri divites, et ideo ne Timotheus de salute divitum desperaret, ipsosque devitaret, docet eum qualiter eis viam salutis ostendat. Divitibus, inquit, hujus saeculi, id est qui saeculares habent divitias, praecipe non sublime, id est non superbe sapere. Ubi notandum valde est, quod humilitatis doctor memoriam divitum faciens, non ait: Roga, sed praecipe, quia etsi impendenda est charitis vel pietas infirmitati, honor tamen non debetur elationi. Talibus ergo rectum quod dicitur, tanto rectius jubetur, quanto et in rebus transitoriis altitudine cogitationis intumescunt. Nihil enim tam timendum in divitiis quam superbia. Non enim divitias expavit Apostolus, sed morbum divitiarum. Morbus autem [Col. 1447C] divitiarum est superbia. Nam grandis est animus, qui inter divitias isto morbo non tentatur. Magnus ergo est dives, qui non se ideo magnum putat, quia dives est. Qui autem ideo se magnum putat, superbus et egenus est. Praecipe, inquit, divitibus hujus saeculi. Non addere hujus saeculi, nisi essent et alii divites, qui non sunt hujus saeculi. Ipsi sunt enim, quorum princeps et caput ille, de quo dictum est: «Propter vos egenus factus est cum dives esset, ut illius inopia divites essetis (II Cor. VIII) .» Paupertas enim Christi non pecuniam nobis attulit, sed justitiam. Paupertas illius unde? Quia mortalis effectus est. Ergo verae divitiae immortalitas est. Ibi enim vera copia, ubi nulla indigentia. Qui ergo has [Col. 1447D] habet divitias, dives est, sed non hujus saeculi. Nec tamen et divites hujus saeculi contempti sunt, sed eis ostenditur, quomodo veras possint habere divitias. Praecipe, inquit, divitibus hujus saeculi, non sublime sapere, id est ut sublimitas non sit eis sapida et dulcis, neque sperare in incerto divitiarum, id est ut non sperent in divitiis, de quibus incertum habent quandiu illas possideant, et quid sibi pro illis venturum sit. Sicut poma vel arbores habent suos vermes, ita divitiae suum vermem habent. Vermis divitiarum est superbia. Ergo praecipitur divitibus, non ut divitias abjiciant, sed ut superbe non sapiant. Vermis enim excluditur, usus divitiarum permittitur. Inde autem superbit dives, quia sperat in incerto divitiarum. Nam si incerta divitiarum prudenter [Col. 1448A] attenderet, nunquam superbiret, sed semper timeret; et quanto esset ditior, tanto fieret sollicitior, etiam secundum hanc vitam. Multi enim pauperes in istis saeculi perturbationibus securiores fuere. Multi autem propter suas divitias quaesiti et comprehensi, atque cruciati vel interfecti sunt. Multi erant heri divites, et venientibus latronibus atque cuncta auferentibus, evigilant pauperes: ergo non est sperandum in incerto divitiarum, sed in Deo vivo. Ne enim se spem perdidisse arbitrarentur, subjunctum est, sed in Deo. In Deo sperent, qui praestat nobis abunde omnia ad fruendum temporalia et aeterna. Sed magis ad fruendum aeterna, ad utendum temporalia. Temporalia tanquam viatoribus, aeterna tanquam habitatoribus. Temporalia, unde bona [Col. 1448B] faciamus; aeterna, unde boni efficiamur. Hoc ita debent facere divites et bene agere, id est bonis operibus insudare, et divites fieri in bonis operibus, ut repleantur divitiis bonorum operum. Sperent in Domino, qui dat omnia abundanter ad fruendum, id est qui nobis erit omnia ad fruendum. Nam non mihi videtur dictum, qui dat nobis abunde omnia ad fruendum nisi seipsum. Videtur enim aliud esse uti, aliud frui. Utimur enim pro necessitate, fruimur pro jucunditate. Ergo ista temporalia dat utendum, se autem dat ad fruendum. Si igitur se, quare dictum est omnia, nisi juxta illud quod dictum est, «ut sit Deus omnia in omnibus (I Cor. XV) ? Divitas, inquit, fieri in operibus bonis, facile tribuere. Hoc prosint illis divitiae, ne sit eis difficultas tribuendi. Vult [Col. 1448C] enim pauper, et non potest. Vult dives, et potest. Ergo quia facile potest, facile tribuat indigentibus. Divites enim debent communicare, id est bona sua sanctis pauperibus communia secum facere, et thesaurizare sibi fundamentum bonum, id est firmitatem perpetuae stabilitatis in futurum ubi sunt vere divites, sed non hujus saeculi. Non enim, quia dico, ut facile tribuant et communicent, exspoliare eos volo et inanes relinquere. Non doceo lucrum, cum dico ut thesaurizent sibi. Non ut divitias perdant, moneo; sed quo eas praemittant, doceo. Praemittant thesauros suos in locum ubi est vera vita, ut ipsi postmodum sequentes, apprehendent eam, ne si hic thesaurizaverint, decipiantur a falsitate hujus vitae, [Col. 1448D] sicut ille dives purpuratus, qui Lazaro micas dare noluit; et ideo flammis postea traditus, impetrare guttam aquae non potuit (Luc. XVI) .
«O Timothee, depositum custodi, devitans profanas vocum novitates, et oppositiones falsi nominis scientiae; quam quidam promittentes, circa fidem exciderunt. Gratia tecum. Amen.»
Cum plurima Timotheo Apostolus injunxisset, post omnia jubet ut depositum, id est commendatum sibi thesaurum scientiae, videlicet acceptum a Domino talentum bene custodiat, ut multiplicatum illud reddat; et idcirco nomine proprio illum vocat, ut vigilantiorem et attentiorem reddat ad servandum quod admonet. O, inquit, Timothee, depositum, id est thesaurum sapientiae, custodi, quem Deus et [Col. 1449A] ego tibi commendamus, ne quis illum tibi furetur per novas inductiones verborum. Et ideo custodi illum. devitans novitates vocum profanas, id est quae sunt extra religionem. Aliae enim non sunt vitandae quae congruunt doctrinae religionis, sicut ipsum nomen Christianorum, quod post ascensionem Domini coepit, quando primum in Antiochia discipuli sunt appellati Christiani (Act. XI) , res tamen ipsa et ante nomen erat. Et adversus impietatem Arianorum novum nomen Patres addiderunt, ὁμοούσιον, sed non rem novam tali nomine signaverunt. Hoc enim vocatur ὁμοούσιον, quod est: «Ego et pater unum sumus (Joan. X) ,» unius videlicet ejusdemque substantiae. Nam si omnis novitas profana esset, nec a Domino diceretur: «Mandatum novum do vobis, nec testamentum [Col. 1449B] appellaretur novum (Joan. XIII) .» sed profanae sunt vocum novitates, quoties haeretici novum quemlibet errorem inveniunt, et loqui caeteris praesumunt. Et hujusmodi novitates devita, si depositum vis custodire, et oppositiones scientiae falsi nominis cave, id est oppositiones quae Christianae doctrinae possunt objici ex scientia haereticorum, qui se scientes esse jactant, cum sint inscii, vel ex scientia saeculari, [Col. 1450A] quae falso nomine vocatur scientia, cum nomen ejus verum sit ignorantia, sive error vel imperitia. Ex qua praedicationi evangelicae multa opponuntur, sicuti est non potuisse Virginem parere, nec Deum potuisse mori, nec mortuum resuscitare seipsum potuisse, et his similia, quae nobis ab imprudentia physicorum vel haereticorum opponuntur. Sed hujusmodi oppositiones devita, quae veniunt ex scientia, quae falso nominatur scientia, quia non est scientia, sed inscientia, quam scientiam quidam promittentes aliis se daturos, exciderunt, id est ex toto ceciderunt in errores, eundo circa fidem semper, et nunquam intus intrando. Nihil enim sic amant isti quam scientiam promittere, et fidem rerum verarum quas credere parvuli praecipiuntur, velut imperitiam [Col. 1450B] deridere. Gratia tecum; ac si dicatur: Multa tibi per hujus epistolae textum injunxi, sed ut haec omnia custodire valeas, gratia Dei sit tecum, id est cum viribus arbitrii tui manens et cooperans. Amen, id est fideliter dicta sunt universa quae continentur in hac epistola. Nam sicut amen, quod in fine orationis respondetur, totam confirmat orationem: sic amen, quod in fine epistolae scribitur, confirmat epistolam.
Paulus Romae vinculis tentus, et jam de mundo transiturus, scribit iterum Timotheo infirmitatibus et adversis fatigato, ut constanter laboret in gratia Dei sibi credita, exhortans multis modis eum ad martyrium. Roborat eum contra falsos praedicatores, et instruit de regula omnis veritatis, et de his quae futura sunt temporibus novissimis, et de sua passione. Sicque incipit.
«Paulus Apostolus Jesu Christi per voluntatem Dei, secundum promissionem vitae quae est in Christo Jesu, Timotheo charissimo filio: gratia, misericordia, [Col. 1449D] et pax a Deo Patre et Christo Jesu Domino nostro.»
Timotheo scribit Paulus qui est apostolus, id est legatus Christi Jesu, quem misit Salvator rex praedicare viam salutis, et est apostolus non per suam usurpationem, sed per Dei Patris voluntatem. Est, inquam, apostolus, id est praedicare missus, secundum promissionem vitae, quae est in Christo Jesu, id [Col. 1450C] est ut annuntiet credentibus factam a Deo promissionem illius incorruptionis, quae jam in Christo a mortuis resuscitato, quod scilicet Deus promisit membris eam vitam, quae jam est in capite. Et ille qui taliter est apostolus, scribit Timotheo non vili, sed charissimo filio in sanctitate et sapientia genito. Et huic filio sit gratia, id est donum Spiritus sancti, per quod sanctificetur quidquid gerit; et misericordia, qua misericorditer a peccatis et hostibus, cunctisque miseriis liberetur; et pax, quam suis Christus reliquit in observatione fraternae charitatis, quamque daturus est illis in requie beatae perennitatis. Et haec sint illi a Deo Patre, qui nos creavit, et in filios adoptavit, et a Christo Jesu Domino nostro, qui est rex et salvator et dominator nostri.
[Col. 1450D] «Gratias ago Deo meo, cui servio a progenitoribus meis in conscientia pura, quam sine intermissione habeam tui memoriam in orationibus meis nocte ac die desiderans te videre, memor lacrymarum tuarum, ut gaudio implear, recordationem accipiens ejus fidei, quae est in te non ficta, quae et habitavit primum in avia tua Loide, et matre tua Eunice. Certus sum autem quod et [Col. 1451A] in te. Propter quam causam admoneo te, ut resuscites gratiam Dei, quae est in te per impositionem manuum mearum. Non enim dedit nobis Deus spiritum timoris, sed virtutis et dilectionis et sobrietatis.»
Gratias ago de te Deo meo, cui ego in conscientia pura servio a progenitoribus meis, id est ab Abraham, Isaac et Jacob, caeterisque sanctis patribus Hebraeis, a quibus exemplum accipio divinae servitutis, vel si de carnali patre et matre hoc intelligitur, ex quo ab his, processi et intelligere coepi, semper Deo servivi in conscientia pura ab intentione mala. Nam etiam in persecutione quam zelo legis Christianos exercui, puram conscientiam habui, quia inde multum Deo me placere putavi, sicut ipse Christus [Col. 1451B] eis praedixerat. «Venit, inquit, hora, ut omnis qui interficit vos, arbitretur obsequium se praestare Deo (Joan. XVI) .» Itaque semper conscientiae puritatem, id est cordis mundam intentionem habens ab infamia, non cesso servire Deo. Cui nunc gratias ago quam, id est quantum habeam tui memoriam sine intermissione. Hoc est perpendens assidue quantum sim tui memor, gratias Deo refero qui te talem fecit, ut sis dignus semper in memoria meae mentis permanere. Vel secundum alios codices facilius legitur ita: Gratias ago Deo, cui servio a progenitoribus in conscientia pura, quod habeam sine intermissione memoriam tui, quod scilicet sis dignus propter meritum tuae sanctitatis in corde meo semper esse. Haec est sapiens exhortatio ad meliora. Memoriam tui [Col. 1451C] habeo sine intermissione in orationibus meis, id est nunquam intermitto tui memor esse, quotiescunque oro, ut pro te orem nocte ac die. Et ideo te sic precibus meis sic intermisceo, quia sum desiderans te videre, ut aliquod solatium habeam in conspectu praesentiae tuae, qui tot malis afficior in hoc carcere. Videre, inquam, te desidero, memor lacrymarum tuarum, quas uberes fudisti, cum te Ephesi relinquerem, quia nimis erat tibi durum non semper esse mecum. Et propterea te desidero videre, ut videns te quem tantum diligo, implear gaudio. Magnum enim mihi gaudium erit, si te adhuc videre potero priusquam moriar. Dixi quia sum memor lacrymarum tuarum. Et sum memor earum, accipiens recordationem ejus [Col. 1451D] fidei, quae est in te non ficta, non simulata, nec fictitia, sed vera, et bonis operibus ornata, quae te monet ut fortiter agas, cum etiam in feminis firma fuerit, quoniam et habitavit primum in avia tua Loide, et in matre tua Eunice, pater enim tuus fuit gentilis (Act. XVI) . In illis habitavit fides, sed et ego certus sum, id est pro certo novi quod et in te habitet eadem fides, cujus exemplum ab illis accepisti, et ideo serva diligenter eam; propter quam causam, id est quia fidem a bonis parentibus velut haereditario jure possides, et tam bonus hucusque fuisti, ut non possis auferri de memoria cordis mei, admoneo te, ut resuscites gratiam Dei, quae est in te per impositionem manuum mearum, id est praedicando exerceas officium episcopale, quod accepisti, quando tibi [Col. 1452A] manus in ordinatione tua imposui, quod quasi mortuum est in te timore martyrii. Gratia enim episcopatus admonet eum resuscitare, ut confidentius praedicet verbum Dei, non timens terrenas potestates, nec erubescens se dicere servum Crucifixi, et discipulum vincti. Aliquantulum enim in hoc negligens et timidus fuerat factus, quoniam adversis erat fatigatus. Sed aviae et matris ejus mentio praemittitur, quae mulieres fuerunt, et fidem constanter tenuerunt, cum adhuc recentior esset, paucique fideles essent, ut cogitet quia ipse qui vir est, et sub eis nutritus, multo magis nunc cum jam multitudo fidelium abundet, fidem et gratiam viriliter tenere et praedicare debet. Moneo, inquit, ut resuscites gratiam Dei, quae metu tribulationum quodammodo [Col. 1452B] cecidit in te. Quod potes et debes agere, quia Deus non dedit nobis spiritum timoris, sed spiritum virtutis, id est non dedit nobis spiritum, qui faciat nos timere adversitates hujus saeculi, sed qui nos faciat fortes contra adversa omnia, ut per virtutem constantiae semper vincamus timoris adversitatem. Non accepimus spiritum timoris illius, de quo dicit Dominus: «Nolite timere eos qui occidunt corpus (Matth. X) ,» ne scilicet negemus eum illo timore, quo turbatus est Petrus (Joan. XVIII) ; sed accepimus spiritum illius timoris, de quo subjungit: «Timete eum, qui habet potestatem et corpus et animam perdere in gehennam (Matth. X) .» Major quippe libertas est necessaria adversus tot et tantas tentationes, ut cum omnibus amoribus, terroribus, erroribus [Col. 1452C] suis vincatur hic mundus. Hoc sanctorum martyria docuerunt, donante illo a quo perceperunt spiritum non timoris, quo persequentibus cederent; sed virtutis et dilectionis et sobrietatis, quo cuncta minantia, cuncta mutantia, cruciantia cuncta superarent. Virtutis, ut contra adversa fortes essent; dilectionis, ut Deum super omnia diligerent; sobrietatis, ut saeculi cupiditatibus inebriari fugerent
«Noli itaque erubescere testimonium Domini nostri, neque me vinctum ejus, sed collabora Evangelio secundum virtutem Dei, qui nos liberavit, et vocavit vocatione sua sancta, non secundum opera nostra, sed secundum propositum suum et gratiam, quae data est nobis in Christo Jesu ante tempora saecularia, manifestata est autem [Col. 1452D] nunc per illuminationem Salvatoris nostri Jesu Christi, qui destruxit quidem mortem, illuminavit autem vitam et incorruptionem per Evangelium, in quo positus sum ego praedicator et apostolus et magister gentium. Ob quam causam etiam haec patior, sed non confundor. Scio enim cui credidi, et certus sum, quia potens est depositum meum servare in illum diem.»
Quoniam spiritum timoris non accepisti, sed virtutis et charitatis, itaque noli erubescere testimonium Domini nostri Jesu Christi, id est non solum non timeas, sed etiam non erubescas praedicare Christum crucifixum, quia surrexit, et ideo gloria resurrectionis penitus excludit confusionem crucis. Cum [Col. 1453A] ipse sit Dominus noster, cui omnes servire debemus, noli erubescere testimonium ejus, id est non sit tibi verecundia hunc praedicare Deum immortalem, qui pro omnibus in assumpta carne dignatus est ad horam gustare mortem, ne incidas in illam comminationem qua dixit: «Qui me erubuerit, et meos sermones, hunc Filius hominis erubescet, cum venerit in majestate sua (Luc. IX) .» Neque erubescas me vinctum ejus, quia non est rubor confusionis pro justitia pati vincula. Non est in hac re quidquam verecundiae, et ideo noli propter insultationes infidelium erubescere me vinctum esse pro Christo, sed collabora, id est mecum labora, Evangelio, id est profectui Evangelii secundum virtutem Dei, id est a Deo nobis datam, qui nos sanguine Christi liberavit [Col. 1453B] a jugo diaboli, sicut antea sanguine agni filios Israel a potestate Pharaonis, et per evangelicam praedicationem, vocavit nos, qui eramus aversi. Vocavit nos vocatione sua, id est sibi soli congrua; vocatione dico, sancta, id est ad hoc spectante, ut nos sanctos faciat. Vocationem Apostolus duplicat, ut insinuet nos a Deo vocatos per Filium et apostolos. Vocavit, inquam, nos, et hoc non secundum opera nostra, quia non feceramus opera, pro quibus digni essemus ab eo vocari, sed potius damnari, sed ipse, sine praecedentibus bonis operibus nostris, misericorditer vocavit nos secundum propositum suum, id est secundum quod proposuerat nos per misericordiam salvare quos posset, per justitiam damnare, et secundum gratiam suam vocavit nos, id est secundum [Col. 1453C] gratuitam Dei donationem quae data est, id est praevisa dari nobis in Christo Jesu ante tempora saecularia, id est antequam coepissent cum saeculo ista tempora, quae suis spatiis volvuntur et transeunt. Nam ante saeculum non erat tempus, sed aevum; sed cum saeculo, sicut diximus, exordium habuit tempus, quando coepit mutabilitas et vicissitudo diei et noctis. Et in illo aetatis aevo, postquam mundus fieret, data est nobis in consilio divinae Providentiae per Christum ista gratia, sed nunc manifestata est in nostrae vocationis et salvationis completione per illuminationem Salvatoris nostri Jesu Christi, id est per illuminationem novae scientiae quam Salvator attulit, et qua nos illuminavit, aperiens nobis sensum ut intelligeremus Scripturas (Luc. XXIV) . Qui [Col. 1453D] destruxit, etc. Haec est illa gratia, quod scilicet Salvator mortem quidem nostram destruxit, vitam autem et incorruptionem sua resurrectione illuminavit, id est clara luce manifestavit, ut sit vita et incorruptio animae et corporis, ad quam nos tendere voluit. Et hanc illuminationem fecit per Evangelium, id est per manifestationem Evangelii, in qua denudantur ea, quae in lege velabantur. In quo Evangelio immobilis positus sum ego praedicator, id est praeco clamans, et apostolus, id est legatus potestatem habens, et magister gentium, id est quotidie gentes docens. Ob quam causam, id est quia Evangelium praedico, etiam haec adversa nunc Romae tanta patior, sed non confundor, id est non erubesco in omnibus [Col. 1454A] contumeliis et tormentis quae perfero, sciens quia per haec gloriam acquiro. Nam scio cui credidi, id est scio quis sit cui fidem meam commisi, et certus sum quia omnia potest, et quia potens est depositum meum servare, id est thesaurum meritorum meorum quem illi occulte servandum commendavi. Ipse potens est et hoc pretiosum justitiae meae depositum servare, differendo in illum notabilem judicii diem, ut tunc illud mihi restituat, et divitias justitiae, quas illi commendavi, reddat. Usque in illum judicii diem, de quo frequenter loquor et cogito, potest ille thesaurum spiritualium divitiarum mearum sibi commissum custodire, ut tunc illum mihi copiosius reddat, et magnis me divitiis repleat.
[Col. 1454B] «Formam habens sanorum verborum, quae a me audisti in fide et dilectione in Christo Jesu, bonum depositum custodi per Spiritum sanctum, qui habitat in vobis.»
Christus servabit depositum, quod ego illi commendavi, et tu serva depositum, quod Christus tibi commendavit. Tu habens formam verborum sanorum, id est regulam verborum, in quibus nihil est insaniae, sed pura cordis sanitas, quae non a quocunque magistro, sed a me audisti in fide et dilectione quae est in Christo Jesu, id est sicut Christus Jesus instituit, custodi bonum depositum, id est thesaurum scientiae a Christo tibi commendatum, vel officium tibi commissum, et custodi illud non per tuam industriam, sed per Spiritum sanctum qui habitat in [Col. 1454C] nobis, id est in te sicut in me.
«Scis hoc quod aversi sunt a me omnes qui sunt in Asia, ex quibus est Phygelus et Hermogenes. Det misericordiam Dominus Onesiphori domui, quia saepe me refrigeravit, et catenam meam non erubuit; sed cum Romam venisset, sollicite me quaesivit et invenit. Det illi Dominus invenire misericordiam a Domino in illa die. Et quanta Ephesi ministravit mihi, tu melius nosti.»
Idcirco opus est ut tu bonum depositum a Deo tibi vel a me commendatum diligenter custodias, quia scis quod aversi sunt, id est recesserunt a me omnes qui in Asia sunt ficti, a quibus maxime est tibi cavendum, ne furentur depositum tuum. Illi de Asia qui ficto corde fuerant cum Apostolo, simulantes [Col. 1454D] se ejus amicos, reliquerunt eum, cum viderent ipsum in arcto constitutum. Et istos ad hoc nunc commemorat, ut Timotheus sibi caveat, ne et ipse similiter ab eo se avertat. Omnes, inquit, aversi sunt, a me, non quidem omnes qui sunt in Asia, sed omnes illi Asiani, ex quibus est Phygelus et Hermogenes, id est qui tales sunt in Asia, quales isti duo. Illi simulatores tandem se qui essent detegentes, terga mihi dedere in faciem sed non ita fecit Onesiphorus, vel familia ejus. Onesiphori beneficia commemorantur, ut et Timotheus hunc imitatur, ipsique gratiam reddat, et in eo confidat, quoniam Ephesianus vel Asianus est. Qui cum ad imperatorem, utpote qui nobilissimus erat, magnaeque dignitatis, [Col. 1455A] seu pro qualibet alia causa Romam venisset, requisivit ubi esset Apostolus; et cum didicisset illum esse in carcere, non est dedignatus venire ad illum, sed consolatus est illum, et praebuit illi quae necessaria erant. Et hoc est quod Apostolus pro magno commemorat. Et quia misericordes misericordiam consequentur, misericordiam illi a Domino retribui precatur (Matth. V) . Det, inquit, misericordiam Dominus domui, id est familiae Onesiphori, quia non solum ipse, sed et familia quae cum ipso venit, saepe me refrigeravit suo colloquio et consolatione, ac poenarum mearum mitigatione, et bonorum suorum ministratione; et catenam meam non erubuit, sicut praedicti simulatores, qui aversi sunt a me, sed cum venisset Romam sollicite me [Col. 1455B] quaesivit, ut opem mihi ferret, et invenit. Hic ostenditur quia fideles qui sunt in carcere vel in infirmitate, vel alicubi in afflictione tenentur aliqua necessitate, sollicite debent ab his qui misericordiam a Deo exspectant, inquiri et refrigerari. Det illi, id est Onesiphoro qui tam misericors in me fuit, Dominus Christus invenire misericordiam a Deo Patre in illa die judicii de qua saepius cogito. Det illi Dominus invenire misericordiam a Domino. Tale est illud quod in Genesi legitur: «Pluit Dominus super Sodomam ignem et sulphur a Domino (Gen. XIX) .» Haec quae dixi, fecit mihi Romae Onesiphorus. Et quanta ipse mihi Ephesi ministravit, tu melius nosti, quam ista quae scribo, quoniam illa vidisti.
[Col. 1455C] «Tu ergo, fili mi, confortare in gratia quae est in Christo Jesu; et quae audisti a me per multos testes, haec commenda fidelibus hominibus, qui idonei erunt et alios docere. Labora sicut bonus miles Christi Jesu. Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus, ut ei placeat cui se probavit. Nam qui certat in agone, non coronatur nisi qui legitime certaverit. Laborantem agricolam oportet primum de fructibus accipere. Intellige quae dico. Dabit enim tibi Dominus in omnibus intellectum.»
Quandoquidem Onesiphorus aliis recedentibus me quaesivit, et multa mihi non solum Romae, sed Ephesi ministravit, ergo tu, fili mi, exemplo illius [Col. 1455D] confortare. Tu, quasi dicatur: Tu confortare quoniam alii defecerunt. Confortare in gratia quae in Christo, ut non solum in ea maneas, sed etiam robustior fias in ipsa quotidie ad bona facienda et praedicanda, et mala per patientiam superanda. Et verba quae audisti a me per multos testes, id est per multorum testimonia prophetarum confirmata, haec commenda fidelibus. Vel per multos testes haec commenda fidelibus, id est coadjutores tibi constitue, per quos ista quae te docui commendes fidelibus, id est sanae fidei hominibus, id est sine fraude fideliter agentibus, qui vita et scientia et facundia erunt idonei etiam alios docere, sicut ipsi docentur a te vel a tuis adjutoribus. Ita enim multiplicabitur doctrina virtutis, et crescet religio. Commenda haec [Col. 1456A] fidelibus. Et in hujusmodi exercitiis labora sicut bonus miles Christi Jesu. Et, ut more strenui militis Christi possis agere, audi qualiter agat quis talis miles: Nemo militans Deo, implicat se negotiis saecularibus, «quia nemo potest duobus dominis servire (Matth. VI; Luc. XVI) ,» id est Deo et saeculo. Clericus hac sententia tenetur. Si enim non contentus stipendiis quae de altari, Domino jubente, consequitur, exercet mercimonia, intercessiones vendit, viduarum munera libenter accipit: hic negotiator magis potest videri quam clericus. Multo minus autem licet monacho, ut sit negotiator saecularium mercimoniorum, vel implicatus curis saecularibus. Itaque definitio boni militis Christi est, quia soli Deo qui dividi non potest, totus militans, non implicat se [Col. 1456B] negotiis saecularibus, id est non se involvit propter terrena lucra curis et actionibus saeculi, sciens ibi multos peccatorum laqueos abscondi, ut solis divinis libere vacans, ei placeat cui se probavit, id est devovit. Et vere bonus miles praeter regis sui militiam nihil debet agere, si eidem regi vult placere, sub cujus signis decrevit militare, quia agonista qui coronam appetit, agonem suum debet legitime perficere. Et hoc est: Nam qui certat in agone, id est qui cum adversario confligit in certamine, non coronatur, id est non consequitur victoris praemium, nisi legitime, id est prout lex agonis postulat, certaverit. Sic et athleta Christi qui cum diabolo pugnat in agone praesentis vitae, non percipiet coronam aeternae gloriae, nisi victor fuerit secundum [Col. 1456C] legem Christianae pugnae. Delectet igitur mentem magnitudo praemiorum, sed non deterreat certamen laborum, quia ad magna praemia perveniri non potest, nisi per magnos labores. Et profectus fidelium sine tentatione non provenit, nec sibi quidquam innotescit nisi probationis examine. Nec coronabitur nisi vicerit, neque vincet nisi certaverit, nec certabit nisi inimicum habens et tentationi resistens. Prosunt ergo justis labores certaminum, quia per hos merentur coronari. Dixi quia miles Dei non implicatur negotiis saecularibus, nec justus certator transgreditur legem certaminis, sed tamen laborantem agricolam, id est praedicatorem oportet primum, id est ante alios accipere de fructibus agri in quo laborat, [Col. 1456D] id est de carnalibus bonis Ecclesiae. Timotheus iste exemplo Apostoli labore manuum suarum volebat vivere, et ab eis quibus verbum salutis praedicabat, nihil accipere. Unde et penuriam multam patiebatur, quia infirmus erat, et labori manuum vacare non poterat. Admonet ergo eum sub specie agricolae, ut de agro quem colit, fructum quo sustentetur non spernat accipere. Itaque quoniam sciebat illum corpore infirmum, nec in opere corporali posse laborare, dicit illi quod miles Dei saecularibus negotiis se non implicat, ne forte cum indigeret victu quotidiano, vellet ab eis, quibus Evangelium ministrabat, aliqua sibi negotia quaerere, quibus animi ejus implicaretur intentio. Aliud est enim, corpore laborare animo libero, sicut opifex potest, si non sit [Col. 1457A] fraudulentus, aut avarus, et privatae rei avidus; aliud autem ipsum animum occupare curis colligendae sine corporis labore pecuniae, sicut vel negotiatores, vel procuratores, vel conductores faciunt. Cura videlicet praesunt, non manibus operantur; ideoque ipsum animum occupant habendi sollicitudine. Timotheum ergo ne in talia incideret, quia per infirmitatem corporis operari manibus non poterat, sic exhortatur et consolatur: Labora, inquit, sicut bonus miles, etc., usque, nisi legitime certaverit. Hic, ne ille angustias pateretur, dicens: «Fodere non valeo, mendicare erubesco (Luc. XVI) ,» adjunxit statim: Laborantem agricolam oportet primum de fructibus percipere, secundum id quod ad Corinthios dixerat: «Quis plantat vineam, et de fructibus ejus [Col. 1457B] non edit?» (I Cor. IX.) Fecit itaque securum, non ad hoc ut Evangelium venderet, sed tamen ut ab eis quibus Evangelium ministrabat, et quos tanquam vineam vel agrum excolebat, huic vitae necessaria (quae sibi suis manibus exhibere non valebat) sumeret. Laborantem agricolam oportet primum de fructibus, etc., id est, ille qui laborat in verbo praedicationis et regimine Ecclesiae, debet, sicut primus est, ex bonis ecclesiae primus sumere, et sic caeteris distribuere. Intellige, id est discerne, quae dico, etsi videar contrarius esse, et contra id quod ipse facio, dicere. Tu enim infirmus es, ideo debes accipere; ego vero si acciperem, scandalum generarem. Et bene poteris haec ita intelligere, quia Dominus tibi intellectum dabit non solum in his, sed et in omnibus.
[Col. 1457C] «Memor esto Jesum Christum resurrexisse a mortuis ex semine David secundum Evangelium meum, in quo laboro usque ad vincula quasi male operans: sed verbum Dei non est alligatum.»
Ut legitime certando tendas ad coronam, memor esto Jesum Christum resurrexisse a mortuis, id est sedula meditatione in animo tuo revolve Christum per laborem passionis pervenisse ad gloriam resurrectionis, teque similiter opportuno tempore ad gloriam resurrecturum, si nunc pro ejus nomine non respueris amaritudines passionum. Fides resurrectionis Christi eos distinguet a paganis et Judaeis, quia illi credunt esse eum crucifixum, nos autem credimus eum die tertia resurrexisse. Libenter enim [Col. 1457D] credunt crucis contumeliam, sed confiteri nolunt resurrectionis gloriam, ideoque perpetuam sustinebunt ignominiam. Nos vero post crucem et sepulturam alacriter confitemur resurrectionis gloriam, ut ejus exemplo per certamina spiritualium bellorum accipere mereamur perennem victoriae coronam. Qui est ex semine David, quia incorrupta ejus Genitrix veram de stirpe David duxit carnis originem. Nam Filius Dei, per quem facti sumus, et filius hominis per assumptionem carnis factus est, ut moreretur propter delicta nostra, et resurgeret propter justificationem nostram (Rom. IV) . Et hoc secundum Evangelium meum, quia secundum authenticam veritatem meae praedicationis asseritur Christus, et ex [Col. 1458A] stirpe David incarnatus esse et post mortem resurrexisse, licet perversi negent. In quo Evangelio laboro usque ad vincula, et tu similiter agere debes. Laboro usque ad vincula in Evangelio, quoniam universos praecedentes labores, et ad ultimum vincula patior in evangelica praedicatione, habitus quasi male operans. Et ego quidem in corpore meo vincula porto, sed verbum Dei non alligatum, quoniam libere procedit ex ore meo; nec solum praesentes sermonibus instruo, sed et absentes epistolis confirmo. Quia ego ligari possum ab eis qui veritati contradicunt, non ipsa veritas quam loquor. Sic et tu in illis poenis non debes a praedicatione veritatis cessare.
«Ideo omnia sustineo propter electos, ut et ipsi [Col. 1458B] salutem consequantur, quae est in Christo Jesu, cum gloria coelesti. Fidelis sermo. Nam si commortui sumus, et convivemus; si sustinemus, et conregnabimus: si negaverimus, et ille negabit nos; si non credimus, ille fidelis permanet, negare seipsum non potest. Haec commane, testificans coram Domino.»
Dixi quia verbum Dei non potest alligari. Et ideo, id est quia cohiberi non possum a praedicatione veritatis, sustineo libenter omnia mala, quae mihi pro hac re inferuntur, et hoc facio propter electos, quia his qui ad vitam praedestinati sunt, valde proficit quod nulla me poenarum acerbitas ab instantia praedicationis frangit. Vel quia sum memor resurrexisse, ideo sustineo patienter omnia propter electos [Col. 1458C] exemplo mei informandos, ut et ipsi quemadmodum ego sustinentes, consequantur veram salutem, quae est in Christo Jesu, et consequantur eam cum gloria coelesti, ut simul accipiant et salutem aeternam, et coelestem gloriam. Et iste sermo de consecutione salutis et gloriae eorum, quos Deus in praedestinatione sua jam elegit, fidelis est, id est verax et nihil fallaciae habens. Et vere fideliter iste sermo complebitur. Nam si commortui sumus, id est si cum Christo mortui sumus, hoc est, si imitatione mortis ejus mortificati sumus in baptismo vitiis, ut ultra jam non vivamus in eis, et convivemus, id est etiam cum illo vivemus in aeterna beatitudine. Et si sustinemus adversa pro ejus nomine, sicut ille [Col. 1458D] sustinuit pro nostra salute, tunc et conregnabimus, id est cum illo regnabimus participes regni ejus. Si vero negaverimus illum metu passionum, et ille negabit nos in futuro judicio, dicens: «Nescio vos unde sitis, recedite a me, operarii iniquitatis (Matth. VII, XXV) .» Hoc est enim quod ipse minatus est, dicens: «Qui negaverit me coram hominibus, negabo et ego eum coram Patre meo (Matth. X; Luc. XII) .» Et si non credimus de illo quae credenda sunt, ille permanet fidelis, id est verax in his quae de seipso locutus est, et non potest negare seipsum. De qua re Dionysius Areopagita sic argumentatur: Suimet negatio casus veritatis est. Veritas autem ὄν est, et veritatis casus non ὄν. Ὄν vero interpretatur existens, vel qui est. Si igitur veritas ὄν est, negatioque veritatis non [Col. 1459A] ὄν, οντος casus, ex onte cadere. Deus cadere non potest, et non esse non ὄν. Tanquam si quis dixerit, non posse non potest, et nescire secundum privationem nescit. Haec ex dictis Dionysii. Si ergo Deus non potest negare se, et non potest mentiri vel aliquid injustum facere, quomodo est omnipotens, nisi quia haec vel his similia posse non est potentia, sed impotentia? Nam qui talia potest, quod sibi non expedit potest, et quod non debet potest. Quae quanto magis potest, tanto magis adversitas et perversitas possunt in illum, et ipse minus contra illas. Qui ergo sic potest, non potentia potest, sed impotentia. Sed Deus inde vere est omnipotens, quia nihil potest per impotentiam, et nihil potest contra eum aliquid. Recte itaque de omnipotente [Col. 1459B] dictum est, quia negare seipsum non potest. Nam et de Judaeis legimus, quod propterea non poterant credere, quia dixit Isaias: «Excaecavit oculos eorum et induravit cor eorum (Isa. VI; Joan. XII) .» Sic autem dictum est, non poterant, ubi intelligendum est quod nolebant, sicut et de Deo nunc dicitur, quia negare seipsum non potest. Sicut ergo quod Dominus seipsum negare non potest, laus est voluntatis divinae, ita quod illi non poterant credere, culpa est voluntatis humanae. Haec commone attendere et servare, testificans, id est ut idoneus testis affirmans, ea coram Domino, id est in oculis Dei qui nos praesens aspicit.
«Noli contendere verbis. Ad nihil enim utile est, nisi ad subversionem audientium. Sollicite autem [Col. 1459C] cura teipsum probabilem exhibere Deo, operarium inconfusibilem, recte tractantem verbum veritatis.»
Hucusque dedit rationes cur esse debeat constans in praedicatione. Et ne ipse studio constantiae vellet contentionibus more garrulorum deservire, noli, inquit, verbis contendere. Non ait, noli rationibus contendere, quia hoc bonum est, sed, noli contendere verbis, ubi procax garrulitas est. Ideo noli verbis contendere, quia ad nihil est utile sic contendere, id est ad nihil valet hujusmodi contentio, nisi ad subversionem audientium. Auditores enim per hanc subvertuntur, putantes adversarios habere aliquam rationabilem causam, dum sic eos clamantes attendunt. Litigiosa verba desere, et adversarios [Col. 1459D] tuos bonis operibus vince. Et hoc est: Sollicite cura teipsum exhibere Deo probabilem, id est laudabilem, ut scilicet te talem Dei oculis exhibeas, quatenus ipse te approbet. Et exhibe te operarium inconfusibilem, vel secundum alios codices irreprehensibilem, quod idem significat. Ex reprehensione enim nascitur confusio illi qui reprehenditur; et qui non potest reprehendi, non confunditur. Exhibe te ergo operarium inconfusibilem, id est irreprehensibilem, id est talem te fac in cunctis operibus tuis, ut in nullo eorum sustineas confusionem verecundiae, nec reprehendi possis in aliquo, nec quisquam improperare tibi valeat quid dignum confusione. Et exhibe te recte tractantem verbum veritatis, [Col. 1460A] ut neque sanctum des canibus, nec margaritas porcis (Matth. VII) , sed, prout oportuerit, secundum qualitatem uniuscujusque personae verbum Dei annunties, et nihil pravae intelligentiae admisceas. Haeretici enim non recte, sed perverse tractant verbum veritatis, quia conantur illud ad pravitatem sui sensus inflectere. De quorum doctrina subditur:
«Profana autem et vaniloquia devita. Multum enim proficiunt ad impietatem, et sermo eorum ut cancer serpit. Ex quibus est Hymenaeus et Philetus, qui a veritate exciderunt, dicentes resurrectionem jam factam, et subvertunt quorumdam fidem. Sed firmum fundamentum Dei stat, habens signaculum hoc: Cognovit Dominus qui sunt ejus, et discedat ab iniquitate omnis qui nominat nomen [Col. 1460B] Domini.»
Verbum veritatis, ut dixi, recte tracta. Sed profana, id est verba haereticorum aliena a pietatis religione, et vaniloquia eorum, id est dicta ipsorum quae vacua sunt ab omni utilitate, devita. Et quare? Quia, si audita fuerint, proficient multum ad impietatem perfidiae roborandam et augmentandam, dum destruunt fidei pietatem, et sermo eorum serpit ut cancer, id est magis ac magis occupat et devorat ac maculat mentes, in quibus radicare coeperit, sicut morbus qui dicitur cancer, latius semper occupat, et foedat ac devorat illam partem corporis in qua nascitur; vel, sicut piscis qui dicitur cancer, non in ante, sed retro tendit, sic sermo eorum non auditores suos ad Deum ducit, sed a Deo retrahit, et [Col. 1460C] apostatare facit Ex quibus sic loquentibus est Hymenaeus et socius ejus Philetus, qui a veritate fidei, in qua positi fuerant, exciderunt, imitantes diabolum, qui in veritate non stetit (Joan. VIII) , dicentes jam esse factam resurrectionem in eorum cordibus, qui crediderunt, nec aliam amplius futuram; et talibus dictis subvertunt quorumdam fidem, ut non credant corporum resurrectionem. Omnes enim sectae, quae se aliquam religionem hominibus inserere praesumpserunt, non negaverunt istam mentium resurrectionem, ne diceretur eis: Si non resurgit anima, quare mihi loqueris? Quid in me facere vis! Si non facis ex deteriore meliorem, quare mihi loqueris? Si non facis ex iniquo justum, quare mihi loqueris? Si autem [Col. 1460D] facis ex iniquo justum, ex impio pium, ex stulto sapientem, fateris resurgere animam meam, si tibi obtemperavero, si tibi credidero. Volentes ergo credi sibi omnes qui instituerunt alicujus etiam falsae religionis sectam, negare istam resurrectionem mendacio non potuerunt. Omnes de ista consenserunt, sed multi carnis resurrectionem negaverunt. Dixerunt in fide jam factam esse resurrectionem. Attendentes enim verba quae assidue dicit Apostolus, quia et mortui sumus cum Christo, et resurreximus cum eo, nec intelligentes quare ista dicantur, arbitrati sunt jam factam esse resurrectionem, nec ullam ulterius in fine temporum esse sperandam. Et talibus nunc resistit idem apostolus. [Col. 1461A] Ex quibus, inquit, est Hymenaeus et Philetus, qui a veritate exciderunt, dicentes resurrectionem jam factam esse, et subvertunt quorumdam fidem. Jam factam esse resurrectionem dicebant, sed eo modo, ut non speraretur alia; et reprehendebant homines, qui sperabant resurrectionem carnis, velut jam resurrectio quae promissa erat, credendo impleretur in mente. Subverterunt, inquit, fidem quorumdam. Et quasi diceretur ei, et quis eis potest resistere, subjecit statim: Sed firmum fundamentum Dei stat. Fides quorumdam infirmantium, et ad electorum sortem non pertinentium subvertitur ab haereticis, sed firmum fundamentum Dei, id est firma fides, quam Deus per Spiritum sanctum in cordibus electorum suorum fundavit [ al. solidavit], stat, id est [Col. 1461B] nullatenus subverti vel inclinari potest, habens hoc signaculum, id est hanc velut sigilli impressionem, quia scilicet cognovit Dominus qui sunt ejus, et discedat ab iniquitate quicunque nomen Domini nominat. Hoc signaculum cordi suo impressum bonus habet, id est hanc cogitationem suae menti firmiter infixam, ut apud se dicat: Quid mihi prodesset, si exterius simularem esse justum vel fidelem, et interius nequam essem? Nihil. Quia qui corda omnium inspicit, ipse novit qui sunt ejus. Ideoque veraciter in oculis ejus studeo fidelis vel justus apparere, ut possim ad eorum sortem qui sunt ejus, pertinere. Talis cogitatio est divini sigilli impressio. Per hoc etiam haereses et omnia saluti contraria devitat, quia scit debere discedere ab iniquitate omnes qui Dominum [Col. 1461C] invocant. Haec itaque sigilli impressio, qua distinguuntur a caeteris qui subvertuntur, est in fundamento Dei firmo, id est in robusta fide electorum Dei, quia novit Dominus qui ad ejus haereditatem pertineant; et aliis recedentibus a fide, illi qui praedestinati sunt, non possunt recedere, vel si recesserint, necesse est eos redire. Nec moveat quod saepe diabolus seducit etiam illos, qui regenerati, in Christo jam vias ingrediuntur Dei, quia novit Dominus qui sunt ejus. Ex his in aeternam damnationem neminem ille seducit. Sic eos novit Dominus, ut quem nihil latet, etiam futurorum. Nam sunt etiam quidam ex eorum numero, qui adhuc nequiter vivunt, aut etiam in haeresibus, vel in gentilium superstitionibus [Col. 1461D] jacent, et tamen etiam illic novit Dominus qui sunt ejus. Namque in illa ineffabili praescientia Dei, multi qui foris videntur, intus sunt; et multi qui intus videntur, foris sunt. Et ne quis diceret, non curo amplius quid faciam, quia securus sum quod si Dominus me novit esse suum, non potero perire, et econtrario, si novit me suum non esse, non potero ad salutem pervenire, subjungitur utilis admonitio, ut discedat ab iniquitate omnis qui novit nomen Domini. Liberum enim arbitrium dedit nobis Dominus, ut arbitrio propriae voluntatis recedamus ab iniquitate, et simus ex illis quos ipse novit suos esse, vel permaneamus in iniquitate, et simus ex illis quos novit ad se non pertinere. Nam et hoc est illud signaculum, quod fundamento nostrae [Col. 1462A] fidei apparebit impressum, si propria sponte recesserimus ab iniquitate. Ab iniquis enim recedere non possumus, quia mista est palea tritico donec area ventiletur. Mira comparatio. Nam ecce in ipsa area triticum recedit a palea cum exspoliatur, et non recedit ab area cum trituratur. Quando autem omnino separabitur? cum venerit ventilator. Ergo modo area in orbe terrarum est. Necesse est ut si proficis, inter iniquos vivas, quia Abel esse non potest, quem Cain malitia non exercet. Ab iniquis recedere non potes, ab iniquitate potes. Satis enim fixum atque immobile velut sigilli impressione debet corde retineri Jerusalem captam ab hujus saeculi Babylonia, decursis temporibus liberandam esse, nullumque ex illa fore periturum, quia qui [Col. 1462B] peribit, non ex illa erat. Recedat ergo ab iniquitate omnis qui nominat nomen Domini, quia nisi ab illa recesserit, non ei proficiet nominatio Dominici nominis, quoniam «non omnis qui dicit Christo, Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum, sed qui facit voluntatem Patris ejus (Matth. VII) .»
«In magna autem domo non solum sunt vasa aurea et argentea, sed et lignea et fictilia, et quaedam quidem in honorem, quaedam autem in contumeliam. Si quis ergo emundaverit se ab istis, erit vas in honorem, sanctificatum et utile Domino ad omne opus bonum paratum.»
Ab iniquitate recedat, qui nomen Domini nominat. Sed ab iniquis, ut diximus, non potest recedere, [Col. 1462C] quia in magna domo, in Ecclesia toto orbe dilatata, non solum sunt aurea et argentea vasa, id est justi sapientia et eloquentia praediti, sed et lignea et fictilia, id est peccatores comburendi et confringendi. Cum enim auro sapientia vel charitas, et argento eloquentia designari soleat, per aurum quod pretiosius est metallis omnibus, intelliguntur nunc illi, quos charitas, quae caeteris virtutibus praefertur, vel sapientia decorat; per argentum vero quod mira claritate micat, illi qui nitore acris eloquentiae resplendent in eruditione multorum. Hi enim merito vocantur aurea et argentea vasa ministerio sumni Regis apta in ejus domo magna. Lignea vero et fictilia vasa carnales designant, quos ignis vitiorum [Col. 1462D] facile incendit, et impetus adversitatis frangit. Sed et in die Domini lignea haec vasa poenalis ignis incendio concremabuntur; et fictilia ab eo cui data est ferrea virga, frangentur. Haec tamen vasa sunt nunc cum vasis aureis et argenteis in domo magna, quia cum electis admisti sunt reprobi nunc in Ecclesia. Et quaedam quidem vasa sunt ibi in honorem aeternum constituta, sicut aurea et argentea; quaedam autem in contumeliam opprobrii sempiterni congrua, sicut lignea et fictilia. Et quandoquidem in hac domo sunt etiam vasa in honestis usibus deputata: ergo si quis se emundaverit ab istis contumeliae vasis, ut se reddat immunem a contaminatione eorum, erit vas in honorem deputatum et sanctificatum, id est locus sanctus Domino in hac domo. [Col. 1463A] Nam sicut in magna hominis domo, non in qualicunque loco ejus requiescit Dominus ejus, sed in aliquo utique secretiori et honoratiori loco: sic Dominus noster non in omnibus, qui in domo ejus sunt, habitat. Non enim habitat in vasis contumeliae, id est in illis qui turpitudini vitiorum deserviunt, sed in vasis honoris, id est in illis qui honorabilem coram Deo et hominibus vitam ducunt. Qui emundaverit se ab his contumeliae vasis, ut non sit particeps eorum coinquinationis, erit vas in honorem, sanctificatum in honorabilem honestae actionis usum, et utile Domino, id est utilitatem conferens domui Domini, paratum ad omne opus bonum, ut non respuat agere quidquid boni operis ei fuerit injunctum vel qualibet grave [ al. quolibet genere] [Col. 1463B] sacrae actionis vel verbo praedicationis idoneum; et hoc erit tam sibi quam aliis prodesse, seu quaelibet gradum sacrorum ordinum tenere.
«Juvenilia autem desideria fuge, sectare vero justitiam, fidem, charitatem, pacem cum his qui invocant Dominum de corde puro. Stultas autem et sine disciplina quaestiones devita, sciens quia generant lites. Servum autem Domini non oportet litigare, sed mansuetum esse ad omnes, docibilem patientem, cum modestia corripientem eos qui resistunt veritati, nequando det illis Deus poenitentiam ad cognoscendam veritatem, et resipiscant a diaboli laqueis, a quo capti tenentur ad ipsius voluntatem.»
Dixi quia in domo Dei sunt vasa honoris et vasa [Col. 1463C] contumeliae. Sed, ne fias vas inhonesti usus, fuge juvenilia desideria, quae te juvenem prosequuntur, ne ad consensum pravae delectationis te possint apprehendere. Haec, inquam, fuge, sed justitiam sectare, ne te possit effugere. Sectare, id est frequenter sequere eam per vias justarum actionum, in quibus te praecedit, ut possis eam apprehendere. Similiter et fidem sectare, ne te in aliqua parte regula fidei latere possit vel effugere. Sed quoniam operatio justitiae et veritas fidei non prodest sine charitate, sectare et charitatem, ut per eam operetur tua fides opus justitiae. Illa enim fides est salutifera, quae per charitatem operatur. Et sectare pacem cum bonis, ut nunquam discordes ab eis vel inquietes eos. Sive [Col. 1463D] ita: Sectare justitiam, faciendo unicuique quod jus exigit; et fidem invisibilium bonorum, non invisibiles honores, quos juventus desiderare solet, id est charitatem, ut diligas Deum plusquam te et proximum tanquam te, quod juventus saepe negligit, id est pacem cui manifeste repugnat desiderium juventutis. Pacem, inquam, sectare non cum perversis, sed cum his qui invocant Dominum de corde puro, id est qui cor suum purificaverunt, id est Deum in illud venire piis orationibus petunt. Haec, ut dixi, sectare, sed stultas et sine disciplina quaestiones cave. Stultae quaestiones sunt, insolubiles et secreta humano generi prohibita quaerentes. Sine disciplina vero quaestiones, quae non humiliter ac modeste fiunt, et quas qui facit, non discere vult, [Col. 1464A] sed litigare. Sed hujusmodi quaestiones devita, ut non respondeas eis sciens quia generant lites. Sed servum Domini non oportet litigare, quia lis generat odium; sed oportet eum esse mansuetum, id est quasi manu assuetum, hoc est contractabilem, id est mitem vel lenem ad omnes, ut nemini sit asper, id est quasi ferus; et docibilem, id est habilem, ut facile doceatur. Hoc enim distat inter docilem et docibilem, quod docilis est qui alios potest docere; docibilis autem qui facile potest doceri. Unde dicitur: «Erunt omnes docibiles Dei (Joan. VI) ,» id est facile docebuntur a Deo. Non oportet servum Domini litigare, quia mundo et simplici oculo opus est, ut inveniatur via sapientiae, cui tantae malorum et perversorum hominum deceptiones et errores obstrepunt, [Col. 1464B] quos omnes evadere convenit, hoc est venire ad certissimam pacem et immobilem stabilitatem sapientiae. Vehementer enim metuendum est, ne studio altercandi vel contendendi quisque non videat quod a paucis videri potest, ut parvus sit strepitus contradicentium, nisi et sibiipsi obstrepant. Recte ergo dicitur, quia servum Domini non oportet litigare, sed mitem esse ad omnes, et docibilem atque patientem. Et ne quisquam ex eo putet cessandum esse a correptione erroris alterius, adjungitur quia oportet eum esse cum modestia corripientem eos qui resistunt. Ita nos nec deesse convenit fratrum correptioni, nec studere certamini. Quomodo cum modestia corripimus, nisi cum lenitatem cordis retinemus, et aliquam medicamenti acrimoniam [Col. 1464C] verbo correptionis aspergimus? Pax igitur et dilectio in corde retinenda est, modus autem sermonis, sive acrius, sive blandius proferatur, sicut salus ejus qui corripitur, postulare videtur, moderandus est. Modeste sunt corripiendi illi, qui adhuc procaciter resistunt, nequando det illis Deus poenitentiam. Nam correptionis utilitas, quae nunc major, nunc minor pro peccatorum diversitate salubriter adhibetur, tunc est salubris, quando supernus medicus respicit. Non enim aliquid proficit, nisi cum facit, ut peccati sui quemcunque poeniteat; et quis hoc dat, nisi qui respexit Petrum negantem, et fecit flentem? Ideo non solum cum agitur poenitentia, verum et ut agatur necessaria est ejus misericordia. [Col. 1464D] Hic sermo quo dicitur, nequando; pro, si forte, ponebatur antiquitus, sed modo inusitatus habetur. Corripientem, inquit, eos qui resistunt, nequando, id est si quando, vel si forte det illis Deus poenitentiam. Vel etiam ita potest haec sententia concordare. Non desperemus de eorum salute qui adhuc resistunt, sed corripiamus eos, ne nobis eos non corripientibus, Deus aliquando per seipsum det eis poenitentiam, et erubescamus qui de salute eorum desperabamus. Ob hoc enim studere debemus, ut eos ad poenitentiam convertamus, ut mercedem nobis inde conquiramus, nequando sine nobis per internam aspirationem det illis Deus poenitentiam, et nos mercedem inde non habeamus. Det illis poenitentiam erroris sui ad cognoscendam veritatem catholici [Col. 1465A] dogmatis, quod ignorantes impugnabant; et resipiscant a laqueis diaboli, a quo capti tenentur ad voluntatem ipsius implendam. Resipiscere est quasi resapere, cum quis ab eo quod male sapuit revertitur ad illud quod antea recte sapuit, vel sapere debuit.
«Hoc autem scito, quod in novissimis diebus instabunt tempora periculosa, et erunt homines seipsos amantes, cupidi, elati, superbi, blasphemi, parentibus non obedientes, ingrati, scelesti sine affectione, sine pace, criminatores, incontinentes, immites sine benignitate, proditores, protervi, tumidi, voluptatum amatores magis quam Dei, habentes quidem speciem pietatis, virtutem autem [Col. 1465B] ejus abnegantes.»
Qui tenentur illaqueati a diabolo, resipiscent fortassis aliquando; sed tamen hoc scito quod tales abundabunt in novissimis diebus, id est in novissima aetate. Tunc enim instabunt tempora periculosa, in quibus multae periclitabuntur animae, et deinde periculosa, quia tunc erunt homines seipsos amantes. Nescio enim quo inexplicabili modo quisquis seipsum, non Deum amat, non se amat; et quisquis Deum, non seipsum amat, ipse se amat. Qui enim non potest vivere, de se moritur utique amando se. Non ergo se amat, qui ne vivat, se amat. Cum autem ille diligitur de quo vivitur, non se diligendo magis diligit, qui propterea se non diligit, ut eum diligat de quo vivit. Quia vero circa finem saeculi [Col. 1465C] maxime abundabunt, qui neglecto Dei ac fratrum amore, seipsos male amabunt, et sic amando se peribunt, ideo tempora periculosa tunc instabunt. Erunt homines seipsos amantes, quia non curabunt nisi de seipsis; nec quaerent nisi propria lucra, propria commoda, proprios honores, proprias glorias. Et ab hoc velut fonte, quod scilicet erunt seipsos amantes, manabunt multi vitiorum rivi. Nam quia secundum praesentem vitam seipsos male diligent, ideo erunt cupidi pecuniae, elati corpore, superbi mente, blasphemi, id est falsa et impia de Deo loquentes; parentibus, sive carnalibus, sive spiritualibus, non obedientes; ingrati benefactoribus; scelesti, id est transcendentes domum peccati, et in atrocia graviter delapsi; sine affectione, id est sine [Col. 1465D] visceribus compassionis; sine pace, id est discordes et inquieti; criminatores, id est crimen bonis impingentes; incontinentes, id est libidinem non cohibentes; et immites, id est asperi et litigiosi, sine benignitate, id est immisericordes; proditores, id est secreta bonorum adversariis eorum detegentes; protervi, id est procaces; tumidi, id est vento superbiae inflati; voluptatum carnalium amatores magis quam Dei, sicut ipse dixit, quia «lux venit in hunc mundum, et dilexerunt homines magis tenebras quam lucem (Joan. III) .» Habentes quidem in habitu et verbis, sicut falsi monachi speciem pietatis, id est similitudinem religionis; sed virtutem ejus, id est rem factis et moribus abnegantes. Sed beatus Augustinus [Col. 1466A] haec a pastoribus Ecclesiae specialius removere studens, loquitur: Non sint seipsos amantes, qui pascunt oves Christi, ne tanquam suas, non tanquam ipsius pascant eas, et velut ex illis sua lucra quaerere videantur, sicut amatores pecuniae; vel eis dominari, sicut elati; vel gloriari de honoribus, quos ab eis sumunt, sicut superbi; vel intantum progredi, ut etiam haereses faciant, sicut blasphemi, nec cedant sanctis patribus, sicut parentibus non obedientes; et eis qui illos corrigere volunt, quia perire nolunt, mala pro bonis reddant, sicut ingrati; interficiant animas suas et alienas, sicut scelesti, materna Ecclesiae viscera dirumpant, sicut irreligiosi, non compatientur infirmis, sicut sine affectione; alios quiescere non sinant sicut sine pace; famam [Col. 1466B] sanctorum maculare conentur, sicut criminatores; cupiditates pessimas non refrenent sicut incontinentes; exerceant lites, sicut immites; nesciant subvenire, sicut sine benignitate; indicent inimicis piorum quae occultanda cognoverint, sicut proditores; humanam verecundiam inverecunda excogitatione perturbent, sicut procaces; superba scientia inflentur, sicut tumidi; laetitias carnales spiritualibus gaudiis anteponant, sicut voluptatum amatores magis quam Dei; simulent religionem, sed hanc in veritate non teneant, sicut habentes quidem speciem pietatis, virtutem autem ejus abnegantes. Haec enim atque hujusmodi vitia sive uni homini accidant omnia, sive his alia, et aliis alia dominentur, ex illa radice quodammodo pullulant, cum sint homines [Col. 1466C] seipsos amantes, quod vitium maxime cavendum est eis qui pascunt oves Christi, ne sua quaerant, non quae Jesu Christi, et in usum cupiditatum suarum conferant, pro quibus sanguis fusus est Christi.
«Et hos devita. Ex his enim sunt qui penetrant domos, et captivas ducunt mulierculas oneratas peccatis, quae ducuntur variis desideriis, semper discentes, et nunquam ad scientiam veritatis pervenientes.»
In novissimis diebus tales erunt homines, quales descripsi, et hos devita, quia jam multi ex his apparuerunt. Ex his enim sunt, qui penetrant domos, etc. Non ait, penetrabunt, tanquam futurum praenuntians, sicut supra dixerat, instabunt tempora periculosa, [Col. 1466D] sed ait, penetrant domos, et captivas ducunt mulierculas. Non ait, ducent vel ducturi sunt; sed, jam ducunt. Nec putandus est hoc loco pro temporis futuri verbis praesentis temporis verba posuisse, quandoquidem illos ab eo cui scripsit evitari admonebat. Nec tamen frustra dixit, in novissimis diebus instabunt tempora periculosa; et hinc ea periculosa futura demonstrans, tales homines futuros esse praedixit, quia tanto plures erunt et magis abundabunt, quanto magis appropinquabitur ad finem. Videmus ergo tales nunc abundare. Sed quid si abundantiores erunt post nos, et omnino abundantissimi, quando jam jamque ipse finis instabit? Ex his jam sunt haeretici, qui penetrant domos, id est intrant [Col. 1467A] ut secrete loquantur illis qui sunt intus. Vel domos, id est conscientias audientium verbis seductoriis male penetrant, et captivas ducunt mulierculas, id est in captivitatem errorum trahunt insipientes et infirmas ac viles et inconstantes, seu virorum, seu mulierum animas. Animas dico, peccatis oneratas, et ideo dignae erant seduci quae ducuntur variis desideriis, id est nunc ista, nunc illa cupiunt, et ea quae jam tenent fastidientes, alia semper appetunt, ac novis delectantur. Tales enim facile deserunt veritatem catholicam, et sermonibus novorum errorum libenter aurem accommodant; semper discentes, et nunquam ad scientiam veritatis pervenientes. Semper discunt, et nunquam ad scientiam veritatis perveniunt, qui studium in discendo videntur habere, sed [Col. 1467B] non veniunt ad hoc, ut discernant inter veritatem et mendacium, inter bonum et malum. Tales sunt discipuli haereticorum atque Judaei (Rom. I) . In hac enim vita semper sunt discentes, et ad notitiam veritatis non pertingunt. Cum vero de hac vita exierint, jam non erunt discentes, sed erroris sui mercedem recipientes. Sic enim dictum est, semper discentes, et ad veritatis scientiam non pervenientes; ac si diceretur: Semper ambulantes, et ad viam non pervenientes. Non solum enim illuc non perveniunt, quo ducit via, sed nec ad ipsam viam pervenientes. Nos autem semper ambulemus in via, donec eo veniamus quo ducit via. Nunquam in illa remaneamus, donec perducat ubi maneamus.
«Quemadmodum autem Jannes et Mambres restiterunt [Col. 1467C] Moysi, ita et hi resistunt veritati, homines corrupti mente, reprobi circa fidem, sed ultra non proficient. Insipientia enim eorum manifesta erit omnibus, sicut et illorum fuit.»
Tales non perveniunt ad scientiam veritatis, sed potius resistunt veritati, quae a catholicis doctoribus praedicatur, sicut Jannes et Mambres restiterunt Moysi veritatem praedicanti (Exod. VII) . Hi enim fuerunt magi Pharaonis, quorum nomina nunc dicit Apostolus, sed in Exodo non leguntur. Et hoc est: Quemadmodum autem Jannes et Mambres sub Pharaone restiterunt Moysi, ne de Aegyptia servitute educeret populum Dei: ita et hi haeretici resistunt veritati praedicatorum, ne per eam fideles ab ignorantiae tenebris et a servitute peccati liberentur. Ipsi [Col. 1467D] dico homines corrupti mente, quia mens eorum vitiata est ab adultero diabolo, amissa castitate, quae est in Christo. Et sunt reprobi circa fidem, id est retro a probitate conversi, circumeuntes exteriora fidei, sed intus non manentes. Ipsi taliter captivant mulierculas, id est misellas et hebetes animas, et resistunt veritati, sed ultra non proficient in seductione hominum. Nam insipientia eorum quae nunc latet, dum ipsi putantur esse sapientes, erit omnibus manifesta per Joannem apostolum, sicut et illorum fuit per Moysen. Per Joannem enim in Asia detegetur et destruetur insipientia erroris eorum, sicut per Moysen manifestata est illorum in Aegypto. Animositas haereticorum semper inquieta est, quos [Col. 1468A] magorum Pharaonis habere conatum declarat nunc Apostolus, dicens: Quemadmodum Jannes, etc. usque, sicut et illorum fuit. Quia enim per ipsam corruptionem mentis inquietissimi fuerunt, in tertio signo defecerunt, fatentes adversum se esse Spiritum sanctum, qui erat in Moyse. Nam deficientes dixerunt. «Digitus Dei hic est (Exod. VIII) .» Sicut autem conciliatus Spiritus sanctus, requiem praestat mitibus et humilibus corde: ita contrarius et adversus malignus spiritus immites et superbos inquietudine exagitat. Quam inquietudinem muscae illae brevissimae significaverunt, sub quibus ipsi magi, sicut dictum est, defecerunt, dicentes: «Digitus Dei est.» Quorum insipientia fit omnibus manifesta, cum ostenduntur palam omnibus esse insipientes, [Col. 1468B] ne jam aliquos seducere valeant, qui primo tanquam per pollicitationem et ostentationem excellentis sapientiae seducebant.
«Tu autem assecutus es meam doctrinam, institutionem, propositum, fidem, longanimitatem, dilectionem, patientiam, persecutiones, passiones; qualia mihi facta sunt Antiochiae, Iconii, Lystris; quales persecutiones sustinui, et ex omnibus eripuit me Dominus. Et omnes qui volunt pie vivere in Christo Jesu, persecutionem patientur.»
Haeretici resistunt veritati et sunt circa fidem reprobi. Sed tu assecutus meam doctrinam, id est ea quae doceo didicisti, et scis aliis tradere, et assecutus es institutionem meam, id est quomodo institui [Col. 1468C] vitam ducere, vel alios instruere; et propositum meum assecutus es, quia proposuisti vivere sicut ego proposueram, ut scilicet eodem modo vel eodem tempore jejunes et vigiles, quo ego, et caetera similiter facias; et fidem meam, quia similiter credis ut ego; et longanimitatem, quia didicisti longanimiter, sicut ego, inter adversa non murmurans, exspectare divina promissa; et dilectionem, quia didici et adversarios sicut ego, diligere; et patientiam, qua toleres aequo animo aliena mala, sicut ego, nec adversus eum doleas qui tibi haec intulerit; et persecutiones meas de civitate in civitatem, quia tu mecum nonnunquam has sustinuisti; et passiones, id est afflictiones meas et tormenta quia tu factus es earum particeps et nosti eas; et qualia mihi adversa [Col. 1468D] sunt Antiochiae et Iconii, et Lystris, et quales persecutiones, vel ibi vel aliis locis sustinui, tu assecutus es, id est nosti et participasti; et in nulla relictus sum ut deficerem, sed ex omnibus me eripuit Dominus, et te similiter non deseret, sed eripiet. Antiochiae et Pisidiae excitaverunt Judaei persecutionem in Paulum et Barnabam, et ejecerunt eos de finibus suis (Act. XIII) . At illi excusso pulvere pedum in eos venerunt Iconium. Ubi cum factus esset impetus gentilium et Judaeorum cum principibus suis, ut contumeliis afficerent et lapidarent eos, intelligentes confugerunt ad civitates Lycaoniae Lystram et Derbem. Supervenerunt autem quidam ab Antiochia et Iconio Judaei; et persuasis turbis lapidantes [Col. 1469A] Paulum, traxerunt extra civitatem, aestimantes eum mortuum esse (Act. XIV) . Et hoc nunc commemorat Antiochiae et Iconii et Lystris se pertulisse. Et ne quis putaret se sine tribulationum tolerantia posse Deo placere, adjungit: Et omnes qui volunt, etc. Ego, inquit, sustinui persecutiones, et omnes qui volunt pie vivere in Christo Jesu, id est qui volunt religiose et devote vitam ducere in Christi fide, patientur persecutionem. Nunquam deest pie viventibus persecutio, quia cum et ab eis qui foris sunt, non saevientibus videtur esse tranquillitas, multi sunt intus qui corda pie viventium suis perditis moribus cruciant quoniam per eos blasphematur Christianum nomen. Quod quanto est charius eis qui volunt pie vivere in Christo, tanto magis dolent quod per malos [Col. 1469B] intus positos fit, minus quam piorum mentes desiderant, diligatur. Haeretici quoque cum conantur habere nomen et sacramenta Christianorum et Scripturas et professionem, magnum dolorem faciunt in cordibus piorum quia multi volentes esse Christiani, propter eorum dissensiones haesitare coguntur; et multi maledici in his etiam inveniunt materiam blasphemandi nomen Christianorum, quia et ipsi quoquo modo Christiani appellantur. His et hujusmodi pravis moribus et erroribus hominum persecutionem patientur, qui volunt in Christo pie vivere etiam nullo infestante, nulloque vexante corpus illorum. Patiuntur quippe hanc persecutionem non in corporibus, sed in cordibus. Pia tristitia est, vitiis alienis tribulari, non implicari, moerere, non [Col. 1469C] haerere, dolore contrahi, non amore attrahi. Haec est illa persecutio, quam patiuntur omnes qui in Christo pie volunt vivere. Quid enim hic tam persequitur vitam bonorum, quam vita iniquorum? Nec cogit pium imitari quod displicet, sed cogit dolere quod videt. Quoniam vivens impie etsi non obligat consentientem, cruciat sentientem. Sed et diabolus incessanter pios persequitur, et tanto periculosius quanto occultius. Persequitur, inquam, eos hostis, cui nomina sunt mille et mille nocendi artes (VIRG.). Persequitur eos et hic mundus illecebris suis, persequitur eos innumerabilium exercitus vitiorum, persequitur eos caro ipsorum, persequuntur eos illicitae cogitationes suae.
[Col. 1469D] «Mali autem homines et seductores proficient in pejus, errantes et in errorem mittentes. Tu vero permane in his quae didicisti et credita sunt tibi, sciens a quo didiceris, et quia ab infantia sacras litteras nosti, quae te possunt instruere ad salutem per fidem quae est in Christo Jesu. Omnis Scriptura divinitus inspirata, utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in justitia, ut perfectus sit homo Dei, ad omne opus bonum instructus.»
Pii patientur persecutiones, mali autem homines et seductores habebunt prosperitates. Mali, quantum ad se; seductores, quantum ad alios. Seductores dicuntur, qui quasi sub specie dulcedinis infundunt virus pestiferae persuasionis. Mali et seductores proficient [Col. 1470A] in pejus, id est successus habebunt in erroribus, et ad graviora pervenient, errantes ipsi et alios in errorem mittentes. Non tamen diu proficient, quod a Paulo superius dictum est, sed ultra non proficient. Tales errabunt et successum habebunt, aliosque trahent post se. Sed tu noli post eos in errorem ire, sed permane semper in his bonis quae didicisti a me, et credita sunt, id est commissa sunt tibi a Deo, sciens a quo magistro didiceris, id est quam verax et quantae auctoritatis, et quantum te diligens sim ego qui te docui, et ob hoc etiam in his permane, quia sacras litteras nosti, id est sacris litteris, legis videlicet et prophetarum scriptis, eruditus es ab infantia, quae litterae possunt te instruere, id est sufficienter doctum reddere, ad aeternam salutem consequendam, [Col. 1470B] et hoc per fidem quae est in Christo Jesu, quia Veteris Instrumenti dicta non instruunt ad salutem, sed ad mortem, si Christus in eis non intelligitur et fides ejus tenetur. Recte dixi quia sacrae litterae te possunt instruere ad salutem, tibi et aliis conquirendam. Nam omnis Scriptura divinitus inspirata, id est divino Spiritu facta, utilis est ad hoc. Illae enim Scripturae arcem auctoritatis obtinent, quae per Spiritum Dei prolatae sunt, quae et canonicae nuncupantur. Omnis Scriptura quam Deus aspiravit, id est quae per divinam aspirationem est composita, utilis est ad docendum ignaros, et ad arguendum, id est ad convincendum eos qui resistunt; et ad corripiendum, id est ad increpandum, vel secundum alios codices, ad corrigendum, id est emendandum [Col. 1470C] eos qui peccant; et ad erudiendum rudes, ut ad perfectum sensum proficiant in justitia, id est in observatione justitiae, ut homo Dei qui sic eruditur, sit perfectus in conversatione, instructus per Scripturas ad omne opus bonum agendum, id est diligenter sciens qualiter agendum sit unumquodque opus bonum. Talis enim vir merito homo Dei dicitur, quia sequestratus a nequitiis eorum qui vitiis serviunt, possessio factus est Creatoris sui.
«Testificor coram Deo et Christo Jesu, qui judicaturus est vivos et mortuos, et adventum ipsius et regnum ejus, praedica verbum, insta opportune, importune, argue, obsecra, increpa in omni [Col. 1470D] patientia et doctrina.»
Quoniam sacris litteris es instructus, ideo testificor, id est adjuro te ut praedicare non cesses. Testificari enim est adjurare, quia qui adjurat, testem ponit in ipsa adjuratione. Testificor coram Deo Patre, id est in praesentia Dei, qui ubique est et omnia videt, te adjuro et ipsum testem adhibeo et coram Christo Jesu, id est coram Mediatore Dei et hominum, qui sicut Pater divinitate coelum et terram implet, te obtestor ut praedices. Cujus Mediatoris testimonium spernere non debes, quia ipse judicaturus est omnes. «Neque enim Pater judicat quemquam, sed judicium omne dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem (Joan. V) .» Ipse judicaturus est vivos id est eos [Col. 1471A] qui in carne vivi reperientur cum venerit (I Thes. V) ; et mortuos, id est illos quorum animae jam a corporibus fuerunt egressae; et testificor, id est testem facio et in testimonium hujus meae adjurationis erga te adhibeo adventum ipsius, in quo recipiet unusquisque prout gessit (II Cor. V) , et regnum ejus, in quo justi perpetualiter regnabunt. Et quid est quod sub tam magnis et timendis testibus tam fortiter testificor? Hoc scilicet, praedica verbum Evangelii, et in hoc non sis horarius, sed insta, id est in praedicatione assiduus esto. Et hoc fac opportune volentibus, et importune nolentibus. Opportune, cum inveneris auditores qui verba tua libenter excipiant; importune, cum inveneris qui monita tua fastidiant. Vel opportune importune, id est opportune [Col. 1471B] importunitatem exhibe, quia apud auditoris mentem ipsa sua vilitate destruit se, si habere importunitas opportunitatem nescit. Argue resistentes, ut rationibus convicti cedant; obsecra bene agentes, ut in melius proficiant; increpa delinquentes, ut confusi se corrigant. Et hoc age in omni patientia, id est patienter exspectando emendationem eorum, non mox ipsos repellendo, si fuerint inobedientes, et in omni doctrina, id est docendo eos attente, non irascendo illis vel indignando. Vel ita distingui potest. Insta opportune, ut alius sit sensus: Importune argue, deinde caetera contexantur, obsecra, increpa in omni patientia et doctrina, ut tunc opportunus sentiaris, cum instas aedificando; cum autem destruis arguendo, non culperis, etsi importunus videaris. [Col. 1471C] Ita duo quae sequuntur, ad duo superiora possunt sigillatim referri; obsecra, cum opportune instas; increpa, cum importune arguis. Deinde caetera duo similiter, sed converso ordine referuntur; in omni patientia, ad sustinendas indignationes eorum, quos destruis; et doctrina, ad instruenda eorum studia quos aedificas. Pensandum nobis est qualiter loquamur, quia saepe verba quae hunc ad salutem revocant, alium vulnerant Unde nunc Apostolus qui Titum admonet, dicens: «Argue cum omni imperio (Tit. II) ,» Timotheum exhortatur, dicens: Argue, obsecra, increpa cum omni patientia. Quid est quod uni imperium, alii patientiam praecepit, nisi quod unum lenioris, alterum vero ferventioris [Col. 1471D] spiritus esse conspexit? Leni per auctoritatem imperii injungenda erat severitas verbi; is autem qui spiritu fervebat, per patientiam temperandus fuerat, ne plus justo infervescens, non ad salutem vulnerata reduceret, sed sana vulneraret. Ob haec ergo doctrinam suam Apostolus tanta arte dispensat, ut exhibendo hanc alteri imperium et alteri patientiam proponat, quia, ut dictum est, mansuetioris spiritus Titum, et paulo ferventioris vidit esse Timotheum. Illum per aemulationis studium inflammat, hunc per lenitatem patientiae temperat; illi quod deest jungit, huic quod superest subtrahit; illum stimulo impellere nititur, hunc freno moderatur. Magnus quippe susceptae Ecclesiae colonus, alios palmites ut crescere debeant, rigat; alios, cum [Col. 1472A] plus justo crescere conspicit, resecat, ne aut non crescendo fructus non ferant, aut immoderate crescendo quos protulerint, amittant. Sequitur:
«Erit enim tempus, cum sanam doctrinam non sustinebunt, sed ad sua desideria coacervabunt sibi magistros, prurientes auribus. Et a veritate quidem auditum avertent, ad fabulas autem convertentur.»
Ideo, inquit, tanta instantia debes praedicationi insistere, quia erit tempus in quo veritatis praedicatio non suscipietur, et idcirco festina tempus illud praevenire, dum tua praedicatio potest effectum habere. Non ante finietur tempus quam ea [quae] dico fiant; sed erit adhuc tempus cum sanam doctrinam, id est ad sanitatem animae pertinentem non sustinebunt [Col. 1472B] homines, sed velut onus grave rejicient eam ab humeris suis. Hanc non sustinebunt, sed ad sua desideria complenda coacervabunt sibi magistros, id est acervum sibi congregabunt magistrorum, qui doceant eos ea quae desiderant, ipsi dico prurientes auribus, id est pruritum habentes in auribus spiritaliter fornicantibus, sicut quodam pruritu libidinis etiam in carne corrumpitur integritas castitatis. Nam sicut caro quae prurit, semper vult fricari, sic aures eorum semper cupient audire verba, quae errores doceant et ad delectationes illiciant, et a veritate quidem avertent auditum, id est fugient audire sermonem veritatis quae illis erit aspera, quia non mulcebit eos in nequitiis suis, ad fabulas autem convertentur, ut audiant eas, id est allocutiones falsas [Col. 1472C] et otiosas. Nec solum ad tales fabulas, quales in theatris recitantur, vel quales a vanis hominibus saepe dicuntur; sed etiam ad tales, quales contra Dominum haeresiarchae poterunt fingere. De his quos nunc Apostolus praenuntiat, locutus est et Isaias: «Populus enim ad iracundiam provocans est, et filii mendaces, nolentes audire legem Dei. Qui dicunt videntibus: Nolite videre; et aspicientibus: Nolite aspicere nobis ea quae recta sunt. Loquimini nobis placentia, videte nobis errores, auferte a me viam, declinate a me semitam, cesset a facie nostra sanctus Israel (Isa. XXX) .» Sic autem illi maxime loquentur, qui relinquent Ecclesiam, et sequentur Antichristum cum regnaverit. Et sanam Christianae [Col. 1472D] praedicationis doctrinam non sustinebunt. Sed avertent auditum ab ea, et convertentur ad Antichristi fabulas. Sed et olim temporibus haereticorum fere haec omnia facta sunt. Nunc quoque multi sunt qui nolunt sustinere doctrinam sanae mortalitatis, et veritatem quae in Ecclesia praedicatur, audire fastidiunt, fabulas autem histrionum libenter audiunt.
«Tu vero vigila, in omnibus labora, opus fac evangelistae, ministerium tuum imple, sobrius esto; ego enim jam delibor et tempus resolutionis meae instat. Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi. In reliquo reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex. Non solum autem mihi, sed et his qui diligunt adventum ejus.»
[Col. 1473A] Illi respuent veritatem catholici dogmatis, et suscipient fabulas errorum; sed tu vigila prudenter attendendo veritatem et repellendo omnem errorem, et in omnibus actibus labora et opus fac evangelistae, id est evangelici praedicatoris. Opus enim evangelistae est, bene vivere et bene docere, moribus et verbis subditos instruere. Ministerium tuum, id est, tui officii imple ut non sit vacuum a bona actione tua, sed quidquid in eo debes agere, plenarie perficias, et sobrius esto, id est, non inebriet mentem tuam ullus error, aut saeculi amor vel avaritia, seu quodlibet aliud vitium. Idcirco te moneo vigilare adversus insidias daemonum et haereticorum et errorum atque vitiorum, et bene laborare, et opus evangelistae facere, quia ego qui hucusque vigilavi et opus [Col. 1473B] evangelistae implevi, jam delibor, vel secundum alios codices, immolor, quod idem significat. Nam delibatio quae est sacrificiorum degustatio, sacrificationem, id est immolationem proprii corporis hoc loco designat. Jam delibor, id est jam immolari coepi, et hostia Deo grata pro populo mihi commisso per passionem offerri, et tempus meae resolutionis instat, id est jam vicinum imminet tempus, in quo resolvar a vinculis istius corporis, ut liber in coelum evolem. Bonum certamen certavi, hoc secundum Graecam locutionem dicitur, velut si diceretur, strenuam militiam militavi, fidelem servitutem servivi. Nam Latinus sermo diceret, bono certamine certavi. Bonum, inquit, certamen certavi, id est bene [Col. 1473C] pugnavi, bene contra impugnatores fidei et contra mala transeuntia sine defectu certavi, cursum bonae actionis meae quo ad bravium coeleste festinabam, consummavi, fidem inviolabilem servavi. Quomodo potuit hoc dicere, cui adhuc restabat ipsius passionis, quam sibi impendere jam dixerat, tam magna conflictatio, tam molestum atque grande certamen? an ad ejus consummandum cursum parum adhuc deerat, quando illud deerat, ubi erat futurus acrior et crudelior inimicus? Quod si ideo talibus verbis certus securusque gaudebat, quia de victoria futuri certaminis certum eum securumque jam fecerat, qui eamdem passionem jam illi revelaverat imminere, non re plenissima, sed spe firmissima hoc dicit; et quod futurum esse praesumpsit, tanquam factum [Col. 1473D] fuerit indicavit. Cursum, inquit, peregi. Et in reliquo, id est in eo spatio quod restat amodo et usque in aeternum, reposita est mihi corona justitiae, id est secreto tutoque loco, servatur mihi corona quam juste merui, quam non dabit, sed reddet mihi quasi debitam Dominus Jesus in illa notabili die communis judicii, de qua sedule cogito; vel in illa optata die resolutionis meae, et ideo reddet eam mihi, quia justus judex est, reddens unicuique secundum opus ejus (Matth. XVI; Rom. II) . Sed non solum mihi reddet coronam hujusmodi ipse, sed et his qui diligunt adventum ejus, id est etiam omnibus qui sibi de bona operatione sunt conscii. Adventum enim judicis non diligunt, nisi qui in causa sua habere se justitiae meritum sciunt. Et ideo quisquis non diligit, [Col. 1474A] sed metuit adventum ejus, corrigat vitam suam, ut bonam habens causam possit ut veniat desiderare; et coronam ab eo, non damnationem sperare.
«Festina ad me venire cito. Demas enim me dereliquit, diligens hoc saeculum, et abiit Thessalonicam. Crescens in Galatiam, Titus in Dalmatiam, Lucas est mecum solus. Marcum assume et adhuc tecum: est enim mihi utilis in ministerio (Colos. IV) . Tychicum autem misi Ephesium. Penulam quam reliqui Troade apud Carpum, veniens affer tecum, et libros, maxime autem et membranas.»
Quia tempus meae resolutionis instat, festina ad me venire cito, id est festinanter antequam morte [Col. 1474B] resolvar, ut te plenius adhuc instruam, vel ut sis mihi solatio, quoniam solus remansi, Nam Demas qui interpretatur silens, quoniam a praedicatione vel confessione veritatis obmutuit formidine mortis, dereliquit me in adversis, diligens hoc saeculum cum suis illecebris, et dimittens Romam ubi timebat mori, abiit Thessalonicam ut ubi posset vivere. Crescens, id est ille alius discipulus, abiit Galatiam, non me deserens, sed a me missus aliqua rationabili causa exigente. Similiter et Titus a me missus est in Dalmatiam. Lucas evangelista est mecum solus, qui semper mihi adhaerere consuevit. Dixi ut cito venias ad me, et cum veneris, assume Marcum et adhuc tecum. Iste est Marcus Evangelii scriptor, vel sicut magis credimus, iste est Marcus consobrinus [Col. 1474C] Barnabae (Colos. IV) , quem nunc correctum jubet Apostolus adduci, quia quondam abjecerat eum, cum esset negligens ac tepidus. Est enim, inquit, mihi utilis in ministerio praedicationis, qui quondam ad hoc fuit inutilis. Titus abiit, ut dictum est, in Dalmatiam, sed Tychicum misi Ephesum, fortasse cum epistola quae ad Ephesios est directa. Penulam quoque, id est vestem illam quae sic vocatur, quam reliqui Troade apud Carpum discipulum meum, qui ibi manet, veniens affer tecum. Dicamus de hac penula, quae ab aliis dicta reperimus. Penula vestis erat consularis, qua induebantur Romani consules in curiam intrantes. Sed fortasse quaerit aliquis, unde hoc genus vestimenti beato Paulo acciderit, [Col. 1474D] cui respondendum est, Romanos ante incarnationem Christi hunc habuisse morem, quando sibi monarchiam totius orbis acquirebant, ut quaecunque gens illis cum pace et coronis occurrisset, ejusmodi libertatem eis concederent, ut fratres illorum dicerentur, civesque Romani appellarentur, dabantque eis potestatem, ut curiam aedificarent et consules haberent, sicut illi habebant. Pater igitur beati Pauli de Giscali oppido Galilaeae, unde indigena erat, migravit Tharsum Ciliciae, cum Romani cepissent illud oppidum. Quodam vero tempore venientibus Romanis per Ciliciam, occurrit eis cum aliis transeuntibus, utpote qui nobilis inter illos habebatur, et excepit eos cum pace. Tunc Romani dedere eis supradictam libertatem, scilicet potestatem ut curiam [Col. 1475A] aedificarent et consules haberent, sicut ipsi, vestesque consulares induerent, et penulati more Romanorum curiam intrarent. Ibique data est insigne penula a Romanis patri beati Pauli, quando susceptus est in socium et civem Romanum. Haec ante nos scripta sunt, et fides veritatis horum apud eos sit qui scripserunt. Non enim omnia quae facta sunt, legimus in nostris historiis; multaeque noscuntur esse historiae quas non novimus. Nam et his quae dicta sunt, valde consonat quod Paulus frequenter in apostolorum Actibus legitur se Romanum appellasse, et maxime ubi tribunus interrogavit eum: «Dic mihi si tu Romanus es, et ille dixit: Etiam. Et respondit tribunus: Ego multa summa civitatem hanc consecutus sum, et Paulus ait: Ego autem et [Col. 1475B] natus sum (Act. XVI, XXII, XXIII) .» Quomodo enim juxta litteram verum potest esse, quod Paulus ex civitate Romana sit natus, nisi quia ex cive Romano natus est? Absit autem ut putemus eum in hoc sermone mendacem. Natus ergo est in civitate Romana, id est in domo parentum, qui erant cives Romani. Sed et juxta spiritalem intelligentiam, in eo quod se dixit natum in urbe Roma, prophetico spiritu praenuntiavit, natalitium suae passionis in illa civitate futurum, et verbum praeteriti temporis pro verbo futuro posuit. Si ergo vera sunt quae de penula praemisimus, facile est animadvertere quod Apostolus hanc idcirco afferri jusserit, ut per eam apud Romanos licet pauco tempore, libertatem sibi [Col. 1475C] vindicaret, quatenus ad praedicandum libere quo vellet, ire posset, et multos ad fidem per diversa loca converteret. Ait itaque: Penulam quam reliqui Troade apud Carpum, veniens affer tecum. Hunc Carpum Dionysius multum in Epistola ad Demophilum laudat, referens quamdam valde mirabilem ejus visionem. Penulam, inquit, affer et libros quos ipse forsitan ibidem reliquerat, maxime autem et membranas, id est pelles ad scribendum (quas tamen Hieronymus aliter interpretatur) aptas.
«Alexander aerarius multa mala mihi ostendit; reddet ei Dominus secundum opera ejus: Quem et tu devita; valde enim restitit verbis nostris.»
Scias quod Alexander aerarius, id est faber aeris vel custos aerarii, ostendit, id est fecit, mihi multa [Col. 1475D] mala sed non impune, quia Dominus reddet ei secundum opera ejus quae in me operatus est, quem et tu devita, ne tibi fiat impedimentum, quia valde restitit verbis nostris, et multo magis poterit resistere tuis. Non ait, valde restitit nobis, sed, verbis nostris, id est evangelicae praedicationi quod multo gravius est, quia non hominibus restitit, sed Evangelio Dei. Nec ait, reddat ei Dominus secundum opera ejus, sed reddet, quod verbum pronuntiantis est, non imprecantis.
«In prima mea defensione nemo mihi adfuit, sed omnes me dereliquerunt, non illis imputetur. Dominus autem mihi astitit et confortavit me, ut per me praedicatio impleretur, et audirent omnes gentes, et liberatus sum de ore leonis; liberabit me [Col. 1476A] Dominus ab omni opere malo, et salvum faciet in regnum suum coeleste, cui gloria in saecula saeculorum. Amen.»
Multoties, inquit, ductus sum ante Neronem pro defensione fidei, sed in prima mea defensione, id est quando ante tyrannum illum prima vice defendi Evangelium, nemo, id est nullus ex discipulis meis adfuit mihi, ut me adjuvaret coram Nerone ad defendendum dogma Christianorum; sed omnes me dereliquerunt metu suppliciorum: non illis imputetur hoc a Deo, sed ignoscatur. Non orabat pro Alexandro, qui invidentia fraternitatem oppugnando peccaverat; pro his autem qui non obruperant amorem, sed timore succubuerunt, orat, ut eis ignoscatur. Multum enim interest, cum post agnitionem Dei per [Col. 1476B] gratiam Domini nostri Jesu Christi quisquam oppugnat fraternitatem et adversus ipsam gratiam qua reconciliatus est Deo, sicut intelligitur Alexander fuisse, invidentiae facibus agitur; et cum quis a fratre amorem non alienavit, sed officia fraternitati debita per aliquam infirmitatem animi non exhibet, sicut nunc discipuli timore Paulum deseruerunt in prima defensione, vel ipsi apostoli Christum in passione (Matth. XXVI; Marc. XIV) , quem tamen non destiterunt amare. Quapropter non orat pro Alexandro, qui gratiae Dei ingratus existens, ipsam gratiam impugnando, et charitatem fraternam persequendo peccabat ad mortem, quia Joannes dicit: «Est peccatum ad mortem, non pro illo dico ut roget quis (I Joan. V) ;» sed pro his qui non malitia, [Col. 1476C] sed timore ab eo recesserunt, orat; quia idem Joannes ait: «Qui scit fratrem suum peccare peccatum non ad mortem, petat, et dabitur ei vita peccanti non ad mortem (ibid.) .» Omnes, inquit, me dereliquerunt, sed Dominus astitit mihi derelicto ab hominibus, consolando me per internam aspirationem suam et loquendo per os meum, et mitigando furorem tyranni, et confortavit me, id est constantem me fecit, ut non cessarem a doctrina veritatis, sed rationibus tyrannum potenter superarem, ut me dimitteret, ut per me impleretur evangelica praedicatio, et audirent omnes gentes non solum in Italia, sed et usque in Hispaniam. Et ita per Dominum qui mihi adfuit, liberatus sum de ore leonis, id est a rabie [Col. 1476D] leonis, qui me devorare voluit, id est a rabie Neronis, ne me mox interficeret. Et adhuc liberabit me Dominus ab omni opere malo ut nullius tormentis possim compelli ad perpetrationem mali operis; et sic martyrio consummatum salvum faciet me, perducens in regnum suum coeleste, cui Domino pro his omnibus sit gloria in saecula saeculorum, id est in aeterna saecula. Amen. Eusebius in historia Ecclesiastica scribit: Festus a Nerone in Judaeam missus est succedere Felici, apud quem dicta causa, Paulus cum Luca et Aristarcho, quem concaptivum appellat, vinctus Romam mittitur (Act. XXIV, XXVIII) . Ubi biennio positus, verbum Dei praedicabat, nemine prohibente. Quem tamen adfuisse ibi et defendisse se apud Neronem, et rursum profectum esse ad [Col. 1477A] praedicationis officium, sermo confirmat, et post haec denuo redisse ad supra dictam urbem, ubi et martyrio consummatus est; et tunc in vinculis positus, secundam ad Thimotheum scribit epistolam, in qua et de prima defensione, et de praesenti simul indicat passione ita: In prima mea defensione nemo mihi adfuit, sed omnes me dereliquerunt, non illis imputetur. Dominus autem mihi astitit, et confortavit me, ut per me praedicatio impleretur, et audirent omnes gentes, et liberatus sum de ore leonis: manifestissime per haec designans, quia primo quidem ut per ipsum coepta praedicatio compleretur, liberatus est de ore leonis. Neronem scilicet in leone pro crudelitate significans. Praevidens autem in spiritu consummationem suam, adjecit. Liberabit me Dominus [Col. 1477B] ab omni opere malo, et salvum faciet, in regnum suum coeleste; significans per haec quod esset confestim martyrio coronandus. Non igitur eo tempore quo Pauli actus in urbe Roma conscripsit Lucas, martyrio perfunctus est Paulus, potuit enim fieri, ut inimicus adhuc lenior esset Nero, et defensionem Pauli pro nostro dogmate non aspernenter acciperet. Beda quoque in novissimo versu Actuum apostolorum, quo dicitur quia Paulus biennio docebat sine prohibitione, subjecit: Non solum Romae prohibitus non est, sed necdum, Neronis imperio roborato, nec in tanta erumpente scelera, quanta de eo narrant historiae, dimissus est ut Evangelium Christi in occidentis quoque partibus praedicaret, sicut et ipse Romanis ait: «Nunc igitur proficiscar Jerusalem [Col. 1477C] ministrare sanctis (Rom. XV) ;» et paulo post «Hoc igitur cum consummavero, proficiscar per vos in Hispaniam (ibid.) .» Postea vero, id est ultimo Neronis anno, retentus ab eo, martyrio coronatus est. Quod utrunque in secunda ad Timotheum Epistola, passurus de vinculis dictans, exponit: In prima, [Col. 1478A] inquiens, mea defensione, etc., usque de ore leonis manifestissime propter crudelitatem Neronem leonem esse significans. Et in consequentibus, et salvabit me, et salvum faciet in regnum suum coeleste, quod scilicet praesens sibi sentiret imminere martyrium.
«Saluta Priscillam et Aquilam, et Onesiphori domum, Erastus remansit Corinthi. Trophimum autem reliqui infirmum Mileti. Festina ante hiemem venire. Salutant te Eubulus et Pudens et Linus, et Claudia et omnes fratres. Dominus Jesus Christus cum spiritu tuo. Gratia vobiscum. Amen.»
Saluta, inquit, Priscillam et Aquilam amicos meos, apud quos frequenter hospitari consuevi. [Col. 1478B] Priscilla et Aquila uxor et maritus erant; et tamen Priscilla saepe nominatur prior. Unde patet quod ipsa virum suum meritis optimis praecesserit, licet uterque apud Deum magni meriti fuerint. Saluta et Onesiphori domum, quae mihi tantam exhibuit humanitatem. Quod si de Erasto scire volueris ubi sit, ipse remansit Corinthi. Trophimum reliqui aegrotantem Mileti, qui postea factus est Arelatensium episcopus. Dixi ut cito ad me venias, et nunc dico, ut ante hiemem venire festines, ne rem difficultas hiemis retardet, quia forsitan me in corpore non invenires. Romae vero morantes te salutant Eubulus et Pudens et Linus (iste Linus fuit primus Romanae sedis episcopus); et Claudia; neque solum isti te salutant, sed et omnes fratres. Dominus Jesus Christus [Col. 1478C] sit cum spiritu tuo, ut per praesentiam deitatis suae custodiat mentis tuae cogitationes, et bonam voluntatem tuam ad omne bonum opus admittat. Et gratia ejusdem Domini sit vobiscum, ut ejus auxilio mala cavere et bona facere valeatis, tam tu quam subditi
Titum apud Cretenses episcopum reliquerat Apostolus, ut universam Cretam regeret et doceret, ideo nunc per epistolam instruit eum, quales episcopos debeat ordinare, et qualiter falsos praedicatores repellere, qui legales caeremonias volebant inducere. Docet enim qualiter unumquemque debeat admonere, et instruit de spiritali conversatione, scribens ei a Nicopoli, quae sita est in Actiaco littore.
«Paulus, servus Dei, apostolus autem Jesu Christi secundum fidem electorum Dei et agnitionem veritatis, quae secundum pietatem est, in spe vitae aeternae, quam promisit qui non mentitur Deus, ante tempora saecularia, manifestavit autem temporibus [Col. 1478D] suis verbum suum in praedicatione, quae credita est mihi secundum praeceptum Salvatoris nostri Dei, Tito dilecto filio secundum communem fidem, gratia et pax a Deo Patre et Christo Jesu Salvatore nostro.»
Paulus servus Dei scribit Tito, non tamen servus ea servitute quae est ex servili timore, sed illa potius, quae fit ex amore et casto timore. Servus Dei est, qui peccati servus non est. «Omnis enim qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII) ,» etc. «Nemo potest duobus dominis servire (Matth. VI; Luc. VI) .» Paulus igitur qui peccati servus non erat, recte Dei servus est dictus. Deus autem hoc loco Pater intelligitur, vel etiam tota Trinitas. Paulus est quidem servus Dei. sed apostolus Jesu Christi, [Col. 1479A] id est legatus et princeps Mediatoris. Nam quod dicitur Apostolus Jesu Christi, tale est ac si diceretur, praefectus praetorii Augusti Caesaris, magister exercitus Tiberii imperatoris. Ut enim judices saeculi hujus, quo nobiliores esse videantur, ex regibus quibus serviunt, et ex dignitate qua intumescunt, vocabula sortiuntur: ita et Apostolus grandem inter Christianos sibi vindicans dignitatem, apostolum se Christi in titulo praenotavit, ut ex ipsa nominis auctoritate lecturos terreret, indicans omnes qui in Christum crederent debere sibi esse subjectos. Apostolus, inquit, sum secundum fidem electorum Dei, id est non dissensio in apostolatu meo a fide illorum, qui sunt a Deo non tantum vocati, sed electi. Apostolus, inquam, sum secundum fidem electorum [Col. 1479B] Dei, et secundum fidem quae habet agnitionem veritatis. Nam Salvator ad Judaeos qui in eum crediderant est locutus: «Si permanseritis in verbo meo, cognoscetis veritatem (Joan. VIII) .» Hi ergo fidem habebant, sed agnitionem veritatis consecuti non fuerant. Agnitionem dico veritatis quae secundum pietatem est, id est secundum piam religionem, velut si quis grammaticam artem noverit vel dialecticam, ut rationem recte loquendi habeat, et inter falsa et vera dijudicet. Sed agnitio veritatis secundum pietatem, est nosse legem, intelligere prophetas, Evangelio credere, apostolos non ignorare. Et haec veritas, cujus agnitio secundum pietatem est, in spe vitae aeternae posita est, quia statim ei qui se cognoverit spem tribuit immortalitatis. Quam promisit ante tempora [Col. 1479C] saecularia Deus, qui non mentitur. Quomodo promisit, cum hominibus utique promiserit, qui nondum erant ante tempora saecularia, nisi quia in ejus aeternitate atque in ejus verbo sibi coaeterno, jam praedestinatione fixum erat, quod suo tempore futurum erat? vel cui promisit nisi sapientiae suae, promittens omnes qui in illam credituri essent, habituros esse vitam aeternam? Et promisit ante tempora saecularia, vel secundum aliam translationem, ante tempora aeterna. Ex quo juxta historiam Geneseos (Gen. I) , factus est mundus, et per vices noctium et dierum, mensium pariter et annorum, tempora constituta sunt, in hoc curriculo et rota labuntur saecularia tempora quae cum saeculo coeperunt; et ante haec, id est antequam mundus coepisset, promisit [Col. 1479D] vitam aeternam electis quos noverat futuros. Sed ante haec mundi tempora aeternitatem quamdam temporum fuisse credendum est, quae vocatur aevum quia non variabatur mutationibus. Nam inter aevum et tempus hoc distat, quod aevum quidem stabile est, tempus vero mutabile. Et ante aeterna tempora, id est ante aevum promisit Deus interminabilem vitam electis suis. Nam sicut legimus: «Omnis sapientia a Domino Deo est, et cum illo fuit semper et est ante aevum (Eccli. I) .» In hac ergo sapientia quae cum illo est ante aevum, id est ante aeterna tempora, promisit ipse electis vitam ante aeterna tempora. Promisit qui non mentitur, non quia possit mentiri, et nolit in falsitatis verba prorumpere; sed quia qui [Col. 1480A] Pater sit veritatis, nullum in se mendacium habeat; et quia nunquam mentiri potest, ideo sine ambiguitate credamus vera esse quae promisit; et tales nos studeamus praeparare, ut digni simus ea percipere. Promisit quidem ante saecularia vel aeterna tempora vitam aeternam, sed temporibus suis, id est congruis manifestavit eam, scilicet verbum suum in praedicatione. Vitam quam promisit, manifestavit verbum suum. Ergo vitam quam promisit, ipsa est Verbum quod «in principio erat apud Patrem, et Deus erat Verbum, et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) ;» dixitque: «Ego sum resurrectio et vita.—Ego sum via, veritas et vita (Joan. XI, XIV) .» Hanc vitam et hoc verbum manifestavit Deus mundo temporibus congruis in praedicatione [Col. 1480B] Evangelii quae credita est mihi, ut eam fideliter annuntiarem gentibus, et secundum praeceptum Salvatoris nostri Dei, qui nos salvos esse voluit, implendo quod promiserat. Paulus qui taliter est apostolus, et tantae salutis annuntiator, scribit Tito dilecto, id est caeteris meliori et germaniori filio. Sermo quippe et sapientia et doctrina, qua Titus Christi Ecclesias instruebat, efficiebat eum egregium Apostoli filium, non secundum carnem, sed secundum fidem illi et Apostolo communem, vel omnibus qui recte credunt communem, quae Graece dicitur catholica, quia sicut unum baptisma est, sic et una fides. Ab hac communi, id est catholica fide separati sunt haeretici, qui in varios errores declinaverunt. Titus vero non secundum privatam sectam [Col. 1480C] quorumlibet talium sed secundum fidem communem omnium electorum filius est Apostoli, quia recte docet catholicam veritatem, quam ab Apostolo didicit. Cui Tito sit gratia Spiritus sancti, quae consecret omnia opera sacerdotalis officii ejus, et pax, quae eum repressis hostibus et vitiis requiescere faciat, semperque cum Deo et sanctis angelis concordem permanere, et hoc a Deo Patre et Filio ejus Christo Jesu Salvatore nostro.
«Hujus rei gratia reliqui te. Cretae, ut ea quae desunt corrigas, et constituas per civitates presbyteros, sicut et ego disposui tibi. Si quis sine crimine est, unius uxoris vir, filios habens fideles, non in accusatione luxuriae, aut non subditos [Col. 1480D] Oportet enim episcopum sine crimine esse, sicut Dei dispensatorem, non superbum, non iracundum, non vinolentum, non percussorem, non turpis lucri cupidum; sed hospitalem, benignum, sobrium, justum, castum, sanctum, continentem, et amplectentem eum qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem, ut potens sit exhortari in doctrina sana, et eos qui contradicunt, arguere.»
Postquam dura Cretensium corda Paulus ad Christi fidem mollierat, et tam sermone quam signis edomuerat eos non jam in Jovem, sed in Christum credere, reliquit Titum discipulum suum Cretae, ut rudimenta nascentis Ecclesiae confirmaret; et si quid videretur deesse, corrigeret; ipse pergens ad alias [Col. 1481A] nationes, ut et in eis fundamentum Christi poneret. Et hoc est quod dicit: Gratia, id est causa hujus rei reliqui te, Cretae, ut ea quae desunt corrigas. Cum enim dicit, ut ea quae desunt corrigas, ostendit necdum eos ad plenam venisse scientiam veritatis; et licet ab Apostolo correcti fuissent, tamen adhuc indigere correctione. Omne enim quod corrigitur imperfectum est. Ut ea, inquit, quae desunt corrigas, id est ut ea quae a me correcta sunt, et necdum ad plenam veri lineam sunt redacta, a te corrigantur, et normam aequalitatis recipiant; et quia solus non sufficeres hoc facere, constituas per civitates presbyteros, id est episcopos, sicut et ego tibi disposui, id est tales quales tibi designavi, non quales forte animus carnaliter voluerit, aut homines tibi persuaserint. [Col. 1481B] Ut constituas, inquit, presbyteros, et post pauca subjungit, quod oporteat episcopum sine crimine esse, ostendens quia idem est presbyter qui episcopus. Nam antequam diaboli instinctu studia in religione fierent, et diceretur in populis: «Ego sum Pauli, ego Apollo, ego autem Cephae, communi presbyterorum consilio gubernabantur ecclesiae (I Cor. I) .» Postquam vero unusquisque eos quos baptizaverat, putabat suos esse non Christi, in toto orbe decretum est, ut unus de presbyteris electus superponeretur caeteris, ad quem omnis cura ecclesiae pertineret, et schismatum semina tollerentur. Nam et alibi scriptum est: «Paulus et Timotheus servi Jesu Christi, omnibus sanctis in Christo Jesu qui sunt Philippis, cum episcopis et diaconibus (Philip. I) .» [Col. 1481C] Philippi una est urbs Macedoniae, et certe in una civitate plures episcopi esse non poterant. Sed quia eosdem episcopos illo in tempore, quos presbyteros appellabant, propterea indifferenter de episcopis quasi de presbyteris locutus est. Et in Actibus apostolorum ad unius ecclesiae sacerdotes ait: «Attendite vobis et cuncto gregi, in quo vos Spiritus sanctus posuit episcopos (Act. XX) .» Haec idcirco diximus, ut ostenderemus apud veteres eosdem fuisse presbyteros quos episcopos; paulatim vero, ut dissensionum plantaria evellerentur, ad unum omnem sollicitudinem esse delatam. Sicut ergo presbyteri sciunt se ex ecclesiae consuetudine ei qui sibi praepositus fuerit, esse subjectos, ita episcopi noverint magis se consuetudine, quam dispositionis Dominicae veritate [Col. 1481D] presbyteris esse majores. Et in communi debere ecclesiam regere imitantes Moysen, qui cum haberet in potestate solus praeesse populo Israel, septuaginta elegit, cum quibus populum judicaret (Exod. XVIII) . Videamus igitur qualis presbyter vel episcopus ordinahdus sit. Constituas, inquit, per civitates presbyteros, sicut et ego tibi disposui. Si quis sine crimine est, illum subaudi constituas. Non ut eo tempore quo ordinandus est, sine ullo crimine sit, et praeteritas maculas nova conversatione deleverit, sed ut ex eo tempore quo in Christum renatus est, nulla criminis conscientia mordeatur. Crimen autem est grave peccatum, accusatione et damnanatione dignissimum. Et prima libertas est carere [Col. 1482A] criminibus. Multi quippe fideles sunt sine crimine, sine peccato autem nullus est in hac vita. Et ideo Apostolus designans quis sit ordinandus, non ait: Si quis sine peccato est hoc enim si diceret, omnis homo reprobaretur, nullus ordinaretur. Sed ait: Si quis sine crimine est, sicuti est homicidium, adulterium, aliqua immunditia fornicationis, furtum, fraus, sacrilegium et caetera hujusmodi. Cum ea homo non habet, debet autem omnis Christianus homo non habere, incipit caput erigere in libertatem. Et idcirco qui ordinatur, careat omni crimine, ut libera fronte possit aliorum crimina redarguere, et nemo valeat illi sua objicere. Et sit unius uxoris vir, quam habuerit, non habeat. Multi superstitiosius magis quam verius, etiam eos qui cum gentiles fuerint, et unam [Col. 1482B] uxorem habuerint, qua amissa, post baptismum Christi alteram duxerint, putant in sacerdotium non eligendos, cum utique si hoc observandum sit, illi magis ab episcopatu arceri debeant, qui vagam per meretrices prius exercentes libidinem, unam regenerati uxorem acceperint; et multo detestabilius sit, fornicatum esse cum pluribus quam unam uxorem habuisse. Haec Hieronymus. Augustinus autem ait: Unius uxoris virum acutius intellexerunt, qui nec eum, qui catechumenus vel paganus habuerit alteram, ordinandum esse censuerunt. De sacramento videlicet agitur, non de peccato. Nam in baptismo dimittuntur. Propter sacramenti autem sanctitatem, sicut femina (etiam si catechumena) vitiata, non potest post baptismum inter Dei virgines consecrari, [Col. 1482C] ita non absurde visum est, eum qui excessit uxorum numerum singularem, non peccatum aliquod commisisse, sed normam quamdam sacramenti amisisse, non ad vitae bonae meritum, sed ad ordinationis ecclesiasticae signaculum necessariam. Ac per hoc, sicut plures antiquorum patrum uxores, significaverunt futuras ex omnibus gentibus ecclesias uni viro subditas Christo; ita noster antistes unius uxoris vir, significat ex omnibus gentibus unitatem, uni viro subditam Christo. Sit etiam filios habens fideles, non in accusatione luxuriae, aut non subditos, hoc est non in patris potestate: Ponamus enim aliquam bene instituisse liberos suos, et a parva aetate semper Dominicis erudisse praeceptis, hi si postea se [Col. 1482D] luxuriae dederint, et superantibus vitiis, lubidini frena remiserint, nunquid culpa eorum in patrem redundabit, et sanctitatem patris filiorum nequitia maculabit. Nam et Isaac credendus est bene instruxisse filium suum Esau qui tamen post fornicarius et profanus exstitit (Gen. XXV-XXVIII) . Samuel quoque filios habuit, qui declinaverunt post avaritiam, et propter munera perverterunt judicium (I Reg. VIII) . Ergo si tunc electio fieret sacerdotum, et Isaac propter Esau, et Samuel propter filios suos indigni sacerdotio putarentur. Sed sciendum qui tam sanctum est nomen sacerdotii, ut nobis etiam ea quae extra nos sunt posita, reputentur, non quo propter vitia nostra episcopi non fiamus, sed quo propter filiorum incontinentiam ab hoc gradu arguendi [ al. [Col. 1483A] arcendi] sumus. Qua enim libertate alienos filios corripere et docere possumus quae recta sunt, cum nobis statim possit, qui fuerit correptus, ingerere: Antedoce filios tuos? aut qua fronte extraneum corripio fornicantem, cum mihi conscientia mea ipsa respondeat, exhaereda ergo filium fornicantem abjice filios tuos vitiis servientes? Cum autem nequam filius in una tecum domo maneat, tu audes de alterius oculo festucam detrahere, in tuo trabem non videns? (Matth. VII.) Non itaque justus polluitur ex vitiis filiorum, sed libertas ab Apostolo ecclesiae principi reservatur, ut talis fiat, qui non timeat propter vitia liberorum extraneos reprehendere. Unde et considerandum adversus eos qui de episcopatu intumescunt, quia non statim omnibus his [Col. 1483B] meliores sunt, quicunque episcopi non fuerint ordinati, cum nonnulli idcirco ad sacerdotium non pervenerint, quia eos liberorum vitia impedierint. Si autem peccata filiorum ab episcopatu justum prohibent, quanto magis se unusquisque considerans, debet retrahere ab hoc non tam honore quam onere, et non ambire alienum locum, quem magis digni debent occupare? Solent et per filios opera designari, ut ille intelligatur debere ordinari, qui in propria potestate habet opera sua, ut nulla subrepentium vitiorum labe sinat ea maculari. Ideo, inquit, dixi ut ordinetur, si quis sine crimine est, quia oportet episcopum esse sine crimine, sicut dispensatorem Dei, qui est sine peccato, ut Domini sui puriritatem in aliquo imitetur, quoniam non sua sunt [Col. 1483C] quae praestat, sed Dei qui dispensat. Et oportet eum esse non superbum, id est non tumentem vel placentem sibi quod episcopus sit, sed quasi bonum villicum, id requirentem quod pluribus prosit; oportet esse et non iracundum: iracundus est, qui semper irascitur, et ad levem responsionis auram quasi a vento folium movetur. Et revera nihil est foedius praeceptore furioso, ut cum debeat esse mansuetus, patiens et sapiens, torvo vultu et trementibus labiis, raguta fronte, effrenatis convitiis, facie inter pallorem et ruborem variata, clamore perstrepat; et errantes non tam ad bonum retrahat, quam ad malum sua saevitia praecipitet. Neque vero qui aliquando irascitur, iracundus est, sed qui crebro hac passione [Col. 1483D] superatur. Oportet et non vinolentum esse. Quale enim est, episcopum videre vinolentum, ut sensu occupato vel exaltet risum contra gravitatis decorem, vel labiis dissolutis cachinnet, vel paululum tristis quasi cujusdam rei fuerit recordatus, inter pocula in singultus prorumpat, et lacrymas seu quid aliud amentius faciat? Ubicunque saturitas et ebrietas fuerint, ibi libido dominatur. Specta ventrem et genitalia, nam juxta ordinem membrorum est et ordo vitiorum. Dehinc additur, non percussorem oportere esse sacerdotem. Quod quidem et simpliciter intellectum, aedificat audientem, ne facile manum porrigat ad caedendum, ne in os alterius verberandum insanus erumpat. Melius est autem ut non percussorem illum dicamus, qui mansuetus [Col. 1484A] et patiens, sit in tempore quid loquendum sit, quid tacendum, nec sermone inutili conscientiam percutit infirmorum. Non enim Apostolus ecclesiae principem formans, vetat esse pugilem, et corporeis ictibus alios corporaliter laedentem, quod etiam in plebeio et quocunque gentili si fuerit, reprehenditur; sed haec, ut diximus, ne contumeliosus et garrulus perdat eum, quem potuit modestia et lenitate corrigere. Oportet etiam hunc esse non turpis lucri cupidum, ut non cupiat aggregare pecuniam; sed habens victum atque vestitum, his contentus sit. Hucusque, qualis non debeat esse episcopus vel presbyter, Apostoli sermo descripsit; et nunc econtrario, qualem oporteat eum esse ostendit. Sed hospitalem, inquit, benignum, sobrium, justum, castum, sanctum, [Col. 1484B] continentem, et amplectentem, etc. Ante omnia hospitalitas futuro episcopo denuntiatur. Si enim omnis homo audire desiderat: «Hospes fui et suscepistis me (Matth. XXV) ,» quanto magis episcopus cujus domus omnium commune esse debet hospitium? Laicus enim vel duos aut paucos recipiens, implevit hospitalitatis officium; episcopus vero nisi omnes receperit, inhumanus est. Si etiam benignus, ut benigne diligat omnes; et quidquid boni potest tam corporaliter quam spiritaliter, impendat. Sit et sobrius, ut corporalis ebrietas longe sit ab eo, nec sensum ejus mundana cupiditas, vel ira, seu quodlibet aliud vitium inebriet, sed acuto sensu dijudicet omnia, sicut vir spiritalis (I Cor. II) . Justus quoque sit, ut justitiam in populis quibus praeest exerceat, [Col. 1484C] reddens unicuique quod meretur, nec accipiat personam in judicio. Inter laici autem et episcopi justitiam hoc interest, quod laicus potest apparere justus in paucis; episcopus vero in tot debet exercere justitiam, quot subditos habet. Sit etiam castus (I Cor. VII) . Si enim laicis imperatur ut propter orationem abstineant ab uxorum coitu, quid de episcopo sentiendum est, qui pro suis populique peccatis illibatas Deo oblaturus est victimas? Quomodo igitur hospitalitas et benignitas atque justitia praecipua esse debet in episcopo, et inter cunctos laicos eminens, sic et castitas propria et ut ita dixerim, pudicitia sacerdotalis, ut non solum ab opere immundo se abstineat, sed etiam a jactu oculi et [Col. 1484D] cogitationis errore, mens confectura Christi corpus, sit libera. Unde et additur, ut sit sanctus. Sanctitas enim quantum secundum nos, et dicenda ab omni inquinatione libera et perfectissima et incontaminatissima puritas. Sit etiam continens non solum ab uxoris amplexu, sed ab omnibus animi perturbationibus, ne ad iracundiam concitetur, ne illum tristitia dejiciat, ne terror agitet, ne laetitia immoderata sustollat. Continentia enim non solum in carnis opere et in animi concupiscentia, sed in omnibus rebus est necessaria, ne honores indebitos appetamus, ne accendamur avaritia, ne ulla passione superemur. Ad extremum sit amplectens eum qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem, ut quomodo sermo Dei fidelis est et omni acceptione dignus, [Col. 1485A] sic et ille talem se praebeat, ut omne quod loquitur, fide dignum existimetur, et verba ipsius sint regula veritatis, ac desiderio charitatis amplectatur hujusmodi sermonem, quo possint audientes doceri, ut potens sit in doctrina sana exhortari eos ad bene agendum. Sana doctrina dicitur, ad distinctionem languidae infirmaeque doctrinae. Potens sit et arguere eos qui contradicunt, id est haereticos vel Judaeos et saeculi istius sapientes, sive etiam malos catholicos, qui moribus contradicunt, id est non loquendo, sed male vivendo. Nam praecipitur illis ut non fornicentur, et fornicantur; praecipitur illis ut non rapiant, et rapiunt; sicquae caetera mala a quibus prohibentur, faciunt: et ita non lingua, sed vita semper doctrinae sanctae contradicunt. Superiora [Col. 1485B] quidem quae in episcopi virtutibus posuit, ad vitam pertinent: hoc vero quod ait, ut potens sit exhortari in doctrina sana, et eos qui contradicunt arguere, ad opus praedicationis refertur. Quia si episcopi tantum sancta sit vita, sibi potest prodesse sic vivens; porro si doctrina et sermone fuerit eruditus, potest caeteros quoque instruere; nec solum suos instruere, sed adversarios repercutere; qui nisi refutati fuerint atque convicti, facile quaerunt simplicium corda pervertere. Hic locus adversus eos facit, qui inertiae se et otio ac somno dantes, putant peccatum esse si Scripturas legerint, vel negligunt eas legere; et eos qui in lege Domini meditantur die ac nocte (Psal. I) , quasi garrulos inutilesque contemnunt, non animadvertentes Apostolum post catalogum [Col. 1485C] conversationis episcopi, etiam doctrinam similiter praecepisse.
«Sunt enim multi et inobedientes, vaniloqui et seductores, maxime autem qui de circumcisione sunt, quos oportet redargui, qui universas domos subvertunt, docentes quae non oportet turpis lucri gratia. Dixit quidam ex illis proprius eorum propheta. Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri. Testimonium hoc verum est. Quam ob causam increpa illos dure, ut sani sint in fide, non intendentes Judaicis fabulis, et mandatis hominum aversantium se a veritate.»
Ideo qui ordinatur episcopus, debet esse potens arguere eos qui contradicunt, quia sunt multi, [Col. 1485D] latam viam quae ducit ad perditionem ambulantes, et divinis mandatis inobedientes. Qui ergo futurus est ecclesiae princeps, habeat eloquentiam cum vitae integritate sociatam, ne opera absque sermone sint tacita, vel dicta factis deficientibus erubescant, maxime quia sunt non pauci, sed multi, nec acquiescentes, sed inobedientes; vaniloqui, id est vanas factas [fabulas?] praedicantes; et seductores, id est alios a veritate in errorem post se trahentes, sed illi maxime sic agunt, qui sunt de circumcisione, id est qui ex Judaeis ad baptismum venerunt, nec carnales observantias legis deseruerunt, hi tunc temporis nascentem Christi ecclesiam subvertere nitebantur, et [Col. 1486A] introducere legalia praecepta. Nam sine Scripturae auctoritate garrulitas eorum non haberet fidem, ubi viderentur perversam doctrinam suam divinis testimoniis roborare, quos oportet redargui, id est tales homines doctores ecclesiae debent ratione Scripturarum superare, et silentium illis imponere pondere testimoniorum, qui non unam vel paucas domos, sed universas cum dominis familiisque subvertunt, id est a statu fidei subruunt, docentes ea quae non oportet ob gratiam turpis lucri, id est quasi sub specie consulendi, agentes negotium decipiendi propter pecuniae quaestum, docent ea quae non oportet, id est ciborum differentias, et otium Sabbati jamdudum aboliti, atque circumcisionis injuriam, et utinam zelo fidei talia docerent, ex parte enim [Col. 1486B] aliqua posset eis ignosci, atque dici quod aemulationem Dei haberent, sed non secundum scientiam (Rom. XV) . Sed quia venter est Deus ipsorum (Philipp. III) , turpis lucri gratia volunt proprios facere discipulos, ut quasi magistri a sectatoribus alantur sive pecunias accipiant. Possumus et aliter intelligere turpe lucrum, quia omnes haeretici dum perversa docent, lucratores hominum se solent asserere, cum non lucrum, lucrum sit, sed perditio, animas interficere deceptorum. Econtra qui errantem fratrem suum juxta Evangelium corripuerit (Matth. XVIII) , si fuerit ille conversus lucratus est eum. Quod enim majus vel pretiosius lucrum esse potest, quam si humanam animam quis lucretur? Omnis igitur doctor ecclesiae, qui ad Christi fidem recta [Col. 1486C] ratione persuadet, honestus lucrator est. Et omnis haereticus qui fraudulentis sermonibus homines fallit, loquitur quae non oportet turpis lucri gratia. Sequitur: Dixit quidam ex illis, etc. Quantum ad textum sermonis et continentiam loci pertinet hoc quod ait: Dixit quidam ex illis proprius eorum propheta, videtur ad eos referri, de quibus praemissum est: Maxime qui de circumcisione sunt, quos oportet redargui, qui universas domos subvertunt, docentes quae non oportet turpis lucri gratia; ut sequatur, dixit quidam ex illis proprius eorum propheta: Cretenses semper mendaces, etc. Sed quia in illo prophetarum qui apud Judaeam vaticinati sunt [Col. 1485D] Epimenides. , hic hexameter versus reperitur:
[Col. 1486D] Κρῆτες ἀεὶ ψεῦσται, κακὰ θηρία, γαστέρες ἀργαί, referatur (si placet) ad superiora, ubi dictum est: «Reliqui te Cretae, ut ea quae desunt corrigas,» ut sequatur, dixit quidam ex illis proprius eorum propheta, id est Cretensium. Quia vero multa in medio sunt, et hoc absurdum fortasse videtur, ideo cum his superioribus, quae minora sunt, aliter aptandum est, ut legamus: Sunt enim multi et inobedientes, vaniloqui et seductores, maxime autem qui de circumcisione sunt; quos, scilicet multos et inobedientes, vaniloquos et seductores, cum his qui de circumcisione sunt oportet redargui, qui universas domos subvertunt, docentes quae non oportet, turpis [Col. 1487A] lucri gratia. Dixit quidam ex illis proprius eorum propheta; Cretenses semper mendaces, ut id quod dictum est, proprius eorum propheta, non specialiter ad Judaeos, et eos qui de circumcisione sunt, referatur: sed ad multos et inobedientes, vaniloquos et seductores; qui utique quia in Creta erant, Cretenses fuisse credendi sunt. Qui quod vaniloqui sunt, quidam proprius eorum propheta sic praenuntiavit, Cretenses semper mendaces. Et quod sint seductores, atque domos subvertant, ita subnexuit malae bestiae. Et quod temporalis lucri gratia doceant ea quae non oportet, ita subjecit, ventres pigri. Mendaces quippe sunt et malae bestiae et ventres pigri, quia falsa persuadent, et ferarum ritu sanguinem sitiunt deceptorum, et non cum silentio operantes suum panem [Col. 1487B] manducant, quorum Deus venter est (Philip. III) , et gloria in confusione ipsorum. Dicitur autem iste versus in Epimenidis Cretensis poetae oraculis reperiri, quem nunc Apostolus sive alludens prophetam vocat, quod scilicet tales Christiani tales merentur habere prophetas, quomodo prophetas Baal, et quoscunque otiosos prophetas Scriptura commemorat (Jer. II, XXIII) , sive vere, quia de oraculis scripserat atque responsis, quae et ipsa futura praenuntient, et ea quae ventura sunt, multo ante praedicant. Denique tempore ex illo exstabat oraculorum titulo praenotatus liber quidam Epimenidis, quem, quia videbatur divinum aliquid repromittere, propterea Apostolum arbitror inspexisse, ut videret [Col. 1487C] quid in eo promitteretur, et in tempore usum versiculo scribentem ad Titum, quia erat Cretae, ut falsos doctores Cretensium proprio insulae suae auctore contereret. Non tamen totum opus Epimenidis, quod de oraculis scripserat, per unum versiculum confirmavit; sed Cretenses tantum mendaces vitio mentis increpavit ob ingenitam mentiendi facilitatem, de propriae gentis eos auctore confutans. Nam nemo est tam sicarius, tam parricida, tam veneficus, qui non aliquid boni aliquando fecerit. Ergo si unum bonum illius videntes laudaverimus, necesse erit ut et caetera quae male agit, laudemus? absit! Et si inimicus adversum nos jurgitet et clamitet, nonne inter verba simultatis et rixae aliquid loquitur veritatis, quod et a nobis quoque adversum quos loquitur, [Col. 1487D] non usquequaque reprehenditur? Sic et Epimenides non ideo vera dixit omnia, quae in carminibus ejus continentur, quia caeterae res fallaces sunt, sed in eo tantummodo verum locutus esse probatur, quia ingeniti Cretensium mendacii vitium expressit, et eos malas bestias pro crudelitate, et ventres pigros pro commessatione et otiositate vocavit. Unde Apostolus considerate et circumspecte loquens, adjunxit: Testimonium hoc verum est. Non totum carmen de quo testimonium sumptum est, non universum opus, sed tantum hoc testimonium, hic versiculus. Nam qui in una tantum poematis parte consensit, caetera confutasse credendus est. Verum est, inquit, testimonium hoc, quia tales sunt Cretenses, quales illos esset testatur, licet non omnes. [Col. 1488A] Quam ob causam, id est quia tales sunt, increpa illos non molliter, ut soles, sed dure, id est dura eorum corda penetret increpatio dura, ut sani sint in fide, id est ut mens eorum non infirmetur in fide, sed convalescat, et omnem languorem perfidiae procul repellat a sua fide. Sani, inquam, sint in fidei puritate, quae nullo tabescit languore perfidiae, non intendentes Judaicis fabulis, quasi magistri Judaeorum sine auctoritate Scripturarum, et sine ulla assertione rationis docent, et mandatis non Dei, sed hominum, id est Judaeorum, humana tantum et carnalia sapientum, aversantium se a veritate spiritualis intelligentiae. Si quis post adventum Christi conciditur, non circumciditur, sed Judaicis servit fabulis, et mandatis hominum adversantium se a veritate. [Col. 1488B] Non enim qui in manifesto Judaeus est, neque quae in manifesto in carne circumcisio, sed qui in occulto Judaeus est, et circumcisio cordis in spiritu, non littera (Rom. II) . Si quis pascha agit, non in azymis sinceritatis et veritatis, ut exterminet ex anima sua omne vetus fermentum malitiae et nequitiae (I Cor. V) , iste attendit fabulis, et sequitur umbras veritate neglecta. Si quis non resurgens cum Christo, nec quaerens ea quae sursum sunt, sed quae super terram sunt (Colos. III) , dicit: «Ne tetigeritis, neque gustaveritis, neque attractaveritis, quae sunt omnia in interitu ipso usu, secundum praecepta et doctrinas hominum (Colos. II) ,» iste fabulis est intentus, et observat mandata hominum, umbram [Col. 1488C] tenentium et veritati terga vertentium. Unde et subditur:
«Omnia munda mundis, coinquinatis autem et infidelibus nihil est mundum, sed inquinatae sunt eorum et mens et conscientia. Confitentur se nosse Deum, factis autem negant, cum sint abominati et incredibiles, et ad omne opus bonum reprobi.»
Quia superius, dixerat, sunt enim multi et inobedientes, vaniloqui et seductores, maxime qui de circumcisione sunt, et de his qui ab eis seducti fuerant, consequenter addiderat, increpa illos dure, ut sani sint in fide, non intendentes Judaicis fabulis, et mandatis hominum aversantium se a veritate, et putabant inter cibos esse distantiam, ut aliqui [Col. 1488D] mundi et aliqui essent immundi, propterea nunc subjungit: Omnia munda mundis, id est omnia ciborum genera secundum naturam sunt munda, et apud illos nihil habent immunditiae, qui in Christum credunt, et sciunt omnem creaturam Dei bonam esse, et nihil abjiciendum, quod cum gratiarum actione percipitur. Mundis quidem munda sunt omnia, sed coinquinatis, id est carnaliter legem intelligentibus et infidelibus, id est tempus gratiae a legis tempore non discernentibus, nihil ciborum est mundum, quia et his quae respuunt, et his quae sumunt, non sancte nec juste utuntur; sed inquinatae sunt fetore infidelitatis; et mens, id est ratio eorum et conscientia, id est cordis arcanum. Propterea etiam quae munda sunt per naturam, eis immunda fiunt. [Col. 1489A] quia pro qualitate vescentium et mundum mundis, et immundum contaminatis fit. In nobis itaque est vel munda comedere vel immunda. Si enim mundi sumus, munda nobis est creatura. Si autem immundi et infideles, fiunt nobis universa immunda, vel propter inhabitantem in mente nostra haeresim, vel propter conscientiam delictorum. Nihil est talibus mundum, qui tantum voce confitentur se nosse Deum, sed factis negant eum, cum sint abominati, id est ab humanitate destituti bestialiter vivendo; et incredibiles, id est indigni quibus debeat credi, quia toties sunt in mendacio deprehensi. Hi, quorum polluta est mens et conscientia, Deum verbis confitentur, factis autem negant, juxta illud Isaiae: «Populus hic labiis me honorat, cor eorum longe est a me [Col. 1489B] (Isa. XXIX) .» Quomodo enim quis labiis honorat et corde recedit, ita sermone Deum quis confitens, operibus negat. Talis quisque merito dicitur abominatus, id est nulla veritatis ratione persuasus; et incredibilis, id est nolens credere divinis praeceptis, ut eis obediat; et ad omne opus bonum reprobus, quo scilicet etiam ea quae naturali bonitate superatus forte bona fecerit, non sint bona, dum mentis perversitate sunt reproba. Tales enim aut prava sunt quae faciunt, aut recta opera non recto corde sectantur. Non enim de suis operibus retributiones perpetuas, sed transitorios favores quaerunt, vel haeretico sensu quae operantur faciunt. Aestimant quidam in eo tantum negari Deum, si in persecutione quis a gentilibus comprehensus, se negaverit esse [Col. 1489C] Christianum. Ecce Apostolus omnibus factis quae perversa sunt, Deum, asserit denegari. Deus charitas est (I Joan. IV) , et per odium negatur charitas. Christus sapientia est, Justitia, veritas, sanctitas, fortitudo, et his similia; per insipientiam negatur sapientia, per iniquitatem justitia, per mendacium veritas, per turpitudinem sanctitas, per imbecillitatem animi fortitudo. Et quotiescunque vincimur vitiis atque peccatis, toties Deum negamus; sicut econtrario quoties boni quid agimus, toties Deum confitemur. Nec arbitrandum est, in die judicii illos tantum a Dei Filio denegandos, qui in martyrio Christum negaverunt, sed per omnia opera et sermones atque cogitationes, Christus vel negatus [Col. 1489D] negat, vel confessus confitetur.
«Tu autem loquere quae decent sanam doctrinam. Senes ut sobrii sint, pudici, prudentes, sani in fide, in dilectione, in patientia. Anus similiter in habitu sancto, non criminatrices, non multo vino servientes, bene docentes, ut prudentiam doceant adolescentulas, ut viros suos ament, filios suos diligant; prudentes, castas, sobrias, domus curam habentes, benignas, subditas viris suis, ut non blasphemetur verbum Dei. Juvenes similiter exhortare, ut sobrii sint in omnibus. Teipsum praebe exemplum bonorum operum in doctrina, in integritate, in castitate, in gravitate, verbum sanum, irreprehensibile, ut is qui ex [Col. 1490A] adverso est, vereatur, nihil habens malum dicere de nobis. Servos dominis suis subditos esse in omnibus (Ephes. VI; Colos. III; I Petr. II) , placentes, non contradicentes, non fraudentes, sed in omnibus fidem bonam ostendentes, ut doctrinam Salvatoris nostri Dei ornent in omnibus.»
Illi docent, ut supradictum est, quae non oportet, sed tu loquere ea quae decet ut loquaris, id est sanam doctrinam, quae nullum erroris aut vitiorum in se languorem habeat, sicut haereticorum vel philosophorum doctrina, quae dum ab aliis vitiis retrahit, saepe ad alia impellit. Sola enim Christiana doctrina ab omni languore vitiorum et errorum sanat. Generaliter Apostolus Tito praeceperat, quid ipse deberet [Col. 1490B] loqui ad cunctos, in eo quod ait: Tu autem loquere quae decent sanam doctrinam, et nunc per singulas species quid unamquamque aetatem deceat, exponit. Primum senibus viris convenientia demonstrat, deinde anus quid deceat, tertio quae adolescentibus apta sint, tam majoribus quam feminis, licet in praecepto mulierum vetularum de adolescentibus feminis mandata subjecerit, ut non tam ipse doceret adolescentulas, quam quid a vetulis docerentur, exponeret, extremo de servis praecipit. Et per singulas aetates atque conditiones sic decenter praecepta constituit, ut sermo ejus vitae morumque sit regula. Loquere, inquit, ea quae decet ut tu loquaris, qui doctor ecclesiae Christi constitutus es, videlicet ut senes sint sobrii, id est in cibo et potu [Col. 1490C] temperati, ut aetatis gravitas morum gravitatem habeat, et modum servare sciat, et sint pudici, ne in ultima aetate luxurient, ne jam frigido ad libidinem sanguine, exemplo sint adolescentibus ad ruinam, et sint prudentes in respuendis vel cavendis malis, et eligendis atque faciendis bonis, ut cum solerti discretione faciant omnia. Sint etiam sani in fide, ut nullo infidelitatis vel perfidiae languore infirmentur, sed sint valentes in fide, sicut «justus qui ex fide vivit (Habac. II; Rom. I; Hebr. X; Rom. IV) ,» et sicut Abraham qui non infirmatus est fide, nec in repromissione haesitavit diffidentia, sed confortatus est fide, dans gloriam Deo, plenissime sciens, quia quaecunque promisit, potens [Col. 1490D] est et facere, et sint sani in dilectione. Sanus est in dilectione, qui Deum diligit ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, et proximum tanquam seipsum (Deut. VI) . Qui sanus est in dilectione, «non aemulatur, non inflatur, non agit perperam, non inhoneste, non ad iracundiam concitatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitate; congaudet autem veritati, omnia sustinet, omnia credit, omnia sperat, omnia praestolatur (I Cor. XIII) .» Languor autem dilectionis est, quando abundante iniquitate refrigescit charitas (Matth. XXIV) . Hoc frigore charitatis et Amnon in sorore sua Thamar obriguit (II Reg. XIII) . Timendum ergo, ne forte et nos hac infirmitate charitatis aliquando tabescamus. Nonnunquam enim evenit, ut primum a nobis in virginem, [Col. 1491A] aut in quemlibet feminam sit sancta dilectio, et cum mollita mens fuerit in affectus, paulatim sanitas charitatis languore pallescat et infirmari incipiat, et diligentem ad extremam mortem ferat. Unde Timotheo caute praecepit Apostolus, ut exhortetur adolescentulas in omni castitate. Omnis enim castitas in carne et spiritu et anima est, ne scandalizetur oculus, ne in pulchritudine vultus feminei pendeamus, ne blanda nos audire verba delectet, ne ad singulos sermones mens prius dura marcescat. Caveant ergo non solum juvenes, sed et senes, ne per sanitatem dilectionis introeat morbus charitatis; et per amorem sanctum fiat non sancta dilectio, quae illos pertrahat ad gehennam. Sint et sani in patientia, ut nullo languore impatientiae vel murmurationis [Col. 1491B] infirmentur, cum pertulerint adversa; sed glorientur in tribulationibus, et omne gaudium existiment, cum in tribulationes varias inciderint (I Cor. XII) . Anus similiter doce. Quamvis apostolus Petrus moneat, ut viri uxoribus suis tanquam infirmiori vasculo honorem tribuant, non tamen arbitrandum est, quod uxor quae corporis vasculum habet infirmum, statim et anima infirmior sit. Unde et nunc praecipitur eis, ut in ipsis quoque illud Apostoli compleatur: «Virtus in infirmitate perficitur (II Cor. XII) ,» et dicitur ut et omnia habeant, quae senibus viris sunt praecepta communiter, in eo scilicet quod ait: Anus similiter, hoc est ita ut viri senes, in omnibus sobriae sint et pudicae atque prudentes et sanae in fide et dilectione et patientia. Et [Col. 1491C] pro sexu suo hoc habeant proprium, ut sint in habitu, sancto, ut ipse quoque earum habitus et vestitus et incessus atque motus et vultus ac sermo et silentium, quamdam sacri decoris praeferant dignitatem. Et quia hoc genus muliercularum solet esse garrulum, ideo subditur non sint criminatrices, id est aliis male loquentes, ne ipsae quae adolescentiam jam transgressae sunt, de adolescentularum aetatibus disputent, et dicant, illa sic ornatur, illa sic comitur, sic procedit, amat illum, amatur ab illo, cum etsi haec vera sint, non tam apud caeteros debent infamare, quam ipsam secrete Christi charitate corripere; et magis docere ne faciat, quam in publico accusare quod fecerit. Solent autem hae [Col. 1491D] aetates, quia corporis frixere luxuria, licet quaedam nec pudicae fiant, vino sedare pro libidine. Unde a nimio potu vini prohibentur, quia quod in adolescentibus libido, hoc in senibus ebrietas est, et expresse dicitur, non vino multo servientes. Servitus enim quaedam est et extrema conditio, vino sensus hominis occupari, et suum non esse, sed vini. Quia igitur docuit quales primo anus esse deberent, et post illas, quae cum senibus viris habent communia, et propria eorum exposuit, ut in habitu honesto et sancto sint, nec aliarum criminatrices, nec vino proprios sensus occupantes, nunc consequenter doctrinae ejus frena permittit, ut cum tales fuerint, docendi habeant libertatem, ut scilicet sint bene docentes, id est ea quae bona sunt, ut doceant prudentiam, [Col. 1492A] id est discretionem boni et mali, ut bonum fiat, et malum caveatur, et hanc prudentiam doceant adolescentulas; licet enim alio loco dixerit: «Docere autem mulieribus non permitto (I Tim. II) ,» sic intelligendum est, ut in viris sit illis doctrina sublata. Caeterum adolescentulas doceant quasi filias suas, ut ament viros suos, et diligant filios suos. Quae doctrina est amare viros, cum hoc non in eloquio docentis, sed in corde amantis sit constitutum? Vult ergo eas amare viros suos caste, vult inter virum et mulierem esse pudicam dilectionem, ut cum pudore et verecundia et quasi necessitate sexus reddat potius debitum viro, quam ipsa exigat ab eo, et operam liberorum ante oculos Dei et angelorum perpetrare se credat. Filios autem ita [Col. 1492B] diligunt, si eos in Dei disciplina erudiant. Caeterum nolle eos contristare docendo quae bona sunt, et libertatem tribuere peccandi, non est amare filios, sed odisse. Doceant et vetulae juvenculas esse prudentes, ut licet corpore sint adolescentes, mente tamen per prudentiae acumen sint bene callentes, et doceant eas esse castas, quia adversus castitatem magis in aetate florenti pugnat inimicus, et virtus ejus omnis contra feminas in umbilico ventris est (Job XL) , et sobrias, ne per immoderatam potationem magis incalescant ad libidinem. Et habentes curam domus, et diligenter omnia procurent quae sunt in domo; et benignas, id est mites et clementes, quia poterat evenire ut diligentia domus austeritate regeretur, et per hoc apostoli praeceptum severior [Col. 1492C] matrona fieret in servulos, ideo copulavit benignas, ut tunc se crederet mariti domum bene regere, si hoc benignitate impetraret a servulis, non terrore. Doceant eas et subditas esse viris suis, ne forte divitiis et nobilitate tumentes, Dei sententiae non meminerint, per quam subjectae sunt viris, ait enim mulieri. «Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui (Gen. III) .» In quo consideranda est Scripturae sanctae prudentia, quia non viro Dominus ait: Dominaberis uxori tuae, sed ipsi mulieri dixit, quia «vir dominabitur tui,» ut illi praemium relinqueret obsequelae, dum in potestate ejus est, si Dei velit obedire praecepto, ut serviat viro, et subdita sit marito, ut scilicet et quodammodo esset libera servitus, et dilectionis plena, ideo serviens viro, [Col. 1492D] quia metuit eum offendere. Cum vero caput mulieris vir sit, caput autem viri Christus (I Cor. II; Ephes. V) , quaecunque uxor non subditur viro, id est capiti suo, ejusdem criminis rea est, cujus et vir si non subjiciatur Christo capiti suo, ideo sint subditae viris, ut non propter eas blasphemetur verbum Dei. Verbum enim Dei blasphematur, vel dum contemnitur, et pro nihilo ducitur prima Dei sententia, vel dum infamatur Christi Evangelium, qui contra legem fidemque naturae est, si ea quae Christiana est, et ex Dei lege subjecta viro, imperare ei desiderat, cum et gentiles feminae viris suis serviant cum communi lege naturae. Juvenes similiter exhortare. Sicut in eo quod supra praeceperat, dicens: habitu [Col. 1493A] sancto similitudinem anuum diximus ad senes esse referendam, ita nunc in eo quod dicit, juvenes similiter exhortare, similitudinem juvenum ad anus et per anus ad senes arbitramur aptandam, ut senum habeant sobrietatem, et sint pudici ut illi, atque prudentes et sani in fide et dilectione et patientia, anuum autem sanctitatem habeant, neque criminatores sint, nec vino multo servientes, sed bene docentes. Proprium autem habeant, ut sint in omnibus sobrii, id est modum tenentes, et nullam superfluitatem sectantes, sicut saepe consueverunt juvenes. Vel secundum alios codices, pudici sint in omnibus, tam scilicet mente quam corpore, tam opere quam cogitatione, ut nulla sit in adolescente suspicio turpitudinis. Haec sicut hactenus digesta sunt, doce; [Col. 1493B] et ut doctrina tua sit efficax, praebe teipsum exemplum bonorum operum, id est ita vive, ut sis omnibus forma bene vivendi, et qui te viderint, legant in operibus tuis velut in libro quid agere debeant. Nihil enim prodest, aliquem exercitatum esse in dicendo, et ad loquendum trivisse linguam, nisi plus doceat exemplo doctrinae quam verbo. Denique qui impudicus est, quamvis disertus sit, ad castitatem audientes cohortetur, sermo ejus est infirmus ac auctoritatem non habet cohortandi; sicut econtrario, quamvis sit rusticanus et tardus ad loquendum, si castus fuerit, exemplo suo homines potest ad vitae similitudinem impellere. Praebe, inquit, teipsum exemplum in doctrina, ut alii exemplo tuo quae recta sunt doceant; et in integritate, ut integritas [Col. 1493C] animi tui nec amore laudis hominis corrumpatur, nec acceptione pecuniarum, nec qualibet alia re, similiterque caeteri exemplo tuo servent incorruptam mentis integritatem. Et in castitate, ut alii exemplo tuo castitatem custodiant. Vel in integritate intemerati corporis, ut et alii exemplo tuo virginitatis integritatem perpetuo servent, et in castitate caeteri qui virgines non sunt, ut vel post amissionem integritatis, servent munditiam castitatis. Ex hoc Titum aestimo, priusquam carnis opere occuparetur Evangelio credentem accepisse baptisma, et virginem permansisse; et ideo nunc ab Apostolo, ut in integritate formam sui praebeat, commoneri. Quam quidem integritatem in Timotheo non videmus. [Col. 1493D] Nam cum ei diceret: «Nemo adolescentiam tuam contemnat, sed exemplum esto fidelium in verbo, in conversatione, in charitate, in fide, in castitate (I Tim. IV) ,» de integritate tacuit, et tantum posuit castitatem. Castitas autem et in caelibatu absque virginitatis integritate potest intelligi, et in gravitate sis exemplum caeteris, ut gravitas maturitatis in sermone in incessu tuo atque in moribus semper tuis appareat, et verbum tuum praebe sanum irreprehensibile, ut sermo tuae praedicationis, vel etiam communis locutionis, nec ullum habeat in se languorem vitiorum, nec possit ab aliquo reprehendi. Non quo ullus tantae facundiae et prudentiae sit, ut a nemine reprehendatur; reprehenduntur enim apostoli et Evangelistae ab haereticis et gentilibus, sed [Col. 1494A] quo nihil dignum reprehensione dicat vel faciat, licet adversarii sint ad reprehendendum parati. Vel secundum alios codices, verbo sano et irreprehensibili praebe te exemplum fidelibus, et hoc ita fac, ut is qui ex adverso est, id est quilibet infidelis ac lividus, vereatur in nos dentem injicere, nihil habens malum dicere de nobis, id est nihil mali inveniens quod de nobis dicat, id est vitae et doctrinae nostrae sanitate perterritus, non audeat nos accusare, hoc est, nihil verisimile in accusatione confingere, et revera usque hodie quidam in nonnullis ecclesiis, quanquam rarius inveniantur, tantae sunt gravitatis et continentiae, ut et ab adversariis habeant testimonium. Nemo enim est tam immoderatae impudentiae, ut solis radios possit accusare tenebrosos, et [Col. 1494B] clarum lumen caligine noctis offundere. Potest is qui ex adverso est, et diabolus intelligi, qui est accusator fratrum nostrorum, ut in Apocalypsi Joannis legimus (Apoc. XII) . Qui cum nihil invenerit mali quod objiciat nobis, erubescet criminator, et non poterit criminari. Diabolus enim criminator interpretatur. Servos etiam doce dominis suis subditos esse, ne occasione spiritualis libertatis quam in Christo consecuti sunt, erigantur contra carnales dominos suos, sed humiliter eis subjiciantur in omnibus. Quoniam Salvator qui ait: «Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. II) ,» nullam conditionem vel aetatem aut sexum a beatitudinis accessu repellit, ideo nunc apostolus eis et servis praecepta constituit, scilicet ut [Col. 1494C] parti Ecclesiae membrisque Christi; et quomodo superius quid Titus senes et anus et adolescentulas ac juvenes docere deberet, exposuit, ita nunc quae praecepta servis tradat, ostendit. Primum, ut subditi sint dominis suis in omnibus, in his videlicet quae non sunt contraria, ut si carnalis dominus ea jubet quae non sunt Deo contraria, subjiciatur servus domino; si autem contraria praecipit, magis obediat spiritus quam corporis domino, et sint placentes, quod ex Graeco significat ut complaceant sibi, ne videlicet super conditione sua videatur eis Dei iniqua sententia. Sed quomodo pauper juxta mensuram suam salvari potest, et mulier in sexus infirmitate a regno non excluditur, et omnis conditio [Col. 1494D] secundum ordinem suum beatitudinem adipisci potest, ita et servi complaceant sibi quod servi sunt, et non idcirco putent se Deo servire non posse, quia subjecti sunt hominibus; sed in eo placere se credant voluntati Dei, si et dominis suis subditi fuerint in omnibus, et complacuerint sibi in conditione sua. Et non sint contradicentes mandatis dominorum suorum, quia solet esse maximum servorum vitium dominis contradicere, et cum aliquid jusserint, mussitare. Sed a Christianis servis auferenda est hujusmodi passio. Si enim quae Dominus imperat, necesse habet servus implere, cur hoc ipsum non cum bona faciat voluntate, sed et Dominum offendat, et tamen faciat quod jubetur. Neque sint fraudantes, quia et hoc vitium solet esse servorum, ut [Col. 1495A] dominis suis fraudes faciant, furando res eorum, et infideliter illis serviendo. Non sint ergo fraudantes, id est fraudulenter ex rebus dominorum aliqua minuentes, sed in omnibus fidem bonam ostendentes, ut appareat eos fideliter in omnibus agere. Et hoc ideo, ut doctrinam Salvatoris nostri Dei ornent in omnibus. Si enim apud carnales dominos in minimo fideles fuerint, incipient eis apud Deum majora committi. Ornat autem doctrinam Dei, qui ea quae conditioni suae apta sunt, facit; e diverso confundit eam, qui non est subjectus hominibus, cui conditio sua displicet qui contradictor atque fraudator in nullo fidem bonam ostendit. Quomodo enim potest fidelis esse in substantia Dei, id est in doctrina ejus, qui carnali domino fidem exhibere non potuit? vel hoc [Col. 1495B] quod additur, ut doctrinam Dei ornent in omnibus, non solum ad servos referendum est, sed et ad omnes superius nominatos, ab eo loco ubi dictum est, senes ut sobrii sint, quatenus scilicet ut senes et anus et adolescentulae et juvenes atque servi, ornent quasi margaritis operibus bonis doctrinam Dei nostri.
«Apparuit enim gratia Dei Salvatoris nostri omnibus hominibus, erudiens nos, ut abnegantes impietatem et saecularia desideria, sobrie et juste et pie vivamus in hoc saeculo, exspectantes beatam spem et adventum gloriae magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, qui dedit semetipsum pro nobis, ut nos redimeret ab omni iniquitate, et mundaret sibi populum acceptabilem sectatorem [Col. 1495C] bonorum operum.»
Post catalogum doctrinae ad Titum, ubi descripserat, quid senes, quid anus, quid adolescentulas, quid juvenes, quid ad extremum servos admonere deberet, recte nunc addit, quia apparuit vel illuxit gratia Dei Salvatoris omnibus hominibus. Non est enim aliqua differentia liberi et servi, graeci et barbari, circumcisi et praeputium habentis, viri et mulieris; sed cuncti in Christo unum sumus, universi ad regnum Dei vocamur, omnes post offensam patri nostro reconciliandi sumus non per merita nostra, sed per gratiam Salvatoris, vel quod Dei Patris vivens et subsistens gratia ipse sit Christus, vel quod Christi Dei Salvatoris haec sit gratia, et non nostro merito salvati sumus, secundum quod alibi [Col. 1495D] dictum est: «Pro nihilo salvos facies illos (Psal. LV) .» Ideo servi bene vivendo debent ornare doctrinam Dei, quia gratia Dei per quam doctrina possit impleri, apparuit omnibus hominibus. Et cum omnibus, utique servis. Vel ideo debes omnis aetatis et sexus et conditionis homines ad bene vivendum monere, quia gratia Dei Salvatoris, id est gratis datus nobis Filius Patris, humanum genus salvare volentis, apparuit per fidem omnibus hominibus, senibus et juvenibus, maribus et feminis, liberis et servis, nullumque a sua cognitione exclusit. Vel gratia Dei Salvatoris, id est gratia Domini Jesu Christi, genus humanum gratis per baptismum salvare cupientis, apparuit per illuminationem Evangelii omnibus [Col. 1496A] hominibus, nullum excipiens, nullum qui cordis oculos aperire velit, praeteriens. Gratia dico erudiens nos, id est ex rudibus provectos faciens, et perfecte instruens nos, ut abnegemus impietatem, id est infidelitatem paganorum et perfidiam haereticorum, et saecularia desideria, id est cupiditates voluptatum hujus saeculi. quae decipiunt multos catholicorum. Impietas enim est, ubi fidei pietas non est, saecularia vero desideria sunt, quae a mundi istius principe suggeruntur; et cum sint saeculi, cum saeculi hujus nube pertranseunt. Qui impius antea fuit. si conversus ad Christum factus est pius, iste impietatem abnegavit. Si luxuriosus quisque ad continentiam vitam mutavit, abnegavit saeculi desideria. Si avarus quisque ambire jam desiit, et largiri didicit [Col. 1496B] propria, qui aliena rapiebat, abnegavit desideria saeculi. Nam qui esuriunt et sitiunt justitiam (Matth. V) , quia gaudia patriae coelestis appetunt, isti videlicet illecebrosa desideria praesentis saeculi quae assequebantur, jam abnegaverunt, abnegantes ergo impietatem et saecularia desideria, vivamus in hoc saeculo tam fragili sobrie et juste contra saeculi desideria, et pie contra impietatem. Sobrie autem quantum ad nos, et juste erga proximum, et pie erga Deum. Sobrie, id est temperanter vivamus, ut modum servemus, et a vitiis nos abstineamus; et juste, ut opera justitiae per observantiam mandatorum Dei faciamus; et pie, ut in fidei pietate perseveremus, sive pium cor erga compassionem afflictionis proximorum habeamus; nos dico exspectantes pro [Col. 1496C] his beatam spem supernae retributionis, id est exspectantes beatitudinem, quam pro bonis speramus. Hanc abstinentiam in tempore praesentis vitae velut in quadragesima debemus omnes observare. Jejunium enim magnum et generale est, abstinere ab erroribus et illicitis saeculi voluptatibus, ut abnegantes impietatem et saecularia desideria, sobrie, juste, et pie vivamus in hoc saeculo. Huic jejunio subnectitur merces, dum ait: simus exspectantes beatam spem. In hoc igitur saeculo quasi quadragesimam abstinentiae celebramus, cum ab impietate et illicitis voluptatibus abstinemus, et bene vivimus. Sed quia hic abstinentia sine mercede non erit, exspectamus illam spem beatitudinis. Non ergo in [Col. 1496D] praesenti vita retributionem quaeramus, sed toto corde simus exspectantes beatam spem aeternae remunerationis, et adventum gloriae magni Dei, quando veniet in nubibus cum virtute magna et gloria (Matth. XXV) , et cognoscetur magnus Deus, qui in primo adventu visus est parvus homo. Exspectemus adventum hujus magni Dei, et Salvatoris nostri Jesu Christi, quia qui magnus Deus reprobis sentietur, nobis Salvator esse dignabitur. Est et ordo sensuum. Exspectemus adventum gloriae Jesu Christi magni Dei, et Salvatoris nostri. Quem idcirco debemus exspectare et salutem ab eo sperare, quia non aliud pretium dedit pro nobis qui tenebamur a diabolo capti, sed semetipsum qui tantus est, ut pretioso sanguine nos redimeret, quia ejus eramus. [Col. 1497A] Nam aliena dicimur emere, nostra vero redimere. Redimeret nos ab omni iniquitate, ut nulla jam iniquitas nobis dominaretur, id est nullum peccatum, sicut Joannes ait: «Omnis qui facit peccatum, et iniquitatem facit, et peccatum est iniquitas (I Joan. III) ,» et mundaret sibi populum, id est ut non solum a jugo diaboli et iniquitatis nos redimeret, sed et mundaret nos, abluendo sordes peccatorum nostrorum in baptismo, et sic faceret nos populum sibi acceptabilem vel (sicut in graeco habetur) peculiarem, populum dico, sectatorem sive ut Graecus habet, aemulatorem bonorum operum. Redemit ergo nos sanguine suo, ut sibi Christianum populum peculiarem et acceptum faceret, et horum sectator esset, ut in his perseveraret.
[Col. 1497B] «Haec loquere, et exhortare, et argue cum omni imperio. Nemo te contemnat.»
Hoec quae dicta sunt de apparitione gratiae et abnegatione impietatis, et quod Dominus seipsum dedit redemptionem pro nobis, ut nos liberaret ab iniquitate, et mundaret sibi populum peculiarem sectatorem bonorum operum, loquere ignorantibus, et exhortare scientes ut ita vivant, et argue, id est convince contemptores vel resistentes. Et haec age cum omni imperio, id est cum imperiosa auctoritate. Imperii nomine non dominationem potentiae, sed auctoritatem suadet vitae. Cum imperio quippe docetur, quod prius agitur quam dicatur. Nam doctrinae fiduciam subtrahit, quando conscientia praepedit [Col. 1497C] linguam. Non ergo ei potestatem clarae locutionis, sed fiduciam insinuat bonae actionis. Unde et de Domino scriptum est: «Erat enim docens sicut potestatem habens, et non sicut scribae et Pharisaei (Matth. V; Marc. I) .» Singulariter namque ac principaliter solus ex potestate bona locutus est, quia ex infirmitate mala nulla commisit. Ex divinitate quippe potentiam habuit, id quod nobis per humanitatis suae innocentiam ministravit. Ob hoc et jubetur Titus et loqui, et exhortari, et arguere cum omni imperio, quia valde mitis erat, et propter nimiam lenitatem poterat sermo ejus inefficax esse, nisi per auctoritatem imperii ferventius juberetur. Quod autem imperii nomine, sicut praemisimus auctoritas vitae principaliter designetur, ex eo declaratur [Col. 1497D] quod protinus additur: Nemo te contemnat, id est nolo te talem exhibeas, ut merito possis ab aliquo contemni. Vel nemo te contemnat, id est nemo eorum qui in ecclesia sunt, te segniter agente sic vivat, ut se putet esse meliorem, et te despiciat velut inferiorem. Qualis enim aedificatio erit discipuli, si intelligat magistro se esse majorem. Unde non solum episcopi, presbyteri et diacones debent magnopere providere, ut cunctum populum cui praesident, conversatione et sermone praecedant, sed et inferior gradus, exorcistae, lectores, aeditui, et omnes omnino qui domui Dei serviunt, quia vehementer Ecclesiam Dei destruit, meliores laicos esse quam clericos.
«Admone illos principibus et potestatibus subditos esse, dicto obedire, ad omne opus bonum paratos esse, neminem blasphemare, non litigiosos esse, sed modestos, omnem ostendentes mansuetudinem ad omnes homines.»
Quia superius dixerat, tantum servos dominis suis subditos esse debere, putaret forsitan aliquis, quod illi qui non essent de servili conditione, nemini deberent esse subditi, et ideo nunc dicit: Admone illos, licet a servili conditione sint alieni, tamen subditos esse, id est ut sint subditi principibus, id est regibus, quia, prima et maxima sunt populi capita; et potestatibus, id est ducibus, consulibus, [Col. 1498B] tribunis et similibus, qui potestatem super alios habent. Ob hoc etiam fortassis ista jubet, quia Judae Galilaei per illud tempus adhuc dogma vigebat, et habebat plurimos sectatores, cujus et in Actibus apostolorum fit mentio (Act. V) . Qui inter caetera hoc quasi probabile proferebat ex lege, nullum debere dominum nisi solum Deum vocari, et eos qui ad templum decimas deferrent, Caesari tributa non reddere. Quae haeresis tantum creverat, ut et Pharisaeorum, et populi partem multam conturbaret, ita ut ad Dominum quoque nostrum referretur haec quaestio, Licet tributum dare Caesari an non? Quibus ipse prudenter cautequae respondens, ait: «Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo (Matth. XXII; Marc. XII; Luc. XX) .» Cui responsioni [Col. 1498C] nunc Apostolus congruens, docet principibus et potestatibus credentes debere esse subjectos, etsi sint infideles, quibus indignum se subdere judicabant et dicto eorum obedire, ne oporteat illos violentia cogi, et quia poterat his qui tormenta formidabant, occasio ad negandum dari, dum juxta Apostoli praecepta assererent se principibus et potestatibus esse subjectos et facere quod juberent, propterea subjunxit, ad omne opus bonum paratos esse. Si bonum est, inquit, quod jubet imperator aut praeses, paratus sit obedire jubenti. Si vero malum est et contra Deum, quod praecipit, responde ei, quia «obedire oportet Deo magis quam hominibus (Act. V) .» Hoc ipsum et de servis intelligamus apud dominos, et de uxoribus apud viros, et filiis apud parentes, sive [Col. 1498D] carnales, sive spirituales, quod in illis tantum eis debeant subjici, quae contra Dei mandata non fuerint. Potest et ita distingui, dicto obedire ad omne opus bonum, ac deinde alius sensus sit, paratos esse. Paratos autem esse, ut omnia quaecunque evenire possunt, sibi in animo praefigurent; et cum acciderint, nihil quasi novum sustineant, sed praeparati sint ad omnia. Admone illos neminem blasphemare, quia plebs saepe detrahit rectori suo, et male loquitur de eo. Sed nec fideles perversum principem blasphemare debent, ne premantur et affligantur ab illo. Non tamen simpliciter accipitur, neminem blasphemare. Neque ait, neminem hominem blasphemare, sed absolute, neminem, id est non hominem, [Col. 1499A] non angelum, non aliquam creaturam Dei. Omnia quippe a Deo facta sunt bona valde, nec omnino Christi discipulis convenit, ut aliquem blasphement aut maledicant. Non litigiosos esse, sed modestos. Si enim sumus filii pacis, et volumus super nos pacem requiescere, et accessimus ad Jerusalem coelestem quae ex pace nomen accepit, cum his qui oderunt pacem, habeamus pacem (Psal. CXIX) ; et quantum in nobis est, cum omnibus hominibus pacati simus, non solum cum modestis, sed et cum rixosis, quia nulla virtus est ferre mansuetos, locumque demus irae. Non ergo decet Christianos esse litigiosos, sed modestos, id est temperatos, ne prorumpentes in iram, blasphement aliquem, vel infidelem appellent canem, vel diaboli filium, nec aliquid hujusmodi per iram dicant [Col. 1499B] vel faciant. Et ostendentes omnem mansuetudinem ut non solum in corde sint mansueti, id est mites et tractabiles, sed et foris aperte demonstrent omnem mansuetudinem in incessu suo, atque in verbis et operibus suis. Hanc ostendant non ad quosdam, sed ad omnes homines, tam bonos quam malos; ad bonos, ut perficiat: ad malos, ut resipiscant. Non quo vanae gloriae desiderio nos esse mansuetos omnibus hominibus ostendere debeamus, sed quia dum omnes ferimur, et injuriae vicem non rependimus, ipsa opera notiora fiant universis. Potest aliquis ob jactantiam et opinionem vulgi auramque popularem, simulare apud quosdam mansuetudinem, et fingere bonitatem; sed ubi non est vera et germana et solida mansuetudo, nescio an eum esse mansuetum [Col. 1499C] possit omnibus persuaderi.
«Eramus enim aliquando et nos insipientes et increduli, errantes, servientes desideriis et voluptatibus variis, in malitia et invidia agentes, odibiles, odientes invicem.»
Idcirco neminem blasphemare debent, nec contra quemquam litigare, sed modestiam servare, et mansuetudinem omnibus ostendere, quia et hi qui nunc perverse videntur agere, forsitan convertentur a pravitatibus suis, sicut et nos conversi sumus. Nam et nos eramus aliquando, id est olim seu quandoque, insipientes, id est sapientiam divinae cognitionis non habentes; et increduli, id est non credentes quod de Deo credendum est; et errantes, id est credentes [Col. 1499D] quod de Deo non est, putantes lucem tenebras, et tenebras lucem (Isa. V) , putantes falsum quod verum est, et verum quod falsum est. Et eramus servientes, id est obedientes desideriis nostris, quia post concupiscentias nostras ibamus, et illicita desideria sequebamur, satisfaciendo illis prout poteramus; et voluptatibus variis serviebamus, id est voluptatibus carnis et voluptatibus gulae, ac voluptatibus mollium vestimentorum, et similium rerum. Nos dico, agentes in malitia, quantum ad alios, id est actionem malam contra alios exercentes; et in invidia, id est in malevolentia, quia si malum facere non poteramus, malevoli saltem et invidi quod poteramus, aliis eramus, malum eorum desiderantes, et bonum ipsorum detestantes, quia ideo eramus odibiles, id est [Col. 1500A] habiles ad odiendum, hoc est digni ut odiremur ab aliis; et odientes invicem, quia et nos odiebamus alios, et alii odiebant nos. Tales non solum fuere gentiles ante fidem, sed et Judaei non credentes post Domini resurrectionem, postquam videlicet clamavere: «Crucifige, crucifige eum;» et: «Non habemus regem nisi Caesarem;» et: «Sanguis ejus super nos, et super filios nostros (Luc. XXIII; Joan. XIX; Matth. XXVII) .» Ex eo tempore fuere insipientes, id est sapientiam Dei quae Christus est, non habentes; et increduli, id est nolentes credere Christum in carne venisse; et errantes, id est pro Christo Antichristum exspectantes, atque carnalibus desideriis ac voluptatibus servientes, et caetera quae describuntur, agentes. Annon insipiens erat Saulus [Col. 1500B] et incredulus, et errans, quando aemulationem Dei habebat, sed non secundum scientiam, et persequebatur ecclesiam, et lapidantium Stephanum vestimenta servabat (Act. VII) , cum in tantum odium contra Salvatorem instigatus exarserat, ut litteras a sacerdotibus acciperet, pergens Damascum ad eos (Act. IX) , qui in Christum crediderant, vinciendos? an aestuantem flammam voluptatum restinguere poterat, cum non esset templum Dei? Quae autem major potest esse malitia et invidia, quam contra absentes epistolas sumere, et ubique Christi vastare discipulos, nolle seipsum salvum fieri, et caeteris qui salvi esse poterant, invidere, odisse Christianos, et consequenter ab omnibus odium promereri?
«Cum autem benignitas et humanitas apparuit [Col. 1500C] Salvatoris nostri Dei, non ex operibus justitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit, per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, quem effudit in nos abunde per Jesum Christum salvatorem nostrum, ut justificati gratia ipsius, haeredes simus secundum spem vitae aeternae.»
Tales fuimus ante Christi notitiam, quales descripsimus: ideo merueramus damnationem, sed per Dei gratiam in Christi cognitione reperimus salutem, nam salvos nos fecit, cum apparuit, id est quando illuxit nobis, benignitas, id est largitas exhibitionis misericordiae, et humanitas, id est affectus misericordiae Dei Patris et Salvatoris nostri, benignitatem [Col. 1500D] videlicet vocat exhibitionem operum divinae misericordiae; humanitatem vero, ipsum bonum affectum ejusdem misericordiae. Et dicitur humanitas in Deo ad similitudinem nostri. Nam ille apud nos dicitur humanus, qui humanitus et misericorditer erga homines afficitur, quia humanitas ipsa misericordiae est effectus. Secundum fidem et intellectum nobis apparuit humanitas et benignitas Dei Salvatoris, quando comperimus Deum Patrem esse miseratorem et misericordem. Et tunc salvos nos fecit, qui nostris meritis eramus perditione digni. Non enim ex operibus justitiae quae fecimus nos, processit haec salus, quia nulla opera justitiae feceramus, unde salutem meruissemus, sed ipse secundum misericordiam suam salvos nos fecit, non secundum merita nostra [Col. 1501A] nobis hanc salutem dedit; per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, id est per baptismum, in quo regenerati et renovati sumus adveniente in nos Spiritu sancto, per quem data est nobis peccatorum remissio. Spes quidem futurae salutis, non ipsa salus quae promittitur, data est nobis in baptismo; et tamen quia certa spes est, tanquam jam data esset, eadem salus salvos, inquit, nos fecit. Alio videlicet loco dicit, quia spe salvi facti sumus (Rom. I) . Nondum ergo re, sed jam certa spe salvos nos fecit, id est salutem aeternam corporis et animae nobis dedit per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, id est per ablutionem baptismi, in quo sumus a peccatorum sordibus loti, et iterum post carnalem generationem spiritaliter [Col. 1501B] generati, ac vetusto homine deposito, renovati per Spiritum sanctum, ut nunc iterum perciperemus in baptismo novitatem innocentiae, quam perceperamus in primo parente priusquam peccasset, ac deinceps ambularemus in novitate vitae, quem Spiritum sanctum Deus Pater effudit in nos, id est extra fudit in nos, quid adhuc foris a paradiso sumus exsules, ut major ejus super nos clementia monstraretur. Effudit, videlicet abunde, id est sufficienter ad remissionem omnium peccatorum, et ad dationem virtutum. Vel abunde, id est abundantem spiritalibus donis suis, et hoc fecit per Jesum Christum Salvatorem nostrum, id est per operationem Jesu Christi, qui sanguine suo salvos fecit nos a peccatis nostris, et salvos adhuc faciet ab omnibus malis. Ad hoc effudit Pater in [Col. 1501C] nos, id est in interiora nostra hunc spiritum, ut justificemur per eum, et justificati non nostris meritis, sed gratia ipsius, Patris, vel Spiritus sancti, simus jam secundum spem haeredes vitae aeternae, etsi nondum secundum rem, id est haereditario jure jam nunc possideamus in spe certa vitam aeternam.
«Fidelis sermo est. Et de his volo te confirmare, ut curent bonis operibus praeesse qui credunt Deo, haec sunt bona et utilia hominibus. Stultas autem quaestiones, et genealogias et contentiones, et pugnas legis devita, sunt enim inutiles et vanae.»
Fidelis, est iste sermo quem praemisi, ut justificati ipsius gratia, haeredes efficiamur secundum spem vitae aeternae. Dignus est videlicet fide sermo de haereditate [Col. 1501D] Dei, et de spe vitae aeternae. Et de his volo te confirmare, id est de his supradictis volo te non dubium esse, sed certum, et ut credant caeteri, confirmare te illos, id est ut tu confirmes alios de his praedictis, de gratia, de justificatione, de haereditate, de spe vitae aeternae, et his similibus. Vel volo te confirmare de his id est volo ut confirmando loquaris de his, et vehementer haec asseras, ita ut qui te audierint, credant tibi, et curent praeesse, id est studeant alios praeire bonis oneribus. Qui videlicet haec vera esse crediderint, necesse est ut curam habeant bonorum operum, per quam haereditas Dei et spes vitae praeparatur aeternae. Curent bonis operibus praeesse aliis, id est summa cura et maximo studio laborent agere bona opera unde praebeant aliis exemplum bene operandi, et [Col. 1502A] haec agere sic studeant, qui credunt Deo, ut fidem operibus adornent, quia haec sunt bona, id est justa et sancta, et sunt utilia, id est utilitatem aeternae remunerationis tribuentia hominibus. De his, inquam, volo ut confirmes Deo credentes, quia bona sunt et utilia; stultas autem quaestiones devita, quia econtra vanae sunt et inutiles, stultae quaestiones sunt, ubi evidenter apparet stultitia, sicut in multis haereticorum interrogationibus, quas de Christo vel de aliis rebus faciunt ad deprecationem catholicorum, sed hujusmodi quaestiones devita; et genealogias, id est computationes generationum, quas Judaei faciunt, qui in eo se jactant et putant legis habere notitiam, si nomina teneant singulorum, et ab Adam usque ad extremum Zorobabel omnium generationes memoriter [Col. 1502B] velociterque percurrunt, atque in supputatione annorum et in referendis nepotibus, abnepotibus, avis, proavis, doctores se credunt; et contentiones devita eorum, qui per argumentationes artis dialecticae non ratione, sed stomacho litigantium disputant, in hoc diebus ac noctibus vacantes, ut vel interrogent, vel respondeant, vel dent propositionem vel accipiant, assumant, confirment atque concludant. Si igitur illi hoc faciunt, quorum proprie ars contentio est, quid debet facere Christianus, nisi omnino fugere contentionem? Et pugnas quoque legis devita. Frequenter enim accidit ut habeamus pugnas legis, non ob desiderium veritatis, sed objactantiam gloriae, dum apud eos qui audiunt, docti volumus aestimari, aut certe ex hoc rumusculo turpia [Col. 1502C] sectamur lucra. Quid enim prodest spumantibus labiis et latratu garrire canum, cum simplex et moderata responsio possit te placare, si vera est, aut si falsa, leniter a te et placabiliter emendari? Occasione legis oriebantur altercationes, dum alii dicerent a quibusdam cibis abstinendum esse, quoniam sic fuerat in lege praeceptum; et alii responderent in Evangelio esse concessum, dicente Domino: «Non quod intrat in os, coinquinat hominem (Matth. XII) ;» et aliis contendentibus totam ipsam legem oportere carnaliter intelligi et servari, aliis vero respondentibus et dicentibus non jam carnaliter, sed solummodo spiritaliter eam debere servari et intelligi. Sed hujusmodi quaestiones et genealogiae [Col. 1502D] et contentiones et pugnae ideo sunt vitandae, quia sunt inutiles, id est nec dicentibus nec audientibus prosunt; et vanae, id est inanes, quia tantummodo speciem scientiae habent.
«Haereticum hominem post unam et secundam correptionem devita, sciens quia subversus est, qui ejusmodi est, et delinquit cum sit proprio judicio condemnatus.»
Haeresis Graece ab electione dicitur, quod unusquisque scilicet id sibi eligat, quod ei melius esse videatur. Unde stoici, Peripatetici, Academici et Epicurei, illius vel illius haereseos appellabantur. Haereticus ergo est, qui generalis ecclesiae doctrinam deserens, errorem sibi perversi dogmatis eligit, quem specialiter sequatur. Et ideo haereticus, quia [Col. 1503A] homo est humana tantum sapiens, et de Deo secundum humanas rationes disputans. Sed iste debet corripi, et si in errore perduraverit, caveri, sicut et Dominus possimos doctores arbitrio suo dimittendos praecipit, sciens eos difficulter ad veritatem posse trahi: «Sinite, inquit, illos, caeci sunt, et duces caecorum (Matth. XV) .» Inde est quod et Apostolus nunc haereticum jubet vitari. Non solum, inquit, praedictas quaestiones et genealogias cave, sed et haereticum hominem devita post unam et alteram correptionem vel commonitionem. Quasi dicat: «Si vides aliquem a fide errantem, commone illum rationabiliter, ut catholicam teneat fidem; et si distulit, adhuc severius corripe illum de erroris sui pravitate. Non videlicet sufficit tantum semel eum corripi vel [Col. 1503B] commoneri, sed et secunda est ei adhibenda correptio, ut in ore duorum vel trium testium stet omne verbum (II Cor. XIII; Deut. XVII) . Si bina correptione vel commonitione noluerit resipiscere, ulterius jam illum devita, non habens cum illo participationem aliquam vel societatem, nec admonens eum, sciens quia subversus est. Qui videlicet, semel bisque correptus, audito errore suo, non vult corrigi, errare aestimat corrigentem; et econtrario se ad pugnas et jurgia verborum parans, eum vult lucrifacere, a quo docetur. Qui ergo hujusmodi est, id est tam perversi erroris, et tam pravae obstinationis, subversus est, id est a contemplatione supernorum versus ad superiora intuenda, ut terrena semper intueatur, et nihil nisi terrenum et infernum [Col. 1503C] ( sic ) sapiat; et delinquit, id est derelinquit magis ac magis veritatem, cum sit proprio judicio condemnatus, id est corpore simul et anima damno sempiternae damnationis deditus. Qui propterea suo judicio dicitur esse condemnatus, quia fornicator, adulter, homicida, et caeteri criminosi per sacerdotes de ecclesia propelluntur; haeretici autem in se ipsos sententiam ferunt, suo arbitrio de ecclesia recedentes. Quae recessio, propriae conscientiae videtur esse damnatio. Inter haeresim autem et schisma hoc distat, quod haeresis perversum dogma habeat, schisma vero propter episcopalem dissensionem ab ecclesia se separet. Nullum tamen schisma est, quod non sibi aliquam confingat haeresim, ut recte ab ecclesia [Col. 1503D] recessisse videatur.
«Cum misero ad te Artemam aut Tychicum, festina venire ad me Nicopolim. Ibi enim statui hyemare. Zenam legis peritum et Apollo sollicite praemitte, ut nihil illis desit. Discant autem et nostri bonis operibus praesse ad usus necessarios, ut non sint infructuosi.»
Haec interim quae scribo, serva, et cum misero ad te Artemam vel Tychicum, tunc festina venire ad me Nicopolim, ut et alibi praedices, quia ibi statui, id est firmiter proposui hiemare, id est in hieme morari. Dictum est in exordio istius epistolae: Hujus rei gratia «reliqui te Cretae, ut ea quae desunt corrigas, et constituas per civitates presbyteros (supra I) ,» ut quia Cretenses nuper crediderant, recedente [Col. 1504A] Paulo, et ad alias ecclesias proficiscente, non dimitterentur orphani, sed haberent apostolicum virum, qui ea quae videbantur deesse, corrigeret. Quia ergo post fundamentum aliarum ecclesiarum necessarius erat Titus, qui aedificium substrueret, scribit ei ut cum Artemam vel Tychicum, unum scilicet e duobus qui secum fuerant, Cretam misisset, qui impleret locum ejus, ipse Nicopolim veniret, ibi se hiematurum contestans. Ex quo paternos affectus Pauli in Cretenses, a quibus idololatriae semina primum pullulaverant, probamus. Necessarium habet Titum in Evangelii ministerium, tamen non eum ante ad se vult venire, nisi in locum ejus Artemas vel Tychicus successor advenerit, cujus doctrina et solatio Cretenses confoveantur. Nicopolis [Col. 1504B] ipsa est, quae ob victoriam Augusti, quod ibi Antonium Cleopatremque superaverit, nomen accepit: νικόπολις videlicet Graece, quasi victoriae civitas dicitur Latine. Dixi venias ad me et antea praemitte Zenam legis peritum, et Apollo ita sollicite ut nihil desit illis, id est ut nullis careant necessariis, sed secum afferant quaecunque illis necessaria, quoniam non est mihi facultas procurandi eos. Hic innuit se pauperem esse, nec terrenis rebus colligendis inhiare. De hoc Apollo dictum est Corinthiis: «Unusquisque vestrum dicit: Ego quidem sum Pauli, ego autem Apollo, ego vero Cephae (I Cor. I; Act. XVIII) .» Fuit autem vir Alexandrinus ex Judaeis, valde eloquens et doctus in lege, episcopus Corinthiorum, quem propter dissensiones quae in Corintho [Col. 1504C] erant, ad vicinam insulam Cretam, cum Zena legis doctore putandum est transfretasse, et Pauli epistola dissensionibus Corinthiorum temperatis, rursus Corinthum remeasse, Zenam vero legis peritum vel doctorem, de alio Scripturae loco, qui fuerit, non possumus dicere, nisi hoc tantum, quod ipse apostolicus vir fuerit, obtinens id operis, quod Apollo habuerit Christi ecclesias exstruendi. Praecipit itaque Tito, ut quoniam de Creta ad Graeciam navigaturi erant, non eos faciat marsupiis indigere, sed habere ea, quae ad viaticum necessaria sunt. Et quia poterat suboriri occulta responsio, ut non tam Titus, quam quicunque epistolae lector hoc diceret: Et unde Tito ut viaticum non habentibus [Col. 1504D] largiretur? solvit hanc quaestionem, et quasi nihil sibi opponatur elidit, dicendo: Discant autem et nostri bonis operibus praeesse ad usus necessarios, ut non sint infructuosi. Nostros, suos vocat, qui in Christum crediderunt; qui, quia Christi erant, recte et Pauli et Titi appellari merebantur, habentes videlicet victum et vestitum, his contenti erant. Et ne forsitan vel epistolam Pauli (I Tim. VI) , vel praeceptum Titi facile contemnant, infructuosos vocat, quicunque evangelistis non ministraverint. Non sint, inquit, infructuosi. «Omnis enim arbor quae non facit fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur (I Matth. III) .» Qui ergo sanctis praedicatoribus necessaria non vult tribuere, arbor infructuosa est, et ob suam sterilitatem combustione digna. Littera [Col. 1505A] sic legitur: Illos praemitte. Sed et nostri, id est illi quos ego ad Christum converti, et tibi diutius instruendos reliqui, discant te docente, praeesse bonis operibus eorum ad usus necessarios, id est parati esse semper ministrare praedicatoribus eorum quae necessaria sunt. Vel discant praeesse, id est caeteros praevenire in bonis operibus, factis ad necessarios usus praedicatorum, ut non sint infructuosi, non ministrando eis necessarios sumptus.
«Salutant te qui mecum sunt omnes. Saluta eos, qui nos amant in fide. Gratia Dei cum omnibus vobis. Amen.»
Salutant, inquit te, id est salutem tibi imprecantur, omnes qui sunt mecum. Vel solita consuetudine usus est, ut Titum ab omnibus qui secum erant, [Col. 1505B] diceret salutari, vel certe proprie in Titum, quod talis esset ut amorem eorum qui cum Paulo erant, omnium mereretur. Magna videlicet est laus Titi, per Paulum ab omnibus salutari. Illi, inquit, te salutant, et tu ex nostra parte, saluta eos qui apud Cretam, nos amant in fide, non in carne. Neque enim omnis qui amat, amat in fide, sed multi sunt [Col. 1506A] qui amant absque fide, amant quippe et matres filios, sed non amant in fide, et uxores maritos, sed amor ille non fidei est. Sola sanctorum dilectio in fide diligit intantum, ut etiam si ille qui diligitur, in fide non sit, tamen sanctus in fide eum diligat. Ideo enim in fide diligit, quia credit in eum, qui pollicitus est se pro expletione mandati retributurum esse mercedem; et infidelem quem diligit ea intentione diligit, ut efficiatur fidelis. Deinde Tito et caeteris qui cum eo erant, imprecatur gratiam Dei, dicens: Gratia Dei cum omnibus vobis sit. Amen. Et quomodo Isaac patriarcha benedixit filium suum Jacob (Gen. XXVII) , et ipse Jacob duodecim patriarchas (Gen. XLIX) , Apostoli quoque ingredientes domum dicebant: «Pax huic domui (Matth. X) ;» et si digna [Col. 1506B] erat domus, requiescebat pax Domini super eam (Luc. X) ; si vero se exhibebat indignam, revertebatur ad eos qui jam fuerant imprecati: et nunc in fine epistolae suae Apostolus gratiam credentibus imprecatur, quae cum voto habebat effectum, et erat in potestate credentium, si talem se benedictus, qualem benedicens imprecabatur, praebere voluisset.
Philemoni familiares litteras mittit Apostolus a Romano carcere, pro servo ejus Onesimo rogans, quia rem ipsius furatus fuerat, et ab eo ne comprehenderetur, Romam fugerat; sed ibi familiaritatem Apostoli consecutus, baptismum Christi perceperat, et in tantum se correxerat, ac doctrinam apostolicam didicerat, ut idoneus Christi praedicator efficeretur. Ideoque veniam a Philemone intendit illi Apostolus impetrare, remittens eum cum hac epistola.
«Paulus vinctus Christi Jesu, et Timotheus frater, Philemoni dilecto et adjutori nostro, et Appiae sorori charissimae, et Archippo commilitoni [Col. 1505D] nostro, et ecclesiae quae in domo tua est: Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro, et Domino Jesu Christo.
Paulus vinctus Jesu Christi scribit Philemoni. In eo quod nomen suum praemittit celeberrimum, innuit ei quod tanto viro denegare non debeat quod expetit. Apostolum vero se non dicit, quia cum impetrare veniam intendat, verba tantum bladientia oportet eum ponere, non nomen auctoritatis praeferre. Non imperat, sed orat. Majoris tamen videtur supercilii, vinctum Jesu Christi se dicere, quam apostolum (Act. V) . Gloriabantur enim apostoli, quod digni fuerant pro nomine Jesu Christi contumeliam pati. Sed necessaria [Col. 1506C] est auctoritas vinculorum. Rogaturus enim pro Onesimo, talis rogare debuit, qui posset impetrare quod posceret, et mentione suorum cruciatuum Philemonem ad misericordiam flecteret, ne et dolorem super dolorem adderet, si veniam Onesimo denegaret. Non omnis autem qui vinctus est, Jesu Christi vinctus est; sed ille tantum, qui pro Christi nomine, et pro ejus confessione vincula patitur, sicut sanguis effusus ille tantummodo martyrem facit, qui pro Christi nomine funditur. Scribit igitur ad Philemonem Romae vinctus in carcere, quo tempore videntur ad Philippenses et Colossenses et Ephesios epistolae esse dictatae. Ad Philippenses illa ex causa primum (Philip. IV) , quod cum solo Timotheo scribit, [Col. 1506D] quod in hac epistola facit. Dehinc quod vincula sua manifesta dicit facta pro Christo in omni praetorio. Quod sit autem praetorium in ipsius epistolae fine significat. Salutant vos omnes sancti, maxime autem qui de domo Caesaris sunt. A Caesare videlicet missus in carcerem, notior familiae ejus factus, persecutoris domum Christi fecit ecclesiam. Porro et ad Colossenses principium est simile: «Paulus apostolus Jesu Christi per voluntatem Dei, et Timotheus frater (Coloss. I) .» Et in fine dicit: «Memores estote vinculorum meorum (Coloss. IV) ;» et idem Onesimus qui nunc Philemoni commendatur, etiam perlator ejusdem epistolae fuit. Sic videlicet legimus: «Quae circa [Col. 1507A] me sunt, omnia vobis nota faciet Tychicus charissimus frater, et fidelis minister et conservus in Domino, quem misi ad vos ad hoc ipsum, ut cognoscat quae circa vos sunt, et consoletur corda vestra, cum Onesimo charissimo et fideli fratre, qui est ex vobis (ibid.) .» Hic autem Philemon, ad quem haec epistola scribitur, Onesimi dominus est, imo frater esse coepit in Domino, et ad Colossenses refertur quod Onesimus ex eis sit, unde ratio nos ipsa et ordo deducit, quod et Philemon Colossensis sit, et eo tempore communem ad omnem ecclesiam Onesimus epistolam tulerit quo privatas et sui commendatrices ad dominum litteras sumpserat. Est et aliud judicium, quod in hac eadem epistola et Archippus nominatur, cui hic [Col. 1507B] cum Philemone scribitur: «Dicite, inquit, Archippo: Vide ministerium quod accepisti in Domino, ut illud impleas (ibid.) .» Quod est ministerium, quod Archippus accepit a Domino? ad Philemonem legimus, «et Archippo commilitoni nostro;» ad Ephesios etiam scribit se vinctum jn Domino (Ephes. III. VI) , et in fine dicit: «Ut sciatis quae circa me sunt, omnia nota vobis faciet Tychicus charissimus frater et fidelis minister, quem misi ad vos in hoc ipsum, ut cognoscatis quae circa me sunt, et consoletur corda vestra (Coloss. IV) .» Tychicus autem is est, qui et ad Colossenses cum Onesimo mittitur; et eo tempore Onesimum habuit comitem, quo Onesimus ad Philemonem [Col. 1507C] litteras perferebat. In quarum principio Paulus sibi Timotheum adjungit, ut epistola majorem haberet auctoritatem, quae non ab uno scribebatur, et Philemon non solum propter Apostolum, sed propter Timotheum, qui sibi familiaris erat, faceret quod rogabatur. Paulus et Timotheus frater scribunt Philemoni dilecto, et quia dilectus est ab eis, debet eorum gratia concedere veniam Onesimo. In Graeco tamen non habetur dilecto, sed: diligibili. Inter dilectum autem et diligibilem hoc distat, quod dilectus appellari potest et ille, qui dilectionem non meretur; diligibilis autem is tantum, qui merito diligitur. Denique et inimicos nostros diligere praecipimur (Matth. V; Luc. VI) , qui sunt dilecti, sed non diligibiles. Amamus [Col. 1507D] quippe illos, non quia amari merentur, sed quia Dominus hoc praecepit. Philemon vero et dilectus et diligibilis est, quia et diligitur, et diligi meretur. Philemoni, inquit, dilecto et adjutori nostro, id est per suam praedicationem adjuvanti nos ad disseminandum Christi evangelium; et ideo dilectus est a nobis, quia in eodem sanctae praedicationis opere quo et nos laborat. et Appiae sorori charisimae non habenti in se falsae aliquid et fictae germanitatis; et Archippo commilitoni nostro, quem arbitror cum Paulo et Timotheo contra adversarios pro Christi nomine dimicantem, exstitisse victorem; et propterea nunc commilitonem dicit, quod in eodem certamine belloque superaverat, vel quod adhuc commilitaret illis [Col. 1508A] in praedicatione assidua et hostium repressione. Illud quod ad Galatas scribens Apostolus ait (Galat. III) , in Christi fide nihil referre, gentilis sit aliquis an Judaeus, vir an mulier, servus an liber, etiam in hoc loco perspicuum fit. Inter duos quippe viros apostolicos, inter cooperatorem Pauli et commilitonem ejus, medium Appiae nomen inseritur, ut tali ex utroque latere fulta comitatu, non videatur ordinem sexus habere, sed meriti. Sunt qui intelligant Appiam conjugem esse Philemonis, et Archippum ejus filium. Quod satis videtur congruum, ut scilicet Philemoni tanquam patrifamilias principaliter mittatur epistola, deinde Appiae uxori ejus et Archippo filio ejus, necnon et ecclesiae, id est convocationi fidelium, quae est in domo ejus, id [Col. 1508B] est in familia ipsius, vel quam ipse pro Christi nomine pascit et tenet in domo sua. Uxorem et filium, et domesticam ecclesiam ideo salutat Apostolus, ut omnes pro Onesimo interveniant, et ei ex corde dimittant, quia et ipsi ab illo offensi fuerant. Gratia, inquit, et pax sit vobis a Deo Patre et Domino Jesu Christo. Gratia est, qua nullo merito, nulloque opere salvamur; pax qua reconciliati Deo per Christum sumus. Sed quoniam a Patre et a Christo gratia et pax rogatur, una Filii Patrisque natura esse vel potentia monstratur, cum id potest Filius praestare quod Pater, et id dicitur Pater praestare quod Filius. Hucusque Paulus et Timotheus Philemoni et caeteris, hinc jam solus [Col. 1508C] Paulus soli Philemoni usque ad finem epistolae loquitur.
«Gratias ago Deo meo, semper memoriam tui faciens in orationibus meis, audiens charitatem tuam et fidem, quam habes in Domino Jesu, et in omnes sanctos, ut communicatio fidei tuae evidens fiat in agnitionem omnis boni, quae in nobis est in Christo Jesu.»
Multipliciter laudat Philemonem, ut postmodum facilius eum flectat ad concedendum quod rogabit. Gratias, inquit, ago et caetera, quasi dicat: O Philemon, ignoscere debes Onesimo, nec jam ullum rancorem vel odium retinere contra eum in corde tuo, quoniam es egregiae charitatis et fidei; unde gratias ago Deo meo. Quomodo enim tam charitativus [Col. 1508D] vir charitatem suam non extendet usque ad servum bene correptum? Aut quomodo tam fidelis non indulgebit illi, qui eamdem fidem jam habet? Gratias ago pro te Deo. Deo dico, meo, id est quasi proprio, quoniam speciali quadam excellentia prae caeteris illi servio. Gratias illi ago semper memoriam tui faciens in orationibus meis. Ambiguum est utrum gratias agat Deo suo semper, an memoriam Philemonis faciat in orationibus suis semper. Et utrumque intelligi potest. Qui enim praecipit aliis ut in omnibus gratias agant Deo, nullis angustiis poterat concitari, ut gratias semper Deo ipse non referret. Si autem pro sanctis et melioribus quibusque semper orabat, credibile est eum pro Philemone semper orasse, ut fides ejus et charitas, [Col. 1509A] Christi misericordia servaretur. Gratias, inquit, ago semper, vel semper sum memoriam tui faciens in orationibus meis, id est quotiescunque oro pro me, intermisceo et orationem pro te. Gratias ago, audiens, id est quoniam frequenter audio charitatem tuam et fidem, quam habes in Domino Jesu, et in omnes sanctos ejus. Ob hoc enim grates refero, et orationes pro te facio, quoniam saepe narratur mihi te habere charitatem in Domino Jesu, qua diligis eum super omnia; et in omnes sanctos ejus, quos tanquam teipsum diligis, ideoque debes et Onesimum diligere, quia jam sanctus ejus est. Fidem quoque habes in Domino Jesu, et in sanctis ejus, juxta quod in Exodo legimus (Exod. XIV) , quia credidit populus Deo et Moysi servo ejus. Quicunque [Col. 1509B] credit Deo, aliter ejus fidem recipere non valet, nisi credat et sanctis ejus, id est praedicatoribus et Scripturarum sanctarum auctoribus. Nec est in Deum vera dilectio et fides, quae in ministros ejus odio et infidelitate tenetur. Talem habes charitatem et fidem, ut communicatio fidei tuae fiat evidens in bonis operibus. Vel ideo pro te oro, ut communicatio fidei tuae, id est quod fides tua credit omnia quae habes, debere sanctis omnibus esse communia. Fiat evidens, id est exterius videatur in opere, ut quod intus credit, foris demonstret in operis exsecutione. Et hoc faciat, proficiens in agnitionem omnis boni, ut scilicet bene credendo et bene operando ad hoc perveniat, ut omne bonum prout in hac vita possibile est, agnoscat, id est intelligat [Col. 1509C] et a malo discernat, et quale sit sciat. Sunt enim plerique simplicium, qui faciunt opera justitiae, et non habent eorum quae ipsi operantur scientiam. Sed tu bona cuncta quae feceris intellige, ut communicatio fidei tuae fiat evidens in agnitionem omnis boni; boni dico, existentis in Christo Jesu. Quantis gradibus, quantisque profectibus apostolicus in altiora se sermo tendit? Habet quispiam charitatem et fidem in Deum et in sanctos ejus, sed forsitan non aequali eam in omnes lance communicat. Et communicat forsitan in omnes, sed opere non explet voluntatem. Implet aliquis et opere, sed gestorum suorum perfectam non valet habere notionem. Sit alius quoque [Col. 1509D] qui et opus habeat et scientiam, sed non habet omnis boni. Multa enim juste, mansuete, studioseque perpetrans, impar est suis in aliqua parte virtutibus. At non talis Philemon, habet quippe communicationem operatricis fidei et charitatis evidentem in Deum et in omnes sanctos ejus, in agnitionem omnis boni. Quae scilicet agnitio cum in apostolis sit, non eam putemus ob id tantum esse perfectam, quod similis sit; sed in eo totam esse, quia Christi est: ut quidquid boni et in Philemone laudatur et de apostolorum exemplo sumitur, inde bonum sit, quia de Christi fonte ducatur.
«Gaudium enim magnum habui et consolationem in charitate tua, quia viscera sanctorum requieverunt [Col. 1510A] per te, frater. Propter quod multam fiduciam habens in Christo Jesu imperandi tibi, quod ad rem pertinet, propter charitatem magis obsecro, cum sis talis ut Paulus senex, nunc autem et vinctus Jesu Christi. Obsecro te pro meo filio, quem genui in vinculis, Onesimo, qui tibi aliquando inutilis fuit, nunc autem et mihi et tibi utilis, quem remisi tibi. Tu autem illum ut viscera mea suscipe.»
Plenius inculcat et docet quia dixerat: «Gratias ago Deo meo semper memoriam tui faciens in orationibus meis.» Ideo, inquit, gratias ago, quoniam audita charitate tua, quam in sanctos exerces, habui in ea gaudium, non qualecunque, sed magnum et consolationem. Desolationem videlicet quamdam et tristitiam [Col. 1510B] habueram, dum vererer ne si ad te reverteretur Onesimus, aliquid mali a te pateretur. Sed audito quod in omnes sanctos charitas tua redundaret, consolationem et gaudium habui, credens quod et Onesimo qui jam unus ex sanctis est, veniam dares. Ideo gaudium et consolationem in tua charitate percepi quia tanta est, quod viscera, id est corda sanctorum, quos frequenter hospitio suscepisti, requieverunt per te, o bone frater, id est tanta illis beneficia foris exhibuisti, ut etiam internus eorum affectus in bonitate tuae charitatis requiesceret. Requiescunt videlicet mens et voluntas sanctorum per eos, qui pietatis opera sectantur, sicut et affligitur per illos, qui perverse agunt, et dignum erat agere gratias Deo pro charitate Philemonis, [Col. 1510C] qui internum cordis affectum et profundos animi recessus sanctorum recipiendo refecerat. Hanc videlicet habet apostolus consuetudinem, ut semper viscera vocet, volens plenam mentis ostendere charitatem. Unde gaudens cum gaudentibus (Philip. IV) , et cum his qui requieverant, refectum esse se credens, habet laetitiam non transitoriam et levem, et quae fortuitu possit accidere, sed magnam et prout erat in Philemone charitas eminentem, quam augebat consolatio super ejusdem Philemonis charitate, descendens a Patre misericordiarum et Deo totius consolationis (II Cor. I) . Hinc ad rem venire paulatim incipit, subdendo: Propter quod, id est quia saepe viscera sanctorum per te requieverunt, [Col. 1510D] ego habens in Christo Jesu, pro quo tanta facis multam fiduciam imperandi tibi, id est multam certitudinem quod si voluero possim imperare tibi illud, quod pertinet ad rem, id est ad utilitatem tuam et meam, propter charitatem nolo imperare, id est nolo te imperiosa auctoritate cogere, sed intermisso imperio magis, id est potius obsecro, id est per sacra te precor, scilicet per fidem, per charitatem tuam te rogo, ut facias quae postulo. Obsecro, inquam, te, cum sis talis ut Paulus senex, id est quia es talis qualis ego Paulus senex, id est tam provectus aetate corporis sicut ego; et ideo non impero tibi, sed te obsecro, quia senes non sunt imperio cogendi, sed obsecratione rogandi, sicut in alia epistola dictum est: «Seniorem ne increpaveris, [Col. 1511A] sed obsecra ut patrem. (I Tim. V) .» In hoc ipso senem Apostolus se nominat, et illam in senectute sibi aequiparat, ne senem offendere negando quod possit debeat, cum et ipse sit senex, liquido notat. Senex, inquit, sum, nec tantum senex, sed etiam nunc vinctus sum, id est catenis in senectute constrictus, ideoque magis annuere debes petitioni meae, ut sic quodammodo lenias vinculorum meorum aggravationem; vinctus, inquit, sum et vinctus Jesu Christi, id est pro ejus Evangelio vinculis mancipatus. Et propterea non me contristes, ne et illum offendat cujus vinctus sum. Multis in Philemonem laudibus ante praemissis, cum sit talis res pro qua rogaturus est, quae et praestanti sit utilis et roganti, poterat Paulus magis imperare quam [Col. 1511B] petere. Et hoc ex fiducia illa veniebat, quod qui tanta ob Christum opera perpetraverat, utique impar sui in caeteris esse non poterat. Sed vult magis petere quam jubere grandi petentis auctoritate proposita, per quam et apostolus supplicat, et senex, et vinctus Jesu Christi. Totum autem pro quo rogat, hoc est, sicut et in exordio praelibavimus: Onesimus servus fugam furto cumulans, quaedam ex bonis domini sui tulit, et pergens ad Italiam, ne e proximo facilius posset apprehendi, pecuniam domini prodige dissipavit. Hic igitur, cum ob confessionem Christi Paulus esset in carcere, credidit in Dominum Jesum, et ab eo baptizatus, digna poenitentia maculas vitae prioris abstersit, in tantum ut is apostolus conversionis ejus testis fieret, qui [Col. 1511C] quondam Petrum increpaverat non recto pede in Evangelii veritate gradientem (Galat. II) . Quantum igitur ad peccatum et ad facinus pertinet, quo Dominum laeserat, veniam non meretur. Quantum vero ad Apostoli testimonium, qui scit eum plene esse conversum, grandi pondere premitur qui rogatur ut veniam non neget, qui e servo fugitivo atque raptore minister Apostoli factus erat. Quod autem aliud habebat Apostolus ministerium, nisi evangelii Jesu Christi, ut non quasi a domino, sed quasi a converso et coevangelista ignosceretur ei, qui servus esset Christi, similiter et minister? hoc est itaque quod rogat, subdens: Obsecro te pro meo filio, et caetera. Quasi dicat: Dixeram, propter charitatem magis obsecro, et non manifestaveram pro [Col. 1511D] quo, vel quid obsecrem te. Sed nunc scias, quia obsecro te pro filio meo, id est proprio et quasi singulariter dilecto, quem spiritaliter genui in vinculis positus. Et quia ille vincula mea non abhorruit, sed animosius fidem suscepit, condonandum est ei quod prius erravit. Modo primum nominat ipsum filium, pro quo postulat, praemissis multiplicibus causis, cur debeat impetrare quod pro illo rogat, scilicet pro Onesimo, inquit, obsecro. Et cur pro illo sit obsecrandum, subjungit: Qui tibi aliquando inutilis fuit. Ideo, inquit, pro illo obsecro, quia aliquando, id est olim fuit tibi inutilis, id est, non quaerens utilitatem tuam, sed damnum, cum pecuniam tuam furaretur, et fugeret. Sed nunc est utilis [Col. 1512A] tibi et mihi ideoque debes illi ignoscere quem remisi tibi ut a te veniam peteret, et tibi satisfaceret, tuoque servitio deditus esset. Domino tantum antea inutilis fuit. Neque enim servus fur atque fugitivus alteri nocuit nisi domino suo. Nunc econtrario utilitas compensatione, qua et ipsi domino et Paulo utilis est, caeterisque per Paulum, plus charitatis meretur quam odii ante meruerat. Unde ait: Qui tibi aliquando inutilis fuit. Tibi, inquit, soli, non caeteris, nunc autem tibi et mihi utilis. Utilis domino suo, quia posset Paulo servire pro domino suo. Paulo vero in eo utilis, quia illo in carcere vinculisque detento, posset in Evangelio ministrare, id est, Evangelium pro illo foris praedicare. Simul autem admirandum de magnanimitate Apostoli et [Col. 1512B] in Christum mente ferventi. Tenetur carcere, vinculis stringitur, squalore corporis, charorum separatione, poenalibus tenebris coarctatur, et non sentit injuriam, non dolore cruciatur, nihil novit aliud nisi de Christi Evangelio cogitare. Sciebat servum, sciebat fugitivum, sciebat aliquando raptorem ad Christi fidem esse conversum. Grandis laboris est, talem hominem in eo perseverare quod coepit. Idcirco filium suum et filium vinculorum suorum et ministrum Evangelii in vinculis constituti inculcat ac replicat, ut Philemon illo prudenter et dispensatorie tantum in praefatione laudatus, non auderet negare, ne suis laudibus videretur indignus. Remisi, inquit, illum tibi, id est iterum misi ad te unde discesserat, quoniam alieno servo nolebam [Col. 1512C] abuti. Sed tu non repellas eum vel affligas, sed suscipe, id est sursum accipe illum, hoc est, honorifice illum accipe, illum dico, viscera mea, hoc est quod supra diximus viscera significare internum cordis affectum, et plenam ex animo voluntatem, cum totum quidquid in nobis est, suscipitur a rogante. Alioquin autem omnes liberi viscera sunt parentum.
«Quem ego volueram mecum detinere, ut pro te mihi ministraret in vinculis Evangelii. Sine consilio autem tuo nihil volui facere, uti ne velut ex necessitate bonum tuum esset, sed voluntarium.»
Remisi illum ad te quem primo volueram detinere mecum ego tanti nominis et auctoritatis apostolus, [Col. 1512D] qui satis auctoritate mea possem illum detinere. Ad hoc, inquam, eum detinere volucram, ut mihi necessaria ministraret pro te, id est loco tui qui mihi solebas ministrare, ut illud servitium quod ipse mihi impenderet, tibi imputarem et tu inde fructum aeternae remunerationis colligeres. Mihi dico, in vinculis posito, et ideo multum indigenti ejus ministerio, in vinculis dico Evangelii, id est, quae pro Evangelio patior, non pro crimine meo. His de causis volueram eum detinere. Sed postea mecum retractans, nihil de servo tuo volui facere sine tuo consilio, id est sine tuo nutu et communi voluntate, uti ne velut ex necessitate, id est ut non quasi ex necessitate esset bonum tuum, id est ut non esset invitum bonum tuum sed voluntarium, id est ex tua [Col. 1513A] voluntate procedens. Bonum Philemonis erat ministerium quod servus ejus pro eo exhibebat Apostolo. Qui scilicet Apostolus poterat et absque voluntate Philemonis Onesimum sibi in ministerio retinere. Sed si hoc sine ipsius voluntate fecisset, bonum quidem erat, sed non voluntarium. Quod autem non erat voluntarium, alio genere arguebatur non esse bonum. Nihil quippe bonum dici potest, nisi quod ultroneum est. Ex quo apostoli consideranda prudentia, quod idcirco fugitivum servum remittit ad dominum, ut prosit domino suo, qui prodesse non poterat, si domino teneretur absente et invito. Potest etiam ex hoc loco solvi, quod a plerisque semper quaeritur, quare Deus hominem faciens ad suam imaginem et similitudinem, facere eum ita noluit ut malus esse [Col. 1513B] non posset. Si enim Deus voluntarie, et non ex necessitate bonus est, debuit hominem faciens ad suam imaginem et similitudinem, facere ut ipse voluntarie et non ex necessitate bonus esset. Qui autem asserunt ita eum debuisse fieri, ut malum recipere non posset, hoc dicunt: Talis fieri debuit, qui necessitate bonus esset et non voluntate. Quod si talis factus esset, qui bonum non voluntate, sed necessitate perficeret, non esset Deo similis, qui ideo bonus est, quia vult, non quia cogitur. Ex quo manifestum est, rem eos postulare contrariam. Nam ex eo quod dicunt: Debuit homo similis Deo fieri,
Illud petunt, ut liberi fieret arbitrii sicut ipse Deus est. Ex eo autem quod addunt: Talis debuit fieri, qui malum recipere non posset,—dum necessitatem [Col. 1513C] ei boni important, illud, ut homo similis Deo non fieret, volunt. Solvitur ergo ista quaestio: Potuit Deus sine voluntate ejus hominem facere bonum. Porro si hoc fecisset, non erat bonum voluntarium, sed necessitatis. Quod autem necessitate bonum est, non est bonum, et alio genere malum arguitur esse; igitur proprio arbitrio nos relinquens, magis ad suam imaginem et similitudinem fecit. Similem enim esse Deo absolute bonum est.
«Forsitan enim ideo discessit ad horam a te, ut in aeternum illum reciperes, jam non ut servum, sed pro servo charissimum fratrem maxime mihi. Quanto autem magis tibi et in carne et in Domino?»
[Col. 1513D] Nonnunquam malum occasio fit bonorum, et hominum prava consilia Deus vertit ad rectum. Quod dico, manifestius exemplo fiet: «Joseph fratres sui, stimulis invidiae concitati, vendiderunt Ismaelitis (Gen. XXXVII) ;» hoc initium patri et fratribus et toti Aegypto bonorum omnium fuit. Denique ipse fratribus postea dixit: «Vos cogitastis de me malum, et Deus vertit illud in bonum (Gen. L) .» Simile quid et in Onesimo possumus intelligere, quod mala principia occasiones fuerint bonae rei. Si videlicet dominum non fugisset, nunquam venisset Romam, ubi erat Paulus vinctus in carcere. Si Paulum in vinculis non vidisset, fidem Christi non recepisset. Si Christi fidem non habuisset, nunquam Pauli [Col. 1514A] effectus filius in opus Evangelii mitteretur: ex quo gradatim colligitur, quod ideo minister Evangelii factus est Onesimus, quia fugit a domino. Et hoc est quod dicitur: Debes illum honeste et libenter suscipere, quia forsitan ideo ad horam, id est ad breve tempus discessit a te, ut in aeternum illum reciperes. Pulchre autem addens forsitan, sententiam temperavit. Occulta quippe sunt judicia Dei, et temerarium est quasi de certo pronuntiare quod dubium est. Forsitan, inquit, ideo discessit, caute, timide, trepidanter loquens, et non totum fixo gradu, ne si non posuisset fortisan, omnibus servis fugiendum esset ut apostolici fierent. Forsitan idcirco discessit a tuo servitio non diu, sed ad horam, id est quasi ad unius horae spatium, ut pro tam brevi recessione [Col. 1514B] reciperes illum in aeternum, id est aeternaliter tecum permansurum, qui tantummodo temporaliter erat tecum mansurus nisi recessisset; hoc est, fortasse Deus praevidit et eum a te ad horam, id est ad breve tempus discedere secreto consilio voluit, ut tu qui non eras illum aeternaliter tecum habiturus, si non discederet, ut ad me perveniens fidem acciperet, reciperes illum habitaturum tecum non horarium sed aeternum. Cum enim eamdem fidem ac religionem teneat quam tu, hic et in futuro tecum semper erit, qui perenniter a te separandus erat et suppliciis mancipandus, si non ad horam discessisset, ut infidelitatem lexueret. Licet haec Apostolus quasi dubitative dixerit, tamen ita veraciter completa sunt ut pronuntiavit. Nam Onesimus iste, [Col. 1514C] sicut ex litteris patris didicimus, factus est postea pontifex et martyr gloriosus. Reciperes, inquam, in aeternum, jam, id est post acceptum libertatis spiritum in baptismo, non ut servum sicut prius, sed pro servo fratrem, quia coepit eumdem in coelo tecum habere patrem. Fratrem non qualemcunque, sed charissimum cunctis ecclesiae filiis, qui sanctitatem quam nunc habet noverunt; sed maxime, id est multo plus quam aliis est charissimus mihi, qui magis novi quos chariores aestimare debeam et qui magis hujus perfectam conversionem scio quam alii. Et mihi quidem pro sola spiritali fraternitate tam excellenter charus est, sed quanto magis, id est valde amplius debet esse tibi charissimus, et in [Col. 1514D] carne, id est respectu carnis, quia tibi carnale servitium debet, utpote servus, et in Domino, id est in respectu Domini, quia ejus per fidem factus est filius et regni ejus particeps est tecum futurus. In eo quod ait, ut aeternum illum reciperes, notandum est, quod nullus sit aeternus dominus servi sui. Potestas quippe ejus et utriusque conditio morte finitur. Onesimus vero ex fide Christi factus est aeternus aeterno Philemoni; et spiritu libertatis accepto, jam non servus, sed frater coepit esse de servo; frater, pro sanctitate sua charissimus, frater aeternus aeterno et ipsi apostolo et domino suo, cui Onesimum ut carnis ante conditio, illum postea spiritus copulabat. Et tunc quidem quando erat ei subjectus in carne, non erat ei junctus in Domino, nunc autem [Col. 1515A] et in carne junctus est, in Domino. Ex quo intelligimus, servum qui crediderit in Christum, si dominus ejus fidelis est, duplici lege eidem domino suo constringi, ut ei et carnis necessitate jungatur ad tempus, et in aeternum spiritu copuletur.
«Si ergo me habes socium, suscipe illum sicut me. Si autem aliquid nocuit tibi aut debet, hoc mihi imputa. Ego Paulus scripsi mea manu, ego reddam, ut non dicam tibi, quod et teipsum mihi debes. Ita frater, ego te fruar in Domino, refice viscera mea in Christo.»
Quando quidem tam bene emendatus est Onesimus, et intantum factus est mihi charissimus, ergo suscipe illum reverenter sicut me, id est quam accurate, quam studioso hospitio et animo tuo me [Col. 1515B] susciperes, si venirem ad te, sic illum suscipe, ita dico, si habes, id est si habere vis me socium, id est consortem et amicum. Aliter videlicet non ero tibi socius. Philemon Paulum socium habere cupiebat, et in Christum credens, tales utique volebat habere profectus, ut Paulo similis fieret, et ei communicaret in vinculis. Consideremus ergo quantum hic laudetur Onesimus, quantum profecisse monstretur, cum ita recipiendus sit ut apostolus, et sic dominus ejus ut Pauli debeat desiderare consortium. Breviter quod dicit, tale est: Si me vis habere consortem, habeto Onesimum, quem ego consortem et filium et viscera mea habeo. Quem si non susceperis, nec habere volueris, scias quod me habere non possis. Suscipe, inquam, illum sicut me. Sed si nocuit tibi [Col. 1515C] aliquid destruendo ex rebus tuis, sicut vineam eradicando, vel domum incendendo, vel aliud aliquid tale committendo, quod saepe faciunt fugitivi, aut si debet tibi aliquid, id est si quid pecuniae tuae secum tulit, quod debeat tibi restituere, hoc quod ille nocuit, vel debet imputa mihi, id est puta in me esse, non in illo nocumentum et debitum, ut ego reddam illud tibi pro Onesimo, sicut et Christus pro nobis in passione quod non debebat, exsolvit. Ego Paulus, qui tam famosi nominis sum, et tam probatus in veridica locutione, scripsi non per notarium, sed mea propria manu epistolam istam, in qua me redditurum promitto quod ille debet, ego videlicet reddam. Et hoc ita dico ut non dicam tibi aliud, [Col. 1515D] quod juste possem dicere, scilicet quod debes mihi etiam teipsum, id est non solum tua, sed quod est majus, etiam teipsum mihi debes, ut si necesse fuerit, reddas mihi teipsum moriendo pro me, quoniam quidquid boni est in te, totum est per fidem, quam didicisti a me; et ideo totum mihi debetur, quidquid bonorum est in te. Quod dicit, tale est: Quod Onesimus furto rapuit, ego me spondeo redditurum, hujus sponsionis epistola haec et manus testis est propria, quam non solito more dictavi, sed mea manu ipse conscripsi. Crede igitur mihi, pro Onesimo pollicenti. Hoc autem dico quasi ad extraneum loquens. Caeterum si ad jus meum redeam, propter sermonem Christi quem tibi evangelizavi et Christianus effectus es, teipsum mihi debes. Quod [Col. 1516A] si tu meus es, et tua omnia sunt mea. Si autem tua omnia mea sunt, Onesimus quoque qui tuus est, meus est. Poteram igitur eo uti ut meo, sed voluntati tuae relinquo, ut mercedem habeas ignoscendo. Quod autem ait: Ego reddam, non de pecuniali, sed de spirituali redditione, id est de coelesti remuneratione intelligendum est, scilicet quod suis intervenientibus impetraturus sit perpetuam a Domino retributionem spiritalium bonorum pro temporali damno, quod pertulit ab Onesimo. Suscipe, inquam, illum sicut me, quia quod ille debet, ego spiritaliter reddam. Ita, frater, in illa coelesti retributione ego te fruar, id est in te delectabor in Domino, id est in illa beatitudinis gloria quae est sanctis in Domino. Et ideo nunc refice viscera mea, id [Col. 1516B] est benigue refove Onesimum, et hoc age in Christo, id est in Christi charitate. Vel refice viscera mea, id est recrea internum affectum meum, et comple desiderium meum in Christo, dando veniam Onesimo, et honorifice jam illum habendo. Quod dicitur: Ita, frater, in Graeco est quasi adverbium blandientis, sed in Latina lingua proprie non potest dici. Significat enim deprecantis affectum. Ego, inquam, te fruar in Domino. Cum homine in Deo fruetur, Deo potius quam homine fruetur; illo enim fruetur, quo efficietur beatus, et ad Deum se pervenisse laetabitur, in quo spem ponit ut veniat. Recte ergo dicit, ego te fruar in Domino, quod si non addidisset, in Domino, et tantum te fruar, dixisset, in eo constituisset spem beatitudinis suae. Quanquam etiam vicinissime [Col. 1516C] dicitur frui, cum delectatione uti. Cum videlicet adest quod diligitur, etiam delectationem secum gerat necesse est. Per quam si quis transierit eamque ad illum in quo permanendum est, retulerit, utitur ea; et abusive, non proprie dicitur frui. Si vero inhaeserit atque permanserit, finem in ea ponens laetitiae suae, tunc vere et proprie frui dicendus est. Quod non est faciendum, nisi in illa Trinitate quae est summum et incommutabile bonum. Apostolus itaque Philemone fruitur in Domino, habens eum secum in illa contemplatione Creatoris, in qua est perfecta consummatio delectationis et gaudium justorum. Qui et viscera sua Onesimum, quem et superius eodem nomine appellaverat, refici [Col. 1516D] vult per Philemonem. Et ambigue dictum est, utrum viscera Pauli in Christo Onesimus sit, an viscera Pauli Onesimus per Philemonem in Christo reficienda sint. Si superius accipere voluerimus, recte Pauli in Christo viscera dicetur Onesimus, quem in Christi vinculis genuit; si posterius, in Christo reficiendus est Onesimus a Philemone, ut ejus in Christo sermonibus erudiatur.
«Confidens in obedientia tua scripsi tibi, sciens quoniam et super id quod dico, facies.»
Reficere debes viscera mea, nam ego confidens in obedientia tua, id est omnino fiduciam habens et certus existens, quia in hac re mihi obedies, sicut in caeteris semper obedire consuevisti, scripsi tibi de Onesimo, ut ignoscas ei et suscipias illum sicut me. [Col. 1517A] Haec, inquit, scripsi tibi, sciens quoniam et facies super id quod dico, vel plus dabis quam peto, et ultra id quod rogo facies, atque amplius quam postulo concedes. Qui praesumit de eo quem rogaturus est, ipsa quodammodo praesumptione praejudicat quod rogat. Porro, si scit ille qui postulat, plusquam rogavit, rogatum esse facturum, in Deo majora petit, ut habeat rogatus spontaneam voluntatem et majorem ex praestatione mercedem. Si autem Philemon hoc ob hominis praeceptum facit, quanto magis faciet ob dilectionem Dei? Unde et merito Apostoli voce laudatur, quod mandata ejus opere praevenerit, et possit dicere: «Voluntaria oris mei complaceant tibi, Domine (Psal. CXVIII) ,» ut plus faciens quam ei praeceptum est, vincat eos qui tantummodo [Col. 1517B] imperata faciunt. Nam et virginitas idcirco majori praemio coronabitur (I Cor. VII) , quia praeceptum Domini non habet, et ultra imperata se tendit.
«Simul autem et para mihi hospitium. Nam spero per orationes vestras donari me vobis.»
Non solummodo suscipias Onesimum sicut me, sed et mihi para simul hospitium. Nam spero quod Deus adhuc per orationes vestras dabit me vobis, ut liberatus ab hoc carcere, revertar ad vos, et iterum vos aliosque doceam. Non puto tam divitem fuisse Apostolum et tantis sarcinis occupatum, ut praeparato egeret hospitio; et non una contentus cellula, aedes amplissimas quaereret; sed ut dum cum exspectat Philemon ad se esse venturum, magis faciat quod rogatus est, ne forte cum venerit [Col. 1517C] erubescat. Si autem hic non dispensatorie, sed vere quis aestimat imperatum, ut sibi hospitium praeparet, apostolo magis quam Paulo hospitium praeparandum est. Venturus enim ad novam civitatem praedicaturus crucifixum, et inauditum dogma delaturus, sciebat ad se plurimos concursuros. Et necesse erat primum ut domus in celebri esset urbis loco ad quem facile conveniretur; deinde ut ab omni importunitate vacua esset ac ampla, quae plurimos caperet audientium, nec proxima spectaculorum locis, ne turpi vicinia detestabilis, postremo ut in plano potius esset sita, quam in coenaculo. Quam ob causam eum aestimo et Romae in conducto mansisse biennio, nec parva (ut reor) erat mansio, ad quam Judaeorum turbae frequenter confluebant. [Col. 1517D] Spero, inquit, per orationes vestras donari me vobis, Filium patri Deus rogatus indulget, et frater saepe oratione fratris servatur. Apostolus vero totius Ecclesiae precibus conceditur, ob eorum qui eum audituri sunt utilitatem; et hoc donum non tam in eum dicitur esse, qui differtur a martyrio, ad martyrium paratus, quam in eos ad quos Apostolus mittitur. Quod autem crebro Paulus in carcere fuerit, et de vinculis liberatus sit, ipse in alio loco dicit: «In carceribus abundantius (II Cor. XI) .» De quibus nonnunquam Domini auxilio, crebro ipsi persecutoribus nihil dignum in eo morte invenientibus, dimittebatur. Necdum enim super nomine Christiano senatus-consulta processerant, necdum Christianum [Col. 1518A] sanguinem Neronis gladius dedicaverat; sed pro novitate praedicationis, sive a Judaeis invidentibus, sive ab his qui sua videbant idola destrui, ad furorem populis concitatis, missi in carcerem, rursum impetu et furore deposito, laxabantur. Et haec ita esse ut dicimus, apostolorum Acta testantur, in quibus et Agrippa loquitur ad Festum, potuisse dimitti Paulum si non appellasset Caesarem (Act. XXVI) ; et Festus ad Agrippam, quia nullam invenerit causam praeter quaestiones quasdam de religione propria, et de quodam Jesu quem Paulus vivere praedicabat. (Act. XXV) . Ex quo animadvertimus et a caeteris judicibus similiter eos potuisse dimitti id agente Domino, ut in toto orbe nova praedicatio disseminaretur, propter quod et nunc dicit Apostolus [Col. 1518B] se sperare quod possit adhuc dari fidelibus per orationes eorum.
«Salutat te Epaphras concaptivus meus in Christo Jesu, Marcus, Aristarchus, Demas et Lucas, adjutores mei.»
Id quod principio dicebamus, quoniam ad Colossenses epistola eodem in tempore et per eumdem esset scripta bajulum litterarum, quo et ad Philemonem quoque scripta est, etiam eorum qui salutantes inducuntur, nomina docent. Nam et in ipsa subscribitur: «Salutat vos Aristarchus concaptivus meus, et Marcus consobrinus Barnabae, et Epaphras qui est e vobis servus Christi;» et paulo inferius: «Salutat vos Lucas medicus charissimus et Demas; et dicite Archippo: Vide ministerium [Col. 1518C] quod accepisti in Domino, ut illud impleas.» Et: «Memores estote vinculorum meorum (Colos. IV) .» Si autem ex eo aliquis non putat pariter scriptas, quod ad Colossenses pauca sint nomina quae hic non ferantur ad scripta, sciat non omnes omnibus aut amicos esse, aut notos; et aliud esse, privatam ad unum hominem, aliud, publicam ad universam Ecclesiam epistolam fieri. Salutat te ergo, inquit, Epaphras concaptivus meus in Christo Jesu, de hoc Epaphra dictum est Colossensibus: «Cognovistis gratiam Dei in veritate, sicut didicistis ab Epaphra charissimo et conservo nostro, qui est fidelis pro vobis minister Christi Jesu, qui etiam nanifestavit nobis dilectionem vestram in spiritu (Coloss. I) .» Quem et concaptivum suum in Christo dicit nunc [Col. 1518D] Apostolus, quia cum eo Romae tenebatur pro Christi Evangelio captus ac vinculis astrictus. Marcum vero quem subjungit, crederemus illum esse qui scripsit Evangelium, nisi ad Colossenses diceretur consobrinus Barnabae, ideoque magis credimus hunc esse Marcum, pro quo inter Paulum et Barnabum fuerat olim dissensio, id est Joannem qui cognominatus est Marcus; et sic ex societate Barnabae melioratum, ut dignus esset Paulo adhaerere, qui quondam ab eo fuerat rejectus. Aristarchus autem, quem et ad Colossenses concaptivum suum Apostolus scribit (Colos. IV) , Thessalonicensis erat, et comitatus est eum Hierosolymis ascendentem, atque inde cum eo ipse et Lucas Romam sunt missi, sicut et ecclesiastica [Col. 1519A] historia meminit. Demas vero ipse est, de quo ad Timotheum queritur Apostolus: «Demas me dereliquit, diligens hoc saeculum, et abiit Thessalonicam (II Tim. IV) .» Qui fortasse postmodum poenitentia ductus, et in Christo confortatus, rediit ad Apostolum, aut, si non est ad eum reversus, tunc constat hanc epistolam prius esse scriptam, quam scriberetur ad Timotheum secunda. Lucas autem medicus charissimus, ipse est frater ille gloriosus, «cujus laus est in Evangelio per omnes Ecclesias (II Cor. VIII) .» Qui Evangelium et Actus apostolorum Ecclesiis derelinquens, quomodo apostoli de piscatoribus piscium piscatores hominum facti sunt, ita de medico corporum in medicum est versus animarum. Cujus scripta quotiescunque leguntur in [Col. 1519B] ecclesiis, toties ejus medicina non cessat. Hujus autem epistolae talis est terminatio:
[Col. 1520A] «Gratia Domini nostri Jesu Christi cum spiritu vestro. Amen.»
Sicut a meliori parte hominis, id est capite dinumeratur populus Israel, dicente Scriptura, secundum capita eorum, ita in toto quidem homine et omni parte sanctorum gratia est Domini nostri Jesu Christi, sed a majori et meliori parte, id est spiritu per synecdochen de toto homine dicitur: Gratia Domini nostri Jesu Christi cum spiritu vestro. Amen. Cum autem in spiritu gratia Domini fuerit, totum facit hominem spiritualem, ut et caro spiritui serviat, et anima non vincatur a carne; et redacta simul in substantiam spiritalem, adhaereat Domino, quoniam qui adhaeret Domino, unus spiritus est.
Paulus in Italia positus, Hebraeo sermone scripsit hanc epistolam et misit Judaeis ad fidem Domini Jesu conversis, et in Judaea post veritatis agnitionem conversantibus, intendens principaliter eos in puritate [Col. 1519C] fidei Christianae confirmare, et a legalibus observantiis quibus adhuc detinebantur, prorsus avellere. Putabant enim fidem Christi solam sine admistione legalium caeremoniarum ad beatitudinis consecutionem nullatenus esse sufficientem, sed utrumque simul dicebant ad salutem esse necessarium. Nullum namque in fide Christi sine legali observatione, vel in legis observantia sine fide, dignum vitae perpetuitate judicabant. Et apostolus eorum beatus Petrus permisit eos adhuc in legalibus caeremoniis vivere; timens ne, si carnales observantias illis omnino auferret, et ab operibus legis in quibus semper vixerant, removeret, potius a fide Domini Jesu recederent, quam legem desererent. Consideravit enim quod si ad fidem Salvatoris converterentur, atque post fidem et veritatis [Col. 1519D] meritum inutilitas signorum et umbrae manifestaretur eis, facilius ab errore illo revocari possent, quam si primo auditu diceretur eis, ut a legis operibus omnino cessarent. Et quod tunc Petrus praevidit posse fieri, nunc Paulus aggreditur facere. Timebat enim ne fides eorum, quae nimis imperfecta erat, et conversio ipsorum inanis fieret et superflua. Ideoque scribit eis per multas rationes de eminentia Christi et inutilitate legis, ad ultimum et de moribus instruit. Studet enim, ut dictum, est persuadere illis fidem Salvatoris sine carnalibus observantiis ad vitam aeternam sufficientem esse, et ut ulterius carnalibus observantiis non insistant, sed in fide Christi justificationis et salvationis suae fiduciam ponant. Quod autem haec epistola superscriptionem solitam non habet, id est Paulus [Col. 1520B] apostolus, ista ratio est, quia praejudicatum Hebraeis erat de Pauli nomine, ne dicta ejus susciperent; et idcirco prudenter declinavit, ne statim in principio Pauli nomine inspecto, ejus lectio repudiaretur; et quia a Domino omnipotente Paulus dicitur missus ad [Col. 1520C] gentes praecipue, non ad Hebraeos. Pro humilitate ergo Paulus, qui ad gentes fuerat destinatus, non scribit semetipsum Hebraeis apostolum, vel propter honorem Domini, qui se missum dixerat ad oves domus Israel (Matth. XV) , vel quia gentium videbatur apostolus, et non Hebraeorum. Nam neque fidem, neque aliud quidquam illis contulerat. Interpretantur autem Hebraei transitores vel transeuntes. Et quicunque radicem cordis in amore praesentis mundi non plantavere, sed assiduis desideriis ad superna transeunt; qui peregrinationem terrae non diligunt pro habitatione patriae, sed veram patriam inquirunt, ipsi sunt vere Hebraei, et ad se scriptam esse credant hanc epistolam. In qua Apostolus primum proponit audienda esse Verba Christi, conferendo cum prophetis, [Col. 1520D] quia in eo locutus est Deus ut in prophetis, et major est eis, sic enim dicit:
«Multifariam multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis novissime diebus istis locutus est nobis in Filio.»
Multifariam, id est multis locutionum generibus aliquando manifeste, aliquando obscure, aliquando proprie, aliquando figurate, aliquando per angelum, aliquando per occultam inspirationem, aliquando Hebraice, aliquando Chaldaice, aliquando blandiens, aliquando terrens, locutus est Deus; et multis modis, id est diversis et variis actionum generibus, quia non solum dicta prophetarum, sed et omnia facta eorum praenuntiavere ea, quae nostris temporibus [Col. 1521A] erant futura. Et quam varia sint et quam multa prophetarum gesta, quae referuntur in Scripturis, quis facile noscat? Et in omnibus illis patrum gestis locutus est futura. Nam de verbis eorum quae multa sunt, atque diverso et multiplici genere locutionum prolata, non est dubium quin ipse ea locutus sit. Ita ergo multifariam et multis modis et qualitatibus olim, id est in antiquis temporibus, loquens Deus patribus, qui nos carnaliter genuere, et fidem suam de Christo nobis reliquere. Et loquens eis in prophetis, quia ipse in cordibus eorum dixit, quidquid illi foras vel dictis vel factis locuti sunt hominibus. Nec vacat quod dicit, loquens olim, et jungit praesens cum praeterito. Nam ea quae locutus est patribus in prophetis, omnia nobis usque hodie loquitur in Scripturis, [Col. 1521B] ut sicut ipsi, ita et nos credendo ea et opere complendo vitam consequamur aeternam. Potest et de solis verbis intelligi, quod ait, multifariam multisque modis. Multifariam, id est multis locutionibus, multisque modis, id est multis locutionum qualitatibus, olim Deus Pater loquens patribus, qui in carne et in fide nos genuere; novissime, id est in fine temporum, quando jam alia non sequitur Dei locutio, quoniam in hac continetur omnis perfectio sanctitatis et justitiae, diebus istis, id est tempore istorum hominum, qui adhuc in carne vivunt, locutus est nobis in Filio suo, quia quidquid foras Christus locutus est hominibus, Pater in eo loquebatur intus. In prophetis fuit Deus secundum inhabitationem [Col. 1521C] gratiae et revelationem voluntatis sapientiae suae, in Filio autem omnino totus manebat, scilicet usquequaque mentem et rationem illius illuminans, ut nihil sibi deesset ad perfectionem animae, utpote cui sapientia Dei personaliter erat unita. Et qui loquebatur in prophetis, quod in eis loquebatur patribus nostris, hoc nobis ad ultimum locutus est in Filio suo; et ideo verba Filii non minoris auctoritatis sunt, quam prophetarum; imo majoris, quia illi sunt servi, iste Filius in quo Pater locutus est; novissime, quia post istam nulla alia futura est locutio. Illa enim quae, facta est Moysi, non fuit novissima, quia tantum posita fuit usque ad tempus correctionis, et ideo quandiu durabit haec novissima locutio, id est Novum Testamentum, pro certo durabit [Col. 1521D] fides nostra, quia in aliud non poterit transmutari, quod nobis plus valeat ad acquisitionem vitae coelestis (infra IX) . Et ut diligentius observentur ea quae locutus est Filius, transfert se Apostolus commendationem ejus secundum utramque naturam, dicens:
«Quem constituit haeredem universorum, per quae fecit et saecula. Qui, cum sit splendor gloriae et figura substantiae ejus, portansque omnia verbo virtutis suae, purgationem peccatorum faciens, sedet ad dexteram majestatis in excelsis.»
Ostendit videlicet quantus sit Filius, in quo Pater [Col. 1522A] locutus est hominibus, ut cognita magnitudinis ejus dignitate, fides de eo sufficiens esse ad salutem aeternam cognoscatur. Quem ipse Pater secundum humanitatem constituit jam immutabilem haeredem universorum, id est possessorem omnium creaturarum, atque totius mundi Dominum, ut jam non sit tantum Jacob funiculus haereditatis ejus, sed fiat quod scriptum est: «Dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II) .» Unde patet quia omnes in eum debent credere. Et per quem, secundum quod verbum Patris est, ipse Pater fecit non solum aeterna, quae minus sunt etiam nobis nota, sed et saecula, id est omnia mutabilia, quae variari cernimus per tempora. Saeculum enim a sequendo dicitur, eo quod semper sit [Col. 1522B] in motu, quia semper aliquid praecedit, et aliud sequitur: Et cum saecula per Filium facta sint, manifestum est eum esse Creatorem hominis et omnium reliquorum, quae in coelis facta sunt. Qui Filius post laborem militiae et obedientiae suae sedet, id est requiescit, nihil ultra laboris sustinens, ad dexteram paternae majestatis. Et jure secundum humanitatem exaltatus est ad dexteram Patris cum sit secundum divinitatem eidem Patri coaeternus et coaequalis. Est enim splendor gloriae et figura substantiae ejus. Splendor gloriae quasi lumen de lumine, Pater enim est gloria, sicut idem Filius ei canit in Psalmo: «Gloria mea, et exaltans caput meum (Psal, III) .» Et hujus gloriae, id est Patris splendor est Filius, quia a Patre est, sicut splendor [Col. 1522C] de sole, et coaeternus est Patri, sicut splendor coaevus soli. Nam, sicut natura non patitur ut sit unquam sol sine splendore, et ignis sine calore, ita Pater nunquam potuit esse sine sapientia sua; et sicut sol non est a splendore, nec ignis a calore, ita Pater non est a Filio, sed Filius a Patre; et sicut splendor ostendit illud cujus est splendor, ita Filius manifestat Patrem cujus ipse est sapientia; et sicut substantialiter splendor in sole est, et sol in splendore, ita substantialiter Filius in Patre est et Pater in Filio. Et quia posset esse coaeternus, et tamen non esset eadem substantia, addit, et figura substantiae ejus, per quod ostenditur consubstantialis Patri. Quia est figura substantiae ejus, id est expressa similitudo [Col. 1522D] ejus, non secundum exteriora, sed secundum substantiam. Figura substantiae substantiae ejus est, id est forma et imago substantiae ejus, quia quantus est Pater, tantus et ipse; qualis est Pater, talis est ipse, cujus substantiae est Pater, ejusdem et ipse, quod est Pater, hoc et ipse. Filius enim, qui est sapientia Patris, per hoc quod ipsum revelat et facit cognosci, figuram substantiae ejus exprimit, cum semetipsam primum describit eadem sapientia, et sic Patrem manifestat [Col. 1521D] Locus obscurus. . Cum enim aeternitas Patris cernitur a nobis, prout infirmitatis nostrae possibilitas admittit, imago ejus mentis nostrae oculis antefertur, quia, cum vere in Patrem tendimus, hunc quantum [Col. 1523A] accipimus per suam imaginem, id est per Filium, videmus et per eam speciem, quae de ipso sine initio nata est eum aliquo modo cernere, qui nec coepit nec desinit, conamur, et haec est figura expressa substantiae Dei. Unde idem Filius dicit: «Nemo venit ad Patrem nisi per me (Joan. XIV) ,» et: «Qui videt me, videt et Patrem (ibid.) .» Qui et portat omnia, id est sursum tenet ne decidant, et in nihilum revertantur, unde creata ab ipso fuerant et sustentat ea non labore, nec difficultate, sed verbo virtutis suae, id est imperio suae potentiae, hoc est sola voluntate sua, quae in eo virtus est et omnipotentia, per quod patet, quia Patri compotentialis est. Et est purgationem peccatorum faciens, quia sanguine suo nos a peccatis mundat. Commonet Apostolus [Col. 1523B] crucis ejus et mox resurrectionis et ascensionis. Nam, postquam fudit in cruce sanguinem, ut faceret peccatorum nostrorum purgationem, suscitatus est de sepulcro, et elevatus est in coelum. Ubi sedet nunc, id est quiescit et regnat et judicat sublimatus ad dexteram, id est aequalitatem et honorificentiam majestatis, id est Patris, qui est majestas, id est major potestas, quia omnibus potestatibus major est, ad cujus dexteram Filius est in eadem sede, sicut aequalis, ne si, in alia parte sederet, minor esse videretur, et sedet in excelsis, id est super omnem creaturam in eminentissimis spiritibus angelicis, qui vocantur thronus, id est sedes Dei.
«Tanto melior angelis effectus, quanto differentius prae illis nomen haereditavit. Cui enim dixit [Col. 1523C] aliquando angelorum: Filius meus es tu, ego hodie genui te? (Act. XIII; Psal. II.) et rursum: Ego ero illi in Patrem, et ipse erit mihi in Filium? (II Reg. VII; II Par. XXII) .»
Hic comparat eum angelis et praefert, usque ad locum, quo ait: Propterea abundantius oportet. Sedet in excelsis, effectus tanto melior, id est dignior angelis secundum humanitatem, secundum quam minoratus fuerat paulominus ab angelis, quanto haereditavit, id est haereditario jure possedit nomen (quod est Filius) differentius, id est magis differens. Dum enim mortalis esset differens nomen habuit, quia angeli ministrabant ei, sed tamen confortasse eum legitur angelus in passione. Postquam [Col. 1523D] autem immortalis factus est, magis differens nomen habuit, quia ministrare adhuc ei possunt angeli, sed jam confortare eum non possunt (Matth. IV; Luc. XXII) . Et ante passionem, licet nonnunquam vocaretur Filius Dei, tamen fere semper vocatus est Filius hominis, post resurrectionem vero Filius Dei vocatur. Et secundum quod ipse differentius nomen habet est prae illis, non post illos. Nam etsi angeli aliquando vocantur filii Dei, hoc nomen significat illos a Deo creatos esse, non eamdem substantiam habendo cum Deo, sed potius quod sunt sola Dei voluntate facti. In Christo autem significat illum esse naturaliter a Patre genitum, et ejusdem cum Patre substantiae, et humanitatem ejus personaliter unitam eidem unigenito Dei. Propter [Col. 1524A] quod et ipsa humanitas appellationem Filii Dei meruit; et ita nomen istud quod Filius, est in Christo differentius et longe dissimilius quam in angelis, et longe prae illis. Vel prae illis habet Christus nomen, quia honorificentior quam illi factus est quando surrexit et ascendit. Et vere prae illis nomen habet. Nam cui angelorum dixit Deus, quod Christo dixit? Nec majori angelorum dixit hoc aliquando, id est nec in creatione, nec postquam confirmati sunt in supernis. Similiter nullus angelorum tam sublimis est, cui legatur Deus aliquando dixisse quod Christo dixit Filius meus es tu consubstantialis mihi, quia ego hodie, id est in die aeternitatis, quae caret principio et fine, semperque praesens habet sine praeterito et futuro, genui te, ex substantia [Col. 1524B] mea. Genui te, dixit et non gigno te, ne imperfectus videretur esse Filius, et ne contra prophetam Deus recens esse putaretur idem unigenitus: Si enim dixisset, hodie gigno te, posset existimari haec genitura hodie principium habuisse. Sed, cum dicit, genui, ostendit, quod hodie sit, sed non hodie coeperit. Ac per hoc nullum principium habuisse declaratur. Tamen si in Actibus apostolorum verba Pauli consideremus, videbimus eum hanc sententiam ad resurrectionem Domini retulisse: dixit enim de Patre: «Resuscitans Jesum Christum, sicut in Psalmo secundo scriptum est: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Act. XIII) .» Juxta hoc igitur Apostoli testimonium dixit ei Pater in die resurrectionis: [Col. 1524C] «Filius meus es tu, ego hodie genuit te,» ut illa resurrectio ejus quam Pater operatus est, intelligatur quaedam generatio. Nam et nostra resurrectio vocatur regeneratio, cum dicitur: «In regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae (Matth. XIX) ;» et iterum de electis dicitur, quia in futuro saeculo sunt filii Dei, cum sint filii resurrectionis (Luc. XX) .» Christus ergo secundum humanitatem qui, dum esset mortalis, erat Filius hominis, in resurrectione vestiens immortalitatem, factus est Filius Dei, sic tamen, ut non amitteret esse Filius hominis, quia verus homo permansit; sed gloriam, quam humanitus non habebat, acepit, et ita homo ille quem Unigenitus Dei in sua [Col. 1524D] persona susceperat, audivit in resurrectione: «Filius meus es tu, ego hodie genui te,» quod nulli unquam angelorum dictum est: quia nec propter aliquam promotionem quae illis aliquando facta est, dignus fuit aliquis illorum hoc audire. Et rursum, cui angelorum dictum est quod de Filio hominis Verbo Dei personaliter unito dixit: Ego qui Verbi mei semper sum Pater, ero illi in Patrem, id est ero pater illi homini quem Verbum meum assumet, et ipse homo erit mihi in Filium (II Reg. VII) , id est erit mihi filius? Nulli angelorum dictum est hoc, vel de nullo angelorum. Sed homo iste propter unitatem personae, verbi et carnis, factus est ejusdem Patris Filius cujus et verbum; quia et virgo, Dei genitrix idcirco dicitur, quod non solum [Col. 1525A] hominem sed et Deum genuit (Psal. XCVI.) Caro enim communicat alitioribus, sicut et divinitas humilioribus.
«Et cum iterum introducit Primogenitum in orbem terrae, dicit: Et adorent eum omnes angeli Dei; et ad angelos quidem dicit: Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos flammam ignis (Psal. CIII) . Ad Filium autem: Thronus tuus Deus in saeculum saeculi, virga aequitatis virga regni tui (Psal. XLIV) . Dilexisti justitiam et odisti iniquitatem, propterea unxit te Deus, Deus tuus oleo exsultationis prae participibus tuis. Et: Tu in principio, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli. Ipsi peribunt, tu autem permanebis, et omnes ut vestimentum veterascent; [Col. 1525B] et velut amictum mutabis eos, et mutabuntur, tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient (Psal. CI) .»
Ostenso per auctoritates quoniam differentius nomen prae angelis Christus haereditavit, ostendit per alias auctoritates eum esse meliorem et praestantiorem angelis. Quasi dicat: Antequam Filius Dei homo fieret, promisit Deus se eidem homini fore in Patrem. Et iterum, cum introducit in orbem terrae, id est in hunc mundum primogenitum in multis fratribus, dicit de eo, ut adoretur ab omnibus sanctis angelis. Iterum introducit visibilem carne assumpta, qui ante invisibilis in mundo erat. Quae assumptio dicitur exitus a Patre, et introductio in haereditatem. Vel introducit, id est intus usque [Col. 1525C] ad corda hominum ducit eum, ut cognoscatur ab eis, pro quorum salute carnem induit, et in orbem terrae, id est in reparationem humani generis ubique terrarum existentis. Qui Filius secundum divinitatem quidem, in qua fratres non habet, dicitur unigenitus; sed secundum humanitatem, inqua fratres habere dignatus est, appellatur primogenitus. In qua humanitate eum adorare monentur angeli, quia in divinitate ut adorarent eum, non indigebant admonitione, et quia homo unitus Deo, adoratur ab angelis, patet quia longe melior est ipse quam angeli. Hoc autem testimonium in cantico Deuteronomii juxta Septuaginta interpretes ita legitur: «Laetamini coeli simul cum eo, et adorent eum omnes [Col. 1525D] angeli Dei (Deut. XXXII) .» Ubi notandum est quod translatio Septuaginta interpretum authentica erat Hebraeis, quibus scribebat Apostolus, utpote Graecam et Hebraeam linguam scientibus. Quia ergo coeli laetantur cum homine quem Dei Filius assumpsit, et adorant eum omnes angeli Dei, manifestum est ex hoc, quantum ipse praelatus sit angelis; et etiam ex hoc quod sequitur, quia ad angelos dicit, qui facit angelos, etc. Illud enim quod supra dictum est refertur ad Filium, ostendendo illum esse meliorem angelis; et istud quod subditur, refertur ad angelos, ostendendo eos inferiores illo cui serviunt et ministrant. Et hoc est quod dicit Scriptura, quod ad angelos quidem pertinet: Qui scilicet Filius facit angelos, id est nuntios et legatos suae voluntatis ad [Col. 1526A] homines, suos spiritus coelestes, angelus enim nomen officii, non naturae. Nomen vero naturae spiritus est. Nam sancti illi Spiritus supernae patriae semper quidem sunt spiritus, sed non semper angeli. Tunc enim solummodo sunt angeli, cum nuntiant. Eos ergo, quos semper Christus habet spiritus, quando vult, angelos facit, mittendo eos nuntiare quod jusserit, et flammam ignis, id est seraphin, qui ardentes interpretantur, quia igne divini amoris toti sunt inflammati, et ante omnes alios sunt, facit ministros suos, ut ministrent ei et serviant, scilicet primos coelestium spirituum facit sibi ministrare, e t hoc quidem ad angelos dictum est, ad ostendendam subjectionem eorum, sed ad Filium quod sequitur, id est ad declarandam ejus excellentiam: [Col. 1526B] O Deus Fili, tuus thronus (Psal. XLIV) , id est tua sedes regia permanet in saeculum saeculi, id est in aeternum. Non enim posset Deus habere sedem temporalem. Dominum vocat eum, ut omnibus, qui videbant eum esse hominem, divinitas ejus innotescat. Per thronum, id est per sedem regiam designatur regnum ejus. Qui thronus perseverat in saeculum saeculi, quia regni ejus non erit finis (Luc. I) , et alibi dicitur: «Quia sedebit Dominus rex in aeternum (Psal. XXIII) .» Per virgam quoque, id est sceptrum, insigne regnantis exprimitur. Quae virga est aequitatis sicut et per prophetam de eo dictum est: «Ecce injustitia regnabit rex (Isa. XXXII) .» Vel thronus intelligatur judiciaria sedes, et per hanc ipsum judicium. Qui thronus permanet [Col. 1526C] in saeculum saeculi, quia novissimum Christi judicium semper stabit. Unde ait: «Ibunt hi in supplicium aeternum, illi autem in vitam aeternam (Matth. XXV) .» Per virgam autem aequitatis, intelligi potest rectitudo sententiae judicii ejus, quia percutiet reprobos. Haec virga, fortitudo est in vindicta et aequitas rectissima. Vel certe virga regni tui, id est disciplina et regnum, qua bonos regis et malos flagellas, est virga aequitatis, id est regula directa et inflexibilis. Nec mirum, quia dilexisti justitiam, id est omne bonum non coactus habuisti, sed est amore; et econtra odisti iniquitatem, id est omne malum. Nam, sicut Joannes in Epistola dicit: «Omnis qui facit peccatum, et inquitatem facit, et peccatum [Col. 1526D] est iniquitas (I Joan. III) .» Non simul utraque habuisti, id est bonum et malum; sed unum ex amore tenuisti, et alterum ex odio detestatus es, et proptera, id est ut bonum diligeres et malum odires, unxit te, o Deus Fili Deus tuus Pater per se, non per ministros. In eo enim quod dicitur, unxit te Deus, Deus tuus, sicut et in Hebraeo et Graeco patet, primum nomen Dei vocatio casu intelligendum est, sequens nominativo. Unxit te Deus, Deus tuus. Unxit secundum hominem, quia deitas nullo indigebat. Deus enim, qui unctus est, homo factus erat; et ideo unctus est Deus, quia homo erat Deus. Unctus est oleo, id est Spiritus sancti dono. Sed prae participibus suis unctus est, quia omnes nos prius in peccato existimus, et postmodum per unctionem [Col. 1527A] sancti Spiritus sanctificamur. Ipse autem qui existens Deus ante saecula, per Spiritum sanctum in utero Virginis homo conceptus est, in fine saeculorum ibi ab eodem Spiritu unctus est, ubi conceptus. Nec ante conceptus et postmodum unctus est sed hoc ipsum de Spiritu sancto et carne Virginis concipi, a Spiritu sancto ungi fuit. Non potuit apertius dici nomen Christi, quam ut diceretur unctus Deus. Christus enim Graece, unctus dicitur Latine, et unctus significat regem, vel sacerdotem. Unctus est Deus oleo, sed spirituali. Oleum enim visibile in signo est, oleum autem invisibile in sacramento. Oleo exsultationis unctus est, id est Spiritus sancti gratia quae conscientiam ejus exhilaravit, facietis ut nullum omnino peccatum in ea unquam esset, sed [Col. 1527B] omnis omnino sanctitas. Et ideo prae participibus suis unctus est, quia nullus sine peccato, nisi iste solus, nullusque tantum sanctitatis habere potest. Nam neque boni aliquid habere quisquam valet, nisi ab isto acceperit. Quia enim omnes sancti ab eo accipiunt quidquid habent, ideo participes ejus dicuntur, sicut et in sequentibus epistolae hujus legimus: «Participes enim Christi effecti sumus (infra III) .» Propter quod et ipse vocatur Christus, illi vero Christiani; in qua appellatione declaratur, quia ipse singulariter unctus est majori gratia prae omnibus. Non enim ad mensuram dedit ei Spiritum Deus (Joan. III) , sed totum Spiritum sanctum ei largitus est; nobis vero dedit ad mensuram. Haec dicta sunt ad Filium, in quibus humanitatis ejus [Col. 1527C] excellentia demonstratur. Et iterum Propheta (Psal. CI) Insinuans aeternitatem divinitatis ejus, ait ei: O Domine Fili, tu fundasti terram in principio mundi, id est nutu et dispositione tua immobilem subsidere [ al. subsistere] fecisti. In principio fundasti eam, quia tu jam eras ante omne principium, et in principio dedisti esse creaturis. Et coeli sunt opera manuum tuarum, quia manibus tuis, id est virtute jussionis tuae operatus es coelos. Ipsi qui tam durabiles sunt, peribunt in die judicii. Non tamen hoc intellitur de superioribus coelis, sed de novissimis, qui sunt propinqui terrae, et in quibus aves volitant. Qui secundum quantitatem et spatia aeris hujus peribunt igne judicii occupante tantam aeris capacitatem, [Col. 1527D] quantam occupavit aqua diluvii. Ipsi peribunt ab ea quam habent specie, ut in meliorem mutentur. Tu autem permanebis, quia sicut ante omnia permanebas incommutabilis in aeternitate tua, sic et postquam illi perierint, permanebis semper, id est aeternaliter; et omnes illi coeli aerii veterascent ut vestimentum, id est longaevitate paulatim deteriores fient. Quod nos quotidie cernimus impleri ipsa jam aeris immutatione et terrae sterilitate. Nam et de terra similiter hoc intelligitur. Et velut amictum mutabis eos. Amictui comparantur coeli, quia terram operiunt et circumdant. Sicut amictum mutabis eos, id est tam facile, sicut amictus extenditur et plicatur. Ita ergo peribunt coeli et terra, ut mutentur, non ut omnino desinant esse, quia ab ea quam nunc [Col. 1528A] habent specie, tergentur per ignem, et tamen in sua semper natura manebunt. Creaturae quidem mutabuntur, sed tu immutabilis permanes, juxta quod alibi dixisti: «Ego Dominus et non mutor (Malach. III) ;» et: «Ego sum qui sum (Exod. III) .» Tu semper idem ipse es aequaliter incommutabilis, et anni tui non deficient, id est aeternitas tua, anni nostri quotidie deficiunt, nec stant omnino. Sed anni tui non deficiunt, quia semper stant; et quia stant, ipsi anni qui stant, unus annus est, et ipse annus qui stat, unus dies est. Quia ipse unus dies, nec ortum habet, nec occasum, sed semper stat et lucet. Hi sunt anni qui non deficiunt, sed permanent. His itaque dictis evidenter ostenditur Dei Filius aeternaliter incommutabilis in sua deitate, sine initio et [Col. 1528B] fine permanere, et omnium creator esse, ac per hoc fides ejus ad aeternam salutem optime sufficere. In Psalmo possunt haec prophetica verba mystice tractari, sed in hoc loco juxta litteram melius intelliguntur, quia tunc in eis manifestius aeternitas et potentia Filii, quam nunc Apostolus studet ostendere, declaratur. Nam ad Filii personam, non ad Patris in hac epistola dicitur: Tu in principio, Domine, terram fundasti, etc., licet in Psalmo et ad Patrem convenienter ista dicantur, vel potius ad totam Trinitatem. Sed nunc Apostolus excellentiam solius Filii propheticis testimoniis intendit ostendere, qui Judaeis propter assumptionem carnis minor videbatur. Unde et adhuc subjungit:
[Col. 1528C] «Ad quem autem angelorum dixit aliquando; Sede a dextris meis quoadusque ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum? (Psal. CIX.) Nonne omnes sunt administratorii spiritus, in ministerium missi propter eos qui haereditatem capient salutis?»
Item de gloria humanitatis ejus loquitur, ostendens eum angelis multo digniorem. Quasi dicat: Non solum per supradicta major angelis esse declaratur, sed etiam per hoc, quia ad quem angelorum quantaecunque excellentiae fuisset, aliquando, id est in aliquo statu eorum vel ante ruinam superborum, vel post confirmationem humilium, dixit Pater quod Christo dixisse legitur, scilicet: Sede a dextris meis? [Col. 1528D] Nam de excellentissimis angelis scriptum est, quia seraphin stabant in circuitu ejus (Isa. VI; Apoc. VII) . Seraphin stant ut ministri, Filius sedet ut Dominus. Seraphin in circuitu, Filius ad dexteram. Nam victori Christo Pater in die ascensionis ejus obtulit consessum suum, dicens: Sede a dextris meis, id est quiesce et regna in potioribus meis, et hoc, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum, id est prorsus subjiciam tibi. Per pedes stabilitas aeterna designatur, ubi quasi vestigiis positis virtute omnipotentiae consistit, vel certe humanitas ejus, et his pedibus ejus quotidie subjiciuntur inimici, vel per spontaneam conversionem, vel per justam damnationem (I Cor. V) . Cum autem omnes subjecti fuerint, id est in fine saeculi, tunc patebit omnibus, [Col. 1529A] quia ipse perenniter sedebit ad dexteram Patris [Col. 1529D] Locus obscurus. , et ideo nunc necesse fuit dicere, quod ipse ibi sessurus sit post diem judicii, sed tantum usque ad illum diem propter eos qui adhuc eum ibi sedere non credunt: hoc nulli angelorum dictum est, scilicet: Sede a dextris meis, quia non est ministri sedere ad dexteram illius cujus minister est, sed Filii est sedere ad dexteram Patris. Nam omnes angeli sunt ejus ministri, et hoc interrogative quasi per increpationem dicitur. Nonne omnes angeli tam magni quam parvi, sunt spiritus administratorii, id est ad ministrandum apti, ut unusquisque Deo ministret ex officio suo? administratorii sunt, id est ministrandi officium habent, et quia possent officium habere ministrandi, ut non ministrent, ut dapifer [Col. 1529B] regis dicitur ejus minister, etiam si non ministret, subditur: missi in ministerium, subaudi actualiter explendum, hoc est, et ministrandi officium habent, et ministrant, ministrando scilicet serviunt, et id faciunt non propter se, sed propter homines, quibus licet minoribus imperio Christi serviunt, propter eos in bonis operibus adjuvandos et malignis spiritibus defendendos; qui capient haereditatem salutis, id est consequentur haereditatem patriae coelestis, ubi perpetuam animae corporisque salutem habebunt. Mittuntur itaque propter nos huc angeli, vel a Domino, vel a majoribus angelis. Ex minoribus enim angelorum agminibus foris ad exemplum ministerium immittuntur, id est ad humana solatia vel angeli vel archangeli [Col. 1529C] veniunt. Nam sublimiora agmina ab intimis nunquam recedunt quoniam ea quae praeeminent, usum exterioris ministerii non habent. Unde Daniel ait: «Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei (Dan. VII) .» Aliud enim est ministrare, aliud assistere. Nam ministrant Deo, qui ad nos nuntiando exeunt; assistunt vero qui contemplatione intima perfruuntur, ut ad explenda foras opera non mittantur. De minoribus ergo intelligendum est, qui sint in ministerium missi propter homines qui haereditatem salutis percipient. Nusquam enim legimus dominationes vel thronos in ministerium mitti. Qui tamen dici possunt administratorii spiritus, quia et intus ministrant Deo, [Col. 1529D] dum divinas scientias ab eo susceptas inferioribus tradunt, et ad supernam eos contemplationem adducunt. Sed et illi qui foras exeunt, semper ei assistunt, quia et cum ad nos veniunt, sic exterius implent ministerium, ut tamen nunquam desint interius per contemplationem. Unde Salvator de parvulis, id est humilibus ait: «quia angeli eorum in coelis semper vident faciem Patris mei (Matth. XVIII) ,» || et mittuntur igitur, et assistunt, quia, etsi circumscriptus sit angelicus spiritus, summus tamen spiritus ipse qui Deus est, circumscriptus non est. Angeli itaque et missi ante ipsum sunt, quia quolibet missi veniant, intra ipsum currunt.
«Propterea abundantius, oportet observare nos ea quae audivimus, ne forte pereffluamus. Si enim qui per angelos dictus est sermo, factus est firmus, et omnis praevaricatio et inobedientia accepit justam mercedis retributionem, quomodo nos effugiemus, si tantum neglexerimus salutem? Quae cum initium accepisset enarrari per Dominum, ab eis qui audire, in nos confirmata est, contestante Deo signis et portentis et variis virtutibus et Spiritus sancti distributionis secundum suam voluntatem.»
Hucusque multis auctoritatibus demonstravit Filium esse meliorem angelis; et nunc consequenter asserit, quod verba ejus magis sint observanda [Col. 1530B] quam angelorum. Locutus fuerat Deus in prophetis, locutus fuerat et in angelis, sed novissime locutus est nobis in Filio. Et propterea quoniam ille tanto dignior est eis, oportet nos ea quae ab ipso audivimus, observare et opere complere abundantius, quam illa quae a prophetis vel ab angelis qui ministri legis fuerunt, audieramus. Abundantius, id est largius et studiosius servare debemus verba quae locutus est Deus in Christo, quam servavimus ea quae locutus est in angelis, id est praecepta Evangelii quam legis. Ea enim quae Deus refertur dixisse Moysi, certum est angelos esse locutos (Act. VII) . Sed dicit aliquis: Cur ergo scriptum est, Dixit Dominus ad Moysen, et non potius, Dixit angelus ad Moysen? Quia cum verba judicis praeco pronuntiat [Col. 1530C] non scribitur in gestis, ille praeco dixit, sed ille judex. Locuti sunt itaque angeli verba legis. Sed magis observare nos oportet verba Evangelii quae locutus est Christus, ne forte pereffluamus, id est puniamur; fluimus enim, quia sicut fluvius in defluxu et mutabilitate sumus, de infantia ad pueritiam de pueritia ad juventutem, de juventute ad senectutem, et inde ad decrepitam aetatem. Effluimus vero, cum in morte anima et corpore dissolvimur. Effluimus, id est extra fluimus, cum animam exhalamus; pereffluimus si a vero Dei esse perpetualiter separati per varia tormenta sine fine deficimus; et ne hoc nobis contingat, observemus verba Christi saltem timore poenae, si necdum regnat in nobis amor justitiae. Vel [Col. 1530D] fluimus per poenas mortalis naturae, effluimus peccatum addendo, pereffluimus in aeterna damnatione. Vel ita: Fluere, est mori, effluere pati poenas sive in hoc saeculo, sive in futuro: pereffluere acriora tormenta perpetualiter pati et haec cavenda nobis sunt. Sed et moraliter pereffluere est ab intima intentione appetitus interiorum et aeternorum, penitus extra fluere, cogitando et appetendo sola exteriora et temporalia, quod eis accidit, quorum mentes gratia Dei prorsus deserit, et qui custodire negligunt, merito suae perversitatis deseruntur a Spiritu sancto, ut concupiscentias suas sequantur et pereant. Unde mox de poena futurae damnationis eorum, [Col. 1531A] comparatione vindictarum, quae praevaricatoribus legis quondam inferebantur, terribiliter subditur: Si enim qui per angelos dictus est sermo, etc. Nam, si illi puniti sunt, qui verba angelorum contempsere, quanto gravius punientur qui verba Christi contemnunt? A minori probatur hoc. Vel secundum priorem sensum ita continuatur: Revera pereffluemus in tormentis, nisi ea quae dicta sunt nobis a Filio servaverimus. Nam quomodo effugiemus poenas aeternae ultionis, si tantam salutem novae gratiae neglexerimus, cum nec illi effugerint, qui legem veterem neglexere? et hoc est: Si sermo Dei qui dictus est Moysi per angelos, id est per officium angelorum, factus est firmus, id est ratus et stabilis et in minis et in promissis, quia et quidquid minata [Col. 1531B] est lex et quidquid promisit, completum est, et si omnis praevaricatio et inobedientia, etc. Praevaricatio est vetita facere, inobedientia vero jussa non facere. Et non solum omnis praevaricator qui multorum reus erat, sed et omnis praevaricatio, id est omnis culpa transgressionis, ut pro singulis ultio fieret, et omnis culpa inobedientiae, quae legis praecepta facere contempsit, accepit retributionem factorum suorum, retributionem dico mercedis, id est meriti, justam, id est parem, non pro levi culpa magnam, nec pro magna, levem, sed juste modificatam, ut oculum pro oculo, dentem pro dente (Exod. XXI; Levit. XXXIV; Deut. XVI) . Melius positum est praevaricatio et inobedientia, quam si poneretur, praevaricator et inobediens quia per hoc, ut diximus, [Col. 1531C] ostenditur poena illata fuisse pro unaquaque transgressione et inobedientia. Nam praevaricator non solum de uno, sed de multis dicitur; et si hic positus esset praevaricator posset intelligi quod non pro una, sed pro multis culpis quis puniretur. Si, inquam, sermo angelorum tam firmus factus est, ut tanta necessitate cogerentur nostri majores illum operibus adimplere, quoniam si quis aliter fecisset, non poterat evadere, quomodo nos debitam ultionem effugiemus, si nunc neglexerimus tantam salutem, id est aeternam beatitudinem, quae nobis offertur in observatione mandatorum Novi Testamenti? Nullo modo poenas effugiemus, si hanc inaestimabilem salutem parvipendamus. Non enim tanta salus [Col. 1531D] fuit in Veteri Testamento, quanta est haec quam Filius nobis attulit. Illa temporalis fuit, haec est perpetua. Illa terrenas divitias, haec coelestes promisit. Illa victoriam de carneis hostibus, haec concessit de spiritualibus. Illa temporalem feliciter vitam, haec tribuit aeternaliter beatam. Ideoque saltem non negligenda, quod est minus quam praevaricari. Gravior enim vindicta sumetur de his qui salutem istam neglexerint, quam sumpta est de illis qui sermonem angelorum praevaricabantur; ibi enim sermo, hic autem salus, quia ibi tantum littera jubens, hic vero spiritus adjuvans. Quia vero Judaei possent respondere. Non sequitur, quod si illi puniti sunt qui legem per angelos datam praevaricabantur, nos quoque puniamur, si negligamus ea [Col. 1532A] quae dicta sunt a Filio Dei, quia ipsi videre angelos et audiere, nos vero Filium nec vidimus, nec audivimus, ideo subjungit: Quae salus in nos confirmata est ab eis qui audiere, ac si dicat: Non idcirco poenam evadetis, quod eum fortasse praesentem in carne non audistis quia audistis eos qui eum audiere, et hoc est: Quae salus et vita perennis electorum, cum per Dominum Jesum accepisset initium non constitutionis, quia ab aeterno est; sed enarrationis, quia unigenitus Filius qui est in sinu Patris, ipse enarravit; ab eis, id est ab apostolis, qui ab ejus ore audiere, confirmata est, id est valida affirmatione praedicata est, transiens in nos, id est ad sedem et intelligentiam animae nostrae perveniens. Confirmata est in nos ab eis qui audiere, non in fine [Col. 1532B] tantum Dominicae praedicationis, sed a principio cum illa salus coepisset enarrari, id est evidenter et manifeste enarrari per Dominum, non figuris involvi, sicut antea per prophetas. Confirmata est inquam, ab eis Deo contestante, id est cum eis testante quidquid illi dicebant, et quomodo contestabatur Deus, id est testimonium et certitudinem dabat praedicationi eorum, signis, id est minoribus miraculis, ut erectione claudi, et portentis, id est, majoribus et stupendis mirabilibus, ut sanatione omnium infirmitatum per umbram Petri (Act. III, XIV) , vel signa erant, quia aliud signabant (Act. V) , ut erectio ejusdem claudi erectionem claudicantis populi Judaeorum; et portenta, quia aliud portendebant, ut sanatio infirmitatum sub umbra Petri, [Col. 1532C] sanationem omnium spiritualium languorum animae nostrae in praesenti Ecclesia, quae per umbram Petri figuratur, sicut superna Jerusalem per corpus ejus. Talibus signis et portentis contestabatur Deus vera esse quae docebant apostoli, et variis virtutibus, aliorum miraculorum, quae non ita erant mystica. Vel variis animae virtutibus, id est charitate, humilitate, castitate et caeteris hujusmodi, quas Deus in eorum moribus relucere faciebat, ut eorum vita praedicationi concordaret, quatenus humilitatem docentes, humiles essent, largitatem praedicantes, largi essent, quibus nimirum virtutibus contestabatur Deus veram esse doctrinam eorum, et etiam Spiritus sancti distributionibus, id est donis Spiritus sancti diverso modo [Col. 1532D] datis, ut ille haberet genera linguarum, iste interpretationem sermonum, alius prophetiam et alii alia. Distributionis dico, factis non secundum meritum, sed secundum suam voluntatem, id est secundum placitum suae misericordiae. Secundum voluntatem ejusdem Spiritus, quia ipse est dividens singulis prout vult (I Cor, XII) . Vel secundum voluntatem Dei Patris, quia una voluntas est individuae Trinitatis.
«Non enim angelis subjecit Deus orbem terrae futurum, de quo loquimur. Testatus est autem in quodam loco quis, dicens: Quid est homo quod memo res ejus, aut Filius hominis quoniam visitas eum? Minuisti eum paulo minus ab angelis, gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum [Col. 1533A] super opera manuum tuarum. Omnia subjecisti sub pedibus ejus (Psal. XVIII; I Cor. XV) . In eo enim quod ei omnia subjecit, nihil dimisit non subjectum ei. Nunc autem necdum videmus omnia subjecta ei. Eum autem, qui modico quam angeli minoratus est, videmus Jesum propter passionem mortis gloria et honore coronatum, ut gratia Dei pro omnibus gustaret mortem.»
Dixit superius, quia oportet nos ea quae a Christo audivimus, observare abundantius quam observavimus illa (Philip. III) , quae audieramus ab angelis, id est carnales caeremonias, et nunc declarat cur abundantius, quia videlicet non angelis, sed Christo data est potestas judicandi nos in futuro saeculo et regnare super omnia. Non enim angelis, sed Christo [Col. 1533B] subjecit Deus Pater orbem terrae futurum, id est qui futurus est post diem judicii, quando erit coelum novum et terra nova de quo orbe tunc futuro nunc loquimur, non de eo quem nunc cernimus. Iste enim ex parte recusat adhuc subjici Christo, ille autem omnino subjicietur ei. Non angelis tunc subjectus est orbis terrae, sed potius Christo, quia sic asseruit in psalmo propheta, cujus nomen vobis reticeo, non abscondentis affectu, sed quia vos memoriter psalmos retinetis, et a rege David compositos scitis. Hoc testatus est quis prophetarum, qui pro habita excellentia sine proprio nomine intelligitur, et ex sola auctoritate cognoscitur, et testatus est in loco Scripturae quodam, id est egregio et notabili, ut per testem et per locum pateat sine ambiguitate verum [Col. 1533C] esse quod dixit. Testatus est dicens, quid est homo, etc. Omnis filius hominis homo est; sed non omnis homo filius hominis. Adam quippe homo, sed non filius hominis. Homo igitur hoc loco terrenus est; filius autem hominis, coelestis; et ille longe sejunctus Deo, hic autem praesens Deo; et propterea illius memor est tanquam longe positi, hunc vero visitat quem praesens illustrat vultu suo, de quo propter infirmitatem carnis et humilitatem passionis recte dicitur: Minuisti eum paulo minus ab angelis; et propter clarificationem, qua resuscitatus est et in coelum elevatus, gloria et honore coronasti eum, etc. Quod ergo dicitur: Quid est homo, cum despectu legendum est. O, inquit, Domine Deus [Col. 1533D] Pater, quid est homo, quasi fragilis, despectus, peccator, quod memor es ejus, quando peccata dimittis, aut quid est, id est quantae dignitatis et excellentiae filius hominis, id est Christus, qui non ex duobus parentibus, sed ex sola Virgine natus est, quoniam visitas eum, resuscitans de sepulcro? Ibi es memor, patriarchis de coelo misertus; hic visitas, quia Verbum caro factum est. Vel totus versus de Christo potest legi, et admirative dici: Quid, id est quam magnum et quam mirabile est mediator Dei et hominum homo Jesus Christus, quod memor es ejus, id est quia licet in terris conversetur, tu tamen non oblivisceris ejus aliquando ut peccet, sed semper es memor ejus, faciens ut semper sit immunis ab omni peccato, et plenus omni sanctitate; aut quid est, [Col. 1534A] id est quam gloriosum est filius hominis, id est idem Christus, homo ex homine matre natus, quia per hoc quasi infirmum visitas eum resuscitando. Omnes enim alii sunt filii hominum, quia originem habent ex conjunctione duorum; sed Christus Filius est, ut diximus, solius hominis, quia sine carnali patre natus est de virgine et ideo magnum quid et incomparabile est ipse apud Deum. Quia, visitas, inquit, eum sicut medicus in infirmitate ejus, et omnem languorem mortalitatis et passibilitatis atque corruptionis per resurrectionem expellis ab eo. Et indigebat visitatione, quia minuisti eum. Erat enim et est semper consubstantialis et coaeternus tibi, sed minuisti eum, dum exinaniens seipsum, formam servi acciperet (Philip. II) . Minus angelis, quia mortalis [Col. 1534B] factus est; paulo, quia sine peccato. Nam minor angelis fuit propter humilitatem carnalis generationis atque passionis, non propter naturam humanitatis. Natura enim humanae mentis, quae ad imaginem Dei facta est, si peccato careat, par est angelis. Christus ergo corpore, non mente minor fuit angelis, et corpore mortali atque passibili. Cum dicitur, paulo minus ab angelis, illud ab, notat non esse intelligendum ita minorem, ut angeli aliquo modo habeant illam naturam, qua dicitur minor, sed ex toto ab eis esse remotam innuit. Ista non valent ad hoc ostendendum, quod ei subjecta sunt omnia; sed potius ostenduntur quidam gradus et merita, quibus ipse ab hoc pervenit, ut ei subderentur omnia, ut per haec, quae jam completa sunt, credamus [Col. 1534C] et illa fore complenda, quae necdum sunt completa. Minuisti, inquam, eum, id est minus minuisti majori, hoc est hominem conjunxisti Verbo in unitate personae, et post expletam passionis obedientiam coronasti, id est circumdedisti eum ad modum coronae, quae totum caput circumdat, gloria quantum ad animam, ut omnes internae vires ejus glorificarentur; et honore, quantum ad corpus, ut esset immortale et lucidissimum. Tres enim sunt vires in anima, id est ratio, sensificatio, vegetatio. Secundum rationem nihil recepit in resurrectione, quia neque sapientiam ampliorem, neque dilectionem Dei et proximi vehementiorem. Sed secundum vegetabilitatem et sensificationem recepit, quoniam [Col. 1534D] anima suum corpus per resurrectionem ita vegetavit, ut subjici non posset ulli corruptioni; et sic etiam sensificavit, sic omnes sensus corporis vigere fecit, ut nullo modo posset detineri vel aliquid molestiae pati. Quod videlicet corpus ita tunc factum est pulchrum, ut pulchrius fieri non posset et secundum decorem coloris, et secundum aptitudinem corporis ipsius. Vel in resurrectione et ascensione coronatus est gloria, in similitudine triumphatoris et honore in consessu Patris, vel gloria, id est claritate immortalitatis, et honore quod sibi flectitur omne genu, et etiam constituisti, id est stabiliter eum posuisti, ut ibi regnet perenniter super opera manuum tuarum, id est super angelos et homines, ambabus fecisse manibus diceris, quia digniores [Col. 1535A] sunt caeteris creaturis. Nec solummodo super angelos et homines eum posuisti, sed etiam super omnia, quoniam omnia quae sunt in coelo et in terra et in inferno et in universitate totius creaturae ita subjecisti ei, ut sint sub pedibus ejus, id est ut nullo sibi modo possint aequiparari, sed infra subjaceant ut adorent eum. Quia igitur omnia Pater ei subjecit et non angelis, ideo abundantius oportet nos ea servare, quae ab illo audivimus, quam servavimus quae ab angelis audieramus in lege. Per hoc omnia, quae dicta sunt, ostendit ipse ad salutem sufficere sine carnalibus observantiis. Et si non amore praecepta ejus servamus, saltem terrore judicii servemus ea, quoniam omnia subjecta sunt ei, vel post modicum subjecta erunt. Praeteritum enim [Col. 1535B] pro futuro posuit propheta. Omnia subjecit ei Pater. Dum dicit omnia, nec terrena excipit, nec coelestia. Nam in eo quod ei subjecit omnia, nihil dimisit non subjectum ei in universitate creaturarum, hac enim intentione protulit vates istam universalem sententiam, ut nullam facere vellet exceptionem, sed vel voluntariam, vel necessariam subjectionem omnium demonstraret. Dixit propheta quod Pater illi subjecerit omnia. Sed nos nunc, id est in hoc tempore necdum videmus omnia subjecta ei, quia necdum completa est tota haec prophetia, licet major pars ejus sit jam completa; hic enim voluntariam tantum subjectionem credentium in eum videmus, sed in futuro videbimus invitam dejectionem superborum. [Col. 1535C] Quotidie namque subjiciuntur aliqui, sed non omnes donec in judicio; et quod omnia sint illi subjicienda, constat ex eo quod caetera prophetiae verba jam sunt adimpleta. Nam adhuc non videmus, omnia illi subjecta, sed tamen jam videmus, id est ita patenter intelligimus, ac si corporeis oculis videremus eum, videlicet magnum et denotabilem in divinitatis natura, qui minoratus est modico quam angeli, id est qui factus est parum minor angelis, proter passionem mortis, qui pati et mori potuit, quod beati angeli non possunt. Eum, inquam, qui talis factus est, scilicet Jesum, id est Salvatorem qui sine carnalibus observantiis salvare potest, videmus oculis fidei coronatum gloria et honore secundum animam et corpus, qui coronatus [Col. 1535D] est propter passionem mortis, id est qui usque ad mortem fuit obediens Patri. Hic jam incipit Apostolus ostendere, non pro potentia tantum vel ultione verba Christi audienda esse, sed potius pro dilectione, qua dilexit nos, ut pro nobis moreretur. Dico quia minoratus est, et hoc ideo, ut gustaret mortem, id est horariam et non longam, quasi aliquid gustando transiret, pro omnibus ad vitam praedestinatis, vel pro omnibus, quia pretium sanguinis ejus sufficit omnibus. Et hoc factum est gratia, id est gratuito munere Dei, quia homo non meruit; vel ipse Christus est gratia Dei, qui pro salute omnium mortem gustavit, quia non debebatur nobis, ut Filius Dei moreretur pro nobis. Qui mortuus [Col. 1536A] est pro omnibus, quia etsi omnes non credunt, ipse tamen quod suum est fecit.
«Decebat enim eum, propter quem omnia, et per quem omnia, qui multos filios in gloriam adduxerat, auctorem salutis eorum per passionem consummare. Qui enim sanctificat, et qui sanctificantur, ex uno omnes, propter quam causam non confunditur fratres eos vocare, dicens: Nuntiabo nomen tuum fratribus meis, in medio Ecclesiae laudabo te (Psal. XXI) ; et iterum: Ego ero fidens in eum (Psal. XVII) ; et iterum: Ecce ego et pueri mei, quos dedit mihi Deus (Isai. VIII) . Qui ergo pueri communicaverunt carni et sanguini, et ipse similiter participavit eisdem, ut per mortem destrueret eum, qui habebat mortis [Col. 1536B] imperium, id est diabolum, ut liberaret eos qui timore mortis per totam vitam obnoxii erant servituti (Ose. XIII; I Cor. XV) .»
Christus est gratia Dei, id est gratuita donatio ejus, quia gratis eum dedit nobis, nullo id promerente. Dedit eum nobis, ut brevi haustu mortem gustaret pro nobis. Nam hoc facere decebat Deum Patrem, quia nihil in hoc fecit quod esset contra honorem suum, sed potius hoc illum decuit, ut per Filium suum majorem subveniret minoribus. Et hoc est, quia decebat eum, id est Patrem, propter quem glorificandum sunt omnia, et propter cujus summum esse, habet omnia inferius esse, et per quem sunt omnia, quoniam per ipsum constantia et perseverantia est omnibus impertita; qui jam praedestinatione, [Col. 1536C] quamvis nondum re, adduxerat in gloriam supernae beatitudinis multos filios adoptivos; eum, inquam, decebat consummare, id est simul omnium summum facere, id est super omnia sublimare per passionem et resurrectionem auctorem salutis eorum, id est Filium suum, qui est auctor salutis omnium adoptivorum, quia nemo salutem habet nisi per ipsum. Et ideo conveniens fuit, ut Pater eum morti traderet pro salute omnium. Vel, secundum alios codices, dicamus quia decebat per passionem consummari eum, id est Christum, propter quem laudandum et per quem creantem sunt omnia, qui multos filios, id est sibi fratres adoptatos jam praedestinando, adduxerat in gloriam, qui fecit [Col. 1536D] quae futura sunt, ut propheta testatur, eum dico auctorem salutis eorum qui, nisi pateretur, non esset auctor salutis; et ita falsa esset praedestinatio de adducendis ipsis, nec in his quae propter eum glorificandum facta sunt, glorificaretur, sed frustra essent facta omnia, cum homo, cui caetera serviunt, perditus esset. Decuit ergo eum passione consummari. Videretur enim indecens quod auctor salutis pateretur. Sed non dedecet, quia ex Deo pendet, et ei est subditus, ut alii homines, et ideo convenit pati. Nam ipse Christus, qui sanguine suo sanctificat praedestinatos, et illi, qui per eum santificantur, omnes sunt ex uno Patre Deo, qui est unus et singularis, cui nemo adaequatur, id est ex eo omnes pendent, et omne bonum suum ab eo habent. Sed Christus [Col. 1537A] ex eo ut proprius Filius, caeteri ut adoptivi, et quia ille tantus et tantae potentiae est, ut possit alios sanctificare, et alii adeo sunt infirmi, ut indigeant sanctificatione, ideo potius illum quam alium fratrem oportuit subire passionem. Omnes sunt ex uno, propter quam causam, scilicet quia utrique eumdem Patrem habent, non confunditur, id est non erubescit vocare eos fratres. Confundi enim accipitur pro erubescere, quia, cum quis erubescit, simul confunduntur humores in facie. Cum dicit, non confunditur fratres vocare, ostendit non ejus naturae esse fraternitatem nostram, sed misericordiae secundum ejus divinitatem; et quod nos fratres vocet, probat auctoritate prophetica, ne putetur novum, dicens (Psal. XXI) : Nuntiabo post resurrectionem [Col. 1537B] meam in toto orbe fratribus meis, quos mihi adoptabis, nomen tuum quod est Pater, ut cognoscant te Patrem, qui eos paterno affectu ad haereditatem supernae beatitudinis ut filios vocas. Vel nomen tuum, quod est Deus, id est famam et gloriam deitatis tuae, ut cognoscant omnipotentiam tuam, et te Creatorem suum esse sciant. Et etiam ego existens in medio Ecclesiae, quasi columna, ut super me omnes convocati ad fidem undique invitentur, et me sustentatorem habeant, laudabo te, id est faciam te laudari, accendens omnes de circuitu ad tuam laudationem. Vel in medio Ecclesiae, ut omnibus communiter adsim et consulam atque subveniam. Sive in medio, id est in corde fidelium laudabo te, et iterum, id est si haec non sufficit vobis [Col. 1537C] auctoritas, iterum alibi (hoc est, in Isaia) dicit, quod ad idem confirmandum valet, videlicet quia ipse et qui sanctificantur, ex uno sunt: Ego, inquit, ero ut homo fidens in eum (Psal. XVII) , scilicet in Patrem. Id est homo fiam, et non in meis viribus confidam, sed ero fidens in eum, id est non in me remanebit fiducia mea, sed tota transibit in eum, quia ex ipso mihi omne bonum, sicut et aliis hominibus. Dum dicit quod confidat in eum manifeste declarat quia ex eo est, et ejus auxilio indiget. Et cum se ex eo esse et pendere manifestet, ipse, qui major est, aperte docet illos longe inferiores se, et non in hominibus, sed in Deo fiduciam debere ponere; et iterum, id est iterato dicit ipse apud Isaiam [Col. 1537D] (Cap. VIII) , quod ostendit eum et caeteros fideles ex uno esse. Ecce, inquit, id est in aperto sumus ad praebendum exempla bene agendi caeteris hominibus, ego, qui me dignatus sum sic humiliare, et pueri mei, id est qui per me puri facti sunt a criminibus, quos ex me tamen non habeo, sed Deus Pater eos mihi gratuita sua voluntate dedit, unde patet quod ex eo sumus ego et illi; et ideo jure recipitur et honoratur a nobis iste qui, cum sit auctor salutis nostrae, sic se humiliat, ut fratrem nostrum se tam in prophetis quam in Evangelio vocet. Nam et ipse juxta humanitatem et omnes sancti ex uno genere sunt, et ex uno Deo. Ergo quia pueri, id est quos humiles et a vitiis puros facere volebat, communicaverunt carni et sanguini, id est communiter habuere [Col. 1538A] omnes carnem et sanguinem, id est erant homines corruptibiles ex corpore et anima, quae nunc per sanguinem intelligitur, propter hanc rationabilem causam et ipse quoque qui tantus erat in divinitate, participavit eisdem, id est carne et sanguine, et hoc similiter ut pueri ejus, qui sanctificandi erant, quia similiter mortalem et passibilem naturam humanitatis accepit. Ecce quomodo veraciter nobis frater dignatus est fieri. Sanguis hoc loco pro anima positus est, quia sedes animae, sanguis dicitur esse, testante Moyse (Lev. XVII) , quoniam anima carnis in sanguine est, et quia sanguis Domini redemptio est humani generis, et ipse carnem suam obtulit pro nobis in ara crucis atque sanguinem fudit, designatum est quod integrum hominem [Col. 1538B] redemerit, id est corpus et animam fidelium suorum ab originali culpa liberaverit. Quod etiam in sacramento corporis et sanguinis sui designare voluit, qui sine carnalibus observantiis hoc solum sacrificium nostrae redemptioni prorsus suffecit. Et ideo dicitur, communicaverunt, id est communem naturalem habuere ipse et pueri ejus, quoniam illam naturam quae communis in hominibus fuit, assumpsit, ut omnes communiter redimeret, quorum naturae ipse communicare dignatus est. Quae tamen redemptio solis pueris ejus ad vitam praedestinatis proficit, qui puritatem mundae conversationis custodiunt, et quia ipse et pueri ejus ex uno genere sunt, vel ex uno Deo, atque pueri omnes communiter habuere carnem et sanguinem, ergo et [Col. 1538C] ipse carnis et sanguinis particeps factus est similiter, quia eodem modo fragilem naturam habuit ut illi, praeter peccatum; et ideo talem assumpsit naturam, ut eam morti daret, pro illis, et moriens diabolum occideret. Nisi enim homo esset, qui diabolum vinceret, non juste, sed violenter ei tollerentur homines. Ideo mori voluit, ut per mortem sui innocentis destrueret principem mortis. Non quaesivit alia arma quibus pugnaret contra mortis auctorem, nisi ipsam mortem. Et per eam destruxit eum, id est deorsum struxit atque subvertit velut aliquod aedificium altitudinem superbiae ejus et fortitudinem potentiae ipsius, qui habebat mortis imperium, quia ex quo sibi per Adam captivaverat humani [Col. 1538D] generis liberum arbitrium, jam quadam potentia imperabat, id est suadebat hominibus ea quae ad mortem ducunt, id est peccata, et nemo illi resistere poterat, quia nemo peccatum omnino respuere valebat. Non enim ob aliud dicitur imperium et potestatem mortis habuisse, nisi quia peccatum persuasit, ex quo mors accidit. Unde ille qui sine ullo peccato vel originali vel proprio mori dignatus est, innocenti morte sua hunc principem iniquitatis et morti destruxit, et potestate privavit, id est diabolum, qui interpretatur deorsum fluens, quia et ipse semper ad ima per nequitiam defluit, et eos, qui sibi consentiunt, defluere facit, donec in infernum decidant. Sic enim habet super eos mortis imperium. Sed nos econtra sursum tendamus, quo Christus [Col. 1539A] nos vocat, qui et morte sua liberavit a principe mortis. Nec tantum ideo mori voluit, ut hunc hostem destrueret, sed etiam ut liberaret a jugo timoris, et a servitute legis eos, videlicet Judaeos, qui erant obnoxii servituti, id est ut timorem poenae eis auferret, et amorem justitiae per Spiritum sanctum infunderet, ut in libertate Deo servirent. Qui non ad horam, sed per totam vitam praesentem quandiucunque duraret, erant obnoxii servituti legis, serviliter adimplendo carnales ejus observantias timore mortis corporis et animae, quia timebant corporaliter occidi, si legem violarent, et post obitum in inferno cruciari, quoniam et in lege didicerant Abiron et Dathan cum suis vivos in infernum cecidisse (Num. XVI) , et in prophetis aeterna reproborum supplicia [Col. 1539B] manifestius audierant. Sed Christus moriens, liberavit eos et a jugo legis, et ab inferno; et nunc electi ejus mortem desiderant, ut ad regnum transeant. Ecce quanta bona operatur mors per Christi gratiam. Qui utique poterat etiam hoc donare credentibus, ut nec istius experirentur corporis mortem. Sed, si hoc fecisset, carnis quaedam felicitas adderetur, minueretur autem fidei fortitudo. Sic enim homines mortem istam timent, ut non ob aliud felices dicerent Christianos, nisi quod mori omnino non possent. Ac per hoc nemo propter illam vitam, quae post mortem beata futura est, per virtutem etiam contemnendae ipsius mortis ad Christi gratiam festinaret; sed propter removendam mortis molestiam delicatius crederetur in Christum. [Col. 1539C] Plus ergo gratiae praestitit fidelibus suis. Quid enim magnum erat, videndo non mori eos qui crederent, credere se non moriturum? Quanto majus est ita credere, ut se speret moriturum sine fine victurum? Enervis enim et debilis est fides, nec fides omnino dicenda, si homines credendo praemia visibilia consequantur, id est si fidelibus immortalitas in hoc saeculo reddatur. Hinc et ipse Dominus mori voluit, ut sicut dictum est, per mortem evacuaret eum, qui potestatem mortis habebat, et Judaeos a servitute legis eriperet.
«Nusquam enim angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit. Unde debuit per omnia fratribus similari, ut misericors fieret, et fidelis pontifex ad Deum, ut repropitiaret delicta populi. In [Col. 1539D] eo enim in quo passus est ipse et tentatus, potens est et eis qui tentantur auxiliari.»
Dictum est quia participavit carni et sanguini ut moreretur, et ita principem mortis angelum destrueret, et merito sic dictum est, quia nusquam, in nullo Scripturarum sacrarum loco apprehendit ipse angelos, qui ab eo recesserant. Nusquam in Scripturis invenitur quod voluisset apprehendere, id est ad se prendere et reducere angelicam naturam quae perierat, cum omnes Scripturae de hominum reparatione concorditer loquantur. Duas enim ad intelligendum se creaturas fecerat, angelicam scilicet et humanam. Utramque vero superbia perculit, et a statu ingenitae rectitudinis fregit. Sed una tegimen [Col. 1540A] carnis habuit, alia vero nihil infirmum de carne gestavit, angelus namque solummodo spiritus, homo vero spiritus et caro. Misertus ergo Creator ut redimeret, illam ad se debuit reducere quam in perpetratione culpae ex infirmitate aliquid constat habuisse, et eo altius apostatam angelum debuit repellere, qui, cum a persistendi fortitudine corruit, nil infirmum ex carne gestavit. Est adhuc aliud, quo et perditus homo reparari debuit, et superbiens spiritus reparari non possit, quia nimirum angelus sua malitia cecidit, hominem vero aliena prostravit. Propterea nusquam, id est in nullo, sicut diximus, Scripturarum loco vel nusquam, id est nec in coelo, nec in aere, nec in terra, nec in abysso apprehendit angelos apostatas, imo penitus deseruit, [Col. 1540B] eos, sed semen Abrahae apprehendit, quia nos quasi recedentes ab eo et longe fugientes insecutus misericorditer apprehendit, et in unam personam nostrae fragilitatis naturam sibi contemperavit. Semen, id est filios Abrahae apprehendit. Melius posuit Apostolus semen, quam si posuisset filios, quia semen tam de longinquis quam de propinquis parentibus dicitur, filii vero magis dicuntur propinqui. Gentes ideo omittit, quia Judaeis loquitur; et quod posuit semen Abrahae, sufficit suae intentioni. Et etiam per hoc reddit eos magis obnoxios Christo, qui non ad gentes, sed ad Judaeos missus est, sicut ait: «Non sum missus nisi ad oves, quae periere domus Israel (Matth. XV) .» Vel etiam gentes ad fidem conversae, sunt semen Abrahae, quia, dum in Abrahae [Col. 1540C] semen, id est in Christum credidere, ejus filii facti sunt, cujus semini sunt uniti. Unde eis dicitur: «Si autem vos Christi, ergo Abrahae semen estis (Galat. III) .» Sive igitur de Judaeis, sive de gentibus fideles, semen Abrahae sunt, quod Christus apprehendit. Unde, id est propter hanc causam, quia non angelos, sed homines apprehendit, debuit fratribus similari, ut homo fieret quod illi erant. Ipsa enim natura suscipienda erat, quae liberanda. Idcirco namque redemptor noster non angelus, sed homo factus est, quia hoc procul dubio fieri debuit quod redemit, ut et perditum angelum non apprehendendo desereret, et hominem in semetipso apprehendendo repararet. Semen Abrahae apprehendit, id est carnem de Abraham, ut filios [Col. 1540D] ejus salvaret. Ideoque fratribus per omnia, praeter peccatum, similari debuit, ut similiter esset homo mortalis et passibilis, et habens omnia caetera quae sunt naturaliter hominis. Per omnia similatus est eis, quia natus, educatus, crevit, passus est et mortuus. Qui, si aliter appareret, quomodo non homines coactos, sed volentes ad salutem reduceret? Non enim haberent quem imitando sequerentur, nisi hominem viderent sibi per omnia similem quem imitari possent. Ob hoc praecipue nobis similari debuit, ut misericors fieret, id est ut ille Deus, qui semper misericors exstitit, et affectum pietatis erga creaturam suam habuit, humanum corpus haberet, ut in corde compungeretur nostra miseria et infirmitate, [Col. 1541A] sicut Evangelium narrat eum frequenter pro nobis gemuisse et flevisse, ut veraciter compatientem nobis et condolentem miseriis nostris. Et, quia posset nobis compati per consortium ejusdem naturae mortalis, nec tamen a miseriis eripere, subditur: Et fidelis pontifex ad Deum; fidelis enim pontifex factus est, ut fideliter nobis exstrueret pontem super fluctus saeculi hujus ad terram viventium (Marc. VII, VIII; Luc. XIX; Joan. XI) . Nullum enim fallit, sed omnes per pontem quem ipse fecit, gradientes fideliter ducit ad Deum. Pontem quippe fecit, qui facultatem dedit nobis calcandi et superandi mundanos fluctus, atque transeundi super eos ad patriam vitae, et perveniendi ad Creatorem nostrum, per hoc quod liberum arbitrium nobis restituit, et [Col. 1541B] auxilium suae gratiae nobis concessit, ac se mediatorem dedit, ut repropitiaret delicta populi, id est removeret negligentias et culpas, quibus Deum populus derelinquebat. Repropitiare componitur ex re, et prope, et cieo, cies. Et culpae quibus delinquimus, id est derelinquimus Deum, et elongamur ab eo, quasi propinquant Deo, dum importune increscunt in oculis ejus, et iram ejus irritant. Sed benignus pontifex et mediator noster repropitiat eas, id est retro ciet eas de eo quod fuerant prope, hoc est removet eas a facie Dei, misericorditer interpellans pro nobis, et delens eas, et bene potest delicta nostra repropitiare, quia et a peccato nos potest in tentationibus custodire. Nam in eo in quo passus est, id est in inferiori substantia, in humanitate scilicet, [Col. 1541C] de qua minus videretur, potens est nobis in tentationibus subvenire. In eo, id est in homine, in quo passus est a Pilato (Joan. XIX; Matth. XXVII; Marc. XV) , qui in divinitate semper mansit impassibilis, ipse idem antea tripliciter et tentatus a diabolo, potens est et eis qui tentantur, auxiliari, id est eis qui post baptismum vel a diabolo vel recursu pravae consuetudinis tentantur, subvenire potest, ne corruant, ne ad ipsum, unde per gratiam Dei liberati sunt peccato ducente recurrant. Nam idcirco ipse prior tentari dignatus est, ut sic tentationes nostras suis tentationibus vinceret, sicut mortem nostram venerat sua morte superare. Notandum quod tentatus in propria significatione de ipso etiam [Col. 1541D] Domino potest dici, quia multum contemnebat eum diabolus, cum impotentem hunc ad panem ex lapide faciendum arbitraretur, et avaritiam ei persuadere conaretur (Luc. IV; Matth. IV) . Hucusque immoratus est Apostolus in hoc quod abundantius oportet nos observare ea quae a Christo et ejus discipulis audivimus, quam quae ab angelis, quoniam omnia illi subjecta sunt, sicut auctoritate prophetica probatum est. Nunc autem ingreditur facere comparationem inter Christum et Moysen, ut ostendat quia verba Christi magis quam Moysi sunt observanda, ut sic magis ac magis persuadeat illis ea, quae Christus praedicavit, esse tenenda omnia; et nihil eum fecisse vel docuisse, quod non [Col. 1542A] fuisset illi injunctum a Patre, et hoc est quod sequitur.
«Unde fratres sancti, vocationis coelestis participes, considerate apostolum et pontificem confessionis nostrae Jesum, qui fidelis est ei, qui fecit illum sicut Moyses fidelis in omni domo illius (Num. XII) . Amplioris enim gloriae iste prae Moyse dignus habitus est, quanto ampliorem honorem habet domus, qui fabricavit illam. Omnis namque domus fabricatur ab aliquo. Qui autem omnia creavit, Deus est. Et Moyses quidem fidelis erat in tota domo ejus, tanquam famulus in testimonium eorum quae dicenda erant: Christus vero tanquam Filius in domo sua. Quae domus sumus [Col. 1542B] nos, si fiduciam et gloriam spei usque ad finem, firmam retineamus.»
Dictum est superius quia Christus est pontifex noster ad Deum, et quia pro nobis passus est, et potest etiam secundum quod homo est, auxiliari nobis in tentationibus. Unde, id est ex omnibus his praemissis, vel propter omnia haec supra dicta, o fratres, id est ex fide matre geniti, et per eamdem sancti, id est a peccatis mundati, ac bonis operibus instituti, et participes quoque coelestis vocationis, quia sicut et vos vocati estis ad coelestia, ut aeternam ibi cum Christo possideatis haereditatem, propter quod et ei multum debetis esse obnoxii et obedientes, qui vos ad coelestia vocavit per gratiam suam, et animos vestros ad excellentiam novarum [Col. 1542C] ejus promissionum erigere. Vos, inquam, o fratres, filii unius coelestis Patris et unius Ecclesiae matris, propter haec omnia considerate, id est oculis cordium attenti conspicite apostolum, quem vobis Deus misit, scilicet unigenitum suum. Merito Paulus istis se non scripsit apostolum, quibus nunc Jesum nominat apostolum, quoniam praerogative est eorum apostolus, sicut ait: «Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel (Matth. XV) .» Et si carnales observantiae ad coelestem habitationem et vocationem sufficere possent, nunquam tantus, tam dignus esset eis missus, Ἀπόστολος enim missus interpretatur. Considerate igitur hunc apostolum, diligendo et imitando eum, et faciendo voluntatem ejus; et considerate hunc eumdem pontificem, id [Col. 1542D] est intercessorem, et viam nobis sternentem ad terram viventium, quia et pro nobis interpellat, et facultatem nobis parat, ut super fluctus saeculi ac super cuncta labentia transeamus ad coelestem patriam, pontificem dico confessionis nostrae, id est quem omnes Christiani confitemur, et quem Jesum, id est Salvatorem agnoscimus. Omnes videlicet confitemur, quia hunc salutis largitorem habemus, et alio non indigemus, quia ipse omnino sufficit ad salutem. Qui fidelis est ei qui fecit illum, id est Patri qui, secundum humanitatem creavit illum, quia quidquid ei Pater injunxit, totum ipse fideliter adimplevit, quia non suam, sed Patris gloriam quaesivit, nec ejus mandata abscondit, neque suam, [Col. 1543A] sed Patris voluntatem facere venit, et ideo, si carnales caeremonias evacuavit, in hoc paternae voluntati non contradixit, sed potius fideliter obedivit, fidelis est Patri, sicut fidelis fuerat Moyses in omni domo illius, id est in omni plebe Judaeorum. In domo illius, id est Jesu vel Patris, fuit fidelis Moyses, quia minister erat, non Dominus. Et quaecunque Dominus praecepit ut Moyses puniret, punit; quidquid illi Dominus injunxit, totum ille fecit vel docuit, et ad opera voluntatis Domini peragenda Judaeos coegit. Sic et Christus fidelis est Patri, faciens omnes voluntates ejus in omni domo, id est in omni Ecclesia ejus tam Judaeorum quam gentium. Et ideo fidelis est in hac domo, non solum idololatriam de gentibus evacuans, sed et carnales [Col. 1543B] de Judaeis annihilans. Dixi ut consideretis hunc apostolum, quod facere debetis, quia iste est prae Moyse, id est major Moyse, et hoc considerate. Nam, si Moyses vobis sufficere posset ad justitiam et salutem, nunquam iste tantus mitteretur vobis. Nam iste habitus est a Patre dignus amplioris gloriae prae Moyse, id est majoris honorificentiae et coronae, quam Moyses. Secundum usum Latinae locutionis dicere debuisset, dignus ampliori gloria; sed secundum Graecos dicit, dignus amplioris gloriae. Vel amplioris gloriae habitus et reputatus est iste prae Moyse, quia dignus est per meritum, ut majoris gloriae habeatur. Non enim per solam gratiam vel naturam hoc habet, sed et per justitiae meritum. Prae Moyse est in gloria et in merito. Nam iste est [Col. 1543C] Filius, Moyses vero famulus; iste sanctificans, Moyses vero sanctificatus; iste immunis ab omni peccato, usquequaque consummatus in omni bono. Moyses autem non sine peccato, qui semper crescere potuit in aliquo bono, et in tantum judicatus est a Patre dignus habere majorem gloriam et exaltationem post hanc vitam, in quantum habuit in hac vita majorem venerationem apud fideles et sibi subditos, quam Moyses habuerat apud suos. Moyses enim reputatus est Dei famulus, Dei minister bonus, Dei dispensator fidelis, quem subditi venerarentur non sicut Deum, sed sicut magistrum. Christum autem venerantur subditi sicut Deum, Creatorem suum, verum Deum, sufficientem ad gregem suum [Col. 1543D] custodiendum, quod de Moyse non est putandum. Et sic amplioris gloriae est iste prae Moyse, quanto ampliorem honorem habet domus, id est de domo vel in domo, qui fabricavit illam quam qui dispensat in ea. Quod de spirituali domo intelligendum, videlicet de plebe Dei, cujus Moyses dispensator agnoscitur, sed Christus fabricator, ipse enim fabricavit, id est in fide fundavit et in bonis operibus aedificavit domum Dei, quae est Ecclesia, in antiquis et novis sanctis, et ideo longe sublimis honoratur in ea, quam Moyses. Dico quia fabricavit domum Dei. Nam omnis domus, id est omnis anima quae fit templum Dei, fabricatur ab aliquo alio, quia per se ipsam non potest construi, nisi ab alio superiore construatur. Nihil enim boni valet habere a se sola. [Col. 1544A] Sed ille qui creavit omnia virtutum bona in electis, Deus est, et hoc agere Christus potentia divinitatis suae semper consuevit. Non solum enim creavit nos ut essemus, sed etiam ut boni essemus, si jam boni sumus. Quod si necdum boni sumus, rogandus est, ut qui nos fecit homines, faciat nos bonos. Ipse est ergo fabricator hujus sanctae domus, ac per hoc aliter in ea quam Moyses honorandus. Et uterque quidem, sicut dictum est, fidelis fuit, quia officium injunctum bene implevit; sed tamen inter eos differentia fuit, quia Moyses quidem fidelis erat sicut famulus. Christus vero sicut Filius in domo Patris et Dominus. Et hoc est: Et Moyses quidem fidelis erat, id est fideliter implens quaecunque sibi divinitus imperabantur. Fidelis erat in domo non suam, sed [Col. 1544B] ejus, id est Patris vel Christi; et in tota domo illa, id est in universa plebe Judaica, malos arguens atque puniens, bonos autem exhortans et semper ad meliora promovens, non ut Dominus, sed tanquam famulus, quia non se dicebat Deum, sed famulantem ei qui se miserat; nec a Deo diligebatur ut Dominus, cujus erat propria domus, Moyses in qua fidelis erat, et hoc in testimonium eorum quae dicenda erant, id est ut testaretur et confirmaret ea quae conveniebant dici carnalibus, qui nondum spiritalia capere poterant, non ut gratiam daret. Dicebat enim fideliter populo quae Deus praeceperat. Quibus dictis dabat testimonium multis rationibus et miraculorum signis et variis assertionibus. Dico quia Moyses erat ut famulus in domo [Col. 1544C] Domini, Christus vero non sicut famulus, sed tanquam filius qui jure est haeres, et tanquam dominus in domo non aliena, sed sua, quia propria erat ejus, sicut et Patris, ac si dicatur: Et si uterque praelatus est domui Dei, et in sua locutione fidelis exstitit, magna tamen differentia est, quia Moyses erat in domo Domini tanquam famulus, Christus vero tanquam Filius in domo Patris, et haeres et Dominus. Et cum tanto sit major Christus, debet omnino recipi. Moyses vero minor, in carnalibus observantiis postponi. Moyses enim sine Christo non proderit. Christus autem solus ad omnia sufficit. Diceret nunc aliquis: Quid ad nos si Moyses vel Christus est in domo? Nescimus enim [Col. 1544D] quae sit illa domus, nec per hoc nobis Christus commendatur, quia, etsi homines fuerunt illa domus, illi potius credendi sunt hoc exstitisse, qui fuerunt temporibus Moysi vel Christi, non autem nos qui modo sumus, cui videtur respondere Apostolus, Quae domus sumus nos. Quasi dicat: Ne diffidatis de domo, quia nos sumus domus Dei. Nos fideles et in hoc tempore, sicut antea patres nostri, sumus illa domus, quam Christus sua morte fabricavit. Hac tamen conditione dico nos esse domum divinae habitationis, si retineamus fiduciam, id est si spem certissimam quam dedit nobis, non amittamus, sed indubiam fortiter retineamus, hoc est si certissime salutem in Christo speramus sine carnalibus observantiis, tunc sumus domus in qua per fidem habitat. [Col. 1545A] Fiducia namque pro spe hic accipitur. Et quia nemo potest sperare, nisi spes ex bona conscientia surgat, addit et gloriam spei, id est si retineamus et bonam conscientiam, quae est causa spei, et decus et gloria mentis, per quam in spem erigimur, quia sic ut idem Apostolus dicit: «Gloria nostra est testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) ,» et quia nonnulli conscientiam boni operis habent, per quam gloriari in Deo possunt et sperare, sed tamen vacillantem, ponit firmam. Et quia firmam per mensem vel annum possent habere, subdit usque in finem, id est usque ad obitum, qui «quia perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth XXIV) .» Vel fiduciam retineamus, ne subrepente aliqua infidelitate, diffidamus nos per Christum posse salvari, [Col. 1545B] quaerentes salutis auxilium in carnalibus observantiis, sed sine his solum Christum ad omnia sufficere indubitanter confidamus. Idcirco enim ostensus est Christus longe nobilior Moyse, ut solum Christum teneamus, in quo habebimus omnia, et gloriam spei, id est gloriosam spem, quia est de jucunditate coelesti; firmam, id est perdurantem usque in finem vitae, quando accipietur quod nunc speratur.
«Quopropter, sicut dicit Spiritus sanctus: Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra (Psal. XCIV) , sicut in exacerbatione secundum diem tentationis in deserto, ubi tentaverunt me patres vestri, probaverunt et viderunt opera mea quadraginta annis. Propter quod infensus fui generationi huic, et dixi semper hi errant [Col. 1545C] corde. Ipsi autem non cognoverunt vias meas, quibus juravi in ira mea, si introibunt in requiem meam.»
Nunc iterum invitat eos terrendo ad fidem, ne propter incredulitatem perdant aeternam requiem, sicut patres eorum in deserto; qui, quia increduli fuerunt, terram promissionis suae significatam amiserunt. Domus Dei sumus, si non per incredulitatem diffidamus, sed certa fide fiduciam teneamus. Quapropter nolite per infidelitatem obdurare corda vestra, et hoc ita moneo, sicut dicit Spiritus sanctus, id est eamdem intentionem ego nunc in vestra correctione habeo, quam habuit Spiritus sanctus, quando dixit istud ore Davidico. Nec solus ego hoc suadeo, sed Spiritus sanctus hoc idem similiter suadet. Et idem [Col. 1545D] bonum ego vobis permitto, si obedieritis; vel malum, si cor obduraveritis, quod Spiritus sanctus promisit, cum ad vos et alios in tempore gratiae futuros vocem dirigeret, dicens: Hodie, si vocem, et caetera. Sanctus enim Spiritus praevidens duritiam cordis Judaeorum, quia contra vocem Domini Jesu obduraturi erant infideliter cor suum, et ideo auctoritate sua volens eos a duritia cordis revocare, et ad integritatem fidei Christi invitare, scilicet ut nihil salutis putarent esse in carnalibus observantiis post adventum veritatis, dixit: Hodie, et caetera. Et per hoc multum revocat Apostolus Judaeos hanc prophetiam habentes, quoniam ostendit Spiritum sanctum hoc idem tanto tempore antea praedixisse, [Col. 1546A] quod nunc dicitur eis in tempore gratiae. Hodie, id est hac egregia et nobili die, scilicet in hoc tempore gratiae notabili et praeclaro inter omnes alias aetates, in quo Deus majorem pietatis affectum hominibus exhibuit, quam in aliis temporibus; si vocem ejus, id est novam Christi praedicationem audieritis, nullum incredulitatis signum remaneat in vobis. Modo per se loquitur, qui prius per praecones loquebatur; si tunc duri fuistis, vel nunc estote molles. Quod ait, si vocem ejus audieritis, non dubitat illos eam audituros, sed per hoc magis attentos facit ad audiendum, quasi incertos reddit et suspensos, ne forte contingat ut non audiant. Nolite obdurare, id est contra eum dura facere corda quae sunt vestra, id est in vestrae voluntatis arbitrio, [Col. 1546B] sicut obduraverunt patres vestri carnales (Exod. XVI, XVII, XXXII; Num. II, XXV) in exacerbatione, id est in acerrima offensione, qua sibi Deum reddiderunt acerbum, cum non crediderunt quod Deus esset illis traditurus terram repromissionis, sicut pollicitus fuerat, nec coelestem requiem, quae per eam significabatur. Nolite, inquam, nunc obdurare corda secundum diem tentationis in deserto, id est sequentes et imitantes diem et tempus, in quo patres vestri me tentaverunt, et ex diffidentia panem petierunt, atque cum haesitatione dixerunt: Nunquid poterit Deus parare mensam in deserto?» (Psal. LXXVII) et alia hujusmodi, et hoc fecerunt in deserto, postquam de Aegypto educti fuerant, ubi Deum tentare non debuissent, cujus tot et tanta [Col. 1546C] jam viderant opera, scilicet seipsos in manu valida de Aegypto per mare Rubrum sicco pede eductos, et hostes eorum in mari submersos (Exod. XIV) , et alia multa magnalia. Quare postmodum non debuissent de protectione gratiae ipsius propter aliquos hostes diffidere. Cum enim audissent ab exploratoribus (Num. XIV) , habitatores promissae terrae fortes ad praelium, obliti sunt virtutis Dei toties probatae, nec crediderunt illum esse potentem ad terram illam populo suo subjugandam propter quod et indigni fuerunt intrare in illam. Vos autem cavete ne similiter facientes, a vera sanctorum patria excludamini. Nam et vos spiritaliter ab Aegypto educti estis, id est a tenebris ignorantiae, et ab afflictione vitiorum liberati, submersis in baptismo vestris [Col. 1546D] hostibus diabolo cum omni pompa ejus et exercitu vitiorum; et ducente Domino, ad hoc promoti estis, ut mundum istum et praesentis saeculi habitationem desertum, et locum horroris atque peregrinationem et exsilium esse intelligatis. Et ideo non debetis amplius Deum tentare per aliquam diffidentiam, ut putetis vos sine carnalibus observantiis per Christum non posse salvari, quia tunc non intrabitis in electorum patriam, sed certissima fide credentes vos per eum esse salvandos, sola ejus praecepta servare. Quia vero dixit diem tentationis, et a quibus esset illa tentatio facta, non dixit, ideo nunc exponit qui Deum in deserto tentaverunt. Ubi, id est in quo deserto tentaverunt me patres vestri. quorum tentationis [Col. 1547A] et exacerbationis filii et imitatores estis, dum in fide dubitatis, et ideo timendum est vobis, ne quos habetis patres in culpa, imitemin, in eadem poena. Jam ergo tales non sint patres vestri, nolite eos imitari. Patres vestri erant, sed, si non imitati fueritis, patres vestri non erunt, probaverunt me, id est curiositatis causa exquisierunt an possem facere quae petebant; et viderunt opera mea quadraginta annis, quia tam longo annorum spatio feci coram eis in manu Moysi miracula, et ipsi magis ac magis obduraverunt corda; ad hoc cum illis sui per quadraginta annos, ut ostenderem tale genus hominum quod me semper exacerbaret, usque in finem saeculi fore, quia per illos quadraginta annos totum hujus saeculi tempus significatum est. Ipsi me tentaverunt [Col. 1547B] per infidelitatem suam. Propter quod ego fui infensus, id est contra iratus generationi huic tam perversae, quae et genus hujusmodi rebellium hominum in Ecclesia usque ad finem mundi semper futurorum designavit. Et licet me offenderent, tamen ego, dixi semper de illis, hi errant corde, id est per Moysen et Aaron misericorditer annuntiavi et corrigere studui errorem, quem corde etiam habebant et scienter et voluntarie, dicens: Hi errant corde, id est ex propria deliberatione, quia serio peccant; et cum sciant se male agere, non desistunt. Ego quidem paterna benignitate revocabam eos, sed ipsi non cognoverunt vias meas quibus incedebam, id est misericordiam, qua eos corrigere studebam; et veritatem, [Col. 1547C] qua eos, si in malo perseverarent, damnare disponebam, quia universae viae Domini misericordia et veritas (Psal. XXIV) . Vel non cognoverunt vias meas, id est non intellexerunt praecepta mea, per quae venitur ad me, quia ego spiritaliter locutus sum, «scimus enim quoniam lex spiritalis est (Rom. VII) ,» ipsi autem carnaliter intellexerunt. Ita non cognoverunt vias meas, sicut illis merentibus ego juravi, id est immutabiliter confirmavi, et hoc feci in ira mea, id est in dispositione ultionis sumendae, si introibunt in requiem meam, id est non introibunt in terram promissionis, in qua eos requiescere facturus eram; nec in regnum coelorum, quod per hanc significatur, ubi perennis est requies. Duo notat, et quod poenas eis dedit, et quod requiem [Col. 1547D] negavit. Nam in ira, qua negavit requiem, sumpsit ultionem. Defectus quoque dictionis, vehementiam irae designat, cum dicitur: Si introibunt in requiem meam, quamvis ira Dei non sit ut hominis, id est perturbatio concitati animi, sed tranquilla dispositio justi simpliciter constituti. Vehementer enim minatur, cum quasi prae nimia ira imperfectam relinquit sententiam, dicens: Si introibunt in requiem meam. Et cum juramento minatur istud. Multum ergo timenda est haec comminatio. Nam loqui Deum, magnum est, quanto magis jurare Deum. Jurantem hominem debes timere, ne propter jurationem faciat quod contra voluntatem ejus est. Quanto magis Deum, qui nihil temere jurare potest? Historialiter hoc loco reducit ad memoriam, quod miserunt videre [Col. 1548A] terram; et cum audierunt ibi esse inexpugnabiles viros, obliti virtutis Dei toties probatae, dixerunt: «Revertamur in Aegyptum (Num. XIII, XIV) .» Unde juravit Dominus quod non intrarent in terram illam, quae est requies laborum, et sic omnes in solitudine mortui sunt praeter duos; et sicut illi per incredulitatem et diffidentiam terram amiserunt, quae illis parata erat ut requiescerent in ea, ita vos, si in fide Christi dubitaveritis, vel inobedientes illi fueritis, veram justorum patriam non ingrediemini. Hucusque terrendo locutus est, ne sint increduli Christo, sicut patres illorum Moysi, ne veram perpetuae beatitudinis quietem amittant, sicut patres illorum requiem sibi promissae terrae. Hinc blandiendo monere incipit, ne requiem illam amittant; [Col. 1548B] et temporis opportunitatem suadet, ut ad eam festinetur, subjungens:
«Videte, fratres, ne forte sit in aliquo vestrum cor malum incredulitatis discedendi a Deo vivo, sed adhortamini vosmetipsos per singulos dies, donec hodie cognominatur, ut non obduretur quis ex vobis fallacia peccati. Participes enim Christi effecti sumus, si tamen initium substantiae ejus usque ad finem firmum retineamus, dum dicitur: Hodie, si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra, quemadmodum in illa exacerbatione. Quidam enim audientes exacerbaverunt, sed non universi qui profecti sunt ab Aegypto per Moysen. Quibus autem infensus est quadraginta annis? Nonne illis qui peccaverunt [Col. 1548C] quorum cadavera prostrata sunt in deserto? Quibus autem juravit non introire in requiem ipsius, nisi illis qui increduli fuerunt? Et videmus quia non potuerunt introire propter incredulitatem.»
Leniter incipit admonere, ut libentius admonitionem suscipiant. Videte, inquit, o fratres, quasi dicat: Mihi debetis acquiescere, qui vos fraterna dilectione admoneo. Videte, id est rationabili consideratione cavete, ne quis vestrum habeat cor incredulum, et excludatur ab aeterna requie fidelium. Sed illud, quapropter, quod supradictum est, nonnulli volunt huic monitioni jungere, ita: Domus Dei sumus, si fiduciam et gloriam spei retineamus.» [Col. 1548D] Quapropter videte, fratres, ne diffidatis. Videte ne forte, quia in vestro est arbitrio, et ad utrumque se habet sit in aliquo vestrum, quia de multis non dubito, qui perfecti sunt, cor incredulitatis, ut non credat Christum ad salutem sufficere, quia, malum, est tale cor, quoniam sic ruit in multam peccatorum voraginem, et post in mortem. Nam hujusmodi cor est cor, id est voluntas discedendi, id est diversis viis cedendi et fugiendi a Deo vivo, id est a Christo, qui, sicut legimus, est Deus verus et vita aeterna. Qui enim ab eo diversam viam incedit, a vita discedens ad mortem tendit. Quod inter istos nonnulli faciebant, dum in fide Christi dubitantes, eum sine carnalibus observantiis ad justitiam et salutem sufficere posse non crederent; et ita jam [Col. 1549A] pro exiguo fidem ejus ducentes, facile ab ea recedere vellent. Et minus est per aliam culpam a Deo discedere, quam per incredulitatem eum omnino postponere. Qui enim fidem abjicit, omnino a Deo recedit. Qui vero per aliam ab eo culpam discedit, sperat adhuc reverti. Per hoc quod dixit, cor incredulitatis, intelligi poterat cor malum, et cor discedendi a Deo vivo. Sed ideo posuit, quia istae voces magis valent ad absterrendum eos. Non habeatis cor incredulitatis, sed potius adhortamini, non diversos, non alterius gentis homines, sed, vosmetipsos, adinvicem. Quod enim dixit, vosmetipsos, ostendit hortationem eorum adeo necessariam inter eos esse, ut non oporteat extendi ad alios, adhortamini vos invicem, ut sincere credatis, et pie ac [Col. 1549B] sancte vivatis, et hoc per singulos dies, id est quotidie, et non per unum annum vel duos tantum, sed donec cognominatur Hodie, id est quandiu insimul dies hodie cognominantur. Nam quod dixit, hodie cognominatur, voluit notare multitudinem dierum esse in tempore gratiae. Quod tempus est hodie, id est magnum et demonstrabile; et est dies, id est clarum post tenebras erroris et ignorantiae donec hodie cognominatur, id est quandiu tempus gratiae durat, adhortamini vosipsos de incremento fidei caeterarumque virtutum, quia non minus modo potestis proficere, quam praesente Christo, vel donec hodie cognominatur, id est quandiu vita praesens unicuique manet, in qua semper dicitur, hodie adhortamini vosipsos semper ad meliora. Si quis enim peccavit, [Col. 1549C] usquequo est hodie, potest reverti. Nemo igitur desperet dum vivit. Sed neque securus incaute fiat, quia nescit quando sibi istud hodie determinetur, ideo vos adhortamini, id est ut non obduretur quis ex vobis, id est non fiat durus et incredulus contra monitionem Spiritus sancti, qui cor ejus molle vult facere, ut possit in eo verba sua velut in cera scribere. Non obduretur quis, neque enim de multis metuo. Nam obduratur contra fidem fallacia peccati, id est errore peccati se fallente sub virtutis specie, si cum fide Christi legem, quoniam a Deo data est, putaverit saluti necessariam. Sic enim falletur peccato, id est male faciet, dum se putaverit benefacere quia ex observatione legis Deum offendet, cui se [Col. 1549D] per eamdem legis observantiam placere credet. Nam qui legem adhuc observat, Christum venisse negat. Et ideo non debet quisquam nostrum obdurari tali fallacia, ut sub occasione legalis observantiae discedat a Christo evacuans fidem ejus. Nam participes Christi sumus effecti. Non enim potest fieri discessio, ubi primum non fuit conjunctio. Sed nos jam Christo sumus conjuncti, et ideo non discedamus ab illo. Effecti sumus participes Christi in nomine et gratia, quia et Christiani vocamur, et gratiam ejus percipimus; per quem quidquid boni habemus, assecuti sumus, scilicet fidem, peccatorum remissionem, innocentiam et justitiam, etc. Vel participes Christi sumus effecti, id est spe sumus jam participes ejusdem in corruptionis et gloriae quam [Col. 1550A] Christus habet. Ac si dicatur: Debetis adhortari et non esse duri, quia quod non eramus, facti sumus per gratiam, habentes partem cum Christo in haereditate. Tamen, hac conditione dico, si retineamus initium substantiae ejus, id est fidem quae est initium verborum, per quam Deus existit in nobis, et per quam deificamur et divinae substantiae participamus. Fides enim est substantiae initium, id est incorporationis ejus, quia fundamentum est origo virtutum, per quas ipse constat in nobis, et nos membra ejus efficimur. Et hoc initium oportet ut retineamus non titubans, sed, firmum, et inconcussum; nec per mensem vel annum, sed usque ad finem, vitae praesentis, ut scilicet nunquam deseramus fidem. Et ne dicerent, vobis apostolis tantum et Christi contemporaneis [Col. 1550B] jussum est ut fidem teneant, subjungit, dum dicitur, hodie, etc. Ac si dicat: Non tantum his qui Christum audiere loquentem, praeceptum est tenere fidem, et non obdurare corda, sed etiam vobis hoc idem est injunctum, et caeteris omnibus dum dicitur, id est quandiu dicitur, hodie si vocem ejus audieritis, hoc est per totum tempus gratiae vel praesentis vitae. Vel ita: Non solum auditores Christi, fidem debuerunt adhibere dictis ejus, sed et vos, quandiucunque dicitur hodie si vocem ejus audieritis, id est quandiu vocem divinae praedicationis in hoc saeculo potestis audire, nolite infideliter obdurare corda vestra, contra vocem Dominicae admonitionis, quemadmodum, obduraverunt patres vestri in illa, notabili et magna, exacerbatione. Nolite pravorum [Col. 1550C] exempla sequi, sed bonorum. Nam, quidam, illorum, audientes, in deserto vocem Dei, pollicentis quod induceret illos in terram promissionis, in qua et requies aeterna figurabatur, dubitaverunt Deum haec agere posse, et sic haesitatione sua, exacerbaverunt eum, id est acerbum sibi et asperum reddiderunt. Qua sententia demonstratur non satis esse audire de illa requie, quia illi omnes audierunt, sed non omnes pervenerunt. Nam et vos nunc auditis quod Christus vobis credentibus requiem illam promittat. Si dubitaveritis eum sine carnalibus observantiis vos in illam inducere posse, exacerbabitis eum sicut patres vestri, nec intrabitis in illam. Pejus est enim exacerbare quam tentare. [Col. 1550D] Quidam exacerbaverunt, sed non universi qui profecti sunt ab Aegypto per Moysen; id est per ducatum Moysi. Nam inter eos erant Caleb et Josue, qui non offenderunt, et hos debetis imitari. Nam et vos ducatu veri Moysi, id est Christi, educti estis a tenebris ignorantiae et erroris. Ideoque non debetis amplius Deum incredulitate et pravis moribus exacerbare, sed fide et bonis operibus ad terram perpetuae beatitudinis vobis promissam festinare. Per hoc quod dicit quosdam exacerbasse, sed non universos, innuit quod intelligebat inter istos quosdam dubitantes, et quosdam non dubitantes. Dico quod quidam exacerbaverunt, sed non omnes. Sed quibus horum infensus est quadraginta annis? id est utrum illis qui exacerbaverunt, an illis qui non exacerbaverunt? [Col. 1551A] Nonne illis qui peccaverunt? Utique illis. Quod ex affectu apparuit, quia prostrata sunt, id est procul a castris, et ab omni vicino strata sunt, in deserto, et prae multitudine jacuerunt insepulta cadavera eorum, exposita bestiis et avibus, id est corpora eorum, sicut brutorum animalium cadavera, relicta sunt in deserto, nec sepulturae tradita, et in hoc apparuit ira Dei. Significant autem, ut supradictum est quadraginta anni totam praesentem vitam, vel spatium temporis usque ad finem saeculi. In quo quicunque post baptismum, vel infidelitate vel criminosa conversatione Deum irritant, non sunt digni pervenire ad terram viventium, sed in hujus mundi solitudine laniantur more cadaverum a feris et avibus, id est a malignis spiritibus, et ad aeterna supplicia [Col. 1551B] rapiuntur. Hieronymus in libro sexto super Ezechielem: «Pepercit, ait, oculus meus ne interficerem eos atque delerem; nec omnino consumerem (Ezech. XX) .» In quo quaeritur, quomodo eis pepercit, quorum cadavera in solitudine corruerunt, et excepto Jesu Nave et Caleb filio Jephone, terram repromissionis nullus ingressus est? Ex quo intelligimus vivere eos, nec aeternis suppliciis reservatos, nec deletos esse de libro vel de terra viventium, nec consumptos ante faciem Domini. Si enim ex eo quod non sunt introducti in terram promissionis periisse credendi sunt, ergo Moyses periit, qui vidit tantum terram promissionis, et non est ingressus in eam. Peccantes quidem prostravit in mortem corporis, sed incredulis negavit requiem animae post [Col. 1551C] mortem. Et hoc est quod interrogative dicitur ad increpationem istorum, qui adhuc in fide dubitabant. Sed quibus juravit non introire in requiem ipsius, aeternam, quae significabatur per terram promissionis, vel in ipsam terram promissionis, nisi illis qui increduli fuerunt, ad vocem promissionis ejusdem requiei? Quasi dicat: Non aliis hoc juravit, sed illis. Et videmus, aperta ratione, quia non potuerunt, introire in illam requiem perpetuam, sicut nec in terram promissionis, propter incredulitatem suam. Complevit enim Deus comminationem juramenti sui, qua dixit incredulos in requiem suam non intraturos, et similiter faciet omnibus incredulis.
[Col. 1551D] «Timeamus ergo, ne forte relicta pollicitatione introeundi in requiem ejus, existimetur aliquis ex nobis deesse. Etenim et nobis nuntiatum est, quemadmodum et illis Sed non profuit illis sermo auditus, non admistus fidei ex his quae audierunt. Ingrediemur enim in requiem qui credidimus, quemadmodum dixit: Sicut juravi in ira mea, si introibunt in requiem meam (Psal. XCIV) , et quidem operibus ab institutione mundi perfectis. Dixit enim in quodam loco de die septimo sic: Et requievit Deus die septimo ab omnibus operibus suis (Gen. II) , et in isto rursum: Si introibunt in meam requiem. Quoniam ergo superest introire quosdam in illam, et hi quibus prioribus annuntiatum est, non introierunt propter incredulitatem, [Col. 1552A] iterum terminat diem quemdam hodie, in David dicendo post tantum temporis, sicut supra dictum est: Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra. Nam si eis Jesus requiem praestitisset, nunquam de alia loqueretur post hac die. Itaque relinquitur sabbatismus populo Dei. Qui enim ingressus est in requiem ejus, etiam ipse requievit ab operibus suis, sicut et a suis Deus. Festinemus ergo ingredi in illam requiem, ut ne in idipsum quis incidat incredulitatis exemplum.»
Et quia propter incredulitatem illi perdiderunt requiem, ergo timeamus, id est solliciti simus, ne et nos similiter eam perdamus ob infidelitatem, ut si non amore, saltem timore fugiamus incredulitatem. [Col. 1552B] Timeamus, quia timendum est, ne forte (forte dico, quia in arbitrio vestro est, et ad utrumlibet se habet) relicta pollicitatione, id est ne contempta et neglecta atque deserta frequenti promissione, quam nobis Deus fecit, vel quam nos in baptismate fecimus Deo, introeundi per fidem et operationem in requiem quae est ejus, id est potestatis illius, quia potest eam dare cui vult, existimetur aliquis nostrum deesse. Requiem illam nobis Deus promisit credentibus, non relinquamus promissionem ejus, sed certa fide teneamus eam, credentes quod sine carnalibus observantiis sola Christi promissione percipiemus illam. Timeamus ne quis ex nobis, id est ex nostro collegio tam religioso, relinquens istam pollicitationem, et haesitans in corde suo, atque titubans in fide, det [Col. 1552C] malam de sua salute caeteris opinionem, ut existimetur deesse ab illa requie propter incredulitatem suam, sicut antiqui patres. Nam unusquisque debet studere tam firmus esse in fide et bona operatione, ut cum obierit, non sit dubium ad requiem illam hunc pervenire. Caeterum qui dum quoad viveret, in fide nutavit ei in opere negligens fuit, existimatur post mortem ab illa deesse. Et hoc timendum est, ne cui nostrum contingat. Nam et ad nos pertinet de illa requie sollicitos esse, sicut pertinuit ad patres nostros. Etenim et nobis tempore gratiae nuntiatum de illa est per filium, quemadmodum per figuram terrae promissionis nuntiatum est et illis de ea per famulum; et ideo non possumus excusationem [Col. 1552D] de ea praetendere, quasi de ignorantia, quia non solum illis patribus, sed etiam nobis praedicata est illa requies. Nec solum in Evangelio, sed et ante legem, et sub lege docti sumus de illa. Nobis nuntiatum est sicut et illis. Sed illis non profuit, prosit vel nobis, non profuit illis sermo, id est illa quietis praenuntiatio, quia sermone tantum visa est eis; et ideo non profuit sermo, quia auditus tantummodo est, et non completus. Et vere tantum auditus, non factus vel creditus. Nam non admistus fidei, ut et sermo et fides simul jungerentur atque miscerentur, fidei dico quae esset ex his quae audierunt ab exploratoribus suis. Non enim fidem ex verbis eorum sumpserunt, sed magis amiserunt. Vel ex his quae audierunt ab exploratoribus, factum est ut sermo, [Col. 1553A] quem prius audierant de illa requie, non admisceretur fidei illorum, sed falsus putaretur. Nam cum audirent terram promissionis circumdatam montibus, urbes habere munitissimas et habitatores fortissimos, desperaverunt intrare in requiem illam, quae et futuram significat requiem; et si praesentis quietis spe perdita, dubitaverunt de illa quae in hac erat praefigurata. Dixi quia et nobis nuntiatum est de illa requie, quod effectus probat, quoniam ingrediemur in illam. Non enim viam ingrediendi scivissemus, nisi nobis esset nuntiata. Vel ita: Illis qui non crediderunt, non profuit, quia nobis qui credimus, proderit. Nam ingrediemur in illam requiem nos qui credimus, quemadmodum ex opposito dicit de incredulis, si introibunt in requiem meam. Per [Col. 1553B] quod patet, quia qui credunt, intrabunt. Ingrediemur enim credendo, sicut illi perdiderunt non credendo. «Non cognoverunt, inquit, vias meas,» sicut illis merentibus iram meam exhibui. Ita caeci fuerunt ad cognoscendum vias meas, sicut ego firmiter illis minatus sum quod non essent intraturi in requiem meam Palestinae regionis, vel coelestis habitationis, et sicut ablata est illis, quia non crediderunt, sic nobis promissa si crediderimus. Quia vero dixerat nuntiatum esse de illa requie, ostendit quando et quomodo sit nuntiatum, scilicet ante legem post perfectionem operum, et sub lege, quando per terram promissionis designabatur, et tempore gratiae in David. Tres enim requies memorat, unam Sabbati, secundam in Palaestina, tertiam in coelo. [Col. 1553C] Nuntiatum est de requie, et quidem primo factis, deinde verbis. Nam operibus Dei perfectis, quae fecerat per singulos dies ab institutione mundi, id est ex quo mundum coeperat instituere, subaudi, nuntiata est illa requies, quando Deus requievisse dicitur. Augustinus in sermone de decem chordis ait: in Spiritu sancto, hoc est in domo Dei requies nobis sempiterna promittitur. Nam quia Spiritus sanctus dicitur, propterea septimum diem sanctificavit Deus, quando fecit omnia opera sua, sicut in Genesi scriptum legimus, non ibi habes sanctificationem nominatam, nisi illo die in quo dicitur: «Requievit Deus ab operibus suis (Gen. I) .» Non enim fatigatus erat Deus, ut diceretur, «requievit Deus ab [Col. 1553D] operibus suis,» sed in illo verbo tibi laboranti requiem promisit. Vel quia fecit omnia bona valde, et sicut dicitur, requievit Deus, intelligas etiam te post bona opera requieturum, et sine fine requieturum. Nam omnia opera superiora quae dicta sunt, id est dies superiores, habent vesperam. Septimus iste dies non habet vesperam. Ubi Deus sanctificavit requiem, ibi dicitur, factum est mane, ut inciperet ipse dies. Non dictum est, facta est vespera ut finiretur dies: sed dictum est, factum est mane ut fieret dies sine fine. Sic ergo incipit requies nostra quasi mane, sed non finitur, quia in aeternum vivemus. Ad hanc spem quidquid facimus, si facimus, Sabbatum observamus. Nunquam ab opere novo cessavit Deus, donec homo factus est; sed, eo facto, [Col. 1554A] requievit ab omni opere, per quod designavit quia nullam aliam creaturam post hominem facturus erat, cui homo subderetur, et ad cujus servitium homo crearetur. Nam quia ipse requievit, homine facto, intelligimus quod propter hominem fecerat omnia. Ideo promissa est homini requies operibus perfectis; et quod requies ac beatitudo sit ei promissa, ostendit Scriptura. Nam in quodam notabili et egregio loco dixit Spiritus sanctus de die septima, per quam significata est requies aeterna, quia non describitur habuisse vesperam, sic, id est talibus verbis, dixit: Et requievit Deus die septimo. Cur enim diceret post illam diem, in qua homo creatus est, sequenti die requievit et ab opere cessavit, nisi per hoc vellet innuere, quoniam illum, [Col. 1554B] post cujus creationem requievit, ad requiem et beatitudinem fecit? Per sex dies ab illa creatione non requievit, quoniam nihil perfectum vidit, donec homo dominus et possessor omnium creatus fuit. Sed eo perfecto, perfecta sunt omnia, et tunc tandem cessavit ab omni opere, quia tunc omnia perfecta fuerunt, quoniam hominem propter quem facta erant, habuerunt. Requievit Deus ab omnibus operibus suis, id est cessavit a nova operatione, ut nihil amplius faceret, nisi de materia ibi facta, vel ad similitudinem eorum, quae jam ibi fecerat. Sex diebus operatus est, septima quievit. Sic et sexta aetate homo natus est mundo ad laborem. Sexta die et sexta diei hora passus, septima quievit in sepulcro. Per quod nos docuit post opera nostra, quae sex [Col. 1554C] aetatibus, id est infantia, pueritia, adolescentia, juventute, senectute et senio fiunt, debere quiescere in septima aetate, quasi septima die. Prima enim aetas, ut dixi, infantia est lactis ubere nutrienda. Secunda, pueritia solido cibo jam apta. Tertia est adolescentia, sufficiens ad generandam sobolem. Quarta, juventus robusta et honoribus apta. Quinta est senectus, quando juventutis ardor refrigeratus et exstinctus est, quoniam fervore carnis mitigato, vita ducitur in tranquillitate. Sexta est decrepita aetas, quando perit homo qui fuerat, quando, viribus amissis, jam positus est in introitu mortis. Post harum finem aetatum sequitur mors. Eodem modo et in spiritali vita sex possunt aetates notari. Infantes [Col. 1554D] enim sunt, qui sensu imbecilles, sola auctoritate se defendunt, qui de sua fide sine aliqua ratione auctoritatibus Patrum humiliter acquiescunt. Pueri sunt quorum sensus jam aliquantulum sunt exercitati, qui non manent contenti sola auctoritate, sed quibusdam rationibus et investigationibus jam promoventur ad rationem fidei. Adolescentes sunt, quorum sensualitas jam subdita est rationi, ut jam sufficiant ad generationem bonorum operum, ut jam laborent et moveantur ad bene operandum. Juventus est, quando non solum generat mens per bonam operationem, sed etiam virtus ejus tantum induruit et roborata est, ut neque morte, nec vita separari valeat a charitate Dei, sed martyrium, si opus fuerit, subire non vereatur. Senectus est, quando mens [Col. 1555A] ita praevalet sensualitati, ut non solum non superetur, sed etiam non impugnetur ab ea, ut caro jam spiritui (prout est in hac vita possibile) consentiat, et eamdem quietem et animae puritatem concupiscat. Decrepita aetas est illorum, qui jam (prout fas est) contemplatione Domini fruentes, ad instar angelorum vivunt; jam filii hujus mundi non dicendi, jam in coelestibus conversantes, ut vestigia humanae conversationis in operibus illorum jam nulla videri possint. Post has sex morum aetates sequitur dies septima, aeterna omnibus sic viventibus promissa, in qua dabitur eis vera requies et perennis laetitia, ut non amplius futuri sint in aliquo labore vel miseria. Haec nobis Deus significavit, quando post operationem sex dierum, septima quiescere [Col. 1555B] voluit. In illo Scripturae loco demonstratum est homini requiem esse promissam, atque nuntiatum est ibi ante legem de illo: et rursum eadem requies sub lege per figuram terrae promissionis in isto loco nuntiata est et promissa, dicente Spiritu sancto de incredulis, Si introibunt in requiem meam, id est in terram quam Moyses promittebat, quae significabat veram requiem, quam Spiritus sanctus paraverat, ac per hoc nec in illam veram intrare poterunt. Ubi enim incredulis facta est comminatio quod in eam non introibunt, ibi declaratum est quoniam promissa fuit aliquibus hominibus. Si enim nulli promissa esset, nec aliquem intraturum praedictum fuisset. Et non esset causa comminationis quod non essent intraturi, si nullus esset [Col. 1555C] intraturus. Nec multum eos laederet, si minaretur illud auferre, cujus spem et certitudinem aliquam nequivissent habere. Ecce bis signata et promissa est requies per diem Sabbati, et per terram promissionis. Et quia Spiritus sanctus qui nec falli nec mentiri potest, eam signavit, nuntiavit et promisit, et illam aliquibus praeparavit, quia superflue non fecisset eam, ergo superest, id est restat post promissionem, quosdam, id est egregios et electos introire in illam perennem promissionem et veram. Et quoniam superest quosdam itroire, et hi quibus prioribus annuntiatum est ut intrarent, non introierunt propter incredulitatem in veram requiem, quam terra promissionis figurabat, ad quam non pervenerunt, ergo iterum, id est sub ejusdem requiei [Col. 1555D] designatione terminat et distinguit Spiritus sanctus diem quemdam, quo nuntiata impleantur, id est egregium tempus gratiae in adventu Christi, dicendo hodie in David, id est loquens per David, quia non ipse David loquebatur, sed Spiritus sanctus in eo et hoc post tantum temporis ab introitu filiorum Israel in terra promissionis. Unde patet non de illa terra tunc eum dixisse, quae jamdudum habebatur, sed de vera requie, quae adhuc exspectabatur. Introitus enim terrae promissionis jam tunc non poterat illis auferri. Ex quo autem fuit in deserto facta comminatio, quae dicit: Si introibunt in requiem meam, processit magnum spatium usque ad tempus David. Sed a tempore comminationis hujus [Col. 1556A] usque ad introitum terrae promissionis, modicum tempus fuit. Et per hoc constat esse dictum de promissione verae requiei, quam post tantum tempus David fecit his, qui futuri erant in Novo Testamento, quia contemporanei sui jam intraverant. Ideo terminat diem quo possimus in veram requiem intrare. Nunquam enim aliqui intrarent, nisi tempus gratiae distinctum fuisset, in quo regna coelorum paterent fidelibus. Ideo terminat diem intrationis, quoniam superest aliquos intrare. Et nisi videret intraturos, non terminaret. Qui, licet sub lege vivens, corde tamen positus in tempore gratiae, dicens hodie, tertio nuntiat requiem illo tempore consummandam, diem terminat, hodie dicendo in David, quod hodie est intelligendum, sicut supradictum est: [Col. 1556B] Hodie si vocem ejus audieritis. Diversis enim significationibus posuerat, hodie, quando dixit: «Hodie genui te (Psal. II) ;» et quando rursus ait: «Hodie si vocem ejus audieritis (Psal. XCIV) .» Et ideo debuit terminare, quam significationem haberet nunc: Hodie, ne aliter intelligeretur. Hodie, id est in hoc luminoso tempore gratiae, de quo Joannes scribit (I Joan. II) , quoniam tenebrae transierunt, et lumen verum jam lucet, si vocem praedicationis ejus audieritis, quia non omnes audiunt illam qui sunt in tempore gratiae, sicut nunc quoque multi paganorum, ad quos evangelica praedicatio non pervenit. Nolite contra vocem ejus obdurare corda vestra, ne tempus gratiae vobis in vacuum transeat, quia post non erit tempus in quo possitis intrare in [Col. 1556C] requiem. Diceret aliquis: Tu dicis quoniam hi quibus prioribus annuntiatum est, non introierunt, et nos videmus quia introierunt, quoniam per Jesum Nave eam consecuti sunt. Cui respondetur: Non introierunt propter incredulitatem suam requiem homini promissam. Nam si Jesus filius Nave, id est Josue filius Nun, praestitisset eis illam requiem in distributione terrae promissionis, non ultra fieret sermo de alia die, qua pateret in requiem ingressus. Vel ita continuari potest: Superest quosdam intrare sicut David terminat. Nam si Jesus, id est Josue qui duxit in terram promissionis, praestitisset eis requiem, id est omnimodam quietem, ut nulla alia esset speranda; nunquam, id est nullo tempore David vel Spiritus sanctus, post hac, id est deinceps [Col. 1556D] loqueretur de alia die, id est de alio tempore, in quo requies esset danda. Sed quia post locutus est, patenter ostendit quia alia est requies de qua dixit hodie, quam illa ad quam duxerat Josue. Certum est igitur aliam esse ad quam ducit Christus, quae per illam sub Josue figurabatur. Itaque relinquitur electis sabbatismus. Quando quidem non fuit illa requies vera, sed aliam post promisit Spiritus sanctus, itaque relinquitur, id est futuris servatur a Deo, quia increduli patres nequiverunt ad illum pertingere. Relinquitur, non dico tantum requies, sed (ut magis exprimam) dico sabbatismus, id est feriatio et jucunditas Sabbati Sabbatismus quippe vocabatur, apparatus et gaudium atque festivitas [Col. 1557A] Sabbati, et Sabbatum requies interpretatur. Sabbatismus ergo non solum veram et omnimodam requiem designat, sed inenarrabile gaudium atque spiritualium divitiarum affluentiam. Qui sabbatismus non paucis reservatur, sed populo, id est magnae multitudini; nec tamen cuilibet populo, sed tantum populo Dei. Et ideo si quis vult sabbatizare, sit de populo Dei. Et iste sabbatismus longe diversus erit ab illa requie quam Josue praestitit. Nam qui ingressus est in requiem Dei, id est in coelestis regni tranquillam habitationem, sicut servus ille, cui dictum est: «Intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV) ,» veram et perfectam adeptus est requiem, quia requievit etiam ipse perpetualiter et perfecte ab operibus suis, quibus hic laboravit, sicut et Deus a [Col. 1557B] suis, quae tamen sine labore fecit. Sicut enim Sabbatum in quo Deus requievit, non legitur habuisse vesperam, sic requies justorum non habebit finem. Quia sicut Deus cessavit ab operibus, sic illi cessabunt perpetualiter ab omni opere, liberi penitus ab omni laboris anxietate. At illi quibus Josue terram divisit, parum quieverunt, multosque labores et multas afflictiones pertulerunt. Et quandoquidem tanta est illa requies, atque est nobis promissa, et nunc tempore gratiae superest quosdam introire; ergo festinemus ingredi, nec in his terrenis quae nos impediunt, immoremur. Festinemus fide et bonis operibus, quod illi non faciunt, qui carnaliter adhuc legem observant, et erga fidem et spiritualem conversationem negligentes existunt. Festinemus, [Col. 1557C] inquam, ingredi in illam requiem tantam, tam nobilem et tam gloriosam, atque toties nobis promissam. Ideo quoque festinemus ad illam requiem, ut poenas evadamus perpetuas. Et hoc est: Ut ne incidat, id est ut non intus cadat in corde, ubi gravior casus est, quis, id est aliquis in infidelitate notabilis, in id in quod ceciderunt patres, et ita in id, ut in ipsum, id est non dissimiliter, sed per omnia eodem modo cadat in id, in quod patres ceciderunt, scilicet exemplum incredulitatis, id est ne cadat ad exemplum eorum in incredulitatem, et excludatur a divina requie. Illi enim non crediderunt Deum sufficere ad dandam etiam requiem terrae promissionis, et isti similiter Christum ad dandam requiem [Col. 1557D] perpetuam sufficere non credebant, sine carnalibus observantiis. Ideoque sibi quietis aditum eadem ratione obstruebant, qua patres antea fecerant. Vel ne incidat aliquis id ipsum exemplum incredulitatis, id est in hanc eamdem damnationem, quam patres vestri propter suam incredulitatem subierunt, quae damnatio vel poena vobis est exemplum, quia si increduli fueritis, similiter vobis continget. Exemplum enim incredulitatis convenienter dicitur vindicta Dei, quae tanta est illata eis, ut exemplo esse aliis possit, ne increduli esse praesumant. Vel incredulitas patrum, ut praemisimus, est vobis exemplum ne sitis increduli, et ideo pejus quam patres vestri peccabitis, nisi incredulitatem caveatis. Propter haec omnia ruptis omnibus impedimentis infidelitatis [Col. 1558A] et saecularium illecebrarum, festinemus quam maxime ad illam requiem, in qua perenniter quiescamus.
«Vivus est enim sermo Dei et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti, et pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus, compagum quoque ac medullarum, et discretor cogitationum et intentionem cordis, et non est ulla creatura invisibilis in conspectu ejus. Omnia autem nuda et aperta sunt oculis ejus. Ad quem nobis sermo.»
Festinemus, ut dixi, ad illam requiem; nam sermo Dei, id est Christus verbum Patris, qui nos festinantes adjuvet, et pervenientes coronet, vivus est, id est vera vita in semetipso, et sufficiens ad [Col. 1558B] aliorum vivificationem, et ita vivemus in eo. Sermo Dei, qui praedicavit illam requiem, est vivus vita propria, id est vivificans alios. «Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio habere vitam in semetipso (Joan. V) .» Vel in assumpta humanitate, in qua mori voluit, jam vivus est, id est vitam aeternam consecutus, et sequaces suos vivere similiter faciens, quia immortalis factus est, et vos immortales faciet, et est efficax, id est omnino faciens quidquid vult, sive salvando credentes, sive damnando incredulos. Vel ita potest continuari: Cavete ne quis vestrum incidat in exemplum incredulitatis patrum, id est in similem poenam, qualem illi per incredulitatem meruerunt, quia vivus est sermo Dei, id est Filius, qui illos judicavit, et vos [Col. 1558C] judicaturus est; et sicut ille vivit in aeternum, sic judicium ejus manet in aeternum. Nam et illos quos ipse damnat, cruciabit poena vivax in aeternum, et eos quos ipse salvat, vivere faciet in aeternum. Nam ad utrumque est ipse efficax. Nec solum est efficax in utroque, id est potenter faciens quodcunque voluerit, sed et penetrabilior omni gladio ancipiti, quia penetrat omnia; nec putetis eum latere cordium occulta, et per hoc minus juste judicare. Nam si non penetraret hominum conscientias, non posset veraciter judicare quis esset fidelis, vel quis infidelis, sive quis bonam vel quis malam haberet conscientiam; et tunc non valeret dignam singulis rependere vicem, quia potentiam ei auferret, quod [Col. 1558D] occulta hominum videre non posset. Sed ut potenter in omnibus sit efficax, omnia visu suo penetrat, et acutior ac perspicacior est omni gladio ancipiti, omni subtilitate sermonis divinae praedicationis. Iste sermo qui Deus est, quia Deus erat Verbum, est penetrabilior omni gladio ancipiti, quia magis penetrat hominum conscientias, quam ullus sermo praedicationis. Sermo enim doctrinae est gladius anceps, id est utraque parte acutus, quia dicit de temporalibus, et dicit de aeternis. In utroque probat quod dicit acute ac subtiliter, et eum quem ferit, separat a mundo. Quod non faceret nisi mentem ejus penetraret. Sed multo penetrabilior est iste sermo qui Deus est. Et est etiam pertingens, id est consideratione perveniens usque ad divisionem animae [Col. 1559A] ac spiritus. Spiritus noster non est universa anima, sed aliquid ejus, id est illud quo ratiocinamur, intelligimus, sapimus per quod et praeponimur pecoribus, quia illa sunt rationis expertia. Non habent enim spiritum, id est intellectum rationis ac sapientiae sensum, sed animam tantum. Nam et de illis dictum: «Producant aquae repentia animarum viventium;» et: «Producat terra animam viventem (Gen. I) .» Itaque spiritu intelligimus cum angelis, anima vivimus cum bestiis. Sed Dei sermo pertingit, id est perfecte tangit, quia per omnia tangit, nihil intactum sua cognitione relinquens, usque ad divisionem animae ac spiritus, id est usque ad discretionem sensualitatis et rationalitatis, quia ipse insuperabili cognitione novit quomodo dividatur [Col. 1559B] sensualitas a ratione, et quantum altera differat ab altera. Vel pertingit usque ad divisionem animae, quia videt quomodo anima, id est sensualitas a seipsa differat, dum plus dedita infimis rebus inferior est; vel ab his revocata dignior. Et pertingit usque ad divisionem spiritus, quia intuetur quomodo rationalitas a seipsa dividatur, dum vel in Deum inhiat, vel inferius coelestia considerat, sive rursum inferius de mundanis recte agendis pertractat. Anima enim tantum de mundanis, vel de his quae ad corpus pertinent, cogitat, in quo vix a belluis distat. Quoddam inferius est in ea, ut cogitatus de cibo vel potu et similibus. Quoddam autem quasi superius est in ea, ut cum de honestis, sicut de gloria, celebritate, potentia et hujusmodi cogitat. Et [Col. 1559C] hanc ejus divisionem bene novit sermo Dei, nec eum latet quando ipsa hoc vel illud agit. Spiritus vero rationalis est in suo superiori, cum Creatorem suum cogitat, et ad eum per solam dilectionem pervenire flagrat. In suo autem inferiori versatur, cum relicta sublimi contemplatione, inferiores virtutes quae ad bonam operationem pertinent, meditatur. Cujus divisionem sermo Dei considerat, providens quid in eo superius sit et quid inferius. Inter se autem dividuntur anima et spiritus, quia, sicut dictum est, anima quidem de mundanis et corporalibus agit, spiritus autem de supernis et spiritualibus. Ideoque quod est inferius in spiritu, superat illud quod est altius in anima. Et hanc divisionem [Col. 1559D] animae ac spiritus tangit et scrutatur sermo Dei vivus. Compagum quoque ac medullarum divisionem novit, id est juncturarum animae ac spiritus, quia videt quomodo juncturae animae, vel quo tempore dividantur, et quando de una junctura in aliam transeat, sic et de spiritu. Juncturae animae sunt augmenta quae recipit secundum unamquamque aetatem. Nam sapientior est in adolescentia, quam fuit in pueritia, et rursum sapientior in juventute, quam in adolescentia, itemque maturior in virili aetate quam in juventute. Similiter spiritus per incrementa proficit. Quae scilicet incrementa vocamus compages, eo quod unum alii videatur apponi quadam conjectura sine temporis discretione; et harum compagum divisiones, sunt mutationes secundum [Col. 1560A] diversas aetates. Medulla vero quae interior est, appellatur quidquid interius vel subtilius est in anima vel spiritu. Sicut enim in corporibus medulla est subtilior, et in secretis partibus atque in ipsis intimis recondita, sic quod subtilius est in anima vel siritu et magis reconditum vocatur nunc medulla. Medullarum quoque talium animi divisionem novit sermo Dei, quia illa quae sunt in nobis subtilissima, discernit inter se. Unde et subditur, quia est discretor cogitationum et intentionum cordis. Discernit enim cogitationes et ab invicem separat, id est bonas a malis, sive in eodem homine sive in diversis. Discernit et intentiones earum, id est quo singulae tendant. ab bonum, an ad malum. Et quia sunt nonnullae intentiones coactae, velut si quis timore [Col. 1560B] compulsus foderet agrum et intenderet perficere, non tamen ex corde, additur cordis, ut per hoc excludantur intentiones coactae, quae faciles sunt ad cognoscendum. Hoc est, novit discernere quam intentionem quis habeat in cogitatione, quae est cordis, id est voluntaria et adhuc exterius non ostensa, sed latens intra cordis secreta. Vel in eo quod ait, quia est pertingens usque ad divisionem compagum quoque ac medullarum, intelligi potest compages dixisse conjunctiones cogitationum, medullas vero intentiones earum. Per compages quippe ossibus ossa junguntur. Et saepe dum aliquid recta cogitatione agimus, sed subito in laudis amorem declinamus, atque hoc pro laude facimus, quod prius facere pro veritate coeperamus, quia cogitationes [Col. 1560C] cogitationibus adjunguntur, quasi quaedam in spiritu compages fiunt. Sed habent ossa quae in compagibus juncta sunt, et medullas, id est subtiles intentiones. Quod Apostolus apertius intulit, dicens, discretor cogitationum et intentionum cordis. Compages enim nostrae, sunt cogitationes quae sibi junguntur, quando altera alteram sequitur, medullae autem intentiones; et sermo Dei discretor est compagum et medullarum, id est cogitationum et intentionum, quia si cogitatio cogitationi jungitur, ipse novit quae sit secundum Deum, et quae secundum saeculum, novit quoque quo vergat intentio earum. Saepe enim aliud cogitamus, atque aliud per cogitationem intendimus. Nam si quis proposito munerum [Col. 1560D] praemio, pupilli vel viduae causam defendat, et fortasse ecclesiam ingrediens in suis precibus Deo dicat, tu vides quia causam pupilli et viduae defendo, iste procul dubio quid cogitet scit, sed quo intendat ejus cogitatio, ignorat. Aliud quippe cogitat, et aliud intendit. Non enim defensionem pupilli et viduae, sed mercedem munerum quaerit. Nam tolle temporale praemium, et pupillum et viduam non defendit. Sermo itaque Dei discretor cogitationum et intentionum cordis est, quia non tantum aspicit quid apud temetipsum cogites, sed magis per medullam compagis, id est per intentionem cogitationis, quid apud temetipsum accipere requiras. Et ut plus dicam, breviterque concludam, non est utta creatura terrena vel coelestis, corporea vel incorporea, [Col. 1561A] invisibilis, id est non habilis ad videndum in conspectu tantae sapientiae. Nihil est ei invisibile, sed omnia sunt nuda, id est discooperta et aperta, id est patentia oculis ejus, qui et foris et intus omnia videt. Si quis habet librum aliquo velamine tectum, dicitur quidem visibilis, sed nudus. Rursum, si velamen auferretur, nudus posset dici, sed non apertus. Iterum, si aperiretur et omnia ejus interiora demonstrarentur, jam omnino quidquid in eo latuerat videretur. Ita verbo Dei cuncta sunt visibilia et nuda et aperta, quia et foris et intus, ut dictum est, omnia plenarie videt. Per oculos ejus intelligitur potentia videndi. Ad quem nobis sermo est habendus in judicio, quia oportet nos illi rationem de actibus nostris reddere. Ad sermonem Dei vivum et efficacem [Col. 1561B] et omnia pervidentem est nobis habendus sermo, quia sermocinaturi sumus ad eum, et rationem reddituri de cunctis quae gessimus vel cogitavimus. Ideoque semper nobis omni sollicitudine praecavendum est, ne hunc vel dictis vel operibus vel cogitationibus offendamus. Hactenus terrendo locutus est Apostolus, revocans ab infidelitate Judaeos exemplo patrum suorum, quibus ob incredulitatem negata est aeterna requies; et asserens Filium Dei vivum atque potentem, ut remuneret eos si respuerint; et efficacem ut puniat, si neglexerint. Hinc iterum blandis rationibus vult eos revocare, commendando Christi pontificium, ut eo commendato, sufficere ad salutem ostendat, et carnales observantias [Col. 1561C] comprobet esse superfluas. Sic enim subinfert:
«Habentes ergo pontificem magnum, qui penetravit coelos, Jesum Filium Dei, teneamus confessionem. Non enim habemus pontificem qui non possit compati infirmitatibus nostris, tentatum autem per omnia pro similitudine absque peccato. Adeamus ergo cum fiducia ad thronum gratiae ejus, ut misericordiam consequamur, et gratiam inveniamus in auxilio opportuno.»
Incipit, ut dictum est, agere de pontifice Christo, quomodo sufficiens, quomodo dignior veteri, quem et immutat et legem quae sub illo est, per meliorem legem suam, et quomodo necessarius. Quia sermo Dei vivus et efficax est, atque talis qualem descripsimus, ergo teneamus confessionem, ut nec terror, [Col. 1561D] nec cruciatus auferat de ore nostro confessionem fidei ejus quam corde gestamus. Et est justum ut eam teneamus, habentes pontificem, id est quia habemus pontificem magnum. Nam idem sermo Dei, secundum quod homo est, noster est pontifex, qui sacrificium sui corporis obtulit pro nobis, et non cessat interpellare pro nobis. Unde et pontem accessumque nobis ad patrem facit, ut temporalia (quae sicut fluvius currunt et labuntur et transeunt) sub nostris pedibus relinquentes festinemus ad terram viventium, habentes pontificem magnum super omnes pontifices, qui non in Sancta sanctorum templi Salomonis intravit, sed coelos ascendendo penetravit, ut et nos sequi possimus. Moyses vero tunc terram promissionis non intrare valuit, hic autem [Col. 1562A] coelos penetravit, id est ingressu suo patefecit. Pontificem habemus, et quem? Jesum, id est Salvatorem. qui nos absque carnalibus observantiis salvare potest. Jesum dico Filium Dei, non adoptivum, sed consubstantialem; nec minorem, sed aequalem. Alii vero pontifices neque coelos penetrant, neque salvare possunt, neque filii Dei naturaliter sunt. Unde iste omnibus illis jure praefertur, sicut multis et longis disputationibus probare nunc exorsus est Apostolus. Teneamus, inquit, confessionem, ut fidem ejus ore proferamus, vel etiam peccata nostra confiteri studeamus, quia non habemus pontificem immisericordem; hoc contra illos dicitur, qui propter lapsum suum desperabant, et iram ejus se posse placare diffidebant, et quasi dicebant quia non valet [Col. 1562B] nobis confessio, quoniam iste pontifex, qui tam altus est, utpote super coelos exaltatus ac Dei Filius, non recipiet eam, nec condescendet fragilitati nostrae. Quibus velut respondetur: Vobis lapsis non est desperandum, nec confessio dimittenda, quia non habemus pontificem austerum vel dedignantem, sed misericordem; non a nobis remotum, sed naturae nostrae participem. Non enim habemus pontificem qui non possit compati infirmitatibus nostris, id est condescendere fragilitati nostrae, et misereri humana fragilitate peccantibus, quia, etsi ita altus est, non ideo nos abjecit, sed clementer condescendit imbecillitati nostrae, et condolet etiam illi qui per infirmitatem carnis labitur. Non [Col. 1562C] tamen aliquid jam doloris sentire potest, sed quod ei displicet miseria nostra et lapsus noster, atque praestat auxilium ut surgamus, et interpellat pro nobis, vocatur ergo ejus compassio. Non potest nobis non compati, sed potentiam hujus compassionis habet, quia ipse fragilitatem nostram expertus est, quoniam per omnia sustinuit tentationem sine peccati cognitione. Tentatus enim in nostra carne et expertus est miserias nostras praeter peccatum; tentatus est per omnia tentationis genera, quia in tribus illis tentationibus, quas a diabolo pertulit, omnia tentamenta continentur. Vel in sola tentatione, qua diabolus ostendit omnia regna mundi et gloriam eorum (Matth. IV; Luc. IV) , in quibus omnia continentur, de quibus humana corda tentantur, potest [Col. 1562D] dici per omnia genera peccandi tentatus. Vel quia omnes tentationes sustinuit, irrisus, crucifixus, et caetera omnia perpessus. Tentatus est pro similitudine quam a nobis traxit, id est secundum illam naturam, qua nobis erat similis, mortalis et passibilis, tamen absque peccato fuit, licet similis esset aliis hominibus. Vel tentatus est per omnia sine peccato, quia, licet omnia tentamentorum genera pertulerit, non tamen succubuit, nec delectatus est in aliqua persuasione mali, et ideo bene potest a peccato et tentatione liberare. Nam cum Apostolus eum dicit tentatum per omnia, et non superatum, ostendit quoniam in eo ponenda est fiducia subveniendi; et hoc ideo, quia nobis similis factus est. Non est enim remotus a nobis, sed in illa sui natura tentatus [Col. 1563A] fuit, in qua nobis est similis. Et ideo credendum est, quia vult et potest subvenire tentationibus nostris. Et quoniam habemus tantum pontificem sic nobis compati volentem, et nostrae imbecillitati subvenire potentem ergo omni spe et fiducia adeamus ad thronum gratiae ejus, id est voluntate, et orationibus, et correctione vitae ac bonis operibus accedamus ad eum throno judiciali praesidentem. Thronus enim judiciaria sedes est. Sed thronus Christi est thronus gratiae his qui, dum in praesenti vita sunt, humiliter resipiscentes veniunt ad eum, ut poenitentiae judicium accipiant; caeteris vero post hanc vitam est thronus justitiae. Licet ergo simus peccatores, non tamen desperemus de venia, sed cum fiducia impetrandi misericordiam, adeamus ad [Col. 1563B] thronum gratiae ejus, id est judicem non severitatis et districtae justitiae, sed pietatis et indulgentiae, quia non est judex qui pro confessione puniat, sed qui pro humilitate remuneret. Accedamus, inquam, ad eum ut misericordiam apud eum consequamur, id est remissionem praecedentium peccatorum, et de reliquo inveniamus apud eum gratiam, id est facultatem ad conversationem innocentiae et ad promotionem in bono, in auxilio, id est ut auxilietur nobis contra tentationum impugnationes, et cooperetur ad completionem bonorum operum. Auxilio dico, opportuno, id est congruo et necessario, quia nonnunquam fit auxilium, quod non est opportunum, nec congruum. Sed auxilium Christi nobis est opportunum, id est competens et necessarium, quia sine [Col. 1563C] illo nihil boni possumus facere, et aeterna vita non potest haberi sine bona operatione. Nunc enim est tempus auxilii, dum tempus est operandi. Vel thronus ejus sedes est pontificalis, et ideo gratiae, quia compatitur nobis et interpellat pro nobis. Ac propterea nos peccatores accedamus ad thronum nostri pontificis cum fiducia veniae, procidamus ad pedes ejus in precibus, ut per eum apud Patrem consequamur misericordiam, id est peccatorum indulgentiam et bonae conversationis gratiam.
«Omnis namque pontifex ex hominibus assumptus, pro hominibus constituitur in his quae sunt ad Deum, ut offerat dona et sacrificia pro peccatis, [Col. 1563D] qui condolere possit his qui ignorant et errant, quoniam et ipse circumdatus est infirmitate. Et propterea debet quemadmodum pro populo, ita etiam pro semetipso offerre pro peccatis. Nec quisquam sumit sibi honorem, sed qui vocatur a Deo tanquam Aaron (II Par. XXVI) . Sic et Christus non semetipsum clarificavit ut pontifex fieret, sed qui locutus est ad Deum: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Psal. II) , quemadmodum et in alio loco dicit: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) .»
Probat enim a minori, quod iste noster pontifex possit nobis impetrare misericordiam et gratiam, cum pontifices Veteris Testamenti quodammodo sacrificiis et orationibus impetrarent misericordiam, [Col. 1564A] qui puri homines erant et peccatores. Quasi dicat: Per eum possumus consequi misericordiam, quia hoc fit etiam per omnem alium pontificem. Nam omnis pontifex, tam major quam minor in ordine Aaron, ex hominibus assumptus, id est ex numero hominum ad aliquid dignius sumptus ut praesit aliis, constituitur, id est communi omnium sententia statuitur, pro hominibus, id est pro salute hominum, ut per eum impetrent a Deo beneficia. Constituitur in his quae sunt ad Deum pertinentia et subjectos ducentia, id est in muneribus et hostiis offerendis ac precibus, quae ducunt ad Deum ut offerat, id est obviam Deo ferat, et quasi contra impetum, indignationi ejus objiciat, ut eam retineat et placet, vel quia Deus pie condescendit dum ei sincero corde [Col. 1564B] offertur aliquid, ferat obviam ejus pietati dona ut primitias frugum et hujusmodi, et sacrificia de animalibus, ut de bobus et avibus pro peccatis hominum delendis. Et si ille qui est ex hominibus tantum, id est in nullo dissimilis ab hominibus, et ita assumptus ex eis, subditos suos donis et sacrificiis purgat et dirigit ad Deum, tunc multo magis eundum est nobis ad thronum gratiae nostri pontificis, qui non ex hominibus tantum, sed Deus et homo est qui peccatum non habet, nec indiget offerre pro se, qui in seipso sufficiens est illud facere, in quo alii detinentur humana infirmitate. Ex hominibus assumptus pontifex est talis, qui pius et misericors sit, qui pro consueta bonitate condolere possit, id est affectum compassionis habeat erga subditorum infirmitatem. [Col. 1564C] His qui ignorant, id est ignoranter peccant, et qui errant, id est post monstratam veritatis viam errore suo quasi scienter peccant; et debet illis pie compati, quoniam non solum illi, sed et ipse qui major est fortior esse videtur, circumdatus est in infirmitate carnis, per quam et peccare necesse habet. Christus vero jam infirmitate circumdatus non est, et ideo potest juvare magis quam ille. Et quia infirmitate circumseptus est, propterea debeat, id est debito jure compellitur offerre sacrificium pro peccatis, id est pro expiatione peccatorum quemadmodum et pro populo, id est cum quanta necessitate et supplicatione offert pro populo, ita etiam et non dissimiliter offerat pro semetipso, ut condonentur ei peccata [Col. 1564D] propria. Christus vero non pro seipso necesse habet offerre, sed tantum pro suis fidelibus. Omnia vero quae nunc de pontifice Veteris Testamenti dicuntur, observanda sunt in electione pontificum Ecclesiae, et in eorum moribus et actionibus, licet alia sint sacrificia quae offeruntur a nostris. Dixi quia pontifex constituitur pro hominibus, et praefertur caeteris: nec quisquam, licet valde nobilis aut sapiens, sumit sibi honorem, ut ascribat sibi et se quaerat honorari. Non sibi imputat honorem, sed Deo qui vocat; nec se ingerit ad accipiendum honorem, sed divino nutu eligitur. Percutiuntur hac sententia, qui honores ecclesiasticos, ad quos divinitus non vocantur, arripere cupiunt. Qui enim se ingerit et propriam gloriam quaerit, non sumit honorem, si [Col. 1565A] pontifex aut praelatus in Ecclesia factus fuerit; sed gratiae Dei rapinam faciens, jus alienum usurpat. Et ideo non accipit benedictionem, sed maledictionem. Nemo per semetipsum sumit illum honorem, sed ille qui vocatur a Deo. Qui enim recte et canonice eligitur, a Deo vocatur. Ille sumit honorem apud Deum et homines, qui per Ecclesiae procuratores et viros fideles a Deo vocatur ad hanc praelationem, ita digne et sincere, tanquam Aaron, qui non sibi imputavit, nec aliquo modo ingessit, sed jubente Deo per Moysen electus est. Core autem voluit sibi sumere honorem, et ideo divinam sensit ultionem. Sed Aaron sublimatus est in sacerdotem, quia Deus eum vocavit (Exod. VII, 27; Num. XVII) . Sic et Christus nos clarificavit per suas virtutes semetipsum, ut sibi sumeret [Col. 1565B] ejus honorem, ita ut pontifex fieret. Non se clarificavit, sed Patrem, quia non suam, sed Patris gloriam in omnibus quaesivit. Non semetipsum quasi discretum a caeteris clarificavit, id est clarum fecit sublimando in honorem pontificatus; sed Pater eum clarificavit, ut pontificem constitueret, et totius mundi magistrum ostenderet, quando dixit: «Hic est Filius meus dilectus in quo mihi bene complacui, ipsum audite (Matth. XVII) .» Quasi diceret: Hactenus audistis legis doctores et alios pontifices, sed amodo ipsum verum pontificem audite. Nam dicens: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui» nobiliter clarificavit. Quem se ideo clarificare ut pontificem constitueret, demonstravit, cum subjecit: «Ipsum audite.» Sed hanc sententiam [Col. 1565C] clarificationis noluit Apostolus contra Judaeos proferre, quia vel non habebant Evangelium, vel minoris auctoritatis esse putabant, ideoque de suis libris protulit illis testimonia. Nam haec clarificatio longe ante per Prophetam praedicta est Filius meus es tu. Non clarificavit seipsum, sed potius eum Pater clarificavit, et testimonio propriae vocis et multis miraculis, qui et in Psalmo locutus est ad eum: Tu es filius meus naturalis et coaeternus, quia ego hodie, id est in luce semper manentis aeternitatis meae, genui te ex substantia mea. His verbis clarificavit eum Pater, ut pontificem constitueret, quemadmodum, id est sicut et in alio loco dicit ei: Tu es sacerdos, id est sacra dans per te et per tuos in aeternum, [Col. 1565D] id est quandiu durabit hoc saeculum, quia non transibit sacerdotium Christi, ut aliud succedat, sicut transivit Leviticum. Sacerdos es, et hoc secundum ordinem Melchisedech, quia sicut ille panem et vinum obtulit Abrahae revertenti a caede regum (Gen. XIV) , sic tu in figura panis et vini dabis corpus et sanguinem tuum victoribus vitiorum. Vel in aeternum es sacerdos, quoniam una oblatione consummasti in sempiternum sanctificatos; sive quia sine fine interpellas pro eis eadem hostia quam semel obtulisti, hac auctoritate manifestatur, quod eum Deus Pater sacerdotem et pontificem constituit. Si ergo caeteri pontifices quibus necesse est pro se offerre, possunt aliis subvenire, quoniam a Deo vocantur, tunc iste multo magis potest nobis subvenire, et omnia [Col. 1566A] bona nobis obtinere qui pro se nunquam eguit oblatione, qui seipsum non clarificavit, nec ingessit, sed a Patre clarificatus est, et ad pontificatum electus.
«Qui in diebus carnis suae preces supplicationesque ad eum, qui posset illum salvum facere a morte, cum clamore valido et lacrymis offerens, exauditus est pro sui reverentia, et quidem cum esset Filius Dei didicit ex his quae passus est, obedientiam; et consummatus, factus est omnibus obtemperantibus sibi causa salutis aeternae, appellatus a Deo pontifex juxta ordinem Melchisedech.»
Dixit quod non per se, sed per voluntatem Patris factus est pontifex. Nunc autem ingreditur ostendere, [Col. 1566B] quoniam pontificis obsequium exsecutus est, quia totum fecit quod pontificem decet. Qui in diebus carnis suae, etc. Ostenditur etiam adhuc in his verbis quod per eum possumus consequi misericordiam, cum jam sedeat ad dexteram Patris, nec cesset interpellare pro nobis, si ita est exauditus, cum adhuc in terra conversaretur et esset mortalis. Qui in diebus suae carnis, id est mortalitatis et passionis suae quando natura carnis apparuit, quia famem, sitim, lassitudinem et dolorem sustinuit, sicut verus pontifex obtulit preces. Nam in Evangelio saepe legitur orasse et maxime apud Lucam (Luc. VI, XI, XXII, XXIII) , qui sacerdotis in eo descripsit personam. Sed et quidquid ipse egit in carne, preces et supplicationes fuerunt pro hominibus. Tota vita sua [Col. 1566C] Patrem oravit de resurrectione carnis suae ac de nostra salute, et instante jam passione obtulit supplicationes, id est humillimas et intentissimas orationes, cum summa devotione cordis et affectione quando «factus in agonia prolixius orabat, et factus est sudor ejus sicut guttae sanguinis decurrentis in terram (Luc. XXII) .» Et has preces supplicationesque obtulit, id est obviam tulit Patri per exauditionem sibi obvianti. Obtulit eas ad eum qui posset illum a morte salvum facere, id est resuscitare, ad eum quem scivit esse sufficientem, ut salvaret eum, id est immortalem et impassibilem faceret eripiendo a morte, ut nec anima remaneret in inferno, nec caro putresceret in sepulcro. Et obtulit has cum [Col. 1566D] clamore valido, id est cum intentione piae devotionis vehementissima et efficacissima, ut quando prolixius orabat, et etiam cum lacrymis, quia in illa prolixa oratione credendus est lacrymas effudisse, cum et guttae sanguinis pro sudore decurrerent ab ejus corpore, et exauditus est, quia quod quaesierat, accepit in resurrectione. Exauditus est, id est extra numerum aliorum omnium auditus est, quoniam super omnem creaturam post laboris sui militiam a Patre sublimatus est, et hoc pro sui reverentia, id est secundum hoc quod ipse, sicut Dei Filius, dignus est reverentia et veneratione. Vel pro sua reverentia in Deum, id est propter quod ipse super omnia Patrem reveritus est et honoravit. Sive pro sua reverentia, id est sicut sua religio meruit. Sanguinis quoque ejus effusio, potest [Col. 1567A] intelligi clamor validus, in quo exauditus est pro reverentia ejusdem passionis. Reverentia est, quod sine peccato passus est pro sola charitate. Et ideo melior fiducia in eo habenda est, quia fecit quod nullus pontifex alius, dum seipsum pro nobis hostiam offerret; et quidem tempore minoritatis cum esset, id est quamvis esset secundum divinitatem Filius Dei, didicit obedientiam secundum quod homo est, id est non solum preces et supplicationes obtulit, sed obedire didicit in passione, id est expertus est in seipso laborem obedientiae. Non enim scire potest afflictorum labores, qui afflictionis experimentum non habuit. Sed Christus secundum quod homo est didicit obedientiam, quia omnes labores obedientiae sustinuit et sensibiliter pertulit, [Col. 1567B] ex his quae passus est, id est ex acerbitate tormentorum quae pertulit, didicit obedientiam, id est experimento cognovit laborem obedientiae; et consummatus, id est passione finitus, vel consummatus, id est ad summum ductus, quoniam ad dexteram Patris elevatus, factus est causa salutis aeternae, id est perennis vitae omnibus obtemperantibus sibi, id est obedientibus suae voluntati, quia omnibus sufficit ad salutem sine ullis carnalibus observantiis. Per exauditionem ejus designatur resurrectio, per consummationem exaltatio. Vel consummatus est in omni operatione sanctitatis, quando completis omnibus obedientiae suae actionibus, dixit: «Consummatum est, et emisit spiritum (Joan. XIX) .» Sicque [Col. 1567C] factus est causa salutis non cujuslibet, sed aeternae; nec paucis, sed omnibus: hac tamen conditione, ut obtemperent ei. Non enim aliter salutem consequi poterunt, et bene potest ipse causa salutis esse caeteris, quoniam appellatus est a Deo pontifex, sicut et ipse suis operibus realiter ostendit se hoc esse. Nam quia pontificis officium implevit, atque Patri fuit in omnibus obediens, et in seipso pervenit ad tantam bonorum omnium consummationem, ut sufficeret etiam ad aliorum salutem, idcirco appellatus a Deo est pontifex, et hoc juxta ordinem Melchisedech, scilicet ut omnis ordo divinitatis in eo consideretur, qui considerari potuit in Melchisedech.
«De quo nobis grandis sermo et interpretabilis ad dicendum, quoniam imbecilles facti estis ad [Col. 1567D] audiendum. Etenim cum deberetis magistri esse propter tempus, rursum indigetis ut vos doceamini, quae sint elementa exordii sermonum Dei et facti estis quibus lacte opus sit, non solido cibo. Omnis enim qui lactis est particeps, expers est sermonis justitiae. Parvulus enim est. Perfectorum autem est solidus cibus, eorum qui pro consuetudine exercitatos habent sensus ad discretionem boni ac mali.»
De quo, id est de qua re, quomodo scilicet ipse sit pontifex juxta ordinem Melchisedech, est nobis grandis sermo, id est restat sermo alius subtilis, et profunda mysteria continens atque prolixus et magnus, et interpretabilis, id est multas habens expositiones sacramentorum et allegoriarum ad dicendum, [Col. 1568A] id est ad exponendum vobis qui parvae capacitatis estis, nec aliter intelligeretis nisi interpretaretur. Grandis est, et interpretatione indigens, non quantum ad me, sed quantum ad vos, qui sensu debiles estis, ad intelligendum profunda mysteria, quoniam facti estis imbecilles, id est sine spiritali baculo, quo sustentetur interior homo vester, ne nutet aut corruat. Imbecilles estis ad audiendum, id est ad intelligendum, quia pondus sententiarum vos facile potest praecipitare, qui robore virilis sensus non fulcimini. Interserit increpationem de infirmitate, ut alta de Christo laborent intelligere. Vere estis imbecilles ad audiendum. Nam cum deberetis esse magistri aliorum et sufficere ad instructionem eorum, et hoc propter tempus, id est diuturnitatem temporis quod [Col. 1568B] jam transactum est, ex quo fidem recepistis, et vobis priusquam caeteris praedicatum est, rursum sicut in primis quando ad fidem venistis, indigetis ut vos doceamini, sicut pueri quibus prima elementa litterarum dantur ad intelligendum. Vel propter tempus debuissetis esse caeterorum magistri, quia semper exercitati estis in lege et prophetis de Christo. Sed iterum sicut a principio indigetis ab aliis doceri quae sint elementa exordii sermonum Dei, id est ut vobis ostendantur opera quae primum discuntur, quando aliquis sermones Dei exorditur. Elementa enim vocantur illae partes, de quibus sermo Dei prius contexitur, scilicet incarnatio, passio, resurrectio, commune judicium, damnatio malorum, corona [Col. 1568C] justorum, et caetera, quae primum annuntiantur eis qui convertuntur. Exordium enim sermonum est Symbolum Christianae fidei, quod isti non solum non intelligebant, sed nec ipsam litteraturam, qua profertur memoriter, sciebant. Exordium sermonum est simplex doctrina. Elementa ejus prima materia fidei, ut nativitas Christi, passio, etc. Et facti estis etiam negligentia vestra tales, quibus more infantium sit opus lacte, id est humili et parva eruditione, et non solido cibo, id est perfecta doctrina. Lac quippe est brevis insinuatio fidei et facilis observantia morum. Solidus autem cibus est ratio ipsius fidei et perfecta institutio vitae. Solidus cibus sapientiae est: «In principio erat Verbum (Joan. I) ;» lac vero est, Verbum caro factum est. [Col. 1568D] Vere non est vobis opus solido cibo sapientiae, cum sitis lactentes, nam nulli lactenti est opus. Omnis enim qui particeps est lactis, sicut vos estis, id est cujus pars est lac, et qui ita est tener, ut nec etiam totum lac simplicis doctrinae possit capere, sed partem expers, id est sine parte est sermonis justitiae, qui justis et perfectis convenit, id est doctrinae quae pertinet ad eos, qui bene provecti sunt in intelligentia magnae capacitatis et justitia religiosae conversationis. Expers est, id est sine parte hujus sermonis, quia nec partem ejus capere valet intelligendo vel operando. Ideo lactens non capit sermonem justitiae, quia parvulus est in sensu, sicut et vos in fide pusilli, et ut ille qui aetate parvulus est non discernit cibos atque perit sumendo noxios, sic [Col. 1569A] animo parvulus, id est indoctus non discernit bonum a malo, et peccat faciendo malum. Vos quidem lacte opus habetis, ut dictum est, non solido cibo. Sed perfectorum sensu et opere est solidus cibus, id est forma fidei et morum instructio. Ideo et vos post lactis potum debetis ad robustam sapientiae escam proficere, eorum, scilicet est iste cibus, qui habent sensus, id est intellectus exercitatos pro consuetudine legendi et in multis scripturis studendi. Sensus habent exercitatos ad discretionem boni ac mali, id est ut discretionem habeant inter bonum et malum, et inter bonum et aliud bonum, et inter malum et aliud malum, aliud majus et aliud minus judicantes.
[Col. 1569B] «Quapropter intermittentes inchoationis Christi sermonem, ad perfectionem feramur, non rursum jacientes fundamentum poenitentiae ab operibus mortuis, et fidei ad Deum, baptismatum, doctrinae, impositionis quoque manuum ac resurrectionis mortuorum et judicii aeterni. Et hoc faciemus, siquidem permiserit Deus.»
Dixi quia perfectorum est solidus cibus. Quapropter ad perfectionem feramur, ut solido cibo pascamur, nos dico intermittentes sermonem inchoationis Christi, id est de initio fidei. Nam quia exercitatos sensus in lege Domini nos oportet habere, ideo praetermittamus sermonem inchoationis et ad ulteriora promoveamus sensus nostros. Sermo inchoationis Christi, est initium fidei, quo Christus inchoat [Col. 1569C] esse in nobis secundum intelligentiam et operationem. Sicut enim qui adducitur in doctrinam litterarum, elementa primum oportet audire, sic Christianus primum omnium de fide Catholica erudiri debet, quae est fundamentum nostrae salutis. Sed hujus initii sermonem dimittentes, feramur ad perfectionem, nos docendo, vos audiendo. Ita scilicet feramur, non rursum jacientes fundamentum poenitentiae, id est non negligenter et inconsulte, sicut olim, faciamus poenitentiam, quae debet esse fundamentum, super quod exstruatur et in altum surgat actio bona et perfectio; ille enim jacit fundamentum poenitentiae, id est non firmiter et ordinate ponit, sed quasi rem non bene provisam negligenter [Col. 1569D] ponit, qui ita dolet ac poenitet, ut adhuc iterum redeat ad hoc quod non bene deflevit commissum. Et nos jam taliter jecimus fundamentum, ideoque, destructum est, id est prior poenitentia nostra periit et in irritum deducta est, redeuntibus peccatis, de quibus poenitentiam egeramus. Sed modo sit perfecte nos poeniteat tendentes ad perfectionem, ut non simus iterum jacientes, id est negligenter et incuriose ponentes fundamentum, quod sicut antea dissipetur, sed firmum et stabile maneat, nec ultra sit opus ponere aliud. Fundamentum dico poenitentiae ab operibus mortuis, id est qua poeniteat nos ex eo quod opera bona, quae prius vivebant in nobis, mortua sunt admistione peccati. Ejus enim qui in criminale peccatum cadit, bona opera priora mortificantur [Col. 1570A] et pereunt. Unde minatur Dominus: «Etiam si dixero justo quod vita vivat, et confisus in justitia sua fecerit iniquitatem, omnes justitiae ejus oblivioni tradentur (Ezech. XXXIII) .» Vel peccata sunt opera mortua, id est nihil vitale habentia, sed justitiae vita prorsus carentia, et auctores suos occidentia, et de his omnibus agenda est rata poenitentia, id est et de bonis amissis et de malis commissis; et non rursum jacientes fundamentum fidei ducentis ad Deum, id est non iterum negligenter fidem sitis ponentes in cordibus vestris, sicut antea, firmiter ut amplius non vacillet aut corruat sicut prius, dum eam non putaretis ad justitiam et salutem sufficere sine carnalibus observantiis. Nec rursum jacientes fundamentum baptismatum ut [Col. 1570B] quaeratis iterum baptismatis unda lavari, quod impossibile est; sed purgationem peccatorum, quam semel in eo percepistis, conservate, non ultra quaerentes eam per carnales observantias. Male enim tenet baptisma, qui non credit omnia in eo peccata ablui, nisi superadditis carnalibus observantiis. Baptismatum dixit pluraliter quia est baptisma in aqua, est et in lacrymis poenitentiae, et est in sanguine martyrii. Nec rursum jacientes fundamentum doctrinae, quae in exordio tradita est vobis per Symbolum et Orationem Dominicam, ut hac iterum incipiatis imbui. Nec iterum jacientes fundamentum impositionis manuum episcoporum in confirmatione neophytorum, sed firmiter illud retinentes. Qui enim non credit quod per manuum impositionem detur [Col. 1570C] Spiritus sanctus ad remissionem et corroborationem, non est fundatus. Talis est, quicunque putat carnales observantias juvare ad acceptionem Spiritus sancti, qui per manuum impositionem accipitur. Nec fundamentum resurrectionis mortuorum iterum jacientes, sed quod semel inde etiam credidimus retinentes, id est per Christi resurrectionem mortuos esse resurrecturos. Qui enim non credit quod resurrectio Christi resurrectionem mortuorum faciat, non habet fundamentum super quod aedificet. Si sciretis in baptismo omnia peccata dimitti, et per manuum impositionem Spiritum sanctum dari, lex vobis superflua videretur; nec praeter Christum aliud quaereretis, si sciretis per eum resurrecturos [Col. 1570D] mortuos et judicandos. Nam neque judicii aeterni fundamentum rursum jacere debemus, sed semel positum in corde nostro firmiter tenere, ut tantum de fide Christi et de virtutibus sine legis caeremoniis judicium exspectemus, quod erit aeternum, quia quidquid ibi statuetur, in aeternum durabit. Quod judicium qui non credit, absque fundamento est, nec aedificare quidquam potest. Haec enim omnia nisi in fundamento praecesserint, nemo potest bene operari. Nam quicunque aliquos ad fidem convertit, plus facit poenitere et in Deum credere, ac baptizari in remissionem peccatorum, et doceri quid credere debeant, atque confirmari per manuum impositionem, et resurrectionem ac diem judicii praestolari, ut super haec valeant aedificium bonae conversationis [Col. 1571A] construere. Idcirco de his dicitur, jacientes haec omnia, scilicet sicut lapis in fundamento jacitur, non rursus, id est non ut olim, nec sicut prius cecidere iterum cadant, vel non rursum jacientes, id est ita modo jacientes, ut amplius jacere non sit opus, et haec omnia superius lactis nomine sunt appellata, quia his potatur fidelium infantia. Sic autem Deus vult eos lacte nutriri, ut non ibi remaneant; sed crescendo per lac ad solidum cibum perveniant. Nam si lacte nutrieris, sic nutrire ut crescas, sic cresce ut panem manduces. Dixi, feramur ad perfectionem et intelligendo scilicet, et in moribus proficiendo; hoc faciemus, si Deus quidem permiserit, id est si nutu suae voluntatis et favore suae gratiae concesserit, quia nullus ex libero tantum [Col. 1571B] arbitrio valet ad hanc perfectionem promoveri, nisi auxiliante gratia Dei. Feramur ad perfectionem intelligentiae et morum, non rursum jacientes fundamentum poenitentiae, quia impossibile est perfectus, si graviter prolapsi fuerint, renovari ad poenitentiam. Nemo nunc verbis nostris obviet, sed modicum ut haec declaremus patienter exspectet. Nam sequitur:
«Impossibile est enim, eos qui semel sunt illuminati, gustaverunt etiam donum coeleste, et participes sunt facti Spiritus sancti, gustaverunt nihilominus bonum Dei verbum virtutesque saeculi venturi, et prolapsi sunt, rursus renovari ad poenitentiam, rursum crucifigentes sibimetipsis Filium Dei, et ostentui habentes. Terra enim saepe [Col. 1571C] venientem super se bibens imbrem, et generans herbam opportunam illis a quibus colitur, accipit benedictionem a Deo; proferens autem spinas et tribulos reproba est et maledicto proxima, cujus consummatio in combustionem.»
Feramur, inquit, ad perfectionem, non iterantes fundamentum deinceps poenitentiae, quia perfecti post lapsum renovari nequeunt ad poenitentiam. Nam qui semel sunt illuminati per fidem, id est qui in suo interiori acceperunt lumen fidei quod semel datur credentibus, et gustaverunt etiam donum coeleste, id est quodam interno gustu praesenserunt lumen fidei quod est donum coeleste, vel per ipsam quasi suavem et sapidum gustum in cordis palato [Col. 1571D] sensere remissionem peccatorum in baptismo coelitus datam, et facti sunt participes Spiritus sancti, id est partem cupientes spiritualis gratiae per impositionem manuum, sive participes spiritualium charismatum, ut sunt genera linguarum et prophetia, et gustaverunt, id est sapidum in ore cordis praesensere, nihilominus quam nos, vel nihilominus quam spiritualem gratiam bonum Dei verbum de quo ipse loquitur: «Eructavit cor meum verbum bonum (Psal. XLIV) ,» non dico secundum quod hoc verbum caro factum est (Joan. I) , sed secundum quod summum bonum incommutabile est, cujus participatione caetera sunt bona verba, et hoc tale verbum gustavere, id est gustu cordis attigere, ut dulce saperet eis, seu verbum evangelicae praedicationis [Col. 1572A] saporum et detectabile sensere, virtutesque saeculi venturi, resurrectionem et immortalitatem ac impassibilitatem gustu mentis quasi praelibavere, intelligendo illas vires corporis et illam pulchritudinem atque charitatem et levitatem carnis atque virtutes in corpore et anima futuras, et beatam cum angelis vitam aeternaliter, qui ad tantam perfectionem pervenere, ac deinde neglectis omnibus his, adamantes iniquitatem prolapsi sunt, id est sponte sua devoluti sunt in gravia peccata, et in eis delectabiliter jacent, impossibile est eos recuperatis omnibus his, quae perdidere, bonis, renovari rursus ad poenitentiam, revertentes, id est exuere jam per poenitentiam vetustatem, quam iterum contraxere, et reinduere novum hominem. Non quia Montani [Col. 1572B] vel Novati haeresim hic approbemus, qui contendunt non posse renovari per poenitentiam eos, qui crucifixere sibimet filium Dei. Sed ideo impossibile esse dicimus ut tales renoventur, quia nolunt renovari. Nam si vellent, esset utique possibile. Quod ergo renovari nequeunt, non est excusatio infirmitatis eorum, sed culpa voluntatis ipsorum, qui malunt veteres perdurare quam renovari. Sic enim tepuit mens eorum erga dilectionem virtutum, et exarsit in amorem vitiorum, ut nulla ratione consentiant peccata relinquere, quibus pertinaciter adhaesere. Propter quod et in pravitatibus suis justo valde judicio relinquuntur ab eo, qui dixit, quia «sine me nihil potestis facere (Joan. XV) ,» nec juvantur ab eo, sed assumuntur a diabolo, ut magis [Col. 1572C] adhuc alligentur et aggraventur ab illo. Sicque fit ut ad poenitentiam redire non valeant. Non quia mutari homines dum in hoc saeculo sunt, in melius non possint, sed quia dum ex intimo corde vitia diligunt et virtutes negligunt, nec divinitus adjuvantur, sed ab antiquo deceptore premuntur, converti nullo modo possunt. Tales sunt, qui prius ad summa virtutum profecere, et post ad ima vitiorum prolapsi sunt, id est prorsus lapsi, vel procul lapsi, vel longe lapsi a priore statu, ita ut longo tempore jaccant in ipsis vitiis ad quae lapsi sunt. Non enim prolapsos intelligere nunc debemus religiosos, qui in aliqua gravia subito cecidere, et cito surrexere; sed qui longa deliberatione et longo usu vitiis adhaesere, et a puritate virtutum recessere, quia raro [Col. 1572D] quisquam talium invenitur egisse poenitentiam, si tamen uspiam invenitur. Non ergo prolapsus intelligitur David in perpetratione adulterii et homicidii, de qua cito poenitentiam egit (II Reg. II) ; sed Salomon in amore alienigenarum mulierum, per quas et a fide separatus est, nec resipiscere voluit, cum semel et iterum divinitus admoneretur (III Reg. II) . Sic nec Aaron prolapsus intelligitur, dum metu populi seu volens ei placere, fecit vitulum, qui ad primam Moysi vocem fecit poenitentiam (Exod. XXXII) , sed prolapsus est Balaam per avaritiam, qui mercedem iniquitatis amavit, dans consilium quomodo populus Israel Creatorem offenderet, oblitus quae antea prophetaverat et quae divinitus audierat (Num. XXII, XXIII, XXIV) . Pro nihilo enim duxit omnia, ut avaritiae suae satisfaceret. Petrus quoque non est prolapsus in illa negatione, quia mox flevit amare, sed Judas et ipse per avaritiam in illa proditione, quam diutius excogitavit, et post implevit, nec congruam inde poenitentiam egit (Matth. XXVI, XXVII) . Religiosos itaque, qui excogitato diu consilio nequitiis se sponte subjiciunt, et in eis diutius permanent, intelligimus prolapsos. Quales et in monasteriis hodie sunt nonnulli, habentes quidem speciem pietatis, virtutem autem ejus abnegantes, et ideo poenitentiam agere non possunt, quia de solo exteriori habitu gloriantur, et sanctos se esse putant, quia sanctitatis indumentum portant. Recte itaque de talibus dicitur, quia impossibile est eos renovari [Col. 1573B] ad poenitentiam, quia vel nunquam, vel raro quisquam eorum renovatur. Et Apostolus ita terribilem protulit sententiam, ut per terrorem excitaret ad studia virtutum duras mentes Hebraeorum, qui post illuminationem et Spiritus sancti perceptionem relapsi fuerant ad pristina vitia. Non possunt, inquit, renovari, sed sunt rursum crucifigentes sibimetipsis Filium Dei, et ostentui, id est irrisioni habentes, quia Christianitatem in seipsis exstinguunt et irrident, in se enim crucifigunt Filium Dei et contumeliae habent, dum gratiam ejus vilipendentes, in peccato jacent, et tales, sicut exposuimus, nequeunt ad poenitentiam redire, sed in sua pravitate perdurantes, ad aeternam mortem festinant. Nam e contrario bona terra quae fructum bonum facit, aeternam [Col. 1573C] meretur benedictionem, et hoc est, Terra, id est mens vel Ecclesia fidelium subjectorum, quae velut terra excolitur vomere doctrinae, bibens imbrem praedicationis et gratiae coelestis, id est quadam aviditate hauriens venientem coelitus super se per ora praedicatorum; et hoc saepe, quia si raro veniret, non sufficeret; si semper descenderet, vilesceret. Terra, inquam, quae sic excipit hunc imbrem et generat herbam, id est profert bonam operationem, opportunam, id est congruam illis a quibus colitur, id est praedicatoribus, a quibus aratro doctrinae scinditur et innovatur, scilicet ut operatio subjectorum congruat verbis magistrorum, haec terra accipit a Deo benedictionem, id est augmentum virtutum in [Col. 1573D] hoc saeculo, et perpetuam remunerationem in futuro, cum audit: «Venite, benedicti, etc. (Matth. XXV) .» Haec quidem terra benedicitur, sed illa quae malas herbas gignit, maledicitur. Proferens autem ut videantur spinas, id est graviora peccata, et tribulos, id est minora vel multipliciora et acutius pungentia, tribus enim acuminibus laedit tribulus, reproba est a Deo, cum et ipsa pluviam doctrinae suscipiat, et pro bonis herbis tribulos et spinas germinet. Reproba est, id est retro habens probitatem, ut ille cui Deus ait: «Projecisti sermones meos retrorsum (Psal. XLIX) ,» et proxima maledicto, id est aeternae damnationi, ut audiat: «Discedite a me, [Col. 1574A] maledicti,» etc. (Matth. XXV.) Nondum est in maledicto, sed proxima est illi, quia adhuc licet reverti; et nisi sibi caveat, prope est ut damnetur. Cujus consummatio, id est finis, si in malo perseveraverit, ducet in combustionem, ut sine fide comburantur, id est simul urantur corpus et anima. Hactenus terribiliter et aspere locutus est Apostolus, ut duras et torpentes Hebraeorum mentes ad poenitentiam et ad studia virtutum provocaret. Sed ne in desperationem terrendo praecipitaret eos, et sic in malo potius remanere faceret, demulcet eos consequenter blandis sermonibus, et ad bene agendum hortatur, dicens:
«Confidimus autem de vobis dilectissimi meliora et viciniora saluti, tametsi ita loquimur. Non enim [Col. 1574B] injustus est Deus, ut obliviscatur operis vestri et dilectionis, quam ostendistis in nomine ipsius, quia ministrastis sanctis et ministratis. Cupimus autem unumquemque vestrum eamdem ostentare sollicitudinem ad expletionem spei usque in finem, ut non segnes efficiamini, verum imitatores eorum, qui fide et patientia haereditabunt promissiones.»
Locutus sum, inquit, ut vos a peccatis retraherem, et desperationis [Col. 1573D] Forte legendum damnationis. metu facerem cautiores. Caeterum confido de vobis meliora. Non hoc dico putando vos esse tales, sed timendo ne sitis tales, terreo verbis ne ipsa re impleatis. Dure locuti sumus, sed confidimus de vobis o dilectissimi, quos ex nimia dilectione monemus [Col. 1574C] non ex aliquo praelationis debito, confidimus, inquam, meliora, quam ut sitis prolapsi, proferentes spinas et tribulos, et viciniora saluti, quam sunt illi qui nequeunt ad poenitentiam renovari et maledicto sunt proximi. Meliorem de vobis confidentiam habemus, tametsi ita dure loquimur terrendo et increpando. Deo de vobis confidimus, quia olim multa operati estis, pro quibus, si de malis poenitentiam egeritis, benefaciet vobis Deus. Non enim injustus est Deus, ut obliviscatur operis vestri. Revera enim grandis esset injustitia Dei, si tantum peccata puniret, et bona opera non susciperet. Non obliviscetur operis vestri, ut irremuneratum relinquat, quod vestra bona fecistis communia sanctis, et dilectionis [Col. 1574D] vestrae, qua opus illud implestis, quoniam sanctorum charitas incitavit cor vestrum, ut eis ministraretis (Matth. VI) , quam dilectionem non infructuosam intus occultatis, sed per opera bona foris ostendistis ad exemplum aliis, nec haec fecistis propter humanos favores sicut hypocritae, sed in nomine ipsius, id est ad honorem Dei, scilicet et ideo foras in operatione caeteris ostendistis dilectionem quam in corde retinebatis, ut luceret lux vestra coram hominibus, quatenus videntes opera bona, glorificarent non vos, sed Patrem vestrum qui est in coelis (Matth. V) . Dilectionem opere demonstrastis, quia ministrastis, id est humiliter ut subditi et servi quae [Col. 1575A] necessaria erant de vestris facultatibus impendistis sanctis qui sua posuerant ad pedes apostolorum et adhuc ministratis illis, perseverantes in eodem opere bono. Unde sciatis quia Deus hoc non obliviscetur, sed remunerabit. His verbis patet, quia superior increpatio et praesens consolatio non ad perfectos diriguntur, qui reliquerant omnia et habebant cor unum et animam unam (Act. IV) , sed ad caeteros, qui saecularia relinquere noluere, et negligenter ac remisse vixere. Quos Apostolus per pauca bona quae fecere, allicit et recreat animos eorum atque confortat. Vos quidem ministrastis et ministratis, sed tamen nolumus ut ab hac adhuc ministratione cessetis, quasi jam sufficiat quod hactenus egistis, sed cupimus ut usque in finem in hac actione perseveretis. [Col. 1575B] Cupimus autem, id est magno charitatis affectu desideramus unumquemque vestrum, ut nec unus desit, sed omnes communiter studeatis ostentare, id est frequenter ostendere aliis exemplum, eamdem sollicitudinem ministrandi sanctis, id est solertem citationem, ut solerter et cito agatis; et non ad horam, sed usque in finem vitae vestrae, et hoc ad expletionem spei, id est ut quod speratis ex toto impleatur in vobis in receptione beatitudinis aeternae, et ita cupimus vos usque in finem perseveranter ministrare sanctis, ut non segnes, id est sine igne efficiamini, in hac sollicitudine, hoc est non sitis torpentes, et igne sancti fervoris carentes, sed sine igne charitatis non sitis, id est sanctos quibus corporalia beneficia tribuitis, diligere ardenter non [Col. 1575C] omittatis, verum sitis imitatores eorum, quibus ministratis, caeterorumque sanctorum, qui haereditabunt, id est haereditario jure possidebunt promissiones, id est multiplicia dona sempiternae beatitudinis saepe promissa, et has obtinebunt non nobilitate generis, sed fide et patientia, quia et fidem ipsis promissionibus adhibuere, et patienter eas exspectantes, multa interim adversa passi sunt.
«Abrahae namque promittens Deus, quoniam neminem habuit per quem juraret majorem, juravit per semetipsum, dicens: Nisi benedicens benedicam te, et multiplicans multiplicabo te (Gen. XXII) . Et sic longanimiter ferens, adeptus est repromissionem. Homines enim per majorem sui [Col. 1575D] jurant et omnis controversiae eorum finis ad confirmationem est juramentum. In quo abundantius volens Deus ostendere pollicitationis haeredibus immobilitatem consilii sui, interposuit jusjurandum, ut per duas res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, fortissimum solatium habeamus, qui confugimus ad tenendam propositam spem, quam sicut anchoram habemus animae tutam ac firmam et incedentem usque ad interiora velaminis, ubi praecursor pro nobis introivit Jesus, secundum ordinem Melchisedech pontifex factus in aeternum.»
Exponit promissiones quas haereditabunt qui fidem et patientiam servant, illas scilicet, quas Deus fecit Abrahae. In quibus non relinquitur nobis locus [Col. 1576A] dubitationis, quando eas Abrahae promisit et juravit, et etiam omnibus imitatoribus ejus in fide et patientia. Quasi dicat: Inde potestis videre quoniam qui fidem et patientiam habent promissiones haereditabunt, quia Abraham qui primus eas audire coepit, sic adeptus est eas. Namque Deus promittens Abrahae, id est promissionem futurae gloriae faciens, juravit, id est firmiter et immutabiliter stabilivit, per semetipsum, id est per incommutabilitatem suam. Ideo juravit per semetipsum, quoniam neminem habuit sese majorem per quem juraret, quia si esset aliquid majus, per illud suae promissionis immobilitatem ostendisset. Juravit, inquam, dicens: O Abraham, nisi benedicens te assidue in spiritualibus filiis, qui erunt sicut stellae, benedicam te incremento [Col. 1576B] virtutum et semper multiplicans te in carnalibus, qui erunt sicut arena, multiplicabo te in futura beatitudine. Ac si dicat: Nisi hoc fecero, nemo mihi amplius credat. Defectus enim sermonis, vehementiam indicat assertionis. Vel nisi benedicens te, id est ditans virtutibus, benedicam te, id est promovebo ut opereris juxta eas; et nisi multiplicans, id est adhuc copiosiore virtutum abundantia te dilatans, multiplicabo te, id est in coelesti patria te multiplici remuneratione beabo. Deus ita jurejurando promisit, et sic, quia Deus tam firmiter promisit, Abraham certus de promissione non statim eam quaesivit accipere, nec contra Deum murmuravit de dilatione, sed longanimiter ferens inter multa adversa, et fideliter exspectans, tandem adeptus [Col. 1576C] est repromissionem, id est illud quod sibi promissum fuit. Vel repromissionem, quia in una promissione multa sibi promissa sunt. Similiter ergo qui fidem et patientiam usque in finem custodiunt, haereditabunt promissiones, ut dictum est. Post haec causa redditur, quare Deus in promissione juraverit cum dicitur: Homines enim per majorem sui jurant. Idcirco enim juravit Deus quia hominibus loquebatur et homines jurant. In Deo enim ita firmum est solum promittere, sicut et jurare. Sed hominum incredulitatem voluit juramento certam reddere. Ob hoc autem per se juravit, cum majorem non haberet, quia homines per majorem sui, id est per majorem se jurant. Juravit enim per illud, quod [Col. 1576D] invenire majus potuit. Homines jurant, et juramentum est finis omnis controversiae eorum, id est altercationis, quando unus affirmat et alter negat, quia in juramento finitur altercatio, et est finis, valens ad confirmationem alterius partis, id est ad omnimodam certitudinem faciendam, quia postquam juratum est tunc utrique parti certum et ratum est. Et si homini qui mendax est, creditur per juramentum, quanto magis Deo qui mentiri non potest? in quo, id est in cujus rei consideratione, hoc est quia considerabat juramento finiri omnem controversiam et fieri confirmationem, interposuit, id est inter se et homines medium, cui crederent, posuit jusjurandum Deus, vel inter promissionem et ipsius promissionis adimpletionem posuit juramentum. Ipse dico, [Col. 1577A] volens ex propria bonitate abundantius ostendere per jurationem, quoniam abundanter per promissionem, abundantius vero per juramentum ostendit; volens, inquam, ostendere immobilitatem sui consilii, id est suae secretae rationabilis dispositionis, quae paucis est nota, quia vix aliquis novit per fidem Christi saivari homines, et cui vel quibus volens ostendere haeredibus pollicitationis, id est illis qui haereditario jure et firmiter habituri sunt pollicitationem, id est promissionem frequenter factam. Illis volens ostendere firmitudinem sui consilii, adhuc abundantius per juramentum, quam sine juramento ostenderat, interposuit, id est inter promissiones posuit jusjurandum, condescendens consuetudini hominum, ut perfectius et certius crederent illud quod ipse de [Col. 1577B] eis immutabiliter ordinavit. Ideo juravit in promissione, ut per duas res immobiles, id est per promissionem et juramentum, quae mutari non possunt, quibus ipse qui Deus est, cogitur ut immobile fiat consilium ejus, quia impossibile est mentiri Deum, id est ut ipse in his duabus rebus mentiatur, cum nec in aliqua re mentiri possit, habeamus in omni tribulatione fortissimum solatium doloris et anxietatis. Vel per duas res immobiles, id est per hoc quod Deus juravit et hoc quod per semetipsum, in quibus duabus ipse non potest mentiri, cum nunquam mentiatur. Habeamus solatium fortissimum, id est quod nos in omni adversitate fortes faciat volentes ad horam pati, ut in aeternum regnemus. [Col. 1577C] Cum enim tribulationem patimur, si ad futuram gloriam nobis promissam respicimus, refrigerium mentis et angustiae mitigationem in camino tribulationis habemus. Nos dico, qui dum nos tribulationes insequuntur, et omni genere impugnationem appetunt, confugimus, id est ex toto fugimus, ad spem futurae quietis ac beatitudinis et gloriae nobis promissae tenendam, id est non pro adversis deserendam, sed totis animi viribus firmiter tenendam. Spem, id est omnibus oblatam, vel propositam, id est ab antiquis temporibus in Abraham et caeteris patribus ad exemplum nobis in propatulo positam. Ad quam spem confugit, quisquis spe beatitudinis omnes tribulationes spernit, et utile nobis est ad eam confugere, ipsamque tenere, quam habemus [Col. 1577D] sicut anchoram, id est retinaculum et firmamentum animae nostrae ne in mari hujus saeculi frangatur scopulis adversitatum. Sicut enim anchora navem retinet et firmat, ne ventorum rabie et tempestate maris insurgente submergatur, et ludibrium maris et fluctuum fiat, sic spes nostra coelestibus infixa, irrevocabiliter adhaerens gloriae quam desiderat, animam fidelem tenet, et consolidat contra omnes hujusmodi impugnationes velut contra maris tempestates, et confortat in suo proposito, ne deficiat velut scopulis adversitatum et tribulationum fracta, et retinet ne mergatur consentiendo iniquitati. Spem dico, tutam, id est nihil timentem ac firmam, id est inconcussam, ne saltem titubet. Spes enim coelestium mentem solidat, ne concutiatur fluctibus [Col. 1578A] tumultuum terrenorum. Quod est dicere: Spes in nobis similitudinem exercet anchorae, quae navem, ne ad scopulos frangatur, retinet et tutam facit ut non timeat submergi, atque firmam, ne vel titubare possit. Et incedentem dico hanc spem, id est nos sperando introducentem usque ad interiora velaminis, id est usque ad ipsa coelestia et arcana, quae oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II; Isai. LXIV) , quae nobis adhuc in carne viventibus sunt velata, id est ignorantiae nostrae velo tecta; et tamen nostra spes penetrat usque ad illa. Nautis arenae quibus anchora figitur et haeret; sunt tectae, nec videri possunt et tamen nautae sunt in securitate, licet illa videre non possint, quibus anchorae brachia firmiter [Col. 1578B] adhaesere. Sic et nos in hujus saeculi fluctibus positi coelestia non videmus; et tamen illis ita per spem conjuncti sumus, ut nullo timoris incursu moveri possimus. Sed et hoc notandum, quia cum dicit, incedentem usque ad interiora velaminis, alludit historiae, quae inter duo tabernacula velum fuisse narrat, quod interioris tabernaculi secreta velabat, in quo pontifex semel in anno intrabat, et secretum internae beatitudinis praefigurabat. Ubi, id est in quae interiora et aeternae patriae secreta introivit secundum humanitatem Jesus, id est Salvator noster, qui secundum divinitatem ubique semper est, introivit pro nobis, id est pro nostra salute, ut interpellaret pro nobis, sicut pontifex Sancta sanctorum ingrediebatur, ut rogaret pro populo. Et introivit [Col. 1578C] praecursor pro nobis, ut et nos post eum illuc curramus. Cursor, quia nulla culpa eum impedivit. Praecursor, et tempore et dignitate. Pro nobis, introducendis. Ipse dico, factus a Deo pontifex, id est faciens nobis pontem et accessum ad Patrem per hoc quod interpellat pro nobis, offerens obedientiam suae passionis, ac repraesentans Patri pro salute humani generis. Et hoc in aeternum, quia non solum quandiu praesens saeculum manet, aut quandiu vivimus, sed etiam in futuro pontificis agit opus; non tunc pro peccatis nostris offerens quae nulla erunt, sed ut bonum quod in bonis operatus est, indeficiens et stabile permaneat. Pontifex est, non secundum ordinem Aaron, sed secundum ordinem Melchisedech, [Col. 1578D] qui solus rex et sacerdos fuit, et ante circumcisionem functus officio, ut non gentes a Judaeis, sed Judaei a gentibus sacerdotium acciperent. Nec unctus oleo ut Moyses instituit, sed oleo exsultationis et puritate fidei. Nec animalia immolavit, sed pane et vino sacerdotium Christi dedicavit. Patet ergo Christianos superiores esse Judaeis, sacrificium melius precudibus habere, scilicet rationabile obsequium quod ducit in coelum.
«Hic enim Melchisedech rex Salem, sacerdos Dei summi, qui obviavit Abrahae regresso a caede regum (Gen. XIV) , et benedixit ei, cui et decimas omnium divisit Abraham, primum quidem qui interpretatur rex justitiae, deinde autem et rex [Col. 1579A] Salem, quod est rex pacis, sine patre, sine matre, sine genealogia, neque initium dierum, neque finem vitae habens, assimilatus autem Filio Dei, manet sacerdos in perpetuum.»
Postquam illos Apostolus monuit ut ad perfectionem promoverentur, quatenus illius grandis et interpretabilis sermonis capaces effici possent, et ad [hoc] multis verbis eos sollicitavit, iterum redit ad propositum, et ad illum grandem sermonem de pontificio Christi, ut scilicet praeferre ipsum possit omnibus pontificibus Veteris Testamenti, et ita paulatim accedat hoc ad ostendendum, quod carnales observationes cessare debeant per translationem sacerdotii. Et prius exponit quos ordo praecesserit in Melchisedech, et quomodo juxta ordinem ejus Christus [Col. 1579B] sit factus pontifex in aeternum, ut exposito et commendato ordine Melchisedech, appareat quam dignum sit sacerdotium Christi, quod tam magnum est, ut sacerdotium Melchisedech illud praemonstraverit non sicut aequale, sed sicut umbra, dum enim magna umbra praecessisse ostenditur, patet satis quod magna veritas corporis sequatur. Quasi dicat: Recte pontificium Christi comparo ordini Melchisedech, quia hic Melchisedech fuit rex Salem. Salem autem non (ut Josephus [Col. 1579D] Lib. I Antiq. c. 1. et plurimi nostrorum arbitrantur) credamus esse Jerusalem, sed oppidum juxta Scythopolim, quod usque hodie appellatur Salem, et ostenditur ibi palatium Melchisedech, ex magnitudine ruinarum veterem ostendens magnificentiam, de quo et posterius in Genesi dicitur: [Col. 1579C] «Venit Jacob in Socoth, et transivit in Salem civitatem regionis Sichem (Gen. XXXIII) .» Nam et Abrahae revertenti a caede hostium, quos persecutus est usque Dan, quae nunc Paneas appellatur, non Jerusalem sed oppidum metropoleos Sichem in itinere fuit, de quo et in Evangelio legimus: «Erat autem Joannes baptizans in Ennon juxta Salem (Joan. I) .» Cujus urbis rex fuit Melchisedech, fuit et sacerdos, ut regnum et sacerdotium Christi praefiguraret, qui et nos fecit esse genus regale et sacerdotale (I Petr. II) . Sacerdos fuit, non idolorum, sed Dei, quia licet esset gentilis, et non de genere Judaeorum, tamen erat sacerdos Dei; non Jovis aut Apollinis, sed potius summi Dei omnium Creatoris, [Col. 1579D] qui est super omnia; et Christus est sacerdos Dei Patris, qui hostiam sui corporis et sanguinis semel obtulit in cruce (Joan. XIX) , sicut et Melchisedech panem et vinum legitur obtulisse. Ille dico, qui obviavit, id est obvius processit Abrahae regresso a caede regum, quando fuit majoris dignita tis habitus apud homines, id est in ipso triumpho, cum regrederetur non a fuga, sed a caede, non unius, sed multorum regum. Hinc enim magna dignitas Melchisedech ostenditur quem Abraham, peregrinus in illa terra tantae dignitatis intellexit, ut dignum judicaret ad illum qui rex et sacerdos erat accedere [Col. 1580D] Locus obscurus. , et de omnibus spoliis decimas illi [Col. 1580A] dare, ac prius ad illum a quo benedictionem accepturus erat, quam ad domum suam declinaret. Cui triumphatori non solum obviavit Melchisedech, sed et benedictionem dedit. Abraham vero, accepta benedictione, divisit illi decimas omnium quae secum adduxerat a caede regum. Per Loth, qui amissis bonis in captivitatem ductus est, designatur anima vitiorum pondere per quinque sensus corporis incurvata et domino adversariae potestatis mancipata. Cujus vincula nititur Abraham solvere, cum ratio captivitatem animae recognoscens, armat se scuto fidei et galea spei ac gladio verbi Dei; et assumpta virtutum quasi vernaculorum caterva, cuneos vitiorum viriliter aggreditur; et tam diu pugnat, donec superatis hostibus animam liberet. Peremptis regibus, [Col. 1580B] Abraham reducens Loth, gaudens redit ad propria, inveniens Melchisedech in itinere sibi obviantem, et sacros cibos offerentem ac benedicentem, quoniam exstinctis vitiis, rationalis vigor animam liberatam reducere festinat ad paradisi gaudia et ad domum coelestis patriae; sed priusquam illuc perveniat verum regem et sacerdotem Christum reperit obvium et offerentem sibi cibum et potum corporis et sanguinis sui, ac benedictionem coelestis gratiae, id est incrementum virtutum tribuentem. Occurrit enim laetus victoribus vitiorum, ut excipiat eos et sacris alimentis reficiat; et benedicit, id est promovet et multiplicat in virtutibus, et augmentat donis spiritualibus. Nec nisi victor quisquam cibos ejus debet accipere, quia nullus ut ad eucharistiam accedat, [Col. 1580C] debet praesumere, nisi prius reges contra quos pugnat, devicerit, id est vitia quae pugnaverunt in se, Domino adjuvante superaverit, alioquin judicium sibi manducat et bibit (I Cor. II) . Abraham autem decimas omnium quae hostibus abstulerat, dedit sacerdoti Melchisedech. Sic et unusquisque fidelis post victoriam suae pugnae gaudens Christo decimas offert, id est omnium bonorum operum suorum perfectionem et virtutum consummationem divinae gratiae ascribit. Si quid autem imperfectum et minus idoneum in se viderit, hoc sibi retinet, id est sibi deputat. Denarius enim ultra quem non progreditur numerus, sed replicatur, perfectionem designat, sicut et novem partes quas Abraham sibi [Col. 1580D] retinuit, imperfectionem demonstrant. Quidquid enim primum et optimum est ac perfectum, designatur per denarium, in quo prius consummatur numerus. Et omne quod praecipuum est in nobis atque perfectum, Deo attribuendum est, quidquid vero imperfectum, nobis est ascribendum. Primum quidem, etc. Notat Apostolus ipsa verba, ut ostendat omnia ista in Christo esse eo ordine, quo praecessere in Melchisedech. Qui primum quidem interpretatur rex justitiae, sed deinde etiam rex Salem, quod est rex pacis. Quod Christo bene congruit, qui pacificat quae in coelis et quae in terra sunt (Colos. I) , qui suos per justitiam regit inter procellas saeculi, [Col. 1581A] ac in eorum justis conversationibus regnat, et post in aeterna pace non desistit eos regere et in ipsis regnare. Primum enim Melchisedech nobis est, deinde rex Salem; quia prius regit nos in justitia, post reget in pace. Primo regnum justitiae nunc in nobis assequitur, et deinde post hanc vitam regnum pacis in nobis aeternaliter quietum possidebit. Melchisedech dico, sine patre, sine matre. Non quod absque patre et matre fuerit, cum Christus quoque secundum utramque naturam et patrem habuerit et matrem, sed etiam quod subito introducatur in Genesi occurrisse Abrahae revertenti a caede hostium (Gen. XIV) , et nec ante nec postea nomen ejus feratur ascriptum. Unde et sine genealogia dicitur esse, cum fortassis uxorem et filios habuerit, et per initium, [Col. 1581B] nec finem habuisse, cum sine dubio et initium per nativitatem habuerit, et per obitum finem. His enim omnibus carere dicitur, quia nihil horum in eo Scriptura loquitur. Vel genealogia est praecedentium Patrum narratio, qua iste caret, quia ex quibus patribus descendat, non invenitur, quoniam Spiritus sanctus altiori consilio voluit hoc de eo reticere, ut figuram Domini per omnia gereret. Christus enim sine patre secundum carnem est, quia sine virili admistione natus est ex virgine; et sine matre est secundum divinitatem, quoniam illa ineffabilis genitura manet in aeternitate, et est sine genealogia, id est sine generatione filiorum, quia filios carnis non habuit, sed sine sobole, sine aliqua successione carnali permanet. Sive quia patres aliquos [Col. 1581C] in divinitate non habuit praecedentes, neque initium dierum, neque finem vitae habens, sed coaeternus Patri existens secundum divinitatem. Hic quoque notandum est, quia dum Melchisedech sine patre et sine matre dicitur esse, sacerdotes Novi Testamenti non pro parentum nobilitate sed pro vitae suae merito sunt eligendi; nec attendendum quos parentes habuerint, sed cujus meriti sint. Sed et sine genealogia est Melchisedech, quia Novi Testamenti sacerdotes et ministri altaris uxores habere non possunt. Quas si habere voluerint, profiteantur se esse sacerdotes Judaicae institutionis, non Christianae. Nec initium dierum, nec finem vitae habet Melchisedech, quia sacerdotium ejus, id est sacerdotium [Col. 1581D] Christi et Ecclesiae, est aeternum et in praeteritum et in futurum. Sacerdotium autem Aaron, id est populi Judaeorum, et principium habuit et finem. Sed sacerdotium Christi principio caret et fine, quia electi sumus in ipso ante mundi constitutionem, et sine fine pro nobis interpellat (Ephes. I) . Talis et tantus est Melchisedech, sed in omnibus his quae dicta sunt, assimulatus est Filio Dei, quoniam in omnibus gessit umbram veritatis, quae in Christo lucet, et manet sacerdos in perpetuum, non quod adhuc vivens sacerdotio fungatur, sed quoniam Scriptura finem sacerdotii ejus non narrat (Num. XX) . Nam de aliis sacerdotibus legitur quando mortui sunt, et quod alii loco eorum successere, sicut de Aaron invenitur qualiter obierit, et quis ei pontifex [Col. 1582A] successerit. Sed de Melchisedech non legitur quod aliquando mortuus sit vel sacerdotium perdiderit. Moyses enim sicut mortem ejus tacuit, ita eum aliquando fuisse vel amisisse sacerdotium suum minime retulit. Manet ergo sacerdos in perpetuum quia sacerdotio ejus nullum aliud sacerdotium succedit, ut Levitico; sed ejus institutio quandiu mundus steterit, permanebit. Nam ipse panem et vinum obtulit Deo pro Abraham, et quotidie panem et vinum Deo sacerdotes offerunt pro salute fidelium; atque panis ipse et vinum fiunt corpus et sanguis Christi, ac permanent in aeternum, ita ut vitam aeternam digne accipientibus conferant. Propter ista recte dicitur Melchisedech manere sacerdos in perpetuum, quia nullus alius ritus instituetur, per [Col. 1582B] quem ejus oblatio mutetur, et quia Christum designat perpetualiter interpellantem pro nobis.
«Intuemini autem quantus sit hic, cui et decimas dedit de praecipuis Abraham patriarcha. Et quidem de filiis Levi sacerdotium accipientes, mandatum habent decimas sumere a populo secundum legem (Num. XVIII) , id est a fratribus suis, quanquam et ipsi exierint de lumbis Abrahae. Cujus autem generatio non annumeratur in eis, decimas sumpsit ab Abraham (Gen. XIV) , et hunc qui habebat repromissiones, benedixit; sine ulla autem contradictione, quod minus est, a meliore benedicitur.»
Immoratur Apostolus in commendatione dignitatis Melchisedech, praeferens eum Abrahae, quem Judaei [Col. 1582C] extollunt et de quo gloriantur, quem Christo praeponere volunt, dicentes: «Nunquid tu major es patre nostro Abraham? (Joan. VIII.) » Quasi dicat: Ex supradictis vidistis qualis fuerit Melchisedech. Sed nunc intuemini, id est interius considerate quantus sit hic. Intuemini, id est interiori visu cum magna diligentia, utpote magnum quid inspicite, quantus, id est quantae dignitatis et sanctitatis ac perfectionis sit hic intelligendus, cui non solum multas alias venerationes, sed et decimas dedit Abraham qui est patriarcha, id est princeps patrum, cujus sanctitatem patres imitati sunt. Et non de vilioribus, sed de praecipuis ac melioribus dedit ei decimas, velut de equis, vestibus, loricis et aliis, quae [Col. 1582D] praecipua videri poterant inter caetera. Unde maximus apparet et inaestimabilis magnitudinis esse, cui pater aliorum patrum decimas dedit, in quo se longo inferiorem illo esse reputavit, et illum meliorem, cui meliora et praecipua offerebat. Melchisedech, ut dixi, decimas ab Abraham accepit, in quo praefertur Abrahae, et ita cunctis filiis Levi, id est sacerdotibus veteris legis. Et quidem taliter apparet quantum ipse praeemineat cunctis illis sacerdotibus, quia non omnes filii Levi, sed quidam de filiis ejus accipientes sacerdotium per electionem et consecrationem aliorum, habent mandatum sumere decimas; non enim aliter auderent. Mandatum istud habent secundum legem, id est secundum legis institutionem, sine cujus auctoritate nunquam praesumerent. Unde [Col. 1583A] secundum legem, id est non aliter quam praecipit lex, scilicet, ut nec plus, nec minus, nec alio modo accipiant, quam in lege decretum est. Accipiant a populo Hebraeorum, id est a fratribus suis, hoc est, ab hominibus ejusdem dignitate superare, nisi quia erant sacerdotes constituti in lege. Tanta est enim excellentia sacerdotii, ut etiam similes genere, multo amplius digniores sint fratribus suis. Decimas, inquam, sumebant a populo, non tamen minori, ut erant proselyti, sed a fratribus suis secundum carnem non inferioribus; quanquam et ipsi fratres qui eas dabant, exierint de lumbis Abrahae, id est descenderint de propagine Abrahae; hoc est, quamvis et sacerdotes et populus ejusdem dignitatis essent in origine generis, tamen praeceptione legis [Col. 1583B] et auctoritate populus cogebatur ut eis decimas persolveret, sed Melchisedech a nullo homine accepit officium sacerdotale vel consecrationem, neque praeceptum habuit ut decimas sumeret, vel ab aliquibus exigeret, et cum filii Levi non a minoribus, sed a comparibus, utpote a fratribus decimas accipiant, iste ab Abraham accepit, non ut a compari vel fratre, sed ut a minori, quia non fuit ex illa progenie. Non enim Abraham incircumciso alienigenae decimas dedisset, nisi excellentiorem esse sciret, in quo et Levitici sacerdotes decimas ei persolverunt. Filii Levi sumebant a fratribus, sed ille cujus generatio, id est posteritas filiorum, quia nulla est, vel etiam si esset, non annumeratur in eis, id est in filiis Levi, nec aliquam consanguinitatem habere cum eis refertur, [Col. 1583C] decimas sumpsit ab Abraham. Quem sic per omnia superavit, ut nulla vis esse facta possit intelligi, quando illi Abraham decimas ex omnibus persolvit, sicut populus Judaeorum quadam vi et necessitate compellebatur dare suis decimas sacerdotibus. Horum sensus ita breviter panditur: Tali modo patet Melchisedech digniorem et majorem esse filiis Levi, quia ipse ab Abraham majore omnibus illis decimas sumpsit ut a minori, Leviticus autem ordo non a minori se, sed a fratribus accepit. Nam si Levitici sacerdotes etiam paribus genere, id est fratribus suis praestantiores erant sacerdotii consecratione et legis institutione, quoniam decimas ab eis accipiebant, tunc Melchisedech dignius praefertur [Col. 1583D] Abrahae, a quo decimas accepit quasi sacerdos a laico, et filiis Levi quos in ejus lumbis decimavit. Non tamen Melchisedech et Abraham ejusdem generis esse leguntur, ut vel in genere pares esse possint. Et si Melchisedech qui fuit signum et umbra, praefertur Abrahae et omnibus Leviticis sacerdotibus, quanto magis Christus qui est veritas et corpus? Dixit quia decimas sumpsit ab Abraham, et etiam benedixit eum, per quod magna ejus excellentia declaratur, qui tam magnum patriarcham, qui habebat, hoc est qui tam firmiter credebat ac si jam haberet repromissiones, id est iteratas ad se divinitus promissiones, benedixit, id est sacravit, hoc est, illum benedixit, cujus Deus benedictionem repromiserat. Cujus benedictione Abraham factus [Col. 1584A] est sacratior, non benedixit eum, sed decimas ei dedit, ut minor majori. Abraham ab eo percepit benedictionem, sed sine ulla contradictione verum est, quia illud quod minus est, benedicitur a majore vel a meliore. Nemo enim contradicere potest huic rationi, sed omnes hoc constare novere, quia omne quod benedicitur, minus est benedicente. Omnis enim qui benedictionem ab aliquo suscipit, in ipsa susceptione probatur esse minor. Sed Abraham, ut saepe dictum est, benedictionem suscepit a Melchisedech in tempore majoris suae dignitatis, dum cum triumpho rediret e praelio. Ergo minor esse non potest negari: et si typus Christi, id est Melchisedech major est promissiones habente, quam est ipse Christus!
[Col. 1584B] «Et hic quidem decimas morientes homines accipiunt, ibi autem contestatur quia vivit, et ut ita dictum sit, per Abraham et Levi qui decimas accepit, decimatus est, adhuc enim in lumbis patris erat, quando obviavit ei Melchisedech.»
Et adhuc alia ratione intuemini dignitatem Melchisedech, quia hic quidem, id est in hoc loco Scripturae, ubi agitur de Leviticis sacerdotibus, accipiunt decimas homines morientes, id est ad mortem quotidie per multas miserias vergentes; hoc est, de illis loquitur Scriptura sicut de hominibus, quorum alii moriuntur, et alii succedunt; sed ibi, id est ubi sermo est de Melchisedech, contestatur Scriptura quia ipse vivit, dum de vita ejus loquitur, et de morte nihil dicit. Per quod dignior omnibus aliis [Col. 1584C] sacerdotibus sufficienter ostenditur. Contestatur enim, id est simul tota illa Scriptura quae de eo est, testatur, quia vivit. Et cum filii Levi sint morientes, et iste vivens, apparet quis sit praeferendus. Et alio adhuc modo patet eum esse majorem filiis Levi, quoniam Levi qui decimas accepit, ipsi Melchisedech decimas persolvit, et hoc est, quia et Levi, id est illa tribus Levitica, unde sacerdotes Deus elegit, et ille quoque electus ordo, qui decimas ab omnibus aliis accepit decimatus est a Melchisedech, id est decimas ei persolvit, et hoc per Abraham, non enim proprie in sua persona Levi decimas dedit circumcisus sacerdos incircumciso. Sed ut ita dictum sit constans, non per se decimatus [Col. 1584D] est, sed per medium, id est per Abraham patrem suum. Adhuc enim erat in lumbis patris ipse Levi, pater sacerdotalis prosapiae, id est nondum exierat inde secundum genituram, quando Melchisedech obviavit Abrahae. Et ideo totus ordo Leviticus ipsi Melchisedech astrictus est in eodem debito et eadem subjectione, in qua Abraham pater ejus. Adhuc enim unum quid erat Levi cum illo, quoniam post genitus est ab ipso. Et ideo necesse est ut eidem subjiciatur, cui subjectus est pater ejus antequam illum genuisset. Unde patet sacerdotium Judaeorum esse subjectum sacerdotio Christianorum. Decimatus est enim Levi per Abraham a Melchisedech, quoniam adhuc in lumbis patris erat decimas dantis. Nam sicut Adam peccante, qui in lumbis [Col. 1585A] ejus erant, peccavere; sic Abraham decimas dante, qui in lumbis ejus erant, decimati sunt. Sed hoc non sequitur in Christo, quamvis esset in lumbis Adae et Abrahae, quia non secundum concupiscentiam carnis inde processit. Non enim et ille ibi decimatus est, cujus caro inde non fervorem vulneris, sed materiam medicaminis traxit. Nam cum ipsa decimatio ad praefigurandam medicinam pertinuerit, illud in Abrahae carne decimabatur quod curabatur, non illud unde curabatur. Et ita Christus non est inferior Melchisedech, quia non est decimatus ab eo, sicut Leviticus ordo, qui ei per Abraham decimas solvit. Eadem namque caro non Abrahae tantum, sed ipsius primi hominis, simul habebat et vulnus praevaricationis et medicamentum [Col. 1585B] vulneris. Vulnus praevaricationis in lege membrorum repugnante legi mentis (Rom. VII) , quae per omnem inde propagatam carnem seminali ratione quasi transcribitur; medicamentum autem vulneris in eo, quod inde sine opere concupiscentiae in sola materia corporali per divinam conceptionis formationisque rationem de virgine sumptum est, propter mortis sine iniquitate consortium, et resurrectionis sine falsitate exemplum.
«Si ergo consummatio per sacerdotium Leviticum, erat, populus enim sub ipso legem accepit, quid adhuc necessarium fuit secundum ordinem Melchisedech alium surgere sacerdotem, et non secundum ordinem Aaron dici? Translato [Col. 1585C] enim sacerdotio, necesse est ut legis translatio fiat.»
Praetulit hactenus sacerdotium Christi, quod est secundum ordinem Melchisedech, Levitico; et nunc addit quod sacerdotium Christi Leviticum destruat, quo destructo, necesse sit et legem destrui secundum carnales observantias. Ac si dicat: Quoniam superius dictum est: Christum esse sacerdotem secundum ordinem Melchisedech, et omnes legem habentes novere hoc esse futurum, ergo quid necessitatis exstitit, ut non juxta Aaron, sed juxta Melchisedech surgeret iste novus sacerdos, sub quo perfecta daretur justitia? Si consummatio, id est perfectio justitiae erat, id est dabatur vel fiebat, per sacerdotium Leviticum, cur alio ordine novus adhuc [Col. 1585D] sacerdos prophetatus est surrecturus? Nam si Leviticum sacerdotium, ut Judaei putabant, consummabat, frustra surgeret alius secundum Melchisedech. Sed surgit alius, et non frustra, cum divino sit praenuntiatus oraculo. Ergo illud non consummabat. Sed cur consummare videretur, interponitur causa: populus enim sub ipso legem accepit. Nam quia sub illo sacerdotio data fuit lex, in cujus observantia consummatio putabatur esse, ideo putabatur consummatio per sacerdotium, quoniam lex et data est sub illo, et administrabatur per ipsum, sed non erat per ipsum consummatio. Nam si hoc esset, nunquam alius sacerdos quaereretur, qui alio ordine consummationem daret, et hoc est. [Col. 1586A] Si consummatio justitiae sicut Judaei putabant, erat per sacerdotium Leviticum, ergo postquam illud vetus daret consummationem, quid adhuc necessarium fuit, id est quid causae, quid utilitatis exstitit dici a Deo per David surgere alium sacerdotem, dum caneret: «Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) ,» et non diceret secundum ordinem Aaron? Hic est enim verus sacerdos, quia et a peccato liberat, et omnem justitiae consummationem praestat, quod illi facere nullatenus valebant. Ideo necesse fuit, ut post illos adhuc alius surgeret, et secundum ritum et secundum mores. Populus sub sacerdotio legem accepit et tenuit, et illud vetus novo sacerdotio veniente mutatur. Unde et legem similiter oportet mutari. Nam translato sacerdotio [Col. 1586B] in novum sacerdotium, necesse est ut et legis translatio fiat in novam observationem. Quia enim simul utraque et ab eodem et sub eadem sponsione data sunt, necesse est, ut quod de uno dicitur, de altero intelligatur. Neque enim lex sine sacerdotibus, qui eam faciant, potest manere, sed destructo sacerdotio, destruitur et lex quae non nisi sub eo stare valet. Sed destructum sive translatum est sacerdotium.
«In quo enim haec dicuntur, de alia tribu est, de qua nullus altario praesto fuit. Manifestum est enim, quod ex Juda ortus sit Dominus noster, in qua tribu nihil de sacerdotibus Moyses locutus est. Et amplius adhuc manifestum est, si secundum similitudinem Melchisedech exsurrexit alius [Col. 1586C] sacerdos, qui non secundum legem mandati carnalis factus est, sed secundum virtutem vitae insolubilis. Contestatur enim, quoniam tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech.»
Ostendit translatum esse sacerdotium, ut sic sequatur et legis translationem esse factam. Vere sacerdotium est translatum, quoniam et in aliam tribum, et in alium ritum. Nam ille in quo, id est in cujus consideratione haec dicuntur, scilicet Dominus Jesus propter quem commendandum has disputationes facimus, non ex tribu Levi, sed de alia tribu est, de qua nullus praesto fuit unquam altario, id est, nec minor, nec major quisquam ex illa tribu secundum legem ad altarium accessit, ut ministraret [Col. 1586D] sacerdolali jure. Vere novus iste sacerdos qui aeternum habet sacerdotium, de alia tribu est, nam de Juda. Et oportebat ut evacuaturus sacrificia, quae secundum ordinem Aaron in sacerdotio Levitico fiebant, de alia tribu esset, non de Levitica, ne ad ipsum sacerdotium quod temporaliter umbra erat futuri, pertinere videretur mundatio peccatorum, quam ipse oblatione sui veri sacrificii fecit. De alia tribu est. Nam manifestum est quod idem Dominus noster ortus sit ex Juda, id est ex tribu Juda, ut eadem sit sacerdotalis et regalis, ut fuit Melchisedech rex et sacerdos. In qua tribu Moyses nihil de sacerdotibus est locutus, id est non dixit ut aliquis de ea sacerdos esset, vel aliquid sacerdotale [Col. 1587A] haberet. Quia ergo Dominus Jesus qui de alia tribu est, sacerdotium accepit, patet quia translatum est sacerdotium, nec in tribu Levi amplius manere potest, et ita carnales observantiae sub illo datae, statum ulterius habere nequeunt post hoc. Dedi, inquit, superius rationem satis manifestam, et convenientem, et adhuc praeter istam dico aliam, ex qua amplius erit manifestum et evidens omnibus quia translatum est sacerdotium. Manifestum enim est per tribum esse translatum, et amplius adhuc manifestum est per ritum, quia haec est manifestior et firmior probatio, amplius, id est largius et evidentius manifestum est, sacerdotium esse translatum, si alio ritu observatur, videlicet si secundum similitudinem Melchisedech exsurrexit alius sacerdos, id [Col. 1587B] est si Dominus Jesus extra omnes alios surrexit, ut oblatione sua mundaret populum suum ab omnibus peccatis, quod nullus alius facere potuit; et quemadmodum Melchisedech Abrahae panem et vinum sacratum dedit, ita et hic discipulis suis in eisdem speciebus corpus et sanguinem suum dedit. Qui non est factus sacerdos secundum legem mandati carnalis, id est secundum quod lex carnaliter mandat, quia non est unctus in sacerdotem oleo materiali, nec carnalia pro ejus ordinatione sunt oblata sacrificia, sed secundum virtutem vitae insolubilis, id est aeternae, quae nec solvi, nec corrumpi vel destrui potest quae per Spiritum sanctum datur, quo Christus invisibiliter est unctus in sacerdotem. Et vere secundum virtutem vitae insolubilis est unctus [Col. 1587C] sacerdos, quia in aeternum manet. Nam contestatur, id est simul propheta vel Deus Pater mecum testatur quoniam tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech.
«Reprobatio quidem fit praecedentis mandati propter infirmitatem ejus et inutilitatem. Nihil enim ad perfectum adduxit lex, introductio vero melioris spei, per quam proximamus ad Deum et quantum est, non sine jurejurando.»
Dederat rationes cur sacerdotium sit translatum, et nunc similiter, ut consequens erat, profert causam et rationem translationis legis, dicens: Reprobatio quidem fit praecedentis mandati, id est priscae legis propter infirmitatem, id est debilitatem et imbecillitatem ejus. Ostendendum enim erat, cur vetus mandatum [Col. 1587D] quod carnales caeremonias observari praecepit, reprobaretur, cum Deus illud dedisset, et novum substitueretur. Ideo scilicet fit reprobatio, id est repudiatio praecedentis mandati, quia infirmum erat et invalidum. Nam ut sit locus gratiae sequenti, reprobatur mandatum praecedens. Quod ideo praecedens dicitur, quia aliud erat secuturum. Vetus enim praecessit novum, sicut umbra corpus. Sed sicut veniente corpore, umbra praeterit et in nihilum vertitur, ita vetus mandatum veniente novo. Nam infirmum erat illud mandatum carnalium observantiarum, id est non sufficiens per seipsum justificationem dare; hoc enim quod per se solum justa adimplere non potest, infirmum judicatur. Et talis [Col. 1588A] erat lex, quae sine auxilio gratiae neminem justificare potuit. Et erat inutilis, id est veram utilitatem conferre non valens, quia regnum coelorum suis cultoribus dare non potuit, et nunc est inutilis omnino, id est nihil prorsus utilitatis conferens, imo perniciosa, si post adventum Christi servetur. Vere propter infirmitatem reprobatur, quia nihil, id est nullum hominem adduxit lex ad perfectum, id est ad perfectionem. Nam, etsi aliqui perfecti sub ea fuere, non tamen ex ea perfectionem habuere, sed ex gratia. Lex enim etsi aliquid fecit, non tamen plene justificavit. Nam neque regnum peccati ex toto potuit evertere, nec perfectam innocentiam aut perfectam justitiam dare, nec vitam aeternam acquirere, sed tantum bona temporalia promittere. [Col. 1588B] Nam timorem mortis incussit, non amorem justitiae dedit, nec in intimo cordis regnavit, licet in operibus foris custodita sit. Et ideo jure reprobata est. Illa quidem reprobata est, sed loco ejus fit introductio melioris spei, id est cor nostrum penetrat et in illud introducitur, ut in eo regnet gratia novae legis, quae nobis spem vitae aeternae tribuit, quam lex antiqua dare non potuit. Illa enim promittebat temporalia, haec pollicetur aeterna. Et haec virtutum consummationem largitur, quae facit hominem sperare non sospitatem, quae cito transeat; non copiam temporalium divitiarum, non multitudinem filiorum, sed potius vitam aeternam, salutem indeficientem, Deum omnia in omnibus existentem per quam spem proximamus ad Deum, quia dum terrena despicimus, [Col. 1588C] et coelestia appetimus, mente Deo propinquamus, et ejus imaginem in nobis reformamus, atque illi inhaerere cupimus, ut unus cum eo spiritus efficiamur. Introductio fit melioris spei, et quantum est, id est quam magnum et quam mirabile est, quod non sine jurejurando fit, sed cum jurejurando. Dum enim Deus jurat Christum esse sacerdotem in aeternum, qui sine fine pro nobis interpellet, cum jurejurando spem nobis dat meliorem.
«Alii quidem sine jurejurando sacerdotes facti sunt, hic autem cum jurejurando per eum qui dixit ad illum: Juravit Dominus et non poenitebit eum, tu es sacerdos in aeternum. In tantum melioris testamenti sponsor factus est Jesus.»
Magnum est quod talem spem nobis Deus in sacerdotio [Col. 1588D] Christi cum juramento dedit. Nam alii quidem, id est Levitici sacerdotes longe ab eo discreti, facti sunt sine jurejurando, quasi quandoque mutandi, sed hic, id est qui nunquam mutandus erat, factus est cum jurejurando per eum qui omnia potest, id est per Deum Patrem, qui jurando dixit ad illum: Tu es sacerdos in aeternum, haec est sententia. Sed ut magis ostendat Deum jurasse, interponit ipsa verba prophetae hoc asserentis: Juravit Dominus, id est inconcussa veritate firmavit, et non poenitebit eum, id est hoc sacerdotium nulla ratione mutabit. Neque enim sicut hominem poenitet Deum. Sed Dei dicitur poenitentia, quaevis ab illo institutae rei cujusque mutatio, quae credebatur esse [Col. 1589A] mansura. Proinde cum dicit, non poenitebit eum, tu es sacerdos, etc., satis ostendit eum poenituisse de institutione prioris sacerdotii, hoc est, mutare voluisse sacerdotium quod constituerat secundum ordinem Aaron. Unde satis apparet quantum iste sacerdos omnibus illis sacerdotibus sit dignior. De isto juravit Dominus quod in aeternum maneat, in tantum factus est ipse Jesus sponsor melioris testamenti, id est promissor melioris haereditatis quam illi. Illi enim per Vetus Testamentum, spondebant terrenam et temporalem haereditatem, hic autem per novum spondet coelestem et aeternam. Testamentum quippe vocabatur chirographum haereditatis, quod ille qui moriebatur, relinquebat ei quem post se constituebat haeredem. Et Jesus Dominus [Col. 1589B] moriens Novum Testamentum nobis reliquit, in quo nos regni coelestis haeredes fore spopondit, et ipse sacerdos ac mediator ejusdem Testamenti esse voluit. Vetus autem Testamentum sanguine brutorum animalium est dedicatum, et ideo vetustis hominibus terrenam spopondit haereditatem. Longe itaque melior illis prioribus est sacerdos Jesus, melius testamentum eis, melior promissio.
«Et alii quidem plures facti sunt sacerdotes, idcirco quod morte prohiberentur permanere. Hic autem eo quod maneat in aeternum, sempiternum habet sacerdotium. Unde et salvare in perpetuum potest, accedens per semetipsum ad Deum, semper vivens ad interpellandum pro nobis.»
In eo quod alii sine juramento, hic autem cum [Col. 1589C] juramento factus est sacerdos, apparet, ut dictum est, ejus excellentia; et in hoc etiam, quod alii sunt plures, quia morientes: hic autem unus, quia semper vivens. Nam alii quidem, id est. Levitici longe ab eo dissimiles facti sunt sacerdotes; non unus, sed plures per multas successiones, dum alii morerentur, et alii succederent idcirco quod a morte prohiberentur, id est eo quod mors prohiberet eos in hac vita permanere. Idcirco enim plures constituti sunt, alii post alios, quoniam necessitate mortis interveniente, prohibiti sunt in sua dignitate permanere, id est ex toto manere. Mansit quidem ad tempus unusquisque illorum, sed nullus permansit; hic autem [Col. 1589D] de quo loquimur, permanet; hic quem magnificare intendimus habet sempiternum id est semper aeternum sacerdotium, id est officium dandi sacra populo, et interpellandi pro eo. Non enim quisquam jam ei succedit in sacerdotio, nec finem habet ejus sacerdotium, eo quod ipse maneat in aeternum. «Nam resurgens a mortuis, jam non moritur, mors illam ultra non dominabitur (Rom. VI) .» Unde quia manet, et habet manens sacerdotium potest et salvare in perpetuum. Ostendit Apostolus quia sacerdotium ejus destruit vetus sacerdotium et veterem legem, et nunc commendat actum ipsius. Unde, inquit, id est qui sempiternum habet sacerdotium, quod non habet omnis turba sacerdotum, non solum potest pro nobis intercedere, sed etiam salvare, id est salutem [Col. 1590A] illis quorum est pontifex, dare, non ad tempus, sed in perpetuum. Hic evidenter apparet insipientia eorum, qui putabant Christum sine carnalibus observantiis ad salutem non posse sufficere. Potest in aeternum salvare, quia et hoc indicat nomen ejus, quod est Jesus, id est salvator. Ipse dico, accedens ad Deum non per aliquod medium, non per angelum, non per aliam creaturam se digniorem, sed per semetipsum ad secretorum participationem accessit, ut voluntatem Patris cognosceret, et eum peccatoribus placidum ac propitium faceret. Ad similitudinem alicujus sapientis et potentis dictum est, qui ad regem vel aliam magnam personam, non per alium admittitur, sed per semetipsum intrat, et quidquid ipse vult operatur. Merito enim per seipsum [Col. 1590B] accessit, per quem et omnes alii accedunt, sicut ipse loquitur: «Nemo venit ad Patrem nisi per me (Joan. XIV) .» Vel non per alienas hostias accessit ad Deum nobis placandum, sed per semetipsum, offerens se in ara crucis. Ipse dico, post resurrectionem semper vivens ad interpellandum pro nobis, quia ad hoc ei data est vita perennis, ut semper Deum Patrem interpellet ut bonus mediator pro vita et gloria nostra, licet enim propter gloriam suam vivat et propter obedientiae suae remunerationem, tamen ad hoc etiam vivit, ut semper seipsum offerat, id est Patri ostendat ad nostram gloriam et exaltationem. Ex ea enim natura qua pontifex est, id est humana, quam coelis intulit, interpellat ipse et intercedit pro nobis. Quia ergo per semetipsum accedit ad Deum, et semper [Col. 1590C] vivit ad interpellandum pro nobis, vivumque semper habet sacerdotium, patet quod salvare nos in perpetuum potest. Alii vero sacerdotes nec semper vivunt, nec salvare possunt
«Talis enim decebat ut nobis esset pontifex, sanctus, innocens, impollutus, segregatus a peccatoribus et excelsior coelis factus.»
Dixi quia per semetipsum accedit ad Deum et semper vivit ad interpellandum. Nam hoc decebat, id est congruum erat, ut nobis filiis esset talis pontifex. Servi vero alios habuere. Noster debuit esse sanctus, id est omni perfectione virtutum, in seipso consummatus, et innocens, quantum ad proximum, nemini unquam faciens quod noceret; et impollutus, id est [Col. 1590D] cujus sanctitas et munditia per alicujus peccati consensum et delectationem nunquam esset polluta; et segregatus a peccatoribus, id est seorsum factus a grege peccatorum, ut nullo peccati naevo teneretur in grege eorum, utpote sine carnali concupiscentia per Spiritum sanctum conceptus et natus. Vel sanctus interius, innocens manibus, impollutus corpore, segregatus a peccatoribus, id est ab omni peccato immunis, et a grege caeterorum sacerdotum separatus, inter quos nullus sine peccato; et factus excelsior coelis, ut ibi ministret in superno altari. Vel segregatus a peccatoribus ut jam conversatio ejus non sit inter mortales, qui quandiu sunt in hac vita, peccato carere non possunt; et excelsior coelis factus, id est super omnes coelestes creaturas elevatus, [Col. 1591A] ita ut ejus magnitudo vel sublimitas magnitudinem primorum sic transcendat angelorum, ut inter ipsum et angelos nulla possit fieri comparatio secundum magnitudinem et excellentiam.
«Qui non habet necessitatem quotidie quemadmodum sacerdotes, prius pro suis delictis hostias offerre, deinde pro populi: hoc enim fecit semel seipsum offerendo. Lex enim homines constituit sacerdotes, infirmitatem habentes; sermo autem jurisjurandi, qui post legem est, Filium in aeternum perfectum.»
Adhuc ostendit eum digniorem Leviticis sacerdotibus et potentem salvare. Qui cum talis sit, qualem descripsit, non habet necessitatem quotidie offerre hostias prius pro suis delictis, quemadmodum sacerdotes [Col. 1591B] illi habebant, quia quotidie delinquebant, et quotidiana mundatione indigebant. Dicit eum non habere necessitatem offerre quotidie non quod aliquando hunc habere hujusmodi necessitatem velit intelligi, sed ut ab eo removeat, quod illis conveniebat. Non indiget, ut illi per singulos dies offerre prius pro suis delictis, ac deinde pro delictis populi. Non indiget quotidie offerre, quia hoc semel, non tamen pro suis, sed pro populi delictis fecit. Nec fecit hoc, offerendo taurum vel hircum, sed seipsum, quia non inveniebatur alia hostia, quae digne posset offerri pro expiatione populi; nec alius sacerdos qui dignus esset illam offerre. Quis enim tam justus et sanctus sacerdos, quam unicus Dei Filius, qui non opus haberet per sacrificium sua purgare peccata, [Col. 1591C] nec originalia, nec actualia? Et quid tam congruenter pro hominibus offertur quam humana caro? Et quid tam aptum immolationi, quam caro mortalis? Et quid tam mundum pro mundanis vitiis mortalium, quam sine ulla contagione carnalis concupiscentiae caro nata in utero et ex utero virginali? et quid tam grate offerri ac suscipi posset, quam caro sacrificii nostri corpus effectum sacerdotis nostri? Ut quoniam quatuor considerantur in omni sacrificio, quid offeratur, cui offeratur, a quo offeratur, pro quibus offeratur idem ipse unus verusque mediator per sacrificium pacis reconcilians nos Deo, unum cum illo maneret cui offerebat, unum in se faceret pro quibus offerebat, unus ipse esset qui offerebat [Col. 1591D] et quod offerebat. Semel hoc obtulit, quia non fuit opus repetitione. Suffecit enim omnibus, et ideo non est necesse iterari. Nam adeo magnum est hoc sacrificium, ut quamvis unum sit et semel oblatum, sufficiat ad aeternitatem. Dixi quia sacerdotes indigebant quotidie offerre non solum pro populi delictis, sed et pro suis; et hoc ideo fuit, quia lex homines constituit sacerdotes, non immortales jam sed adhuc habentes infirmitatem, id est fragiles ad peccandum, et ex ipsa corruptione naturae mortales proclives, utpote homines puros, et conditionem humanae fragilitatis vitare non valentes. Ideoque, sicut dictum est, necessarium fuit illis ita offerre pro suis delictis, sicut pro populi. Hoc remedio indiguit Phinees (Num. XXV) , hoc Joiada (II Par. XXIV) , [Col. 1592A] hoc Zacharias, hoc ipse Aaron, et quicunque alii in alio sacerdotio laudabiliter justeque vixere. Solus noster sacerdos ab hac necessitate liber fuit. Lex quidem constituit tales (Exod. XXVIII) , sed sermo jurisjurandi qui post legem est dictus a propheta David, id est promissio Patris facta cum jurejurando, constituit sacerdotem non hominem infirmum et proclivem ad peccandum, sed Filium comparem, et in omni sanctitate perfectum, ita ut perfectio illa nunquam defectum vel finem habeat, sed in aeternum maneat. Perfectus quippe erat, quem nec fragilitas peccare faciebat. Et in aeternum perfectus manet, quia ejus perfectio nunquam potest minui, vel in aeternum sacerdos est constitutus, non ad tempus ut alii sacerdotes. Sermo jurisjurandi [Col. 1592B] est post legem, ne si fuisset in lege, dicerent Judaei illud juramentum esse completum in lege per suum sacerdotium. Post legem ergo est, ut per hoc lex insufficiens esse demonstretur. Si enim sufficiens esset, non post eam aliud per quod impleretur, fuisset pronuntiatum. Per hoc etiam ostenditur, hunc esse sacerdotem alio ritu et sacerdotio, quam secundum legem. Ex quibus omnibus apparet, hunc per se posse ad Deum accedere et perpetualiter salvare, atque carnales observantias legis superfluere.
«Capitulum autem super ea quae dicuntur: Talem habemus pontificem, qui consedet in dextera sedis magnitudinis in coelis, sanctorum minister et tabernaculi veri quod fixit Deus, et non homo.»
[Col. 1592C] Ab eo loco quo dixit, unde et salvare in perpetuum potest, ostendit multis rationibus, quod potens sit salvare. Nunc quoque quadam brevi et capitulari ratione vult illud idem comprobare et quoddam certius apponere. Quasi dicat: De eo multa dixi, sed nunc de his facio capitulum, id est quamdam brevem comprehensionem. Capitulum enim brevis multorum complexio est, sic dicta, quia breviter capiat totam summam. Nam per hoc quod diminutivum est capitulum, designatur brevitas; et per hoc quod venit a capite vel a capio, intelligitur quod magnum sensum capiat, et sit breve caput multorum, quae late disseruntur. Loquor, inquit, multifarie de pontificatu Christi, sed quod nunc appono, est capitulum [Col. 1592D] super ea quae dicuntur hactenus a me de illo, id est hoc breve quod nunc dicturus sum, superat illa multa superius dicta, quia dignius laudem Christi continet quam illa, et firmius ac certius declarat hunc esse potentem salvare in perpetuum. Quia licet superius dictum sit, eum esse factum excelsiorem coelis, non tamen ex necessitate vocum ita probatus est sublimatus esse super coelos, ut non possit sublimius exaltari. Quod nunc in capitulo manifeste ponitur, ut intelligi oporteat illum in tantum esse sublimatum, ut non possit ascendere altius, ut major fieri nequeat, ut in sede majestatis cum Patre sedeat, cum dicitur: Talem habemus, etc. Hinc enim incipit capitulum. Talem, id est tam gloriosum, tam celsum, tam potentem habemus pontificem, qui [Col. 1593A] consedet, id est cum Patre sedet in regali solio majestatis, hoc est cum Patre regnat et judicat et quiescit; et hoc in dextera sedis magnitudinis in coelis, id est sic sedet cum Patre, ut maneat in aequalitate regni Patris; hoc est, aequalis sit Patri in regno et magnitudinem gloriae regni possideat, ut Pater in coelis, id est in coelesti patria, ut omnes coelorum virtutes glorificent eum, sicut et Patrem. Ille ergo quem in regno et omnium creaturarum gubernatione constat esse Deo aequalem, bene potest in perpetuum salvare suos, et ad vitam aeternam perducere. Vel consedet, id est secundum animam et secundum corpus sedet, hoc est quiescit et permanet, in dextera sedis magnitudinis in coelis, id est potiori parte quietis Dei, qui est magnitudo in coelis, [Col. 1593B] id est in sanctis angelis, quia magnos eos facit, manens in eis, et ipse Pater qui est magnitudo coelorum, non potuit eum magis magnificare, quam ut super omnia eum exaltaret in aeterna beatitudine. Quia vero iste pontifex tam dignus et tam potens nostram salutem semper operatur, congrue subditur: sanctorum minister. Nam aeternam beatitudinem per Sancta sanctorum designatam, et in praesenti incipit nobis ministrare, dans charitatem ac perseverantiam etiam in futuro perfectius ministrabit. «Nam praecinget se et transiens ministrabit illis, quos in regno discumbere fecerit (Luc. XI) .» Quod coeleste regnum dicitur Sancta sanctorum, id est dignissimum omnium aliorum sanctorum, quia ibi perfecte [Col. 1593C] vivitur in sanctitate, ubi est vita in nobis sine peccati cognitione. Ibi videlicet nihil fit quod Deo displiceat, quod oculos majestatis offendat. Et haec Sancta sanctorum Christus nobis ministrat, dum religiosam interim praestat vitam, ut dicere possumus: «Nostra conversatio in coelis est (Philip. III) ,» et postmodum nos introducit in ipsum aeternae felicitatis secretum dicens: «Intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV) .» Vel minister sanctorum et sacerdos a Patre est institutus, ut omne bonum ministret eis, qui jam sunt in Sanctis sanctorum, id est in sanctuario perpetuae beatitudinis. Vel potius Deo sicut vere summus pontifex pro nobis ministrat in Sanctis sanctorum, dum Patri carnem pro nobis assumptam semper ostendit, et memoriam [Col. 1593D] suae passionis repraesentat, ut eum erga nos ad pietatem flectat. Sic est minister sanctorum et tabernaculi, et non umbratilis, non praefigurantis, sed veri id est significati tabernaculi, hoc est aeterni sanctuarii, quod significatum est per tabernaculum Moysi. Sed quia et illud prius tabernaculum fuit quodammodo verum, id est de veris pellibus et cortinis instructum, ideo additur: Quod Deus fixit, id est firmum et inviolabile posuit atque fundavit, et non homo, id est ita fuit, ut ibi non esset admista hominis operatio. Cum enim Moyses, juvante Deo, vetus tabernaculum figeret, ibi figebat Deus cum homine. Sed hoc verum tabernaculum, id est hanc beatam et serenam aeterni sanctuarii mansionem et gloriam Deus solus fixit, Deus ab initio paravit [Col. 1594A] electis suis. Et ibi jam pontifex est, qui sine intermissione pro eis interpellat, sicut olim in Sancta sanctorum veteris tabernaculi semel in anno solus pontifex intrabat, ut oraret pro populo. Et ille pontifex erat minister sanctorum, praefigurans hunc Redemptorem nostrum aeternae beatitudinis ministrum, in quam ipse cum carne quam pro nobis fecit sacrificium ingressus est, ut ibi pro salute populi roget. Hoc de capitulo diximus. Post cujus finem subditur:
«Omnis enim pontifex ad offerenda munera et hostias constituitur. Unde necesse est et hunc habere aliquid quod offerat. Si ergo esset super terram, nec esset sacerdos, cum essent qui offerrent secundum legem munera, qui exemplari [Col. 1594B] et umbrae deserviunt coelestium, sicut responsum est Moysi, cum consummaret tabernaculum. Vide, inquit, omnia facito secundum exemplar quod tibi ostensum est in monte (Exod. XXV) .»
Dixi quia Christus est minister, Nam omnis pontifex constituitur ad ministrandum: Omnis pontifex, tam major quam minor, constituitur secundum legem ad offerenda munera, ut primitias frugum, panes propositionum et hostias, ut immolationes taurorum et hircorum, hoc est omnis pontifex ad hoc constituebatur, ut offerret, et per oblationem pro populo quod poscebat, impetraret. Unde, quia omnis ad offerendum constitui solet, necesse est et hunc nostrum pontificem habere aliquid secum in coelis, [Col. 1594C] quod offerat assidue pro nobis. Hoc est dicere: Quia omnis pontifex est minister, igitur necesse est (nisi falsa fuerit universalis affirmatio) quod et hic sit minister; dum enim dicimus quod omnis offert, intelligimus quod omnis ministrat, hoc est enim ejus officium, ut offerat et ministret Domino. Et quia necesse est et hunc habere aliquid quod pro salute mundi offerat, ergo si illud aliquid esset super terram, id est si in hoc mundo potuisset inveniri, quod digne pro totius mundi peccato quivisset offerri, etiam sacerdos aliquis non esset dignus illud sacrificium offerre, quamvis essent qui juxta ritum legis offerrent, et ideo Christus sacerdos mundus, seipsum obtulit mundum sacrificium. Vel ita melius: Quoniam ipse considet in dextera sedis in coelo, et est [Col. 1594D] ibi minister ac more pontificis offert, ergo si esset adhuc super terram, id est si nondum introisset in Sancta sanctorum, hoc est in interiora coeli, non dicam quod esset pontifex, sed nec etiam sacerdos, ut ex necessitate comprobetur, quia si pontifex qui in perpetuum salvare potest, in coelo pro nobis offert et intercedit, tunc sacrificium Judaeorum non ultra est nobis necessarium. Quoniam sacrificium in ara crucis semel oblatum, sufficit ad ablutionem peccatorum omnium, ideoque tam superfluae sunt umbrae carnales, cum pro nobis veritas agat in veritate. Quando quidem ipse est pontifex et minister in vero tabernaculo, et per suum sanguinem introivit in vera Sancta sanctorum; ergo si post resurrectionem suam remansisset in terra, et sacerdotium [Col. 1595A] peragere vellet in umbra, non esset dicendus sacerdos, qui superflue fungeretur sacerdotali officio, nec etiam posset esse ut ille de alia tribu fieret sacerdos in lege. Non esset, inquam, sacerdos, cum adhuc essent multi alii sacerdotes de tribu Levi, sacerdotium suum juxta legis mandatum exsequentes. Tandiu enim debuit umbra manere, et sacerdotium legis existere, quousque verus sacerdos, verum sacrificium offerret in significato tabernaculo et veritate. Qui verum sacerdotium super terram exsequi non posset, neque sacerdotium legis adipisci, cum essent multi alii qui hostias et munera secundum legem offerrent. Nam ex alia tribu natus non admitteretur secundum legem ad sacerdotium, et superflue carnalia offerret, cum essent ex tribu Levi qui sufficerent [Col. 1595B] offerre talia. Nec super terram, id est in carnalibus ulla ratione poterat sacerdos existere, ne forte videretur eadem dignius offerre. Propter quod et de illis sacerdotibus additur, qui deserviunt exemplari et umbrae coelestium, id est valde et studiose serviunt, ac plene omnia implent, et ita frustra hoc sacerdotium assumeret ipse. Qui adhuc hodie deserviunt exemplari et umbrae, non quod maneat exemplar et umbra in veritate, sed quantum ad repraesentationem Scripturae, quae sic agit adhuc de ordine sacerdotum, ac si repraesentetur sub oculis nostris officium illorum. Qui deserviunt et subditi sunt legi, sacrificantes et carnales observantias secundum quod lex praecipiebat, consummantes, quae fuere exemplar, et quaedam figura coelestium. Et [Col. 1595C] quia est aliquod exemplar, ubi major est veritas quam in illa re, cujus est exemplar, sicut Christus est exemplar omnium fidelium, et etiam coelestium, terrenorum Deo supponit umbram, ut ostendat minus esse dignum exemplar. Vetus enim tabernaculum dicitur exemplar coelestium, id est ecclesiae, cujus pars est in coelis, et pars secutura peregrinatur in terris, quia ad similitudinem illius facta est spiritualis ecclesia. Et sicut umbra deterior est corpore, sic illud tabernaculum umbra erat et inane ad comparationem ecclesiae. Deserviunt, inquit, exemplari, id est figuris, et quia exemplar aliquando est veritas non figura, sicut liber ad cujus similitudinem fit alius liber, addit et umbrae. Quia omnia quae in illo tabernaculo facta sunt, non erant nisi [Col. 1595D] umbra veritatis leviter abitura veniente Christo. Exemplari deserviunt, id est tabernaculo veteri, quod est exemplar coelestium, sicut responsum est Moysi, non cum inciperet, quia jam multa figuris expresserat, sed cum consummaret tabernaculum, quia cum per se non posset illud consummare, consuluit Dominum, qui et de figuris eum, sicut et de veritate, docuit. Vide, inquit Dominus, id est diligenter considera, et omnia tabernaculi necessaria facito ita, ut sequaris in omnibus exemplar coelestium, quod tibi ostensum est in monte Sina (Exod. XXV; Act. VII) . Exemplar est, ad cujus similitudinem aliquid fit. Exemplum, similitudo quae inde trahitur. Et Dominus in monte Moysi veritatem ostendit, sed cum carnalis [Col. 1596A] populus capere non posset, praecipit ut eam figuris imaginaretur, in quibus puerilis ille populus enutritus, quandoque veniret ad veritatem. Sicque res prius ostensa, dicitur exemplar figurarum juxta se factarum. Item figurae dicuntur exemplar veritatis, quae post impleta est in Ecclesia, sicut illae praesignavere, quia quidquid ibi fuit, vel coelestem vel praesentem Ecclesiam, vel sanctorum virtutes quae modo sunt, significavit, et huic exemplari coelestium, id est figuris verorum, deserviere umbratici sacerdotes Judaeorum. Quia vero illa fuere exemplar coelestium atque spiritualium, quae nunc in Ecclesia per Christum facta sunt, et fiunt, ideo non jam exemplar et umbra sunt necessaria. Sed non negligenter praetereundum, quod Moysi dicitur ostensum [Col. 1596B] esse in monte exemplar coelestium. Nam quadraginta diebus in monte Sina perseverans cum Domino, vidit sublimem angelicae puritatis et immortalitatis vitam, ad cujus instar humanam in terra conversationem inquantum mortalibus imitari possibile fuit instituere jubebatur, ut cum exemplo eorum mutuae dilectioni in Deum, divinae laudationi, unanimi paci, sincerae castitati, caeterisque hujusmodi virtutibus in terra vacaremus, mereremur et in coelis esse consortes eorum. Exemplar ergo nobis Moyses angelicae conversationis, quam in monte contemplationis vidit, praeceptis legalibus ostendit, per quorum observantiam et ipsi de terra editi, ad consortium angelorum in coelis pervenire possimus. Exemplar idem nobis vitae perfectioris et beatae retributionis [Col. 1596C] in figura tabernaculi et ministerii sacerdotalis et Levitici praebuit. Unde, sicut dictum est, angelica puritas ostensa Moysi, fuit exemplar figurarum, quas ipse in tabernaculi constructione formavit, et rursum illae figurae fuerunt exemplar ecclesiasticae religionis ac salvationis. Et ideo Christus qui veritas est, in figuris et umbra sacerdotium habere non potuit.
«Nunc autem melius sortitus est ministerium, quanto et melioris testamenti mediator est, quod in melioribus repromissionibus sancitum est.»
Superius dixit, quia Jesus in terra, id est in terrenis ac legalibus victimis sacerdos esse non poterat. Et ita hoc esse res ipsa declarat, quia Dominus Jesus nunquam sub lege sacerdotium habuit. Sed nunc, [Col. 1596D] id est tempore gratiae, in hac novissima aetate, sortitus est, id est non usurpatione praesumpsit, sed electione divinae gratiae accepit gratis a Deo Patre melius ministerium sacerdotii, quanto et lex ejus est melior veteri lege. Jam a sacerdotio et sacrificio transit Apostolus ad differentiam Testamentorum, ut ostendat quantum Veteri praecellat Novum. Ministerium quod nunc in fine legis sortitus Jesus est, tanto est melius et utilius ministerio veterum sacerdotum, quanto ipse est mediator melioris testamenti, id est novae legis, hoc est sicut vides testamentum, in quo ipse est mediator, ad vitam aeternam efficacius esse quam Vetus, ita videre potes ministerium ejus melius quam veterum sacerdotum, qui parum subditis [Col. 1597A] suis proficiebant. Moyses fuit mediator Veteris Testamenti quod a Deo accipiens, hominibus tradidit, sicut ipse dixit: «Ego sequester et medius interfui (Deut. V) .» Sed Dominus Jesus Novi Testamenti mediator est, quia dedit illud medius inter Deum et homines, reconciliando nos Patri. Quod Testamentum melius Veteri est, quoniam meliora praecepta dat, et auxilium gratiae qua compleantur, ministrat. Nam in Veteri concessum fuit propter Judaeorum imbecillitatem ut vir uxorem suam dimitteret, si displiceret illi, et inimicum suum odio haberet (Deut. XXIV) ; in Novo autem nulla causa nisi propter fornicationem permittitur uxor dimitti, et inimicos nostros praecipimur diligere, et his qui nos oderunt, benefacere (Matth. XIX) . Unde patet, quia Christus [Col. 1597B] dedit Testamentum melius ac perfectius, et ad aeternam beatitudinem efficacius. Quod testamentum est sanctum, id est sancitum et confirmatum ut duret, et in quo est sancitum? in melioribus repromissionibus. Ideo enim ratum et firmum est magis quam vetus, quia meliora repromittit complentibus se. Nam in illo terrena promittuntur, in isto coelestia. Praecepta quidem utriusque Testamenti omnia fere eadem inveniuntur. Nam «non occides, non moechaberis, non furaberis, honora patrem et matrem (Exod. XX; Matth. XIX; Marc. X) ,» et caetera hujusmodi, et nobis praeceptum est. Sacramenta vero non sunt eadem, nec promissa eadem. Praecepta idcirco sunt eadem, quia secundum haec Deo servire debemus. [Col. 1597C] Sacramenta ideo non eadem, quia alia sacramenta dant salutem, alia salutem promittunt Sacramenta Novi Testamenti dant salutem. Sacramenta Veteris promiserunt Salvatorem. Promissa quoque non sunt eadem quia ibi terrena promittuntur, hic coelestia. Denique omnia quae Judaeis promissa sunt, ablata fuerunt. Ubi est enim regnum eorum? ubi templum? ubi unctio? ubi sacerdos? ubi jam apud illos propheta, ex quo venit qui per prophetas praedicabatur? In illa gente jam nihil horum est. Unde patet quia Vetus Testamentum secundum carnales observantias et terrenas promissiones jam nihil est.
Nam si illud prius a culpa vacasset, non utique secundi locus inquireretur. Vituperans enim eos, [Col. 1597D] dicit: «Ecce dies venient, dicit Dominus, et consummabo super domum Israel et super domum Judae, testamentum novum (Jer. XXXI) , non secundum testamentum quod feci patribus eorum in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem illos de terra Aegypti (Exod. XIII, XIV) , quoniam ipsi non permanserunt in testamento meo, et ego neglexi eos, dicit Dominus, quia hoc est testamentum quod disponam domui Israel post dies illos, dicit Dominus, dando leges meas in mentem eorum, et in corde eorum superscribam eas. Et ero eis in Deum, et ipsi erunt mihi in populum. Et non docebit unusquisque proximum suum, [Col. 1598A] et unusquisque fratrem suum, dicens: Cognosce Dominum, quoniam omnes scient me a minore usque ad majorem eorum, quia propitius ero iniquitatibus eorum, et peccatorum eorum jam non memorabor.»
Probat quod Testamentum Christi melius est Veteri. Nam illud prius non vacat a culpa, hoc vacat. Si enim vacasset a culpa, non daretur secundum. Sed datur. Et ita apparet illud fuisse imperfectum, hoc perfectum. Illud non vacavit a culpa, id est non fuit vacuum a peccato, quia non perfecte mundavit observatores suos. Nam quasi ipsam culpam habuit, dum praeciperet sine gratia, et praevaricatores faceret. Et dum timore poenae, non amore justitiae custodiretur, mentes eorum non justificavit. [Col. 1598B] Sed et in opere quaedam criminalia concessit illis propter infirmitatem ipsorum venialia, velut uxorem dimittere cum displiceret, et si quis servum suum vel ancillam suam usque ad mortem verberaret, sic tamen, ut duobus aut tribus diebus superviveret innocens judicabitur (Deut. XXIV; Exod. XXI) . Non ergo vacavit a culpa, id est non reddidit inculpabiles observatores suos, nedum plene justificaret eos. Nam si omnino vacasset a culpa, ut nulla suis cultoribus culpa inesset, sed pleni justificati essent, non inquireretur locus, id est opportunitas secundi Testamenti. Et hoc dico, utique id est in rei veritate. Judaeis grave erat, ut ad destructionem Veteris inquireretur Novum, ideo possit Apostolus hanc affirmationem [Col. 1598C] ad comprimendam eorum incredulitatem. Inquisivit autem Deus locum et tempus opportunum quo deberet dare secundum [Col. 1597D] Locus obscurus. , quia sapienter omnia disponens antea paulatim per prius instruxit et educavit atque promovit, ut postea perfectum daret testamentum; secundi locus non inquireretur, id est non in omnibus quae praecesserunt quaereretur, quando posset competenter dari, nisi esset melius. Sed inquiritur. Nam Deus per Jeremiam vituperans eos qui legi deserviebant, id est vitium improperans eis, dicit: Ecce, id est in manifesto est, dies veniunt, id est paulatim propinquat tempus gratiae, in quo fideles illustrabuntur multiplici claritate. Et hoc, inquit propheta, non dico ex mea auctoritate, sed hoc dicit Dominus, cui non audetis contradicere. [Col. 1598D] Ideo praemisit auctoritatem Domini, quia dicturus est de mutatione Veteris Testamenti, quod audire nolebant Judaei. Dominus dicit, quia dies veniunt, id est luminosum tempus gratiae, et in diebus illis ego consummabo, id est consummans ac perfectum faciens, dabo Testamentum Novum. Ita enim consummatum et perfectum erit in omnibus praeceptis et institutionibus suis, ut nihil reprehensionis habeat et omnem justitiae perfectionem contineat. Unde et summum erit, id est super omnes alias Scripturas, quia suos observatores ad culmen summae perfectionis provehet, et hoc appellatur Novum, aliud autem Vetus. Nam propter veteris hominis noxam, [Col. 1599A] quae per litteram jubentem et minantem minime sanabatur, dicitur illud Testamentum Vetus; hoc autem Novum, propter novitatem spiritus quae hominem novum sanat a vitio vetustatis. Et hoc testamentum consummabo super domum Israel et super domum Juda, id est super Judaeos, qui post Salomonem divisi sunt in duo regna (III Reg. XII) . Nam decem tribus quae habitaverunt in Samaria, dicebantur domus Israel, tribus autem Juda et Benjamin, domus Juda. Et super istos consummabo Testamentum Novum, ut dominetur eis et subditos habeat. Vel domus Israel et Juda, filii Abrahae sunt, de quibus ei dictum est, «quia in Isaac vocabitur tibi semen (Gen. XII) .» Non enim qui filii carnis, hi filii Dei, sed filii promissionis deputantur in [Col. 1599B] semen (Rom. IX) . Haec est domus Israel et domus Juda, propter Christum qui venit ex tribu Juda, domus filiorum promissionis, id est non operum propriorum, sed beneficii Dei. Sed et nominum interpretatio congruit, quia Israel dicitur rectissimus Dei, vel vir videns Deum, Juda vero confessio, et domus Israel est familia perfectorum, qui sunt domus et habitaculum Dei, quia summam rectitudinem in operatione tenent, et Deum aliquatenus in contemplatione vident. Domus autem Juda, eorum est, qui confitendo peccata sua domum sui pectoris emundant, ut Dei fiat habitaculum. Et super omnes istos consummatum est Novum Testamentum, ut eos omnino subjectos haberet, et sensum ac perfectionem eorum transcenderet. Nullus enim tam perfectus [Col. 1599C] est, qui in hoc Testamento non inveniat unde semper proficere possit quandiu vivit. Novum, inquit, testamentum illis dabo, et hoc faciam non secundum illud Testamentum quod feci cum patribus eorum, quia non sequar in eo ritum Veteris, ut carnalia praecipiam et terrena promittam. Ecce, quia prophetizatum est non perseveraturum illud Testamentum, sed futurum aliud Novum. Non tamen secundum spiritualem sensum, sed secundum carnalem praedicitur destruendum. Quia vero Deus spirituale testamentum fecerat Abrahae et Isaac et Jacob, ideo determinat: Quod feci, inquit, in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti, id est in tempore quo eis lucem meae [Col. 1599D] cognitionis ostendens, apprehendi manum eorum deluto, per se surgere non valentium, sicut nutrix apprehendit manum parvuli, vel qui de fovea per manum attrahit aliquem sive secum ducit. Ideo sic apprehendi, ut educerem eos de terra Aegypti, id est de loco servitutis et afflictionis, unde per se exire nequibant. Totum illud tempus vocat unum diem, ex quo coepit illis in Aegypto per Moysen providere et saluti eorum consulere, quousque in terram promissionis eos introduxit. Jure enim totum illud temporis spatium nomine unius diei significat, quia semper illis apparuit, semper cum illis misericorditer egit. Et in parte illius diei legem illis inter caetera beneficia contulit, postquam de manu Pharaonis potenter eos liberaverat. Ideo, inquit, Novum [Col. 1600A] Testamentum dabo, non juxta illud quod tunc dedi patribus eorum, quoniam ipsi non permanserunt, id est non per omnia manserunt in Testamento meo Veteri, quia, etsi carnaliter illud observaverunt timore poenae, non tamen spiritualiter intellexerunt, nec ex amore justitiae compleverunt. Vel non permanserunt, id est non perseveraverunt, quia fecerunt vitulum in Oreb (Exod. XXXII) , et post adoraverunt Beelphegor, ac deinde multis idolis servierunt (Num. XXV) . Et quia studiose legem meam non servaverunt, ego quoque vicem eis reddens, neglexi eos, id est protectionem et salutem eorum non curavi, sed pro nihilo vel minimo duxi. Nec indigemini, inquit, si dico neglectos, quia Dominus dicit. Dum dicit, quia non permanserunt in Testamento, [Col. 1600B] etc., vituperat eos, sicut Apostolus praemiserat et ostendit quoniam prius testamentum non vacuit a culpa. Vitio enim eorum deputat, quod non permanserunt, ne lex culpanda videatur. Vere nunc dabo testamentum non juxta illud quod dedi patribus eorum, quia hoc est testamentum quod disponam, id est diversis gradibus ordinabo, ut alii in eo relinquant omnia et sequantur me, alii licite mundanis rebus utantur, alii continentes sint, alii conjugati, et unusquisque sui ordinis formam teneat, hoc disponam domui Israel, id est semini Abrahae, scilicet filiis promissionis, post dies illos, id est non nunc in tempore perfectionis horum hominum, sed post expletionem dierum illorum, qui apud me [Col. 1600C] praescripti et praeordinati sunt. Et hoc dicit Dominus, id est ille qui omnipotens est, cujus voluntati nihil est impossibile, et cui omnia serviunt. Ita disponam hoc testamentum, scilicet dando leges meas, vel dabo leges meas, non in tabulis lapideis sicut prius, sed in mente eorum, ut ibi scribantur non atramento, sed Spiritu sancto, quatenus intelligentia et in bona voluntate animi depingantur. Quoniam illi ex amore justitiae et ex virtutum delectatione Testamentum meum complebunt, et voluntatem meam in omnibus intelligent, nec velamen habebunt super faciem cordis. Judaei vero ignoraverunt quae sibi injuncta fuerant, atque timore poenae et inviti semper legem servaverunt, et superscribam eas (scilicet leges) in corde eorum, id est ita ponam, ut quasi scriptae maneant [Col. 1600D] ibi, nec possint inde auferri, sed in intelligentia et voluntate eorum perdurent, et quasi supersint et dominentur eis. Sed quae sunt istae leges ab ipso Deo scriptae in cordibus, nisi ipsa praesentia Spiritus sancti, qui est «digitus Dei (Exod. VIII) ,» quo praesente diffunditur charitas in cordibus nostris (Rom. V) , quae plenitudo legis est et finis praecepti.» Nam quia Veteris Testamenti promissa terrena sunt et exteriora, nunc ipsius cordis bonum promittitur, mentis bonum, spiritus bonum, id est intelligibile bonum, cum dicitur, dabo leges meas in mente, etc. Unde significavit eos non forinsecus terrentem legem formidaturos, sed intrinsecus habentes, ipsam legis justitiam dilecturos. Deinde addidit et mercedem. Et ero eis in Deum et [Col. 1601A] ipsi erunt mihi in populum: hoc est, quod alius propheta dicit: «Mihi autem adhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII) .» Quid hoc bono melius, quid hac felicitate felicius, vivere Deo, vivere de Deo «apud quem est fons vitae, et in cujus lumine videbimus lumen (Psal. XXXV) ,» ut in eo sit merces, in eo finis, in eo perfectio felicitatis? Unde continuo subjecit: Et non docebit unusquisque proximum, etc. Ibi enim non erit necesse ut alter doceat alterum, quia nullus ibi erit ignorans, sed omnes ipsum fontem scientiae Deum videbunt. Tunc enim non per speculum in aenigmate, sed facie ad faciem videbunt eum (I Cor. XIII) , sicuti est in ipsa pulchra specie substantiae suae (I Joan. III) , et in ipso omne bonum omnemque jucunditatem possidebunt. Ita ergo perfecte [Col. 1601B] sapientes erunt tunc omnes, quod jam non docebit unusquisque proximum suum quem amat, et unusquisque fratrem suum, quem plus diligit, dicens ei. Cognosce Dominum. Quare non dicet alter alteri ut cognoscat Dominum? Quia nullus ignorabit eum, nec opus erit doctore, quoniam omnes scient me a minore usque ad majorem eorum, id est nec major nec minor eorum ignorabit me. Minores et majores dicit, quia ibi unusquisque sanctorum juxta mensuram meriti sui major aut minor aestimabitur, «stella enim a stella differt in claritate (I Cor. XV) .» Sive minores, tempore posteriores; majores autem, tempore priores intelligi voluit. Simul enim promissam Dei contemplationem accepturi sunt omnes, et [Col. 1601C] ideo velut priores reperiuntur minores, quia minus dilati sunt, sicut in evangelico denario per similitudinem declaratur, quem prius acceperunt, qui posterius venerunt ad vineam (Matth. XX) . Unde nunc nequaquam dicitur a majore usque ad minorem; sed a minore usque ad majorem omnes scient me. Haec itaque differentia est Veteris ac Novi Testamenti, quod illud in lapide, hoc in corde scribitur; ibi merces terra est, hic visio Dei. Inter quem et homines nulla nisi peccata separant, quae non nisi per eamdem gratiam dimittuntur. Unde cum dixisset, quia omnes scient me a minore usque ad majorem eorum, mox addidit, quia propitius ero iniquitatibus eorum, et peccatorum eorum jam non memorabor. Quasi diceret: Vere cognoscent me manifesta [Col. 1601D] visione, quia removebo parietem qui inter me et ipsos erat, et eos a facie mea separabat. Quia propitius ero inquitatibus eorum, id est per donum gratiae meae misericorditer dimittam eis omnia, quae inique, id est non aeque egerunt contra proximos, et peccatorum quae in seipsis sine proximorum offensione commiserunt, jam amplius memor non ero, quia nec improperabo haec illis, nec propter haec puniam illos, nec viliores habebo. Potest et in hac vita intelligi propitiatio ista, velut si dicat: Ideo ad tantam gloriam in futuro saeculo pervenient, et regna coelorum intrantes ad conspectum meae majestatis elevabuntur, quia dum hic adhuc vixerint, propitius ero iniquitatibus eorum, per Novi Testamenti [Col. 1602A] gratiam delens illas; et peccatorum eorum, jam tunc post expiationes non memorabor.
«Dicendo autem novum, veteravit prius. Quod autem antiquatur et senescit, prope interitum est.» (Hebr. VIII, 13.)
Deus dixit quia consummabo super domum Israel Testamentum Novum. Sed dicendo Novum, id est in eo quod dixit novum, veteravit prius, id est Vetus esse docuit sic finiendum. Non enim dixit Novum, nisi respectu Veteris. Vel veteravit prius, id est Vetus factum est, et quadam senectute debilitatum, et hoc a tempore Jeremiae, quo Spiritus sanctus dixit Novum se daturum, prius veteravit. Sed quod antiquatur, id est quidquid antiquum jam incipit fieri in rebus inanimatis, et senescit, id est senectutem [Col. 1602B] habere incipit in rebus animatis, prope interitum, id est modicum jam distat a morte. Antiquitas enim et senectus praenuntiant mortem. Quod videri potest in omnibus animatis et inanimatis. Nam cum antiquantur et senescunt, vicina sunt morti. Sed prius Testamentum jam antiquabatur, dum Jeremias in promissione gratiae nominaret aliud Novum, sicque jam prope interitum erat. Cum ergo Christus longo post tempore veniret, necesse fuit ut illud juxta carnales observantias interiret, quod tanto ante morti propinquabat.
«Habuit quidem et prius justificationes culturae, et Sanctum saeculare. Tabernaculum enim factum [Col. 1602C] est primum, in quo erant candelabra et mensa et propositio panum, quae dicitur Sancta (Exod. XXV, XXXVII) . Post velamentum autem secundum tabernaculum, quod dicitur Sancta sanctorum, aureum habens thuribulum et arcam testamenti, circumtectam ex omni parte auro, in qua urna aurea habens manna, et virga Aaron quae fronduerat, et tabulae testamenti, superque eam erant cherubin gloriae obumbrantia propitiatorium (Num. XVII) , de quibus non est modo dicendum per singula. His vero ita compositis in priori quidem tabernaculo semper introibant sacerdotes sacrificiorum officia consummantes. In secundo autem semel in anno solus pontifex non sine sanguine, quem offerret pro sua et populi ignorantia; [Col. 1602D] hoc significante Spiritu sancto, nondum propalatam esse sanctorum viam, adhuc priore tabernaculo habente statum. Quae parabola est temporis instantis, juxta quam munera et hostiae offeruntur, quae non possunt juxta conscientiam perfectum facere servientem solummodo in cibis, et in potibus, et in variis baptismatibus et justitiis carnis, usque ad tempus correctionis impositis.»
Diximus quia prius testamentum veteravit et vetustate defecit, ut novum surgeret, in quo daretur perfecta justitia, quod et res ipsa indicat, nec potest negari. Nam et illud prius habuit quidem olim justificationes culturae, sed modo non habet; habuit et Sanctum saeculare, id est tabernaculum vel templum [Col. 1603A] quo nunc caret. Unde manifestum est ipsum testamentum senio defecisse. Vel ita potest continuari. Novum Testamentum quod in corde scribitur, perfecte justificat. Sed et prius testamentum aliquam dedit justitiam, quia quondam habuit quidem et ipsum justificationes culturae, id est justificavit in aliquibus cultores suos, dum manus eorum a perpetratione peccati retraheret, et aliqua bona operari faceret, sed conscientiam intrinsecus nunquam justificare potuit. Et habuit sanctum, id est sanctuarium. Quod ideo sanctum dicebatur, quia ad honorem Dei consecratum erat. Sed fuit seculare, id est de rebus secularibus et transitoriis. Aurum enim et argentum, lapides pretiosi et ligna et caetera, de quibus factum est illud sanctuarium res sunt [Col. 1603B] ad saeculum pertinentes, et cum saeculo transeuntes nullamque stabilitatem in se continentes, et haec omnia Vetus Testamentum habuit; sed nunc, sicut diximus, nihil horum habet. Nam dum dicitur: Habuit quidem, subintelligitur, sed nunc non habet, hoc enim innuit illud quidem. Nam et tabernaculo et templo caret, et justificare jam suos cultores non valet, sed magis a justitia repellere et peccatores facere. Tabernaculum enim factum est primum, in quo erant candelabra et mensa, et propositio panum quae dicitur Sancta Nunc exponit illud sanctum saeculare. Vere prius testamentum habuit sanctum saeculare. Nam tabernaculum factum est primum, etc. Primum tabernaculum dicitur respectu secundi. Nam primum et secundum fecit [Col. 1603C] Moyses, jubente et describente Domino, sed tamen utrumque fuit unum tabernaculum sed dividebatur velo quodam medio; habebat enim hoc tabernaculum triginta cubitos longitudinis, decem latitudinis, et decem altitudinis tectum habens aequale per totum, sicut in Aegypto et Palestina mos est aedificare domos. Sed in medio dependebat velum, quod sanctuarium et sanctuarii sanctuaria dividebantur, ita positum, ut viginti quidem cubiti longitudinis ad priorem domum, decem vero pertinerent ad secundam. Et ita quod nunc dicit Apostolus primum tabernaculum habebat viginti cubitos longitudinis et decem latitudinis, secundum vero decem cubitos longitudinis et decem latitudinis. In primo tabernaculo erat in parte [Col. 1603D] australi candelabrum habens septem ramos, qui nunc ab Apostolo candelabra vocantur, et in parte septentrionali stabat mensa, super quam erant duodecim panes propositionis, et ante fores ipsius tabernaculi positum erat foris altare holocausti. Quod tabernaculum cum his quae in ipso erant, dicitur, sancta, id est tabernaculum illud et quae in eo erant, dicebantur Sancta, quia ad orationem et ad cultum Dei et laudem consecrata erant. Sed post velamentum, id est post velum quod in medio pendebat, erat secundum tabernaculum, quod dicitur Sancta sanctorum, id est ipsum tabernaculum cum his quae in illo erant, vocabatur Sancta sanctorum, id est a Deo sancta, ut quae in primo tabernaculo erant, respectu eorum non viderentur sancta. Et illud secundum [Col. 1604A] tabernaculum habebat aureum thuribulum, in quo summus pontifex adolebat incensum pro salute populi, habebat et arcam testamenti, id est quae continebat testamentum, id est decem praecepta legis, circumtectam auro, et ita quod ex omni parte, id est ab exteriori et interiori parte, quia non solum exterius sed et interius deaurata erat per omnia. In qua scilicet arca erat urna aurea habens manna, quoniam Aaron in tabernaculo posuisse legitur vas plenum manna, ut qui nascituri erant, possent nosse cibum, quo patres eorum quadraginta annis in deserto pasti fuerant; et in eadem arca erat virga Aaron quae fronduerat (Num. VII) . Cum enim Aaron minus aestimaretur dignus sacerdotio, et nonnulli de aliis tribubus viderentur digniores, suscepit Moyses jubente [Col. 1604B] Deo duodecim virgas a singulis tribubus, et posuit in tabernaculo. Et altero die regressus, invenit virgam Aaron in tribu Levi floruisse et fructum fecisse. Quo miraculo probatus est Aaron dignus sacerdotio, et reservata est diligenter illa virga in tabernaculo. Sed et duae tabulae Testamenti, in quibus decem praecepta legis digito Dei scripta erant, continebantur in illa arca, quoniam ipse Moyses eas ibi posuerat. Et super eam erant duo cherubim gloriae, id est gloriose decorata, obumbrantia, suis alis expansis propitiatorirum quod erat super eamdem arcam, id est quamdam auream tabulam tantae longitudinis ac latitudinis, quantae erat et arca. Super quam tabulam quae propitiatorium vocabatur, hinc et inde stabant illa duo cherubin ad ipsum propitiatorium [Col. 1604C] inclinata, et sese invicem aspicientia. Quae tabula ideo propitiatorium dicebatur, quia de super eam Deus loquebatur Moysi vel pontifici propitius, et annuntians bonitatem suae voluntatis. De quibus omnibus non est modo in hac epistola dicendum per singula, quia prolixum esset disserere de singulis; et haec quae diximus, intentioni nostrae sufficiunt, quoniam per ista patebit quod et alia sint ad allegoriam accipienda nec in hoc tempore tenenda. Nonnullis autem visum est pro magnitudine sacramentorum, quod omne tempus vitae praesentis ad haec explananda idoneum neget Apostolus. Quod si verum est, quomodo nos tantilli haec exponere valebimus? Aliqua tamen de his breviter dicere tentemus. Primum tabernaculum atque secundum, Ecclesiam praesentem atque futuram [Col. 1604D] signavit. Ipsa enim Ecclesia partim adhuc peregrinatur in terris, partim jam regnat in coelis. Pars ejus quae peregrinatur, figurata est, ut diximus, per primum tabernaculum; pars autem quae regnat, per secundum. Velum quod interpositum dividebat primum tabernaculum a secundo, coelum designavit, quod nos in terris laborantes adhuc sua interpositione separat a regno quiescentium sanctorum. Primum tabernaculum habebat, ut diximus, viginti cubitos longitudinis et decem latitudinis, rursumque decem altitudinis. Decem cubiti latitudinis, significant dilatationem operationis fidelium in praeceptis Dei, quae per Decalogum legis designari solent. Viginti cubiti longitudinis, perseverantiam ejusdem [Col. 1605A] bonae operationis per auxilium geminae dilectionis; nam propter ipsam vivam dilectionem, quae sola bene operari facit, dupliciter denarius numerus, ut ad vicesimum perveniat, quia nemo sine charitate valet in observantia mandatorum Dei perseverare. Decem vero cubiti altitudinis, signaverunt exspectationem supernae beatitudinis, id est denarii quem accepisse leguntur, qui in vinea laboraverunt (Matth. XX) . In hoc tabernaculo erant candelabra aurea. Candelabra pluraliter ponit, quia, licet unum esset, habebat tamen brachia septem. Erat enim in medio ejus hastile, a quo procedebant brachia, tria a dextera parte, et tria a sinistra. Primum tabernaculum, ut diximus, praesens est Ecclesia, in qua militatur Deo, et sacrificium bonae actionis offertur, antequam veniatur [Col. 1605B] ad coelum. In qua est candelabrum, id est Christus, fulgens lumine divinitatis in medio fidelium, qui et ipsi candelabra aurea sunt, quia sapientia lucent, quae per aurum designatur, et claritate bonorum operum. Ipse Christus est medius stipes, qui portat tria brachia a dextris et tria a sinistris, quia «ipse est vera vitis, ex qua procedunt fructuosi palmites (Joan. XV) .» Ipse est origo et concordia et caput omnium justorum, qui sibi sanctos Veteris ac Novi Testamenti hinc et inde facit adhaerere. Omnes enim ab hoc fundamento consurgunt, et a tanto principe ac medio bono et communi omnium lumine gubernantur. Nam tria brachia de sinistra parte tres viri sunt Noe, Daniel et Job, id est tres ordines fidelium in Veteri Testamento, scilicet [Col. 1605C] rectorum: continentium et conjugatorum. Nam per Noe qui rexit in undis arcam (Gen. VII, VIII) figurati sunt rectores, per Danielem, cujus mira legitur abstinentia (Dan. I) , abstinentes et continentes; per Job, qui uxorem et filios habuit (Job I, XLII) , conjugati. Similiter et alia tria de parte dextera, sunt tres electi discipuli Petrus et Joannes et Jacobus, qui viderunt gloriam transfigurati in monte (Matth. XVII) , id est tres ordines sanctorum, qui gloriam ejus in coelesti regno visuri sunt, hoc est rectorum, continentium et conjugatorum. Qui dextri, id est digniores sunt tempore gratiae quam illi qui ante gratiam fuerunt, et ideo sinistri, id est minus digni sunt. Petrus enim rectores Ecclesiae signavit, Joannes autem caelibes, et Jacobus [Col. 1605D] reliquos, id est conjugiis utentes. Et hi omnes vel doctrina vel exemplis bonorum operum lucent, et caeteris lumen suum spargunt. Ima pars brachiorum de hastili procedentium, erat quasi calami aurei, post scyphi, inde sphaerulae, tandem in summitate quasi lilia (Exod. XXV) . Calami sunt sancti, qui in humido fontis sapientiae divinae nutriti sunt, et concavi ad emittendum dulcem sonum in aures plurimorum, et resonantes laudem Dei, et dicentes: «Immisit in nos meum canticum novum, carmen Deo nostro (Psal. XXXVI) .» Ipsi sunt scyphi, dum aliis vinum scientiae quo pleni sunt propinant ut eos spiritaliter inebrient, et desiderio supernae beatitudinis calefaciant; inde sphaerulae, id est rotundi et perfecti ac volubiles. Sphaera enim ex omni parte [Col. 1606A] volvitur, quia mentes electorum nec ullis adversitatibus saeculi retineri, nec prosperitatibus possunt corrumpi, qui omnibus quae occurrunt, ad Deum per sancta desideria proficiscantur. Sicque tandem perveniunt ad lilia, id est ad supernam patriam, quae floribus vernat aeternis, hoc est animabus sanctis et omni amoenitate. Haec et hujusmodi sunt candelabra, quae nunc Apostolus in nostro tabernaculo designat esse. Erat et mensa de lignis Sethim facta, et auro purissimo inaurata, et super eam duodecim panes Deo propositi, qui erant de simila; et habebant super se thus lucidissimum, ac per singula Sabbata mutabantur, et erant Aaron et filiorum ejus ut comederent eos in loco sancto. Mensa de lignis Sethim facta Scriptura est divina, de fortibus [Col. 1606B] sanctorum Patrum verbis actibusque compacta. Quae dum nobis quae sint aeternae beatitudinis gaudia, et quomodo ad haec perveniatur ostendit, cibum profecto nobis salutis ac vitae suggerit. Quae et inaurata est auro purissimo, quia sapientiae coelestis sensu clara refulget. Duodecim panes in ea, sunt duodecim apostoli et eorum vicarii. Qui recte vocantur panes propositionis, quia ut mentes fidelium alimonia verbi coelestis reficiant, in propatulo semper sunt parati. Et bene iidem panes non de qualibet farina, sed de simila fiebant, quia quicunque aliis verbum vitae ministrant, primo ipsos necesse est virtutum frugibus operam dare, quatenus ea quae praedicando admonent, etiam faciendo commendant. Quod autem super eos thus lucidissimum ponebatur [Col. 1606C] virtutem purae orationis designat, qua idem doctores ministerium suae praedicationis, simul et devotionum operis Domino commendant. Qui bene per singula Sabbata mutabantur. Panes enim qui per sex dies operandi in mensa Dei manserant, Sabbato nobis mutantur, cum doctores quique sanctae Ecclesiae completo tempore sui sancti laboris, aeterna in coelis quiete remunerantur, et alios post se in idem opus laborandi in verbo, sub ejusdem spe retributionis relinquunt. Sicque fit ut mensa Dei, nunquam panis inops remaneat, sed veteribus sublatis, mox novi panes substituantur. Comedebat autem Aaron cum filiis suis panes qui de illa mensa fuerant sublati, quia summus pontifex noster Christus raptos [Col. 1606D] de hac vita, suos electos in augmentum corporis sui, quod est in coelis, id est summae illius electorum multitudinis introducit (Coloss. II) . Mensa stabat in parte aquilonis, candelabrum autem in parte australi. Et per aquilonem frigus infidelitatis vel malitiae potest intelligi, per austrum vero fervor charitatis et sanctae devotionis. Congruum ergo fuit ut a parte aquilonis mensa staret, quia ne malitia tentationum a sinistra parte veniens nos imbecilles inveniat ac superet, necesse est ut pane coelestis doctrinae pascamur et confortemur. Si autem charitatis studio ferventes ad dexteram partem, id est ad virtutum exercitia transierimus, tunc candelabri luminibus illustrabimur, id est lucidissimis sanctorum exemplis et dictis illuminabimur, ut omnia, quae recte agenda [Col. 1607A] sunt, videamus. Haec de primo tabernaculo breviter attigimus. Secundum vero tabernaculum supernam Jerusalem designans, habebat decem cubitos longitudinis, et decem latitudinis, et similiter decem altitudinis. Unde et Joannes in Apocalypsi de eadem coelesti Jerusalem dicit: «Civitas in quadro posita est. Longitudo ejus tanta est, quanta est latitudo (Apoc. XXI) ;» habet enim tam in longum quam in latum, vel etiam in altum decem cubitos, id est evangelicum denarium perfectae beatitudinis, quia et in latitudine fraternae charitatis, et in longitudine vitae perennis, et in altitudine divinae contemplationis beatitudinem possidet. Et illa coelestis inhabitatio recte dicitur Sancta sanctorum, quia nihil ibi fit aut cogitatur, unde Deus offendatur, sed sola ibi quae [Col. 1607B] Deo placent, aguntur. Tanta est enim illa beatitudo, ut nec possit nec velit ibi quisquam peccare. Inter duo tabernacula positum erat velum, quo sanctuarium et sanctuarii sanctuaria dividebantur, quoniam sancta Ecclesia quae ex angelis et hominibus constans partim adhuc peregrinatur in infimis, partim jam in aeterna patria regnat in supernis, adhuc cives suos, dirimente velo coeli, habet ab invicem segregatos. In his Sanctis sanctorum est aureum thuribulum, id est pretiosa humanitas Christi immunis ab omni peccato, et perfectissimam sanctitatem habens, quae igne passionis impleta, suavissimum de se pro nobis emisit odorem Deo, et nunc ejusdem passionis assidua rememoratione semper interpellat pro nobis, et tale incensum offerre [Col. 1607C] non cessat, quasi dicens: «Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo (Psal. XIV) .» Idem mediator Dei et hominum, qui solus paternorum est conscius arcanorum, per arcam testamenti designatur. Nam et Novum Testamentum ipse per seipsum dedit, et Vetus quandiu voluit, clausum tenuit; et quando sibi placuit, intelligentiam ejus de arcano secretorum suorum edidit. Et haec arca est in Sanctis sanctorum, quia ipse Salvator «in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Coloss. II) ,» post resurrectionem suam ascendit super omnes coelos, et sedet ad dexteram Patris. De constructione hujus arcae dictum est Moysi: «Arcam de lignis Sethim compingito, cujus longitudo habeat [Col. 1607D] duos et semis cubitos, latitudo cubitum et dimidium, altitudo cubitum similiter ac semissem, et deaurabis eam auro mundissimo intus et foris (Exod. XXV) .» Ligna Sethim dicuntur esse levis et imputribilis naturae, non multum a qualitate albae spinae distantia. Arca ergo de lignis Sethim facta est, quia corpus Dominicum ex membris constabat omni vitiorum labe carentibus. Et haec ligna sunt spinis simillima, quia etsi non in carne peccati, tamen in similitudine carnis peccati venit. Longitudo arcae, longanimis patientia ejusdem Redemptoris est, qua inter homines conversatus est. Quae duorum cubitorum fuit, propter doctrinam et operationem quibus ipse refulgebat. Semis, id est dimidius cubitus, qui superadditur, tarditatem humanae fragilitatis discipulorum [Col. 1608A] insinuat, quae sublimia ejus dicta vel opera necdum (prout dignum erat) capere valebat, quam et ipse longanimiter ferebat. Latitudo arcae, amplitudo charitatis est, qua nos Christus dilexit. Quae in ipso capite nostro cubitum integrum habuit, quia perfecta fuit, et electos suos vivificare studuit, dicens: «Ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint (Joan. XV) .» Dimidius vero cubitus imperfectionem nostram designat, qui necdum in hac vita positi perfecte diligere Deum sufficimus, vel dilectionem quam erga nos habet comprehendere. Altitudo spes erat futurae sublimitatis, qua ipse vel seipsum post passionem glorificandum vel suos se glorificaturum esse praevidit. Habebat arca plenum cubitum in altitudine, [Col. 1608B] quia Dominus etiam corruptibili adhuc conversans in carne, plenissime noverat quanta vel sibimetipsi, vel membris suis (quae nos sumus) esset gloria conservata in futuro. Habebat et dimidium cubitum altitudinis, quia nostrae quoque parvitatis devotionem libenter in suo corpore suscipit, qui pia quidem intentione futuram vitam diligimus. sed necdum perfecte quae sit ejus felicitas, capere valemus. Arca intus et foris auro mundissimo deaurata est, quia assumpta a Filio humana natura et intus virtute Spiritus sancti plena erat, et foris hominibus aperte Spiritus sancti opera praemonstrabat. Hoc est quod Apostolus eam asserit circumtectam ex omni parte auro, quia in cogitatione et sermone [Col. 1608C] et opere ejusdem Redemptoris nostri, non nisi pura veritas et sapientia apparuit. Urna vero aurea in arca habens manna, anima est sancta in Christo, habens in se omnem plenitudinem divinitatis, qua pascuntur angeli, qua et patres vixerunt in deserto, sicut scriptum est: «Panem angelorum manducavit homo (Psal. LXXVII) .» Virga Aaron quae excisa fronduerat, potestas est invicta sacerdotii illius, de qua dicit Propheta: «Virga aequitatis, virga regni tui (Psal. XLIV) .» Quae postquam ad tempus per mortem visa est, esse succisa, illucescente mane resurrectionis, vivacius refloruisse inventa est, ac perpetuo inviolabilis atque immarcescibilis permansura esse innotuit. Nam, sicut supra diximus, cum nec Aaron sacerdotium qui de tribu Levi fuerat despiceretur, [Col. 1608D] nec digna tribus quae offerret holocausta, crederetur, duodecim virgae juxta duodecim tribus in tabernaculo poni praecepta sunt. Et ecce virga Levi viruit (Num. XVII) , et quid virtutis munere Aaron haberet, ostendit. Quo videlicet signo quid innuitur, nisi quod omnes qui usque ad finem mundi jacemus in morte, quasi virgae reliquae in ariditate remaneamus? Sed cunctis virgis in ariditate remanentibus, virga Levi ad florem rediit, quia corpus Domini, veri scilicet sacerdotis nostri, in mortis ariditate positum, in florem resurrectionis erupit. Quo flore Aaron recte sacerdos esse cognoscitur, quia hac resurrectionis gloria Redemptor noster, qui de tribu Levi ac Juda ortus est, intercessor pro nobis esse monstratur. Itaque virga Aaron, [Col. 1609A] ut praemisimus, sacerdotalis potestas Christi est. Tabulae vero testamenti in arca omnem in Christo et scientiam paternorum secretorum et potentiam judiciorum designant. In tabulis namque testamenti et fides erat scripta aeternae divinitatis, quae mundum creasset ac regeret, et mandata quibus Deo servire oporteret, et discretio judicii qua ipse odientes se jure condemnaret, et diligentes se misericordia digna remuneraret. Sed, cum alia Scripturae dividae sententia nobis ad mentem reducitur, ex his Apostoli verbis quaestio valde gravis oritur. In tertio namque Regum volumine (cap. VIII) , dum Salomon templum dedicaret, refertur quod in arca non erat aliud nisi duae tabulae lapideae, quas posuerat in ea Moyses. Quomodo ergo verum est, esse vel [Col. 1609B] fuisse in ea non solum tabulas, sed et urnam cum manna et virgam Aaron? Cum ego de re quosdam interrogassem qui videbantur periti, responderunt mihi post illa dedicationis tempora, virgam et urnam in arca fuisse positas, sed tamen nec Scripturarum sanctarum auctoritate, nec ullius historiae narratione valuerunt hoc astruere. Videtur tamen huic intellectui non inconvenienter opitulari, quod rex Josias in Paralipomenum reperitur dixisse Levitis: «Ponite arcam in sanctuario templi quod aedificavit Salomon filius David, rex Israel (II Par. XXXV) ;» nequaquam enim eam ultra portabitis. Manifeste enim in his verbis significat, post templi dedicationem educta sit arca de sanctuario, et a Levitis et a [Col. 1609C] sacerdotibus portata. Et tunc fortassis in eam sunt missae virga et urna. Nam in libris Moysi legimus eas in tabernaculo fuisse positas, non tamen in arca sicut tabulas. Ait enim Moyses in Deuteronomio: «Posui tabulas in quam feceram, quae hucusque ibi sunt, sicut praecepit mihi Dominus (Deut. X) .» Et in Exodo ad Aaron: «Sume vas unum, et mitte tibi manna quantum potest capere gomor, et repone coram Domino ad servandum in generationes vestras (Exod. XXVI) .» Et Dominus ad Moysen in libro Numerorum: «Refer virgam Aaron in tabernaculum testimonii, ut servetur ibi (Num. XVII) .» Et fortasse quia juxta arcam in sanctuario positae erant virga et urna, idcirco dicit eas Apostolus in arca fuisse, locum pro loco ponens, sicut evangelista [Col. 1609D] cum dicit: «Ambulabat Jesus in templo in porticu Salomonis (Joan. X) .» Quod enim dixerat in templo, exposuit addendo, in porticu Salomonis, ostendens se porticum illam vocasse templum, quoniam adhaerebat templo. Sic et Apostolus locum, qui erat arcae contiguus, habens urnam et virgam, potuit eodem modo locutionis arcam nominare. Rursus, ordo beatorum spirituum, in quo Deus specialiter sedet, thronus appellatur, et tamen Psalmista precatur: «Qui sedes super cherubim, manifestare coram Ephraim, Benjamin et Manasse (Psal. LXXIX) .» Dum enim in agminum distinctionibus ordo sanctorum cherubim jungitur thronis, sedere etiam super cherubim Deus ex vicini agminis aequalitate perhibetur. Sic et in arca potest dici fuisse propter loci vicinitatem, [Col. 1610A] quod erat juxta arcam. Nam et nos frequenter hujusmodi locutionibus utimur, ut rem por alia re vicina, vel locum pro loco nominemus. Ita Apostolus locum arcae proximum, pro arca nunc posuisse non inconvenienter accipitur, quia et ad spiritalem sensum magis aspiciebat, intelligens per arcam Christum, in quo spiritaliter sunt, ut dictum est, tabulae Testamenti et virga Aaron et una cum manna. Hanc quaestionem qui melius poterit, solvat; qui vero melius eam solvere nequiverit, solutionem quae ex nostris duabus praemissis probabilior fuerit tenere non dedignetur. Super arcam autem erat propitiatorium, quod et oraculum, vocatur. Quod videlicet propitiatorium non aliud quam eumdem Salvatorem, sed specialius in eo viscera pietatis [Col. 1610B] designat, de quo dicit Apostolus: «Quem proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine ipsius (Rom. III) .» Nam et ideo superponitur, quia superexaltat misericordia judicium (Jacob. II) .» Unde et Psalmista: «Suavis, inquit, Dominus universis et miserationes ejus super omnia opera ejus (Psal. CXLIV) .» De cherubim vero, propitiatorium obumbrantibus, dictum est Moysi: «Duos quoque cherubim aureos et productiles facies ex utraque parte oraculi. Cherub unus sit latere uno et alter in altero, utrumque latus propitiatorii tegant, expandentes alas et operientes oraculum respiciantque se mutuo versis vultibus in propitiatorium quod dabo tibi. Inde praecipiam et loquar ad te, supra [Col. 1610C] propitiatorium scilicet, ac de medio duorum cherubim qui erunt super arcam testimonii, cuncta quae mandabo per te filiis Israel (Exod. XXV) .» Cherubim specialis ordo est angelicarum virtutum, sed tamen generaliter omnes sancti angeli nonnunquam, sicut et nunc designantur hoc nomine. Et quidem numero singulari cherub, plurali autem cherubim dicitur, et est nomen generis masculini. Sed graeca consuetudo neutri generis cherubim facit, m littera in n mutata. Unde nunc Apostolus dicit juxta Graecos, cherubin gloriae obumbrantia propitiatorium, non obumbrantes, cum apud Moysen legamus (ibid.) , duos cherubim aureos, non duo cherubim aurea. Interpretatur autem cherubim vel cherub scientiae multitudo, quia spiritus angelici tanto multipliciore scientia replentur, [Col. 1610D] quanto purioribus radiis divinarum illustrationum assidue illuminantur. Qui sunt duo, ut consortium angelicae charitatis significent, quia charitas maxime inter duos habetur; aurei, quia virtutes angelorum summae claritatis gratia fulgent; productiles, quia beatitudo eorum in aeternum producitur, id est prolongatur, juxta quem productionis sensum et de regno Christi dicitur: «Illic producam cornu David (Psal. CXXXI) .» Qui stant in utroque, quia per illorum ministeria prophetae praescierunt quae pastores postea per eosdem angelos facta cognoverunt (Luc. II) ; et ut utrumque latus propitiatorii tegunt, quia in utroque Testamento multa secretorum coelestium mortalibus occultantur, quae illi intelligunt. Quos cum aliis figuravit Moyses, ut [Col. 1611A] in alto sedem habere angeli et quasi levi volatu ubique discurrere posse signentur, neque ullam habere tarditatem, quin confestim ubicunque voluerint adsint. Expandunt ergo alas et propitiatorium tegunt, quoniam angeli omnem suae naturae potentiam, quia in altis habitare, et cuncta supernae illius patriae loca levi ac laeto itinere penetrare meruerunt, in obsequium sui Conditoris afferunt. Ac velut propitiatorium contuentes obumbrant, id est honorant velando, quia totum quem habent statum perpetuae felicitatis, ejus gratiae deputant, a quo, ut nihil mali velle possent, acceperunt. Respiciuntque se mutuo versis vultibus in propitiatorium, quia in glorificatione divinae visionis sibimet alterutrum consonant. Sic autem sunt cherubim supra propitiatorium [Col. 1611B] positi, quomodo civitas Christi, id est sancta Ecclesia super montem, id est super Jesum Christum esse constituta dicitur: non quod altior illo esse possit civitas sua (Matth. V; Apoc. XXI) , sed quod ejus subsidio sustentata proficiat. Supra propitiatorium ac de medio duorum cherubim Deus loqui consuevit, quia per Christum, «qui est propitiatio pro peccatis nostris (I Joan. II) ,» et cui ante adventum et post adventum suum quasi hinc et inde semper assistunt angeli ad obsequium parati, Deus Pater humano generi voluntatem suam clementer manifestare dignatus est. Nam secundum humanitatem Christi Deus Pater super eum est, non secundum divinitatem ejus, in qua ipse est aequalis Patri. Ob hoc autem propitiatorium illud [Col. 1611C] vocabatur oraculum, quia Deus ibi loquebatur. Haec erant intra Sancta sanctorum post illa quae in priori sanctuario erant, de quibus, inquit, non est modo dicendum ita prolixe, ut per singula quaeque noster sermo transeat disserendo. Vel in praesenti vita non est dicendum, id est non potest profunditas istorum mysteriorum aperiri per singula. De singulis quae ibi erant vel fiebant, non est nunc dicendum. His vero duobus tabernaculis ita (ut breviter indicavimus) compositis, id est copulatis, dicendum est quod in priori quidem tabernaculo semper, id est quotidie vel assidue introibant sacerdotes, consummantes, id est complentes officia sacrificiorum. Istae erant justificationes culturae, quas supra dixi habuisse Vetus Testamentum. In priori quidem omnes sacerdotes [Col. 1611D] intrabant, quotiescunque volebant. In secundo autem solus pontifex intrabat, et hoc semel in anno, et non intrabat sine sanguine, sed secum portabat sanguinem, quae offerret pro sua et populi ignorantia, id est pro peccatis quae ignoranter egerunt tam ipse, quam populus. Quod autem in priore tabernaculo quotidie per annum introibant cum sacrificiis sacerdotes, significat quia in praesenti Ecclesia sancti Domino sine intermissione famulantes, quotidianos suae fragilitatis erratus, sine quibus esse in hac vita nullatenus possunt, quotidianis bonorum operum victimis, quotidianis lacrymarum suarum libaminibus, quasi veri sacerdotes expiant. Summus vero pontifex, qui semel in anno Sancta sanctorum [Col. 1612A] cum sanguine victimarum ingrediebatur, Christum designavit, qui semel in plenitudine temporis oblatus pro peccatis nostris, ipse sacerdos et hostia per proprium sanguinem in ipsum coelum intravit, id est in vera Sancta sanctorum, ut appareat nunc vultui Dei pro nobis. Et pro sua, id est pro suorum praelatorum et universi populi sui ignorantia, offert intus sanguinem, qui foris effusus est, id est repraesentat in coelo Patri memoriam passionis, quam in hoc saeculo pertulit. Annus vero singulariter indicare potest omne tempus ab incarnatione ejusdem Salvatoris usque ad finem saeculi. De quo anno ipse per Isaiam dixit: «Ut praedicarem annum placabilem Domino (Isa. LXI) .» Ignorantia autem quodlibet peccatum vocari potest, quia excaecat [Col. 1612B] cor et errare facit hominem, dum peccati delectationem placere suadet. Quod vero singulis annis iterabatur ingressus pontificis in Sancta, significabat non venisse adhuc perfectionem. Solus intrabat pontifex, Spiritu sancto qui ita fieri instituit hoc significante, nondum esse tunc propalatam et apertam viam sanctorum, id est nondum esse patefactum hominibus iter, quo possent pervenire usque ad Sancta sanctorum, id est intrare secreta coelorum, quia nondum venerat Christus, qui viam istam credentibus propalaret, adhuc priore, (id est umbratilis) tabernaculo habente statum in carnalibus observantiis, id est ideo nondum erat patens hominibus ingressus aeternae beatitudinis, quoniam adhuc umbra veteris tabernaculi non cedebat, sed [Col. 1612C] stabat et perdurabat, nec poterat veritas palam cunctis effulgere, nisi umbra removeretur. Christus enim prior ascendens aperuit nobis ingressum coeli, ut animae corporibus exutae possint illuc intrare. Prius tabernaculum non dicitur hoc loco respectu secundi, sicut supra, sed utrumque dicitur prius respectu Ecclesiae novae et Jerusalem supercoelestis, vel sicut pontifice Sancta sanctorum introeunte, populus simul ingredi non poterat, ita nos in coelum mortales Christum sequi non possumus, Spiritu sancto significante in hoc solius pontificis veteris ingressu nondum esse nostro tempore propalatam, id est in propatulo carne vestitis factam viam sanctorum, id est aditum regni coelestis, adhuc [Col. 1612D] priore tabernaculo, id est praesenti, Ecclesia habente statum. Prius enim tabernaculum destruetur, et secundum permanebit, quia praesens Ecclesia secundum eam quam nunc habet conversationem, dissipabitur, sed superna Jerusalem in illa conversatione, quam in angelis habet, sine fine permanebit. Quandiu enim praesens Ecclesia, quae prius tabernaculum est, statum habet, coelum est inaccessibile corporibus nostris, sicut ante Salvatoris ascensionem fuit inaccessibile justorum animabus. Sed patienter exspectanda est nobis generalis resurrectio, qua cum corpore et anima licebit nobis intrare regni coelestis habitationem post praesentis Ecclesiae dissipationem, sicut animabus perfectorum licet post Redemptoris ascensionem. Quae parabola, id est [Col. 1613A] quae mystica similitudo de duobus tabernaculis, et de his quae continebantur vel fiebant in illis, est temporis instantis, id est praesentis temporis; hoc est, omnia illa quae ibi facta sunt praesignaverunt ista quae in hoc tempore gratiae palam geruntur. Parabola enim dicitur repraesentatio rei gestae ad aliud significandum. Sicut omnia illa quae tunc fiebant repraesentantur nobis per Scripturam ad significationem eorum quae nostro tempore fiunt. Ex quibus patet, quia quod tunc pontificem in Sancta sanctorum populus sequi non poterat, signum fuit quod nos adhuc corporaliter in coelum sequi Christum non possimus. Juxta quam parabolam offeruntur, id est offerri jussa sunt munera, ut de frugibus; et hostiae, ut de animalibus, quae non possunt [Col. 1613B] servientem facere perfectum juxta conscientiam; quia, etsi quis omnia exterius quae jussa fuerant, adimplesset, interius tamen perfecte legem adimplere non poterat. Quamvis enim lex diceret: «Non concupisces (Exod. XX; Rom. VII) ,» concupiscentiam tamen non abstulit, sed potius ipsa prohibitione homines ad concupiscentiam animavit. Et licet quis secundum carnem per illas hostias a peccato mundari videretur, in conscientia tamen per eas plene mundari non poterat. Multi tamen spiritales viri fuerunt etiam tunc, qui ex fide justificati, et auxilium gratiae habentes, spiritalis legis adimpletione Deo placuerunt. «Scimus enim quoniam lex spiritalis est (ibid.) .» Sed, quia carnaliter custodiebatur, [Col. 1613C] non potuit perfectum in conscientia facere servientem solummodo in cibis et in potibus, et in variis baptismatibus, et justitiis carnis, usque ad tempus correctionis impositis, id est eum qui nihil spiritaliter ibi faciebat, sed solummodo secundum litterae superficiem in hoc serviebat legi, ut quosdam cibos vel potus velut immundos respueret, quosdam autem velut mundos eligeret, et varia baptismata, id est ablutiones diversas observaret, et justitias varias non spiritus, sed carnis, quia non animam, sed carnem justificabant, dum manus a perverso opere, linguam a blasphemia timore poenae comprimerent, non cor a mala voluntate mundarent. Et haec omnia, id est observatio differentiae ciborum et potuum, et frequentes corporum seu vestium ablutiones, et umbratiles [Col. 1613D] carnis justificationes, et caetera hujusmodi fuerunt eis velut onus imposita, ad refrenandum transgressores, non ut semper existerent, sed usque ad tempus correctionis durarent, id est usque ad tempus gratiae, qua in melius corrigerentur et cessarent. Quoniam quod lex illa minus fecit, et in omnibus observantibus illam adimplere non potuit, gratia nova subintrans correxit, et omnem ejus impossibilitatem ad perfectionem adduxit, dum carnales ritus auferens, in spiritales observantias mutavit.
«Christus autem, assistens pontifex futurorum bonorum, per amplius et perfectius tabernaculum, non manufactum, id est non hujus creationis, neque per sanguinem hircorum aut vitulorum, [Col. 1614A] sed per proprium sanguinem introivit semel in sancta, aeterna redemptione inventa.»
Solus pontifex in anno semel intrabat in secundum tabernaculum, quod Moyses exstruxerat; sed Christus in tabernaculum nobilius et aeternum intravit, ubi pontificis agit officium, assistens Deo ad interpellandum pro nobis, sicut Stephanus vidit eum pro se stantem ad dexteram Patris (Act. VII) . Tunc enim interpellabat pro Stephano, et ita quodammodo pro singulis electorum astat Deo, dum pro ipsis intercedit. Nam et sedere et stare legitur, ut modo ejus potentia, modo misericordia describatur. Nam utique pro potestate regis vel judicis sedere dicitur, pro bonitate intercessoris stare suggeritur. Ipse dico, pontifex non carnalium et temporalium [Col. 1614B] bonorum, sed spiritualium et aeternorum, id est futurorum, quia intercessione sua et oblatione sui ipsius, non temporalia, sed aeterna bona nobis impetrat, quae sic erunt praesentia, ut semper sint futura, id est nunquam deficientia. Vel futurorum bonorum est pontifex, id est praesentis justitiae et aeternae beatitudinis, quae tempore suo erant futura. Ipse ingressus est verum tabernaculum, id est coelum per amplius, id est perfecte et prorsus amplius, quia plures capit quam terrenum illud; et perfectius, quia ibi est perfecta justitia et beatitudo. Tabernaculum dico, non manu factum sicut illud quod fecit Moyses, id est non hujus creationis, cujus in eremo fuit illud quod fixit homo. Non est factum manu hominis, sed dextera Dei, nec de materia corruptibili [Col. 1614C] compositum, ut illud quod de cortinis et pellibus et auro et argento Moyses fecit, sed mira soliditate et pulchritudine consummatum. Non intravit in tabernaculum illud angustum et imperfectum et manu hominis constructum, sed per amplius, id est per omnia majoris amplitudinis, et perfectius, id est majoris perfectionis et opifice summo fabricatum, neque per sanguinem hircorum aut vitulorum introivit in Sancta sanctorum, ut olim sub lege pontifex consueverat, sed per proprium sanguinem. Nihil enim mundum invenit in hominibus, quod offerret pro hominibus; et idcirco seipsum obtulit mundam victimam ipse sacerdos. Suum pium sanguinem pro nobis effusum intulit in Sancta sanctorum, [Col. 1614D] id est in coelum; et hoc semel, id est non per singulos annos, ut Leviticus pontifex, sed tantum una vice. Quoniam oblatio sanguinis ejus adeo placuit Deo, ut non ultra sit opus repetitione, quia per humilitatem illius sacrificii deletum est quidquid primus homo commisit; et omnes pro quorum salute sanguinem suum fudit, ad omnem consummationem adduxit. Ideo non opus est iterari, quia perfectum est. Per sanguinem semel introivit in Sancta sanctorum, aeterna redemptione inventa; et hoc ideo, quia per illam oblationem semel factam inventa est omnium redemptio, quae non inveniri poterat in universo genere humano. Nam, cum omnes homines captivi tenerentur a diabolo, quid apud eos inveniri poterat, quod pro tot captivorum redemptione [Col. 1615A] daretur? Sed Christus in sanguine suo redemptionem omnium invenit, non temporalem, sed aeternam, quia tantum fuit pretium quod dedit, ut aeternam redemptis libertatem redderet. Delevit enim tam originalia quam actualia peccata, et omnem justificationem exhibuit, ac regnum coelorum aperuit.
«Si enim sanguis hircorum et taurorum et cinis vitulae aspersus (Levit. XVI) , inquinatos sanctificat ad emundationem carnis, quanto magis sanguis Christi, qui per Spiritum sanctum semetipsum obtulit immaculatum Deo, emundavit conscientiam nostram ab operibus mortuis ad serviendum Deo viventi? (I Petr. I; I Joan. I; Apoc. I.) »
Vere sanguine suo semel oblato invenit redemptionem nostram, nec fuit opus repetitione talis [Col. 1615B] oblationis. Nam sanguis ejus emundavit conscientiam nostram, ut nullius mali consensus jam conscii simus, quod est vere liberos esse. Quasi quis dicat: Per sanguinem Christi potest esse redemptio et liberatio spiritualis et aeterna. Nam, si sanguis umbratilium in lege sacrificiorum, sanctificabat eos in carne, id est purificabat carnem eorum et mundam reddebat, multo potentius sanguis Christi purgat et sanctificat animas nostras, ut perpetualiter mundae et liberae maneant. Et hoc est: Si enim sanguis hircorum, etc. Si enim umbra carnem purificat, quanto magis veritas animam sanctificat? Illae enim purgationes umbrae fuerunt purgationum, quae sub gratia fiunt; et animalia quorum sanguine fiebant emundationes, figuram Christi gesserunt. Sanguis [Col. 1615C] hircorum et taurorum qui immolabantur, nonnunquam aspergebatur super eos qui mundandi erant, vel pro ipsis contra velum septies, ut sanctificari possent; et Christus, qui nos aspersione sui sanguinis mundavit, per hircos designabatur propter similitudinem carnis peccati, et quia pro peccato mundi oblatus est. Hircus enim pro peccato semper immolabatur, atque per tauros propter fortitudinem, quia cornibus virtutis ventilat inimicos. Sed multo evidentius praefigurabat eum vitula, quae comburebatur, ut cineres ejus aqua misti purgatio fierent hominum immundorum, de qua longum nimis est omnia dicere, sed aliqua breviter dicamus: «Praecipe, inquit, filiis Israel, ut adducant [Col. 1615D] ad te vaccam rufam, aetatis integrae, in qua nulla sit macula, nec portaverit jugum, tradesque eam Eleazaro sacerdoti. Qui eductam extra castra immolabit in conspectu omnium, et intingens digitum in sanguine ejus, asperget contra fores tabernaculi septem vicibus, comburetque eam cunctis videntibus tam pelle et carnibus ejus, quam sanguine et fimo flammae traditis. Lignum quoque cedrinum, et hyssopum coccumque his tinctum sacerdos mittet in flammam quae vaccam vorat (Num. XIX) .» Vacca dicta est caro Christi sexu femineo, propter infirmitatem carnalem; rufa, id est sanguine passionis cruentata. Aetatis integrae, quia triginta annorum vel paulo amplius erat quando crucifixa est. In qua nulla erat macula iniquitatis, neque [Col. 1616A] enim jugum portaverat peccati. Quod autem non Aaron pontifici, sed filio ejus Eleazaro tradi jussa est, significat non ad tempus quod tunc erat, sed ad posteros hujus sacerdotii passionem Domini perventuram, quorum nunc Eleazarus typum gerit. Qui eductum extra castra, id est extra civitatem immolaverunt, crucifigentes eum in conspectu omnium. Dehinc Eleazar significationem mutat, et veros Novi Testamenti sacerdotes, id est apostolos designat, dum intingens digitum sanguine vitulae, aspergit septies contra fores tabernaculi. Apostoli enim digito sanguinem septies contra ostium asperserunt, quia passionem Christi operibus commendantes, introitum fidei per septiformem gratiam Spiritus sancti populis praedicaverunt; et comburet, [Col. 1616B] inquit, eam cunctis videntibus. Combustio, signum est resurrectionis. Natura quippe ignis est, ut in superna moveatur, et in eum convertitur quod comburitur. Combusta est ergo vacca cunctis videntibus, quia Christus resurrexit, et ejus resurrectionis gloriam cuncti per orbem fideles aspiciunt. Jam quod sequitur, tam pelle et carnibus ejus, quam sanguine et fimo flammae traditis, significat quod non solum substantia mortalis corporis Christi, quae commemoratione pellis et sanguinis et carnium intimata est, sed etiam contumelia et abjectio plebis, quae nomine fimi designatur convertentur in gloriam, quam combustionis flamma significat. Lignum vero cedrinum quod in altum extollitur, spes est [Col. 1616C] quae debet in supernis firmiter habitare. Hyssopus, quia radicibus haeret in petra, fides est in Christo fundata. Coccus bis tinctus, ignea charitas est quae tingitur amore Dei et proximi, haec tria sacerdos, id est quilibet Christianus mittere debetur in resurrectionem Christi, tanquam in medium combustionis illius, ut cum Christo sit vita ejus abscondita in Deo (Coloss. III) . Colliget autem vir mundus cineres vaccae, et effundet eos extra castra in loco purissimo, ut sint multitudini filiorum Israel in custodiam et in aquam aspersionis, quia pro peccato vacca combusta est. Quid putamus esse cineres vaccae, nisi famam quae secuta est passionem resurrectionemque Christi? Nam et cinis erat, quia velut mortuus ab infidelibus contemnebatur; et tamen [Col. 1616D] mundabat, quia et resurrexisse a fidelibus credebatur. Et quia haec fama apud eos maxime claruit, qui in caeteris gentibus erant, et non erant de consortio Judaeorum, ideo dictum est, quia colliget vir mundus cineres vaccae, mundus utique ab interfectione Christi, quae Judaeos maculaverat, et effundet in loco purissimo, id est in corde credentium mundissimo extra castra, id est extra celebrationem Judaicae consuetudinis, et ideo sic tractabuntur isti cineres, ut sint multitudini filiorum Israel, id est Christianorum, in custodiam mandatorum coelestium, et in aquam aspersionis, id est in lavacrum baptismatis. Nam aqua aspersionis, purificatio est. Ex his omnibus fiebat aqua aspersionis, unde mundabantur a contactu mortuorum, [Col. 1617A] quod utique significat ab iniquitate hujus moribundae vel morticinae vitae [Col. 1617D] Locus obscurus. . «Qui tetigerit, inquit, cadaver hominis, et propter hoc septem diebus fuerit immundus, aspergetur ex hac aqua die tertio et septimo et sic mundabitur. Si die tertio aspersus non fuerit, septimo non poterit emundari (Num. XIX) .» Qui tetigerit cadaver hominis, id est qui malis operibus communicaverit, et propter hoc septem diebus, id est in anima et corpore fuerit immundus, aspergetur ex hac aqua. Septem videlicet dierum immunditia propter animam et corpus dicitur, quia homo in anima et corpore septenarium suscipit, dum illa tribus motibus, istud quatuor elementis consistit. Unde et per Amos dictum: «Super tribus sceleribus Israel, et super quatuor non convertam [Col. 1617B] eum (Amos I) .» Aspergetur ex hac aqua die tertio et septimo, et sic mundabitur, id est aqua baptismatis in fide Trinitatis et Spiritus sancti confirmatione. Si die tertio aspersus non fuerit, septimo non poterit emundari, id est si baptismo quod in fide Trinitatis fit, ablutus non fuerit, septiformem gratiam accipere non poterit. Describuntur et aliae multae species immunditiae, quae omnes aspersione hujus aquae illustrari jubentur. Sed ad epistolam revertamur, quia jam manifestum est quomodo vitula haec Christum praesignaverit. Nam sanguis hircorum et taurorum et cinis hujus vitulae aspersus sanctificabat, id est mundabat inquinatos aliqua immunditiarum, quas lex describit. Sanctificabat eos non ad emundationem animae, sed ad emundationem [Col. 1617C] carnis, ut caro jam emundata judicaretur, et in consortium aliorum, qui sic emundatus erat, reciperetur. Et si hoc sanguis vel cinis animalium in carne poterat, quanto magis sanguis Christi potest in anima nostra munditiam et sanctificationem operari? Unde et in lege de eo sub figura carnalium victimarum dictum est: «Anima carnis in sanguine est, et ego dedi illum vobis, ut super altare meum expietis pro animabus vestris, et sanguis pro animae piaculo sit (Levit. XXVII) .» Itaque sanguis Christi, secundum quod lex prophetaverat et decreverat, emundavit conscientiam nostram, id est ex toto mundavit animam nostram, ut jam non esset sibi conscia alicujus peccati vel consensus illiciti. Emundavit eam ab operibus mortuis, id est a reatu peccatorum [Col. 1617D] quae feceramus, quibus ipsa fuerat inquinata. Opera enim peccati sunt mortua, id est vita justitiae prorsus carentia. Quae qui tangit, inquinatur; sicut ille qui tangebat mortuum, inquinabatur; nec intrat in coelum, sicut nec ille in templum. A talibus mortuis emundavit cor nostrum Christus, ut nec consensus inquinamentum remaneret in nobis, et emundavit nos ad serviendum, id est ut serviremus Deo viventi, cui servire non potest, qui mortuis operibus, id est peccatis servit. «Omnis enim qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII) ,» et «Nemo potest duobus dominis servire (Matth. VI, Luc. VI) .» [Col. 1618A] Sed Christus duo fecit, et a peccatis nos mundavit, et restituta libertate arbitrii, servire fecit Deo, qui vere vivit, et vitam veram sibi servientibus tribuit. Nec mirum si sanguis Christi tanta operatur, qui non brutorum animalium victimas, sed semetipsum obtulit Deo pro nobis immaculatum, quia nec originalis nec actualis maculae quidquam habuit, et hoc factum est, per Spiritum sanctum, qui carnem ejus sine semine creavit in utero virginis, et immunem a peccato semper eum servavit. Vel per Spiritum sanctum obtulit se, quia Spiritus sanctus hoc illi suasit.
«Et ideo Novi Testamenti mediator est, ut morte intercedente, in redemptionem earum praevaricationum, quae erant sub priore testamento repromissionem accipiant, qui vocati sunt, aeternae haereditatis.»
[Col. 1618B] Dico quia obtulit se Deo pro nobis, et ideo est ipse Mediator Novi Testamenti, id est medius inter Deum et homines in datione novae legis, melius quam Moyses fuerat in datione Veteris. Discordia videlicet facta fuerat inter nos et Deum, et idcirco regni ejus haeredes fieri non poteramus, quia nec quomodo ad pacem ejus reverti nos oporteret, noveramus. Propter quod iste nobis mediator per Dei misericordiam datus est, qui nos Deo reconciliaret, et ejus voluntatem nobis interpretaretur, ut sciremus quid ipse nos operari vellet; et amici effecti, haereditatem regni ejus per Novum Testamentum assequeremur, sicut Judaei per Vetus Testamentum adepti sunt haereditatem terrae Chanaan. Et hoc est, ipse mediator Novi Testamenti, ut qui vocati sunt, id est [Col. 1618C] ab aeterno divinitus electi, de quibus alibi dicitur: «Beati qui ad coenam nuptiarum Agni vocati sunt (Apoc. XIX) ,» accipiant per illud Testamentum repromissionem aeternae haereditatis, id est in haereditatem consequantur aeternam beatitudinem, quae multoties illis est in Scripturis promissa; et hoc fiat morte ejus intercedente inter testamentum et haereditatem. Ideo videlicet dedit illis Testamentum Novum, ut cum mors sua intercederet, acciperent haereditatem qui Novum Testamentum habebant, sicut in omnibus testamentis est consuetum. Quicunque enim paterfamilias haeredi suo testamentum faciat, nihil prodest illi cui factum est, nisi prius moriatur qui fecit. Testamentum vocamus hic, scriptum quod alicui fit de obtinenda post mortem [Col. 1618D] alicujus haereditate. Et fit aliquando simpliciter, aliquando cum conditione, ut si quis dicat: Hoc fac, et habebis post me haereditatem meam; quod si non feceris, non habebis eam. Scriptumque de hac conventione illi relinquat, sicut et Christus de haereditate perennis vitae nobis testamentum conditione fecit, dicens: «Si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in aeternum (Joan. VIII) .» Ac deinde mortem suam interposuit, ut nos per observantiam sermonis ejus ad haereditatem vitae aeternae perveniremus. Morte, inquit, intercedente in redemptionem earum praevaricationum, quae [Col. 1619A] erant sub priore testamento, id est ad hoc mors ejus interveniret, ut suos redimeret ab illis praevaricationibus, quas operabantur dum adhuc essent sub veteri lege, quae deprimebat eos in servitute timoris, non relaxabat in libertate charitatis; et ideo non sanctificabat eos, sed magis praevaricatores faciebat. Sub testamento enim ideo dicit, quia quasi onus quoddam grave erat eis lex. De peccatis gentilium, quae similiter sanguine Christi deleta sunt facet, qui Hebraeis loquitur, quia se per legem putabant justificatos; et ostendit eos nunquam sub lege sine praevaricationibus vixisse; ideoque necesse fuit ut et ipsi morte Christi redimerentur a reatu praevaricationum suarum, quatenus digni possent fieri aeterna haereditate.
[Col. 1619B] «Ubi enim testamentum, mors necesse est intercedat testatoris. Testamentum enim in mortuis confirmatum est. Alioqui nondum valet, dum vivit qui testatus est. Unde nec primum quidem sine sanguine dedicatum est.»
Dixi quia est mediator Novi Testamenti, ut morte ejus intercedente, perveniremus ad possessionem haereditatis, quae in Testamento scripta est; et necesse fuit ut mors ejus intercederet, si ad haereditatem perventuri eramus. Nam ita fit in omnibus testamentis. Ubicunque enim fit testamentum, necesse est ut mors testatoris intercedat, id est ut prius moriatur ille qui testamentum fecit, quam ille qui in testamento designatus est haeres habere possit haereditatem. Nunquam enim aliter potest illam [Col. 1619C] consequi. Et quia in omni testamento id necesse est, ideo testator noster qui nobis testamentum fecerat, in quo vitae aeternae haeredes fore nos instituerat, interposuit mortem suam, ut sine obstaculo perveniremus ad haereditatem possidendam, neque aliter pertingere possemus ad illam. Et vere in omni testamento necesse est mortem testatoris intercedere. Nam testamentum omne est confirmatum, ut possit esse ratum, in mortuis, id est in morte testatoris. Secundum leges saeculi loquitur Apostolus, in quibus est decretum, ut vivente testatore non sit ratum, sed ab ejus morte firmitudinem accipiat, ut ulterius non mutetur. Alioqui, id est nisi mors testatoris intervenerit, nondum valet, id est nondum [Col. 1619D] firmum est ipsum testamentum, dum, id est quandiu vivit qui testatus est, dum enim vivit potest illud (si voluerit) mutare, ut eum quem scripserat haeredem, auferat et alium subscribat. Sed in morte ejus ita confirmatur, ut amplius mutari nequeat, sed haeredes qui descripti sunt haereditatem accipiant. Sic et testamentum Christi in morte ejus est confirmatum, ut quos ipse in eo praesignavit haeredes, absque immutatione accipiant haereditatem. Non enim alii, sed illi soli, «quorum nomina sunt in libro vitae (Philipp. IV) ,» consequenter illam haereditatem. Dixi quia omne testamentum morte confirmatur, unde id est quia mors omne testamentum confirmat, nec primum quidem testamentum est dedicatum sine sanguine, sed in ejus dedicatione, [Col. 1620A] id est quando a filiis Israel in auctoritatem est receptum, immolata sunt animalia, quorum sanguine est confirmatum, ad significationem Novi Testamenti, quod Christi sanguine dedicatum est, et hoc est: Nec primum quidem, subaudi, sicut nec secundum, est dedicatum absque sanguine. Debuit enim morte confirmari, ut esset ratum et auctorabile.
«Lecto enim omni mandato legis a Moyse universo populo, accipiens sanguinem vitulorum et hircorum cum aqua et lana coccinea et hyssopo, ipsum quoque librum et omnem populum aspersit, dicens: Hic sanguis testamenti quod mandavit ad vos Deus (Exod. XXIV) . Etiam tabernaculum et omnia vasa ministerii sanguine similiter aspersit, et omnia pene in sanguine secundum [Col. 1620B] legem mundantur, et sine sanguinis effusione non fit remissio.»
Vere et primum testamentum est sanguine dedicatum. Nam lecto a Moyse omni mandato legis, ut nihil esset in lege quod careret auctoritate, sed omnia ejus mandata dedicarentur, et authentica fierent in sanguine universo populo, qui et totus sanguine mundatus est, postquam Moyses in auribus plebis omnia legis mandata perlegit, accipiens sanguinem vitulorum et hircorum cum aqua et lana coccinea et hyssopo, scilicet miscens sanguinem et aquam, et faciens de lana et hyssopo aspersorium, non solum caetera, sed ipsum quoque librum legis et omnem populum illo sanguine aspersit, et ut illi cum majori devotione susciperent, dixit: Hic sanguis est testamenti, [Col. 1620C] quod per me Deus mandavit ad vos. Quasi non frustra vos aspergo, quia hic sanguis quo vos purifico, est confirmator testamenti quod mandavit mihi Deus ad vos deferre. Nec solummodo librum et populum, sed etiam tabernaculum et omnia vasa ministerii, id est quae ad ministrandum in eo facta fuerant, similiter ut populum aspersit sanguine. Omnia enim illa vasa Moyses sanguine mundavit, et idonea ad ministrandum Deo per aspersionem sanguinis effecit, sicut et populum et reliqua sanguine mundaverat. Et inde sumpto postmodum exemplo et auctoritate illius, omnia pene mundantur per sacerdotes in sanguine secundum legem, id est secundum quod lex praecipit et Moyses instituit, et sine [Col. 1620D] sanguinis effusione non fit remissio, quia sine sacrificio nullum in lege peccatum remittitur. Non tamen dicit Apostolus, quod sanguine brutorum animalium remitterentur hominibus peccata; sed significat quia nec illis qui sub lege erant, remissa sunt nisi sanguine Christi. Quod autem Moyses prius legem docuit, ac deinde librum et populum sanguine aspersit, praesignavit quia Christus primo praedicaturus erat, ac deinde praedicationem suam plebemque credentium sanguine suo erat aspersurus. Liber enim Novi Testamenti aspersus est sanguine Christi, cujus passionem evidentius et frequentius memorat, et cujus morte confirmatus est, ut in auctoritate habeatur, et quae in eo scripta sunt, sine immutatione compleantur, ut quia pro nobis Christus [Col. 1621A] mortuus est, praecepta ejus diligamus, qui ad gratiam, qua haec complere possumus, nobis per mortem impetravit. Quod universus populus est aspersus, declaravit, quia omnes qui de populo Dei sunt, redemptionem et sanctificationem habent in sanguine Christi, quem sanguis hircorum et vitulorum praesignavit. Christus videlicet per figuram vitulus est, propter virtutem crucis, cujus cornibus impios ventilavit (Psal. XLIII) . Vitulus tamen, non bos, quia nil vetustatis habuit, sed novitatem gratiae nobis attulit. Ipse quoque dictus est hircus propter similitudinem carnis peccati, ut de peccato damnaret peccatum (Rom. VIII) , ibique sanguis vitulorum et hircorum, sanguinem Christi, sicut diximus, praefiguravit. Aqua mista est sanguine, quia ex latere Christi [Col. 1621B] non solum sanguis, sed et aqua exivit (Joan. XIX) , unde et mos est, aquam in sancto calice misceri vino, quod in missa consecrandum est. Quod et ad baptismi sacramentum referri potest, quia baptismus noster, qui per Rubrum mare praefiguratus est, ruber sanguine Christi. Ideo Moyses sanguinem et aquam miscuit. Qui et lana coccinea sanguinem illum et aquam aspersit, quia Christus mirabili charitate sanguinem et aquam, quibus nos sanctificaret, de latere suo produxit. Color enim coccineus, ruborem ardentissimae charitatis qua Christus nos dilexit, insinuat. Lana quoque calida est, et vestis, qua frigus repellatur, potest ex ea fieri. Unde et nos charitatem Christi quasi lanam calidam debemus assumere, et indumentum justitiae [Col. 1621C] nobis ex ea facere, quo circumdemur et adornemur in omnibus dictis et operibus nostris, et a frigore totius malitiae defendamur. Hyssopus autem herba humilis et expellens tumorem pulmonis, humilitatem Christi designat, qua misericorditer «humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem (Philip. II) .» Hac enim aspersit super nos pium sanguinem suum. Quam et nos imitari pro modulo nostro debemus, ne in vacuum recepisse hujus gratiam aspersionis inveniamur. Quid enim prodest nobis sanguis ejus nisi tumorem superbiae prorsus a nobis expellamus? Librum et populum Moyses aspersit, dicens: Hic sanguis testamenti quod mandavit ad vos Deus (Exod. XIV) . Sic et Christus novam [Col. 1621D] legem et universum mundum sanguine suo mox aspersurus, dixit in coena discipulis suis: «Hic est sanguis meus Novi Testamenti, qui pro multis effundetur (Matth. XXVI; Marc. XIV; Luc. XXII) .» Ecce quam concorditer utrumque sibi testamentum consonat. Ecce quam proprie praedicit, Moyses verba quibus Salvator utitur in coena. Etiam tabernaculum, id est Ecclesiam fidelium, de quibus dixit Deus, «quoniam inhabitabo in illis et inambulabo (Levit. XXVI) .» et omnia vasa ministerii, id est omnes sanctos qui altari deserviunt, ut diacones, presbyteri, episcopi, et qui sacratos cibos sanctae praedicationis ministrant in Ecclesia sanguine similiter aspersit. quia et omnem simul Ecclesiam, et omnes sanctiores sicut et populares, Christus suo [Col. 1622A] sanguine mundavit et consecravit. Et secundum legem pene omnia mundantur sanguine, ut appareant omnia sanguine Christi debere mundari. Pene omnia dixit, quia quaedam vasa lavabantur aqua tantum, ut mundarentur; et homines a quibusdam contagiis, ut a contactu mortuorum, purificabantur aqua aspersionis, nec indigebant sanguine ad sui emundationem (Levit. XIII, XV) . Sed in Evangelio nihil prorsus mundatur sine sanguine Christi. Et hoc quoque servatur in lege, quod sine sanguinis effusione in aliquo sacrificio facta, non sit ulla peccati remissio, per quod ostenditur, quia nisi passione Christi nullum omnino potest remitti peccatum.
«Necesse est ergo exemplaria quidem coelestium [Col. 1622B] his mundari, ipsa autem coelestia melioribus hostiis quam istis.»
Quandoquidem Moyses ita fecit, et lex ita praecepit, ergo necesse est exemplaria quidem coelestium, id est tabernaculum et vasa ejus, etc., quae fuere figurae coelestium, id est praesignavere Ecclesiam quae dicere potest: «Nostra conversatio in coelis est (Philip. III) ,» mundari his supradictis, id est sanguine vitulorum et hircorum, et aqua cum lana et hyssopo. Exemplaria quidem coelestium talibus sacrificiis debuere mundari, sed ipsa coelestia, id est homines ad coelum jam pertinentes, quos umbrae veteres figuravere, necesse est mundari melioribus hostiis quam istis, id est quam sanguine vitulorum et caeteris. Neque enim justum fuit, ut rationalibus [Col. 1622C] hominibus brutorum animalium victimae caederentur. Cum ergo bruta animalia pro rationali animali, id est pro homine dignae victimae non fuerint, requirendus erat homo qui pro hominibus offerri debuisset, ut pro rationali peccante, rationalis hostia mactaretur, et deleret culpam protoparentis. Sed quid, quod homo sine peccato inveniri non poterat? Et oblata pro nobis hostia quando nos a peccato mundare potuisset, si ipsa peccati contagio non careret? Inquinata quippe, inquinatos non mundaret. Ergo ut rationalis esset hostia, homo fuerat offerendus, ut vero a peccatis mundaret hominem, homo, et sine peccato. Sed quis esset homo sine peccato, si ex peccati commistione descenderet? [Col. 1622D] proinde venit propter nos in uterum virginis Filius Dei. Ibi, pro nobis factus homo sine peccato, fecit pro nobis sacrificium corpus suum, exhibuit pro peccatoribus victimam sine peccato, quae et humanitate mori, et justitia mundare potuisset. Hoc est, inquam, quod nunc coelestia, id est homines, coelestium virtutum futuri consortes, dicuntur melioribus hostiis debuisse mundari, id est humanitate Christi, quae plurium hostiarum nomine designatur in hoc loco, quia per omnes supradictas est figurata, et plura fecit quam omnes illae.
«Non enim in manufacta sancta Jesus introivit exemplaria verorum, sed in ipsum coelum, ut appareat nunc vultui Dei pro nobis. Neque ut saepe offerat semetipsum, quemadmodum pontifex [Col. 1623A] intrat in Sancta per singulos annos in sanguine alieno. Alioquin oportebat eum frequenter pati ab origine mundi. Nunc autem semel in consummatione saeculorum ad destitutionem peccati per hostiam suam apparuit. Et quemadmodum statutum est huminibus semel mori, post hoc autem judicium, sic et Christus semel oblatus est ad multorum exhaurienda peccata, secundo sine peccato apparebit exspectantibus se in salutem (Rom. V; Petr. III) .»
Utrumque probat, et quod coelestia per hostias sint mundata, et quod per meliores hostias, quae sunt una hostia, id est Christus. Quasi dicat: Verus Christus mundavit coelestia, id est homines suo sanguine mundans, fecit coelestes coelestium participes. [Col. 1623B] Nam ipse Jesus, id est salvator noster, qui est vera hostia, omnibus hostiis praecedentibus significata, non introivit in sancta quae manu hominum essent facta, quoniam illa fuerunt exemplaria verorum sanctorum, qui sunt in coelo, sed in ipsum coelum, quod significabatur per secundum tabernaculum. Manufacta sancta erant exemplaria, id est figurae et umbrae verorum sanctorum, quae sunt in coelo, et idcirco verus sacerdos, Jesus non in umbratilia, sed in vera intrare debuit. Intrasset quidem in manufacta sancta, si ea vellet mundare, id est si ea vellet ita sanctificare, ut in ea intrantes reciperent ab eis mundationem a peccatis. Sed non intrando in ea, designat quia jam nullus ibi munditiam animae [Col. 1623C] consequi poterit. Ideo contempsit ea, et non sanctificavit quia sunt, ut dictum est, exemplaria et similitudines verorum non ipsa sunt vera. Sed intravit in coelum, coelum dico ipsum, id est per illa significatum. Sed cur Jesus, id est qui salutem nobis in omnibus factis suis quaerebat, coelum intraret, nisi illo ascensu omnes ad hoc vellet mundari, ut fierent coelestes, quatenus in eis quasi in coelestibus habitaret, qui ad haec ascendit, ut appareat nunc vultui Dei pro nobis, id est interpellet solus pro salute omnium nostrum, sicut olim pontifex in Sanctis sanctorum solus orabat pro omnibus. Nunc facit hoc, dum non videmus eum. Vel nunc, id est in plenitudine temporis gratiae post consummationem operum quae gessit conversans inter homines, apparet vultui, id [Col. 1623D] est praesentiae et benevolentiae Dei Patris, intercedens apud cum pro nobis, ostendendo cicatrices vulnerum quae pro nostra redemptione pertulit; et quantum pro nostra salute laboravit, perpetualiter repraesentando. Mira enim et ineffabili nobis ordine cum, qui nihil unquam potest oblivisci, qui semper misereri paratus est, absque intermissione dominus Jesus admonet, quam congrue hominibus misereri debeat, quorum particeps vere et doloris, ac passionis idem ipse Dei Filius effectus sit, et pro quibus ipse confligens, mortis imperium moriendo prostravit. Sic enim saepe intercedit pro nobis. Neque ita hoc facit, ut saepe offerat semetipsum in ara crucis, et saepe patiatur, quia sufficienter omnibus semel oblatus est, nec opus est repetitione. Unde patet quia [Col. 1624A] dignior et efficacior sit ejus hostia omnibus aliis, quia illae saepe intraverunt sine consummatione, haec semel oblata, ad patriam reducit. Non ad hoc intravit in coelum, ut seipsum saepe offerat effusione proprii sanguinis, quemadmodum illa necessitate qua legalis pontifex intrat in Sancta sanctorum, per singulos annos, id agendo, quia consummationem et perfectionem operari non valet; et hoc facit non in proprio, sed alieno sanguine, et hic per singulos annos, Christus autem non saepe, sed semel; hic in alieno sanguine, Christus in proprio: hic protinus egreditur de sanctis, Christus perpetualiter in Sanctis sanctorum assistit vultui Dei semper interpellans pro nobis. Non ergo ita intravit sicut ille pontifex, ut post exiret et postea reverteretur, hostiam [Col. 1624B] suae passionis offerens, ut ille sanguinem brutorum animalium: sed semel sanguinem proprium obtulit, et coelum penetravit. Alioquin, id est si aliter faceret, si saepe se offerret, tunc oporteret eum frequenter pati incipiendo ab origine mundi, ut per singulas generationes pateretur, redimendo suos in unaquaque generatione. Nam, si saepe seipsum in ara crucis offerret, ideo faceret quoniam ad redemptionem omnium minime sufficiens esset. Et cum illos, quos in carne viventes invenit, redemisset, rursus oporteret eum mori ad redemptionem aliorum, qui post nascerentur: sicque per singulas generationes esset necesse fieri. Et quoniam Abel et Noe et Abraham et Job et David, caeterique justi et ad vitam praedestinati, [Col. 1624C] eodem modo fuerunt redimendi, quo et illi, quos in carne apparens justificavit, et eadem necessitas et causa praecessit in illis, quae secuta est in istis; ideo, cum redimere omnes voluisset, et non nisi suos contemporaneos redimere posset, a primo justo, id est a temporale Abel incoepisse pati debuisset, quod esset magnum inconveniens. Ergo non saepe, sed potius semel in ara crucis oblatus est. Quod nunc constat, quia per praedictum inconveniens est ostensum. Vel ita: Non frequenter passus est ab origine mundi, sed nunc semel in consummatione saeculorum. Si semel oblatus non sufficeret omnium in se credentium peccata exhaurire, oporteret eum pati saepius ab origine mundi. Quod ne fieret, semel passus est in consummatione saeculorum, [Col. 1624D] id est in ultima aetate mundi, in qua sunt omnia consummata et adimpleta, quae in saeculis transactis imperfecta fuere, et ideo non opus fuit ut inciperet pati ab origine mundi. Nam, si toties pateretur, esset miserabilior omnibus hominibus. Non coepit ab initio pati, sed nunc in consummatione saeculorum apparuit in Sanctis sanctorum vultui Patris, semel ingressus illuc per hostiam suam una vice mactatam ad destitutionem peccati, id est ad hoc, ut deorsum statueret peccatum, ne jam super nos, sed subter nos esset, id est ne jam dominaretur nobis, sed nos conculcaremus illud. Quod nulla alia hostia facere potuit. Et quia ejus hostia semel oblata, regnum peccati subvertit, nec jam per consensum vel operationem praevalet super nos peccatum, non necesse [Col. 1625A] fuit ut iterum offerretur. Dixi quia semel apparuit Deo per hostiam suam, ingrediens Sancta sanctorum. Et ob hoc passus est semel, quoniam hanc potestatem in omnes possidet natura, ut semel moriantur. Et quemadmodum, id est qua necessitate et naturali conditione statutum est omnibus hominibus semel mori, id est ut semel moriantur, sed post hoc, id est post mortem restat eis judicium, in quo secundum hoc quod egere, recipiant, id est non iterum restat ut surgant, et iterum moriantur, sed tantum ut veniant ad judicium, recepturi praemia, vel tormenta, sic, id est eadem necessitate et immutabili jure naturae et Christus, utpote verus homo, semel et non amplius in ara crucis oblatus est, et post faciet judicium: hoc est, sicut hominibus [Col. 1625B] post mortem nihil restat ex necessitate nisi ut judicentur, ita Christo post mortem nil restat, nisi ut judicet. Nam, si post resurrectionem suam iterum mori posset, non haberet in se naturam caeterorum hominum. Et ita nihil nobis prodesset, cum verus homo non esset. Sed, ut verus homo probaretur, sicut semel ex matre virgine natus est, ita semel in cruce moriens oblatus est Patri sacrificium, ad exhaurienda, id est prorsus auferenda, et annullanda peccata, non dico omnium, quia non omnes credunt: sed multorum, id est eorum qui ad vitam praedestinati sunt, quod aliae non sufficiebant hostiae, quia, etsi aliquo modo minuebant ea, non tamen exhauriebant; hoc est, semel venit, et eo adventu [Col. 1625C] omnia peccata suorum exhausit, secundo autem adventu apparebit non ut iterum patiatur, sed ut judicet. Apparebit enim sine peccato, id est sine hostia, pro peccato, quia tunc non offert hostiam pro peccatis, sed damnabit perseverantes in peccatis. Consuetudo enim legis est, ut sacrificium quod, pro peccatis offertur, appelletur peccatum. Et secundum illam consuetudinem peccatum appellat Apostolus, quia loquitur Hebraeis, quibus hujusmodi nomina per notitiam legis fuerant usitata. Quasi dicat: Estote timidi, quia jam amplius non immolabitur pro vobis. Tunc enim non erit hostia, sed justitia in remunerando vel damnando, apparebit exspectantibus se, id est illis qui propter conscientiam boni sui meriti cum quadam securitate [Col. 1625D] exspectabunt adventum ejus, vel qui modo longanimiter exspectant eum perseverantes usque in finem cum patientia in bonis operibus, et intuitum cordis ad ejus adventum erigentes. Apparebit eis in salutem, quia visio ejus salus eorum erit perpetua, ut jam nec corporis nec animae quidquam mali sentiant, sed in ejus aspectu sine fine gaudeant.
«Umbram enim habens lex futurorum bonorum, non ipsam imaginem rerum, per singulos annos eisdem ipsis hostiis, quas offerunt indesinenter, nunquam potest accedentes perfectos facere. Alioqui cessassent offerri, eo quod nullam haberent ultra conscientiam peccati cultores semel mundati. Sed in ipsis commemoratio peccatorum fit [Col. 1626A] per singulos annos. Impossibile est enim sanguine taurorum et hircorum auferri peccata.»
Probavit sufficienter quod Christus non nisi semel mori debuit, et nunc reddit causam, cur semel eum mori necesse fuit. Lex enim non poterat perfectionem facere, et ideo hunc oportuit mori, qui faceret perfectionem. Vel ita continuandum est: Probavit Christum fuisse meliorem hostiam, ostendendo ea quae in ipso erant, prioribus hostiis digniora. Hoc idem nunc iterum facit per aliam partem, hostias legis improbando, et non sufficientes fuisse demonstrando. Quia sicut per dignitates ipsius ostenditur melior hostia, sic quoque econtrario melior apparet, hostiarum legalium imbecillitate monstrata. Probavit enim quod Christus peccata [Col. 1626B] suorum exhausit, et de operatione et etiam de consensu mentis eorum, quod hostiae legis facere nequivere, ut Judaei vellent. Vere Christus exhausit peccata, et fecit perfectos, quia lex neutrum facere potuit. Nunquam, id est nullo tempore, nec tempore Moysi, nec tempore aliorum potest facere perfectos accedentes in Sancta sanctorum pontifices. Sed quaeritur quare non potest? Quia est habens et continens umbram futurorum, id est habens et praecipiens ea quae sunt umbra futurorum bonorum. Nam quaecunque lex praecipiebat, ut tabernaculi vasa et hostiae et caetera hujusmodi, non erant veritas, sed umbra verorum, et per hoc impotens ad perficiendum aliquem potest judicari. Vel umbram habet lex [Col. 1626C] futurorum bonorum, id est quamdam extraneam similitudinem eorum quae futura erant, hoc est ita dubie et extranee futura bona ostendit, sicut aliqua umbra, et repraesentat oculis nostris illud corpus cujus est umbra. Et quia lex posset habere ex parte umbram futurorum bonorum, ex parte ipsam veram imaginem, addit: Ita dico, habens umbram futurorum bonorum, ut in nulla sui parte habeat ipsam veram imaginem rerum. Verius enim et expressius repraesentat aliqua imago rem aliquam quam umbra. Per imaginem enim et qualitates et quantitates illius cujus est imago aliquo modo cognoscimus, sed per umbram nil certum, nil determinatum habemus. Si Moyses aut Melchisedech pro populo Dei fuisset oblatus, forsitan imago Christi videretur, [Col. 1626D] sed hircus et vitulus, et caetera quae significabant Christum, non imago, sed umbra erant. Ipsa, inquam, lex nunquam potest perfectos facere, id est perfectione virtutum beatos et consummatos pontifices, per singulos annos ad Sancta sanctorum accedentes cum hostiis, non potest illos facere perfectos eisdem ipsis hostiis, quas semper offerunt, umbrae sunt enim, praenuntiantes gratiam qua justificamur, et in eis homines non justificantur. Non possunt in eis vel in ipsis pontifices perfici in justitia, id est non possunt in eis justificari vere, licet semper offerant eas revertente anno. Et quia possent auferre per singulos annos in spatio viginti annorum, sic tamen ut postea dimitterent, addit indesinenter, id est perseveranter. Quasi dicat: Licet pontificos [Col. 1627A] in Sancta sanctorum per singulos annos offerrent indesinenter, tamen lex non potuit illos facere perfectos; et quia lex per omnes hostias suas cum sint umbrae, nullum duxit ad perfectionem, ideo tale quid offerri debuit, quo perfectio justitiae daretur humano generi. Non potest eos lex talibus hostiis facere perfectos, ut eorum conscientia libera fiat ab omni consensus pollutione. Alioqui, id est si aliter fecisset, si illos efficere perfectos posset, jam cessassent offerri illae hostiae, id est non esset aliqua necessitas, nec etiam causa, quare ulterius deberent offerri, et sic cessassent, eo quod cultores, id est sacrificatores semel mundati, id est una oblatione earum ab omni peccato purgati, nullam haberent ultra conscientiam peccati, id est non essentiam sibi [Col. 1627B] conscii de aliquo peccato, sed tam in corde, quam in operibus mundi perseverarent; et ideo jam hostia non indigerent, quoniam perfecti essent, quod lex facere non potuit. Una autem hostia Christi perfectos facit. Cujus corpus semel oblatum, omnes suos perfecte emundavit et emundat, quoniam usque in finem saeculi hostia illa sufficiens erit omnibus ad emundationem. Et si millies peccant, non indigent alia, quia haec sufficit ad omnia, et omnem conscientiam a peccato lavat. Ipsa enim et prius per baptismum purificat eos, etsi deinceps peccaverint, per poenitentiam rursus emundat, et in consummationem virtutum reformat, et si nos quotidie offerimus, recordatio mortis ejus est; et una haec hostia est, non multae, quia semel tantum oblata est. Nec a multis hominibus [Col. 1627C] multi Christi offeruntur, sed unus ubique et semper plenus, ubique unum corpus. Semel oblatus non consumitur. Quod nos agimus, recordatio sacrificii est; nec causa infirmitatis suae repetitur, quia perficit hominem, sed nostrae qui quotidie peccamus. Dictum est superius, quod legales hostiae cessassent offerri, si perfectionem purgationis agere possent, quia superflue offerrentur, cum jam cultores per eas emundati, scirent se non habere peccati sordem aliquam. Sed videmus quia non purgant eos. Nam in ipsis hostiis per singulos annos oblatis fit commemoratio peccatorum. Commemoratio, non absolutio; infirmitatis accusatio, non virtutis ostensio. Dum enim commemorantur et confitentur peccata sua, et offerunt pro eis illas hostias, constat eos [Col. 1627D] habere peccata. Nec mirum: nam impossibile est sanguine taurorum et hircorum, aliarumve pecudum auferri peccata: etsi per illas hostias auferatur operatio, culpa tamen interior et consensus remanet. Nam solius Christi sanguine delentur peccata etiamsi illis qui sub lege quondam remissionem per illa sacrificia videbantur accipere.
«Ideo ingrediens mundum dicit: Hostiam et oblationem noluisti, corpus autem aptasti mihi, holocaustomata et pro peccato non tibi placuerunt. Tunc dixi: Ecce venio. In capite libri scriptum est de me, ut facerem voluntatem tuam Deus (Psal. XXXIX) . Superius dicens quia hostias et oblationes et holocaustomata et pro peccato [Col. 1628A] noluisti, nec placita sunt tibi quae secundum legem offeruntur, tunc dixi, ecce venio, ut faciam Deus voluntatem tuam: aufert primum, ut sequens statuat. In qua voluntate sanctificati sumus per oblationem corporis Jesu Christi semel.»
Quoniam hostia corporis Christi suffecit ad multorum exhaurienda peccata, lex autem non ipsos pontifices potuit facere perfectos, ideo ad confirmationem hujus veritatis loquitur ista Dei Filius ingrediens mundum, id est assumens carnem, hoc est respectu illius temporis, quo erat mundum ingressurus assumendo carnem, dicit per prophetam, dum consideraret infirmitatem legis, et necessitatem oblationis corporis sui: O Pater, noluisti hostiam de [Col. 1628B] pecoribus factam et oblationem quae sanguinis effusione fiebat. Non enim revera talibus hostiis delectatus est Deus, sed praecepit, eas ad significandam veram hostiam Christi, et ut per eas Judaicum populum retineret a sacrificiis idolorum. Nec unquam odoribus illis delectatus est, nisi in fide et devotione offerentium. Et praecipue ab adventu Domini noluit illa sacrificia, quoniam omnia illa erant quasi verba promittentis et verba promissiva, cum venerit quod promittunt, jam evacuanda. Tandiu quisque promissor erit, donec det, cum dederit, mutat verba. Non dicit, adhuc dabo, quod se daturum dicebat, sed dicit, dedi. Sacrificia ergo illa tanquam verba promissiva, ablata sunt, quia exhibita est veritas promissa, id est sacrificium Christi quod per ea [Col. 1628C] promittebantur, et haec fuit causa quare Deus illa primo jussit, et post noluit. Hostiam, inquit, et oblationem noluisti. Quid ergo? jam nos hoc tempore dimissi sumus sine hostia et oblatione? Absit. Corpus autem aptasti mihi. Ideo illa noluisti, quia hoc mihi aptasti. Perfectio promissi, abstulit verba promittentis. Illa jam in tempore gratiae noluisti, sed corpus aptasti mihi, id est aptum et idoneum corpus, quia sine peccato et passibile et mortale mihi dedisti, quod valeat offerri in redemptionem omnium; holocaustomata etiam, id est illa sacrificia, quae omnibus aliis digniora videbantur, quia tota in altari incendebantur; non placuerunt tibi oblata pro aliquo peccato, quia propter haec non relaxasti peccatum. Et tunc, id est quando video omnia tibi displicere, [Col. 1628D] et corpus aptum immolationi mihi datum, dixi: Ecce, id est sine retardatione venio, id est ad me offerendum spontaneus accedo, quia hanc solam hostiam tibi placituram considero. Nam in capite libri Psalmorum scriptum est de me, ut facerem voluntatem tuam, Deus, ubi dictum est: «Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum,» etc. (Psal. I.) Et oportebat impleri prophetiam hanc in me. Sunt etiam qui universas Scripturas canonicas unum librum vocent, eo quod valde mirabili et divina unitate concordent. In cujus libri capite scriptum est de me, ut facerem voluntatem tuam, quoniam in primis partibus libri Geneseos, qui principium Scripturarum est, legitur prophetarum, quia relinquet [Col. 1629A] homo patrem suum, id est Dei Filius hominem induens, veniet a sede paterna, et relinquet matrem suam (Gen. II) , id est synagogam, et adhaerebit uxori suae, id est Ecclesiae. Vel caput libri est praedicatio divinitatis, qua nihil altius in Scripturis invenitur. Et in capite libri scriptum est de me, quoniam Scripturae sanctae demonstrant me esse Deum super omnia, cum dicunt: «Verbo Domini coeli firmati sunt» (Psal. XXXII) , «et Deus erat Verbum (Joan. I) ,» et caetera hujusmodi, et ego, qui tantus in eminentissimo capite, id est in altissima praedicatione divinitatis libri Scripturarum invenior, induens misericorditer formam servi, volui o Deus, ut facerem vel ut faciam voluntatem tuam, factus obediens usque ad mortem (Philip. II) .» Quia voluntatem [Col. 1629B] meam quam juxta naturam humanitatis habebam, divinae voluntati tuae prorsus concordem feci, ut sicut immolatione mei corporis humanum genus redimi volebas, ita et ego vellem, et in omnibus voluntatem tuam adimplere optarem. Haec verba Christus in psalmo locutus est, et nunc aperit nobis Apostolus, quid ipse de his sentiat. Quia scilicet non solum notat veteres hostias haec auctoritas nullum perfecisse, et solam Christi hostiam de omnibus credentibus haec sufficienter egisse vel agere, sed etiam oblationem Veteris Testamenti et substitutionem Novi demonstrat, si diligenter notentur haec verba. Nam ipse Christus dicens superius, illa noluisti, et subjungens, Tunc dixi: Ecce [Col. 1629C] venio, aufert primum sacrificium et cum eo Vetus Testamentum, et statuit novum sacrificium, ut stabile permaneat, et cum eo Novum Testamentum. Et hoc est: Superius dicens ipse Filius, quia hostias et oblationes et holocaustomata etiam pro peccato noluisti, ostendit carnalia sacrificia esse reprobata, et cum eis carnales omnes observantias. Illas hostias noluisti, et ne viderentur displicere, qui non secundum legis institutionem offerebantur, subditur: Nec placita sunt tibi ea quae secundum legem offeruntur. Et tunc cum illa omnia tibi displicerent, et aliud velles sacrificium, dixi: Ecce venio immolari, ut faciam et compleam voluntatem tuam, o Deus, quem ego juxta humanitatem meam adoro et colo, haec dicens Dominus, aufert primum sacrificium, [Col. 1629D] ut sequens statuat. Dicendo enim hostias et oblationes noluisti, aufert primum, id est ostendit ablationem primi; et subdendo: Ecce venio, ut faciam voluntatem tuam, statuit sequens, id est ostendit novum, stabile, et firmum fore. Primum et sequens, vel sacrificium, ut diximus, vel testamentum intelligitur. Nam utrumque videmus impletum. Quia et vetus sacrificium a populo Dei prorsus est ablatum, et sequens Dominici corporis sacrificium est substitutum. Similiter primum testamentum juxta carnales observantias ablatum est, et successit Evangelium. Dixi, Ecce venio ut faciam voluntatem tuam, id est ut immoler sicut vis, et novam legem statuam. In qua voluntate, id est in qua sui immolatione secundum Patris voluntatem facta, nos [Col. 1630A] fideles sumus sanctificati, id est non solum a peccatis mundati, sed in virtutibus consummati; et hoc per oblationem corporis Jesu Christi in cruce facta, nobis vel amplius, sed semel; et ideo sequens est statutum, quia per illud sanctificati sumus. Primum vero dejectum est vel ablatum, quia neminem duxit ad perfectionem.
«Et omnis quidem sacerdos praesto est, quotidie ministrans, et easdem saepe offerens hostias, quae nunquam possunt auferre peccata. Hic autem unam pro peccatis offerens hostiam, in sempiternum sedet in dextera Dei, de caetero exspectans donec ponantur inimici ejus scabellum pedum ejus (Psal. CIX; I Cor. XV) .»
[Col. 1630B] Quaestio: Diceret aliquis: Sanguis hircorum et taurorum semel in anno per pontificem oblatus, nullum duxit ad perfectionem, sed illa sacrificia quae quotidie fiebant, sacerdotes perfectos jure fecere, quoniam assidue sacrificabant, et gratiam Dei semper implorabant. Ad hoc quasi respondet, ostendens quoniam sicut pontifices per hostias suas non sanctificati sunt, ita nec sacerdotes, licet offerrent assidue sanctificati aliqua legali observatione. Quasi dicat: Omnis pontifex per singulos annos offert, et non pervenit ad aliquam consummationem; et eodem modo omnis sacerdos semper offert, et tamen per ea nunquam consummaretur. Et omnis quidem sacerdos praesto est, id est juxta paratus ut impleat officium suum, quotidie ministrans altari, et saepe [Col. 1630C] offerens easdem hostias, quas jam obtulerat, id est similes prioribus, ut qui heri taurum obtulerat, hodie taurum, et cras taurum offerat, quae hostiae licet eaedem crebro repetitae, licet sacerdote qui praesto est, semper et sedulius in officio sint oblatae, quantumcunque offerantur, nunquam, id est nullo tempore possunt auferre peccata. Sacerdos quidem multas offert hostias, semperque tali officio deditus est, et tamen casso labore consumitur. Sed hic noster verus sacerdos, de quo loquimur, et cujus esse sufficientem hostiam ostendere intendimus, ipse non saepe, non multas hostias, sed unam quae sola sufficiebat offerens hostiam pro peccatis omnium credentium delendis, post expletam suae passionis obedientiam sedet, id est quiescit et regnat et judicat [Col. 1630D] in dextera Dei, id est in potiori dignitate Patris, in sempiternum ibi permansurus, quoniam iterum laborare et iterum offerre non eget, nec opus est ut aliquid pro sua vel suorum imperfectione patiatur. Tantae enim perfectionis et efficaciae fuit ejus hostia, ut non sit opus eam rursus offerri pro peccatis aliquorum. Et licet nos eam quotidie offeramus, non tamen passionis dolorem ultra sentit Christus, sed memoria passionis ejus a nobis fit. Multum autem nobis in hac carne tribueremus, nisi usque ad ejus depositionem sub venia viveremus. Propterea nobis per mediatorem praestita est gratia, ut polluti carne peccati, carnis similitudine mundaremur, id est sacrificio corporis ejus, quod in missarum celebratione offertur. Unde, quia licet ipse amplius non patiatur, [Col. 1631A] tamen eamdem hostiam per suos sacerdotes adhuc offerre non destitit, apte nunc dicitur, quia unam pro peccatis hostiam offerens, sedet in dextera Dei. Offerens namque praesentis temporis est, quia sicut diximus, ipse per suos sacerdotes eam adhuc offert, quia per semetipsum semel obtulit. Nam de passione ejus dictum est, quia semel oblata est ejus hostia, cum adhuc in ministeriis offeratur. Sacerdos legalis ministrat, hic autem sedet quia ministrare famulorum est, sedere vero dominorum. Et sedet ad dexteram Dei, ut appareat quia bene potest suos consummare, quia sic meruit exaltari; de caetero, id est de eo quod restat, hoc est glorificatione corporum, quoniam remissis peccatis hoc solum restat. Vel potius de caetero quod restat, id [Col. 1631B] est de gloria bonorum et poena malorum exspectans donec ponantur inimici ejus, id est usque ad illud tempus, quo illi qui adhuc ei inimicantur et contradicunt, ponentur scabellum pedum ejus, id est omnino ei subjicientur, alii interim per fidem, alii in futuro per damnationem. Causa est, quare jam glorificatus nondum suos glorificet, vel in passione judicatus nondum inimicos judicet, quoniam adhuc nonnulli ex inimicis fient amici, et optimum sibi locum sub pedibus ejus acquirent. Nam necesse est ut habeat ibi quisque locum aut gratiae aut poenae; et ideo differtur judicium, ut quaerat unusquisque quem ibi locum habeat.
«Una enim oblatione consummavit in sempiternum sanctificatos. Contestatur autem nos et Spiritus [Col. 1631C] sanctus. Postquam enim dixit: Hoc autem testamentum quod testabor ad illos post dies illos, dicit Dominus, dabo leges meas in cordibus eorum, et in mentibus eorum superscribam eas, et peccatorum et iniquitatum eorum jam non recordabor amplius (Jer. XXXI; supra VIII) . Ubi autem horum remissio, jam non est oblatio pro peccato.»
Dixi quia unam pro peccatis obtulit hostiam. Et quare unam, et non multas? Quia illa suffecit ad omnia. Nam una oblatione, id est sui sanguinis effusione, consummavit sanctificatos, id est per baptismum a peccatis emundans sanctificavit, et sanctificatos consummavit, id est ad summam perfectionem [Col. 1631D] virtutum provexit, in quantum potest homo in hac vita consummationem justitiae consequi; et consummavit illos in sempiternum, quia sine fine possidebunt illam justitiae consummationem in regno perpetuae beatitudinis, nec immutabitur unquam illorum perfectio. Nec solus ego hoc dico, sed et Spiritus sanctus per Jeremiam (cap. XXXI) contestatur nos, id est simul testatur illud idem quod nos testamur de sanctificatione et consummatione. Vere contestatur. Postquam enim hoc dixit: Hoc autem testamentum, etc., ibi contestatus est istud, quod asserimus. Postquam hoc dixit, contestatus est istud id est ex eo quod hoc dixit, consequens est cum contestari, quod nos de sanctificatione et consummatione fidelium Testamenti Novi testamur. Nam [Col. 1632A] quia illa consummatio non per Vetus, sed per Novum Testamentum sit, idcirco ipse Spiritus mentionem ejusdem Novi Testamenti facit, cum illam consummationem promittit, dicens: Hoc autem testamentum, etc. Quasi dicat: Non Vetus Testamentum docebo, non carnales observantias praedicabo, sed hoc est testamentum spirituale, quod testabor et affirmabo loquens et accedens ad illos; et hoc faciam post dies illos, qui sunt apud me praefiniti, dicit Dominus per Jeremiam, non ipse Jeremias. Et non ita testabor illis hoc Novum Testamentum, sicut Vetus testatus sum, in lapideis tabulis scribendo duris patribus eorum; sed potius alio et utiliori modo, scilicet dando leges meas in cordibus eorum, id est manifestando internis [Col. 1632B] sensibus eorum voluntates meas per Spiritum sanctum, qui sapientiam et charitatem illis infundet, ut intelligant eas, et delectabiliter adimpleant: et eas leges quas dabo, superscribam in mentibus eorum, quia tantae dignitatis erunt nova praecepta, ut arbitrium mentis eorum superetur, nec sufficiat ex seipso quisquam ea complere, sed auxilio gratiae juvetur et corroboretur infirmitas ejus, ut ea compleat. Hoc loco designatum est, quia in virtutibus eos consummaturus erat in sempiternum; et de sanctificatione, quam daturus erat, subjungitur, quia peccatorum quae, quantum ad se, fecere; et iniquitatum eorum, quantum ad proximum, jam a tempore baptismatis non recordabor amplius, quia [Col. 1632C] nec in hoc saeculo pro his injungam illis aliquam poenitentiam, nec in futuro ullam pro eis irrogabo poenam. Ita promisit Spiritus sanctus per novam gratiam peccata remitti. Sed ubi horum est remissio, jam non est facienda legis oblatio pro peccato, sed cessare debet apud Christianos, quibus peccata sunt in baptismo remissa. Sed, etsi post baptismum peccaverit, remittitur per poenitentiam, nec indigent oblatione legali. Vel in futuro saeculo remissis omnibus omnino peccatis, jam non offertur oblatio Christi pro aliquo peccato eorum, quia nullum erit.
«Habentes itaque fratres fiduciam in introitu sanctorum in sanguine Christi, quam initiavit nobis viam novam et viventem per velamen, id [Col. 1632D] est carnem suam, et sacerdotem magnum super domum Dei, accedamus cum vero corde in plenitudine fidei, aspersi corda a conscientia mala, et abluti corpus aqua munda, teneamus spei nostrae confessionem indeclinabilem. Fidelis enim est qui repromisit, et consideremus invicem in provocationem charitatis et bonorum operum, non deserentes collectionem nostram, sicut consuetudinis est quibusdam, sed consolantes et tanto magis, quanto videritis appropinquantem diem.»
Multis modis commendato Christi pontificio, et Judaeorum destructo, et ostenso quod Christus fuit melior hostia, et ad remissionem peccatorum sufficiens, et quod lex cum hostiis suis ad hoc erat impotens, finit hoc loco de his disputationem et monere [Col. 1633A] incipit, ut sola Christi fides cum observantia bonorum operum teneatur; et ex omnibus quae supra dixit, ex quo de Christi sacerdotio disputare coepit, infert nunc. Quasi dicat: Quandoquidem Christus est sacerdos secundum ordinem Melchisedech, et suo sanguine coelum aperuit, et una nos oblatione sanctificavit atque consummavit, et caetera superius tractata, itaque, o fratres, accedamus ad eum fide et bonis operibus, a quo per infidelitatem et pravam operationem longe eramus, nos dico, habentes fiduciam, id est spem certissimam, qua non est desperandum, si oberravimus, sed confidenter possumus accedere; habentes fiduciam in introitu sanctorum, id est introeundi in Sancta sanctorum, hoc est in coelum, quo intelligimus praecessisse [Col. 1633B] Pontificem nostrum. Fiduciam habemus quod intrabimus in illa Sancta sanctorum, et hoc non in legalibus sacrificiis, sed in sanguine Christi, quem ipse ideo effudit, ut eodem redempti illuc accedamus, et in illa sancta ingrediamur, quam viam, id est quem introitum modo factum viam tritam in patriam, ipse initiavit nobis, id est ipse primus omnium fidelium intravit, ipse primus per eam ambulavit, et fidelibus suis potestatem ambulandi per eam post se tribuit. Viam dico, novam, id est per quam nullus ante eum ambulavit, et viventem, id est durabilem et manentem atque nos sanctificatos exspectantem, quia postea fidelibus semper est aperta. Vel viventem, quia omnes qui intrant vivere [Col. 1633C] facit. Viventem, quia nullus per eam ingreditur, nisi quem vita ducit, per velamen, id est per significatum illius velaminis quod duo tabernacula dividebat, id est per carnem suam, patefacta est nobis via in Sancta sanctorum, id est in supernam Jerusalem. Unde etiam eo in cruce moriente, «scissum est velum templi (Matth. XXVII) ,» significans morte ejus apertam esse nobis viam in Sancta sanctorum. Per velamen id est per carnem Christi qua velabatur divinitas, via illa manet pervia, quia sumunt fideles ut viaticum carnem Christi, et de hac vita recedentes, ingrediuntur januam coeli, et per velamen, id est per carnem suam initiavit nobis ipse viam illam, quia carne velatus transiit primus per eam. Per carnem initiavit eam, quia nisi carnem [Col. 1633D] assumpsisset, non eam nobis initiasset. Per carnem enim, non per divinitatem potest de loco ad locum ire; et ideo per carnem, qua se velaverat, initiavit nobis iter in coelum, sicut ei Psalmista canit: «Qui ponis nubem ascensum tuum (Psal. CIII) .» Nubem quippe posuit ascensum suum, quia carne ascendit, non divinitate. Nam, quod nunc Apostolus velamen, hoc Psalmista nubem appellat. Vel secundum quod nonnullis visum est caro Christi quam ex altari sumimus, idcirco velamen appellatur, quoniam sensibus nostris in sacramento velatur. Nam sensus nostri aliud renuntiant, et aliud fides. Visus enim persuadet nobis esse solummodo panem secundum panis speciem, fides autem insinuat esse carnem vivam et vivificatricem; gustus, panem in sapore, [Col. 1634A] auditus etiam illud idem in fractione, fides vero integrum agnum a fidelibus sumi sine aliqua ipsius laesione. Non enim sumimus carnem exanimem, sed consecratione et operatione divina viventem. Christum scilicet et Agnum pro nobis oblatum in sacramento accipimus, non ut ipse quidquam contumeliae vel laesionis in sacramento patiatur, sed illud quod pro nostra vita sustinuit, nostrae memoriae repraesentatur. Per hoc itaque velamen Dominicae carnis initiata est nobis vita nova, quia per sacramentum corporis et sanguinis Christi, coepit in Novo Testamento patere fidelibus ingressus regni coelorum, qui sub veteri lege nulli patebat; et habentes, inquit, sacerdotem magnum Christum pro nobis Patrem orantem. Ipse enim per hostiam suam [Col. 1634B] in Sancta sanctorum introivit, ubi semper vivit et offert et interpellat pro nobis. Sacerdotem dico, super domum Dei, id est super Ecclesiam constitutum, ut eam regat, et contra omnes impugnationes defendat. Hoc totum tale est ac si dicatur: Fiduciam habemus introeundi ad Sancta sanctorum, ad visionem supernae pacis, tum quia per sanguinem Christi genus humanum exuit servitutem, tum quia ipse primus intravit, tum quia fideles suos corroborat et nutrit esca suae carnis, et potu sui sanguinis, tum quia pro nobis intercedit, tum quia Ecclesiam gubernat et protegit. Nos, inquit, habentes fiduciam per haec omnia quae dicta sunt, accedamus ad eum, id est passibus affectionis et gressibus religiosae [Col. 1634C] operationis efficiamur ei magis ac magis propinqui ad introitum sanctorum. Accedamus, non cum ficto, sed cum vero corde, ut non simulatorio, sed puro et vero corde tendamus ad eum sicut scriptum est: «Et in simplicitate cordis quaerite illum (Sap. I) ,» et hoc faciamus in plenitudine fidei, id est ut fides nostra de illo sit plenaria, nec aliquid minus quam oportet habeat, ne adhuc infideliter aestimemus eum sine carnalibus observantiis ad salutem minus posse sufficere. Nos dico, aspersi et purificati corda nostra ab omni mala conscientia, et abluti corpus aqua munda, id est baptismo, quo mundantur omnes peccatorum sordes. Hoc est, accedamus ad eum vero corde in plenitudine fidei, nos qui sumus aspersi corda, id est qui [Col. 1634D] habemus corda rore Spiritus sancti aspersa in baptismo, et per hoc emundata a conscientia mala, id est ab omni reatu conscientiae, et abluti corpus, id est qui habemus ablutum et purgatum a peccato corpus aqua munda baptismi. Omnia enim peccata delentur in baptismo, tam interiora quam exteriora. Quia ergo per baptismum facti sumus a peccato liberi, et restaurata est nobis libertas arbitrii, et gratia Dei data, et nullam habemus excusationem, accedamus, ut dictum est, ad eum qui tot beneficia nobis largitus est, et vero corde diligamus eum, atque fidem integram illi servemus, et fide plena eum credamus, et quod corde credimus ore confiteamur, scilicet teneamus spei nostrae confessionem, id est nihil sit tam grave [Col. 1635A] vel asperum, quod ab ore nostro auferat confessionem quae est causa spei quae facit nos coelestem beatitudinem sperare, id est quae confessio procedit ex spe. Nisi enim quis bona futura speraret, non illud confiteretur, pro quo praesentia bona amitteret. Hanc confessionem quae facit nos aeterna bona sperare, teneamus indeclinabilem, id est ita firmiter eam teneamus, ut non deorsum inclinetur ad cupiditatem vel timorem terrenorum, sed semper tendat sursum ad appetitum coelestium. Et debemus constanter hanc spei confessionem tenere, quia fidelis est Dominus in suis promissionibus, et mentiri non potest, qui repromisit, id est qui multoties per Scripturas nobis promisit aeterna bona, quae speramus. Haec quantum [Col. 1635B] ad Deum, monuit eos Apostolus. Deinde exhortatur eos ut satagant de utilitate proximorum, et admonet eos ad charitatem et bonam operationem. Quae exhortatio ad eos maxime videtur pertinere, vel eos notare, qui existimantes se melioris vitae, consortium aliorum deserebant. Quasi dicat: Fidem et confessionem teneamus quantum ad nos vel ad Deum; et consideremus invicem, id est diligenter et attente inspiciamus alter alterum, non ut invideat et insidietur, sed in provocationem charitatis et bonorum operum, id est, ut majorem dilectionis fervorem habeat, et ad omnem bonam operationem provocetur. Scilicet perfecti considerent imperfectos, exhortando illos ad Dei et proximi dilectionem, et ad fructum dilectionis, [Col. 1635C] id est ad opera bona. Imperfecti vero considerent perfectos, sumendo ex eis exemplum utilitatis quod imitentur. Et sic provocabunt se vicissim in charitatem et bona opera. Vel per omnia consideremus quid fratribus sit utile, invicem hoc agentes, ut quemadmodum nos de salute aliorum satagimus, ita et illi vicario modo de salute nostra sint solliciti, ut nullus habeatur segnis et infructuosus inter nos. Quia, dum dicitur, consideremus invicem, convenit singulis illa exhortatio. Haec, inquit, faciamus, non deserentes collectionem nostram, id est illos qui collecti sunt ad fidem nobiscum, sicut est consuetudinis quibusdam vestrum, qui charitatem non habentes, et quasi de [Col. 1635D] singularitate meritorum gloriantes, segregant se a caeteris. Tangit et culpat scindentes unitatem charitatis, quasi inter alios non possent habitare causa sanctitatis suae, qui potius suo exemplo debuerunt consolari alios. Laborantem quippe consolari, est pariter in labore persistere, quia sublevatio laboris, est visio collaborantis; sicut cum in itinere comes jungitur, via quidem non attrahitur, sed tamen de societate comitis labor itineris levigatur. Et tanto magis, inquit, quanto videritis appropinquantem diem. Ac si dicat: Eo labor crescat, quo jam praemia laboris appropinquant. Vel si tribulatio et persecutio infidelium ingruerit fratribus, non deseratis collectionem vestram, id est illos qui vobis per sacramenta fidei sunt associati [Col. 1636A] in eodem corpore Ecclesiae, sed potius consolamini eos in adversis dulcedine vestrae exhortationis. Dico ne deseratis in tribulatione pauperes Christi, sicut quidam, qui videntes imminere sanctis anxietates, subtrahunt illis adminiculi sustentationem. Non subtrahatis vos a sociis in certamine martyrii, denegando eis solatium vestrae exhortationis, sed consolantes sitis eos in ipsis passionibus; et tanto magis id facite, quanto magis videritis asperiores poenas imminere, per quas finis eorum appropinquat, in quo de tenebris hujus saeculi ad diem perpetuae claritatis transibunt, ne quis unquam desit illi tam felici diei propter subtractionem vestrae exhortationis. Vel etiam in pace vos qui sanctiores videmini, ne deseratis causa [Col. 1636B] vestrae religiositatis collectionem fratrum, quia minus religiosi videntur, sed vestra cohabitatione et collocutione consolationem illis exhibete, ne de sua salute desperent propter irreligiositatem suam, si viderint se desertos a vobis sanctoribus. Consolamini eos promittendo veniam, et in spem erigendo, et ad bene agendum monendo. Et hoc facite magis ac magis quotidie, sicut videritis appropinquare diem mortis. Quasi dicat: Non differatis, quia mors uniuscujusque prope est, et quotidie vicinior efficitur, tanto intentius hoc agite, quanto videritis illum diem singularem et timendum appropinquare
«Voluntarie enim peccantibus nobis post acceptam [Col. 1636C] notitiam veritatis ( supra 6), jam non relinquitur hostia pro peccatis, terribilis autem quaedam exspectatio judicii et ignis aemulatio, quae consumptura est adversarios.»
Vere non debetis peccare negligendo collectionem fratrum, et deserendo, quia nobis Christianis voluntarie peccantibus, id est sponte Deum offendentibus, et non ex ignorantia vel infirmitate, sed ex deliberatione delinquentibus, post acceptam notitiam veritatis, id est postquam interius illuminati sumus, et quid eligendum, quidve respuendum sit, absque dubio cognovimus, jam post haec non relinquitur hostia pro peccatis, sicut in veteri lege mandatum erat saepius hostias offerri pro peccatis. Non enim Christus iterum immolandus est pro [Col. 1636D] peccatis, quod semel factum est et secundo non est opus, sed magis oportet nos in fide et bonis operibus manere. Non excludo poenitentiam, sed secundum baptismum. Non dico, non est ultra poenitentia vel remissio, sed hostia, id est crux secunda, quia una suffecit, nec amplius hanc exspectemus, sed poeniteamus, quia rebaptizari in morte Christi non possumus. Qui enim iterat baptismum, iterat rursus mortem Christi, ut ex ea iterata fiat iterata remissio. Sed hoc impossibile est. Non talis hostia nobis relinquitur, si post baptismum nos inquinaverimus. Vel voluntarie peccantibus, id est in voluntate peccandi manentibus, nobis non relinquitur hostia pro peccatis, id est nullum commodum potest conferre sacrificium [Col. 1637A] Dominici corporis. Nam pro peccatis poenitentium offertur Deo quotidie sacrificium et oblatio, non pro peccatis illorum, qui ipsa peccata relinquere nolunt. Si peccare nobis ita perseveranter et continue placuerit, non relinquitur nobis hostia pro peccatis, sed potius relinquitur quaedam nobis notabilis exspectatio judicii quae est terribilis, id est ad terrendum habilis, quia multum nos terrere potest. Et haec poena interius est, quia et foris saeviet ignis perpetuus. Nam etiam timor judicii resurgentibus malis est poena, inenarrabilis et gravior quam gehenna. Et dicente judice: «Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV) ,» statim assumet eos ignis aemulatio, id est vehemens infestatio, quia zelo quodam nimis [Col. 1637B] accenso semper eos puniet, et quasi invidebit eis, quia semper ad hoc exardebit, ut eos incessanter exurat, quae nimirum fervens aemulatio consumptura est, id est perpetualiter devoratura adversarios Christi, ut semper in tormentis deficiant, et nunquam ad finem deficiendo perveniant qui nunc aut per infidelitatem, aut per malam operationem adversantur Christo.
«Irritam quis faciens legem Moysi, sine ulla miseratione duobus vel tribus testibus moritur (Deut. XVII; Matth. XVIII; II Cor. XIII) . Quanto magis putatis deteriora mereri supplicia, qui Filium Dei conculcaverit, et sanguinem testamenti pollutum duxerit, in quo sanctificatus est, et spiritui gratiae contumeliam fecerit? Scimus [Col. 1637C] enim qui dixit: Mihi vindictam, et ego retribuam (Deut. XXXII; Rom. XII) . Et iterum: Quia judicabit Dominus populum suum (Psal. CXXXIV) . Horrendum est incidere in manus Dei viventis.»
Vere nobis, voluntarie et libenter peccantibus postquam veritatis notitia sumus illuminati, non relinquitur spes futurae salvationis, dum in peccato jacere volumus, sed potius poena perpetuae damnationis. Quod patet a minori, quia quis faciens irritam legem Moysi, id est aliquis praevaricans aliquod praeceptum veteris legis, moritur ea morte quam lex decrevit, vel lapidatur, vel incenditur, vel alio genere mortis exstinguitur, sine ulla miseratione, [Col. 1637D] id est sine aliqua poenarum imminutione. Ipse dico, convictus duobus vel tribus testibus, qui testantur quod legem in aliquo sit transgressus, et ille quidem sic interficiebatur propter illius legis transgressionem, in qua non recipiebant observatores divinam gratiam. Ergo quanto magis putare debetis deteriora et acerbiora mereri supplicia eum, contra quem in judicio perhibebunt testimonium angeli sancti et propria conscientia, quod Filium Dei conculcaverit. In lege enim duo vel tres adhibentur testes, sed ibi testis erit multitudo angelorum atque sanctorum, et ipse peccator contra se. Et tunc excipient eum supplicia, id est poenae sub se eum plicantes et incurvantes et opprimentes. Supplicia dico deteriora, [Col. 1638A] quia magis deterrent eum et comminuent quam legis cruciamenta. Tam diram ultionem sentiet et in perpetuum, qui nunc Filium Dei conculcaverit, et sanguinem testamenti pollutum duxerit, id est ita vilipenderit, ut eum non sufficere credat ad salutem, si bruta animalia secundum legem mactata putet adhuc saluti necessaria. Conculcat enim Filium Dei, qui fidem et constitutionem vivendi, quam ipse dedit hominibus, non credit ad aeternam vitam sufficere, sed in carnalibus observantiis confidit, plusquam in praeceptis ejus novis. Conculcat Christum, qui post acceptionem Christianitatis libere peccat absque timore et poenitentia, et qui eo indigne participat. Sanguinem quoque Novi Testamenti, id est sanguinem Christi, confirmationem Evangelii, et [Col. 1638B] sponsorem novae haereditatis, pollutum ducit, qui eum minime credit genus humanum a peccatis emundantem, sed potius omnes in Christum credentes polluentem. Quoniam necessario si non mundavit, tunc contaminavit; et peccatores constituit, quia carnales observantias et justificationes legis cessare fecit. Omne enim quod polluit, in se prius pollutum fuit; et sanguis iste pollutus in se esset, et nos pollueret, si inde nos retraheret, ubi remissio peccatorum esset, id est si a carnalibus observantiis nos separaret, cum per eas remissio peccatorum fieri posset. Ut autem ostendat acrius esse puniendum illum, qui tam male sentit de hoc sanguine, addit: in quo sanctificatus est, id est in quo remissionem peccatorum accepit, et ita contra eum [Col. 1638C] gravius peccat et ingratus existit. Ac per hoc magis punietur, quia a quo mundationem habuit, immundum esse credit. Sed et ille sanguinem hunc pollutum ducit, qui ab eo mundatus, ad vomitum redit et poenitere negligit (II Petr. II) , et spiritui gratiae, id est Spiritui sancto gratias dato vel gratiam danti, contumeliam facit, qui remissionem quam ipse spiritus operatur, ascribit carnalibus observantiis, vel qui eum male vivendo a se abjicit. Et quisquis haec facit, jure sine misericordia morietur, quod in minori per vindictam legis est probatum, ubi praevaricator sine miseratione punitur. Nam, si transgressor legis digna morte perimitur pro uno mandato semel praevaricato, quanto acrius punietur, [Col. 1638D] qui supradictis tribus modis Deum offendit, conculcando Filium ejus, et pollutum ducendo sanguinem ipsius atque contumeliam inferendo Spiritui sancto? Vere talis quisque punietur. Scimus enim qui dixit, id est scimus quam verax et quam potens est ille qui dixit: Mihi vindictam, et ego retribuam. Quasi diceret: Homines in praesenti sumunt vindictam de suis hostibus, et ego quoque reddam mihi vindictam in futuro, id est vindicabo me de meis adversariis, qui nunc me conculcant et contumeliis provocant, licet sub Christiana professione degant. Ubi nos in Ezechiele legimus: «Appropinquavere visitationes urbis (Ezech. IX) ,» Septuaginta transtulere: Mihi vindictam, et ego retribuam, dicit Dominus. Et iterum ad idem probandum, quod qui [Col. 1639A] Filium Dei conculcaverit punietur, dicit Moyses (Deut. XXXII) vel Psalmista, quia judicabit Dominus populum suum (Psal. CXXXIV) , id est peccata populi sui non relinquet impunita, sed unumquemque etiam fidelium judicabit secundum vias ejus. Ideo non sibi de impunitate, si peccaverit, blandiatur, quia jam est de populo Christianorum, sed sciat quia criminosi non possidebunt regnum Dei. Nam qui nunc in Ecclesia male vivendo Filium Dei conculcant, eliminandi sunt ab ea. «Multi enim sunt vocati, pauci vero electi (Matth. XX) .» Dominus judicabit populum suum, et quos in eo damnabiles inveniet, damnabit atrociter. Nam horrendum est, id est horrore nimio timendum et praecavendum, incidere in manus Dei viventis, id est qui semper vivens est, et [Col. 1639B] poenas semper viventes infert eis quos damnat. Incidit in manus Dei, qui non sibi providet, sed subito deprehenditur, scilicet ventura damna minime prospiciens sine delictorum poenitentia et virtutum decore venit ad examen aeterni judicis, sensurus casum damnationis. Manus pro potentia ponuntur, quia, sicut aliquis a manibus inimici in quas forte incidit, arctatur ne unquam illaesus effugiat, sic quisque damnandus cogitur potenti judicio Dei, ut quas meruit poenas, sentiat. Qui scilicet Deus, si aliquando moreretur, posset cessare poena, quam ipse decrevit. Sed, quia semper vivit et omnipotens est, semper manet, quidquid in ejus judicio decretum est.
«Rememoramini autem pristinos dies, in quibus [Col. 1639C] illuminati magnum certamen sustinuistis passionum. Et in altero quidem opprobriis et tribulationibus spectaculum facti, in altero autem socii taliter conversantium effecti. Nam et vinctis compassi estis, et rapinam bonorum vestrorum cum gaudio suscepistis, cognoscentes vos habere meliorem et manentem substantiam. Nolite itaque amittere confidentiam vestram, quae magnam habet remunerationem. Patientia enim vobis necessaria est, ut voluntatem Dei facientes, reportetis repromissionem.»
Aspere terruerat eos, compescendo a peccatis communicatione aeterni supplicii; nunc vero territos refovet, laudans eos de praeteritis, et hortatur, ut [Col. 1639D] in bonis quae coeperant, perseverent. Turpe enim et dignum reprehensione, si hi, qui dum adhuc rudes in fide essent, religiose vixere, modo nequiter agendo Deum offendant; et qui in exordio quando ad fidem venere, magnanimiter varias persecutiones toleraverunt, postea pusillanimes effecti, deficiant in tribulationibus. Rememoramini autem pristinos dies, etc. Ostendit diu esse ex quo ad fidem venerant, et per hoc magis debuissent in religione profecisse, et ad sustinendam persecutionem exercitati esse. Quasi dicat: Non deseratis collectionem nostram in tribulatione, neque male vivendo Filium Dei ulterius conculcetis, sed recordamini constantiae vestrae et perfectionis, quam in pristinis diebus habuistis, et hoc est: Rememoramini, id est reducite [Col. 1640A] ad memoriam pristinos dies, id est recogitate quales in illis diebus fueritis, ne nunc deteriores sitis, cum ex temporis prolixitate multo meliores esse debeatis. Recogitate dies, in quibus luce fidei illuminati, sustinuistis magnum certamen passionum, id est non defecistis sustinendo, sed magnanimiter certastis, fidem corde et ore tenendo, quam vobis extorquere persecutores contendebant. Plus enim notat dicendo, sustinuistis magnum certamen passionum, quam si simpliciter dixisset, sustinuistis magnas passiones. Nam quod posuit ibi certamen, ostendit eos non defecisse, sed constanter certasse. Quod non notaretur, si certamen non esset appositum. Vel ideo dixit certamen passionum, quia ipsae passiones certabant contra eos, ut patientiam et [Col. 1640B] fidem eis extorquerent, sed non potuerunt. Et ideo qui sic fortiter stetere in principio suae conversionis, non debent nunc metu persecutionis deserere collectionem fratrum, qui eorum solatio indigent. Sive ideo posuit certamen passionum, quia aliud est passio quae infertur, aliud difficultas passionis quae contra rationem pugnat et, ut fidem postponat, exhortatur. Duobus itaque modis eos laudat, tum quia passiones et verbera exterius sustinuerunt, tum quia invictissime contra ipsas passiones interius certaverunt, quasi dicens: Duo in uno fecistis, quia unum patiebamini exterius, alius interius. Et in altero quidem, id est in hoc quod exterius patiebamini facti estis spectaculum, id est admiratio [Col. 1640C] quaedam universo populo, in opprobriis quae contra vos proferebant, quia omnes irridebant vos, et amentes atque insensatos dicebant. Et grave quidem est opprobrium, sed gravius est, eum spectaculum hominibus fit, non secreto exprobratur. Spectaculum fuistis in opprobriis, quoniam spectante universo populo, irrogabantur vobis multa convitia et ignominiosa verba, et in tribulationibus, quia publice flagellabamini, et diversas poenas sustinebatis. In hoc maximam eorum constantiam ostendit, quando quamvis spectaculum essent, non tamen deficiebant a fide. Non enim modicum opprobrium est, fieri spectaculum, et ab hominibus insultationes perpeti, et quasi non sufficeret spectaculum, addebantur opprobria verborum, et opprobriis [Col. 1640D] tribulationes verborum. Haec quidem sustinuistis in altero, id est in altera parte certaminis, quae, sicut dictum est, foris vigebat; in altero autem, quod interius erat, id est in altera parte certaminis, quae in corde gerebatur, certastis sic quod effecti estis per compassionem socii taliter conversantium. Ideo dicit in altero et in altero, ut ostendat has duas partes certaminis tantum esse, et per hoc eos omne genus certaminis sustinuisse. Compatiendo et necessaria ministrando effecti estis socii taliter conversantium, id est assidue patientium, scilicet apostolorum et similium, qui totam vitam suam ducebant patiendo adversa pro Christo, quorum exemplo perseverare et vos debetis in observatione patientiae. Vere socii eorum facti estis. Nam et vinctis [Col. 1641A] compassi estis, quia si pro Christi nomine patiebantur, vos inde sic dolebatis, ac si cum eis vincti essetis, et dolorem cordis operibus declarabatis, ministrando illis sustentationem de bonis vestris, quia non poterant sibi necessaria quaerere, utpote vinculis et carceribus detenti. Illis compassi estis ministrando, et ob hoc suscepistis rapinam bonorum vestrorum. Nam idcirco vobis ab infidelibus propria bona sunt ablata, quia inde ministrabatis sanctis. Et hanc bonorum direptionem suscepistis non cum moerore, sed cum gaudio et alacritate cordis, et hoc est quod dicit, quia et vinctis compassi estis; et bonorum vestrorum cum gaudio rapinam suscepistis, id est et de tribulationibus sanctorum doluistis, velut si eas in corpore vestro pateremini, et de [Col. 1641B] damno rerum vestrarum propter sustentationem eorum vobis illato gavisi estis. Suscepistis laeti quasi donum Dei amissionem facultatum vestrarum, cognoscentes, id est quia cognoscebatis vos idcirco habere substantiam longe meliorem ista et manentem, id est non transitoriam, sed aeternam, hoc est spe certissima confidebatis vos aeterna bona lucrari amissione temporalium, et aeternam requiem labore transitorio, atque thesaurum coelestem damno terreno; et quia spem certam, id est confidentiam supernae retributionis habuistis, Itaque, nolite amittere confidentiam vestram, id est nolite deficere. Illatio est ex eo quod dixit eos tanta pertulisse, et vitam aeternam inde exspectasse, id est manentem substantiam. Quasi dicat: Quoniam in principio fidei [Col. 1641C] tot adversa passi estis, et inde confidenter sperabatis aeternam mercedem, itaque nolite amittere confidentiam vestram, id est firmam spem vestram deficiendo a patientia fidei, quia per patientiae amissionem amittetis et aeternae vitae spem. Et ne amissio spei parva jactura videretur, addit: Quae magnam habet remunerationem. Itaque pro certo sperat illam remunerationem ineffabilem, quam oculus non vidit, nec auris audivit (I Cor. II; Isa. LXIV) , ac si jam teneat eam. Vel in praedestinatione divina habet illam. Vere per impatientiam non debetis amittere confidentiam perpetuae retributionis. Nam patientia est vobis necessaria, id est necesse est ut nunc patienter adversa toleretis pro Deo, si cum eo postmodum regnare vultis, quia si compatimur, et [Col. 1641D] conregnabimus (II Tim. II) . Ideo est necessaria, ut vos per eam facientes voluntatem Dei, id est sustinentes aequanimiter omnes injurias vobis illatas, quia hoc placet Deo vel facientes voluntatem Dei, id est mandata ejus servantes, et quidquid adversitatis propter haec acciderit, libenter perferentes, reportetis repromissionem, id est, sicut nunc pro Deo portaveritis pondus adversitatis, ita postmodum reportetis pondus beatae remunerationis, quam saepe Deus coelestis promisit. Id enim quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis. Hoc ergo pondus gloriae quam Deus [Col. 1642A] repromisit, studete per praesentem patientiam tunc reportare.
«Adhuc enim modicum et quantulum, et qui venturus est, veniet, et non tardabit. Justus autem meus ex fide vivit (Habac. II) . Quod si subtraxerit se, non placebit animae meae. Nos autem non sumus subtractionis filii in perditionem, sed fidei in acquisitionem animae.»
Tenenda est, ut dixi, patientia, nam nec longa est, nec vehemens, sed modica et quantula, ne vobis longum et durum videatur eam servare. Nam prope est finis uniuscujusque, et mox requiescetis a labore, et percipietis gloriam Christo judice. Nam juxta prophetiam Habacuc, adhuc modicum restat, id est parvo tempore adhuc servanda est patientia; [Col. 1642B] et quantulum, id est non vehemens vel magnum aliquid patiendum est, sed exiguae quantitatis erit, quidquid in hoc saeculo perferendum fuerit. Hujus enim temporis patientia momentanea, et nullius vehementiae est deputanda, si respicitur quod est in aeternitate et summa gloria donandum. Adhuc, inquit, restat modicum et quantulum, et post veniet judex, qui sine dubio venturus est quandoque, et non tardabit venire, sed cito veniet, ut reddat vobis praedictam repromissionem, si modo, patientiam servantes, feceritis ejus voluntatem. Nulla mora erit in reddenda mercede, sed cito veniet remunerator, interim autem vivit in anima ex fide justus meus, quia fides est nunc vita cordis, donec ille veniat, qui vitam aeternam dabit et animae et corporis; et per fidem, non [Col. 1642C] per opera legis justificatur, quisquis meus justus est. Qui enim per opera legis justificatur, non meus, sed suus justus est, quia non a me, sed a se justificatur; et non in me, sed in se gloriatur. At qui per fidem justificatur, justus meus est, quia dono gratiae meae justificatur; et non sibi quod justus est tribuit, sed gratiae meae deputat. Et vivit interim ex fide, donec veniente Christo introducatur ad visionem meam, et aeternaliter vivat ex specie. Vel ex fide quam nunc habet, vivit postmodum, quia, quod nunc credit, tunc accipit. Ex fide vivit. Quod, id est sed, si subtraxerit a fide se, ut vel metu persecutionis deserat fidem, vel in operibus legis justitiam quaerens, incipiat corde a fide recedere, non placebit animae, id est voluntati meae; ac per hoc non [Col. 1642D] poterit vivere, sed potius damnationem merebitur, quia me offendet subtrahendo se a fide et gratia. Haec per prophetam locutus est Dominus. Qui sese subtrahit, displicet Deo. Nos autem non sumus, tales, non sumus apostatae, ut subtrahamus nos a fide. Quasi dicat: non debemus apostatare, ut subtrahamus nos, sed in melius proficere. In numero eorum se ponit Apostolus, ut magis suadeat; et non dicit esse tales, quales non vult eos esse, ut blanda monitione retineat eos, ne subtrahant se, quia nondum prorsus apostataverant, sed partim adhuc in fide manebant, id est partem fidei retinebant. Non sumus, inquit, subtractionis filii, id est apostasiae ducentis nos in perditionem, sed sumus [Col. 1643A] filii Dei ducentis in acquisitionem animae, hoc est, non sumus geniti ab apostasia trahente filios suos in perditionem, sed fides genuit nos, ducens in acquisitionem animae, ut per fidem acquirat unusquisque nostrum animam suam, non per subtractionem perdat. Nam sicut fide acquiritur anima, sic subtractione perditur. Acquiritur, ut libera possideatur a nobis in aeterna beatitudine, ne per subtractionem transeat a nostra potestate, et fiat in tormentis possessio daemonum.
«Est autem fides sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. In hac enim testimonium consecuti sunt senes.»
Quia isti multum duri erant ad fidem, ideo prolixum [Col. 1643B] de fide tractatum facit Apostolus, ut eorum duritiam prorsus ad fidem inclinet, ostendens omnes sanctos, patres eorum, per fidem placuisse Deo. Dixi vos esse filios fidei. Quae fides non est earum rerum quae videntur, sed earum quae non videntur, et quae sperantur. Sed fides est substantia sperandarum rerum, id est fides est causa, quare res sperandae quandoque subsistent in nobis, hoc est causa nobis est consecutionis aeternarum rerum, quae modo sunt sperandae et desiderandae, et proprie dicitur fides esse substantia sperandarum rerum, quoniam eis substat. Nam, sicut substantia substat formae eam esse faciendo, sic fides sperandis rebus eas in nobis ponendo. Res sperandae sunt, gloria, beatitudo, requies, aeternitas, et hujusmodi; et istarum [Col. 1643C] substantia dicitur esse fides, quia jam facit eas substare in corde nostro per certitudinem credulitatis. Facit eas substare, id est esse vel quasi sub aspectu nostro stare, et immobiles utpote aeternas, permanere, et est eadem fides argumentum rerum non apparentium, id est certitudo rerum quae non apparent, et (si quis de eis dubitet) probatio, sicut adhuc futura probatur resurrectio, quoniam ita credidere prophetae et apostoli, et caeteri sancti. Nam ea quando non apparent, vel praeterita sunt, sicut de creatione mundi; vel praesentia, sicut de Domino Jesu sedente ad dexteram Patris: vel futura, sicut de die judicii. Et horum omnium est argumentum, id est certitudo et probatio fides. Eorum [Col. 1643D] ergo fides est argumentum, quae apparere non possunt. Quae enim sunt apparentia, fidem non habent, sed agnitionem. Nam, etsi dicuntur credi quae videntur, sicut dicit unusquisque oculis suis se credidisse, non tamen ipsa est fides, quae in nobis aedificatur. Sed ex rebus quae videntur, agitur in nobis ut ea credantur, quae non videntur, sicut Thomas hominem vidit, et Deum credidit (Joan. XX) . Est itaque fides substantia, id est fundamentum et firmitas et essentia sperandorum bonorum, et est argumentum non apparentium, id est certa et rationabilis probatio invisibilium, ac praemonstratio futurorum. Argumentum enim dicitur esse ratio dubiae rei faciens fidem. Vere fides est substantia sperandarum rerum, id est substare faciens eas in corde [Col. 1644A] fidelium, ac per hoc justificans cor eorum, quia in hac fide consecuti sunt a Domino senes testimonium justitiae, quia Deus ipse testis fuit purae conscientiae ipsorum, et testatus est eos esse justos, sicut et ad Noe dixit: «Te vidi justum coram me in generatione hac (Gen. VII) ,» et si per fidem consecuti sunt testimonium justitiae, justitia vero causa et meritum est futurorum bonorum, tunc fides est substantia sperandarum rerum. Senes autem dixit antiquos patres, quia morum et fidei maturitatem habuere, et priscis temporibus fuerunt. Unde constat fidem non esse rem novam, nec deserendam, sed tenendam, quam tenuere antecessores, et per quam justificati sunt, et bonitatis suae testimonium, quod quaerebant, a Deo per eam consecuti sunt.
[Col. 1644B] «Fide intelligimus aptata esse saecula verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent (Gen. I) .»
Probat quod fides est argumentum rerum non apparentium. Nam, fide intelligimus aptata esse tempora, etc. Vel quasi illi dicerent, quomodo rebus futuris possumus fidem adhibere, cum nullus eas videat, ostendit a simili, quia de futuris bene potest fides haberi, quoniam habetur de praeteritis, quae cum fierent, nemo vidit, et tamen creduntur esse facta. Non enim vidimus quod Deus mundum fecerit, et tamen credimus quia fecerit. Nam, cum non vidissemus eum haec operantem, fide tamen intelligimus saecula, id est omnia quae sunt transitoria, esse aptata, id est apte qualitatibus et formis assumptis composita verbo, et [Col. 1644C] sapientia Dei, quae Christus est, quoniam omnia per ipsum facta sunt (Joan. I) . Et sic aptata, ut ex invisibilibus fierent visibilia, id est ex informibus elementis formata. Nam, antequam formae darentur rebus, tenebrae erant et invisibilia elementa, sed in eorum separatione nata est lux. Informis enim materia, quam de nihilo fecit Deus, appellata est primo coelum et terra. Et dictum est «in principio fecit Deus coelum et terram (Gen. I) ,» non quia jam hoc erat, sed quia hoc esse poterat. Omnia enim elementa confuse tenebantur in illa informi materia, quae chaos ab antiquis dicta est, et de qua formata sunt universa. Tuncque cedentibus tenebris, per exortum novae lucis sunt facta visibilia, quae prius videri non poterant. Vel ex invisibilibus [Col. 1644D] facta sunt visibilia, id est ex intellectuali mundo visibilia. Invisibilis enim mundus in sapientia Dei erat, et ad cujus similitudinem factus est iste visibilis, et haec omnia fide intelligimus ita esse facta.
«Fide plurimam hostiam Abel quam Cain obtulit Deo (Gen. IV) , per quam testimonium consecutus est esse justus, testimonium perhibente muneribus ejus Deo (Matth. XXIII) , et per illam defunctus adhuc loquitur.»
Modo per partes ostendit, quomodo senes fide consecuti sunt testimonium suae probitatis, et incipit a primo justo, qui propter fidem suam justus est inventus, et exemplum justitiae ac fidei nobis est factus. Vere senes in fide testimonium sunt adepti. Nam Abel primus consecutus est, qui fide, id est [Col. 1645A] per fidem obtulit Deo plurimam, id est pluris pretii, vel magis acceptabilem hostiam quam frater ejus Cain, per fidem consecutus est testimonium esse justus, id est quod esset justus, Deo perhibente testimonium muneribus ejus, dum ea se recipere demonstraret, mittens ignem de coelo, qui ipsa consumeret. Nam, dum munera Cain non inflammavit, et munera Abel coelitus igne misso combussit, praeclare testimonium dedit eisdem muneribus, quod ea suscepisset, et quod oblator eorum justus esset, ac fideliter obtulisset. Tale testimonium adeptus est per fidem dum viveret. Et defunctus loquitur adhuc per illam, id est monet omnes posteros exemplo suae fidei, ut fidem cum bonis operibus habeant. Vel quia adhuc recitatur Scriptura, in qua Deus ad Cain dicit: [Col. 1645B] «Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra (Gen. IV) ,» Ille enim clamor sanguinis, est locutio defuncti. Vel defunctus loquitur, id est facit, nos loqui de se defuncto, qui est nobis materia loquendi, ut de ejus magna fide caeteris demus exemplum. Non enim mors exstinxit famam fidei, sed potius ubique divulgavit.
«Fide Henoch translatus est, ne videret mortem, et non inveniebatur, quia transtulit illum Deus (Gen. V; Eccli. XI) . Ante translationem enim testimonium habuit placuisse Deo. Sine fide autem impossibile est placere Deo. Credere enim oportet accedentem ad Deum quia est, et inquirentibus se remunerator sit.»
[Col. 1645C] Alterius senis exemplo habenda est fides. Nam Henoch fide translatus est, id est quia fidem habuit, et justitiam tenuit, translatus est in paradisum, unde Adam ejectus fuerat. Translatus est ideo, ne videret mortem, id est ut non solum non sentiret in seipso mortem, sed etiam in alio non videret eam, utpote remotus procul a terra morientium, et habitans in regione viventium. Nam non est ita translatus, ut in aliam terrae partem hominibus inhabitabilem poneretur; sed ita potius, ut ab omni societate mortalium separaretur. Non enim inveniebatur, cum a suis per multa loca diligenter quaereretur. Ideo scilicet non poterat inveniri, quia transtulit illum Deus, qui ipsum occultare potuit, ne a quoquam [Col. 1645D] inveniretur. Posuit namque illum in alia secreta regione, ubi in magna carnis ac spiritus quiete viveret, donec circa finem saeculi cum Elia veniat reliquias Israel ad fidem convertere. Vere propter fidei meritum translatus est. Nam ante translationem habuit testimonium placuisse Deo, quia sicut Scriptura refert: Ambulavit Henoch cum Deo, et vixit Henoch postquam genuit Mathusalem, trecentis annis (Gen. V) . Valde enim placuit Deo, qui tam sancte vixit, ut per viam justitiae trecentis annis ambularet cum Deo. Et quia Deus tantum fecit eum ambulare secum in via rectitudinis, evidens illi testimonium perhibuit, quia sibi placeret. Ipse habuit testimonium, quia placeret Deo. Sed sine fide impossibile est placere Deo, id est nullus ad hoc unquam [Col. 1646A] quam promoveri potest, ut Deo placeat, nisi meritum fidei praecedat. Patet ergo quia et Henoch per fidem placuit, atque per fidem transferri meruit. Fides enim ista quae sic laudatur ab Apostolo, ea debet intelligi, quae per charitatem operatur (Galat. V) . Et vere nullus Deo placebit, nisi meritum fidei praemiserit, quia accedentem ad Deum oportet credere, id est quisquis Deo vult propinquare, ut ei proximus fiat, et ei placeat, necesse est ut primo fidem habeat, quoniam fides est primus gradus in quo mentem quis constituit, qui ad Deum accedere intendit. Credere eum oportet quia Deus est, id est quia ipse solus proprie habet esse, sicut Moysi loquitur: «Ego sum qui sum (Exod. VIII) .» Caetera enim verum esse non habent, quia sunt mutabilia. [Col. 1646B] Sed ipse solus est, qui nunquam mutatur, sed semper est quod est; et quisquis varietatem suae mutabilitatis superare cupit, ad Deum accedat, et credat quia ipse est incommutabilis, et sibi adhaerentes liberat a mutabilitate. Hoc oportet eum credere, et etiam qui sit remunerator inquirentibus se, id est illos in futuro muneribus donat, qui nunc per ea quae faciunt, Deum solum inquirunt, id est in cordis intentione quaerunt, hoc est nihil aliud quaerit intentio cordis ipsorum nisi Deum ex operibus quae foris ostendunt, et quod tales ab eo remunerentur, debet credere quisquis ad eum vult accedere.
«Fide Noe, accepto responso, de his, quae adhuc non videbantur, metuens, aptavit arcam in salutem [Col. 1646C] domus suae (Gen. VI) , per quam damnavit mundum, et justitiae quae per fidem est, haeres est institutus.»
Refert Josephus Adam praedixisse exterminationem rerum omnium, unam ignis virtute, alteram vero aquarum multitudine fore venturam et inde forsitan Noe Deum consuluit, et responsum accepit quia diluvium venturum tunc esset, atque justum est ei ut arcam construeret. Qui fideliter Deo credidit, et sibi imperata perfecit. Itaque Noe, accepto divinitus responso fide, id est per fidem metuens de his quae adhuc non videbantur, id est de inundatione diluvii, quae nondum perpendebatur, quia et aer adhuc serenus erat, nec aliquod hujus rei signum apparebat, aptavit, id est aptam composuit arcam in [Col. 1646D] salutem domus suae, id est ut per eam salvaret a diluvio suam uxorem et filios cum uxoribus eorum. In eo quod ponit, metuens de his quae non videbantur, commendat fidem ejus, qui jam metuebat quae nondum videbat, credens ea quae Deus sibi praedixerat. Sic et nos omnia quae Deus fore promittit aut minatur, indubitanter fore complenda credere debemus, et ejus mandatis in praesenti deservire, si exemplo sancti Noe volumus ad salutem pertingere. Cum enim nullum signum futuri interius videret, sola Dei voce audita credidit futuram mundi submersionem. Nos vero multa signa finis saeculi et futuri judicii videmus, et tamen raro invenitur qui de illo judicio nunc sic metuat, ut sanctus Noe de diluvio formidabat. [Col. 1647A] Aptavit arcam, per quam damnavit mundum, quia tanto majus peccatum habuerunt homines, quanto majorem ejus in fabricanda arca instantiam videbant, et non credebant. Cum enim viderent eum per centum annos in constructione arcae laborare, deberent futuros casus animadvertere, et ad poenitentiam confugere. Quod, quia non fecere, graviorem sibi damnationem acquisiere, et haec est prima laus fidei ejus, quia mundum incredulum damnavit: et institutus est a Deo haeres justitiae, quae est per fidem, et post diluvium haereditario jure obtinuit religiosos mores, quos fides generat: et quos antecessores ejus qui justi fuerant, habuerant. Idcirco enim factum erat diluvium, ut finis imponeretur vitiis, et justitia quam Abel et Henoch et [Col. 1647B] caeteri sancti tenuerant, permaneret, et hujus haeres factus est beatus Noe. Et ita consecutus est in fide testimonium, quia justitiam fidei haereditavit.
«Fide qui vocatur Abraham, obedivit in locum exire, quem accepturus erat haereditatem, et exiit, nesciens quo iret (Gen. XII, XIII) . Fide demoratus est in terra repromissionis tanquam in aliena, in casulis habitando cum Isaac et Jacob, cohaeredibus repromissionis ejusdem. Exspectabat enim fundamenta habentem civitatem, cujus artifex et conditor Deus.»
Adhuc per exemplum ostendit quod fides sit habenda, et quod in ea senes testimonium sint adepti, quoniam, ille qui prius vocabatur Abram, et post a [Col. 1647C] Deo vocatus est Abraham (Gen. XVII, 5) , dat nobis exemplum fidei. Nam fides causa fuit augmentationis vocabuli ejus, ut qui prius dicebatur Abram, id est pater excelsus, post, accipiens promissionem quod omnes gentes fidem ejus essent secuturae, et patrem eum habiturae, vocaretur Abraham (Gen. XVII) , id est pater videns multitudinem, quia factus in fide pater credentium, vidit multitudinem omnium gentium venturam ad suam fidem. Et ille, qui hujusmodi causa vocatur Abraham, fide obedivit Deo, non enim obediret, nisi crederet. Obedivit dicenti: «Exi de te terra tua et de cognatione tua, et veni in terram quam monstravero tibi (Gen. XII) .» Sic obedivit exire, id est obediens exivit a terra patrum suorum, et venit in locum illum, quem accepturus [Col. 1647D] erat, id est in terram Chanaan, quam erat habiturus in haereditatem in filiis suis, non in seipso. Et, audito Dei praecepto, exiit mox de terra sua, nesciens quo iret, sed tantum obedire cupiens, et credens quod esset a Deo consecuturus longe meliora, quam relinquebat in patria. Si enim certum locum sciret ad quem tendere posset, qui certum patriae locum deserebat, non tam admirandae fidei esset. Et si saltem post inveniret vacuum locum, ad quem docebatur, ut possidere terram illam posset, non ita commendaretur fides ejus. Sed invenit locum Chananaeis plenum, et inter eos ut advena mansit. Et hoc est quod sequitur: Fide demoratus est in terra repromissionis, id est quae sibi non semel, sed [Col. 1648A] multoties promissa est, non ut possessor, sed ut advena, tanquam in aliena terra, non tanquam in propria. Fide melioris terrae moratus est ut peregrinus in ea, nec rediit ad paternum solum, sed obedire volens, mansit ubi jussum ei fuerat, non in domibus pomposis et magnis, sed in casulis et tuguriis habitando. Non enim magna domorum aedificia construebat, sed parva illi sufficiebant tuguria, quoniam mens ejus alio tendebat, et ipse semper exsulem se credebat, in quocunque loco praesentis mundi positus esset. Sic habitavit cum Isaac et Jacob, quia, sicut ex Genesi colligitur, Jacob quindecim annorum erat quando mortuus est Abraham (Gen. XXV) . Et hi duo, scilicet Isaac et Jacob, cohaeredes erant ejusdem repromissionis, quia ad ipsos [Col. 1648B] fecit Deus eamdem repromissionem terrae Chanaan, in qua coelestis haereditas figurabatur. Et quare velut pauper et advena morabatur in casulis Abraham cum filio et nepote, nec magnas domos aedificabat? Quia exspectabat civitatem, id est coelestem patriam Jerusalem supernam, habentem fundamenta, id est stabilitatem diversorum praemiorum, quae nunquam deficient vel diruentur, cujus civitatis artifex et conditor Deus est, quia ipse arte suae sapientiae illam dictavit, et post per rei evidentiam condidit. Hoc est, Abraham ita vilis et advena in casulis habitare sustinuit, quia non illam terram optavit, sed aeternam civitatem, quam ipse Deus et non homo fecit ac condidit, dari sibi a Deo exspectavit.
[Col. 1648C] «Fide et ipsa Sara sterilis virtutem in conceptionem seminis accepit, etiam praeter tempus aetatis, quoniam fidelem credidit esse eum qui repromiserat (Gen. XVII, XVIII, XXI) . Propter quod et ab uno orti sunt, et hoc emortuo, tanquam sidera coeli in multitudinem, et sicut arena quae est ad oram maris, innumerabilis. Juxta fidem defuncti sunt omnes isti, non acceptis repromissionibus, sed a longe eas aspicientes et salutantes, et confitentes quia peregrini et hospites sunt super terram (Psal. XXXVIII) . Qui enim haec dicunt, significant se patriam inquirere. Etsi quidem illius meminissent, de qua exierunt, habebant utique tempus revertendi. Nunc autem meliorem [Col. 1648D] appetunt, id est coelestem. Ideo non confunditur Deus, vocari Deus eorum. Paravit enim illis civitatem.»
Non solum Abraham fide probatus est, sed et Sara, quia et ipsa, id est in propria persona, non in vicaria, accepit fide virtutem in conceptionem seminis, id est facta est virtuosa ut conciperet, etiam praeter tempus aetatis, id est quae virtutem concipiendi in frigido sanguine jam diu perdiderat; et hoc decrepita meruit, cum a juventute semper fuisset sterilis. Et licet ista duo impossibilia viderentur, id est sterilitas et longaeva senectus, tamen et ipsa Sara quae haec habebat accepit virtutem in conceptionem seminis id est ut posset cum semine suo capere viribus caloris semen viri: quod fides, [Col. 1649A] non natura operata est, quoniam fidelem credidit eum esse qui promiserat et repromiserat, id est Deum in promissionibus suis veracem credidit, et omnia illi possibilia esse non dubitavit. Prius enim risit, etsi ex gaudio, non tamen plena fide, sed post verbum Domini solidata est in fide (Gen. XVIII) . Propter quod, id est ideo quia Abraham credidit, et Sara Deum fidelem non dubitavit, et orti sunt multi ab uno patre; quod mirum fuit, quia si tot filii a pluribus patribus orti fuissent, non esset tam mirum. Sed quia tot ab uno orti sunt, valde mirandum est; et (quod est mirabilius!) hoc emortuo, id est ex toto secundum naturam senectutis mortuo, quoniam viscera illius frigida et mortua erant, nec semen emittere poterant. Emortuum namque non [Col. 1649B] ad omnia sed ad aliquid; hoc est ad generandum intelligere debemus eum fuisse. Si enim ad omnia mortuus esset, non jam senex, sed defunctus esset. Et de tali orta est innumera multitudo. Vel ab uno utero Sarae orti sunt. Orti sunt ab uno et hoc emortuo. Emortuo, quantum ad seniorem maritum. Si enim femina ita sit provectioris aetatis, ut ei solita mulierum adhuc fluant, de juvene parere potest, de seniore non potest: quamvis adhuc possit ille senior, sed de adolescentula gignere sicut Abraham post mortem Sarae de Cethura potuit, quia vividam ejus invenit aetatem. Sed Sara sterilis erat, et cruore menstruo jam destituta, propter quod jam parere non posset, etiam si sterilis non fuisset. Verum contra haec omnia operata est fides, ut sterilis [Col. 1649C] et emortuus uterus Sarae conciperet ex seniore emortuo. Et sic non a pluribus, sed ab uno: et hoc non juvene, sed emortuo senectute, ut magis esset miraculum, orti sunt filii, procedentes in multitudinem tanquam sidera coeli, id est qui luce sanctitatis et sui multitudine comparantur sideribus, quia et clari sunt et innumeri; et sicut arena quae est ad oram maris innumerabilis, id est qui gravedine et infructuositate atque instabilitate et multitudine comparantur arenae. Quid vero per mare, nisi gentilitas designatur? Et quid per oram maris, nisi vicinus ritus gentilitatis? Quidam vero Judaeorum instabiles erant ad oram maris, et non in ipso mari, dum adhaererent ritui gentilium, perverse vivendo [Col. 1649D] et idola colendo, nec tamen gentiles essent, quia circumcisi erant. Isti non ex fide Abrahae vel Sarae tales erant, sed ex proprio vitio. Non enim fides meruit tales filios habere, sed ibi postquam fuerant ab eo geniti, degenerabant ab ejus fide et probitate per nequitiam suam. Nihil ergo mali promeruit unquam fides. Quod autem subditur, juxta fidem defuncti sunt omnes isti, de illis solummodo qui stellis comparantur, intelligendum est, nec solum de filiis, sed de ipsis patriarchis. Nam omnes isti non ad horam habuere fidem, sed semper eam usque in fidem tenuerunt et semper juxta eam vixerunt, ac juxta eam defuncti sunt: quia, et dum viverent, semper suos mores ut fides exigit, in religione duxerunt: et dum morerentur, promissiones divinas [Col. 1650A] exspectaverunt, sicut Jacob moriens dicebat: «Salutare tuum exspectabo, Domine (Gen. XLIX) .» Isti omnes non elongati a fide per dubitationem vel per malam operationem, sed, juxta eam persistentes, defuncti sunt, non acceptis in terra repromissionibus: et ideo exspectabant eas in coelo, quia Deum qui promiserat, sciebant esse fidelem. Credebant enim ipsas promissiones non esse factas de terrestribus, sed promissa sperabant de coelestibus. Et in hac fide moriebantur. Per haec omnia monet Apostolus Hebraeos, ut inconcussam fidem exemplo patrum teneant, si se filios eorum recognoscunt. Nondum acceptis repromissionibus moriebantur sed aspicientes a longe eas et salutantes, id est oculis fidei considerantes, quia post mortem eas erant adepturi, [Col. 1650B] non tamen protinus, sed post longa tempora in adventu Christi, qui regna coelorum paraturus erat. Descendebant tunc enim omnes justi in infernum, ibique quiescentes, exspectabant Redemptoris adventum. Ex hoc est quod in obitu suo aspiciebant non de prope, sed de longe supernas promissiones, quia desiderium suae considerationis in longum ad eas percipiendas extendebant, et salutabant eas, id est multum optabant in quibus salutem consequi credebant. Vel salutabant eas, id est applaudebant eis hilares, et est dictum ad similitudinem navigantium, qui longe visis civitatibus ad quas tendunt, salutant prae gaudio; et quia promissiones coelestis patriae post mortem exspectabant, ideo erant confitentes quia peregrini sunt super terram, id est non [Col. 1650C] in propria terra degentes. Et quia possent esse peregrini, sed tamen diu permanentes, ut excludatur diuturna mansio, subditur, et hospites. Hospes enim dicitur ille, qui statim recedit, nec diu manere quaerit; peregrinus vero, qui in propria terra non moratur, etsi diu in aliena maneat. Et ita per hoc quod se dicebant peregrinos, ostenditur quia aestimabant se in alieno degere: per hoc quod se fatebantur hospites, apparet quia credebant se cito recessuros, et horam mortis quotidie suspectam habebant. Nam quod se peregrinos et hospites faterentur, non solum ex Apostoli sententia, sed et ex verbis eorum patet. Dixit enim Jacob Pharaoni: «Dies peregrinationis vitae meae centum triginta annorum sunt, [Col. 1650D] pravi et mali, et non pervenerunt usque ad dies patrum meorum, quibus peregrinati sunt (Gen. XVII) .» Sed ne quis patriarchas ideo peregrinantes fuisse dictos aestimet, quia in terra promissionis velut in aliena morati sunt, quoniam nec ipsi nec filii eorum adhuc illam in haereditatem perceperant, attendat quid David qui regnum in ea tenebat ait Domino: «Quoniam advena ego sum apud te, et peregrinus sicut omnes patres mei (Psal. XXXVIII) .» Haec itaque sanctorum patrum peregrinatio illa erat, de qua dicit Apostolus: «Quandiu sumus in corpore, peregrinamur a Domino (II Cor. V) .» Hac ratione se dicebant peregrinos et hospites, quandiu super terram erant, id est donec corpora eorum sub terra sepelirentur, et animae ad extra migrarent. Vel super [Col. 1651A] terram existentes, quia terrena conculcabant. Unde constat quod exsules se credebant et patriam inquirebant, ex qua cives jam erant. Qui enim haec dicunt, scilicet qui se fatentur peregrinos et hospites, haec dicendo, significant se inquirere patriam. Ad hoc confitebantur se esse peregrinos, ut significarent se in omnibus quae agebant, veram patriam quaerere, et ad eam pio gemitu suspirare. Et ne quis putaret quod illam de qua exierant, quaererent, subditur: Et siquidem illius et caetera. Quasi dicatur: Ipsi quaerebant patriam. Et si illius quidem patriae meminissent, de qua exierunt, id est si recogitarent terram suae nativitatis et illam desiderarent, ac se peregrinos respectu illius dicerent, habebant utique tempus et spatium revertendi ad eam, et nullus [Col. 1651B] eis obsistebat in redeundo. Sed, quia illuc non redierunt, patet quod aliam patriam quaesierunt. Ad illam redissent, si illam quaererent. Nunc autem cum constet quod illam non quaesierunt, apparet quia appetunt, id est appetierunt meliorem patriam, id est coelestem. Ideo scilicet quia non in terra cor posuerant, sed ad supernam patriam totis desideriis anhelabant, non confunditur Deus, id est non erubescit vocari Deus eorum, dum dicit: «Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob, hoc mihi nomen est in aeternum (Exod. III) .» Erubescere enim potest aliquis dominus cum dicitur inutilem servum habere. Sed, si bonum servum habuerit, per illum honoratur. Si Deus vocaretur Deus Cain, sicut vocatur Deus Abraham, non honor, sed dedecus esset ei ex tali [Col. 1651C] servo. Sed, quia tres isti patriarchae optimi servi fuerunt, idcirco Deus ex quadam familiaritate et privilegio voluit Deus eorum vocari, tanquam istorum solorum esset Deus, qui Deus est universae creaturae: non frustra utique tantum eis tribuens honorem, sed quia noverat in eis sinceram praecipuamque charitatem, et quia in ipsis tribus consummavit mirabile sacramentum futuri populi. Per liberas enim genuerunt et in libertatem, ut per Saram Isaac; et in servitutem ut per Rebeccam Esau, cui dictum est: «Eris servus fratris tui (Gen. XXVII) ;» et per ancillas non solum in servitutem, sicut Ismaelem per Agar, sed etiam in libertatem, sicut Dan ac Nepthalim per Balam, et Gad, ac Aser per [Col. 1651D] Zelpham (Gen. XXX) . Ita et in populo Dei per spiritales viros nascuntur ad fidem non solum in libertatem laudabilem, qui eos imitantur, quibus dicitur: «Imitatores mei estote sicut et ego Christi (I Cor. IV, et XI) ,» sed etiam in damnabilem servitutem, sicut per Philippum Simon Magus (Act. VIII) ; et per carnales nascuntur non solum in damnabilem servitutem qui eos imitantur, sed in laudabilem libertatem, quibus dicitur: «Quae dicunt, facite; quae autem faciunt, facere nolite (Matth. XXIII) .» Hoc sacramentum quisquis in populo Dei prudenter agnoverit, unitatem spiritus in vinculo pacis usque in finem, quibusdam cohaerendo, quosdam tolerando, custodit. Propter hujusmodi causas voluit Deus vocari Deus istorum patriarcharum, in quorum [Col. 1652A] posteritate praemonstrata est omnis propagatio bonorum et malorum qui sunt in Ecclesia. Nec mirum si Deus eorum vocari dignatur, qui Deus est angelorum, quia paravit illis civitatem, id est coelestem Jerusalem, in qua illos exciperet, et non erubescit de illis quia concives angelorum sunt. In illis enim honoratur, sicut e contrario de malis blasphematur (Isai. LII; Jer. XXXVI) .
«Fide obtulit Abraham Isaac cum tentaretur, et unigenitum offerebat (Gen. XXII) , in quo susceperat repromissiones, ad quem dictum est: Quia in Isaac vocabitur tibi semen (Gen. XXI) , arbitrans quia et a mortuis suscitare potens est Deus. Unde eum et in parabolam accepit.»
Rursus exemplo Abrahae est habenda fides, quia [Col. 1652B] ipse tantam fidem habuit, ut et filium offerre paratus esset, et tamen promissionem de semine in eo sibi divinitus factam non dubitaret esse veram Non enim haesitavit quod sibi reddi poterat immolatus, qui dari potuit non speratus. Tentabat eum Deus, id est ipse, qui eum noverat, ostendebat quis esset ad exemplum aliorum. Qui fide accensus, obtulit super altare Isaac quem plus diligebat; non Ismaelem, qui ex ancilla natus erat. Et quem ex libera conjuge unigenitum habebat, hunc offerebat, in quo etiam promissiones posteritatis susceperat, cum ei diceretur, quia in Isaac vocabitur tibi semen (ibid.) . Licet enim Isaac esset vel unigenitus, nec alium haberet, per quem adimplerentur promissiones seminis, in neutro tamen dubitans, filium obtulit, [Col. 1652C] nec de promissionibus dubitavit; ad quem dictum est a Domino, non ad alium ut diceret ei, id est non per alium mandavit, sed per seipsum Dominus dixit ei, quia in Isaac vocabitur tibi semen, id est in posteritate Isaac erit vocabulum seminis tui, quia vocabuntur filii tui, qui ex Isaac descendent. Ismael namque et Esau et filii Cethurae cum ex Abrahae stirpe sint, non tamen in filios reputantur. Ipse Deus in solo Isaac, promisit Abrahae posteritatem. Esset enim minus authentica promissio, si alii Deus hanc loqueretur, et ille post nuntiaret Abrahae. Qui tamen jussus offerre Isaac, non sibi fecit quaestionem quasi de contrariis et sibi adversantibus verbis Dei, ut diceret: Promiseras mihi [Col. 1652D] in Isaac semen, et nunc Isaac jubes occidi? Sed erat in corde ejus semper fides inconcussa et nullo modo deficiens. Cogitavit enim quia qui dederat ut ille, cum non esset, nasceretur de senibus, poterat etiam de morte reparare. Et hoc est quod Apostolus subdit: Arbitrans quia et a mortuis suscitare potens est Deus, id est non solum ab immolatione potest illum eruere ne occidatur, sed et post occisionem vitae restituere. Credebat enim quod vel Deus illum ab immolatione eriperet, vel immolatum protinus suscitaret, sicque promissionem de futuro semine sibi in eo compleret. Quod in verbo ejus patenter ostenditur, cum dicit pueris: «Exspectate hic cum asino, ego et puer illuc usque properantes, postquam adoraverimus, [Col. 1653A] revertemur ad vos (Gen. XXII) .» Non enim dixit: Revertar ego ad vos; sed, Revertemur ego et puer. Unde, id est quia tam firmiter in omnibus credidit, accepit eum ab altari illaesum, quia immolatus non est. Accepit eum et in parabolam, id est in similitudinem Christi, cujus divinitas impassibilis mansit, licet humanitas passionem sustinuerit. Abraham enim filium unicum ducens ad immolandum, significavit Deum patrem, qui «proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) .» Isaac sibi ligna ad victimae locum, quibus fuerat imponendus ipse, portavit, sic et Christus crucem suam. Isaac ligatus est et altari superpositus, quia Christus quoque ligatus est in passione et cruci impositus. Isaac de altari abscessit [Col. 1653B] illaesus, sed aries pro eo est immolatus, quia, sicut diximus, divinitas Christi mansit impassibilis, quae per Isaac designata est, sed humanitas ejus, quam figuravit aries, morti subjacuit. Qui scilicet aries, inter vepres haerebat cornibus, quia Christus inter iniquos et peccatores, qui per vepres signati sunt, ita crucifixus est, ut manus ejus transfixae clavis adhaererent cornibus crucis, sicut scriptum est: «Cornua in manibus ejus (Abac. III) .» Similiter et caetera de immolatione Isaac ad Christi passionem mystice sunt referenda.
«Fide et de futuris benedixit Isaac Jacob et Esau. Fide Jacob moriens, singulos filiorum Joseph benedixit, et adoravit fastigium virgae ejus. Fide Joseph moriens, de profectione filiorum Israel [Col. 1653C] memoratus est, et de ossibus suis mandavit (Gen. XXVII, XLVIII, XLIX) .»
Abraham sic probatus est in fide. Isaac etiam fide benedixit de futuris filios suos Jacob et Esau, id est benedictione imprecatus est illis bona, in futurum credens quod ita illis ventura forent. Nam Jacob benedicendo dixit: «Det tibi Deus de rore coeli et de pinguedine terrae abundantiam frumenti et vini (Gen. XXVII) , etc.» Et rursum Esau promisit: «In pinguedine terrae et in rore coeli desuper erit benedictio tua (ibid.) , etc.» Nisi ergo sic crederet haec illis ventura, nequaquam solemni benedictione promitteret ea. Jacob quoque moriens cum alia omnia oblivioni traderet, fide benedixit duos filios Joseph, Ephraim et Manassen, dans cuique propriam [Col. 1653D] benedictionem quia credidit eis profuturum, et adoravit fastigium virgae ejus. Hoc in veteri translatione ibi reperitur, ubi nos in nova legimus, quia adoravit Israel Deum, conversus ad lectuli caput. Sanctus enim et Deo deditus vir, oppressus senectute, ita positum habebat lectulum, ut ipse jacentis habitus absque difficultate ad orationem esset. Sed secundum aliam translationem adoravit super caput virgae ejus, id est filii sui, vel super cacumen virgae ejus. Et intelligitur quia tulerat a Joseph virgam ejus, et super caput ejusdem virgae quam tenebat, inclinavit se ad Deum adorandum. Sed Apostolus sensum nostrum ad intelligentiam mysticam trahens, non dicit quod ille adoraverit [Col. 1654A] super cacumen, sed potius ipsum cacumen et fastigium virgae ejus. Virga enim Joseph quam ipse velut sceptrum gerebat ad designationem potestatis suae, qua dominabatur in tota Aegypto, virgam potentiae Christi praefigurabat, qua ipse regnaturus erat in toto mundo. Et per Joseph Christus praesignabatur, per fastigium autem virgae ejus, celsitudo regalis potentiae Christi, de qua dictum est: «Virga directionis virga regni tui (Psal. XLIV) .» Recta itaque fide adoravit fastigium virgae filii sui, significans quia se tota devotione substernebat sublimi imperio Christi, quem ex sua carne nasciturum praevidebat. Nam si in Joseph Christum non intellexisset, non esset dicenda fides, si fastigium virgae illius adorasset. Sed et ipse Joseph moriens, fide memoratus est [Col. 1654B] de profectione filiorum Israel, dicens: «Post mortem meam visitabit vos Deus, et ascendere faciet de terra ista ad terram quam juravit Abraham, Isaac et Jacob (Gen. L) .» Hoc a patre suo audierat, et nunc moriens fide memorabat. Nisi enim ita futurum crederet, non memoraret. Et de ossibus suis mandavit, dicens: «Asportate vobiscum ossa mea de loco isto (ibid.) .» Et hoc quoque fide mandavit, quoniam credebat Christum in terra promissionis nasciturum, et post passionem resurrecturum, et cum eo resuscitari cujus inter caeteros sanctos, qui in ejus passione resuscitandi erant.
«Fide Moyses natus occultatus est mensibus tribus a parentibus suis, eo quod vidissent elegantem [Col. 1654C] infantem, et non timuerunt regis edictum (Exod. II) .»
Adhuc exemplo senum habenda est fides, quoniam Moyses natus occultatus est fide parentum tribus mensibus, quia videbant elegantem parvulum. Credebant enim Deum facturum aliquid magni per eum, cum esset adeo elegantis formae. Quoniam ab ortu fuit illi infusa magna gratia venustatis, non natura, sed dono Dei. Et ideo non timuerunt edictum regis (ibid.) , qui jusserat omnes masculos infantes Hebraeorum mox ut nati essent interfici, sed fide confisi in Deo servaverunt puerum.
«Fide Moyses grandis factus, negavit se esse filium filiae Pharaonis, magis eligens affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere jucunditatem, [Col. 1654D] majores divitias aestimans thesauro Aegyptiorum improperium Christi. Aspiciebat enim in remunerationem. Fide reliquit Aegyptum, non veritus animositatem regis. Invisibilem enim tanquam videns sustinuit. Fide celebravit pascha et sanguinis effusionem (Exod. XII) , ne qui vastabat primitiva, tangeret eos. Fide transierunt mare Rubrum tanquam per aridam terram, quod experti Aegyptii, devorati sunt (Exod. XIV) .»
Adhuc exempla fidei praelucent in Moyse, qui, cum esset puer, adoptatus est in filium a filia Pharaonis, quae juxta Josephum vocabatur Thermut, nec habebat legitimam prolem. Et ideo volebat ut Moyses post patrem suum, succederet in regnum. Moyses vero cum excrevisset, fide succensus, et regnum [Col. 1655A] Aegypti despiciens, negavit juxta Apostolum se esse filium filiae Pharaonis, et rejecit regiam dignitatem, magis, id est potius eligens affligi et injuriis subjici cum populo Dei, qui serviebat in luto et latere, quam habere jucunditatem temporalis ac transitorii peccati, hoc est fide suadente maluit et super omnia elegit affligi propter Deum ad horam, quam jucunditatem eorum, in quibus erat peccatum et quae cito transeunt, vivere. Peccatum enim putavit, se laetari in aula, dum fratres sui affligerentur. Non tamen in libris Moysi refertur, quod negaverit se filium filiae Pharaonis, sed eo tempore id fecisse non dubitatur, quo fecit et quod ibi legimus, et postquam creverat, egressus est ad fratres suos filios Israel, et vidit afflictionem eorum; ipse [Col. 1655B] dico, aestimans improperium Christi esse divitias majores thesauro Aegyptiorum. Improperium Christi, id est quod pateretur pro Christo, vel quod significaret improperium inferendum Christo post ionga saecula, vel quod sustinuit a suis, sicut et Christus post a suis. Hoc improperium magis elegit ipse, et minus credidit operibus Aegyptiorum, quia per id aeternis divitiis se locupletari credebat, si pro Christo contumelias et opprobria sustineret. Nam aspiciebat plena fide in remunerationem aeternam, quam Christus pro se patientibus erat daturus: hoc est idcirco elegit esse pauper et despicabilis temporaliter apud homines, quia sursum cor habebat, et de aeternis honoribus cogitabat, quos se per paupertatem et patientiam adepturum sperabat. Et etiam [Col. 1655C] fide reliquit Aegyptum, educens inde filios Israel, quia credebat quod bene evaderent, non veritus animositatem regis, qui contra eum indignationem magnam conceperat, sed de auxilio Dei confidens, subtraxit a jugo illius populum Israel. Et vere fide non veritus est regem. Nam sustinuit, id est non corde fractus, sed ut vere fortis sustinuit, id est sursum in suae mentis constantia tenuit invisibilem, id est Deum quem non videbat, tanquam videns, id est ac si eum praesentem ibi cerneret. Miles enim accuratius pugnare solet praesente rege quam absente. Sed Moyses pro Deo, quem non videbat, ita pugnavit, et ita eum sustinuit, id est auxilium ejus exspectavit, ac si corporeis oculis eum coram se videret [Col. 1655D] praesentem et adjuvantem. Unde et ei nil ore promenti dictum est a Domino: «Quid clamas ad me? (Exod. XIV.) » Clamabat enim corde, qui tacebat ore, quia piis desideriis ipse auxilium majestatis implorabat et exspectabat. Et antequam reliquisset Aegyptum, celebravit pascha, et hoc fecit fide, id est celebrem et festum duxit transitum, vel potius noctem egit pro pascha, id est pro transitu de Aegypto, quia non dubitavit quin revera transituri essent. Et ideo fide laetificatus, antequam exirent, pro transitu suo celebre festum egit. Celebravit enim pascha, id est celebrem et communem fecit agni comestionem, quae vocabatur Pascha, id est transitus, quia fuit causa transitus eorum de servitute in libertatem, et sanguinis effusionem fide celebravit, ne angelus [Col. 1656A] qui vastabat primitiva, id est qui interficiebat primogenita Aegyptiorum, tangeret eos, quia pro certo credebat, quod angelus percussor non ingrederetur domos illas, quae haberent in superliminari et in utroque poste sanguinem agni. Fide etiam omnes filii Israel transierunt mare Rubrum ita illaesi, tanquam si irent per aridam et siccam terram, quia crediderunt Deum ita eos posse educere per mare, sicut per siccum. Quod scilicet transire mare experti et volentes facere Aegyptii, qui nec partem fidei habebant, devorati sunt ab aquis, id est omnino absorpti. Vel experti utrum fide, an casu fieret ille transitus, devorati sunt gurgitibus. Si enim casu transirent Israelitae, similem transitum haberent Aegyptii. Sed quia talem viam illis fides paraverat, [Col. 1656B] idcirco infideles in ea perierunt.
«Fide muri Jericho corruerunt circuitu dierum septem (Josue II, VI) . Fide Rahab meretrix non periit cum incredulis, excipiens exploratores cum pace.»
Non solum mare divisit fides, sed et muros Jericho praecipitavit. Nam Dominus jusserat: Circuite urbem cuncti bellatores semel per diem. Sic facietis sex diebus. Septimo autem die sacerdotes tollent septem buccinas, et praecedent arcam foederis, septiesque circuibitis civitatem, et sacerdotes clangent buccinis. Cumque insonuerit vox tubae longior atque concisior, et in auribus vestris increpuerit, conclamabit omnis populus vociferatione maxima, [Col. 1656C] et muri funditus corruent civitatis, ingredienturque singuli per locum contra quem steterint. Et filii Israel huic divinae jussioni ac promissionibus fidem adhibentes, fecerunt ut sibi fuerat imperatum, et tali ordine ceperunt civitatem. Sed in eadem urbe erat Rahab, quae fide meruit non perire cum incredulis civibus. Omnes enim gladio perierunt, praeter eos qui erant in domo ejus. Exceperat enim duos exploratores cum pace, quos Josue miserat, et absconderat eos, ne rex Jericho inveniret et occideret illos, quoniam visis illis credidit quod filii Israel per Dei potentiam essent habituri terram, sic enim ait: «Novi quod tradiderit vobis Dominus terram (Josue II) .» Etenim irruit in nos terror vester, et [Col. 1656D] elanguerunt omnes habitatores terrae. Dominus enim Deus vester, ipse est Deus in coelo sursum et in terra deorsum. Et hac fide servavit exploratores, et per fenestram suae domus latenter emisit, ideoque pereuntibus postmodum caeteris, ipsa cum omni cognatione sua vixit in populo Israel. Et antea quidem fuerat meretrix, sed populo Dei sociata, legitime vixit, ita ut et in genealogia Salvatoris poneretur (Matth. I) . Et quia etiam meretrix fide justificari et salvari meruit, erubescat omnis vir esse infidelis, ne per infidelitatem omnibus peccatis oneretur et pereat.
«Et quid adhuc dicam? deficiet enim me tempus enarrantem de Gedeon, Barac, Samson, Jephte, David, Samuel, et prophetis qui per fidem vicerunt [Col. 1657A] regna, operati sunt justitiam, adepti sunt repromissiones.»
Multa, inquit, exempla veterum de habenda fide vobis attuli, et adhuc plura vobis afferre possem. Sed quid adhuc dicam, id est quod factum cujus personae amplius in exemplum fidei proferam? Tot enim exempla protuli, ut omnibus sufficere debeant ad fidem. Et si proferrem alia omnia quae possent proferri, fastidium magis quam utilitatem fortasse generarent. Nec in his amplius immorari debeo, quia, cum determinassem tempus, in quo mihi vobis scribere liceat, si illud consumpsero, exempla fidei veterum proferendo, infra praescriptum tempus alia quae vobis scribere debeo, perficere non potero. Et hoc est quod subditur: Deficiet enim me tempus. [Col. 1657B] Quasi dicat: Non est utile ut omnia quae possem, exempla supponam, quia me enarrantem, id est evidenter et singula narrantem deficiet, id est deseret tempus, quod vobis ad scribendum determinavi, nec poterunt in eo explicari omnia quae vobis scribere statui, hoc est temporis brevitas qua sum impeditus circa alia, non sinit ut plenariam istorum enarrationem faciam. Vel tempus vitae meae deficiet, id est deseret me, si voluero omnia persequi. Et ideo supersedendum est, quia deficiet tempus me enarrantem, id est ex toto narrantem, vel extra et aperte narrantem de Gedeon, Barac, Samson, Jephte, David, Samuel, et prophetis. Hoc est si omnia fortia facta eorum et aliorum quae ipsi per fidem operati sunt, voluero in tam brevi tempore hujus epistolae [Col. 1657C] vel vitae meae explicare, hoc non potero. Grandia sunt enim quae fecerunt isti. Qui devicerunt, id est deorsum ponentes et sibi subjicientes vicerunt regna, id est reges cum omnibus sibi subditis. Et hoc non per suas vires, sed per fidem qua Deo credebant, et in Deo confidebant. Ac per eamdem fidem, qua credebant bonorum operum remuneratorem, operati sunt justitiam, id est opera justitiae fecerunt. Et per ipsam fidem in qua perseveraverunt, adepti sunt repromissiones, id est remunerationes supernae beatitudinis, quas Deus in Scripturis promisit ac repromisit operariis justitiae, non quod statim quando moriebantur, acciperent illas, quia nondum Christus eis viam fecerat, et [Col. 1657D] erant in tenebris causa originalis peccati, sed quia cum Apostolus haec scriberet, Christo passo, jam habebant repromissiones secundum animam. Ipse namque eos ab inferis abstraxerat et singulis stolis induerat (Apoc. VI) . Vel adepti sunt promissiones temporalium bonorum, quas lex observatoribus suis fecerat; quia non solum vitam aeternam, sed et temporales divitias, et inimicorum subjectiones propter observantiam legis adepti esse dicuntur, Gedeon, Barac et caeteri (Judic. VI) . Gedeon namque per fidem devicit regna, quia jubente ac permittente Deo in trecentis viris, quos non ferro, sed lagenis et lampadibus armaverat, superavit Madianitas et Amalecitas et alios orientales populos, quorum multitudo centum triginta quinque millia [Col. 1658A] virorum bellatorum habebat, et reges eorum cepit et interfecit. Et ipse operatus est justitiam, quia destruxit aram Baal, et aedificavit altare Domino, atque liberavit populum Israel. Et adeptus est repromissiones vitae, quoniam mortuus est in senectute bona. Barac quoque per fidem devicit regna, cui Deus per Deboram prophetissam dixit: «Vade et duc exercitum in montem Tabor, tollesque tecum decem millia pugnatorum de filiis Nephthalim et de filiis Zabulon. Ego adducam ad te in loco torrentis Cison Sisaram principem exercitus Jabin, et currus ejus atque omnem multitudinem, et tradam eos in manu tua (Judic. IV, V) .» Fecitque Barac ut Dominus jusserat, et ascendit in montem. Quod cum audisset Sisara, congregavit [Col. 1658B] nongentos falcatos currus, omnemque exercitum de Aroseth gentium ad torrentem Cison. Descendit atque Barac de monte Thabor, et decem millia pugnatorum cum eo. Perterruitque dominus Sisaram et omnes currus ejus, universamque multitudinem in ore gladii ad conspectum Barac, in tantum ut Sisara de curru desiliens, pedibus fugeret, et Barac persequeretur fugientes currus et exercitum usque ad Aroseth gentium, et omnis hostium multitudo usque ad internecionem caderet. Humiliavitque Deus in die illo Jabin regem Chanaan, donec delerent eum. Sic Barac per fidem devicit regna. Qui et justitiam operatus est in hoc ipso, quod liberavit filios Israel ab ipso rege, qui per viginti annos vehementer oppresserat eos: nec sibi victoriam [Col. 1658C] arrogavit, sed Deo per illa canticum cecinit. Unde et supernas repromissiones adipisci dignus fuit. Sed et Samson per fidem devicit regna (Judic, XIII, XVI) , quia cum esset unus vir, sed haberet in se Spiritum Domini, qui confortabat eum, ingentes strages Philistaeorum multoties dedit, nullusque eorum fortitudinem habere poterat ut illi resisteret. Justitiam quoque operatus est, quia judicavit Israel viginti annis, et Philistaeos oppressores eorum afflixit, et Nazaraeus, id est consecratus fuit ex utero matris suae, vinum et siceram non bibens, et nihil immundum comedens (Luc. II) . In fine tamen quo se cum hostibus oppressit, non aliter excusatur, nisi quia spiritus latenter hoc jusserat, qui per [Col. 1658D] illum miracula faciebat, sicut et antea illi inspiraverat ut uxorem de filiabus Philistaeorum acciperet, cum lex hoc prohiberet. Nam, sicut in acceptione uxoris alienigenae fecit per voluntatem Dei, quod lex interdixerat, et non peccavit, ita credi potest quod Spiritus sanctus illi jusserit extinguere secum ingentem illam hostium multitudinem, quae de ejus humiliatione laudabat idolum suum, et ad majus improperium faciebat eum ebrium ludere, praesertim cum jam ille spiritus coepisset ei pristinas vires reddere, ad designationem recuperationis prioris gratiae. Unde et nunc Apostolus ponit eum inter eos, qui adepti sunt repromissiones. Jephte quoque per fidem devicit regna, quia est factus super eum Spiritus Domini, et circuiens Galaad et inde transiens [Col. 1659A] ad filios Ammon, votum vovit Domino, dicens: «Si tradideris filios Ammon in manus meas, quicunque primus fuerit egressus de foribus domus meae, mihique occurrerit revertenti cum pace a filiis Ammon, eum holocaustum offeram Domino. Transivitque, Jephte ad filios Ammon ut pugnaret contra eos. Quos Dominus tradidit in manus ejus. Percussitque viginti civitates plaga magna nimis. Et humiliati sunt filii Ammon a filiis Israel. Revertente autem Jephte domum suam, occurrit ei unigenita filia cum tympanis et choris. Qua visa, scidit vestimenta sua et ait: «Heu! filia mi, decepisti me, et ipsa decepta es. Aperui enim os meum ad Dominum, et aliud facere non potero, et fecit ei sicut voverat (Judic. XI) .» Et merito quaeritur [Col. 1659B] utrum pro jussu Dei sit habendum quod eam immolavit. Abraham enim non solum non est culpatus crudelitatis crimine, sed etiam laudatus nomine pietatis, quod filium voluit nequaquam scelerate, sed obedienter occidere. Jephte vero non ita legitur accepisse praeceptum ut filiam occideret; sed tamen in eo quod Scriptura refert quia factus est super eum Spiritus Domini, et tunc tale votum pro victoria fecit, atque victoriam adeptus est, non videtur temerarie vovisse, cui Spiritus sanctus praesidebat: nec injustum votum vovisse, qui victoriam pro qua votum faciebat, consecutus est. Consecutio enim victoriae testatur Deo votum non displicuisse. Novit enim Dominus secretas causas, propter quas tale sacrificium ei placere potuit. Et ipse Jephte [Col. 1659C] semetipsum potius in hoc spiritaliter mactavit, quia cum non haberet filium aut filiam praeter istam, omnem affectum ejus rigore voti superavit, et dolorem compassionis ardore fidei devicit. Qui et justitiam operatus est, quia satis rationabiliter et juste principatum suscepit, et causas suas contra regem filiorum Ammon per legatos juste disseruit, et juste bellum iniit atque populum Israel sex annis secundum legem Domini judicavit. Unde et repromissiones supernarum retributionum adeptus esse creditur. De David vero superfluum esse puto, demonstrare quomodo per fidem regna devicerit [Col. 1659D] I Reg. XVI passim. , cum constet eum tot reges impios juvante Domino peremisse. Justitiam autem sic operatus [Col. 1659D] est, ut de illo diceret Deus: «Inveni David filium Jesse, virum secundum cor meum, qui faciat omnes voluntates meas.» Sed et repromissiones adeptus est non solum de aeterna vita, sed etiam de adventu Christi: quia et ipse beatitudinem aeternam possidet, et aeternus rex Christus de semine ejus suscitatus est. Samuel quoque [Col. 1660D] I Reg. III, IV, V, VI, VII, passim. per fidem vicit regna Philistaeorum, quia, cum satrapae gentis illius cum exercitibus suis adversus Israel convenissent, obtulit Samuel holocaustum et clamavit ad Deum pro Israel, et exaudivit eum Dominus. Nam in ipsa hora sacrificii contigit Philistaeos inire praelium contra Israel. Et intonuit Dominus fragore [Col. 1660A] magno super eos atque exterruit eos, et caesi sunt a facie Israel; factaque est manus Domini super eos cunctis diebus Samuel, et redditae sunt urbes quas tulerant ab Israel. Liberatusque est Israel de manu eorum. Sed et justitiam ita operatus est Samuel, ut nec in modico reprehensibilis unquam inveniatur. Ideoque repromissiones beatitudinis aeternae absque ulla dubitatione adeptus est. Nonnulli quoque sequentium prophetarum, vel orationibus vel meritis suis devicerunt reges, sicut orante Isaia cum rege Ezechia, percussit angelus in castris Assyriorum centum octoginta quinque millia, et recessit turpiter a Judaea Sennacherib rex (Isai. XXXVII; IV Reg. XIX) . Elisaeus quoque meritis suis obtinuit, ut Benadab rex Syriae (IV Reg. VII) , qui diu Samariam [Col. 1660B] obsederat, cum omni exercitu suo territus fugeret. Dominus autem audiri fecit in castris Syriae sonitum curruum et equorum et exercitus plurimi, fugeruntque Syri, et dereliquerunt tentoria sua et equos et asinos cum auro et opibus magnis; et haec omnia diripuerunt filii Israel, ita ut fieret modius similae statere uno, et duo modii hordei statere uno in porta Samariae. Multaque hujusmodi contra reges impios sancti prophetae per fidem egerunt, et justitiam in omni conversatione sua tenuerunt ac repromissiones divinas in regno coelorum adepti sunt.
«Obturaverunt ora leonum, exstinxerunt impetum ignis, effugerunt aciem gladii, convaluerunt de infirmitate, fortes facti sunt in bello, castra verterunt exterorum, acceperunt mulieres de resurrectione [Col. 1660C] mortuos suos.»
Non solum super homines habuerunt antiqui sancti per fidem victoriam, sed etiam super bestias adeo feroces, ut sunt leones, et super insensibilia elementa, ut est ignis, hoc est: Obturaverunt, id est obturata et clausa fecerunt ora leonum, ut etiam jejuni leones fide servante non tangerent eos, sicut Daniel (Daniel. VI, XIV) , quem illaesum in lacum leonum per noctis unius spatium fides servavit, aliaque vice sex diebus cum septem jejunis leonibus in lacu clausus sine laesione perduravit. Pluralis enim numerus pro singulari positus esse nunc intelligitur, in hoc quod dictum est, obturaverunt ora leonum, nisi et Davidicum factum in hac sententia [Col. 1660D] memoratum accipiamus, qui, dum pasceret gregem, venit leo et ursus, tuleruntque arietem, et ipse persecutus est et percussit eos, eruitque pecus de ore eorum, istis consurgentibus in eum, apprehendit ipse mentum eorum et suffocavit et interfecit eos (I Reg. XVII) . Alii per rorem fidei, exstinxerunt impetum ignis, id est vehementissimum ignem qui cum impetu virtutis irruebat, sicut Moyses: nam murmurantibus Hebraeis (Num. XI) , accensus est in eos ignis Domini, et devoravit extremam partem castrorum, cumque clamasset populus ad Moysen, oravit Moyses ad Dominum, et absorptus est ignis. Similiter et Aaron alia vice exstinxit impetum ignis [Col. 1661A] (Num. XVI) , quando tollens thuribulum cucurrit ad mediam multitudinem, quam vastabat incendium et obtulit thymiama, ac stans inter mortuos et viventes, pro populo deprecatus est, et plaga cessavit. Sed et tres pueri in Babylone per fidem exstinxerunt impetum ignis, cum quibus in fornacem descendit angelus Domini, et excussit flammam ignis de fornace, et fecit medium fornacis quasi ventum roris flantem, et non tetigit eos omnino ignis (Dan. III) . Alii effugerunt aciem gladii, sicut Isaac quoque cum pater arrepto gladio vellet immolare, prohibuit angelus eum percuti (Gen. XXII) ; et sicut David, qui dum manu sua psalleret coram Saul, tenebat Saul lanceam et misit eam, putans quod configere posset eum cum pariete. David autem declinavit a [Col. 1661B] facie ejus (I Reg. XIX) . Hoc et alia vice similiter factum est de evasione ictus lanceae (I Reg. XX) . Vel effugerunt aciem gladii, id est exercitum accinctum gladio per fidem in fugam verterunt, sicut Gedeon in armis armatos Madianitas (Judic. VII) , et Judas Machabaeus saepe cum paucis fere innumeras hostium multitudines (I Mach. III) . Alii per fidem convaluerunt de infirmitate, id est sanati a corporeo languore, sicut Job et Ezechias (Job XLII) . Alii per fidem fortes et insuperabiles facti sunt in bello, sicut Josue et David et Judas Machabaeus (IV Reg. XX) . Nonnulli verterunt in fugam castra exterorum, id est alienigenarum, qui super se veniebant, sicut Judith (Judith XIII) et saepe dictus Gedeon (Judic. VII) . Notandum vero, quod aliud est castra vertere, [Col. 1661C] quoniam hoc etiam sine pugna, aliud fugare aciem gladii, quod fit pugna. Talia per fidem antiqui patres consequebantur et temporalem felicitatem adipiscebantur, sed in Novo Testamento non est tempus talium. Ante dedit talia Dominus, nunc dat meliora. Ac si diceret: Discite homines per gratiam Novi Testamenti vitam concupiscere sempiternam. Quid pro magno ita vos vultis a Domino de morte liberari, sicut liberati sunt patres vestri, quando commendabat Dominus etiam terrenae felicitatis praeter se non esse alium largitorem? Illa felicitas ad veterem hominem pertinet, quae veritas ab Adam coepit. Ego autem sum Christus, non Adam. A veteri veteres fuistis, a Novo Novi estote [Col. 1661D] usque ad mortem. Unde ipse hoc voluit in conspectu inimicorum pati, quo eum tanquam derelictum putarent, ut commendaretur gratia Novi Testamenti, qua disceremus aliam quaerere felicitatem, quae nunc est in fide, postea vero erit in specie. Sed sub Veteri Testamento necesse fuit et temporalia bona sanctis praeberi divinitus. Ideo a variis periculis liberati sunt, quando clauserunt ora leonum, exstinxerunt impetum ignis, effugerunt aciem gladii, convaluerunt de infirmitate. Fortitudinem quoque et victorias adepti sunt divinitus, quoniam fortes facti sunt in bello, et castra verterunt exterorum. Magna etiam impetraverunt orando, quoniam acceperunt mulieres de resurrectione mortuos suos. Sareptana quippe mulier, orante Elia, filium suum accepit de [Col. 1662A] resurrectione venientem (III Reg. XVII) , et per Eliseum Sunamitis accepit natum suum de resurrectione sibi redditum (IV Reg. IV) .
«Alii autem distenti sunt, non suscipientes redemptionem, ut meliorem invenirent resurrectionem. Alii vero ludibria et verbera experti, insuper et vincula et carceres, lapidati sunt, secti sunt, tentati sunt, in occisione gladii mortui sunt.»
Ostendit quanta per fidem sancti fecerunt, nunc autem ostendit quanta pro fide pertulerunt, ut quod suaserat fide multorum exemplis pluribus persuadeat multarum passionum imitationibus. Quidam patrum in vita sua per fidem a variis adversitatibus erepti sunt. Sed alii eorum etiam pro fide distenti [Col. 1662B] sunt, id est in suppliciis singula membra tensi, non suscipientes redemptionem, id est ereptionem de poenis quae inferebantur illis, ut invenirent in saeculo alio meliorem redemptionem praesenti quae respuebatur. Hoc fecerunt septem egregii fratres cum matre, quos rex Antiochus flagris et taureis crucians, compellebat contra legem carnes porcinas edere (II Mach. VII) . Qui cum dicerent, Parati sumus mori magis quam patrias Dei leges praevaricari, iratus rex jussit ei, qui prior fuerat locutus, amputari linguam, et cute capitis abstracta, summas quoque manus ei et pedes praecidi; et cum jam per omnia mutilus factus esset, jussit ignem admoveri, et adhuc spirantem torreri in sartagine. Sic fecit de secundo atque omnes septem et octavam matrem talibus tormentis [Col. 1662C] consumpsit. Ita distenti sunt in variis poenis, atque manus et pedes ad percipiendum poenas extenderunt et linguas protulerunt. Ac redimi a poenis noluerunt, quia, cum suaderetur illis ut illicitas carnes ederent et poenas evaderent, non consenserunt. Optabant enim meliorem resurrectionem, sicut et tyranno dicebant: Tu quidem, sceleratissime, in praesenti vita nos perdis, sed rex mundi defunctos nos pro suis legibus in aeternae vitae resurrectione suscitabit. Et hoc quidem isti tali fide pertulerunt. Sed alii experti sunt sustinendo ludibria et verbera quia et derisi sunt et verberati, sicut Jeremias qui ait: «Factus sum in derisum tota die, omnes subsannant me (Jer. XX) ,» et de quo scriptum est, quia [Col. 1662D] percussit Phassur Jeremiam prophetam, et misit eum in nervum (ibid.) . Et quasi parum esset pertulisse ludibria et verbera, pertulerunt insuper et vincula et carceres. Per hoc enim quod dicit insuper, notat haec quatuor eisdem personis illata fuisse. Et Jeremias vincula pertulit et carceres, quia, sicut dictum est Phassur in nervum misit, quem Sedechias rex in atrio carceris clausit, et iterum cum vellet ire in terram Benjamin (Jer. XXXII) , et pervenisset ad portam Jerusalem, apprehendit eum custos portae, dicens: «Ad Chaldaeos profugis! et duxit eum ad principes. Quamobrem irati principes contra Jeremiam, caesum eum miserunt in carcerem, ingressusque est in domum Jaci et in ergastulo, et sedit ibi diebus multis (Jer. XXXVII) .» Sic legitur Jeremias [Col. 1663A] expertus esse ludibria et verbera insuper et vincula et carceres. Michaeas quoque verbera pertulisse legitur et carcerem atque ludibria. Nam, cum rex Achab vellet ire contra Syros ad praelium in Ramoth Galaad, et prophetas suos consuluisset, quos circiter quadringentos congregaverat, omnesque regi respondissent ut iret, quia prospere sibi eventurum foret, tandem Michaeas adductus et interrogatus respondit: «Dominus dedit spiritum mendacem in ore omnium prophetarum tuorum, qui hic sunt. Accessit autem Sedecias filius Chanaan, et percussit Michaeam in maxillam, et dixit: Mene ergo dimisit Spiritus Domini, et locutus est tibi? (III Reg. XXII.) » Ecce ludibria et verbera, cum ante regem derideretur, et percutitur sine judicio. «Et ait rex: Tollite [Col. 1663B] Michaeam et mittite eum in carcerem, et sustentate eum pane tribulationis et aqua angustiae, donec revertar in pace (ibid.) .» Ecce carcer, ubi et vincula forsitan fuerunt. Alii lapidati sunt, ut ille, de quo scriptum est, quia Spiritus Domini induit Zachariam filium Joiadae sacerdotem, et stetit in conspectu populi, et dixit eis: «Haec dicit Dominus: Cur transgredimini praeceptum Domini quod vobis non proderit, et dereliquistis Dominum ut derelinqueret vos? Qui congregati adversus eum miserunt lapides juxta regis Joas imperium in atriis domus Domini, et interfecerunt eum (II Par. XXIV) .» Sed et Naboth Jezraelites injuste lapidatus est (III Reg. XXI) . In eo quod subditur, secti sunt, pluralis numerus pro [Col. 1663C] singulari positus esse creditur, quoniam de solius Isaiae passione dictum intelligitur, quia Hebraei certissime tradunt serra lignea a Manasse rege serratum esse. Alii tentati sunt voluptatum suasionibus aut saecularium bonorum promissionibus, an divelli possent a fidei justificationibus, et sicut sanctus Joseph, cui impudica domina dicebat: «Dormi mecum (Gen. XXXIX) ;» et sicut Judith, cui dixit Holofernes: «Tu eris magna in domo Nabuchodonosor, et nomen tuum nominabitur in universa terra (Judith. XI) :» et sicut ultimus septem fratrum, de quibus supra diximus, quem rex Antiochus non solum verbis hortabatur, sed etiam juramento affirmabat, divitem se et beatum facturum, et translatum a patriis legibus amicum habiturum (II Mach. VII) . Alii vero mortui [Col. 1663D] sunt in occisione gladii, sicut octoginta quinque sacerdotes Domini, quos Saul propter David injuste trucidavit (I Reg. XXII) , et sicut prophetae Domini, quos regina Jezabel interfecit (III Reg. XVIII) .
«Circuierunt in melotis, in pellibus caprinis, egentes, angustiati, afflicti, quibus dignus non erat mundus. In solitudinibus errantes, et in montibus, et in speluncis, et in cavernis terrae.»
Circuierunt in melotis, in pellibus caprinis, etc. Melota est, ut aiunt, vestimentum ex pilis camelorum factum vel ex caprinis pellibus; et quis in veteri Judaeorum populo usus sit hoc indumento, difficile in scriptis aperte reperitur, sed Joannes Baptista qui in hoc loco intelligi potest, legitur hoc usus fuisse (Matth. III Marc. I) . Judith tamen cilicium [Col. 1664A] habebat super lumbos suos (Judith. IX) ; et Isaiae dictum est: «Solve saccum de lumbis tuis (Isa. XX) ;» id est cilicium. Hoc indumento credimus et Eliam usum fuisse (IV Reg. I) , nonnullosque prophetarum. Fertur etiam melota vocari pellis animalis, quod dicitur taxus sive taxo et religiosi viri domantes carnem suam, non molles et pretiosas vestes habebant, sed ciliciis utebantur et asperis animalium pellibus, ut taxonum et caprarum. Vel circuierunt sic induti loca multa, sicut Elias, qui jubente Domino, per varia loca ambulasse refertur (III Reg. XIX) ; et sicut Joannes Baptista, qui venit in omnem regionem Jordanis, praedicans baptismum poenitentiae (Luc. III) . Ipsi dico, egentes necessariis corporis, quia nihil habebant, angustiati cura animi, quoniam [Col. 1664B] peccata populi plangebant: afflicti laboribus, quia persecutionem pro justitia sustinebant. Qui ne propter penurias et afflictiones viderentur contemptibiles, subditur: Quibus dignus non erat mundus, id est tantae dignitatis erant, quod mundus non erat dignus conversatione illorum. Unde et Elias in coelum vivus est translatus (IV Reg. II) , atque Joannes citius martyrio consummatus (Matth. XIV; Marc. VI) . Illi quoque erant egentes et angustiati atque afflicti, de quibus refertur, quia Judas Machabaeus cum Jerusalem ab Antiochenis occupata esset, secesserat in desertum locum, ibique inter feras vitam in montibus cum suis agebat; et feni cibo vescentes, demorabantur ne participes essent coinquinationis (II Mach. V) . Hi se a malitia mundi separaverant, et ideo dignus eis non erat mundus, de quibus intelligitur hoc quod Apostolus subjungit: in solitudinibus errantes et in montibus. Alii vero ad proximas coeuntes speluncas, et latenter Sabbati diem celebrantes, cum indicati essent Philippo praeposito regis, flammis succensi sunt, eo quod verebantur propter religionem et observantiam manu sibimet auxilium ferre, et hos nunc dicit Apostolus in speluncis et in cavernis terrae mansisse. Speluncae quidem naturales. cavernae autem quae manu vel aliquo casu factae sunt. Elias in solitudinibus antea fuerat in montibus et speluncis; qui fugiens Jezabel, venit in Bersabee Juda. Et perrexit in desertum via unius diei, et inde ambulavit quadraginta diebus, et quadraginta [Col. 1664D] noctibus usque ad montem Dei Oreb. Cumque pervenisset illuc, mansit in spelunca, et auditis ibi sermonibus Domini, reversus est idem per desertum (III Reg. XIX) . Sed et illi manserunt in speluncis vel cavernis, de quibus Scriptum est, quia cum interficeret Jezabel prophetas Domini, tulit Abdias centum prophetas et abscondit eos quinquagenos in speluncis, et pavit eos pane et aqua (III Reg. XVIII) . Hucusque Apostolus exemplis eorum usus est, qui in fide testimonium consecuti sunt. Superius vero priusquam de fide tractatum inciperet, fere per totam epistolam argumentis utebatur (Rom. I) . Egregius enim magister, sapientibus et insipientibus debitor, cum in Hebraeis quosdam sapientes, quosdam vero tardiores cerneret, prudentiam sapientium [Col. 1665A] argumentis superavit; tarditatem vero simplicium solis exemplis attraxit, quatenus et illos victrix ratio frangeret, et istos ad majora conscendere imitatio blanda suaderet.
«Et hi omnes testimonio fidei probati, non acceperunt repromissionem, Deo pro nobis melius aliquid providente, ut non sine nobis consummarentur.»
Multos hactenus memoravi, et hi omnes quos nominatim vel tacitis nominibus in exemplum adduxi probati sunt testimonio fidei, id est sic probati sunt in fide constantes, ut bonum inde testimonium habeant. Ad hoc revertitur in conclusione quod in exordio praemiserat, quia in fide testimonium consecuti sunt senes. Et quamvis in fide fuissent probati, [Col. 1665B] non tamen acceperunt repromissionem. Quid est hoc? Nonne paulo superius dictum quosdam eorum per fidem devicisse regna, operatos esse justitiam, et adeptos esse repromissiones? Sed illi sancti et repromissiones adepti sunt, et promissiones exspectant, quia beatitudinem animarum habent sed resurrectionem corporum praestolantur. Unde bene superius dictum est, quia adepti sunt repromissiones quasi plures et varias; nunc autem dicitur, quia non acceperunt repromissionem, quasi unam singularem, quoniam variae sunt dignitates, quas animae juxta meritorum suorum distinctiones acceperunt, sed una est corporum incorruptio, quam generaliter exspectant. Non igitur acceperunt repromissionem, quoniam resurrectio corporum, [Col. 1665C] quam Deus sanctis suis repromisit, adhuc differtur, ut simul omnes resurgamus, quatenus in communi gaudio omnium, majus fiat singulare. Ita exspectant adhuc, donec et nos accurramus, Deo providente et sapienter ordinante pro nobis aliquid melius, ut non consummarentur, id est ut non perciperent consummatam beatitudinem animae et corporis sine nobis, quam ut ante nos consummarentur. Cum enim adhuc nos exspectant ad suam consummationem, ardentius nostram exoptant liberationem, et propter se, et propter nos atque pro nobis interpellant, ut citius a praesentis saeculi miseria liberemur. Nos quoque, etsi propter nos ipsos desides, saltem ne diutius eos exspectare faciamus, festinare debemus, ob hoc etiam alacrius currere, quia non [Col. 1665D] tandiu exspectabimus, quandiu exspectaverunt illi. Propter hujusmodi causas Deus pro nobis melius ordinavit, ut nos exspectarent ad consummationem. Patriarchae igitur et prophetae omnesque prophetarum spiritus, qui ad beatam vitam transierunt, nos ardenter gavisuros secum exspectant, nec est illis ex toto perfecta laetitia donec quodammodo pro nostris erroribus dolent. Neque enim discedentes hinc sancti, continuo integra meritorum suorum praemia consequuntur, sed exspectant etiam nos licet morantes, licet desides, ut nobiscum perfectam beatitudinem consequantur. Propter hoc etiam mysterium illud in ultimum diem dilati judicii, custoditur, quia unum corpus est, quod justificari [Col. 1666A] exspectatur, unum corpus est, quod resurgere in judicium dicitur.
«Ideoque et nos tantam habentes impositam nubem testium, deponentes omne pondus et circumstans nos peccatum, per patientiam curramus ad propositum nobis certamen, aspicientes in auctorem fidei, et consummatorem Jesum, qui proposito sibi gaudio, sustinuit crucem, confusione contempta, atque in dextera sedis Dei sedet.» (Ephes. IV; Colos. III; I Petr. II.)
Praemissis exemplis fidei et patientiae sanctorum, in quibus fides solidata est in cordibus auditorum, subjungit illud quod fidei sociandum est, id est hortari incipit ad tolerantiam adversitatum, ut sicut [Col. 1666B] patres omnia per fidem adversa patiendo vicerunt, ita et nos faciamus. Quasi dicat: Antecessores nostri tanta per fidem operati sunt et pertulerunt. Ideoque et nos similiter pro fide sustineamus ad imitationem ipsorum. Nos dico, habentes impositam nobis ad protectionem et umbraculum tantam nubem testium, id est tantam multitudinem sanctorum, qui de terris instar nubium consurgentes, ad sublimia coelestis conversationis volaverunt ab omni sarcina terrenae cupiditatis, et ut nubes exemplo sui in aestu tribulationum dant nobis refrigerium consolationis, atque compluunt nos inundantia doctrinae suae. Qui testes dicuntur, quia fidem testati sunt ore et passione. Testes enim Latine, μάρτυρες graece dicuntur. Sed et bonorum operum testes fuerunt, [Col. 1666C] quia in suis actibus testati sunt esse facienda hujusmodi opera. Quorum nubes, id est densa multitudo est nobis imposita, ut nos protegat et exemplis suis confoveat. Et nos hanc nubem levem super nos habentes, deponamus, id est deorsum ponamus omne pondus, id est omnem gravedinem mundanae cupiditatis, et quidquid mentem nostram in infimis deprimit, ut leves effecti, ad nubem quae super nos est, evolemus ei ei consociemur. Deponamus etiam peccatum circumstans nos, id est ad alta elevemur, et in imo relinquamus peccatum, quod inique nos impetit et circumvallat, dum in infimis cor habemus, sicut Zachaeus, qui prae turba Jesum videre non poterat, ascendit in arborem ut videret eum (Luc XIX) . Turba enim altior pusillum Zachaeum [Col. 1666D] non sinit videre Jesum, quando inolita consuetudo vitiorum quae nos superavit et super nos excrevit, atque tumultus perversarum cogitationum, qui sibi cor nostrum subdidit, non nos sinit lumen divinitatis intueri. Sed Zachaeus ascendit in arborem, relicta inferius turba, quia nos in arborem crucis debemus ascendere, crucifigentes carnem nostram cum vitiis et concupiscentiis (Galat. V) , atque cor ad alta sustollere, si Jesum absque turbae nocentis obstaculo cupimus aspicere. Sic itaque deponamus omne pondus, et circumstans nos peccatum. Potest etiam pondus intelligi sarcina peccatorum quae fecimus, quae sicut onus grave gravata est super nos. Peccatum vero quod circumstat, tentatio peccati, [Col. 1667A] quae undique imminet, et ab omni parte nos obsidet (Psal. XXXVII) . Sed nos per confessionem deponamus omne pondus peccatorum quo gravamur, et per sublimem conversationem deorsum relinquamus omne peccatum, quod nos in infimis circumstat et impugnat. Et sic abjecto pondere et superatis obstaculis, leves atque sublimes effecti, curramus, id est sine mora haesitationis cito transeamus per patientiam ad certamen martyrii, quod propositum est nobis ab infidelibus, qui proposuerunt aut nos a fide separare, aut variis tormentis cruciare. Vel a Deo propositum est nobis, qui per immensa gratiae suae beneficia proposuit, non solum ut in eum crederemus, sed etiam ut pro illo pateremur (Philip. I) . Et ita sine murmuratione vel haesitatione curramus [Col. 1667B] per patientiam ad agonem martyrii aspicientes in auctorem fidei, id est attendentes quanta pro nobis pertulit, qui fidem nobis et dedit et auxit, pro qua nobis suadet martyrium. Ac si dicatur: Curramus ad propositum certamen, tum propter exempla multa praecedentium patrum, tum propter amorem fidei et consummatorem Jesum, qui tam magnus est, et ab eodem fidem accepimus pro qua patimur, atque ab ipso consummandam plena beatitudine speramus. Ipse enim est et auctor et consummator fidei, quia et eo auctore fidem habemus, et eo consummatore ad videndum quod nunc fides credit perveniemus. In hunc aspiciamus, ne adversis deficiamus, qui proposito sibi gaudio sustinuit crucem, id est qui proposuit sibi in corde gaudium aeternum, ad quod per [Col. 1667C] passionem erat transiturus, et sic libentissime pertulit supplicia crucis, contempta confusione, id est neglecta omni verecundia, dum irrideretur pendens in ligno. Vel proposito sibi a turbis gaudio, dum vellent eum facere regem, noluit ille gaudium hujusmodi suscipere (Joan. VI) , sed postmodum sustinuit crucem et illusiones et opprobria, contemnens omnem humanam verecundiam. Omnia enim terrena bona contempsit, ut in illis non quaereretur felicitas. Crucem sustinuit, atque ideo sedet in dextera sedis Dei, «humiliavit enim semetipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philip. II) ,» propter quod et Deus exaltavit illum. Non ergo frustra sibi gaudium resurrectionis et ascensionis proposuerat, dum pateretur et irrideretur, [Col. 1667D] sed assecutus est illud gaudium. Itaque sicut ille proposito sibi gaudio sustinuit crucem, contemnens verecundiam, et adeptus est fidei confessionem, sic et nos proposito nobis aeterno gaudio debemus pro fide ejus omnia sustinere, et omnem opprobriorum verecundiam contemnere, ut ad sedis ejus participationem mereamur pertingere. Dicit enim: «Qui vicerit, dabo ei sedere mecum in throno meo, sicut et ego vici, et sedeo cum Patre meo in throno ejus (Apoc. III) .»
«Recogitate enim eum qui talem sustinuit a peccatoribus adversus semetipsum contradictionem, ut non fatigemini animis vestris deficientes. Nundum enim usque ad sanguinem restitistis adversus [Col. 1668A] peccatum repugnantes, et obliti estis consolationis, quae vobis tanquam filiis loquitur, dicens: Fili mi, noli negligere disciplinam Domini, neque fatigeris dum ab eo argueris (Prov. III) . Quem enim diligit Dominus, castigat; flagellat autem omnem filium quem recipit (Apoc. III) .»
Dixi quia debemus aspicere in auctorem fidei pro nobis crucifixum. Et justum est sic fieri. Nam recogitate, id est assidue cogitate eum qualis et quantus sit, qui sustinuit contradictionem talem, id est tam turpem et tam vehementem, dum ei contradiceretur, et diceretur, blasphemavit (Matth. XXVI; Joan. XIX) , et secundum legem debet mori, quia Filium Dei se fecit, et non a quibuscunque sed a peccatoribus [Col. 1668B] hanc sustinuit, quod est indignius nec saltem adversus membra sua, sed adversus semetipsum. Hunc assidue recogitate ad imitandum, qui cum sit tam sanctus et tam immunis a peccato et tam magnus, patienter toleravit peccatores, qui ei contradicebant et illudebant, et post crucifigebant eum, hunc inquam recogitate ut perpendentes qualia et quanta ipse pertulit, non fatigemini in aliquibus adversis, deficientes animis vestris, id est licet corpore deficiatis, mente tamen validi et insuperabiles perduretis. Nec debetis deficere, quia parva sunt quae adhuc pertulistis. Cur enim reatum defectionis subiretis, qui non gravem passionis vehementiam sustinetis? Cur corrumperemini fidei defectione, qui adhuc caretis sanguinis effusione? Nam, etsi vestra [Col. 1668C] jam amisistis, nondum tamen usque ad sanguinem, id est usque ad sanguinis effusionem restitistis repugnantes, id est iterum iterumque pugnantes, non dico adversus peccatores, id est adversus homines, sed adversus peccatum, quod illi vobis suadent, dum vos a fide revocare conantur, vel aliquid illicitum facere vos hortantur. Nondum pervenistis ad effusionem sanguinis. Et jam taedio segnes effecti, obliti estis consolationis, quam Dei sapientia vobis per Salomonem exhibet in adversis. Quasi dicat: Culpandi estis, quod illam consolationem jugiter in memoria non tenetis. Vel per interrogationem potest legi: Nondum restitistis usque ad sanguinem et jam estis obliti consolationis? Non debuissetis illius esse obliti. Quae consolatio legitur vobis, id est quae [Col. 1668D] verba consolatoria diriguntur ad vos per Dei sapientiam, quae Christus est, a quo fit consolatio, loquitur vobis, non tanquam servis neque saltem tanquam amicis, sed potius tanquam filiis quod est dulcius. Christus enim pater est credentium, sicut ipse demonstrat, cum dicit: «Non possunt filii Sponsi jejunare, quandiu cum illis est Sponsus (Marc. II) .» Et ideo unicuique fidelium adversa patienti loquitur in proverbiis, dicens: Fili mi, noli negligere. Mi, adverbium blandientis. Noli negligere, id est non sit tibi voluntas negligendi, hoc est vilipendendi disciplinam, id est tribulationes per quas potes discere, quod ideo vult Deus te tribulari, ut possis velut aurum igne tribulationis probari. Vel hoc [Col. 1669A] potes ibi discere, quia si nunc tibi qui filius es non parcit, quanto magis in judicio non parcet adversariis? Ex hoc etiam quod disciplina est, non debes negligere tribulationem quam pateris, et ex eo quod Dei est. Disciplinam quippe Dei negligere, est tribulationem recusare velut inutilem, cum necessitas patiendi eam ingruit; neque fatigeris, id est neque lassescendo deficias, dum argueris, id est reprehenderis ab eo qui Dominus est et tuus et omnium. Licet enim sis adoptatus in filium, tamen debes cognoscere Dominum. Et patienter debes adversitatem sustinere, quoniam ipsa adversitate argueris et increparis a Domino de malis, quae fecisti, ut recogites ea et corrigas. Ideoque peccatis tuis humiliter imputa quidquid adversi pertuleris. Nec [Col. 1669B] debes fatigari dum sic argueris, quoniam Dominus castigat, id est castum agit, hoc est per tribulationes facit a vitiis castum eum, quem diligit. Nec solummodo castigat et emendat verberibus eum fidelem quem diligit, sed etiam omnem filium flagellat, quem recipit, id est quem post culpam primi parentis ad se revocat. Omnem et majorem et minorem flagellat, quem recipit. Et tu forte dicis, Exceptus ero. Si exceptus eris a passione flagellorum, exceptus eris a numero filiorum. Ne te sine flagello futurum speres, nisi forte cogitas exhaeredari. Aliter enim nullus recipitur in haereditate aeterna. Omnem flagellat quem recipit. Nullus exceptus, nullus sine flagello erit. Ita omnem flagellat, ut etiam unicum [Col. 1669C] suum. Unicus ille licet sine peccato, non tamen sine flagello. Patet ergo quod, qui sine peccato flagellat unicum, non immunem a flagello relinquit cum peccato adoptatum. Omnem flagellat quolibet modo, vel per malos homines, vel per malos angelos, vel per damna rerum, vel per infirmitatem corporis, seu per aliud quid adversitatis.
«In disciplina perseverate. Tanquam filiis vobis offert se Deus. Quis enim filius, quem non corripit pater? Quod si extra disciplinam estis, cujus participes facti sunt omnes, ergo adulteri, et non filii estis. Deinde patres quidem carnis nostrae eruditores habuimus, et reverebamur eos. Non multo magis obtemperabimus Patri spirituum, et vivemus? Et illi quidem in tempore paucorum [Col. 1669D] dierum secundum voluntatem suam erudiebant nos, hic autem ad id quod utile est, in recipiendo sanctificationem ejus.»
Quia omnis filius flagellatur, ut in haereditate quam per Adam perdiderat, recipiatur, ideo perseverate in disciplina quam inchoastis, id est in adversitatum tolerantia. Non enim potest erudiri quisquam sine labore, quia virtus in infirmitate perficitur (II Cor. XII) . Et vos ad magnam rem his disciplinae flagellis erudimini, quia tanquam filiis offert se Deus vobis, ut cum bene flagellis ejus eruditi fueritis, possideatis eum perenniter ut Patrem, et ipse vos ut filios. In aliis codicibus non est se, sed tanquam filiis vobis offert Deus. Quod idem [Col. 1670A] significat. Quia tanquam filiis offert vobis, ut perseveretis in disciplina et perveniatis ad haereditatem, atque in hoc quod disciplinam dat, patrem se ostendit: «Visitabo, inquit, in virga iniquitates eorum, et in verberibus peccata eorum, misericordiam autem meam non auferam ab eis (Psal. LXXXVIII) .» Non ergo tantum misericordia vocantis est, sed et verberantis atque flagellantis. Sit itaque manus paterna super vos, etsi boni filii estis. Nolite repellere disciplinam ejus. Det disciplinam dum non auferat misericordiam. Caedat contumaces, dum tamen reddat haereditatem. Si promissa Patris agnovistis, non timeatis flagellari, sed exhaeredari. Non tam amarum vobis esse debet quod flagellat, quam dulce quod recipit. Quomodo enim non flagellat [Col. 1670B] custodiens parvulos Dominus, quos grandes quaerit haeredes? Nec mirum si ipse flagellat eos, quia hoc facit omnis pater de filio quem diligit et sapientem vult esse. Nam quis est Filius quem non corripit pater ejus, dum errare in aliquo viderit? Videmus enim homines in filiis suis hoc facere. Aliquando jam desperatos filios suos dimittunt vivere quomodo volunt. At qui spem habent, flagellant illos. Quos omnino viderint sine spe et indomitos esse, dimittunt ut faciant quod volunt. Jam qui dimittunt facere quod volunt, nolunt permittere ad haereditatem suam. Quem autem flagellant filium, huic ipsam haereditatem servant. Cum ergo flagellat Deus filium, currat ille sub manu patris flagellantis, quia dum flagellat, [Col. 1670C] ad haereditatem erudit. Non sit tam vano et puerili sensu, ut dicat: Plus amat pater meus fratrem meum, cui permittit facere quidquid vult. Ego si me movero contra jussionem patris mei, flagella invenio. Tu gaude sub flagellis, quia tibi servatur haereditas. Ad tempus emendat ne in aeternum damnet. Alius autem ad tempus parcit, sed in aeternum illos damnabit. Omnem filium pater suus flagellat, et verberibus disciplinae castigat. Quod si vos estis extra disciplinam paternorum verberum, cujus disciplinae participes facti sunt omnes filii, ergo adulteri estis, et non filii estis, id est, cum nullus filiorum absque disciplina patris sit, si vos in disciplina Dei, qua vos paterna bonitate castigat, non manetis, tunc non filii Dei estis, sed potius ex [Col. 1670D] adulterino corruptore, qui diabolus est nec jure pater vocatur, geniti. Non enim jure pater appellari potest, qui ex adulterio genuerit. Deus namque legitimus pater est fidelium, diabolus autem non pater, sed corruptor est, ideoque non filios, sed adulteros gignit. Tales sunt qui in praesenti vita flagellum Dei non sustinent, quamvis nomen Christianitatis habeant. Propter has causas debetis in disciplina manere. Deinde propter ista, quia patres quidem, sed carnis nostrae habuimus eruditores et reverebamur eos, id est reverentiam exhibebamus in subjectione et obedientia, ergo non, id est nonne multo magis obtemperabimus Patri spirituum? id est obediemus Deo, qui spiritalis pater noster est. Nam obedientia sola virtus est, quae hominem Deo conciliat, [Col. 1671A] sicut e contra tumor, id est, inobedientia, longe a Deo separat. Quid enim aliud est, inobedientia, quam nolle subdi Deo, id est suae velle esse potestatis? Nonne multo magis obtemperabimus Patri spirituum, id est Deo, qui formavit hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae? (Gen. II.) Non enim de materia fecit spiritum hominis sicut corpus, sed de nihilo per insufflationem suam creavit, et ita se patrem spiritus esse quodammodo monstravit. Ideo etiam pater spirituum dicitur, quia nos in baptismo secundum spiritum generavit. Et huic magis quam carnalibus parentibus obtemperare debemus, quia hoc facientes in aeternum vivemus. Carnales autem patres parum utilitatis conferre possunt. Quid enim tibi potuit [Col. 1671B] praestare pater tuus, quia corripuit, quia verberavit te? Nunquid praestare potuit ut viveres in aeternum? Quod non potuit praestare sibi, quando praestaret tibi? Propter pecuniam suam quantulamcunque, quam de labore collegit, erudiebat te flagellis, ne tibi dimissam male vivendo disperderes. Quoniam reliquit tibi, quod nec tenere hic poterat, nec auferre. Non enim aliquid tibi dimisit quod ipsius esse posset. Cessit, ut succederes. Deus autem tuus, redemptor tuus, castigator tuus, pater tuus, erudit te ut accipias haereditatem, ut non efferas patrem, sed haereditatem habeas ipsum patrem. Ad hanc spem erudiris, et murmuras. «Erit enim tunc Deus omnia in omnibus (I Cor. XV) .» Nec erit ulla infelicitas quae nos exerceat, sed felicitas sola quae pascat. Ipse autem [Col. 1671C] pastor noster, Dominus noster, ipse portus noster, divitiae nostrae. Quicunque hic nobis varia quaerimus, ipse nobis unus omnia erit. Ad hanc spem domamur, et domitor intolerabilis habetur. Nam carnales patres antea nos domuerunt et illi quidem verberibus erudiebant nos secundum voluntatem suam, id est in his quae volebant, videlicet in vanis et caducis in tempore paucorum dierum, dum essemus pueri; hic autem scilicet pater spirituum, erudit nos ad id quod est utile id est ad fidem et bonam conversationem in recipiendo sanctificationem ejus, id est cum recipimus disciplinam ejus, quae nos non solum a peccatis mundat, sed et sanctificat.
«Omnis autem disciplina in praesenti quidem videtur [Col. 1671D] non esse gaudii, sed moeroris. Postea autem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet justitiae. Propter quod remissas manus, et soluta genua erigite, et gressus rectos facite pedibus vestris, ut non claudicans quis erret, magis autem sanetur.»
Monuit eos in disciplina perseverare. Sed quia illi poterant objicere gravem et asperam esse disciplinam, respondet id ipse prior, et occurrit cogitationibus eorum, atque solvit objectionem. Quasi dicat: Hortor vos stare in disciplina, sed fateor verum esse quod sit aspera. Nam omnis disciplina, id est afflictio, quam quisque pro peccatis suis patitur ut corrigatur, in praesenti quidem, id est inter ipsos dolores molestiae videtur sufferenti esse non [Col. 1672A] gaudii, sed moeroris quia corpoream feriendo perturbat laetitiam. Disciplinam namque, quam Graeci appellant παιδείαν, ibi Scripturae nostrae ponere consueverunt, ubi intelligenda est per molestias eruditio, sicut in hoc loco. Paedia quippe in Graeco habet iste locus epistolae. Disciplina vero, quae a discendo vocatur, per quam res quaeque discitur, ut sciatur ἐπιστήμη dicitur. Disciplina, quae flagellando corrigit, videtur esse moeroris, sed non ita videbitur, si quis futura cogitaverit. Nam cogitantibus sola praesentia, videtur intolerabilis, sed cogitantibus aeterna fit exoptabilis. Nunc quidem moeroris esse videtur, sed postea, id est in alia vita reddet fructum, id est fructuosam remunerationem, fructum dico justitiae, id est quem justitia meretur. [Col. 1672B] Et ille fructus erit pacatissimus, quoniam sine ulla vel corporali, vel spiritali adversitate possidebitur in omni pace. Et quibus reddetur? exercitatis per eam, id est per disciplinam, hoc est, ideo tunc alta pace fruentur absque molestia, qui nunc paterna exercitantur disciplina. Propter quod, id est, qui tanta requies in futuro saeculo per exercitationem praesentis disciplinae acquiritur, vos, qui moerore affecti propter flagella disciplinae torpueratis a bonis operibus, erigite jam alacriter ad bene agendum pro superna mercede manus remissas, id est pigras in eleemosynis. Vel manus remissas, id est desideria repentina sursum erigite ad Deum, et genua soluta, id est consuetudinem fluxam erigite ad statum rectitudinis, et gressus rectos facite pedibus, id [Col. 1672C] est actionibus vestris. Ad virtutis enim statum, dum non erigitur fluxa consuetudo, quo desiderium intuetur, illuc gressus operibus efficaciter non sequitur [ al. sequuntur]. Pedibus, id est affectionibus cogitationum vestrarum facite rectos gressus operum bonorum, ut quo vocat intentio, sequatur, operatio ut non erret quis a recta via fidei claudicans, id est incessu cogitationum vel actionum suarum titubans, ut ille qui carnales legis observantias simul et Evangelium tenere volebat, vel sicut qui nunc in futuro saeculo volebat esse sine flagello. Non ita claudicet quis, quia tunc erraret a via rectitudinis exorbitans, sed magis, id est potius sanetur ab omni languore pedum cordis, ut fortis et rectus [Col. 1672D] incedat per viam justitiae.
«Pacem sequimini cum omnibus et sanctimoniam (Rom. XII) , sine qua nemo videbit Deum, contemplantes ne quis desit gratiae Dei, ne qua radix amaritudinis sursum germinans impediat, et per illam inquinentur multi: ne quis fornicator aut profanus ut Esau, qui propter unam escam vendidit primitiva sua (Gen. XXV) . Scitote enim quoniam et postea, cupiens haereditare benedictionem, reprobatus (Gen. XXVII) . Non enim invenit poenitentiae locum, quanquam cum lacrymis inquisisset eam.»
Monet qualiter cum hominibus sit conversandum. Pacem, inquit, sequimini non cum quibusdam, sed cum omnibus, id est jura pacis erga omnes homines [Col. 1673A] ita sectamini, ut etiam cum illis qui vos persequuntur, pacem teneatis. Nam sunt nonnulli, qui dum plus sapere quam necesse est student, a proximorum pace resiliunt, dum eos velut hebetes, stultosque contemnunt. Quod vero de duabus his virtutibus diximus, hoc et de aliis omnibus sentiendum est. Contra quod discordiae malum, recte nunc Apostolus monet. Pacem sequimini cum omnibus, id est a pace concordiae nunquam recedatis, ut cum aliquo homine discordiam habere incipiatis; et sanctimoniam sequimini, id est castitatem mentis et corporis, vel sanctimoniam, id est perfectionem in bonis operibus, sine qua pace vel sanctimonia, nemo videbit Deum. Valde terruit Apostolus, sed non nisi amatores. Non enim dixit pacem sectamini cum [Col. 1673B] omnibus et sanctificationem, quam qui non habuerit, aeterno igne cruciabitur, sed dixit, sine qua nemo videbit Deum. Amatorem te voluit esse boni, non formidatorem mali, et ex eo ipso quod desiderabas, inde terruit. Si enim amas videre Deum tuum, si in hac peregrinatione illius amore suspiras, ecce probat te Deus tuus. Quasi dicat tibi: Ecce fac quod vis, imple cupiditates tuas, extende nequitiam, dilata luxuriam; quidquid libuerit, licitum puta. Non te hinc punio, non te in gehennam mitto, faciem meam tantum tibi negabo. Si expavisti, amasti. Si ad hoc quod dictum est, faciem suam tibi negabit Deus tuus, contremuit cor tuum, si in non videndo Deum magnam poenam putasti, gratis amasti. Ergo pacem sequamur, sine qua nemo videbit Deum. [Col. 1673C] Nam unde videamus, Deum non habebimus, si contendendo in nobis ipsum oculum exstinxerimus. Quam stulti essent duo volentes videre solem oriturum, si contenderent inter se qua parte oriturus esset, et quomodo videri posset, et nata inter se controversia litigarent, litigando se caederent, caedendo oculos suos exstinguerent, ut illum ortum videre non possent? Igitur ut Deum videre possimus, fide corda mundemus, charitate sanemus, pace firmemus, quia hoc ipsum unde invicem diligimus, jam ex illo est, quem videre desideramus. Sed et sine sanctimonia nemo videbit Deum. Unde Joannes cum dixisset: «Scimus quia cum apparuerit similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti [Col. 1673D] est (I Joan. III) ,» continuo subjecit: «Et omnis qui habet spem hanc in eo, sanctificat se, sicut et ille sanctus est (ibid.) .» Studendum itaque est paci et sanctitati, ut idonei simus eum videre. Has, inquit, duas virtutes sectamini, ut et sancti sitis, et propter sanctitatem vestram a pace perfectorum non recedatis, sed curam de illis habeatis, contemplantes ne quis ex illis vel ex vobis desit gratiae Dei, quae vobis adest, ut per eam et pacem et sanctimoniam, et caetera bona sectari possitis. Pravum est enim valde, si quis vestrum gratiae Dei se subtrahat, cum ipsa se gratia vobis omnibus ingerat. Cui se per peccatum subtrahit, et illam a se rejicit, qui magis delectationi suae, quam coelesti gratiae consentit. Unde subjungitur: Contemplantes [Col. 1674A] ne qua radix amaritudinis, id est ne qua inchoatio delectationis peccati impediat illam gratiam. Quae peccati delectatio verius dicitur amaritudo, et ideo est vitanda. Ne qua radix amaritudinis, id est ne qua delectationis inchoatio, et ne qua cogitatio malitiae sursum germinans, id est in actionem erumpens, impediat iter vestrum ad coelum. Radix enim in malis cogitationibus accipitur, germen autem in malis operibus atque sermonibus, quia quod latet in radice, monstratur in germine. Et intelligitur ista radix vel infidelitatis, vel peccati delectatio, nascens in corde, vel alia quaelibet nequitiae affectio. Et contemplandum est diligenter, ne sursum in actionem, vel in sermonem germinans ut lolium, impediat triticum virtutum ejus in quo sic germinaverit et deinceps [Col. 1674B] per illam inquinentur multi, accipientes ab eo exemplum nequitiae vel infidelitatis. Ideo enim cavendum est, ne talis radix germinet, quia quod in uno germinaverit, in alios diffunditur. Deinde per partes ostendit Apostolus haec amaritudinis germina, et aliquos Judaeorum notat. Contemplantes, inquit, ne quis sit fornicator aut profanus, id est a conventu fidelium alienus, sicut Esau (Gen. XXV) , qui pro amore gentilium mulierum sequestravit se a semine Abrahae, et offendit patrem suum et matrem, atque propter unam escam, id est propter lentem, quam frater ejus coxerat, vendidit ei primitiva, id est primogenita sua, scilicet dignitatem quae illi debebatur ex eo quod prior natus erat, propter quae et a patre benedictionem accipere debebat. Sed ita fuit [Col. 1674C] profanus, id est procul a religione, ut propter ventris ingluviem venderet benedictionem. Quamvis enim ex sanctis parentibus esset natus, tamen male vivendo degeneravit, et a semine Abrahae, sicut dictum est, se separavit, nec promissiones Abrahae factas haereditavit. Ita et nunc inter Hebraeos intelligitur Apostolus in spiritu vidisse aliquos sectatores Esau, in fornicatione et neglectu religionis et ingluvie ventris. Nam quos lex terrendo compescebat a nequitia fornicationis, nunc sub gratia quasi libere fornicabantur, quia non statim puniebantur, sed ad poenitentiam exspectabantur. Vel fornicator erat, quisquis inter eos carnalem legis observantiam velut concubinam cum fide tenebat; profanus vero, [Col. 1674D] quisquis fidem prorsus negligebat, sicque primitiva sua, id est primatum, quem apud Deum habere posset, vendebat minori fratri, id est permittebat gentili populo ad fidem venienti, accipiens lentis escam rufam, id est delectationem peccati, quod per sanguinem designari solet. Et ita more Esau degenerans a fide et religione spiritualium patrum, a quibus per Evangelium in Christo genitus fuerat, promissiones supernae haereditatis consequi dignus non erat. Haec itaque timens Apostolus, monet eos blande, ne sit inter eos quis fornicator vel profanus, sicut Esau, qui propter unius vilis escae cupiditatem dedit primatus sui dignitatem. Nec debetis, inquit, esse sicut ille, qui reprobatus est. Nam scitote quoniam et postea, id est postquam primogenita [Col. 1675A] sua vendiderat, cupiens haereditare benedictionem quae primogenito debebatur, reprobatus est a Deo, licet enim pater eum benedicere vellet, divina tamen dispensatione factum est, ut fratrem ejus pro illo benediceret. Sicque divinitus reprobatus est ab acceptione benedictionis, quamvis pater eum ad benedicendum elegisset. Non enim invenit tunc locum poenitentiae, quanquam inquisisset eam cum lacrymis. Nam cum de venatu redisset, et agnovisset quod Jacob benedictionem, quam ipse exspectabat, accepisset, vehementer doluit et flevit, quod et antea primogenita, et nunc benedictionem perdidisset. Sed licet ubertim fleret, tamen poenitentiae locum non invenit, per quam primogenita quae dudum vendiderat, recuperaret, vel benedictionem quam [Col. 1675B] frater ejus acceperat, ipse sumeret, quia sero flevit, et sero poenitentiam quaesivit. Impossibile enim jam erat mutari, quod factum fuerat. Sic et vos praecavete, ne cum post mortem debetis recipere benedictionem, reprobemini, et locum poenitentiae tunc non inveniatis, si modo primatum vestrae dignitatis propter brevem aliquam delectationem perdideritis. Tarde enim in illo saeculo quaeritur poenitentia, cum jam fratres nostros benedictionem quam sperabamus, accepisse cognovimus, et nos sine benedictione relictos esse. Nunc enim tempus est poenitentiae, non tunc.
«Non enim accessistis ad tractabilem et accessibilem ignem, et turbinem, et caliginem, et procellam, et tubae sonitum, et vocem verborum, [Col. 1675C] quam qui audierunt, excusaverunt se, ne eis fieret verbum (Exod. XIX, XX) . Non enim portabant quod dicebatur; et si bestia tetigerit montem, lapidabitur (ibid.) . Et ita terribile erat, quod videbatur: Moyses dixit: Exterritus sum et tremebundus.»
Dixit ne quis vestrum desit gratiae Dei, parata est enim vobis. Non enim accessistis ad asperitatem legis quae nunc describitur, ut e contra intelligatur suavitas gratiae. Non accessistis ad ignem, qui in vertice Sinai ardebat, tractabilem, id est palpabilem, et accessibilem, id est ad quem motu corporis accederetur, sed ad Spiritum sanctum, qui ignis est consumens peccata, et accendens in mente charitatem; [Col. 1675D] qui non palpatur corporaliter, quia spiritus est, nec ad eum motu corporis, sed affectu cordis acceditur, quia nusquam localiter est. Non accessistis ad ignem, et turbinem, et caliginem, etc. Haec in datione legis facta sunt, ut corda Judaeorum concuterentur, ne auderent legem transgredi. Sed non ita in novae legis acceptione factum est. Omnia enim suaviter et dulciter indicantur nobis, ut non ex timore, sed ex amore serviamus. Et non accessistis, inquit, ad turbinem: Turbo est vis ventorum cum grandine et pluvia, et significabat impetum vitiorum, quae magis per legem damnata sunt. Sed modo venitur ad serenitatem virtutum per gratiam sancti Spiritus. Et non accessistis ad caliginem, id est ad obscuritatem legis, sed ad claram intelligentiam. [Col. 1676A] Et ad procellam, quae tunc facta est, non accessistis, sed ad tranquillitatem. Procella enim, id est tempestas, quae est major quam turbo, et quaeque [ al. quocunque] propellit, ipsa est servitus peccati secundum operationem, quae per legem trahebat homines. Modo autem perfecti requiescunt a vitiis; et tubae ad sonitum non accessistis. Tubae enim sonus, qui est signum motionis ad bellum, motus delectationis est, qui non per legem, sed per gratiam sopitur et exstinguitur; et non accessistis ad vocem verborum, quam qui audierunt, excusaverunt se, ne eis a Domino fieret verbum, quando perterriti ac pavore concussi steterunt procul, dicentes Moysi: «Loquere tu nobis, et audiemus. Non loquatur nobis Dominus, ne forte moriamur (Exod. XX) .» Hujusmodi vox, est legis praeceptio et comminatio, quam populus gravem putavit et intolerabilem, quia sola praeceptio erat sine gratia adjuvante. Non enim portabant quod dicebatur, quia sine gratia insufficientes erant ad observanda praecepta. Potest ignis, ira legis intelligi. «Lex enim iram operatur (Rom. IV) .» Turbo, comminatio qua dicitur, si quis hoc vel hoc fecit, morte moriatur. Caligo, obscuritas ignorantiae quae in lege erat. Procella, vindicta culpae quam lex faciebat. Sonus tubae, adventus judicis, qui in tuba descendet de coelo (I Thes. IV) . Vox verborum, aspera locutio judicis, qua peccatores arguet. Et ideo vox ista merito visa est intolerabilis, quia nemo potest sustinere pondus illud judicii, si districte judicatus fuerit. [Col. 1676C] Non enim portabant quod dicebatur, quia verbum illius judicis importabile est his, qui sine misericordia judicantur. Sed quid dicebatur quod importabile videbatur? hoc scilicet: Et si bestia tetigerit montem, lapidabitur. Sic enim praeceperat Dominus quasi dicens: Longe state, quia etiam si bestia montem attigerit, lapidibus opprimetur. Ideo prae timore non poterant ferre vocem Domini terribiliter loquentis, quia protinus mori formidabant. Spiritualiter vero, mons est divinitus contemplationis celsitudo. Bestia, defectus rationis. Quod est, quando verbum blasphemiae profertur in Deum, vel irrationabiliter ad ejus contemplationem tenditur. Tangit ergo montem ut bestia, [Col. 1676D] qui offendit in divinitatem per suam irrationabilitatem, dum imprudenter [ al. impudenter] cogitat vel loquitur de Deo id quod non oportet. Bestia montem tangit, cum mens irrationabilibus desideriis subdita ad contemplationis alta se erigit. Sed lapidibus percutitur, quia suprema non sustinens, ipsis superni ponderis ictibus necatur. Unde cum lex accipitur, populus a monte prohibetur, ut videlicet qui infirmis adhuc mentibus terrena desiderant, considerare sublimia non praesumant. Prius enim mens ab appetitu gloriae temporalis atque ab omni carnalis concupiscentiae delectatione tergenda est, et tunc ad aciem contemplationis erigenda. Deus in igne loquens, minabatur bestiam quoque lapidandam esse si tangeret montem. Et ita terribile erat quod videbatur, [Col. 1677A] quia mons ardere videbatur, et dixerunt ad Moysen filii Israel: «Vocem Dei audivimus de medio ignis, et probavimus hodie quod loquente Deo cum homine vixerit homo. Cur ergo morimur, et devorabit nos ignis hic maximus? Si enim audierimus ultra vocem Domini Dei nostri, moriemur (Deut. V) .» Quid est omnis caro, ut audiat vocem Dei viventis qui de medio ignis loquitur, sicut nos audivimus et possit vivere? Ita terribile erat quod videbatur. Et vere terribile. Nam Moyses dixit: Exterritus sum et tremebundus. Valde enim fuit terribile, quod Moysen potuit exterrere. Et si ille sic timuit, quid putandum est de caeteris? Moyses exterritus est, quoniam tanta erat asperitas, ut etiam perfecti terrerentur, quia non erat adjutrix gratia. Modo autem nec imperfectis [Col. 1677B] gravis est praeceptio, quia est jugum Christi suave, et onus ejus leve (Matth. IX) . Sequitur:
«Sed accessistis ad Sion montem, et ad civitatem Dei viventis Jerusalem coelestem, et multorum millium angelorum frequentiam, et ecclesiam primitivorum, qui conscripti sunt in coelis, et judicem omnium Deum, et spiritus justorum perfectorum, et Testamenti Novi mediatorem Jesum, et sanguinis aspersionem, melius loquentem quam Abel.»
Non accessistis, inquit, ad tractabilem ignem, et ad caetera quae descripsit hactenus. Non ad illa aspera accessistis, sed potius ad montem Sion. Non supponit contraria quae ex opposito intelliguntur, sed praemium quod ex eis sequitur, ut per hoc magis [Col. 1677C] suadeat tenendam esse gratiam. Accessistis ad montem Sion, id est ad celsitudinem supernae beatitudinis, in qua Deus videtur. Mons namque sublimitatem, Sion vero quae dicitur speculatio, contemplationem designat. Ad quam per fidem, et per virtutum merita accessistis, id est propinqui jam facti estis, ut post modum ad ipsam perveniatis, juxta illud: «Ibunt de virtute in virtutem, videbitur Deus deorum in Sion (Psal. LXXXIII.) » Sic accessistis proficiendo, nunc enim propior est nostra salus, quam cum credidimus (Rom. XIII) . Ascensiones ergo in cordibus vestris disponendo, propinquastis quidem, licet nondum perveneritis ad montem Sion, id est ad illius ineffabilis beatitudinis altitudinem, [Col. 1677D] in qua sancti Deum speculantur, et ad civitatem Dei viventis, quae ex ejus visione percipit, ut et ipsa sine fine vivat sicut ille. Ad civitatem Dei, scilicet ad Jerusalem coelestem, quae dicitur visio pacis, quia nihil inquietudinis inter se vident in illo coelorum regno, sed quietem et pacem aeternam; et accessistis ad frequentiam multorum millium angelorum, qui civitatem illam feliciter inhabitant. Et horum omnium futuri estis socii, quoniam cum pluribus major erit beatitudo, ubi unusquisque de alio gaudebit, sicut de seipso, vere diligens proximum suum sicut seipsum et accessistis ad ecclesiam primitivorum, id est apostolorum et caeterorum illius temporis sanctorum, qui jam ad superna migraverunt, et conscripti sunt in coelis, id est scripti sunt cum eis, qui sunt [Col. 1678A] in coelis, hoc est in eorum ordine sunt, videlicet in angelorum sorte deputati. Et ideo ne dubitetis ad angelorum frequentiam vos esse perventuros, ad quam antecessores vestri jam pervenerunt; et accessistis etiam ad Deum judicem omnium, ut et vos cum eo judices efficiamini, atque persecutoribus vestris justam poenarum vicem tunc reddatis, et accessistis ad spiritus, id est ad animas justorum perfectorum, qui jam de hoc saeculo transierunt, quoniam et ipsi post apostolos ad regnum coeleste pervenerunt. Omnes enim justi quicunque in factis et dictis et cogitationibus perfecti sunt, mox ut animos de corporibus emittunt, coelestibus habitaculis inferuntur. Ad horum spiritus accessistis, quoniam beatitudini eorum propinquastis, cum jam in fide et [Col. 1678B] opere socii eorum sitis. Ad haec omnia accedere magnum est jam praemium, quoniam ad haec non pedum incessu, sed virtutum profectu acceditur ad Christum, qui via nobis ad haec factus est. Unde subjungitur, et Testamenti Novi mediatorem Jesum. Sed accessistis ad Jesum, per quem ad omnia praedicta potuistis accedere, quoniam ipse est mediator Testamenti Novi, id est per seipsum dator Evangelii quod a patre acceperat, ut per illud perveniamus ad aeternam haereditatem. Moyses enim, sicut longe supra diximus, Veteris Testamenti, in quo temporalis haereditas promittebatur, fuit mediator, qui ait: «Ego sequester et medius fui inter Dominum et vos in tempore illo, ut annuntiarem vobis verba ejus (Deut. V) .» Sed Dominus Jesus in tempore [Col. 1678C] gratiae fuit medius inter Patrem et nos, annuntians nobis verba ejus, et nos ei reconcilians, ac per se mediatorem dans nobis accessum ad eum, et ad omnia nunc superius denotata, et accessistis ad sanguinis ejus, inquit, aspersionem, per quam a peccatis vestris emundati estis atque sanctificati, sicut nonnulla, quae in lege erant mundanda atque sanctificanda, aspergebantur sanguine hostiarum, ut mundari possent atque sanctificari. Sic igitur et nos omnes sanguine hujus veri sacrificii; sumus aspersi, per quem non solum a peccatis emundati sumus, sed et sanctificationem atque justificationem accepimus. Aspersionem dico, loquentem melius quam Abel. Loquitur enim aspersio sanguinis Christi, [Col. 1678D] quia Patrem interpellat pro nobis. Et ideo loquitur melius quam sanguis Abel, de quo dictum fuerat, «quia vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra (Gen. IV) ,» quia sanguis Abel mortem parricidae fratris petiit, sanguis autem Christi vitam persecutoribus impetravit. Sanguis Abel expetit vindictam, sanguis Christi misericordiam. Ille uni nocuit, iste multis profuit. Et idcirco melius loquitur. Vel melius loquitur, id est loquentes facit, quod Jesus est Filius Dei, a quo redempti sumus.
«Videte ne recusetis loquentem. Si enim illi non effugerunt, recusantes eum qui super terram loquebatur, multo magis nos, qui de coelis loquentem nobis avertimus. Cujus vox movit terram tunc, nunc autem repromittit, dicens: Adhuc semel, [Col. 1679A] et ego movebo non solum terram, sed et coelum (Agg. II) . Quod autem adhuc semel dicit, declarat mobilium translationem tanquam factorum, ut maneant ea quae sunt immobilia. Itaque regnum immobile suscipientes, habemus gratiam per quam serviamus, placentes Deo cum metu et reverentia. Etenim Deus noster ignis consumens est (Deut. IV) .»
Dominus Jesus ad quem accessistis, loquitur, ut dictum est, sanguine suo, quia et apud patrem pro nobis intervenit, et nos ad imitationem suae passionis incitat. Videte ergo ne recusetis loquentem, dum vos hortatur ut sequamini vestigia ejus. Recusabitis etiam eum loquentem, si cum ipse pro vobis interpellet, quaesieritis per carnales observantias placere [Col. 1679B] Deo. Nam et hoc loquitur sanguine suo, quod omnia legis sacrificia jam cessare debent, et solum ejus sacrificium manere loquitur, dum carnalia probibet et spiritualia praecipit. Diligenter itaque attendite, ne recusetis eum loquentem, sed tanto mentis desiderio in omnibus quae loquitur, amplectimini eum. Nam si illi, id est veteres Judaei, non effugerunt, dignam ultionem, recusantes eum qui super terram loquebatur, id est Moysen, qui licet Christo plenus, tamen homo tantum, non autem et Deus erat, et inter homines conversabatur, quibus praecepta Dei tradebat, multo magis nos, non effugiemus, qui avertimus, ab aure cordis nostri Christum, loquentem nobis de coelis. Nam in coelo jam sedet, qui de conversione [Col. 1679C] nos admonet; et si illi dignas pertulere poenas, qui Moysen licet mortalem et in terra positum, contempsere, quid nos passuri sumus, si Christum immortalem et in coelo sedentem contempserimus? Vel super terram loquebatur Moyses, quia terrenis hominibus carnalia praecepta dabat, et terrena bona promittebat. Super terram loquebatur, quia non super justum ponebat legem suam, sed super quemlibet peccatorem, cui dictum est: «Terra es, et in terram ibis (Gen. III.) » Christus autem loquitur de coelis, id est de coelestibus et spiritualibus, quia et spiritualia, id est aeterna bona promittit. Sed si illi non evasere, qui Moysen carnalia jubentem contempserunt, quomodo nos evademus, si Christum spiritualia jubentem audire neglexerimus? [Col. 1679D] Cujus, Christi, vox movit terram tunc, cum Moyses super terram loqueretur, quia ipse Moysi legem dedit in monte Sina, et ejusdem legis decalogum, audiente universo populo, magna voce locutus est de vertice montis; et ut majorem illis terrorem incuteret, terram concussit. Tunc quidem ut comminaretur, ne recusarent ejus dicta, commovit sola voce terram; nunc autem non modo non minatur, sed blanditur et repromittit; ideo multo minus eum recusare debemus. Modo repromittit, id est iterum atque iterum velut in praemio promittit de novissimo die, in quo omnia elementa commovebuntur, vel iterum post illam terrae motionem, quae in datione legis facta est, quando et coelum intelligitur fuisse motum, promittit, dicens, per Aggeum prophetam [Col. 1680A] (cap. II) : Adhuc semel, et non amplius futurum est, scilicet in die judicii, et ego movebo non solum terram, sed etiam coelum. Coelum autem non aethereum, sed aereum, non superius, sed inferius: non firmamentum, sed ventis et nubibus pervium. Cujus sententiae sensum exponit Apostolus subdens: Quod autem adhuc semel dicit, etc. Ipse dicit adhuc semel movebo, quasi dicens: Jam fuere mota, sed adhuc semel ea movebo. Sed quod dicit, adhuc semel, declarat translationem mobilium. Nam per semel notat, quod ulterius non sint movenda, sed post futura sint immobilia. Per hoc quod dicit, movebo, declaratur coeli et terrae translatio, id est in alium statum transmutatio, ut fiat coelum novum et terra nova, ex isto veteri coelo et veteri terra (supra I) . Unde [Col. 1680B] dictum est, «quia sicut vestimentum veterascent, et sicut opertorium mutabis eos, et mutabuntur (Psal. CI) .» Non ergo alia fient, sed haec ipsa quae ab initio facta sunt, renovabuntur igne judicii, et post sine fine manebunt. Declarat itaque translationem mobilium, id est transmutationem faciei terrae atque coelorum, id est aeris hujus ventosi, non superiorum coelorum, ubi sol et luna et caetera sidera sunt constituta. Quod autem in Psalmo dicitur: «Opera manuum tuarum sunt coeli, ipsi peribunt (Psal. CI) ;» nullum coelorum videtur relinquere, quod periturum esse non dixerit, quia sicut nullum eorum ab opere Dei, ita nullum eorum a perditione fecit immune. Cui simile est: et quod hic dicitur, declarat translationem [Col. 1680C] mobilium tanquam factorum. Nam non solum non immobilia sunt, sed etiam mobilia, quae sunt in creaturis facta a Deo. Ne ergo totus mundus periturus esse credatur, a toto, sicut diximus, pars accipiatur, in eo quod dictum est, ipsi peribunt, cum soli coeli infimi perituri sint, salvis illis superioribus, et in sua integritate manentibus, in quorum firmamento sidera sunt constituta. Similiter et hic per factorum, intelligitur, in his quae sunt mobilia et transferenda. Sed idcirco dicuntur a Deo facta quae sunt transferenda, ut ostendatur quia bene poterunt in alium statum transferri, quae potuerunt ex nihilo fieri. Declarat ergo translationem mobilium tanquam a se factorum, id est inferiorum coelorum, qui quondam in diluvio periere, et eorum elementorum quae [Col. 1680D] in hac una parte mundi subsistunt procellosa et turbulenta, ut maneant in perpetuum; ea quae sunt immobilia, id est superiores coeli cum habitatoribus suis, et terra postquam per ignem fuerit immutata. Vel declarat translationem mobilium, ut ea quae nunc sunt et variantur, postquam translata fuerint, maneant aeternaliter immobilia. Nam post illam translationem coelum et terra erunt immobilia, sicut apparet in eo, quod semel movenda dicuntur. Et quandoquidem pereuntibus mobilibus ac temporalibus, ea quae sunt immobilia manebunt, itaque regnum Dei quod est immobile, manebit in aeternum, et nos illud spe jam suscipientes, habemus gratiam Dei, sine qua non possemus ad illud pervenire; et ideo nullus desit gratiae Dei, quae se nobis ingessit. [Col. 1681A] Habemus gratiam, in qua percipimus fidem, spem, charitatem bona operatione, per quam serviamus Deo placentes ei. Serviamus, inquit, et hoc cum metu, quia Deus est, et reverentia, id est tremore horroris, quia Pater est, vere per gratiam quam accepimus, servire debemus cum metu et reverentia. Etenim Deus noster ignis consumens est, cui servire volumus, sicut et Moyses antea dixit (Deut. IV) . Deus quippe ignis consumens dicitur, quia per hunc peccatorum rubigo consumitur. Rubigo namque vitii non potest consumi nisi igne tormenti. Ignis quatuor sunt officia, id est quoniam purgat et urit et illuminat et calefacit. Sicque Spiritus sanctus purgat sordes vitiorum; et urit renes et cor ab humore libidinum, illuminat mentem notitia veritatis, et calefacit [Col. 1681B] incendio charitatis. Et per haec omnia facit placere Deo. Et idcirco per acceptam gratiam serviamus ei placentes. Vel cum metu et reverentia serviamus, quia Deus noster est ignis consumens, qui illos in judicio consumet, qui nunc eum nec metuunt, nec reverentur. Non quod Deus sit ignis, sed quod sustinentibus poenas ignis esse videatur. Nam sicut illuminabit justos, sic exuret impios.
«Charitas fraternitatis maneat in vobis et hospitalitatem nolite oblivisci (Petr. IV; Rom. XII) . Per hanc enim placuerunt quidam, angelis hospitio receptis. Mementote vinctorum tanquam simul vincti, et laborantium, tanquam et ipsi in corpore morantes. Honorabile connubium in omnibus, [Col. 1681C] et torus immaculatus. Fornicatores autem et adulteros judicabit Deus.»
Nunc moraliter instruit. Quoniam Deus est ignis accendens in corde charitatem, per quam non solum Deus, sed et proximus diligitur: ergo videte, ne charitas fratrum, quam ignis ille accendit in cordibus vestris exstinguatur, aut recedat a vobis, sed jugiter maneat in vobis charitas fraternitatis, id est semper diligatis fraternitatem, hoc est fratres qui sunt aqua et spiritu renati (Joan. III) ; sicut et vos: nec sit unquam aliquid, quod eorum amorem auferre possit de cordibus vestris; et hospitalitatem quam olim habuistis, priusquam rebus vestris spoliaremini, nolite oblivisci propter indigentiam vestram, sed [Col. 1681D] estote frequenter memores ejus in opere, ut vel hospitium praebeatis cum charitate, etsi copiam alimentorum non sufficiatis exhibere. Nec debetis per inconsuetudinem oblivisci hospitalitatem, quia per hanc placuerunt Deo quidam nominatissimi patres, id est Abraham et Lot (Gen. XVIII, XIX) , receptis angelis hospitio. Nam quia pio studio consueverant hospites suscipere, meruere et angelis hospitium exhibere. Quos quidem homines esse putabant, dum eis cibos offerrent, sed post intellexerunt esse angelos, vel cum eis videntibus in coelum irent, vel per alia aliqua indicia, quae in ipsis viderunt. Praeter hospites autem mementote vinctorum, id est memores estote eorum, qui pro nomine Domini tenentur in carceribus aut vinculis, nec possunt sibi subsidia [Col. 1682A] quaerere: et ideo pie de illis cogitate, ut eis necessaria ministretis. Non sint vobis oblivioni, quamvis teneantur in abditis reclusi; sed mementote eorum tanquam simul vincti, id est ita jugiter de eis cogitate, et eis compatimini et subvenite, ac si essetis vincti cum eis: et sicut vobis vinctis velletis subveniri, ita illis subvenire studete, et mementote laborantium, id est eorum, qui vel infirmitate corporis, vel aliqua necessitate laborant. Mementote frequenter eorum, benefaciendo illis tanquam et ipsi passibiles, et ad sentiendum afflictionis laborem habiles, hoc est quod dicitur, tanquam et ipsi in corpore morantes. Per hoc enim quod in corpore moramini, experti estis per vos ipsos, quid necesse sit laborantibus, et potest fieri ut et vos duriorem adhuc laborem [Col. 1682B] quam isti sustineatis, et desideretis vobis ab aliis subveniri: et ideo nunc vos priores subvenite, ut et vobis (si necesse fuerit) subveniatur. Aliud quoque vobis notifico, scilicet quia connubium est honorabile, id est legales nuptiae sunt honorabiles in omnibus, nihil est in eis quod honore careat, et torus talium conjugum est immaculatus, id est sine macula criminis. Fornicatores autem qui publicis mulieribus commiscentur, et adulteros qui alienas uxores violant, judicabit Deus, id est in novissimo judicio perpetualiter condemnabit. Adulterium enim in aliena conjuge perpetratur. Fornicatio autem in hoc loco non solum cum caeteris mulieribus intelligitur, sed etiam illa quae Gomorrhaeorum more agitur, vel quocunque modo castitas sponte violetur. Et [Col. 1682C] hos omnes qui se quacunque luxuria polluunt, judicabit Deus. Longe quidem est dies judicii, sed uniuscujusque hominis dies ultimus longe esse non potest; et quia brevis est vita, ipsaque brevitas semper incerta, ita ut nemo nostrum sciat quando sit ultimus dies ejus, ideo quicunque est aliqua libidinis immunditia contaminatus, studeat cito mundari per poenitentiam, dum adhuc potest, ne incipiat velle cum jam non poterit, et incidat in judicium aeterni Dei.
«Sint mores sine avaritia, contenti praesentibus. Ipse enim dixit: Non te deseram neque derelinquam (Josue I) , ita ut confidenter dicamus: Dominus mihi adjutor, non timebo quid faciat mihi [Col. 1682D] homo (Psal. CXVII) . Mementote praepositorum vestrorum, qui vobis locuti sunt verbum Dei, quorum intuentes exitum conversationis imitamini fidem. Jesus Christus heri et hodie, ipse et in saecula.»
Postquam isti sua perdiderant, volebant iterum congregare. Quod nunc prohibet Apostolus. Sint, inquit, vobis mores sine avaritia, id est moribus vestris non se intermisceat avaritia. Sed sine pecuniarum immoderato amore sacri mores vestri ducantur, contenti praesentibus, ut non de futuris lucris tractent, nec ad futura tempora opes sibi coacervent. Sed ne dicerent, quid si necessaria defuerint, subdit consolationem. Non debetis avide congregare, quasi timentes ne Deus necessaria vobis sinat abesse, [Col. 1683A] quia ipse qui mentiri non potest, dixit omni speranti in se: Non te deseram neque derelinquam. Ad majorem fiduciam nobis faciendam ingeminavit promissionem non relictionis, dicens: Non te deseram neque derelinquam. Hoc dixit Josue (cap. I) tenenti formam Domini Jesu Christi, et in Christo cuilibet membro Christi. Ita promisit se non derelicturum nos, et ita est nobiscum, ut confidenter dicat unusquisque nostrum: Dominus mihi adjutor est in cunctis laboribus et tribulationibus meis, et ideo non timebo quid faciat mihi homo, etiam si res meas auferat, etiam si corpus meum poenis afficiat. Diabolus proprie est noster adversarius, sed per hominem saepius mala nobis infert. Et idcirco per Dei adjutorium non timemus hominem pravum, per quem diabolus operatur. Ut [Col. 1683B] autem vincatis avaritiam, neque timeatis ullum malum hominem mementote praepositorum vestrorum defunctorum, qui vobis locuti sunt verbum Dei, id est recogitate quam perfecte ipsi reliquerunt omnia propter Evangelium et quam constanter omnes adversitates per patientiam intrepidi calcaverunt. Horum mementote, ut eos imitemini, et tunc nec paupertatem, nec persecutionem timebitis, quorum conversationis exitum intuentes, id est interioribus oculis inspicientes quomodo exierint de praesenti conversatione, et quo fine temporalem vitam terminaverint, transeuntes ad aeterna gaudia, imitamini fidem eorum, quam usque in mortem tenuerunt, ut et vos similiter in fide moriamini, et ad fidei praemia perveniatis. Ne autem dubitetis divinum vobis [Col. 1683C] adjutorium adesse, quod illis adfuit, scitote quia Jesus Christus heri fuit et hodie est, ipse et in saecula erit. Ac si dicatur: Idem Christus qui cum illis fuit, vobiscum est: et erit cum eis qui futuri sunt, usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) . Heri fuit cum patribus, hodie est vobiscum, ipse erit et cum posteris vestris usque in saecula. Heri enim praeteriti temporis est, hodie praesentis. Quod autem in saecula manet, non videtur habere finem. Heri ergo, omne praeteritum tempus et omne spatium aeternitatis, quod ante mundi originem fuit, significat: hodie autem, omne praesens tempus; perduratio in saecula, omne spatium temporis et infinitatis quod futurum est. Itaque Jesus Christus fuit heri, quia «in principio [Col. 1683D] erat Verbum (Joan. I) ,» et ab aeterno usque ad nostra tempora, ipse est, hodie quoque, id est nostro tempore est. Erit et in saecula, quia aeternaliter manebit. Unde et per Joannem de eo dicitur: «Qui erat, et qui est, et qui venturus est (Apoc. I) .» Nam qui venturus est potest intelligi, qui futurus est per omnia saecula, et haec quidem secundum imbecillitatem humanae intelligentiae dicuntur. Caeterum divinitas ejus interminabilis plenitudinem totam pariter comprehendit ac possidet cui neque futuri quidquam absit, nec praeteriti fluxerit, quoniam esse ejus totum est, et semper est nescitque mutabilitatem, quod neque coepit unquam, nec aliquando cessabit, insuperabile quoddam ac sine fine essentiae pelagus, nullis terminis limitibusque circumdatum, omnem supergrediens sensum, [Col. 1684A] omne tempus atque omnem naturam. Sequitur:
«Doctrinis variis et peregrenis nolite abduci. Optimum est enim gratia stabiliri cor, non escis, quae non profuerunt ambulantibus in eis.»
Quia Jesus Christus semper fuit et est et erit, nolite ab ejus fide abduci doctrinis pseudopraedicatorum variis, id est diversis, et a se invicem multipliciter differentibus ac discordantibus, dum alius alium errorem docet, et alius alium, sibique vicissim contraria praedicant; et peregrinis, id est a catholica veritate alienis. Talibus ergo doctrinis nolite abduci, id est ab integritate fidei et puritate religionis Christianae separari. Nec debetis seductoriis falsiloquorum verbis abduci, quia optimum est stabiliri cor in gratia fidei et sanctitatis, ut stabiliter [Col. 1684B] persistat in ea, nec in ullum inducatur errorem, sed in gratia Dei quam accepit, maneat. Gratia debet cor stabiliri juxta Evangelium, non escis juxta doctrinam pseudopraedicatorum. Datur enim intelligi, quosdam inter eos fuisse, qui dogmatizarent non esse peccatum escis vacare. Nam quia per gratiam licitum est omnibus cibis uti, praedicabant non esse culpam cibis affluere, sed bonum esse. Contra quos Apostolus: «Nolite, inquit, abduci doctrinis stultorum, quae sunt variae,» id est a nostris diversae et peregrinae, id est extraneae. Debetis enim confirmare cor gratia, quae solvendo a lege libertatem tribuit, et non studere escis, quia non profuerunt ad salutem, non dico se sustentantibus ex eis, sed [Col. 1684C] ambulantibus in eis, id est qui vitam suam ducunt in conviviis et epulationibus. Vel gratia evangelica stabilite cor vestrum, ut in ea mens vestra maneat et studeat, non escis quas lex solas edendas docet prohibitis caeteris velut immundis, cum sint creaturae Dei, qui fecit omnia bona valde (Gen. I) . Quae legales escae post adventum Domini non profuere, sed potius nocuere ambulantibus in eis, id est illis, qui vitam suam in observantia discretionis earum duxerunt.
«Habemus altare, de quo edere non habent potestatem, qui tabernaculo deserviunt. Quorum enim animalium infertur sanguis pro peccato in Sancta per pontificem, horum corpora cremantur extra castra (Num. IX) . Propter quod et Jesus [Col. 1684D] ut sanctificaret per suum sanguinem populum, extra portam passus est. Exeamus igitur ad eum extra castra, improperium ejus portantes. Non enim habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus (Mich. II) .»
Tangit consuetudinem legis, et ad spiritalem intelligentiam revocat, legis enim praeceptum fuit ut decima die mensis septimi, in festo scilicet propitationis, acciperent vitulum et hircum, et immolarent intra castra, quorum sanguinem ferret solus pontifex in Sancta sanctorum, oraturus pro universo populo; carnes vero extra castra cremarentur, nec esset licitum alicui tabernaculo deservienti ex illis comedere. Christus est ille vitulus propter novellam fortitudinem, quam ostendit in [Col. 1685A] resurrectione, et ille hircus propter similitudinem carnis peccati, et iste vitulus vel hircus pro peccato universae plebis est immolatus. Quem praecepto legis acceperunt sacerdotes ad immolandum, quia secundum legem sibi visi sunt occidere Christum, quoniam solvebat secundum ipsos Sabbatum. Qui immolavere eum in castris, id est occiderunt vocibus suis in domo Caiphae, dicentes: «Reus est mortis (Matth. XXVI) ;» vel in domo Pilati, clamantes: «Crucifige eum (Joan. XIX) ,» sed post extra castra sunt carnes ejus crematae, id est extra Jerusalem igne passionis consumptae. Vel concrematio ad signum pertinet resurrectionis, quia natura ignis est ut in superna moveatur, et in id convertitur, quod crematur. Nam et ipsum cremare de Graeco in [Col. 1685B] Latinum ductum verbum est a suspensione [Col. 1685] Κρέμαζω enim vel κρεμάω seu κρέμαμαι appendere significat. Hinc auctor cremo deductum suspicatur. . Sanguis autem ejus illatus est et in Sancta sanctorum per pontificem, id est per ipsum Christum coelo illatum, qui illuc intravit, ut interpellaret pro nobis. Altare vero ubi extra castra crematus est, altare est ecclesiae, ubi consecratur corpus ejus, de quo non habent potestatem edere qui deserviunt tabernaculo, id est umbrae veritatis. Vel per tabernaculum intelligitur corpus, et qui deserviunt tabernaculo, id est corporis voluptatibus, sicut gulosi et ebriosi et fornicatores et his similes, non habent potestatem, id est licentiam edere de nostro altari, id est accipere corpus Domini. Dixerat enim, quia escis non est studendum, et statim apte subdidit, quia habemus altare, de quo non habent potestatem [Col. 1685C] edere illi, qui tabernaculo deserviunt, id est qui voluptuose vivunt et carnalibus desideriis satisfaciunt. Nam sicut ille vitulus et hircus extra castra comburebatur, nec ab aliquo eorum qui tabernaculo serviebant, edebatur, sic memoria passionis Christi apud eos celebratur, atque corpus sumitur, qui extra voluptates corporis exierunt, nec potest ab illis accipi qui in carnis voluptatibus morantur, et tabernaculo corporis serviunt. Possunt et electi per hircum et vitulum intelligi. Per hircum, quoniam peccata carnis student in seipsis mactare; per vitulum, quia sacrificium justitiae Deo student offerre. Qui extra castra cremantur, quia Spiritu sancto accensi, extra conversationem saecularium consumunt [Col. 1685D] quidquid in eis est carnale, dum seipsos jejuniis et aliis laboribus pie affligunt. Quorum enim animalium sanguis, id est vita laudabilis, infertur in sancta per pontificem, id est praesentatur Deo per Christum, et hoc pro peccato eorum, quia non solum ut Deo placeant, sed etiam ut priora peccata redimant, laudabiliter vivunt. Vel sanguis, id est animae eorum inferuntur in sancta, id est in coelum per pontificem Christum, in altari cordis cremantur. Ad quod non possunt propter suam irreligiositatem accedere, qui tabernaculo deserviunt, id est carnales saeculum amantes, et voluptatibus corporis servientes; horum animalium quorum sanguis in [Col. 1686A] Sancta per pontificem infertur, corpora extra castra cremantur, propter quod mysterium implendum, et Jesus extra portam Jerusalem passus est, ut sanctificaret in veritate per suum sanguinem populum, sicut sanguis illorum animalium in umbra sanctificabat. Vel per duplicem allegoriam, unam Veteris, et alteram Novi Testamenti, probavit corpus Christi non esse edendum ab his, qui tabernaculo deserviunt. Ad hoc enim corpora animalium extra castra cremabantur, etiam propterea Christus extra portam passus est, ut nos qui corpore et sanguine ejus a peccatis mundari volumus, improperia et angustias passuri, et delicias tabernaculi deseramus. Unde mox subditur: Exeamus igitur ad eum extra castra, improperium ejus portantes. Qui enim vult [Col. 1686B] corpus et sanguinem ejus accipere, debet ad locum passionis ejus accedere, ut honores et opes tabernaculi relinquens, improperia et paupertatem pro nomine ejus ferre non respuat, et de castris, et de urbe exiens, ad crucem veniat, id est perversos mores multitudinis eorum, qui latam viam saeculi tenent, deserens, angustam viam quae ducit ad vitam (Matth. VII) , arripiat. Christus enim extra portam passus, innuit se in passionis redemptionem colligere eos, qui de carnis desideriis propter ejus passionis imitationem exierint. Exeamus igitur ad eum extra castra, id est communem saecularium hominum carnis voluptatibus servientium nequitiam relinquentes, ne jam cum illis amplius in illicitis voluptatibus immoretur, sed relicto pravitatis eorum [Col. 1686C] consortio, ad Christi crucem properemus, portantes improperium ejus, ut et nos cum eo derideamur ab impiis et saeculi delictoribus. Exeamus ad eum, id est pia sollicitudine et operatione tendamus ad exitum vitae praesentis, quo transeamus ad eum. Semper enim cordis oculos ad exitum ponere debemus, et sine cessatione meditari, quando a praesenti vita exeamus, ut ad Christum perveniamus; et debemus ad eum piis desideriis sic exire quotidie, mente meditando exitum nostrum, quia non habemus hic manentem civitatem, id est in hoc statu corpus manens, sed futuram civitatem inquirimus, id est corpus incorruptibile et impassibile, quod post resurrectionem erit, habere cupimus. Vel exeamus corde [Col. 1686D] et opere de castris, id est de medio multitudinis amatorum saeculi, ut cum Christo simus inopes et despecti, cujus regnum non est de hoc mundo (Joan. XVIII) , quia non habemus hic manentem civitatem, id est non sumus cives Babylonis, quae in amore praesentis saeculi radicem cordis plantavit, sed peregrini et hospites sumus in hoc saeculo (Galat. IV) , et futuram civitatem, id est supernam Jerusalem, quae mater nostra est, inquirimus, id est intus quaerimus, ut interiorem ejus beatitudinem inveniamus. «Beati enim mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt.»
«Per ipsum ergo offeramus hostiam laudis semper [Col. 1687A] Deo, id est fructum labiorum confitentium nomini ejus. Beneficentiae autem et communicationis nolite oblivisci. Talibus enim hostiis promeretur Deus.»
Christus se obtulit sacrificium pro nobis, et nos ergo per ipsum offeramus semper Deo Patri hostiam laudis, quia ipse summus sacerdos omnes nos, si membra ejus sumus, fecit sacerdotes. Offeramus hostiam non pecoris, sed laudis, ut jam non carnes brutorum animalium offeramus et immolemus, sed quod scriptum est faciamus: «Immola Deo sacrificium laudis (Psal. XLIX) ,» id est laudemus eum amando, ut non serviliter, sed libenter colamus eum. Timentes enim Deum homines Veteri Testamenti propter litteram terrentem et occidentem, [Col. 1687B] nondum habentem Spiritum vivificantem, currebant cum sacrificiis ad templum; et quamvis in figuram futuri sanguinis quo redempti sumus, tamen nescientes quid per eas praefiguraretur, cruentas victimas immolabant. Nunc per gratiam Novi Testamenti ablato legis terrore et dato Spiritu sancto, reprobata sunt carnalia illa sacrificia, et pro illis instituta sunt spiritalia, ut jam non extra se quaerat homo quod offerat Deo, sed piam illi suae mentis devotionem et dilectionem offerat sacrificium laudis. Offeramus, inquit, Deo semper hostiam laudis, hoc est incessanter eum laudemus corde et ore, sicut ille qui ait: «Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo (Psal. XXXIII) . Offeramus hostiam laudis, id est fructum [Col. 1687C] labiorum confitentium nomini ejus, fructum quem labia nostra proferent, quando confitebimur nomini ejus, hoc est quando videlicet ejus pia devotione laudantes, confessionem laudationis et gratiarum ei reddemus. Hanc ergo laudis hostiam, id est hunc fructum labiorum, scilicet affectum dilectionis internae prolatum labiis Deum laudantibus, semper offeramus, ut quod semper mens diligit, os fructuosa laudatione loquatur, quia corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) . Tales estote erga nominis Domini confessionem et laudationem, sed erga sanctos nolite oblivisci beneficentiae et communicationis, id est quamvis dudum bonis vestris ideo spoliati sitis, quia sanctis inde ministrabatis, tamen nolite oblivisci solitae beneficentiae [Col. 1687D] et communicationis, sed ex eo quod post acquisistis, benefacite sanctis indigentibus et communicate illis quod habetis, ut antea faciebatis. Et debetis in eleemosynam sanctis vestra bona communicare, quia talibus hostiis, id est eleemosynis quae dantur sanctis, promeretur Deus, id est ipse Deus est merces quam talibus sacrificiis acquiritis; et ideo non jam sacrificia legis, sed sacrificia eleemosynarum offerte Deo, dicenti: «Quia misericordiam volui, et non sacrificium (Ose. VI) .» Quod enim ab hominibus appellatur sacrificium, signum est veri sacrificii. Misericordia autem verum est sacrificium. Quaecunque igitur in mysterio tabernaculi sive templi multis modis de sacrificiis leguntur [Col. 1688A] divinitus esse praecepta, ad dilectionem Dei et proximi significandam referuntur. In his duobus praeceptis tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII) . Non vult itaque Deus trucidatorum pecorum; sed vult sacrificium eleemosynarum, sicut praemisimus eum dicere, quia misericordiam volui, et non sacrificium.
«Obedite praepositis vestris, et subjacete eis. Ipsi enim pervigilant quasi rationem pro animabus vestris reddituri, ut cum gaudio hoc faciant, et non gementes: hoc enim non expedit vobis.»
Monuerat eos ne obliviscerentur beneficentiae et communicationis, sed semper meminissent benefacere sanctis, et res suas communicare illis. Quod ad subjectos specialiter dictum est, qui haec facere [Col. 1688B] debent maxime praelatis suis. Unde et adhuc eisdem subjectis evidentius modo dicit: Obedite praepositis vestris, id est obtemperate jussis eorum in omnibus, nisi forte malum aliquod jusserint, quoniam malum per obedientiam non est faciendum, sed caetera omnia, etiam si non videntur esse bona, et non vos comparate vel superponite illis superbiendo, sed humiliter subjacete eis, et debitam reverentiam exhibete. Quod utique debetis facere, quia Deo judici rationem reddituri sunt pro animabus vestris, et ipsi pervigilant, id est per omnia vigilant, semper vigilant, hoc est solliciti sunt, pro vobis, quasi rationem reddituri, pro animabus vestris, quas in custodiam susceperunt. Et quia student recte vos ducere [Col. 1688C] per viam justitiae, ut cum vos perduxerint ante tribunal Christi, non accusentur non recte vos duxisse, idcirco nunc obedite illis, ne et vos tunc accusemini declinasse de via, quam praeceperunt vobis. Ideo illis obedite et subjacete, ut faciant hoc, id est vigilent pro vobis cum gaudio de profectu vestro, et non gementes de detrimento vestro, quia hoc non expedit vobis ut contristentur de vobis. Tunc vigilant praepositi cum gaudio, quando vident subjectos suos, proficere in Dei verbo, quia et agricola tunc cum gaudio laborat, quando attendit arborem et fructum videt, quando attendit segetem, et fructificare prospicit ubertatem. Videt enim quia non sine causa laboravit, non sine causa dorsum curvavit, non sine causa manus attrivit, non sine causa frigus [Col. 1688D] et aestum toleravit. Sic est et de spiritalibus agricolis, id est de praelatis Ecclesiae, quia tunc in labore suo gaudent, cum eos quorum mores excolunt, proficere vident: hoc est enim quod ait, ut cum gaudio faciant, et non gementes. Hoc enim non expedit vobis. Non dixit: Hoc non expedit illis; sed dixit: Hoc non expedit vobis. Nam quando illi praepositi contristantur de malis vestris, expedit illis ipsa tristitia, et prodest illis, sed non expedit vobis. Simul ergo praelati et subditi in Dominico agro bonum operemur, ut simul de mercede gaudeamus.
«Orate pro nobis. Confidimus enim quia bonam conscientiam habemus in omnibus bene volentes [Col. 1689A] conversari. Amplius autem deprecor vos hoc facere, quo celerius restituar vobis.»
Auxilium orationis eorum expetit Apostolus, quo vel liberaretur a carcere, et ad praedicationem redeat, vel martyrio consummatus ad Christum transeat. Orate, inquit, pro nobis, pluralem numerum pro singulari ponens, vel pro se, vel pro his qui secum tenebantur, orari petens. Et debetis orare pro nobis, quia confidimus nos bonam conscientiam habere. Conscientia enim nos non accusat. Ne ergo sinistre quid arbitremini de nobis. Accusabatur Apostolus quod suam gentem negligeret, sed ostendit se affectum habere ad omnes Judaeos et gentiles. Dicebatur etiam a nonnullis aliter docere quam caeteri apostoli, et inimicus legis esse ac templi Judaeorum, [Col. 1689B] quia circumcisionem et carnales observantias fortius respuebat quam caeteri. Sed ostendit se bonam habere conscientiam, et studio placendi Deo facere quidquid facit, nec peccasse in his quae docuit. Confidimus, inquit, quia bonam conscientiam habemus, id est pro certo scimus, nos non reprehendi a conscientia nostra ex his quae fecimus vel docuimus, postquam ad fidem venimus. Et quare? Quia sumus in omnibus bene volentes conversari, id est non sumus duplices sed simplices. Non sumus volentes in quibusdam bene conversari, et in quibusdam non bene, sed in omnibus bene: hoc est, non ex parte, sed ex toto studemus bene vivere, ideoque non remordemur a conscientia. Dixi ut oretis pro nobis. Sed amplius deprecor vos hoc facere, [Col. 1689C] id est vestris orationibus impetrare, quo celerius restituar vobis, hoc est, amplius, pro vestra, quam pro mea salute deprecor vos ut oretis pro me, quia hoc rogo vestris precibus fieri, ut celerius a carcere dimissus, restituar non mihi, sed vobis, id est reddar pristino officio praedicationis, ut in diversas partes libere pergens et vos et alios diligentius instruam.
«Deus autem pacis, qui eduxit de mortuis pastorem magnum ovium in sanguine testamenti aeterni, Dominum nostrum Jesum Christum, aptet vos in omni bono opere, ut faciatis ejus voluntatem, faciens in vobis quod placeat coram se, per Jesum Christum, cui est gloria in saecula saeculorum. [Col. 1689D] Amen.»
Ego quidem hactenus monui vos, et patientiam atque bona opera suasi vobis, sed Deus qui potens est, ipse faciat vos agere quod monui. Deus pacis qui pacem et quietem dat suis, quando scit oportere, sedans omnes persecutiones et vitiorum impugnationes, atque post hanc vitam dat eis pacem aeternae tranquillitatis, qui pro ejus nomine patienter adversa pertulerunt, Deus dico, qui eduxit de mortuis, id est resuscitavit separans a consortio mortuorum, magnum pastorem ovium, id est eum qui oves suas, omnes scilicet electas animas, pascit et conservat. Episcopi enim et caeteri custodes Dominici gregis sunt minores pastores, quia unusquisque eorum partem sibi commissam ejusdem gregis [Col. 1690A] fidelium pascit. Hic autem maximus pastor est, quia totum gregem conservat et pascit. Pascit autem non solum verbo doctrinae, sed corpore ac sanguine suo. Unde nunc dicitur esse pastor in sanguine testamenti aeterni, quia oves quas redemit, carnis et sanguinis sui sacramento pascit. Qui sanguis est confirmator non transeuntis, sed aeterni testamenti, id est non veteris legis quae praeteriit, sed novae quae manet. Novum enim Testamentum dicitur aeternum quia aliud ei non succedet, sicut eidem Novum successit Veteri. Vel in sanguine testamenti aeterni eduxit Deus Christum a mortuis, quia sicut eidem Christo per Zachariam dicitur: «Tu quoque in sanguine testamenti tui eduxisti vinctos tuos de lacu, in quo non est aqua (Zach. IX) ,» id est de inferno, [Col. 1690B] sic et ipse Christus in sanguine eodem est eductus de mortuis, quia tanta fuit potentia sanguinis ejus, ut non solum justos, qui in inferno vincti tenebantur eriperet, sed etiam ipsum Dominum nostrum Jesum Christum a mortuis suscitaret. Deus qui haec facit, aptet vos, id est aptos et voluntarios vos faciat in omni opere bono, ut in omnibus bene agentes, faciatis atque compleatis opere voluntatem ejus. Ipse dico, faciens in vobis quod placeat coram se, quia nisi ipso in vobis operante nihil potestis agere, quod oculis ejus placeat. Haec est gratia quae mentem praevenit et adjuvat, ut homo suae voluntatis et operationis obsequium subjungat; et dictum est hoc, ne de liberi arbitrii sui viribus praesumerent, et quasi ex seipsis haec posse bene agere putarent. [Col. 1690C] Sic faciat in vobis quod sibi placeat, et hoc non per carnalem legis observantiam, sed per Jesum Christum, per quem mediatorem omnia bona nobis a Patre dantur, cui Christo est gloria, non in brevi tempore, sed in saecula saeculorum, id est in aeterna saecula temporalium saeculorum subsecutiva. Illi quem deriserunt in passione Judaei, est gloria non paucis diebus permanens, sed in aeterna saecula. Amen, id est vere.
«Rogo autem vos fratres, ut sufferatis verbum solatii. Etenim perpaucis scripsi vobis.»
Hanc vobis epistolam misi, sed ne fastidiosa sit vobis, o fratres, id est quibus fraterna charitate consulo, rogo vos ut sufferatis verbum solatii quod [Col. 1690D] in ea vobis locutus sum, quoniam sermo ejusdem epistolae consolatorius est, praebens vobis in tribulatione solatium, ne deficiatis; et debetis sine taedio sufferre, quidquid in hac epistola loquor, quia perpaucis, id est per omnia paucis dictis scripsi vobis. Per omnia enim quae in ea disserui, pauca sunt quae dixi, quoniam multa de singulis possent dici. Hic exemplo suo docet nos magister egregius, ut ea quae sentimus, et valde humiliter et sine fastidiosa prolixitate dicamus. Multa enim humiliter hactenus Hebraeis est locutus, sed exhortatione humili placare eos adhuc humilius satagit, dicens: Rogo autem vos, etc. Hinc ergo colligat si quando aliquid recte sentit, quanta humilitate debet magistro loqui discipulus, si ipse magister gentium in his quae cum auctoritate [Col. 1691A] praedicat, submisse discipulos rogat, tum unusquisque colligat ex his, ut illis a quibus exempla bene vivendi percipit, hoc quod bene aut melius quam illi intelligit, humiliter dicat, si Paulus illis humili se voce subdidit, quos ad vitam ipse suscitavit. Curandum quoque est quantum loquamur, ut si eum qui multa ferre non valet, longius loquendo traxerimus ad fastidium perducamus. Hoc tamen infirmis praecipue congruit, ut pauca quidem et quae capere praevalent, audiant, sed quae eorum mentem impoenitentiae, dolore compungant.
«Cognoscite fratrem nostrum Timotheum dimissum cum quo, si celerius venerit, videbo vos. Salutate omnes praepositos vestros, et omnes sanctos. [Col. 1691B] Salutant vos de Italia fratres. Gratia cum omnibus vobis. Amen.»
Cognoscite fratrem nostrum Timotheum, cognoscite quantae sanctitatis ipse sit, et quanta ei reverentia debeatur, Timotheum dico, dimissum, id est euntem iter quod volebat, vel ad praedicandum (ut cupiebat) [Col. 1692A] dimissum, aut fortassis a carcere relaxatum. Cum quo, si celerius venerit, videbo vos, quia si velocius venire festinaverit, habebo facultatem eundi cum eo ad vos. In hac promissione reddit eos attentos et magis obedientes, ne si venerit, inveniat eos inobedientes admonitioni hujus epistolae, praveque agentes. Ac deinde: Salutate, inquit, omnes praepositos vestros, id est sacerdotes et caeteros qui praesunt vobis in Domino, et omnes sanctos, id est omnes subjectos, qui baptismi sanctificationem perceperunt. Cum autem subjungit: Salutant vos de Italia fratres, ostendit se ab Italia scripsisse. Ideo autem quod supradixit, deprecor vos facere ut celerius restituar vobis, declaravit se vinculis tentum esse, dum scriberet, atque colligitur epistolam misisse a Roma, [Col. 1692B] ubi vinctus tenebatur. Gratia, inquit, cum omnibus vobis sit, ut per auxilium gratiae possitis bene vivere, qui per legem non potuistis Deo placere. Cujus et nos participes efficiamur, ut per eam justificemur, et ad aeternam vitam pervenire mereamur. Amen.
Notitia
Hildebrandus junior, scriptor commentariorum in Matthaeum. Ejusdem, ut videtur, magistri Hildebrandi est Libellus de contemplatione, quem ex ms. codice Hiemeradensis monasterii, annorum fere 500, vulgavit E. Martene, t. IX, Ampl. Collect., p. 1237.
De contemplatione
[Col. 1691C] Ex lectione evangelica Matthaei, quae incipit, Cum natus esset Jesus, etc., ubi beatorum trium regum commendatur Domini Jesu fidelis et devota visitatio, subtiliter duce gratia, investiganti tria occurrunt, in quibus recte et ordinate distinctis, et singulis per tria membra divisis, quae collecta in novem crescunt, [Col. 1692C] inveniri poterit, sed nonnisi ab eo qui vere dilecti Jesu languet amore, status et modus verae contemplationis. Primum est trium regum fidelis et devota pueri Jesu inquisitio, neque enim inquiri poterat, nisi a fidelibus et devotis. Unde habes: Magi venerunt ab Oriente Jerosolymam dicentes: Ubi est qui [Col. 1693A] natus est rex Judaeorum? Secundum est ejusdem Domini Jesu laeta et grata inventio, quia revera plenum prorsus omni gaudio invenire et videre hominem hominis Conditorem, de quo habetur: Videntes stellam gavisi sunt gaudio magno valde, et intrantes domum invenerunt puerum. Tertium etiam ipsius humilis et discreta adoratio: non enim Deo accepta sunt vota, nisi humilium et discretarum animarum. Unde sequitur: Et procidentes adoraverunt eum, et apertis thesauris suis, etc.
2. Notandum igitur quia inquisitio habet desiderium, inventio gaudium, adoratio cum oblatione ministerium. Ex desiderio inquisitionis causatur gaudium inventionis, et gaudium inventionis consequitur ministerium adorationis. Et quod desiderium est [Col. 1693B] motus quidam animae rationalis, quem habet in virtute concupiscibili: qui motus causatur a desiderato, sicut dicit philosophus, quod desideratum movet desiderium, et nostri desiderii objectum non esse debeat nisi ille qui totus est desiderabilis, quod etiam in ipsum desiderant angeli prospicere, et de quo propheta: Ecce veniet desideratus cunctis gentibus (Agg. II, 8) ; et Psalmista: Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus (Psal. XLI, 2) . Si bene et recte ex desiderato, scilicet Deo, nostrae mentis causatum et motum fuerit desiderium, tota in se videbitur continere.
3. Primum est spei fervida et devota praesumptio. Nihil enim inquiritur cum desiderio, nisi vere speratum, [Col. 1693C] et quidquid speratur, desideratur et inquiritur, et spes in ipsum suspensa, quia non est praesentium, sed futurorum, certam sui habere debeat, si vera est, exspectationem, cum fiducia adipiscendi ipsum: aliter enim vera non esset. Habeat etiam ipsa de adipiscendo spei praesumptio extensionem in interius: quae extensio spei in speratum, quia differtur, affligit animam, et ipsam donec desideratum inveniat, reddit circa inquisitionis negotium inquietam, sicut dicit Augustinus: Domine, fecisti nos ad te, et inquietum est cor nostrum, donec requiescat in te.
4. Recte sequitur secundum, quod est sollicita et inquieta in inquirendo mentis exercitatio. Quo enim [Col. 1693D] amplius a desiderato vel sperato movetur desiderium, eo amplius exercitatur spiritus circa inquisitionis negotium. Unde Psalmista: Renuit consolari anima mea (Psal. LXXVI, 3) , quia videlicet praesentem quem inquiro et desidero, non habeo: Memor fui Dei et delectatus sum (ibid.) , in spe scilicet inventionis, sicut dicit beatus Bernardus: «Interim dum differtur praesentia, suavis est memoria.» Et exercitatus sum officio inquisitionis, et defecit nimirum spiritus meus, sustinere non valens moram tam diuturnae exspectationis. Revera namque animo desideranti nihil satis festinatur, nunquam nimis festine desideratum praesentatur. Quae studiosa spiritus Deum inquirentis exercitatio commendatur in Canticis, ubi dicitur: Surgam et circuibo civitatem, [Col. 1694A] per vicos et plateas quaeram quem diligit anima mea (Cant. III, 2) . Videns enim sponsa in lectulo corporis et negligentiae sponsum nullatenus inveniri posse, se ferventer in exercitium expandebat studiosae et operosae inquisitionis. Caeterum quia ista animae inquietudo non circa plurima, sed circa unum, quod solum necessarium est, sollicita, et dedignatur exterioribus et transitoriis occupari, quae plerumque impedire solent et retrahere animum ad aeterna et permanentia bona suspirantis, congrue ponitur tertium, quod est mundi et omnium mundanorum contemptus et oblivio.
5. Non enim simul possunt transitoria et aeterna diligi. Cum ergo sit Deus bonum tam aeternum quam summum, tam incomprehensibile quam incommutabile, [Col. 1694B] quomodo se ad diligendum aliquid commutabile inclinat, qui ipsum comprehendere festinat? Unus enim ipse, non uni, sed omnibus sufficit. Satis unus ipse tibi sit, sine quo omnia nihil sunt. Sine ipso nihil tibi non solum satis, sed nec aliquid fit. Quis mihi det omnibus quae ab ipso sunt privari, et ipso solo aeternaliter donari? Non est, Domine Jesu, quod habere velim vel debeam, si te non habeam, nihil mihi sine te jucundum, nihil abundum. Magis mihi bonum non esse, quam sine te esse. Velim quid velis, nolim quod nolis. Vis me te solum velle, nihil unquam amplius possim velle. Velle meum ad te liberum sit, nulli a te extraneo obnoxium. Si tamen te veraciter et efficaciter voluero, nihil extra te velle potero. Dulcissime [Col. 1694C] Jesu, dulcescat mihi dulcedo tua suavis et vera. Influat animae meae Deitatis tuae sapor mellifluus, extricet a praecordiis meis omne quod temporaliter sapit. Prae dulcedine tuae desiderantissimae visionis, vilescat mihi omnis affectus transitoriae delectationis. Concupivit anima desiderare te, si satis non fuerit secundum te, concupiscat amplius sicut libuerit de te. Suspendium a temporalium ambitu vel amore, o dilecte Jesu, elegit anima mea, et mortem ossa mea. Trahe me post te, non me relinquas circa me. Si me derelinquis, delinquam; et certe scio, si deliquero relinquis. Noli ergo derelinquere me, ne delinquam; sed meum est si deliquero, non tuum. Sin autem, tuum est, non meum. Age, benigne Jesu, [Col. 1694D] totum me in sinum tuae misericordiae depono. A te bono, si dederis, bonus esse potero. Bonum depositum custodi. Scio enim cui credidi, et certus sum quia potens es depositum meum servare in illum diem. Inquirenti igitur Dominum necessarius est hujus mundi, et omnium quae in ipso et ad ipsum sunt, contemptus, sicut dicit Joannes: Nolite diligere mundum, neque ea quae in ipso sunt (I Joan. II, 15) . Et Paulus: Posteriora oblitus, ad anteriora me extendo (Philip. III, 13) . Quisquis ergo es, qui Deum spe fervida et sollicita exercitatione inquiris, si te terrenis actibus et terrenorum affectibus minus implicaveris, sicut nec usquequaque verum in inquirendo desiderium habere convinceris, ita nec de inveniendo plenum consequi poteris.
[Col. 1695A] 6. Convertamus igitur mentis oculos ad tria posita, quae ex motu veri desiderii procedunt, et facile patebit, quia quodlibet eorum recte alterum consequar. Spes enim amore sperati se extendit ferventer ad inquirendum; sollicita mentis exercitatio perseverantiam praestat in inquirendo; discreta temporalium oblivio impedimentum tollit in inquirendo. Primum, scilicet spes, excludit diffidentiam; secundum, id est studiosa exercitatio propellit negligentiam; tertium, videlicet mundi contemptus omnem exterminat resistentiam. Eia, benedicte Jesu, spes mea, exspectatio mea, amor meus, verbum mihi ad te, verbum de te, verbum plenum doloris et miseriae. Tu qui Verbum es, unigenitum Patris ingeniti, propter me factum caro, Verbum de corde Patris [Col. 1695B] eructatum, Verbum quod semel locutus est Deus, Verbum quo mihi his novissimis diebus locutus est Pater tuus coelestis, dignanter audi mei cordis verbum ad te Dei Verbum plenis desideriis eructatum. Audi et vide quia tristis est anima mea et conturbat me, dum dicitur mihi quotidie: Ubi est Deus tuus? Non est quod respondeam, absentem te esse timeo, praesentem non sentio. Ardens est cor meum, desidero videre Dominum meum. Ubi enim est praestolatio mea et patientia? Tu es, Domine Deus meus, et quid faciam? Quaero, et non invenio; concupisco, et non video; sequor, et non apprehendo. Quae est fortitudo mea ut sustineam, aut quis finis meus ut patienter agam? Quid animae meae tristius? quid miserius? [Col. 1695C] quid molestius? Putas, dilecte, tristitia mea vertetur in tuae visionis gaudium? Miseria in tuae cohabitationis contubernium? Molestia in tuae comprehensionis colludium? Loquere ad cor animae meae. Loquere, Domine, quia audit servus tuus. Audiam quid loquaris in me, Domine Deus meus. Dic animae meae: Salus tua ego sum. Dic amplius, Domine, et sic dic ut audiam: Fili, tu semper mecum es, et omnia mea tua sunt (Luc. XV, 31) . Eia Verbum Dei Patris, hoc est quod audire volui. Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi. Sonet haec vox tua in auribus meis. Vere enim ista vox dulcis, imo dulcior omni voce citharoedorum citharizantium in citharis suis. Convalescat haec beata vox in intimis animae meae, nec foris erit quod audire libeat. Sufficiet enim mihi, [Col. 1695D] si te de me dicturum scivero beatis illis ministris et internuntiis gaudii mei: Ite et adducite ad me. Optabo tamen et sperabo illud tuum verbum omni desiderio plenum circa me implendum, quod dixisti sanctis apostolis tuis: Veniam et accipiam vos ad me ipsum. Ego ipse qui loquebar: Ecce adsum; ego veniam, ego accipiam, ut ubi ego sum et vos sitis. Hae jucundae promissiones et consolationes tuae laetificaverunt animam meam. Interim, dum moram feceris, exspectabo te, licet, si, ut sentio, loquar, vere incolatus meus nimis sit prolongatus, nimirum habitantis cum habitantibus Cedar, sciens et frequentissime recolens, quia sicut laetantium habitatio est in te, ita vallis me premit lacrymarum, locus me cruciat afflictionis, umbra me occupat mortis. Multae [Col. 1696A] mihi causae doloris et tristitiae, sola vero causa consolationis et laetitiae, si suaviter et dulciter verbum illud, verbum bonum et suave crebrius animae meae repetieris: Fili, tu semper mecum es, et omnia mea tua sunt. Interim quia scire non possum, nec forte debeo, quando veniam et apparebo ante faciem tuam, quod utique accelerari opto, licet tu mihi, Christe, vivere sis, et mori lucrum, consolabor in his tuis promissionibus, quae omne desiderium superant, et te laetus inquiram, laetior inveniam, laetissimus apprehendam. Est enim in hac vita quaedam apprehensio tui plena gratiae, quam nimirum sequitur illa quae erit plena gloriae. Quia igitur ego non arbitror me adhuc comprehendisse, sequar si quomodo comprehendam. Totam ergo spem meam, Domine Deus [Col. 1696B] meus, in te reposui, inquietae mentis meae desiderium in te suspendi, regnum mundi et omnem ornatum saeculi propter amorem tuum contempsi. Non igitur me confundas ab exspectatione mea, sed da quod peto accipere, quod quaero invenire, et tandem pulsanti Deitatis tuae desiderantissima penetralia aperiri. Denique super tribus quae de desiderio inquisitionis commemoravi, licet posuisse multas auctoritates et exempla potuissem; tamen quia intentionis meae non fuit multa dicere, haec pauca sufficiant. Sequitur ergo videre de secundo membro divisionis, quod est de gaudio inventionis.
7. Sed quoniam gaudium proprie loquendo una est quatuor affectionum animae, quae secundum Augustinum, Bernardum et Boetium, semina sunt vitiorum [Col. 1696C] et virtutum; et secundum nomen suum nomen praedicabile sit communiter de statu vel differentia triplicis gaudii, ejus videlicet quod est hujus mundi et hominis tantum exterioris, et ejus quod est spiritus in Domino gaudentis et hominis tantum interioris; ejus etiam quod est gloriae et patriae superioris. De primo habes in Evangelio Joannis ex verbis Domini: Mundus quidem gaudebit (Joan. XVI, 20) , etc.; de tertio etiam ibidem: Iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum (ibid., 22) . De secundo autem in Proverbiis sic: Cor quod novit amaritudinem animae suae, in gaudio ejus non miscebitur extraneus (Prov. XIV, 10) . Et in Ecclesiastico: Non est oblectatio super cordis gaudium (Eccli. XXX, 16) , [Col. 1696D] nec praesentis materiae vel propositi mei est prosequi de primo, quia hoc quantum ad praesens superfluum, nec de tertio, quia nimis arduum; tamen circa secundum negotiari intendo, quia hoc quantum ad contemplationem aestimativam necessarium.
8. Aestimativam contemplationem voco cum B. Bernardo, eam quae media est inter dispensativam et speculativam. Dispensativa est qua dispensat quis diligens Deum sensus exteriores circa contemplationis negotium, et bene utitur eis ad promerendum Deum. Aestimativa est, qua potentiae animae absolutae a corpore, et affixae organis corporalibus, nec obnubilatae phantasiis, prorsus se elevant in Dei agnitionem et dilectionem. De qua nobis ad praesens sermo. Speculativa est qua quis Deum in se et per speciem [Col. 1697A] speculari, quantum datur, et totus ipsi conjungi, quantum possibile est, anhelat, quae rarissime et nonnisi perfectis simul datur, potius est patriae quam viae, nec unquam esse poterit, nisi in excessu vero.
9. Prima est motiva, secunda cognitiva, tertia affectiva. Prima secundum beatum Bernardum laborat, secunda adorat, tertia gustat. Prima incipientium, secunda proficientium, tertia quasi jam pervenientium et omnino placentium. Prima Deum invenit, secunda cognoscit, tertia apprehendit. Verumtamen nec sine prima secunda, nec sine prima et secunda tertia. Nam prima mentem ad dilectum erigit, secunda ad ipsum dirigitur, tertia ad ipsum intromittit. Sed licet mediam, scilicet aestimativam, secundum quod de ea prosequi propono, diffiniverim, [Col. 1697B] posset tamen propter simpliciores commodius et simplicius dici secundum vim ipsius nominis, eam esse quae habetur in exercitio virium apprehensivarum et motivarum animae rationalis, scilicet rationis et voluntatis et liberii arbitrii et aliarum, secundum quod sunt proportionatae et affixae organis corporalibus. Speculativam vero esse eam, quae est potentiarum animae, quae nullam habent obligationem ad corpus, quae sunt intellectus impermistus phantasiis et synderesis. Nam istam quandoque possunt habere viatores; aliam vero raro, sed tantum comprehensores. Signa autem et proprietates istarum contemplationum, forsitan si Deus annuerit, inferius et lucidius exponemus.
10. Revertamur igitur ad propositum. Et certe [Col. 1697C] quia tres sunt motivae vires animae, scilicet rationalis, concupiscibilis, et irascibilis, secundum quas nimirum dotabitur anima et praemiabitur, et secunda et tertia a philosophis attribuentur animae sensibili; Joannes vero Damascenus et alii plerique animae rationali loco concupiscibilis ponant voluntatem et loco irascibilis animum, ratio etiam saepe supponat pro intellectu, et utique gaudium interioris hominis sit affectio quaedam jucunda, causata ab iis tribus potentiis; recte dicere possumus ad istud tale gaudium tria exigi, videlicet intellectus deiformem illuminationem, voluntatis boniformem devotionem, animi luciformem et jucundam exhilarationem. In intellectu deiformitas, in voluntate boniformitas, in animo quieta et tranquilla luciformitas. Quomodo [Col. 1697D] enim gaudere poteris de dilecto Jesu invento, vel signa inventionis ejus habere, nisi ipso, prout desuper tibi datum fuerit, deiformiter intellecto, et boniformiter volito, et luciformiter gustato. Si enim ipsum perspicaciter intellexeris et cognoveris, nihil aliud quam ipsum velle poteris; et si ipsum boniformiter volueris, nihil aliud quam ipsum gustare luciformiter libebit. Intellectum deiformem voco, qui nullo obscuratur rerum sensatarum nubilo; boniformem voluntatem, quae nullo delectatur commutabili bono; luciformem animum, qui nullo inquietatur vel disturbatur accidentali malo. Talis est Dei et ipso fruentium intellectus et voluntas et animus. Haec tria invenies commendari per diversa [Col. 1698A] loca, si bene intellexeris, in Hierarchia Dionysii, et in libro De divinis nominibus. Si igitur gaudere cum ipso et de ipso volueris, ad solum ipsum te vacare, solum ipsum videre, solum ipsum gustare et sapere debebit: vacare ad cognoscendum, videre ad volendum, gustare ad placendum. Unde Psalmista: Vacate et videte (Psal. XLV, 11) , etc. Et iterum: Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII, 9) . Quando igitur vera est contemplatio in Deum suspensa, solum ipsum cognoscis et intelligis, vis et concupiscis, gustas et sapis. Nihil intueris transitorium, nihil amplecteris perfunctorium, nihil vereris contrarium. Omnem fugis mundi fictam gloriam, omnem spernis fallacis boni memoriam, omnem oblivisceris factam injuriam. Quippe haec [Col. 1698B] sunt signa et multa alia verae inventionis Domini Jesu, et jucundae de ipso invento exsultationis. Adhuc tamen plura ponam circa istam materiam.
11. Quoniam igitur, sicut ex parte supra probatum est, contemplatio est mentis perspicacia in sapientiae spectaculo cum admiratione suspensa, recte primum membrum istius divisionis ponitur intelligentia illuminata, et cum ex tali intelligentia merito sequatur bonae voluntatis devotio, quae est suavis affectus in Deum porrectus; secundum erit non incongrue voluntatis boniformitas, exigunt enim nimirum haec duo tranquillam erga omne quod Dei est et placidam affectionem: ordinate ponitur tertium, quod est animi serena et luciformis exhilaratio. [Col. 1698C] Intellectus deiformiter illuminatus, quia est inspectionis veri boni in se, te rapit et trahit in Deum, et ipsum facit cognoscere. Voluntas boniformiter affecta te facit ipsum diligere: nam dilectio actus voluntatis est; animi pacata exhilaratio, omne quod cognitioni et dilectioni Dei contrariatur, facit abnuere. Beati enim mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) . Et statim sequitur: Beati pacifici (ibid., 9) . Neque enim Deus sine proximo, nec proximus sine Deo vere cognosci poterit et amari.
12. Revertamur itaque ad primam partem istius dilectionis, et in ea contemplari studeamus Deum, secundum quod ipse donaverit. Quis mihi det, dulcis Jesu, te fratrem meum et sugentem ubera matris [Col. 1698D] meae, ut inveniam te foris et deosculer, et jam nemo me despiciat? (Cant. VIII, 1.) Te foris inveniam per veram cognitionem, te deosculer per plenam dilectionem, nemo me despiciat propter communicativam cum omnibus piam affectionem. Foris sum, Domine, foris te, prout dare dignaberis, inveniam. Ecce sto ad ostium et pulso. Domine, Domine, aperi mihi, gloriosa mihi dicta sunt de te. Sicut audivi, cupio videre. Intus apud te est, quod foris postulo. Nondum intravi, heu! heu! in locum tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei. Conabor interim, te propitio, prout fas et possibile mihi fuerit in excubiis extrinsecis manens, intelligere et cognoscere te. Emitte, Domine, sapientiam de sede magnitudinis [Col. 1699A] tuae, ut mecum sit et mecum laboret, ut sciam te, et quid acceptum sit coram te. Scio namque, quia te comprehendere ad plenum nullus valet intellectus. Te certe quis sis in natura, qualis in gratia, quantus in gloria. Natura incomprehensibilis, gratia inaestimabilis, gloria incogitabilis. Natura speciosus, gratia copiosus, gloria pretiosus. Natura albus et rubicundus, gratia amabilis et jucundus, gloria supereffluens et abundus. Natura albus candore divinitatis, rubicundus rubore assumptae et passae humanitatis, gratia amabilis et jucundus. Diffusa est enim gratia in labiis tuis, imo effusa de labiis tuis, et oleum scilicet gratiae et laetitiae effusum nomen tuum: ideo adolescentuiae dilexerunt te. Gloria pretiosus, quia si dederit homo omnem substantiam [Col. 1699B] domus suae, pro acquisitione gloriae tuae, quasi nihil despiciet eam. Dixerim te recte incomprehensibiliter speciosum, cujus pulchritudinem sol et luna mirantur. Pulchra scilicet opera tua, sed non ut tu. Miratur autem et tota illa supercoelestis et felix familia tua, tuae illi indicibili pulchritudini cum desiderio, oculis insatiabilibus intenta, clamans cum admiratione: Vere enim, Domine mi, admirabilis es, et facies tua plena gratiarum. Nimirum autem et illa nimis beata genitrix tua voce gratulabunda: Ecce, inquit, tu pulcher es, dilecte mi fili, et decorus; imo etiam conversa ad consortes suae gloriae, talis ac tanti filii matrem fore se reverenter gloriatur, inquiens: Ego mater pulchrae dilectionis, etc. (Eccli. XXIV, 24) . Non solum autem, sed et [Col. 1699C] Pater tuus coelestis in te quasi in imagine suae divinissimae gloriae jucundissime delectatus, suavissime intonat: Tu es Filius meus dilectus, in te complacui mihi (Matth. XVII, V) . O pulchritudo supereminens, in qua resultat nimirum splendor paternae gloriae quae est candor lucis aeternae, et speculum sine macula majestatis divinae; in cujus contuitu delectantur Pater et mater, quorum medius resides, nec utrique dissides Deus et homo, Deus ex Deo Patre, homo ex homine matre: idem cum Deo et ex Deo Patre Filius Deus, Verbum Patris Deus, ars Patris Deus, sapientia Patris Deus, imago Patris Deus, virtus Patris Deus. Talis ac tantus, tam pulcher et tam decorus, angelos et cives curiae coelestis [Col. 1699D] tuae pascis et reficis delectabiliter pulchritudinis gloria; terrigenas et filios hominum, reos et miseros, tuae pietatis gratia et misericordia. Quis te, o pulcherrime filiorum, tam delectabilem, tam desiderabilem intueri non delectetur? Quomodo non gaudebo cum te talem, sed et nescio dicere qualem videbo? Quis det desideratum illum diem venire, ut videre contingat? Quis mihi det, ut ego moriar pro te quovis mortis genere, ut te aliquo modo tam dilectum et tam electum lucrifaciam? Omnis mihi dolor, omnis miseria, omnis tristitia, pro te solo promerendo laetitia. Interim, o pie Jesu, mei cordis intima tuae claritatis splendor illuminet, omnis infidelitatis et impietatis tenebras effuget. Nihil te me irradiante in me sordidum, nihil obscurum remaneat. [Col. 1700A] Perspicaciter te speculari et contemplari, quantum mortali possibile est, mihi liceat et libeat; quia non est lumen aliud nisi tu, quo illuminari valeam ut videam te, et te viso gaudeam. Optimum enim videndi genus erit, ut te viso, nullus eguerim ad omne quod libuerit te contentus. In te quidquid est a te, videre dabitur per te. Claritas refulgens in te, resplendebit mihi totum quod es, et omne quod est ex te. Non, inquam, sicut me satiare non possum de me; sic illuminare me non possum de me; quia in lumine tuo videbimus lumen, in tuo lumine, Fili Dei, videbimus lumen Patris Dei; videbimus et lumen Spiritus sancti Dei. Non autem tria videbimus lumina Dei, sed tuum Patrem lumen Deum, te Patris Filium lumen Deum, et Spiritum sanctum [Col. 1700B] ex eodem Patre Deo et te naturaliter aequaliterque procedentem lumen Deum, videbimus in tribus discretis personis unum indiscretum lumen Deum. Non solum quippe in tuo lumine deiformiter illuminati, videbimus te divinum increatum lumen; sed etiam videbimus et nunc et tunc, quantum illuminatio vultus tui super nos, et pro quanto nos fecerit creata lumina lucentia, ante Dominum.
Quia igitur spero, ut pace tua dixerim, quod signatum sit lumen vultus tui super nos, dedisti laetitiam in corde meo; haec tam de divinae, quam humanae naturae tuae pulchritudine, Jesu Christe, decor et pulchritudo animae meae, licet non ex condigno et debito et pro desiderio meo dixerim: dicam autem, te propitio, coram throno gloriae tuae, contemplator [Col. 1700C] templator et comprehensor tuae divinitatis positus tanto plenius et jucundius, quanto nunc viderim perspicacius et felicius. Intuebor etiam te Dei Verbum plenum gratia et veritate, de cujus nimirum plenitudine nos omnes accepimus, et delectabor in recordatione innumerabilium gratiarum et beneficiorum tuorum, ingratus tibi existere nec volens nec debens, sciens beneficium indignum accipienti, quod ipsum gratum non reddiderit largienti. O, o, o quam inaestimabilis gratiae illud, Jesu misericordissime, quod tu cum Patre et Spiritu sancto unus existens, vivus et verus Deus, me, cum nihil essem, ad imaginem unius et summae divinitatis tuae excellentissime condidisti, concivem angelorum, incolam coelorum, [Col. 1700D] municipem ineffabilium tuorum gaudiorum decrevisti. Proh dolor! factus a te, et ad te, et secundum te, non manebam apud te; sed recessi abs te, dimittens et amittens te, et justitiam tuam injuste deserentem me, eadem justitia judicante projectum de te, nonnisi culpa et poena manebat me. Et non immerito, utpote primorum illorum parentum interdicto et vere maledicto edulio natura deformatum, gratia vacuatum, gloria spoliatum; et non solum tanta felicitate infeliciter privatum, verum etiam miserabiliter exsiliatum, et perpetuis suppliciis deputatum. Heu me miserum! non erat qui redimeret, non erat qui cognosceret, non erat qui requireret animam meam. Tu autem demum, Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis, non [Col. 1701A] valens in ira tua continere misericordias tuas, quia revera dives et copiosus in misericordia, non es passus me tantis passionibus aeternaliter subjacere; sed Creatorem te cognoscens, et Redemptorem non abnuens, manens quod eras Deus Dei Filius, factus es quod non eras, homo hominis filius, ut me filium perditorum hominum meritis primorum praevaricatorum hominum, socium effectum daemoniorum, servum vitiorum, aeternorum materia incendiorum, tuae crucis et mortis improperio, paternae gloriae restituens imperio. O dignam, mi Jesu, mea morte mortem, qua ne tibi morerer, mori voluisti! Moriturus omnino fueram, nisi mihi morereris. Culpa meae mortis tibi causam intulit mortis, quomodo tu mihi non eris causa amoris, qui tibi tam amari occasio fui [Col. 1701B] doloris? Amor meus tibi irrogavit causas doloris, quomodo dolor tuus mihi non ministrabit causas amoris? Si me amando mihi non doluisses, pro te dolendo amare te non potuissem, nec tuus dolor sine amore, nec meus amor sine dolore. Quanto tuus dolor in cruce pro me morientis erat vehementior, tanto nimirum meus amor tuum dolorem recolentis erit ardentior. Aqua de latere dilecti mei me in cruce fortissimis et vehementissimis amplexibus constringentis fluens, sanguis de corde exsiliens, spiritus de corpore exiens, facta sunt mihi ut sciam quia non est dolor et amor sicut dolor et amor tuus. Haereant semper, amantissime Jesu, illi tuae sanctissimae passionis dolores, illi tuorum venerandissimorum vulnerum rosei livores affectibus meis. [Col. 1701C] Repraesententur sensibus meis, sint mihi materia continui doloris et amoris, provocent ad diligendum te, excitent ad laudandum te, adjuvent ad promerendum te. O mira, inquam, circa me tuae pietatis dignatio! nihil eram, et me fecisti, et non solum aliquod, sed tuam imaginem; malus eram, et me refecisti, et non solum ad bonum aliquid, sed ad comtemplandam cum sanctis angelis tuae divinitatis summae jucundam speciem. Nec his contentus, ut totum te refunderes in me, et nihil tibi retineres de te, factus propter me, dedisti mihi te in exsilio peregrinationis meae amicissimum socium, in cruce redemptionis efficacissimum pretium, in altari spiritualis refectionis dulcissimum edulium, futurus etiam nimirum mihi in exitu desideratissimum viaticum, [Col. 1701D] in conductu tutissimum praesidium, in coelo felicissimum praemium. Summa illa et divina potestas, qua in coelis praesides et imperas angelis, tu mihi condescendens, te intendis in fratrem et socium, appendis in pretium, impendis in poculum. Et ut de abundantissimae bonitatis tuae dispensatione adhuc, prout mihi sentire et intelligere tua gratia datur, aliquid plenius loquar, tanta me dignaris miseratione, ut mirabiliter et ineffabiliter in ipsa immolationis tuae suavissimae hora, ad vocem tui sacerdotis pro me fias et mihi sacerdos et sacrificium, conviva et convivium, cibus et cibans, munus et munerans. O redemptionis meae vere venerandum sacrificium, quo Dei Unigenitus animae meae mira [Col. 1702A] unione copulatur, Pater conciliatur, Spiritus sanctus propitiatur, coeli reserantur, angeli mihi sociantur, sanctorum vota et merita communicantur, crimina relaxantur, hostes salutis meae exterminantur, virtutes donantur, dona cumulantur, praemia multiplicantur, et omnium denique bonorum copiae plenissime ministrantur! O panis vive de coelo descendens, utique manu sancti Spiritus in utero gloriosae Virginis formatus, in ara crucis igne passionis decoctus, quem in mensa sancti altaris tui paras in dulcedine tua pauper; Deus in delicatissimum convivium, habentem omne delectamentum, et omnem saporem suavitatis, quem cum amaverit anima mea, non esse poterit nisi gratiosa; cum tetigerit, speciosa; cum gustaverit, deliciosa; cum acceperit gloriosa! [Col. 1702B] O vere felicem talis convivii dignum degustatorem, id cujus beata administratione et perceptione tota Trinitas gloriatur, felix illa supercoelestis familia cum admiratione et reverentia famulatur, triumphantium in coelo animae honorantur, militantium adhuc in terris adjuvantur, patientium in tormentis purgatoriis liberantur! Hoc pascha meum, bone Jesu, quod desiderio desideravi manducare tecum donec moriar, et jam conviva mensae coelestis effectus, manducem illud novum in regno Patris tui, videlicet non jam in velamine sacramenti, sed sine omnis pallio velamenti. Et, o sanguis pretiosissime de lilioso corpore dilecti mei in cruce pro me morientis, roseo colore largissime fluens, qui ne nulla mihi esset utilitas illius effusionis tuae, si descenderem [Col. 1702C] in corruptionem, nec in perfectione simul accepta beneficio redemptionis stare valeam, quia quotidie pecco, quotidie ministerio sacerdotum in remissionem peccatorum meorum effunderis, sed et cum te sumere mihi dederis, cum tanta plenitudine divinorum charismatum animae meae illaberis, ut jam scire non possim, quid desit mihi ad id quod satis est; quia nimirum de torrente voluptatis divinae potatum ita multiplicasti divitiis, deliciis et gaudiis coelestibus locupletare me, ut jam evectus super me, videar mihi quandoque intromitti in quemdam inusitatum affectum, conversus nescio ad quam dulcedinem, quae si perficiatur in me, nescio quid erit quod vita ista non erit, in cujus dulcedinis interim suspensus desiderio, totus pene deficio [Col. 1702D] dilationis fastidio! O mira suavitas calicis pretiosi! o sancta fecunditas poculi deliciosi! o superexcellens dulcedo sanguinis generosi! Vere sitivit in te anima mea, quem quanto biberit decentius et reverentius, tanto sitiet ardentius. Cum enim influis ipsi, mundas eam ut te deceat, ornas ut placeat, munis ne pereat, inebrias ne deficiat, sustentas ut proficiat, oblectas ut tibi haereat, donec introducta in locum tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei, dilectum facie ad faciem videat, et ipso suavitate plena et mirifica perfruatur. Gratias tibi, dilecte Jesu, qui te dignatus Creatorem et Redemptorem, non abnuis talis convivii largitorem. Felix certe convivium, in quo te totum et nihil aliud nisi te mihi das; et in [Col. 1703A] me intrans transfers et mutas, et tam mira et dulci unione me tibi connectis et copulas, ut unum tecum spiritum efficias. Quid igitur? Quare tristis es anima mea, et quare conturbas me? (Psal. XLI, 12.) Quid causaris sponsi tui absentiam? Quid si tibimet praesens fueris, ipso praesentius? Tecum certe est, intra te est, infra te est, circa te est, supra te est. Inanis non venit, plenus quippe est gratia et veritate. Gratiam affert, quae tuam culpam evacuet; veritatem, qua ignorantiam illuminet. Quid igitur ultra tibi debuit facere et non fecit? Jam non est dicere: Ut quid Domine, recessisti longe, quare faciem tuam avertisti? (Psal. X, 1.) Ecce tecum est, non recedit a te, nisi tu forte recesseris; non se avertit, si te non averteris. Dic, dic, anima mea; gratulare et dic: Ego [Col. 1703B] dilecto meo, et dilectus meus mihi. Amplexare dulcissimis et fortissimis affectibus, et tene quem habes, utere eo, ut libet; conare, festina; ascende, intra in amatum, et ostendet tibi naturae suae inaestimabilem pulchritudinem, gratiae dulcedinem, gloriae plenitudinem, et videbis et afflues, et miraberis et dilataberis. Videbis nempe ipsum deiformiter illuminata, afflues ipso dulciter affectata; miraberis te ex ipso sublimiter exaltata, dilataberis in ipso multipliciter locupletata. eatBam itaque, o anima mea, te dixeris, si dilectissimo sponso tuo pro his omnibus grata exstiteris, et ab acceptis gratiis non excideris, nec accipiendis indignam te reddideris. Exsulta interim et laetare in sponso quem habes in terris in sacramento, habitura et visura ipsum in coelis [Col. 1703C] sine velamento. Age nunc, piissime Jesu, quid tuis his beneficiis dignum rependam? Quid retribuam tibi pro omnibus quae retribuisti mihi? Scio certe quod sicut nihil sum sine te, sic nec te mereri possum [Col. 1704A] sine te. Debitum non est, sed gratuitum quodcunque mihi impenderis beneficium. Indignum dignari non est justitiae, sed gratiae. Potenti tibi cedit ad gloriam, injustum punire nolle cum potueris. Pium te magis ostendis impio parcendo, quam plectendo. Dederas te beneficium munerando immeritum, misericordius mecum egeris, quando debitum a me servitium exegeris. Si salvare me decreveris, judicio mecum non contendis: nam si in judicium sederis, et locum misericordiae non dederis, miserias in perpetuum clamabo; sin autem, misericordias tuas in aeternum cantabo. Ecce nunc animam meam tibi colligo vinculo tui sacramenti, securum me aestimans, si me muniveris novi et aeterni sanguine testamenti. Amplectere tibi fidei foedere copulatum, [Col. 1704B] tuere sacratissimo corpore tuo cibatum, confortatum et sanctificatum. Intuere praedulcissimo sanguine tuo potatum, ornatum et signatum. Non sit quod propellat te sequentem, non sit quod avellat tibi haerentem, et nomini gloriae tuae plenissime confidentem, quod est benedictum in saecula saeculorum. Amen.
13. Caeterum ad commendationem gratiae Dei tantisper dixerim, ut habeas, diligens lector, verba monentia te et promoventia ad gaudium interioris hominis. Haec enim quae posui attente prolata, et intente meditata, et alia his similia, quae studium et usus invenient, et unctio suggeret, esse tibi debent in exercitio contemplationis aestimativae. Quod enim perfectioribus facit interior imaginatio, hoc in minus [Col. 1704C] perfectis facere solet exterior pronuntiatio; quia quod facit flatus carboni, hoc facit pronuntiatio devotioni.
Notitia
Aimon, religieux de Saint-Pierre-sur-Dive, au diocèse de Seez, remplaça Richard, abbé du même monastère [Col. 1703] Mab., Annal. l. LXXVIII, n. 67: Neustria pia, p. 503. . L'année de son élection est incertaine, mais elle doit se rencontrer entre 1140, temps auquel Richard entreprit la reconstruction de son église, et 1143, où nous voyons, pour la première fois, Aimon exercer les fonctions abbatiales. Deux ans après cette dernière époque, celui-ci mit la dernière main à [Col. 1705] l'édifice entamé par son devancier. On ignore les autres particularités de sa vie, dont le terme est pareillement resté dans l'oubli. La Chronique de Robert du Mont nous apprend seulement qu'en 1150 Warin lui avait succédé [Col. 1705] Mab., ibid. l. LXXX, n. 46. .
On a de lui une longue lettre à ses confrères de Teuksburi [Col. 1705] Mab., ibid. l. LXXVIII, n. 67. , aujourd'hui dans le comté de Glocester en Angleterre. Elle a pour objet de les exciter à rendre grâces à Dieu d'un nouveau genre de dévotion qui s'était emparé du peuple de Normandie, genre si extraordinaire, dit-on, qu'on en chercherait en vain des exemples dans les siècles passés. Cette dévotion, qui avait pris naissance à Chartres, consistait à se dévouer, hommes, femmes, nobles et roturiers, sans distinction de sexe ni d'état, à la construction des églises. Dans chaque diocèse de Normandie, il y avait une confrérie de ces dévots, dont la patronne était la sainte Vierge, et à laquelle présidait une personne de piété: pour y entrer, il fallait s'être confessé, avoir reçu la pénitence, et s'être réconcilié avec ses ennemis. Cette dernière condition était bien importante dans un temps où les nobles avaient presque toujours les armes à la main pour s'entre-détruire. Dès que les confrères apprenaient qu'il y avait quelque part une église à bâtir, ils s'y rendaient en troupe, et là ils faisaient les fonctions, non-seulement de manoeuvres, mais même de bêtes de traits. «Quel prodige inouï, dit notre auteur, de voir des tyrans, des hommes puissants dans le siècle, enflés de leur naissance et de leurs richesses, des femmes accoutumées à une vie molle et voluptueuse, s'attacher à un char avec des traits, et voiturer eux-mêmes, à la place des animaux, le vin, le blé; la chaux, le bois, les pierres, le sable, et généralement toutes les provisions de bouche et tous les matériaux nécessaires pour la construction de l'édifice sacré. Mais ce qui est encore plus surprenant, c'est qu'au milieu de ces travaux, où quelquefois mille personnes, hommes et femmes, tirent ensemble le même char (tant la charge qu'on y met est pesante), il règne un si profond silence, qu'on n'y entend pas la moindre parole ni le moindre murmure; en sorte que, sans le témoignage des yeux, on croirait qu'il n'y a pas une âme dans toute cette multitude. Quand on s'arrête dans les chemins, c'est alors que l'on parle; mais de quoi? de ses péchés, dont on fait une confession publique, avec des larmes et des prières pour en obtenir le pardon. Alors les prêtres font un discours à ces pénitents pour les exhorter à étouffer les haines, à bannir les dissensions, à remettre les dettes, et à resserrer entre eux les liens de l'union et de la paix. Se trouve-t-il quelqu'un assez endurci pour ne pas vouloir pardonner à ses ennemis, ou refuser de se soumettre aux avis que les prêtres lui donnent? aussitôt il est détaché du char, son offrande en est retirée comme impure, et luimême chassé avec ignominie de la sainte société.» L'auteur décrit ensuite divers miracles par lesquels Dieu fit connaître qu'il approuvait cette dévotion; après quoi il rapporte en quel ordre les confrères s'acheminaient pour ces travaux. «Lorsque le peuple fidèle, dit-il, s'est mis en marche au son des trompettes et précédé des bannières, il continue sa route avec la plus étonnante facilité, sans que ni la hauteur des montagnes escarpées, ni la profondeur des eaux qu'il rencontre devant soi lui cause le moindre retardement. Vous croiriez voir les Hébreux qui passent le Jourdain sous la conduite de Josué, lorsque nos pèlerins traversent quelque rivière qui se présente sur leur passage, tant ils y entrent avec confiance et parviennent aisément à l'autre bord; jusque-là que plusieurs d'entre eux assurent qu'étant au port SainteMarie, les flots de la mer qui venaient à eux s'arrêtèrent tout à coup pour leur laisser la liberté de passer . . . Arrivés à l'endroit où l'église doit être bâtie, ils forment une enceinte alentour avec les chars pour y établir une manière de camp spirituel, où, pendant toute la nuit suivante, l'armée est en faction, chantant des hymnes et des cantiques spirituels. Sur chacun des chars, on allume des cierges et des lampes, après y avoir placé les infirmes et les malades, auprès desquels on apporte les reliques des saints à l'effet de leur procurer du soulagement. On prie pour eux, on fait des processions, le clergé à la tête et le peuple à la suite, pour demander à Dieu et à sa bienheureuse Mère la guérison de leurs maux.» Aimon termine sa relation en disant que cet établissement avait passé de l'église de Chartres dans le territoire de Saint-Pierre-sur-Dive, où il avait été confirmé par un grand nombre de prodiges, et de là s'était répandu dans presque toute la Normandie; mais qu'il avait principalement occupé les lieux dédiés à la Mère de miséricorde. C'est par de tels secours que fut élevée l'église de Saint-Pierre-sur-Dive. Si des faits aussi incroyables n'étaient attestés que par le seul Aimon, la critique aurait peine à se rendre. Mais le métropolitain de Normandie, Hugues d'Amiens, leur rend le même témoignage [Col. 1705] Mab., ibid., n. 66. dans une lettre que nous ferons connaître à son article. Raoul de Diceto atteste la même chose sur l'an 1144.
Suger, qui fit bâtir dans le même temps l'église de Saint-Denis, rapporte quelque chose de semblable en parlant de la manière dont on tira des carrières de Pontoise les colonnes qui devaient entrer dans cet édifice. Nous avons une traduction de cette lettre d'Aimon, publiée à Caen dans un volume in-12, l'an 1671, par D. Jean-Bernard Planchette (et non Blanchet, comme l'écrit le P. le Long [Col. 1705] Bibl. Fr., p. 253. ); mais le texte original d'Aimon n'a pas encore vu le jour. Dom Mabillon, qui en a donné les extraits que nous venons de rapporter, avait promis de l'insérer dans l'appendice du sixième volume de ses Annales. Cet engagement n'a point été rempli par dom Martène, éditeur de ce volume.
On fait encore honneur à notre auteur du Martyrologe de Saint-Pierre-sur-Dive, qui est demeuré manuscrit.
Sous le gouvernement d'Aimon vivait un religieux, nommé Pierre, qui se mêlait de versification. Par le conseil de Milon Crispin, moine du Bec, dont il a été parlé ci-devant, il fit en vers héroïques l'éloge historique des sept premiers abbés de ce monastère. C'est la seule production de sa plume qui soit parvenue jusqu'à nous. Elle a été publiée par dom Martène, dans le VI e volume de sa grande Collection (p. 93). Le septième abbé que notre auteur célèbre est Roger de Bailleul, dont le gouvernement commença l'an 1149. Il parle de lui comme vivant encore; et, sans entrer dans aucun détail de ses actions, il se contente de louer ses bonnes qualités. Dom Ruinart estimait la versification de Pierre, qui, dans quelques manuscrits, est appelé Petrus Augiensis, par la raison que l'abbaye de Saint-Pierre-sur-Dive est dans le pays d'Auge, en Normandie.
Epistola
[Col. 1707A] Ab anno Christi 1040 quo Beatae Mariae monasterium in oppido S. Petri super Divam inchoatum fuerat, basilica necdum absoluta erat ad hoc usque tempus quo Aimo abbas, Richardi de Aquila successor, supremam ei manum imposuit. Ejus intellecto consilio, Divenses oppidani et circumpositi populi, Carnutensium pietate animati [Col. 1707] Vide epistolam Hugonis Rothomagensis episcopi ad Theodericum Ambianensem, infra, in Hugone. EDIT. , non modo plebeii, sed etiam nobiles, omnis sexus et aetatis, congestam in carris lapidum, lignorum et arenae materiam, nulla equorum boumve ope ipsi e longinquo summo cum silentio convehebant. Audiendus hac de re Aimo abbas, qui operi praesidebat, in libello hujusce argumenti, quem ad fratres suos, Totesberiae ( Tuttebery ) in Anglia degentes, scripsit, ut eos ad gratias Deo agendas excitaret, qui in tanta saeculi corruptela [Col. 1707B] novum quoddam pietatis genus, quo quaereretur, instituit; novum, inquam, et saeculis omnibus inauditum. Quis enim vidit unquam, quis audivit in omnibus generationibus retroactis, ut tyranni, principes potentes in saeculo, honoribus et divitiis inflati, nobiles natu viri et mulieres superba et tumida colla loris nexa plaustris submitterent, et onusta vino, tritico, oleo, calce, lapidibus, lignis, caeterisque vel vitae usui, vel structurae ecclesiae necessariis, ad Christi asylum animalium more brutorum pertraherent? Verum id mirabilius videtur quod subdit idem auctor: In trahendo autem, inquit, illud mirabile videre est, ut cum mille interdum, vel eo amplius viri, vel feminae plaustro innexi sint (tanta quippe moles est, tanta machina, tantum et onus impositum), [Col. 1707C] tanto tamen silentio incedatur, ut nullius vox, nullius certe mussitatio audiatur; ac, nisi oculis videas, adesse nemo in tanta multitudine aestimetur. Ubi autem in via subsistitur, nihil aliud resonat, nisi confessio criminum, et supplex ad Deum puraque oratio pro impetranda venia delictorum. Ibi praedicantibus pacem sacerdotibus, sopiuntur odia, discordiae propulsantur, relaxantur debita, et animorum unitas reparatur. Si quis autem in tantum malum progressus fuerit, ut nolit peccanti in se dimittere, aut unde pie admonetur, sacerdotibus obedire, statim ejus oblatio, tanquam immunda, de plaustro abjicitur, et ipse cum pudore multo et ignominia a sacri populi consortio separatur. Haec porro fidelium devotio in [Col. 1707D] tantum Deo grata et accepta visa est, ut ad eorum preces et beatae Mariae invocationem infinita miracula facta sint, et peccatores ad poenitentiam conversi. [Col. 1708A] Ibi, inquit Aimo, ad orationes fidelium videas infirmos quosque a languoribus variis debiles in plaustris, quibus impositi fuerant, sanos exsurgere, mutos ad laudes Dei ora aperire, et vexatos a daemonibus saniorem mentem recipere. Videas sacerdotes Christi, plaustris singulis praesidentes, ad poenitentiam, ad confessionem, ad lamenta, ad melioris vitae propositum universos hortari, ipsos humi prostratos, ac toto corpore incumbentes, terram diutius osculari; senes cum junioribus et pueris tantillae aetatis Matrem Domini conclamare, atque ad ipsam praecipue singultus, suspiriaque ab intimis praecordiis cum voce confessionis ac laudis dirigere. Jam vero quo ordine ad laborem omnes progrederentur, idem auctor sic explicat: Ubi autem fidelis populus, ut ad coepta redeam, [Col. 1708B] ad clangorem tubarum, ad erectionem vexillorum praeeuntium sese viae reddidit (quod dictu mirabile est), tanta facilitate res agitur, ut eos ab itinere nil retardet; non ardua montium, non profunditas interjecta aquarum: sed, sicut de antiquo illo Hebraeorum populo legitur, quod Jordanem ingressi sint per turmas suas; ita singuli, cum ad flumen transmeandum venerint, e regione subito, ducente eos Domino, incunctanter ingrediuntur: adeo ut etiam fluctus maris in loco, qui dicitur Sanctae Mariae portus, dum transirent, ad eos venientes stetisse, ab ipsis transeuntibus fideliter asseratur . . . . . Ubi vero ad ecclesiam perventum fuerit, in circuitu ejus plaustra, velut castra spiritualia disponuntur, ac tota nocte sequenti ab omni exercitu excubiae in hymnis et canticis celebrantur. Tum cerei [Col. 1708C] et luminaria per plaustra singula accenduntur; tum infirmi ac debiles per singula collocantur; tum sanctorum pignora ad eorum subsidia deferuntur; tum a sacerdotibus et clericis processionum ministeria peraguntur, populo pariter devotissime subsequente, et Domini simul et beatae Matris ejus clementiam pro restitutione debilium attentius implorante. Haec omnia tam nova et singularia videntur, ut ea paulo fusius referenda esse censuerim. Hujus sacrae institutionis ritus, ait idem auctor, apud Carnotensem ecclesiam est inchoatus, ac deinde in nostra virtutibus innumeris confirmatus; postremo per totam fere Normanniam longe lateque convaluit, ac loca per singula Matri misericordiae dicata praecipue occupavit. Nonnihil [Col. 1708D] simile in extrahendis e Pontisarensi lapicidina ingentis molis columnis, ad construendam S. Dionysii novam basilicam, testante Sugerio, [Col. 1709A] factum est. Sic perfecta et ad coronidem usque perducta est Divensis Beatae Mariae basilica, quae [Col. 1710A] hodie quoque superest, inter patriae sacras aedes vix ulli inferior.
Gesta abbatum Beccensium
Gesta septem primorum abbatum Beccensium a Petro Divensi metrice conscripta supppeditaverunt nobis antiqui codices duo, alter Beccensis quem nobis perofficiose exscripsit sodalis noster domnus Richardus Houssaye, alter reginae Sueciae, Romae a Mabillonio repertus, cujus apographum cum Beccensi codice contulimus.
Eorum auctor Petrus Divensis, hoc est monasterii S. Petri supra Divam in dioecesi Sagiensi monachus, qui et Petrus Augensis, dictus a pago Augensi, ubi situm est illud monasterium, cum aliquando hospes apud Beccenses nostros divertisset, excitatus a nobilissimo viro Milone Crispini monacho et cantore Beccensi, opus illud suscepit. Porro in codice reginae Sueciae una cum praedictis gestis continetur et Chronicon Beccense, alias ab Acherio ad calcem operum Lanfranci editum.
Petrus Divensis conscribit versibus istis Structores primos Becci summosque magistros.
Notitia
Guido Cariloci abbas, ordinis Cisterciensis in Burgundia Sequana, ad quem duas epistolas sanctus Bernardus Claraevallis abbas conscripsit, circa hoc idem tempus, id est annum 1150, composuit Tractatum de correctione cantus ordinis Cisterciensis, quem sub sancti Bernardi nomine, ob Joannis Bona S. R. E. cardinalis et eruditissimi hominis auctoritatem, edidit Joannes Mabillon in editione sua Operum divi Bernardi. Fefellit Joannem Bonam codex manuscriptus quo utebatur, quem opinatus est esse Tractatum divi Bernardi, quia praemissam dicto tractatui divi Bernardi epistolam vidit. At ms. codex, quem hic Buciliaci habeo, varios tractatus ad musicam et cantum ecclesiasticum pertinentes continens, habet in fronte Operis nomen Guidonis Cariloci abbatis, et extranea ista divi Bernardi epistola caret, quae cardinali persuaserat hunc Tractatum Bernardo attribuendum, qui Guidonis abbatis certo est. Vult tamen Joannes Mabillon, suam etiam opem huic cantus reformationi a divo Bernardo certis argumentis esse praestitam. Nullus quem noverim, hujus scriptoris unquam meminit.
De correctione
(Vid. Patrologiae tom. CLXXXV, col. 1121, Opp. S. Bernardi tom. I.)
Notitia
Pandis que l'hérétique Henri, ce restaurateur du manichéisme en France, infectait de ses erreurs le Languedoc et la Provence, un de ses disciples nommé Ponce, ou Ponne, le secondait dans le Périgord, et y faisait un grand nombre de prosélytes. La doctrine et les moeurs de ceux-ci se trouvent détaillées dans une lettre du moine Héribert, adressée à tous les fidèles en forme de dénonciation. Cet écrivain, sur la personne duquel on n'a aucune lumière, était vraisemblablement Périgourdin, car il parle en témoin oculaire de ce qu'il raconte. Il paraît que ce bon moine était un peu crédule, et se laissait aisément surprendre aux apparences trompeuses des fausses merveilles. Quoi qu'il en soit, la candeur qui règne dans son écrit dépose en faveur de sa sincérité. C'est un auteur qui rapporte ingénument ce que ses sens lui avaient appris sans aucune défiance sur la fidélité de leur témoignage. Sa lettre a dû précéder l'an 1147, époque de la mission de S. Bernard en Périgord. Après avoir été publiée pour la première fois par dom Mabillon dans le troisième volume de ses Analectes (p. 467), elle a été reproduite dans le premier tome des Anecdotes de dom Martène (p. 453) avec quelques corrections. Mais l'une et l'autre édition s'accordent à dire que les hérétiques dont il s'agit fléchissaient cent fois les genoux par jour, et non pas seulement sept fois, comme le dit le P. Pagi ( ad an. 1163).
De haereticis Petragoricis
[Col. 1721A] Omnibus Christianis notum esse cupio ego Heribertus monachus, ut se caute agant a pseudoprophetis, qui Christianitatem pervertere nituntur. Surrexerunt enim in Petragoriensi regione quamplures haeretici, qui se dicunt apostolicam vitam ducere: carnes non comedunt, vinum non bibunt, nisi permodicum tertia die; centies in die flectunt genua, pecuniam non recipiunt. Illorum autem secta valde perversa est; Gloria Patri non dicunt, sed pro Gloria Patri, Quoniam regnum tuum, et Tu dominaris universae creaturae in saecula saeculorum. Amen. Eleemosynam nihil esse, quia unde fieri possit, nihil debere possideri. Missam pro nihilo ducunt, neque communionem percipi debere dicunt, sed fragmen panis. Missam si quis cantaverit, seductionis [Col. 1721B] causa, nec canonem dicit, nec communionem percipit, sed hostiam juxta aut retro altare, aut in missalem projicit. Crucem, seu vultum Domini non adorant, sed adorantes prohibent; ita ut ante vultum Domini dicant: O quam miseri sunt, qui te adorant! [Col. 1722A] psalmo dicente: Simulacra gentium, etc. In hac seductione quamplures jam non solum nobiles, propria relinquentes, sed et clerici, presbyteri, monachi et monachae pervenerunt. Nullus enim tam rusticus est, si se eis conjunxerit, quin infra octo dies tam sapiens sit litteris, ut nec verbis, nec exemplis amplius superari possit. Nullo modo detineri possunt, quia si capiuntur, nulla vinctione possunt servari, diabolo eos liberante, et ita universi, ut sperent et velint invenire eos qui se crucient et morti tradant. Faciunt quoque multa signa; nam sicubi ferreis catenis vel compedibus vincti missi fuerint in tonnam vinariam, ita ut fundus sursum vertatur, et custodes fortissimi adhibeantur, in crastino non inveniunt, quoadusque [Col. 1722B] se voluntarie repraesentaverint, vas vini vacuum ex suo vino parumper immisso in crastino plenum invertitur. Alia quoque permulta et mira faciunt. Princeps eorum Ponnus vocatur
Notitia
Bartholomaeus, ex decano Ecclesiae Parisiensis factus est anno 1147 episcopus Catalaunensis, quo quidem anno VII Kal. Novembris adfuit dedicationi ecclesiae suae ab Eugenio III papa, ut fertur, celebratae, eamdemque cum episcopis Parisiensi, Antissiodorensi ac Nivernensi, intus et foris aspersione aquae benedictae lustravit. Eodem anno diploma regium obtinuit de haereditate episcoporum Catalaunensium intestato morientium, quod habes in probationibus Libertatum Ecclesiae Gallicanae, tom. I, pag. 595, et apud Marten. Collect. Ampliss. tom. I, pag. 803. Anno sequenti adfuit concilio Remensi adversus Gilbertum Porretanum. Exstat apud Quercetanum Hist. Franc. tom. IV Bartholomaei epist. ad Sugerium abbatem. Obiit Bartholomaeus anno 1151 in peregrinatione Jerosolymitana, ex Alberici et sancti Petri Catalaunensis chronicis, vel VIII vel VII Kalendas Januarii, ex necrologiis.
Epistola ad Sugerium
(Vide Patrologiae tom. CLXXXVI, in Sugerio abbate S. Dionysii.)
Epistolae
(Vide Patrologiae tom. CLIII, col. 885)
Notitia
Rainardus, filius Milonis comitis Barri super Sequanam, ex monacho Claraevallensi assumptus in abbatem Cistercii 1133 perficitur a Waltero Cabilonensi pontifice; quo anno memoratur in charta ejusdem Walterii pro monasterio S. Petri [Col. 1723] Prob. Hist. Cabilon. pag. 50. . Statuta saluberrima condidit anno seq. seu potius statuta capitulorum generalium collegit. Anno 1128 S. Petro Stamedii primo abbati in Sabaudia praecepit ut oblatum Tarentasiensem archiepiscopatum acciperet. Petrum Abaelardum cum S. Bernardo Claraevallensi abbate sub finem mensis Septembris anni 1140 reconciliavit. Eodem circiter anno scripsit ad Innocentium II papam pro Humberto Aeduensi episcopo contra monachos Vezeliacenses; cumque hoc ipso anno agerentur comitia generalia Cistercii, pactum fecit cum Hugone et monachis Praemonstratensis ordinis, quo neutri monachos alterius ordinis in suum recipere liceret, neque abbatias aedificare, nisi eo intervallo, quo inter se distant Praemonstratense et Suessionense S. Medardi monasteria, ac insuper cavetur ne mutuae querelae aliis quam monachis utriusque ordinis finiendae committantur, ex tabul. Bolbonae. Scribit ad eum Petrus Venerabilis, lib. V, epist. 25, de quo etiam Exordium Cisterciense, lib. I, cap. 28, et Vincentius in Speculo hist. lib. XXVII, cap. 27. Idem ann. 1148 visitatur ab Eugenio III summo pontifice in capitulo generali, et hic coemeterium abbatiae consecravit. Adfuit autem Rainardus consecrationi ecclesiae S. Lazari Aeduensis, factae an. 1146 ab Humberto episcopo dioecesano; tandemque plurimis coenobiis maximo religionis bono conditis, obdormivit in Christo 1151, ut est in Supplemento Sigeberti, XVII Kal. Januarii, ex martyrologio Cisterciensi; cujus in morte doluit S. Bernardus: Dominus, inquit, epist. 270, Cisterciensis deseruit nos, magna plaga in ordine, mihi vero duplex incumbit moeroris ratio, qui in uno homine et patrem amisi et filium. Et nunc habemus pro eo domnum Gozuinum Bonae-Wallis abbatem. De Rainardo etiam ita loquitur scriptor aequalis vitae B. Stephani Obazinae abbatis, lib. II, cap. 11. Eo tempore Cisterciensibus praeerat abbas nomine Rainardus, vir . . . nullis facile comparandus: siquidem elegantia personae, generis nobilitate, humilitatis decore, religionis fervore, cunctis quibus praeerat abbatibus praeeminebat, et sanctae religionis vigore flagrabat, ut ignis superaret ardorem, et exterius tanta dulcedine praeeminebat, ut mellis vinceret suavitatem. Vide tom. II. Miscellan. Baluzii, pag. 117 et seq. ac Menologium Cisterciense ad diem 16 Maii.
Instituta capituli generalis
Haec prima est Definitionum capituli generalis ordinis Cisterciensis Collectio, a tempore Chartae Charitatis; cujus auctor creditur sanctus Raynardus, filius Milonis comitis Barri super Sequanam [Col. 1725B] Ordericus Vitalis, lib. VIII Hist. Anglorum. , primum quidem monachus Claraevallis ac subinde quartus abbas Cistercii, quem inter angelorum choros S. Christianus vidit [Col. 1725B] Exord. mag. Cisterc., lib. I, cap. 28. , cujus mortem S. Bernardus veluti magnam, ut ipse ait, ordinis plagam lacrymis prosecutus est [Col. 1726B] S. Bernardi epist. 270. . Haec autem Collectio octoginta et septem distincta capitibus, complectitur varias definitiones ab initio ordinis in capitulis generalibus editas, usque ad annum 1134, quo ipsa prodiit in lucem.
In Charta Charitatis inter caetera continetur, quod singulis annis conveniant omnes abbates coenobiorum, quae Dei gratia in diversis sunt ordinata provinciis, ad Cisterciensem ecclesiam, et quod ibi de observatione sanctae Regulae et ordine totius vitae suae ac indissolubili inter se pace custodienda, diligentissime tractent: ut tenor vivendi saepius replicatus ac divinarum Scripturarum auctoritate corroboratus, non facile tepere, sed per diuturna plurimorum annorum spatia possit vigere. Hac ergo ratione in loco praedicto congregati, haec capitula instituerunt, et per universam congregationum nostrarum fraternitatem tenenda decreverunt:
Capituli generalis ordinis Cisterciensis [Col. 1726B] Anno Dom. 1134, Cistercii 36 .
In civitatibus, in castellis, aut villis nulla nostra construenda sunt coenobia; sed in locis a conversatione hominum semotis.
Ut autem inter abbatias unitas indissolubilis perpetuo perseveret, stabilitum est primo quidem ut ab omnibus Regula beati Benedicti uno modo intelligatur, uno modo teneatur; dehinc ut iidem libri quantum duntaxat ad divinum officium pertinet; idem victus, idem vestitus, iidem denique per omnia mores inveniantur.
[Col. 1725B] Missale, Epistolare, Textus, Collectaneum, Graduale, Antiphonarium, Regula, Hymnarium, Psalterium, [Col. 1726A] Lectionarium, Kalendarium, ubique uniformiter habeantur.
Vestitus simplex et vilis absque pelliciis, camisiis, staminiis, qualem denique Regula describit.
Monachis nostri ordinis debet provenire victus de labore manuum, de cultu terrarum, de nutrimento pecorum: unde et licet nobis possidere ad proprios usus aquas, silvas, vineas, prata, terras a saecularium hominum habitatione semotas, et animalia, praeter illa quae magis solent provocare curiositatem et ostentare in se vanitatem, quam aliquam afferre utilitatem, sicut sunt cervi, grues et caetera [Col. 1726B] hujusmodi. Ad haec exercenda, nutrienda, conservanda, seu prope seu longe non tamen ultra [Col. 1727A] diaetam grangias possumus habere per conversos custodiendas.
[Col. 1727D] Reg. S. Ben. c. 4, cap. 66 et cap. 67. Monacho cui ex Regula claustrum propria debet esse habitatio, licet quidem ad grangias quoties mittitur ire; sed nequaquam diutius habitare.
Remota omni occasione sive nutrimentorum augendorum vel conservandorum, sive rerum monasterii quarumlibet, ut quandoque necesse est, lavandarum, sive denique cujuscunque alterius necessitatis, feminarum cohabitatio nobis et conversis [Col. 1727B] nostris omnino interdicta est. Ideo nec intus curtes grangiarum hospitari, nec monasterii portam ingredi permittantur.
Per conversos agenda sunt exercitia apud grangias et per mercenarios, quos utique conversos episcoporum licentia tanquam necessarios et coadjutores nostros, sub cura nostra sicut et monachos suscipimus; fratresque et participes nostrorum tam spiritualium quam temporalium bonorum aeque ut monachos habemus.
Ecclesias, altaria, sepulturas, decimas alieni laboris vel nutrimenti; villas, villanos, terrarum [Col. 1727C] census, furnorum, molendinorum redditus, et caetera his similia monasticae puritati adversantia, nostri et nominis et ordinis excludit institutio.
Altarium linteamina, ministrorum indumenta, sine serico sint, praeter stolam et manipulum. Casula vero nonnisi unicolor habeatur. Omnia monasterii ornamenta, vasa utensilia, sine auro et argento, praeter calicem et fistulam: quae quidem duo sola argentea et deaurata, sed aurea nequaquam habere permittimus.
Si quis monachus, clericus, aut laicus ad aliquam [Col. 1727D] ecclesiarum nostrarum causa remanendi venire voluerit, non ei dissuadeat alia ecclesia, nec eum retineat, etiamsi remanere voluerit, quia scriptum est: Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris. Qui postquam ad illum locum in quo conversari disponit, venerit, ibique voluntate mutata remanere noluerit, [Col. 1728A] liber discedat. Si in cella novitiorum conversatus fuerit, et proprio vitio vel expulsus, vel per se exierit, ab aliqua nostrae fraternitatis ecclesia, sine commendatitiis litteris non recipiatur, quia discordiae inter ecclesias fomes de tali causa oriri potest. Quod idem de monacho peregrino in aliquo loco nostro suscepto et quoquo modo egresso, decernimus.
Duodecim monachi cum abbate tertio decimo ad coenobia nova transmittantur, nec tamen ibi destinentur, donec locus, libris, domibus et aliis necessariis aptetur, libris duntaxat, Missali, Epistolari, Textu, Regula, libro Usuum [Col. 1727D] Nota hic mentionem fieri libri Usuum, ut jam conscripti et ubique ab omnibus habendi et observandi. , Psalterio, Hymnario, [Col. 1728B] Collectaneo, Antiphonario, Lectionario, Graduali; domibusque, oratorio, refectorio, cella hospitum et portarii, necessariis etiam temporalibus, ut et vivere, et Regulam ibidem statim valeant observare.
Interdicimus ne in ecclesiarum libris aurea, vel argentea sive deargentata, vel deaurata habeantur retinacula, quae usu firmacula vocantur, et ne aliquis codex pallio tegatur.
Sicut in ecclesiasticis aliisque observationibus cavemus ne inveniamur discordes, sic etiam in victu quotidiano diversitas est cavenda, ne fratres [Col. 1728C] carnis vel spiritus fragilitate victi grossiorem panem abhorrere et lautiorem incipiant desiderare. Ideo stabilimus ne in coenobiis nostris fiat panis candidus, nequidem in praecipuis festivitatibus, sed grossus, id est cum cribro factus. Ubi autem frumentum defuerit, cum scatio liceat fieri, quae lex infirmis non tenebitur, sed et hospitibus quibus visum fuerit album panem apponimus, et minutis in minutione sua, sicut in sententia eorum descriptum est [Col. 1727D] Vide lib. Usuum cap. 70, de minutione. . Cujus panis, albi videlicet qui minutis apponitur, sicut et quotidiani pasta in statera posita, nequaquam plus ponderare debet, sed aequa lance appendi.
In ecclesiis nostris non sint cucullae deforis floccatae [Col. 1728D] [Col. 1727D] Per cucullas floccatas eas prohibet quas et S. Bernardus in Cluniacensibus reprehendit in Apologia sua et in epistola ad Robertum, nempe cucullas amplas et superfluitate panni redundantes, [Col. 1728D] non autem eas in quibus essent flocci seu particulae laneae eminentiores, ut vult Angel. Manriq. in suis Annal. ad an. 1134, c. 6. Hoc enim sensu contrarii essent SS. Patres nostri S. Benedicto qui in sua Regula cucullas villosas suis monachis in hieme concessit. Non admittebant igitur nostri cucullas aut floccos nisi simplices et angustiores, ut fatetur Petrus Venerabilis in epistola 28, et in epist. 17 lib. IV. : et subtalares diurni non sint caprini vel corduani, sed vaccini.
Si quis monachus vel conversus vitio suo de ecclesia aliqua exierit, et ad alienam venerit, suadeatur ei ut revertatur. Quod si abbas vel prior illius [Col. 1729A] loci intellexerit eum ad locum suum nolle redire, non eum sinat amplius una nocte illic manere, habitumque ei religionis jubeat auferri, nisi priusquam ad nostrum ordinem venerit monachum fuisse constiterit. Converso vero de rebus monasterii nihil dimittatur praeter indumentum simplex et vile.
Monachus peregrinus si ad aliquod coenobium ad habitandum venerit, nec ibi propter vicinitatem aut notitiam ecclesiae suae recipi potuerit, non diutius teneatur in domo hospitum; ob hoc ne inter hanc moram, aut aliquo ingenio, aut aliquarum ecclesiasticarum seu saecularium personarum petitione, [Col. 1729B] quae sine dubio violenta constat esse, ab abbate suo extorqueatur.
Quia antecessores nostri et Patres de ecclesia Molismensi, quae in honorem B. Mariae constructa est, ad Cisterciensem locum, unde et nos exorti sumus, primitus venerunt: idcirco decernimus ut omnes ecclesiae nostrae ac successorum nostrorum, in memoriam ejusdem coeli et terrae reginae sanctae Mariae fundentur ac dedicentur.
Nos abbates illo tempore decem sicuti solemus [Col. 1729C] Cistercium post annum venientes, rogabamus domnum abbatem Stephanum et fratres, ne nobis in refectorio solitae pitantiae, post duo pulmentaria regularia praesentarentur; quia et in refectorio in distributione harum rerum videbatur esse quaedam inquietudo fratrum, et in mora illa diminutio dormitionis eorum; tuncque abbate illo et fratribus consentientibus, stabilivimus ne ista illo tempore amplius fierent.
Sculpturae vel picturae in ecclesiis nostris seu in officinis aliquibus monasterii, ne fiant interdicimus: quia dum talibus intenditur, utilitas bonae meditationis vel disciplina religiosae gravitatis saepe negligitur; [Col. 1729D] cruces tamen pictas, quae sint ligneae, habemus.
Non est congruum ut extra portam monasterii domus aliqua ad habitandum construatur, nisi animalium; quia periculum animarum inde potest nasci.
Certum est nos, qui monachalem militiam arripuimus, [Col. 1730A] debere in coenobiis nostris honestae gravitati ac regularibus disciplinis, non levitatibus aut jocis vacare, et ob hoc fomenta vitiorum a sanctis locis elongari oportet, scilicet cervos, et ursos ac grues, caeteraque talia levitatis irritamenta.
Si clerici vel laici locum aliquem ad honorem Dei construxerint, illumque locum alicui coenobiorum nostrorum quatenus ad abbatiam proficiat concedere voluerint, abbasque illius loci a quo consilium flagitant, locum habilem perspexerit, suscipiat illum si voluerit. Ipsi vero clerici vel laici si sanctae Regulae jugo se subdere voluerint, aut in [Col. 1730B] loco illo abbatiam faciendam praestolentur, aut cellam novitiorum intrent in coenobio praenotati abbatis ut regulariter probentur. Quod si ad aliquam aliam Ecclesiarum nostrarum secedere elegerint, vel aliud quid pro arbitrio facere, licenter agant; illud tamen magnopere nobis est cavendum ne isti aut alii aliqui sine regulari probatione aliquo modo nostro collegio socientur, exceptis monachis quos B. suscipit Benedictus.
Intra monasterium nullus carne vescatur aut sagimine, nisi omnino infirmi et artifices conducti. Similiter nec intra curtes grangiarum, nisi propter easdem causas et etiam propter mercenarios.
In toto Adventu, excepta prima Dominica, in secunda et tertia feria ante caput jejunii, in vigilia Pentecostes, et in jejunio Quatuor Temporum in Septembri, in vigiliis sanctorum Joannis Baptistae, Petri et Pauli, Laurentii, Assumptionis beatae Mariae, Matthaei apostoli, Simonis et Judae, Omnium Sanctorum, Andreae apostoli, quadragesimali tantum vescimur cibo.
Nullam cum saecularibus societatem in pecoribus nutriendis, seu terris excolendis habere permittimur, [Col. 1730D] videlicet dando vel accipiendo medietariam vel cressementum.
Ad confessionem, ad sacram communionem, ad sepulturam neminem extraneum, praeter hospites et mercenarios nostros, in monasterio videlicet morientes recipimus; sed nec ad oblationem in conventu ad missam, nisi in Purificatione sanctae Mariae, ad sepulturam autem duos tantummodo [Col. 1731A] quos voluerimus de amicis vel familiaribus nostris cum uxoribus suis.
Si quis mundum respuens monachatum desideraverit, et veniens ad aliquem de abbatibus nostris desiderium suum ei intimaverit, ac se etiam ei vel alicui illius Ecclesiae monacho reddiderit, hic talis si ante petitionem suam in capitulo regulariter factam obierit, non pro novitio habeatur, sed pro familiari.
Prohibitum est ne quis abbatum nostrorum monacham [Col. 1731B] benedicere, infantulum baptizare, vel etiam in baptismo tenere praesumat, nisi forte in articulo mortis, vel si presbyter defuerit.
Si quaelibet causa sponte confessa vel clamore exorta in generali capitulo Cistercii nascatur, communi assensu omnium abbatum, si possit concorditer fieri, definiatur; si autem pro capacitate sensus uniuscujusque, quod saepe accidit, inter se dissenserint, Pater Cisterciensis monasterii quatuor abbatibus ad hoc idoneis hanc definire praecipiat, et quod illi utilius judicaverint, omnis sanctae multitudinis conventus sine retractatione teneat.
[Col. 1731C] Constituimus ne quis contra instituta ordinis nostri privilegium facere praesumat; sed quod disposuerunt antecessores nostri sancti viri et adhuc disponunt sano consilio moderni ratum et stabile permaneat: quod si quis contra statuta capituli accipere aliquid vel emere vel aedificare praesumpserit, remota omni dispensatione aedificia cadant, expensae et opera pereant.
Statuit causa humilitatis Cisterciensis conventus solerti providentia, quatenus saltem semel in anno matrem ecclesiam per abbatem suum, si sanus fuerit, visitet filia.
Si quis abbatum capituli nostri generalis neglexerit instituta, publice clametur, et ad emendationem admoneatur. Quod si ipso anno non correxerit, et in sequenti capitulo notum fuerit, leviori culpae subjaceat, ubi et quandiu decreverit Cisterciense capitulum.
Nullus propter jussionem archiepiscopi vel episcopi [Col. 1732A] generale capitulum dimittere praesumat: sed si sanus est, caeteris occasionibus postpositis, venire contendat. Non quod debitam obedientiam praelatis nostris denegemus, sed quod in ordine nostro tenere statuimus, observare debemus. Et ideo sicut alias scripsimus cum quis abbatum abbatiam construere voluerit, primo hoc capitulum et caetera archiepiscopo vel episcopo sunt ostendenda diligenter.
Pulvinaria ex nulla parte excedant pedem et dimidium.
Abbas vel monachus nostri ordinis, si in episcopum [Col. 1732B] eligatur, nunquam consentiat sine assensu abbatis sui et Cisterciensis capituli, nisi forte a domino papa cogatur.
Monachi et conversi nostri ordinis a propriis abbatibus ad aliquod negotium directi in alia nostri ordinis abbatia, sine mandato abbatis sui nihil quaerant praeter victum et calceamentorum reparationem et equorum ferrationem, nisi eis aliquod infortunium in via contigerit.
Monachus peregrinus in aliquo ordinis nostri [Col. 1732C] monasterio receptus, eo ordine in quo novitius benedicatur, si prius benedictus non fuerit.
Nullus ferat secum in via punctam culcitram ad jacendum, nisi is cui in capitulo concessum fuerit.
Abbas veniens ad capitulum generale intra abbatiam monachum non adducat, nec plusquam duos equos, sed contentus sit uno converso vel uno serviente.
Monachus vel conversus non debet minui nisi ad abbatias nostri ordinis, neque ad grangias nisi gravis necessitas incubuerit.
Illis diebus quibus monachi communicaturi sunt, possunt ad privatas missas ministri communicare. Licet etiam abbati monachos, novitios et conversos prout expedire judicaverit, dividere per altaria ad communicandum.
Nulli abbatum, praeter Cisterciensem, liceat clamare, vel in audientia omnium loqui nisi stando; [Col. 1733A] aliis omnibus sedendo auscultantibus. Si quis autem aliorum vel contradicere, vel aliud dicere voluerit, illo sedente surgat.
Si quis abbatum terram habuerit vel usuaria vel inde aliquam conventionem habuerit, nullus abbatum quaerat eam, vel in ea usuaria sine assensu illius abbatis.
Abbas si ad gloriam primi psalmi non occurrerit, satisfaciat ad gradum ut monachus, excepto quod sine licentia alicujus post satisfactionem recedat ad sedem suam, nisi alius abbas in choro fuerit.
In prima die capituli post absolutionem defunctorum dicatur adjutorium nostrum et exeant omnes monachi, praeter priores qui in loco abbatum adfuerint: idem fiat aliis diebus post expositionem Regulae.
Prohibitum est ne in conventu psalmi vel aliae quaelibet orationes pro quavis necessitate dicantur, nisi forte pro missa de conventu, alia missa pro imminenti angustia, vel ad missam de conventu collecta.
Adolescentiores fratres quibus diebus jejuniorum mistum sumere conceditur, semper ante Tertiam illud sumant.
Periculosum quidem est minusque honestum religiosis frequentare nundinas nominatas; sed quia paupertas nostra hoc exigit, ut de rebus nostris vendamus vel necessaria emamus, quibus talis incumbit necessitas, poterunt ire ad mercatum vel nundinas, non tamen ultra tres dietas, vel ad plus ultra quatuor; nec plus de monachis vel conversis, quam duo de una abbatia, nec mare Anglicum transeundum censemus propter nundinas. Si qui tamen vicini maris portui fuerint, pro necessariis domus [Col. 1733D] suae emendis vel commutandis transire poterunt; non tamen ad nundinas, neque a portu applicuerint, plusquam duas dietas. Quicunque ergo monachus vel conversus ordinis nostri ad nundinas nominatus venerit, quandiu in nundinis fuerit, de nulla domo religiosa victum sibi vel equis suis accipiat, sed de suo magis vivat; et ea mensura qua decet virum ordinis sui: non enim pro se pisces [Col. 1734D] Nota hic pisces non censeri inter pulmenta nostris monachis concessa. [Col. 1734A] emere debet, aut delicias quaerere, sed nec vinum bibere nisi bene aquatum, et duobus pulmentis sit contentus. Ad opus saecularium nec emant nec vendant aliquid.
Neque per monachum, neque per conversum, neque per aliquem hominum liceat nobis vinum nostrum vendere ad tabernam, sive, ut vulgo dicitur, ad brocam, sive, ut lingua Teutonica, ad tapam in nostris sive in domibus alienis, nec alicubi omnino.
Quicunque abbas fuerit foris dum generale tenetur capitulum, ea die a vino abstineat.
[Col. 1734B] Monachis seu aliquibus aliis nostri ordinis ad abbatias nostras sive ad earum loca venientibus, ad opus equorum ipsorum mensura avenae in Cisterciensi capitulo constituta, sufficiat.
Eo die quo abbates Cistercium ad annuum conveniunt capitulum reliquisque diebus quibus ibidem morantur, certum sit statutum esse in generali eorumdem abbatum Capitulo, nullum supervenientem debere suscipi hospitem. Quod si etiam talis aliquis supervenerit cui id omnimo negari non possit, equos vel equum ejus nullomodo recipiendum: id enim solerter cavendum judicavere, ne forte rei pro qua de tam longinquis conveniunt provinciis, scilicet ut [Col. 1734C] suo intendant ordini, ullum incurrant impedimentum, quod per hujusmodi susceptiones posse fieri arbitrabantur.
Eadem mensura sicut panis et vini sit per omnes abbatias, qua aequaliter pulmenta [Col. 1734D] Pulmenta erant fercula regularia seu a regula permissa et praescripta, quae, teste Stephano, Tornacensi ager ex leguminibus vel ex oleribus hortus nostris olim monachis subministrabat. Epist ad Hug. Pontigniacensem. dividantur tam in abbatiis quam in grangiis.
Abbates nostri ordinis quolibet ierint, calicem et caetera ad missam cantandam necessaria non ferant, nisi ii quibus in annuo abbatum capitulo concessum fuerit.
Nulli quoque liceat abbati, nec monacho nec novitio [Col. 1734D] libros facere, nisi forte cuiquam in generali capitulo id concessum fuerit.
Nullus abbas ordinis nostri sive armenta sive pecudes sinat ad pascua longius evagari per diem quin in nocte revertantur infra proprios fines et proprias terras; hac tamen lege non tenebuntur qui in Alpibus vel juxta Alpes habitant, in gregibus duntaxat [Col. 1735A] ovium. Propter porcos autem liceat habere longe ab abbatia, sive a grangia duabus leucis sive etiam tribus, si ita necesse fuerit: et circa domum illam, quantum opus fuerit, longe evagentur, ita tamen ut nocte revertantur. Custodibus autem ovium vel pecorum victus quotidianus aliunde non proveniat, nisi de sua propria abbatia vel grangia illa. Sed si qui etiam in aliis partibus pro penuria et ariditate locorum hanc forte legem tenere non potuerint, ea ipsi non tenebuntur, sed poterit in eis capitulum dispensare ut vivere possint, si tamen hoc testimonio vicinorum abbatum ostendere poterunt.
Non debent abbates vel monachi vel conversi nostri ordinis interesse placitis nisi suis aut aliorum [Col. 1735B] de ordine nostro. Quod si aliis de causis quemquam eorum adesse contigerit, non sit tamen ibi judex vel prolocutor, nec ad consilium partium nec ad judicium eat.
Episcopi de ordine nostro assumpti consuetudinem nostram tenebunt in qualitate ciborum, in forma indumentorum, in observatione jejuniorum, in officio horarum regularium: excepto quod mantellum de vili panno et pelle ovina, et pileum similem aut simplicem habere poterunt, qui voluerint: cum quibus tamen rebus claustra minime intrabunt, nec conventibus nostris intererunt, propter dissimilitudinem [Col. 1735] Nota primam simplicitatem, modestiam et sanctitatem ordinis, etiam in episcopis suis. . Solatia poterunt unicuique dari de domibus nostris usque ad duos monachos et tres [Col. 1735C] conversos, si tot necessarii fuerint, ita tamen ut nemini illorum saecularia negotia vel curae imponantur. Propter episcopos ordinis nostri, si in infirmitorio jacent, poterunt infirmarii sui, si opus fuerit, remanere ab horis canonicis; similiter et socii eorum qui assidui sunt cum eis Caeterorum autem nullus pro quolibet episcopo aliquam horam canonicam dimittat, et nullus monachorum ejus comedat cum eo; sed in refectorio, nisi infirmus fuerit.
Abbas qui in infirmitorio fuerit, in conventum pitantiam non mittat, praeter abbatem loci; nullusque abbatum qui in refectorio comederint faciat pitantiam, nisi ille qui sedet ad nolam, nisi forte juxta [Col. 1735D] se sedenti.
In conventu generaliter nec pipere, nec cimino, nec hujusmodi speciebus utimur, sed communibus herbis quales terra nostra producit.
Notum est in Cisterciensi capitulo annuali ab archiepiscopis ordinis nostri, tam fures quam conspiratores, quam etiam incendiarios excommunicatos specialiter fuisse. Quicunque ergo fratrum nostrorum in ejusmodi deprehensi fuerint, graviori culpae subdantur. Quod si qui talium exierint pro eo vel [Col. 1736A] projecti fuerint; nullatenus nisi sub eadem sententia recipiantur. Ipsa etiam in quemque secundum modum culpae extendatur vel aggravetur. Hoc etiam attendendum est, ut et hora prandii sit tardior, et mensura cibi minor quam illius qui in leviori culpa ponitur. Verumtamen abbas attendat et corporum valetudinem et culparum modos, et cum susceptus fuerit in capitulo, non eadem die ponatur in ordine suo. Vasa quibus utitur, aut frangantur aut pauperibus erogentur. Ad fores oratorii prostratus jaceat non habens caputium in capite; quoties autem missa vel officium defunctorum sine intervallo sequitur horam canonicam, non prosternatur, donec conventus exeat de ecclesia, non tamen omnes coguntur propter eum exire: qui vero exeunt, [Col. 1736B] per ante eum exeant. Et item cum in capitulum receptus fuerit, dum completur opus Dei prosternat se in terram.
Fratres, qui in leviori culpa sunt, extra refectorium comedant in loco quo abbati visum fuerit. Qui post refectionem servitorum, neque ad biberes eant cum aliis, neque illi qui pro versu tertio perdito in poenitentia sunt, sed post alios eant in refectorium.
Fugitivus si infra undecim dies redierit, restitui potest in ordine quem prius habuerat; si vero ultra undecim dies redierit, recipi quidem potest, ita tamen quod in eo gradu in quo ultimus recipitur, [Col. 1736C] semper permanebit.
Defuncto abbate Pater abbas vocetur, et si qui sunt abbates quos domus illa genuerit. Viciniores quoque ad diem quem ipse Pater abbas praescripserit pariter convocentur, et ad arbitrium Patris abbatis praesentes abbates domus illius et monachi simul abbatem eligant. In domo Cisterciensi, qui mater est omnium nostrum, praesentes abbates qui de Cistercio exierunt et monachi Cistercienses simul eligant.
Prohibemus ne quis abbas grangias suas vel aliquam earum alicui monacho committat, nisi cellerario [Col. 1736D] qui secundum Regulae auctoritatem, ad voluntatem abbatis curam gerat de omnibus, et ei prout necesse fuerit, solatia administrentur, a quibus in his quae agenda fuerint, adjuvetur.
Si aliqua abbatia in anno a patre suo abbate domus unde exivit non fuerit visitata vel per se vel per alium, in communi capitulo Cisterciensi abbas ejus hoc notificet interrogante id communiter eo qui praesidet in capitulo. Quaeratur etiam si quis deest abbatum, et auditis excusationibus eorum qui forte pro infirmitate venire non potuerunt de caetero nemo [Col. 1737A] celaverit, si quem eorum qui eo anno venire debuerant abesse cognoverit, nec sine gravi animadversione id praetereatur.
Si forte aliqua controversia inter aliquos abbates ordinis nostri orta fuerit, convocent vicinos abbates ordinis nostri et eorum consilio pacem ineant; si vero nec sic sedari potuerint, reservetur causa eorum ad annuum capitulum Cistercii, et ibi ad arbitrium et ad nutum Cistercii capituli terminetur, neque modo ad aliam audientiam appellare liceat.
In domibus quae in villis sunt aut castellis aut civitatibus non habitent monachi vel conversi.
Monachi vel conversi cum ad proprias grangias venerint, sicut fratres grangiarum ita vescantur; nec loquantur cum fratribus, nisi cum magistro et hospitali.
Viros decet virili voce cantare, et non more femineo tinnulis, vel, ut vulgo dicitur, falsis vocibus histrionicam imitari lasciviam: et ideo constituimus mediocritatem servari in cantu, ut et gravitatem redoleat et devotio conservetur.
Nemo ordinis nostri Romam eat, nisi cum episcopo sui ordinis.
Abbates qui abbatias suas relinquunt, in ordinem conversionis suae redeant [Col. 1737D] In subsequentibus capitulis generalibus concessum est hujusmodi abbatibus ut post alios abbates [Col. 1738D] locum obtineant. Novellarum Def. dist. 8, c. 2. .
Ab hora nona diei praecedentis Exaltationem sanctae crucis usque ad horam nonam diei quo abbates a generali capitulo discedunt, quicunque hospes monachus vel conversus inventus fuerit in monasterio vel in grangiis Cisterciensibus, ducatur in generale capitulum, et ibi coram omnibus abbatibus verberetur. Excusationem vero aliquam eis praetendere qui verberantur, nec abbas Cisterciensis potest.
Qui magister erit de infirmitorio loqui poterit cum solatio suo, si tamen ita viderit abbas oportere: et hoc ipsum loco et modo quo ipse providerit. Conversum etiam pro solatio infirmarii liceat haberi in infirmitorio.
Nullus puerorum doceatur litteras intra monasterium vel in locis monasterii, nisi sit monachus vel receptus in probatione novitius, quibus tempore lectionis discere liceat. Et notandum quia nullum nisi [Col. 1738A] post quintum decimum aetatis suae annum in probatione ponere licet.
Abbas filius qui abbatem suum eum corripientem de ordine suo contempserit, clamatus in Cisterciensi capitulo levi culpae subjaceat, aut in propria abbatia, aut in loco in quo abbas Cisterciensis constituerit.
Major cellerarius, semel in mense, vel saepius si abbas voluerit, de omnibus quae accipit, abbati vel quibus jusserit computet. Alii autem sive grangiarii, sive qui aliquibus praesunt operariis, in praesentia [Col. 1738B] cellerarii, vel quibus cum eo abbas jusserit, similiter faciant. Substantiam autem monasterii in nummis vel in alia pecunia, is cui jusserit abbas custodiat; ipse vero abbas aliquos de suis monachis pecuniae conscios secum habeat.
Omni tempore secundum Regulae praeceptum debet monachus studere silentio, sed maxime nocturnis horis et ad mensam. Eapropter ordinamus ne monachus sive conversus ad mensam loquatur, nisi forte in via constitutus si non habuerit qui signa sua intelligat, singula verba dicendo, ut aquam, panem et vinum, et caetera comestioni tantum necessaria breviter et silenter requirat. Qui vero aliter fecerit, in ipsa refectione a vino abstineat: quod si [Col. 1738C] vinum non habuerit, uno pulmento, si duo habuerit, careat.
Constituimus ut nullus abbas ad aliam domum veniens, monachum de labore sine licentia retineat, nec cum pluribus quam cum duobus simul loquatur, praeter abbates visitatores, quos ei in auditorio vel in locum proximum auditorio monachorum evocare liceat. Caeterum per curiam vel infirmitorium aut extra terminos sine abbatis licentia vel prioris, si abbas defuerit, monachum ducere, exceptis, ut diximus, visitatoribus, nulli liceat. Dum autem abbas cum duobus loquitur, si tertius supervenerit, stando [Col. 1738D] breviter, si necesse sit, loqui poterit; sed consedere etiam rogatus non praesumat.
Litterae unius coloris fiant et non depictae. Vitreae albae fiant, sine crucibus et picturis.
Lampadem tam die quam nocte ardentem in oratorio, qui voluerit et potest, habeat.
Qui mollibus vestiuntur in domibus regum sunt: monasterium ista non decent. Ponamus delicatas vestes, et nullus deinceps Isembruno, Saia, Valembruno [Col. 1739A] vel ejusmodi aut etiam subtilioribus pannis utatur, neque novis, neque veteribus.
Nullus scribat domino papae nisi pro propriis causis et coabbatum suorum, et episcoporum, archiepiscoporum, regum et principum suorum.
Directi in viam si voluerint wandengias ad devitandum [Col. 1740A] lutum, sive ad expellendum frigus habere licet eis.
Non est nostrae consuetudinis monachum vel conversum prostratum toto corpore jacere in oratorio, sed super genua et stando.
In omnibus scriptoriis ubicunque ex consuetudine monachi scribunt, silentium teneatur sicut in claustro.
Epistola ad Innocentium II
(Vide Patrologiae tom. CLXXIX, col. 671, inter epistolas Innocentii II.)
Notitia
[Col. 1739] Manr., Ann. Cist. ad an. 1112, c. 2. n. 2. Le Nain, Hist. de Cîteaux, t. I, p. 155. Hugues, de la maison des comtes de Màcon, lia, dès sa première jeunesse, une étroite amitié avec saint Bernard, dont il était cousin et à peu près son égal pour l'àge. Bernard, en quittant le monde, ne crut pas devoir laisser ce cher parent au milieu des écueils que la crainte du naufrage lui faisait éviter. Il le pressa de le suivre à Cîteaux. Hugues résista quelque temps; mais enfin il se laissa vaincre, et fut un des trente compagnons que Bernard emmena dans cette sainte retraite. Les progrès rapides qu'il y fit dans la vertu, déterminèrent l'abbé saint Etienne à le mettre à la tête de la colonie qu'il envoya l'an 1114 pour fonder l'abbaye de Pontigni au diocèse d'Auxerre. Cette maison devint elle-même sous son gouvernement la mère de plusieurs autres. On dit que Hugues fut le premier qui, dans la profession d'obéissance que les abbés cisterciens faisaient à l'évêque diocésain, ajouta ces mots: Salvo ordine nostro [Col. 1739] Voici la formule du serment d'obéissance que les abbés de l'Ordre de Citeaux faisaient à leur évêque: Ego N. abbas Cisterciensis ordinis subjectionem et obedientiam a sanctis Patribus institutam secundum [Col. 1740] regulam S. Benedicti, tibi, Domine Episcope, tuisque successoribus canonice instituendis, et sanctae Sedi Apostolicae, salvo ordine meo, perpetuo me habiturum promitto. (SIRMOND., not. in ep. 7. lib. II Epist. Gauffr. Vindoc.) . , addition dont l'Ordre se trouva bien dans la suite.
S'étant rendu l'an 1127 au chapitre général de Cîteaux, il y vit arriver Etienne de Senlis, évêque de Paris, que les vexations du roi Louis le Gros avaient obligé d'abandonner son Eglise. Touchée de la situation du prélat, et attendrie par ses prières, l'assemblée députa au monarque les abbés de Clairvaux et de Pontigni pour l'engager à faire cesser cette espèce de persécution. Hugues assista l'année suivante au Concile de Troye, où il donna des preuves de sa capacité. Thibaut le Grand, comte de Champagne, instruit de son mérite par les évêques d'Auxerre et de Troyes, le choisit l'an 1135 avec André de Beaumont moine de Clairvaux, pour établir des chanoines réguliers dans l'église de Saint-Loup de Troyes, [Col. 1741] desservie auparavant par des clercs séculiers. Les deux commissaires, après s'être acquittés de cette fonction, donnèrent aux nouveaux chanoines des statuts particuliers qui furent confirmés par le pape Innnocent II.
La sage conduite de Hugues faisait prendre de jour en jour de nouveaux accroissements à l'abbaye de Pontigni, lorsque la Providence l'en retira pour le placer sur le siége épiscopal d'Auxerre [Col. 1741] Mab., Ann. l. LXXVI, n. 95. , vacant par la mort de Hugues de Montaigu décédé l'an 1136. Il fut ordonné la même année par Geoffroi évêque de Chartres et Légat du Pape dans l'abbaye de Ferrière au diocèse de Sens [Col. 1741] Le Nain, ibid., p. 83. . La pièce funèbre qu'on rapportera ci-après, énonce en précis les vertus qui caractérisèrent son épiscopat.
Il introduisit l'an 1141 les Prémontrés à Auxerre, et les dota de ses propres fonds. Appelé au grand concile de Reims, tenu l'an 1148 [Col. 1741] Ann. Cist., t. I, p. 411, n. 6. , il y fit preuve de son savoir théologique en combattant les erreurs de Gilbert de la Porrée. Hugues [Col. 1742] Villefore, Vie de S. Bern. l. VI, c. 5; Le Nain, ibid., n. 18; Mart., anecd. t. IV, p. 141. fut un des trois commissaires que les prélats français de cette assemblée chargèrent de rédiger leur profession de foi contraire à ces nouveautés pour la présenter au Pape et au sacré Collége.
Ce respectable Prélat mourut le 10 octobre de l'an 1151. Son corps, inhumé dans l'église de Pontigni près le grand autel, fut trouvé l'an 1560 aussi entier que le jour qu'il avait été mis en terre. Les Calvinistes sur cet indice le prenant pour celui de saint Edme, portèrent leur aveugle fureur jusqu'à le brúler et le réduire en cendres. Simon Chevredor, Chanoine régulier de Saint-Victor, son contemporain, décora son tombeau de l'Epitaphe suivante:
Malgré cet éloge, nous ne dissimulerons pas que le testament de Hugues fait une tache à sa mémoire. Ce Prélat, au lieu de léguer aux pauvres et aux Eglises tout ce qu'il possédait, ne leur en laissa qu'une légère portion, donnant tout le reste à un de ses neveux, jeune homme laïque, qui n'avait rien de recommandable que l'honneur de lui appartenir [Col. 1742] Bern., ep. 276. . Le bruit courait qu'il lui avait donné jusqu'à sept Eglises dont il avait fait l'acquisition, avec leurs dîmes et des prés dans la forêt même de l'Evèque, sans compter son or et ses chevaux dont ce jeune homme se servit pour aller faire confirmer ce testament à Rome. Saint Bernard en étant informe se hâta de prévenir le Pape Eugène par une Lettre, où il le priait de casser cet acte qu'il traitait de frauduleux, comme ayant été surpris au Prélat par son diacre Etienne dans un de ces moments de faiblesse qui étaient fréquents chez lui dans les derniers temps de sa vie. Il soupçonnait même ce diacre de l'avoir fait dresser à l'insu de Hugues; ce qui est d'autant plus vraisemblable, dit il, que l'année dernière étant tombé dangereusement malade, on lui fit faire la donation d'une Eglise en faveur de ce même neveu: donation dont il déclara dans sa convalescence n'avoir aucun souvenir.
Quoique M. Le Beuf, dans ses Mémoires pour l'histoire d'Auxerre, n'ait pas jugé à propos de mettre notre Prélat au rang des auteurs, il a laissé néanmoins des productions de sa plume qui semblent mériter ce titre. Dom Charles de Visch, dans sa Bibliothèque de; Cîteaux, nomme un traité de sa façon intitulé De conservandis Ecclesiae privilegiis. Cet ouvrage n'a point encore vu le jour, et nous ignorons en quel dépôt il existe. Le même bibliographe incline avec assez de vraisemblance à lui attribuer le petit Exorde de Cîteaux. On a de plus deux lettres de lui à Suger: l'une, pour l'engager à établir une trêve entre Hugues de Marinis et Hugues de Borne qui se faisaient la guerre à outrance; l'autre, pour lui recommander la veuve et les enfants du médecin Robert que Suger avait honoré de son estime et de sa protection, lorsqu'il vivait. Nous pourrions encore ajouter la lettre écrite en son nom et au nom de saint Bernard au Pape Honorius II, pour lui faire des plaintes de la précipitation avec laquelle il avait levé l'interdit jeté par Etienne de Senlis évêque de Paris sur les terres du roi Louis le Gros. Il est auteur des Statuts de l'Abbaye de Saint-Loup de Troyes, et il a eu part aux Constitutions des Religieuses d'Hiéres. Enfin Dom Martène a publié dans le premier tome de ses Anecdotes (p. 402) une charte de lui, touchant les biens qui avaient été possédés par Hugues du Til.
Nous nous garderons bien toutefois de mettre sur le compte de notre Prélat le poëme d'un Hugues de Mâcon, intitulé De mirabilibus gestis Militum. L'auteur de cet ouvrage n'avait de commun avec celui qui nous occupe, que la conformité de noms; et il est certain, comme on le fera voir en son lieu, qu'il ne florissait que vers la fin du quinzième siècle
Epistolae ad Sugerium
(Vide Patrologiae tom. CLXXXVI, in Sugerio.)
Charta
[Col. 1743A] In nomine sanctae et individuae Trinitatis, ego HUGO Antissiodorensis episcopus, praesentibus et futuris notum fieri volo, quod Hugo de Tilio, dum ea qua mortuus est, decumberet infirmitate, coram nobis aliisque religiosis saecularibus personis protestatus est, quod Guillelmus avus Guillelmi comitis Nivernensis, qui ad Deo serviendum Carthusiam se transtulit, potestatem Giriaci et castrum Luperciacum, cum his quae pertinebant ad illud, praeter Bolum, plures annos dum viveret possedit, moriensque ea praedicta nepoti suo Guillelmo in pace dimisit. Qui ipsa quoque in eadem pace possedit, donec praescripto Hugoni de Tilio illa in haereditate concessit, tam pro recompensatione amoris et servitii sui, quam etiam pro terra de Forgiis et pecunia propter hoc data. Et ipse [Col. 1744A] eadem haec usque ad illam diem qua haec protestatus est, in pace possederat. Protestatus est etiam se multa alia ab Hugone Sajet, laudante uxore sua Amelina, et liberis eorumdem, acquisivisse, et post acquisitionem, usque ad diem ipsam, quiete possedisse. Haec omnia suprascripta, praeter Bolum, protestatus est, se taliter adquisisse, quod uxori suae Sarae quae praesens erat, et liberis quos ex ea genuerat, haereditario jure possidenda juste dimittere poterat, et dimittebat. Huic rei interfuerunt mecum Pontius abbas Vizeliaci, Petrus Boni-radii abbas, Stephanus Regniaci abbas, Gaufredus abbas de Rupibus, Itherius de Totiaco, Nargodus, et Seguinus de Crux, Gauterius de Montescot, Ernaudus Totiaci, Hugo de Prii, Rainaldus, Morellus, et quamplures alii.
Ordo rerum
- Notitia. 9
- Notitia altera. 14
- Liber I. 18
- Liber II. 111
- Liber III. 171
- Liber IV. 231
- Liber V. 301
- Liber VI. 381
- Liber VII. 455
- Liber VIII. 525
- Praefatio. 591
- Expositio in epistolam ad Romanos. 595
- Expositio in epistolam I ad Corinthios. 813
- Expositio in epistolam II ad Corinthios. 1001
- Expositio in epistolam ad Galatas. 1129
- Expositio in epistolam ad Ephesios. 1201
- Expositio in epistolam ad Philippenses. 1279
- Expositio in epistolam ad Colossenses. 1313
- Expositio in epistolam I ad Thessalonicenses. 1355
- Expositio in epistolam II ad Thessalonicenses. 1385
- Expositio in epistolam I ad Timotheum. 1403
- Expositio in epistolam II ad Timotheum. 1450
- Expositio in epistolam ad Titum. 1447
- Expositio in epistolam ad Philemonem. 1501
- Expositio in epistolam ad Hebraeos. 1515
- Notitia. 1691
- LIBELLUS DE CONTEMPLATIONE. 1691
- Notitia. 1703
- AIMONIS EPISTOLA AD FRATRES TOTESBERIAE IN ANGLIA. 1707
- PETRI DIVENSIS GESTA ABBATUM BECCENSIUM. 1710
- Notitia. 1719
- TRACTATUS DE CORRECTIONE CANTUS ORDINIS CISTERC. 1719
- Notitia. 1719
- EPISTOLA DE HAERETICIS PETRAGORICIS. 1721
- Notitia. 1721
- EPISTOLA AD SUGERIUM ABBATEM. 1721
- BERNARDI EPISTOLAE TRES. 1723
- Notitia. 1723
- INSTITUTA CAPITULI GENERALIS ORDINIS CISTERCIENSIS. 1725
- EPISTOLA AD INNOCENTIUM II. 1739
- Notitia. 1739
- EPISTOLAE DUAE AD SUGERIUM. 1742
- CHARTA DE BONIS HUGONIS DE TILIO. 1743
[Col. 1743A] VEN. HERVEUS BURGIDOLENSIS MONACHUS.
COMMENTARIORUM IN ISAIAM LIBRI OCTO.
COMMENTARIA IN EPISTOLAS DIVI PAULI.
HILDEBRANDUS JUNIOR.
[Col. 1744A] AIMO ABBAS S. PETRI DIVENSIS ET PETRUS MONACHUS.
GUIDO CARILOCI ABBAS.
HERIBERTUS MONACHUS.
BARTHOLOMAEUS CATALAUNENSIS EPISCOPUS.
BERNARDUS CARTHUSIAE PORTARUM PRIOR I.
S. RAINARDUS ABBAS CISTERCIENSIS V
HUGO MATISCONENSIS PONTINIAC. ABBAS, POST EPISC. ANTISSIOD.
[Col. 1743] FINIS TOMI CENTESIMI OCTOGESIMI PRIMI.